Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикитиэкэ</sitename>
    <dbname>sahwikisource</dbname>
    <base>https://sah.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикитиэкэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикитиэкэ Ырытыы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Ааптар</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Ааптар ырытыыта</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Page</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Page talk</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">Index</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">Index talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36</id>
    <revision>
      <id>10053</id>
      <parentid>9562</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dliavib [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]] сирэй аатын маннык [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)]] уларыппыт</comment>
      <origin>9562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6464" sha1="2mhdvl28so0ugbnplpeeawk5wcv5s5n" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | translator = 
 | section    = 
 | previous   = 
 | next       = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Киирии]]| notes      = 
}}
[[Копырин Николай Захарович]] 

== [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Киирии|Киирии]] ==

== Бастакы глава. ==
:[[Аан дойду географическай эйгэтэ...]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. 1 глава. Хайа дьонугар... (Копырин Н.З.)|Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас...]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Саастарын тухары булдунан... (Копырин Н.З.)|Саастарын тухары булдунан...]]
:[[Аны... ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ...]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Климат араас курдааһыннарыгар... (Копырин Н.З.)|Климат араас курдааҥыннарыгар...]]
:[[Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө...]]

== Иккис глава. ==
[[Саха норуотун тылынан айымньытын дьүһүннээһиннэрэ]] 
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Күн (Копырин Н.З.)|Күн]].
:[[Тымныы. Муус. Хаар.]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Уот (Копырин Н.З.)|Уот]]
:[[Таас. Хайа.]]
:[[Былыт.]] 
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Сылгы (Копырин Н.З.)|Сылгы.]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. 2 глава. Ынах. Оҕус. (Копырин Н.З.)|Ынах. Оҕус.]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Ыт (Копырин Н.З.)|Ыт]]
:[[Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. Күөх от]]
:[[Күөрэгэй, туллук уо.д.а. чыычаахтар. Кыталык. Туруйа.]]
:[[Хотой. Атын көтөрдөр]]
:[[Киис, саһыл уо.д.а. кыыллар]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. 2 глава. Эһэ. Бөрө. Таба. Тайах (Копырин Н.З.)|Эһэ. Бөрө. Таба. Тайах]]
:[[Балыктар. Үөннэр-көйүүрдэр]]
:[[Көмүс. Тимир]]

== Үһүс глава. Саха суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ==

=== А) Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. ===
 
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Күн|Күн]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Саас, сайын. Кыһын|Саас, сайын. Кыһын]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Уот|Уот]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Хайа. Былыт|Хайа. Былыт]] 
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Сылгы. Ынах. Оҕус|Сылгы. Ынах. Оҕус]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Ыт. Тыа (мас). Сибэкки|Ыт. Тыа (мас). Сибэкки]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Күөрэгэй, туллук уо.д.а. Кэҕэ. Кыталык. Куба|Күөрэгэй, туллук уо.д.а. Кэҕэ. Кыталык. Куба]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Хотой уонна мохсоҕол. Атын көтөрдөр|Хотой уонна мохсоҕол. Атын көтөрдөр]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Саһыл уо.д.а. Эһэ. Бөрө. Таба уо.д.а.|Саһыл уо.д.а. Эһэ. Бөрө. Таба уо.д.а.]] 
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Балык. Үөннэр-көйүүрдэр|Балык. Үөннэр-көйүүрдэр]]
[[Былыргыттан баар дьүһүннээһиннэр. Көмүс, тимир уо.д.а.|Көмүс, тимир уо.д.а.]]

=== Б) [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин Н.З.) Үһүс глава. Кэнники киирбит дьүһүннээһиннэр|Кэнники киирбит дьүһүннээһиннэр]] ===

[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин Н.З.) Үһүс глава. Кэнники киирбит дьүһүннээһиннэр|Буурҕа, этиҥ. Муора, өрүс, долгун, сүүрүк. Сулус. Кустук. Дьүкээбил уота уо.д.а.]]

== [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Н. З. Копырин). Төрдүс глава|Төрдүс глава. Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрин сорох уратылара]] ==

== Бэһис глава. Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта ==
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Н. З. Копырин). Бэһис глава/1|Бастакы кэрчик]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта 2|Иккис кэрчик]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта 3|Үһүс кэрчик]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта 4|Төрдүс кэрчик]]
:[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта 5|Бэһис кэрчик]]

== [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Түмүк|Түмүк]] ==

== [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Туһаныллыбыт литература|Туһаныллыбыт литература]] ==

{{Template:PD-release}}

[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>2mhdvl28so0ugbnplpeeawk5wcv5s5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СПДьНь/Киирии</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49</id>
    <revision>
      <id>10049</id>
      <parentid>4525</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17025" sha1="61i60agzjqbclt8e5j1ulqnitugi67i" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Киирии
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]
 | next       = [[Аан дойду географическай эйгэтэ...]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
Өссө ааспыт үйэҕэ литературалары тэҥнээн үөрэтии методын уһулуччулаах представителэ А. Н. Веселовскай араас омуктар искусстволарын ойуулуур ньымалара тус-туспа буолалларын бэлиэтээн турар (109—75, 210). Ол гынан баран уус-уран дьүһүннээһиннэри ордук тэҥнээн көрүү методын туттан чинчийии билигин да ырааҕынан ситэтэ суохтук ыытыллар.

Бөдөҥ советскай индолог академик А. П. Баранников «Индия поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара» диэн үлэтэ 1947 сыллаахха бэчээттэммитэ. Бу үлэтигэр кини Индия төрүт олохтоохторо (индустар) бэрт былыргыттан үөскээн кэлбит ураты характердаах поэтическай дьүһүннээһиннэрин Индияҕа олорор мусульманнар уонна Европа норуоттарын литератураларын кытта кэрэхсэбиллээхтик тэҥнэтэлээн көрбүтэ.

Чинчийээччи Индия поэзията төрөөбүт айылҕатын, сирин-дойдутун кытта ыкса сибээстээҕин балиэтиир. Онно образка ханан эмэнэн кыттыбатах биир да олохтоох үүнээйи, кыыл, хайа, өрүс уо. д. а. суох. Ол оннугар ханнык да поэтическай дьүһүннээһин, образ урукку өттүгэр тастан киирбэтэх. Индия поэзиятын биир уратыта ити буолар эбит.

Өскө Индия поэзията бэйэтин ис эйгэтинэн муҥурдаммыт эбит буоллаҕына, Европа поэзиятыгар күннээҕи олоххо суох үүнээйилэр, кыыллар (холобур, тигр, хахай, эбисийээнэ, слон, лиана уо. д. а.) дьүһүннээһиннэргэ элбэхтик кытталлар. Европа литератураларыгар тастан киирбит, интернациональнай характердаах диэххэ сөп, дьүһүннээһиннэр элбэхтэр уонна ордук чаҕылхайдар. Ол оннугар   сорох   «олохтоох»   кыыллар, холобур, сибиинньэ, ынах, бараан, куурусса, тураах уо. д. а. мөлтөҕү дьүһүннүүргэ, үөхсүү тылыгар киирэллэр.

Оттон Индияҕа тыһыынчаттан тахса сыл устатыгар олохсуйан олорор мусульманнар, кинилэр быдан үгүстэрэ ислам итэҕэлигэр көспүт хиндилэр буолалларын үрдүнэн, бэйэлэрин поэтическай дьүһүннээһиннэригэр Индия айылҕатын, литературатын үгэстэрин букатын киллэрбэттэрин дьиибэргиэххэ сөп.

Урду поэта, урду литературатын чинчийбит профессор Азат бу курдук суруйар: «Урду аал-луук маһа (ол аата Индия мусульманнарын литературнай тыла), санскрит уонна хинди кырыһыгар үүнэн баран, аҥардас Персия тылын салгыныгар силигилээбитэ. Ити түмүгэр хинди уонна урду икки ардылара халлаан сиртэн ырааҕын курдук буолбута» (104—51). Урду литературата Кришна, Рама курдук Индия былыргы эпоһын геройдарын оннуларыгар Рустем, Исфандияр, Сикандар курдук Персия литературатын геройдарын образтарын киллэрэр. Индияҕа ыллаабат соловейынан, урду тылынан ааҕааччылар уонна айааччылар хаһан да харахтаабатах розаларынан, нарцисстарынан, кипаристарынан, фиалкаларынан дьүһүннүүр эбит.

Тэҥнээн көрөр метод «поэтика сорох өрүттэрин олох да таарыйа илик. Поэтическай дьүһүннүүр ньымалары үөрэтиигэ кини букатын кэриэтэ туһанылла илик, оттон дьиҥинэн буоллаҕына образтааһыны тэҥнээн үөрэтии бэрт баай түмүктэри биэрэр кыахтаах» (104—62), — диир А. П. Баранников. Кини литературалар (ордук Арҕааҥылар уонна Илиҥҥилэр) национальнай дьүһүннээһиннэригэр бэлэмэ суох ааҕааччы сатаан өйдөөбөт бэрт улахан уратылаһыылара арыт баар буолалларын бэлиэтиир, тус-туспа историялаах, традициялаах норуоттар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүгэр, бэйэ-бэйэлэригэр чугасаһалларыгар литература уус-уран, дьүһүннээһин курдук уустук боппуруостарын иҥэн-тоҥон көрөр суолталааҕын ыйар.

Г. Д. Гачев «Аан дойду национальнай дьүһүнүн туһунан» диэн 1967 сыллаахха «Азия уонна Африка норуоттара» диэн сурунаалга таһаартарбыт ыстатыйатыгар норуоттар эстетическэй көрүүлэрин киргизтэр ойуулааһыннарыгар олоҕуран ырытар. Кини «национальнай ураты үөскээбит төрдүн ырытарга быдан былыргыга, норуоттар доисторическай эпохаларыгар өтөн киириэххэ наада» диир, «аан дойдуну национальнай хараҕынан көрүүнү чинчийэргэ уус-уран айымньы ураты кыаҕы биэрэрин» ыйар (112—79, 81).

Нуучча реализмын поэтикатын үөрэтээччи Г. М. Фридлендер, ити Г. Д. Гачев ыстатыйатыгар сигэнэн туран, «кэнники кэмҥэ биһиги литературабыт үөрэҕэ» «аан дойду национальнай образтарын» ырытар саҥа наадалаах проблеманы күннээҕи боппуруос быһыытынан туруорда» диэн суруйар итиэннэ бу саҥа проблема, тылынан уонна суругунан поэзияны таһынан, проза поэтикатын үөрэтэргэ эмиэ көдьүүстээҕин ыйар (148—139).

«Литератураҕа национальнай образтааһыны үөрэтии туһунан» Л. С. Кишкин (1968 сыллааҕы) ыстатыйатыгар национальнай дьүһүннүүр өй уратытыгар, ол литератураҕа хайдах тыктарылларыгар болҕомто ууруллар. Кини проблеманы киэҥник ылар, нуучча, чех, словак уо. д. а. литератураларын образтааһыннарын тэҥнэтэлээн көрөр. «Национальнай образтааһыны литература күттүөннээх ураты бэлиэлэриттэн биирдэстэрин курдук көрүү ордук аан дойду литературнай сайдыытыгар норуоттар икки ардыларынааҕы сибээстэһии закономерноһын, характерын уонна суолтатын арыйан таһаарарга, биһиги санаабытыгар, методическай да өттүнэн кэскиллээх. Бу ньыма көмөтүнэн биһиги чинчийэр предмеппитин саҥа позицияттан көрөр кыахтаахпыт (120— 177)»,— диир Кишкин уонна бу боппуруос уустугун, элбэх чинчийээччи болҕомтотун эрэйэрин, маны бары өттүнэн научнайдык быһаарыы барыбыт иннибитигэр турарын өйдөтөр.

1974 сыллаахха, тохсунньуга критиктэр бүтүн Союзтааҕы сүбэ мунньахтарыгар А. М. Горькай аатынан Аан дойду литературатын институтун директора Б. Л. Сучков «Социалистическай реализм теорията уонна литература билиҥҥи процеһа» диэн дакылаатыгар «реалистическай ойуулааһыны» чинчийии боппуруостарыгар эмиэ бэрт улахан суолта бэриллибитэ. «Билигин социалистическай реализм теориятын биир саамай дьоһуннаах проблематынан реалистическай дьүһүннээһин кыахтарын чинчийии боппуруоһа буолар», — диэн дакылаакка бэлиэтэммитэ. Б. Л. Сучков этэринэн, «уус-уран дьүһүннээһин диалектичнайа мэлдьи олох бэйэтин диалектикатын көрдөрөрүн быһыытынан, хоһуйан этии формаларын, дьүһүннээһин формаларын уус-уран арааһа саамай кылаабынай боппуруос буолар» (144).
Онон билиҥҥи кэмҥэ литература образтыыр, дьүһүннүүр ньымаларын үөрэтии суолтата улаатта. Бу, биир өттүнэн, литературалары тэҥнээн үөрэтэргэ, кинилэр уратылаһыыларын, хардарыта сибээстэһиилэрин, сабыдыаллаһыыларын уонна чугасаһыыларын арыйарга, иккис өттүнэн, норуоттар эстетичёскэй көрүүлэрин, психологияларын, өйдөрүн-санааларын характерын, олор хайдах уларыйан, байан иһиилэрин уо. д. а. билэргэ көмөлөөх.

Биһиги бу үлэбитигэр саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын, олор уларыйыыларын-тэлэрийиилэрин, сайдан иһиилэрин хайан көрөргө холонобут. Литература уус-уран ойуулуур-дьүһүннүүр ньымата — киэҥ киэлилээх тема, онтон биһиги сыччах биир боппуруоһу, чуолаан тулалаан турар эйгэ, төрөөбүт айылҕа, климат, норуот үйэлэргэ муспут үгэһэ, абыычайа, дьарыга уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ хайдах киирэрин ылабыт.

Национальнай дьүһүннээһини үөрэтэргэ норуот историятын, олоҕун-дьаһаҕын, тылын-өһүн, эстетическэй үгэстэрин уо. д. а. көрдөрөр элбэх чахчы хайаан да наада. Онон үлэҕэ этнографическай уонна лингвистическэй матырыйаал туһаныллара омнуоланыа суохтаах.

Үлэ бастакы главатыгар аан дойду тус-туспа литератураларын дьүһүннээһиннэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар холобурдарын, олор хайдах норуот олоҕуттан, үөскээбит айылҕаттан силистэммиттэрин көрдөрөбүт. Бу саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрин үөрэтэргэ кии-рии глава ааҕааччы национальнай ойуулааһыннар хайдах үөскүүллэрин уонна хайдах уратылаһалларын өйдүүрүгэр көмөлөһүөн сөп.

Бастакы главаттан уратыларга саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ көрүллэллэр. Иккис главаҕа ордук бэлиэ саха былыргы төрүт (фольклорнай) дьүһүннээһиннэрэ тус-туспа объектарынан аттарыллан бэриллэллэр. Манна сурукка киирбит олоҥхолор, ырыалар, өс хоһоонноро уо. д. а. сүрүн матырыйаал буолаллар. Олорго саха төрүт эстетическэй көрүүлэрэ, образтыыр ньымалара арыллаллар. Фольклор образтааһыннарын көрдөрөр сорох холобурдарга А. Е. Кулаковскай ырыаларыгар П. А. Ойуунускай, Д. К. Сивцев - Суорун Омоллоон, В. М. Новиков-Күннүк Уурастыырап олоҥхолоругар уларыйбакка кииртэлээбит норуот хоһуйар үгэстэрин эмиэ туһанныбыт.

Суругунан поэзия дьүһүннээһиннэрин туһунан үһүс глава икки салаалаах: былыргыттан баар объектар суругунан поэзия дьүһүннээһиннэригэр туттуллуулара кэҥээһинэ, уларыйыылара-тэлэрийиилэрэ уонна урут фольклорга аанньа туһаныллыбатах «олохтоох» объектар суругунан поэзия дьүһүннээһиннэригэр кыттыылара. Манна суругунан поэзия төрөөбүт фольклору кытта уустук эстетическэй сибээстээҕэ, национальнай поэзия дьүһүннээһинин сайдыытыгар нуучча литературатын үтүө сабыдыала сырдатыллаллар.

Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрин уратылара үлэҕэ бүтүннүүтүгэр көрдөрүллэллэр буолан баран, дьон кэбэҕэстик өйдөөбөт, анал быһаарыылары эрэйэр сорох төрүт уратылар тустарынан туспа главаны суруйары наадалааҕынан ааҕабыт.

«Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта» диэн тиһэх глава иккис, үһүс, төрдүс главаларга туох этиллибитин түмүктүүр соруктаах. Быдан былыргыттан бүгүҥҥү күҥҥэ диэри дьүһүннээһин хайдах уларыйан-тэлэрийэн, байан, сайдан испитин кылгастык түмэн көрөргө холонобут. Саха поэзиятын дьүһүннээһинэ сайдыытыгар нуучча литературатын, культуратын, Улуу Октябрьскай социалистическай революция үрдүк-үтүө сабыдыалларын көрдөрүүгэ улахан болҕомто ууруллар.

Тиһэҕэр кылгас уопсай түмүк уонна туһаныллыбыт литература испииһэгэ бэриллэр.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>61i60agzjqbclt8e5j1ulqnitugi67i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10051</id>
      <parentid>10049</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dliavib [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Киирии]] сирэй аатын маннык [[СПДьНь/Киирии]] уларыппыт</comment>
      <origin>10049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17025" sha1="61i60agzjqbclt8e5j1ulqnitugi67i" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Киирии
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]
 | next       = [[Аан дойду географическай эйгэтэ...]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
Өссө ааспыт үйэҕэ литературалары тэҥнээн үөрэтии методын уһулуччулаах представителэ А. Н. Веселовскай араас омуктар искусстволарын ойуулуур ньымалара тус-туспа буолалларын бэлиэтээн турар (109—75, 210). Ол гынан баран уус-уран дьүһүннээһиннэри ордук тэҥнээн көрүү методын туттан чинчийии билигин да ырааҕынан ситэтэ суохтук ыытыллар.

Бөдөҥ советскай индолог академик А. П. Баранников «Индия поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара» диэн үлэтэ 1947 сыллаахха бэчээттэммитэ. Бу үлэтигэр кини Индия төрүт олохтоохторо (индустар) бэрт былыргыттан үөскээн кэлбит ураты характердаах поэтическай дьүһүннээһиннэрин Индияҕа олорор мусульманнар уонна Европа норуоттарын литератураларын кытта кэрэхсэбиллээхтик тэҥнэтэлээн көрбүтэ.

Чинчийээччи Индия поэзията төрөөбүт айылҕатын, сирин-дойдутун кытта ыкса сибээстээҕин балиэтиир. Онно образка ханан эмэнэн кыттыбатах биир да олохтоох үүнээйи, кыыл, хайа, өрүс уо. д. а. суох. Ол оннугар ханнык да поэтическай дьүһүннээһин, образ урукку өттүгэр тастан киирбэтэх. Индия поэзиятын биир уратыта ити буолар эбит.

Өскө Индия поэзията бэйэтин ис эйгэтинэн муҥурдаммыт эбит буоллаҕына, Европа поэзиятыгар күннээҕи олоххо суох үүнээйилэр, кыыллар (холобур, тигр, хахай, эбисийээнэ, слон, лиана уо. д. а.) дьүһүннээһиннэргэ элбэхтик кытталлар. Европа литератураларыгар тастан киирбит, интернациональнай характердаах диэххэ сөп, дьүһүннээһиннэр элбэхтэр уонна ордук чаҕылхайдар. Ол оннугар   сорох   «олохтоох»   кыыллар, холобур, сибиинньэ, ынах, бараан, куурусса, тураах уо. д. а. мөлтөҕү дьүһүннүүргэ, үөхсүү тылыгар киирэллэр.

Оттон Индияҕа тыһыынчаттан тахса сыл устатыгар олохсуйан олорор мусульманнар, кинилэр быдан үгүстэрэ ислам итэҕэлигэр көспүт хиндилэр буолалларын үрдүнэн, бэйэлэрин поэтическай дьүһүннээһиннэригэр Индия айылҕатын, литературатын үгэстэрин букатын киллэрбэттэрин дьиибэргиэххэ сөп.

Урду поэта, урду литературатын чинчийбит профессор Азат бу курдук суруйар: «Урду аал-луук маһа (ол аата Индия мусульманнарын литературнай тыла), санскрит уонна хинди кырыһыгар үүнэн баран, аҥардас Персия тылын салгыныгар силигилээбитэ. Ити түмүгэр хинди уонна урду икки ардылара халлаан сиртэн ырааҕын курдук буолбута» (104—51). Урду литературата Кришна, Рама курдук Индия былыргы эпоһын геройдарын оннуларыгар Рустем, Исфандияр, Сикандар курдук Персия литературатын геройдарын образтарын киллэрэр. Индияҕа ыллаабат соловейынан, урду тылынан ааҕааччылар уонна айааччылар хаһан да харахтаабатах розаларынан, нарцисстарынан, кипаристарынан, фиалкаларынан дьүһүннүүр эбит.

Тэҥнээн көрөр метод «поэтика сорох өрүттэрин олох да таарыйа илик. Поэтическай дьүһүннүүр ньымалары үөрэтиигэ кини букатын кэриэтэ туһанылла илик, оттон дьиҥинэн буоллаҕына образтааһыны тэҥнээн үөрэтии бэрт баай түмүктэри биэрэр кыахтаах» (104—62), — диир А. П. Баранников. Кини литературалар (ордук Арҕааҥылар уонна Илиҥҥилэр) национальнай дьүһүннээһиннэригэр бэлэмэ суох ааҕааччы сатаан өйдөөбөт бэрт улахан уратылаһыылара арыт баар буолалларын бэлиэтиир, тус-туспа историялаах, традициялаах норуоттар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүгэр, бэйэ-бэйэлэригэр чугасаһалларыгар литература уус-уран, дьүһүннээһин курдук уустук боппуруостарын иҥэн-тоҥон көрөр суолталааҕын ыйар.

Г. Д. Гачев «Аан дойду национальнай дьүһүнүн туһунан» диэн 1967 сыллаахха «Азия уонна Африка норуоттара» диэн сурунаалга таһаартарбыт ыстатыйатыгар норуоттар эстетическэй көрүүлэрин киргизтэр ойуулааһыннарыгар олоҕуран ырытар. Кини «национальнай ураты үөскээбит төрдүн ырытарга быдан былыргыга, норуоттар доисторическай эпохаларыгар өтөн киириэххэ наада» диир, «аан дойдуну национальнай хараҕынан көрүүнү чинчийэргэ уус-уран айымньы ураты кыаҕы биэрэрин» ыйар (112—79, 81).

Нуучча реализмын поэтикатын үөрэтээччи Г. М. Фридлендер, ити Г. Д. Гачев ыстатыйатыгар сигэнэн туран, «кэнники кэмҥэ биһиги литературабыт үөрэҕэ» «аан дойду национальнай образтарын» ырытар саҥа наадалаах проблеманы күннээҕи боппуруос быһыытынан туруорда» диэн суруйар итиэннэ бу саҥа проблема, тылынан уонна суругунан поэзияны таһынан, проза поэтикатын үөрэтэргэ эмиэ көдьүүстээҕин ыйар (148—139).

«Литератураҕа национальнай образтааһыны үөрэтии туһунан» Л. С. Кишкин (1968 сыллааҕы) ыстатыйатыгар национальнай дьүһүннүүр өй уратытыгар, ол литератураҕа хайдах тыктарылларыгар болҕомто ууруллар. Кини проблеманы киэҥник ылар, нуучча, чех, словак уо. д. а. литератураларын образтааһыннарын тэҥнэтэлээн көрөр. «Национальнай образтааһыны литература күттүөннээх ураты бэлиэлэриттэн биирдэстэрин курдук көрүү ордук аан дойду литературнай сайдыытыгар норуоттар икки ардыларынааҕы сибээстэһии закономерноһын, характерын уонна суолтатын арыйан таһаарарга, биһиги санаабытыгар, методическай да өттүнэн кэскиллээх. Бу ньыма көмөтүнэн биһиги чинчийэр предмеппитин саҥа позицияттан көрөр кыахтаахпыт (120— 177)»,— диир Кишкин уонна бу боппуруос уустугун, элбэх чинчийээччи болҕомтотун эрэйэрин, маны бары өттүнэн научнайдык быһаарыы барыбыт иннибитигэр турарын өйдөтөр.

1974 сыллаахха, тохсунньуга критиктэр бүтүн Союзтааҕы сүбэ мунньахтарыгар А. М. Горькай аатынан Аан дойду литературатын институтун директора Б. Л. Сучков «Социалистическай реализм теорията уонна литература билиҥҥи процеһа» диэн дакылаатыгар «реалистическай ойуулааһыны» чинчийии боппуруостарыгар эмиэ бэрт улахан суолта бэриллибитэ. «Билигин социалистическай реализм теориятын биир саамай дьоһуннаах проблематынан реалистическай дьүһүннээһин кыахтарын чинчийии боппуруоһа буолар», — диэн дакылаакка бэлиэтэммитэ. Б. Л. Сучков этэринэн, «уус-уран дьүһүннээһин диалектичнайа мэлдьи олох бэйэтин диалектикатын көрдөрөрүн быһыытынан, хоһуйан этии формаларын, дьүһүннээһин формаларын уус-уран арааһа саамай кылаабынай боппуруос буолар» (144).
Онон билиҥҥи кэмҥэ литература образтыыр, дьүһүннүүр ньымаларын үөрэтии суолтата улаатта. Бу, биир өттүнэн, литературалары тэҥнээн үөрэтэргэ, кинилэр уратылаһыыларын, хардарыта сибээстэһиилэрин, сабыдыаллаһыыларын уонна чугасаһыыларын арыйарга, иккис өттүнэн, норуоттар эстетичёскэй көрүүлэрин, психологияларын, өйдөрүн-санааларын характерын, олор хайдах уларыйан, байан иһиилэрин уо. д. а. билэргэ көмөлөөх.

Биһиги бу үлэбитигэр саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын, олор уларыйыыларын-тэлэрийиилэрин, сайдан иһиилэрин хайан көрөргө холонобут. Литература уус-уран ойуулуур-дьүһүннүүр ньымата — киэҥ киэлилээх тема, онтон биһиги сыччах биир боппуруоһу, чуолаан тулалаан турар эйгэ, төрөөбүт айылҕа, климат, норуот үйэлэргэ муспут үгэһэ, абыычайа, дьарыга уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ хайдах киирэрин ылабыт.

Национальнай дьүһүннээһини үөрэтэргэ норуот историятын, олоҕун-дьаһаҕын, тылын-өһүн, эстетическэй үгэстэрин уо. д. а. көрдөрөр элбэх чахчы хайаан да наада. Онон үлэҕэ этнографическай уонна лингвистическэй матырыйаал туһаныллара омнуоланыа суохтаах.

Үлэ бастакы главатыгар аан дойду тус-туспа литератураларын дьүһүннээһиннэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар холобурдарын, олор хайдах норуот олоҕуттан, үөскээбит айылҕаттан силистэммиттэрин көрдөрөбүт. Бу саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрин үөрэтэргэ кии-рии глава ааҕааччы национальнай ойуулааһыннар хайдах үөскүүллэрин уонна хайдах уратылаһалларын өйдүүрүгэр көмөлөһүөн сөп.

Бастакы главаттан уратыларга саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ көрүллэллэр. Иккис главаҕа ордук бэлиэ саха былыргы төрүт (фольклорнай) дьүһүннээһиннэрэ тус-туспа объектарынан аттарыллан бэриллэллэр. Манна сурукка киирбит олоҥхолор, ырыалар, өс хоһоонноро уо. д. а. сүрүн матырыйаал буолаллар. Олорго саха төрүт эстетическэй көрүүлэрэ, образтыыр ньымалара арыллаллар. Фольклор образтааһыннарын көрдөрөр сорох холобурдарга А. Е. Кулаковскай ырыаларыгар П. А. Ойуунускай, Д. К. Сивцев - Суорун Омоллоон, В. М. Новиков-Күннүк Уурастыырап олоҥхолоругар уларыйбакка кииртэлээбит норуот хоһуйар үгэстэрин эмиэ туһанныбыт.

Суругунан поэзия дьүһүннээһиннэрин туһунан үһүс глава икки салаалаах: былыргыттан баар объектар суругунан поэзия дьүһүннээһиннэригэр туттуллуулара кэҥээһинэ, уларыйыылара-тэлэрийиилэрэ уонна урут фольклорга аанньа туһаныллыбатах «олохтоох» объектар суругунан поэзия дьүһүннээһиннэригэр кыттыылара. Манна суругунан поэзия төрөөбүт фольклору кытта уустук эстетическэй сибээстээҕэ, национальнай поэзия дьүһүннээһинин сайдыытыгар нуучча литературатын үтүө сабыдыала сырдатыллаллар.

Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрин уратылара үлэҕэ бүтүннүүтүгэр көрдөрүллэллэр буолан баран, дьон кэбэҕэстик өйдөөбөт, анал быһаарыылары эрэйэр сорох төрүт уратылар тустарынан туспа главаны суруйары наадалааҕынан ааҕабыт.

«Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта» диэн тиһэх глава иккис, үһүс, төрдүс главаларга туох этиллибитин түмүктүүр соруктаах. Быдан былыргыттан бүгүҥҥү күҥҥэ диэри дьүһүннээһин хайдах уларыйан-тэлэрийэн, байан, сайдан испитин кылгастык түмэн көрөргө холонобут. Саха поэзиятын дьүһүннээһинэ сайдыытыгар нуучча литературатын, культуратын, Улуу Октябрьскай социалистическай революция үрдүк-үтүө сабыдыалларын көрдөрүүгэ улахан болҕомто ууруллар.

Тиһэҕэр кылгас уопсай түмүк уонна туһаныллыбыт литература испииһэгэ бэриллэр.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>61i60agzjqbclt8e5j1ulqnitugi67i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10071</id>
      <parentid>10051</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17048" sha1="i9zcc803f5vdz1e3u3rp53k4dqxytm6" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Киирии
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара|Иһинээҕитэ]]
 | next       = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
Өссө ааспыт үйэҕэ литературалары тэҥнээн үөрэтии методын уһулуччулаах представителэ А. Н. Веселовскай араас омуктар искусстволарын ойуулуур ньымалара тус-туспа буолалларын бэлиэтээн турар (109—75, 210). Ол гынан баран уус-уран дьүһүннээһиннэри ордук тэҥнээн көрүү методын туттан чинчийии билигин да ырааҕынан ситэтэ суохтук ыытыллар.

Бөдөҥ советскай индолог академик А. П. Баранников «Индия поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара» диэн үлэтэ 1947 сыллаахха бэчээттэммитэ. Бу үлэтигэр кини Индия төрүт олохтоохторо (индустар) бэрт былыргыттан үөскээн кэлбит ураты характердаах поэтическай дьүһүннээһиннэрин Индияҕа олорор мусульманнар уонна Европа норуоттарын литератураларын кытта кэрэхсэбиллээхтик тэҥнэтэлээн көрбүтэ.

Чинчийээччи Индия поэзията төрөөбүт айылҕатын, сирин-дойдутун кытта ыкса сибээстээҕин балиэтиир. Онно образка ханан эмэнэн кыттыбатах биир да олохтоох үүнээйи, кыыл, хайа, өрүс уо. д. а. суох. Ол оннугар ханнык да поэтическай дьүһүннээһин, образ урукку өттүгэр тастан киирбэтэх. Индия поэзиятын биир уратыта ити буолар эбит.

Өскө Индия поэзията бэйэтин ис эйгэтинэн муҥурдаммыт эбит буоллаҕына, Европа поэзиятыгар күннээҕи олоххо суох үүнээйилэр, кыыллар (холобур, тигр, хахай, эбисийээнэ, слон, лиана уо. д. а.) дьүһүннээһиннэргэ элбэхтик кытталлар. Европа литератураларыгар тастан киирбит, интернациональнай характердаах диэххэ сөп, дьүһүннээһиннэр элбэхтэр уонна ордук чаҕылхайдар. Ол оннугар   сорох   «олохтоох»   кыыллар, холобур, сибиинньэ, ынах, бараан, куурусса, тураах уо. д. а. мөлтөҕү дьүһүннүүргэ, үөхсүү тылыгар киирэллэр.

Оттон Индияҕа тыһыынчаттан тахса сыл устатыгар олохсуйан олорор мусульманнар, кинилэр быдан үгүстэрэ ислам итэҕэлигэр көспүт хиндилэр буолалларын үрдүнэн, бэйэлэрин поэтическай дьүһүннээһиннэригэр Индия айылҕатын, литературатын үгэстэрин букатын киллэрбэттэрин дьиибэргиэххэ сөп.

Урду поэта, урду литературатын чинчийбит профессор Азат бу курдук суруйар: «Урду аал-луук маһа (ол аата Индия мусульманнарын литературнай тыла), санскрит уонна хинди кырыһыгар үүнэн баран, аҥардас Персия тылын салгыныгар силигилээбитэ. Ити түмүгэр хинди уонна урду икки ардылара халлаан сиртэн ырааҕын курдук буолбута» (104—51). Урду литературата Кришна, Рама курдук Индия былыргы эпоһын геройдарын оннуларыгар Рустем, Исфандияр, Сикандар курдук Персия литературатын геройдарын образтарын киллэрэр. Индияҕа ыллаабат соловейынан, урду тылынан ааҕааччылар уонна айааччылар хаһан да харахтаабатах розаларынан, нарцисстарынан, кипаристарынан, фиалкаларынан дьүһүннүүр эбит.

Тэҥнээн көрөр метод «поэтика сорох өрүттэрин олох да таарыйа илик. Поэтическай дьүһүннүүр ньымалары үөрэтиигэ кини букатын кэриэтэ туһанылла илик, оттон дьиҥинэн буоллаҕына образтааһыны тэҥнээн үөрэтии бэрт баай түмүктэри биэрэр кыахтаах» (104—62), — диир А. П. Баранников. Кини литературалар (ордук Арҕааҥылар уонна Илиҥҥилэр) национальнай дьүһүннээһиннэригэр бэлэмэ суох ааҕааччы сатаан өйдөөбөт бэрт улахан уратылаһыылара арыт баар буолалларын бэлиэтиир, тус-туспа историялаах, традициялаах норуоттар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөрүгэр, бэйэ-бэйэлэригэр чугасаһалларыгар литература уус-уран, дьүһүннээһин курдук уустук боппуруостарын иҥэн-тоҥон көрөр суолталааҕын ыйар.

Г. Д. Гачев «Аан дойду национальнай дьүһүнүн туһунан» диэн 1967 сыллаахха «Азия уонна Африка норуоттара» диэн сурунаалга таһаартарбыт ыстатыйатыгар норуоттар эстетическэй көрүүлэрин киргизтэр ойуулааһыннарыгар олоҕуран ырытар. Кини «национальнай ураты үөскээбит төрдүн ырытарга быдан былыргыга, норуоттар доисторическай эпохаларыгар өтөн киириэххэ наада» диир, «аан дойдуну национальнай хараҕынан көрүүнү чинчийэргэ уус-уран айымньы ураты кыаҕы биэрэрин» ыйар (112—79, 81).

Нуучча реализмын поэтикатын үөрэтээччи Г. М. Фридлендер, ити Г. Д. Гачев ыстатыйатыгар сигэнэн туран, «кэнники кэмҥэ биһиги литературабыт үөрэҕэ» «аан дойду национальнай образтарын» ырытар саҥа наадалаах проблеманы күннээҕи боппуруос быһыытынан туруорда» диэн суруйар итиэннэ бу саҥа проблема, тылынан уонна суругунан поэзияны таһынан, проза поэтикатын үөрэтэргэ эмиэ көдьүүстээҕин ыйар (148—139).

«Литератураҕа национальнай образтааһыны үөрэтии туһунан» Л. С. Кишкин (1968 сыллааҕы) ыстатыйатыгар национальнай дьүһүннүүр өй уратытыгар, ол литератураҕа хайдах тыктарылларыгар болҕомто ууруллар. Кини проблеманы киэҥник ылар, нуучча, чех, словак уо. д. а. литератураларын образтааһыннарын тэҥнэтэлээн көрөр. «Национальнай образтааһыны литература күттүөннээх ураты бэлиэлэриттэн биирдэстэрин курдук көрүү ордук аан дойду литературнай сайдыытыгар норуоттар икки ардыларынааҕы сибээстэһии закономерноһын, характерын уонна суолтатын арыйан таһаарарга, биһиги санаабытыгар, методическай да өттүнэн кэскиллээх. Бу ньыма көмөтүнэн биһиги чинчийэр предмеппитин саҥа позицияттан көрөр кыахтаахпыт (120— 177)»,— диир Кишкин уонна бу боппуруос уустугун, элбэх чинчийээччи болҕомтотун эрэйэрин, маны бары өттүнэн научнайдык быһаарыы барыбыт иннибитигэр турарын өйдөтөр.

1974 сыллаахха, тохсунньуга критиктэр бүтүн Союзтааҕы сүбэ мунньахтарыгар А. М. Горькай аатынан Аан дойду литературатын институтун директора Б. Л. Сучков «Социалистическай реализм теорията уонна литература билиҥҥи процеһа» диэн дакылаатыгар «реалистическай ойуулааһыны» чинчийии боппуруостарыгар эмиэ бэрт улахан суолта бэриллибитэ. «Билигин социалистическай реализм теориятын биир саамай дьоһуннаах проблематынан реалистическай дьүһүннээһин кыахтарын чинчийии боппуруоһа буолар», — диэн дакылаакка бэлиэтэммитэ. Б. Л. Сучков этэринэн, «уус-уран дьүһүннээһин диалектичнайа мэлдьи олох бэйэтин диалектикатын көрдөрөрүн быһыытынан, хоһуйан этии формаларын, дьүһүннээһин формаларын уус-уран арааһа саамай кылаабынай боппуруос буолар» (144).
Онон билиҥҥи кэмҥэ литература образтыыр, дьүһүннүүр ньымаларын үөрэтии суолтата улаатта. Бу, биир өттүнэн, литературалары тэҥнээн үөрэтэргэ, кинилэр уратылаһыыларын, хардарыта сибээстэһиилэрин, сабыдыаллаһыыларын уонна чугасаһыыларын арыйарга, иккис өттүнэн, норуоттар эстетичёскэй көрүүлэрин, психологияларын, өйдөрүн-санааларын характерын, олор хайдах уларыйан, байан иһиилэрин уо. д. а. билэргэ көмөлөөх.

Биһиги бу үлэбитигэр саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын, олор уларыйыыларын-тэлэрийиилэрин, сайдан иһиилэрин хайан көрөргө холонобут. Литература уус-уран ойуулуур-дьүһүннүүр ньымата — киэҥ киэлилээх тема, онтон биһиги сыччах биир боппуруоһу, чуолаан тулалаан турар эйгэ, төрөөбүт айылҕа, климат, норуот үйэлэргэ муспут үгэһэ, абыычайа, дьарыга уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ хайдах киирэрин ылабыт.

Национальнай дьүһүннээһини үөрэтэргэ норуот историятын, олоҕун-дьаһаҕын, тылын-өһүн, эстетическэй үгэстэрин уо. д. а. көрдөрөр элбэх чахчы хайаан да наада. Онон үлэҕэ этнографическай уонна лингвистическэй матырыйаал туһаныллара омнуоланыа суохтаах.

Үлэ бастакы главатыгар аан дойду тус-туспа литератураларын дьүһүннээһиннэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар холобурдарын, олор хайдах норуот олоҕуттан, үөскээбит айылҕаттан силистэммиттэрин көрдөрөбүт. Бу саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрин үөрэтэргэ кии-рии глава ааҕааччы национальнай ойуулааһыннар хайдах үөскүүллэрин уонна хайдах уратылаһалларын өйдүүрүгэр көмөлөһүөн сөп.

Бастакы главаттан уратыларга саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ көрүллэллэр. Иккис главаҕа ордук бэлиэ саха былыргы төрүт (фольклорнай) дьүһүннээһиннэрэ тус-туспа объектарынан аттарыллан бэриллэллэр. Манна сурукка киирбит олоҥхолор, ырыалар, өс хоһоонноро уо. д. а. сүрүн матырыйаал буолаллар. Олорго саха төрүт эстетическэй көрүүлэрэ, образтыыр ньымалара арыллаллар. Фольклор образтааһыннарын көрдөрөр сорох холобурдарга А. Е. Кулаковскай ырыаларыгар П. А. Ойуунускай, Д. К. Сивцев - Суорун Омоллоон, В. М. Новиков-Күннүк Уурастыырап олоҥхолоругар уларыйбакка кииртэлээбит норуот хоһуйар үгэстэрин эмиэ туһанныбыт.

Суругунан поэзия дьүһүннээһиннэрин туһунан үһүс глава икки салаалаах: былыргыттан баар объектар суругунан поэзия дьүһүннээһиннэригэр туттуллуулара кэҥээһинэ, уларыйыылара-тэлэрийиилэрэ уонна урут фольклорга аанньа туһаныллыбатах «олохтоох» объектар суругунан поэзия дьүһүннээһиннэригэр кыттыылара. Манна суругунан поэзия төрөөбүт фольклору кытта уустук эстетическэй сибээстээҕэ, национальнай поэзия дьүһүннээһинин сайдыытыгар нуучча литературатын үтүө сабыдыала сырдатыллаллар.

Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрин уратылара үлэҕэ бүтүннүүтүгэр көрдөрүллэллэр буолан баран, дьон кэбэҕэстик өйдөөбөт, анал быһаарыылары эрэйэр сорох төрүт уратылар тустарынан туспа главаны суруйары наадалааҕынан ааҕабыт.

«Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымаларын сайдыыта» диэн тиһэх глава иккис, үһүс, төрдүс главаларга туох этиллибитин түмүктүүр соруктаах. Быдан былыргыттан бүгүҥҥү күҥҥэ диэри дьүһүннээһин хайдах уларыйан-тэлэрийэн, байан, сайдан испитин кылгастык түмэн көрөргө холонобут. Саха поэзиятын дьүһүннээһинэ сайдыытыгар нуучча литературатын, культуратын, Улуу Октябрьскай социалистическай революция үрдүк-үтүө сабыдыалларын көрдөрүүгэ улахан болҕомто ууруллар.

Тиһэҕэр кылгас уопсай түмүк уонна туһаныллыбыт литература испииһэгэ бэриллэр.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>i9zcc803f5vdz1e3u3rp53k4dqxytm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СПДьНь/Бастакы глава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50</id>
    <revision>
      <id>10056</id>
      <parentid>4524</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14441" sha1="884tlbkrzdi249nz0qy4on3n8kyxx0b" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава==
===ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН===

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>884tlbkrzdi249nz0qy4on3n8kyxx0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10057</id>
      <parentid>10056</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28143" sha1="byphj944polj16rea8w3wk5lszo9tzh" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава==
===ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН===

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>byphj944polj16rea8w3wk5lszo9tzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10059</id>
      <parentid>10057</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38906" sha1="hp2ag8q5wgod0qn7zvywkw2h7w2n0cf" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава==
===ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН===

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

Саастарын тухары булдунан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт омуктарга (холобур, эвеннэргэ, эвенкилэргэ) булт кыыллара, ордук таба, тайах уо. д. а. образтааһыҥҥа күүскэ киирбиттэр. Булт кыылларыгар сүгүрүйүү кинилэр итэҕэллэригэр дириҥник иҥмит. Эвенкилэр былыр өйдөөһүннэринэн Улахан Араҥас Сулус (Большая Медведица) — тайах (Хоглэн), оттон Аччыгый Араҥас Сулус (Малая Медведица) — кини тугута. Эвенкилэргэ Аллараа, Үөһээ дойдулары Орто дойдуну кытта холбуур ойуун мифическэй өрүһүн харабыла, хаһаайына — сүдү атыыр таба. Кинилэр өбүтэлэрэ эмиэ аарыма тайаҕынан дьүһүннэнэр эбит (#9—69, 75, 105).

Чукчалар, коряктар эмиэ сулустары табаларынан, тайахтарынан, кыылы сонордоһор булчуттарынан ааттыыллар (106—25,28).

Советскай кэмнээҕи эвен поэттара айымньыларыгар табаны, тайаҕы, тугуту уо. д. а. тыа кыылларын образка үгүстүк тутталлар:
:Үөртэн быстан сылдьар 
:Тулаайах тугуттуу, 
:Үөмэр чүөмэр үктүүбүн, 
:Тулабын одуулуубун.

(66—106)
:Мин саҥам хаардаах тыанан 
:Тииҥ буолан ыстаҥалаан 
:Ыраах көстөр хайаҕа 
:Номнуо тиийэ оҕуста.

(21-6)

Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччуларга (холобур, эскимостарга, муора чукчаларыгар уо. д. а.) киит, морж, тюлень, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. Ол курдук; «дьахтар буолан төрөөбүт киит» туһунан остуоруйалар, «киити бултуур үҥкүү», «ньиэрпэ үҥкүүтэ», «кырса бырааһынньыга» эҥин диэннэр элбэхтэр.

Ити омуктар үҥкүүлэрэ муора булдун көрдөрөр хамсаныылардаах буолаллар. Кинилэр тыллара муора булдугар сыһыаннаах терминнэринэн олус баай. Холобур, эскимостарга морж ууга ханан, хайдах сылдьарынан, хайа диэки устан иһэринэн уонна төһө саастааҕынан көрөн уон биэстэн тахса тус-туспа ааттардаах буолар эбит. Аһаҕас муораҕа бөдөҥ кыылы бултуурга тыл итинник чуолкай сигналлара олус табыгастаахтар. Итинник кэмчи буолан баран, элбэҕи этэр сигналлар булчут түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ылына охсон кыылы гарпунунан, үҥүүнэн таба быраҕарыгар көмөлөһөллөрө биллэн турар (132—85, 87, 101).

Эскимостарга өссө «киит ыалдьыттааһына», «киити муораҕа атаарыы» диэн обрядтар бааллар. Итинник элбэх сиэрдэргэ, дуомнарга олоҕурбут фольклорнай образтааһыннары эскимостар олохторун, итэҕэллэрин үөрэттэххэ эрэ үчүгэйдик өйдөнөр. 

Арҕаа Сибииргэ. Обь өрүс тардыытыгар олохтоох мансиларга балык төһө улахан суолталааҕын, Юван Шесталов маннык хоһуйуута дьэҥкэтик көрдөрөр:

:Вся сила в нас от обских рыб, 
:Крепки Мы от ухи. 
:И мы без рыбы не смогли б 
:Писать даже стихи.

(152—1.42)

Юван Шесталов олох араас көстүүтүн, кэрэни, үчүгэйи үксүн күөл, өрүс балыгынан дьүһүннүүр эбит. Күн ууга түспүт күлүгэ, илимҥэ иҥнибит балык курдук, кылбаҥныыр; балык үөрүн курдук хойуу норуот; сүрэх, балык курдук, мөхсөр; киһи, үлүйдэҕинэ, тоҥ балыктааҕар туртайар; кыраһыабай кыыс суһуоҕа — балык кутуругун курдук, кини оҕуруо симэхтэрэ — күндү балык хатырыктара. Эдэр бил балык хараҕа кэрэтин бу поэт сибэккигэ холоон дьүһүйэр.

Омуктар былыр-былыргыттан образка таптаан киллэрэр көстүүлэрэ, харамайдара эҥин араас буолалларын ааһан, чопчу биир көстүүгэ, харамайга эстетическэй сыһыаннара үүт-үкчүтэ суох, өссө арыт уун-утары буолар. Биир омук үчүгэйи образтыырга ахтар кыылын атын омук куһаҕаны, мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттара эмиэ баар буолар. Гегель: «Биир норуот өйүн ууһун сөхтөрөр үчүгэйэ атын норуокка салаҥнык, дьулааннык, түктэритик көстүөн сөп» (113—302), — диэбиттээх.

Холобур, былыр мифтэргэ үгүстүк киирбит дракону ылыаҕыҥ. Европа литератураларыгар дракон киһиэхэ өстөөх хараҥа күүстэри образтааһыҥҥа туттуллар. «Дракон» (йгакоп) диэн грек омук тыла. Арҕаа омуктар сэһэннэригэр кини уот тыыннаах, кынаттаах (арыт хас да бастаах) фантастическай эриэн кыыл көрүҥнэнэр. Нуучча фольклоругар дракоҥҥа майгынныыр Змей-Горыныч обраһа баар.

Оттон Вьетнамҥа - драконтан төрүттээх король олоро сылдьыбытын туһунан былыргы номох эмиэ баар (142—251). Кинилэр сирдэрин-дойдуларын аатыгар дракон элбэхтик киирсэр эбит. Индокитай саамай улахан өрүһэ Меконг вьетнамныы аата Кыу-лонг (тоҕус дракон) диэн, билигин Ханой столица оннугар Тханг-лонг (Көтөр дракон) диэн ааттаах кириэппэс турбута үһү; Ха-лонг диэн хомо быһаччы тылбааһа түһэн иһэр дракон диэн буолар уо. д. а. Итилэр бары былыргы үһүйээннэртэн үөскээбит ааттар (149—19/.

Кытай поэзиятыгар драконунан образтааһын олус элбэх. Өрүһү туоруур бөкчөгөр муосталар — драконнар («не видно в небе ни единой тучи! Откуда же слетел к реке дракон?»); кыыһырбыт киһи бытыга — көтөн иһэр дракон («усы — поднявшийся дракон») (100—34, 298); «дракон утуйдаҕына», ардах түспэккэ сир-дойду куурар-хатар (100—61).

Саха олоҥхотугар дракоҥҥа майгынныыр кыыл баар. К. Оросин «Ньургун Боотур» диэн олоҥхотугар абааһы бухатыыра Алып Хара аллараа «өлүү луоҕатын ис кырыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, дьүһүнэ таллан эриэн, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы» буолан түүрүллэн сытар. Кини айыы дьонун өлөр өстөөҕө. Эмиэ ити олоҥхоҕо Ыйыста Хара «үс хос бастаах икки салаа кутуруктаах Садаҕа Уот моҕойу миинэн» айанныыр (22—335, 120).

Олоҥхоҕо «Өлүү Луо-хаан оҕуһа» диэн абааһылар көлүнэр оҕустара баар уонна «Луо-Хаан тойон» диэн Аллараа дойду баһылыгын аата (137—1480). «Өлүү дьирибинэй балыга» биитэр «Өлүү балыга» диэннэр эмиэ бааллар.

Ойуунускай олоҥхотугар абааһы кыыһа Ытык Хахайдаан аймаҕа Тимир Дьигистэй кырамтатын булаары Хаан Дьалыкы байҕалга «өлүү дьирибинэй балык буолан» умса сылдьан көрдүүр (39—300). Айыы бухатыырдара «өлүү дьирибинэй балык сиһин үөһэ силимнээх көрүлүүр көр муос саалаахтар», «өлүү дьирибинэй балык өһөҕөр уһаарыллыбыт уһун сула турба батастаахтар» (41—-33; 39—193). Ньургун Боотур саата «өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх» диэн этиллэр (22—86).

Ити «дьирибинэй», «луо» диэн тыллар бэрт былыргыттан кэлбит буолуохтарын сөп. Холобур, былыргы түүрдэр «лу» диэн дракону уонна эриэн кыылы ааттыыллара биллэр (116—334).

Монголлар кэнники кэмҥэ диэри «лу» диэн дракону уонна уу, сир иччилэрин ааттыыллар, оттон арҕаа буряттарга «лу» — «крокодил» үһү (103—63, 266).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>hp2ag8q5wgod0qn7zvywkw2h7w2n0cf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10061</id>
      <parentid>10059</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58224" sha1="oqt078ghrsh3n4v7bil0ordc1bg0t3o" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава==
===ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН===

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

Саастарын тухары булдунан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт омуктарга (холобур, эвеннэргэ, эвенкилэргэ) булт кыыллара, ордук таба, тайах уо. д. а. образтааһыҥҥа күүскэ киирбиттэр. Булт кыылларыгар сүгүрүйүү кинилэр итэҕэллэригэр дириҥник иҥмит. Эвенкилэр былыр өйдөөһүннэринэн Улахан Араҥас Сулус (Большая Медведица) — тайах (Хоглэн), оттон Аччыгый Араҥас Сулус (Малая Медведица) — кини тугута. Эвенкилэргэ Аллараа, Үөһээ дойдулары Орто дойдуну кытта холбуур ойуун мифическэй өрүһүн харабыла, хаһаайына — сүдү атыыр таба. Кинилэр өбүтэлэрэ эмиэ аарыма тайаҕынан дьүһүннэнэр эбит (#9—69, 75, 105).

Чукчалар, коряктар эмиэ сулустары табаларынан, тайахтарынан, кыылы сонордоһор булчуттарынан ааттыыллар (106—25,28).

Советскай кэмнээҕи эвен поэттара айымньыларыгар табаны, тайаҕы, тугуту уо. д. а. тыа кыылларын образка үгүстүк тутталлар:
:Үөртэн быстан сылдьар 
:Тулаайах тугуттуу, 
:Үөмэр чүөмэр үктүүбүн, 
:Тулабын одуулуубун.

(66—106)
:Мин саҥам хаардаах тыанан 
:Тииҥ буолан ыстаҥалаан 
:Ыраах көстөр хайаҕа 
:Номнуо тиийэ оҕуста.

(21-6)

Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччуларга (холобур, эскимостарга, муора чукчаларыгар уо. д. а.) киит, морж, тюлень, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. Ол курдук; «дьахтар буолан төрөөбүт киит» туһунан остуоруйалар, «киити бултуур үҥкүү», «ньиэрпэ үҥкүүтэ», «кырса бырааһынньыга» эҥин диэннэр элбэхтэр.

Ити омуктар үҥкүүлэрэ муора булдун көрдөрөр хамсаныылардаах буолаллар. Кинилэр тыллара муора булдугар сыһыаннаах терминнэринэн олус баай. Холобур, эскимостарга морж ууга ханан, хайдах сылдьарынан, хайа диэки устан иһэринэн уонна төһө саастааҕынан көрөн уон биэстэн тахса тус-туспа ааттардаах буолар эбит. Аһаҕас муораҕа бөдөҥ кыылы бултуурга тыл итинник чуолкай сигналлара олус табыгастаахтар. Итинник кэмчи буолан баран, элбэҕи этэр сигналлар булчут түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ылына охсон кыылы гарпунунан, үҥүүнэн таба быраҕарыгар көмөлөһөллөрө биллэн турар (132—85, 87, 101).

Эскимостарга өссө «киит ыалдьыттааһына», «киити муораҕа атаарыы» диэн обрядтар бааллар. Итинник элбэх сиэрдэргэ, дуомнарга олоҕурбут фольклорнай образтааһыннары эскимостар олохторун, итэҕэллэрин үөрэттэххэ эрэ үчүгэйдик өйдөнөр. 

Арҕаа Сибииргэ. Обь өрүс тардыытыгар олохтоох мансиларга балык төһө улахан суолталааҕын, Юван Шесталов маннык хоһуйуута дьэҥкэтик көрдөрөр:

:Вся сила в нас от обских рыб, 
:Крепки Мы от ухи. 
:И мы без рыбы не смогли б 
:Писать даже стихи.

(152—1.42)

Юван Шесталов олох араас көстүүтүн, кэрэни, үчүгэйи үксүн күөл, өрүс балыгынан дьүһүннүүр эбит. Күн ууга түспүт күлүгэ, илимҥэ иҥнибит балык курдук, кылбаҥныыр; балык үөрүн курдук хойуу норуот; сүрэх, балык курдук, мөхсөр; киһи, үлүйдэҕинэ, тоҥ балыктааҕар туртайар; кыраһыабай кыыс суһуоҕа — балык кутуругун курдук, кини оҕуруо симэхтэрэ — күндү балык хатырыктара. Эдэр бил балык хараҕа кэрэтин бу поэт сибэккигэ холоон дьүһүйэр.

Омуктар былыр-былыргыттан образка таптаан киллэрэр көстүүлэрэ, харамайдара эҥин араас буолалларын ааһан, чопчу биир көстүүгэ, харамайга эстетическэй сыһыаннара үүт-үкчүтэ суох, өссө арыт уун-утары буолар. Биир омук үчүгэйи образтыырга ахтар кыылын атын омук куһаҕаны, мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттара эмиэ баар буолар. Гегель: «Биир норуот өйүн ууһун сөхтөрөр үчүгэйэ атын норуокка салаҥнык, дьулааннык, түктэритик көстүөн сөп» (113—302), — диэбиттээх.

Холобур, былыр мифтэргэ үгүстүк киирбит дракону ылыаҕыҥ. Европа литератураларыгар дракон киһиэхэ өстөөх хараҥа күүстэри образтааһыҥҥа туттуллар. «Дракон» (йгакоп) диэн грек омук тыла. Арҕаа омуктар сэһэннэригэр кини уот тыыннаах, кынаттаах (арыт хас да бастаах) фантастическай эриэн кыыл көрүҥнэнэр. Нуучча фольклоругар дракоҥҥа майгынныыр Змей-Горыныч обраһа баар.

Оттон Вьетнамҥа - драконтан төрүттээх король олоро сылдьыбытын туһунан былыргы номох эмиэ баар (142—251). Кинилэр сирдэрин-дойдуларын аатыгар дракон элбэхтик киирсэр эбит. Индокитай саамай улахан өрүһэ Меконг вьетнамныы аата Кыу-лонг (тоҕус дракон) диэн, билигин Ханой столица оннугар Тханг-лонг (Көтөр дракон) диэн ааттаах кириэппэс турбута үһү; Ха-лонг диэн хомо быһаччы тылбааһа түһэн иһэр дракон диэн буолар уо. д. а. Итилэр бары былыргы үһүйээннэртэн үөскээбит ааттар (149—19/.

Кытай поэзиятыгар драконунан образтааһын олус элбэх. Өрүһү туоруур бөкчөгөр муосталар — драконнар («не видно в небе ни единой тучи! Откуда же слетел к реке дракон?»); кыыһырбыт киһи бытыга — көтөн иһэр дракон («усы — поднявшийся дракон») (100—34, 298); «дракон утуйдаҕына», ардах түспэккэ сир-дойду куурар-хатар (100—61).

Саха олоҥхотугар дракоҥҥа майгынныыр кыыл баар. К. Оросин «Ньургун Боотур» диэн олоҥхотугар абааһы бухатыыра Алып Хара аллараа «өлүү луоҕатын ис кырыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, дьүһүнэ таллан эриэн, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы» буолан түүрүллэн сытар. Кини айыы дьонун өлөр өстөөҕө. Эмиэ ити олоҥхоҕо Ыйыста Хара «үс хос бастаах икки салаа кутуруктаах Садаҕа Уот моҕойу миинэн» айанныыр (22—335, 120).

Олоҥхоҕо «Өлүү Луо-хаан оҕуһа» диэн абааһылар көлүнэр оҕустара баар уонна «Луо-Хаан тойон» диэн Аллараа дойду баһылыгын аата (137—1480). «Өлүү дьирибинэй балыга» биитэр «Өлүү балыга» диэннэр эмиэ бааллар.

Ойуунускай олоҥхотугар абааһы кыыһа Ытык Хахайдаан аймаҕа Тимир Дьигистэй кырамтатын булаары Хаан Дьалыкы байҕалга «өлүү дьирибинэй балык буолан» умса сылдьан көрдүүр (39—300). Айыы бухатыырдара «өлүү дьирибинэй балык сиһин үөһэ силимнээх көрүлүүр көр муос саалаахтар», «өлүү дьирибинэй балык өһөҕөр уһаарыллыбыт уһун сула турба батастаахтар» (41—-33; 39—193). Ньургун Боотур саата «өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх» диэн этиллэр (22—86).

Ити «дьирибинэй», «луо» диэн тыллар бэрт былыргыттан кэлбит буолуохтарын сөп. Холобур, былыргы түүрдэр «лу» диэн дракону уонна эриэн кыылы ааттыыллара биллэр (116—334).

Монголлар кэнники кэмҥэ диэри «лу» диэн дракону уонна уу, сир иччилэрин ааттыыллар, оттон арҕаа буряттарга «лу» — «крокодил» үһү (103—63, 266).

Аны аан дойдуга киэҥник тэнийэн үөскээбит ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ. Ооҕуй саха фольклоругар кыратык киирбит. Биһиэхэ олус бадарааннаах сири «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕаҕа» дииллэр, ииччэх-бааччах быаны ооҕуй ситимигэр холууллар. Нуучча литературатыгар оботтоох баайы, бар дьону супту уулуур паразиты ооҕуйга холууллар («такой паук, что все село высосал»; «Ах, ты — наук!»). Ооҕуйунан баайы дьүһүннээһин нууччаттан саха суругунан литературатыгар эмиэ киирэн турар. Саха советскай поэта Эллэй этэр: «Ооҕуй баай уулаабат, сор баттал тууйбат, ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ» (89—129).

Ол эрээри сорох омуктарга ооҕуй атыннык өйдөнөр, хоһуйууга туттуллар Збит. Арҕаа Африка норуоттарыгар ооҕуй туһунан төһө эмэ остуоруйа баар. Кинилэр ооҕуйдарын обраһа Европа саһылын обраһыгар майгынныыр дииллэр. Африка остуоруйаларыгар кыра, мөлтөх, бүрэ көрүҥнээх буолан баран, эр санаалаах, дьулуурдаах, булугас өйдөөх харамайдар куруук кыайыылаах тахсаллар. Манна норуот бардам күүстээхтээҕэр өйү, сатабылы, байым баайдаахтааҕар дьадаҥы үлэһит киһини ордороро этиллэр (102—18). Кинилэргэ ооҕуй өйү, муудараһы аан дойдуга хайдах тарҕаппытын туһунан остуоруйа баар (124—252).

Ооҕуйу вьетнамецтар эмиэ сүрдээҕин ытыктыыллар. Ооҕуй ситим тарпытын көрдөхтөрүнэ, үчүгэй күннэр буолаары гыннахтара, үчүгэй сонуну истээри гыннахпыт диэн үөрэллэр. Вьетнам норуота ооҕуйга сүгүрүйэр буолбута бэйэтэ туспа номохтоох. Ооҕуй ситим тардарыгар элбэх бириэмэ барар. Өр муҥнанан оҥорбут ситимин дьоннор биирдэ тоҕо сотоҥ кэбиһэллэр. Ол ооҕуйу төһөлөөх эрэйдиирэ буолуой? Ол гынан баран кини, хата, тулуура бэрт буолан, ситимин хат-хат тарда турар.

Ол эрээри кини аһыммат, тымныы сүрэхтээх дьону биирдэ дьиэ иччитигэр үҥсүбүт. Дьиэ иччитэ: «Эн, Ооҕуй барахсан, дьоҥҥо туох да көдьүүһү аҕалбаккын,
арай кинилэр дьиэлэрин муннугун киртитэҕин. Дьоннор эйигин туох иһин таптыахтарай? Арай ханна эрэ атын сиргэ көстөххүнэ ордук буолуо»,— диэбит. Онуоха:
«Мин дьоҥҥо хайдах көмөлөһөрбүн билэрим буоллар, ону үөрүүнэн оҥоруом этэ. Үрдүк үтүө таҥара, эн миэхэ сүбэлиэҥ буолаарай?»— диэн хомойбут Ооҕуй саҥа
аллайар. Дьиэ иччитэ, толкуйдуу түһэн баран, этэр: «Бачча кыра бэйэҥ дьоҥҥо тугунан кыайан көмөлөһүөҥ буолла. Сөбүлэһэр буоллаххына, миэхэ көмөлөһөөччү
буол. Дьону кытта олоруоҥ, дьоннор тугу кэпсэтэллэрин, кэргэн иһигэр туох сонун тахсарын миэхэ этэр буолуоҥ. Уонна дьоҥҥо мин ааппыттан үтүө сураҕы тиэрдээччи буолуоҥ».

Ооҕуй ити этиини үөрүүнэн ылыммыт, онтон ыла кини Дьиэ иччитин эрэллээх, солбуллубат көмөлөһөөччүтэ буолбут (142—264). Таҥараҕа тус бэйэтигэр көмөлөһөөччү буолартан ордук үрдүк чиэс баар буолуо дуо! Итинтэн ыла дьоннор ооҕуйу олус ытыктыыр, харыстыыр буолбуттар.

Биһиги манна дракон, ооҕуй тустарынан аҕынныбыт. Аан дойду араас омуктарын поэзияларыгар итинник тус-туспатык киирэр харамайдар элбэхтэр.

Бэл диэтэр бэрт элбэх норуот былыр-былыргыттан сөбүлээн ииппит-үөскэппит ынах сүөһүтэ поэзия образтааһыныгар араастаан кииртэлиир буолар эбит.

Нуучча литературатыгар ынах, ньирэй поэтическай киэргэтийгэ төрүт да киирбэттэр.

Оттон Индия поэзиятыгар ынах саамай үтүө, кэрэ, нарын сүөһү быһыытынан поэзия бастыҥтан бастыҥ киэргэлэ буолар. Кинилэргэ саамай хайҕанар дьахталлар эрэ буолбакка, сарыабыналар, үрдүк таҥаралар, ынахха холуллаллар. Үрдүктүк ытыктанар Рама таҥара ийэтэ Каушалья ынахха, оттон Рама бэйэтэ ньирэйгэ холуллаллар.

Ыраас таптал, дириҥ билии, ытык итэҕэл курдук абстрактнай өйдөбүллэр Индия поэзиятыгар ынахха си-бээстзэн, ынаҕынан дьүһүннээн хоһуйуллаллар. Ынах оҕотун таптааһына ырааһа, нарына хас индиец өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх поэтичнайдык иҥмитин өссө маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Индиецтэргэ туох да хардата суох, күүскэ ылларан таптааһыны бэлиэтээн этэр «уа1за1уа» диэн термин баар эбит. Ити термин үөскээбит төрдө «уа1;5а» (ньирэй) диэн тыл. Ол аата, «уа1за1уа» нууччалыы судургу тылбааһа «телячество» диэн буолар.

Индиецтэргэ оннооҕор ынах инчэҕэй буорга, бадарааҥҥа үктэнэн барбыт суола дьикти поэтическай көстүү буолар эбит. Орто үйэлэрдээҕи Индия аатырбыт поэта Тулси Дас бу курдук хоһуйар:
:А кто же чтит с благословеньем, радуясь такому дару, 
:Как след коровьего копыта переходит всю сансару.

(104—57) 20
 
Тус-туспа эстетическэй көрүү халлаан араас көстүүлэрин өйдөөһүҥҥэ эмиэ биллэр.

Былыргы сорох омуктар халлааны муора дииллэр, сулустар — ол муораҕа устар балыктар; сорохтор халлааны тыа дииллэр, сулустар — ол тыаҕа сылдьар кыыллар; сорохтор халлааны сир дииллэр, сулустар — ол сир күөллэрэ (151—85).

Эвенкилэр саныылларъшан, халлаан — киэҥ-нэлэмэн тайҕа тыа, Улахан Араҥас сулус — тайах, Аччыгый Араҥас Сулус — кини тугута. Күнүс кинилэр, ойуур иһигэр киирэн хааланнар, көстүбэттэр, түүн ойууртан тахсан кэлэллэр, ол иһин киһи хараҕар көстөллөр. Оччоҕо халлаан булчуттара тайахтары, ол аата сулустары, сонордообутунан бараллар (99—69).

Манна эвенкилэр бэйэлэрин сирдээҕи дьарыктарын халлааҥҥа көһөрбүттэрэ көстөр.

Ити эвенкилэргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах. Грузиннарга тапталлан оҥоһуллубут халлаан («о кованом небе») туһунан номох баар. «Таҥара сири олохтууругар, кинини алтанынан бүрүйбүтэ»,— диэн илиҥҥи Грузия хайаҕа олохтоохторо ыллыыллар. Күнү эмиэ халлаан уустара таптайан оҥорбуттарын курдук грузин норуотун остуоруцатыгар этиллэр (115—18). Итинник образтааһыннар Кавказ, чуолаан Грузия, бэрт былыргы металлургиялаах буолбутун туоһулуохтарын сөп.

Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «аргыһахтаах кыыс» дииллэр. Чукчалар ыйы «аллараа дойду күнэ» дииллэр. Ол иһин чукча ойууттара ыйы үөтэллэр. Ыйы уһуннук көрдөххө, киһи өйүн сүтэрэр; ый бэйэтигэр тардан ылыан сөп үһү. Хаһан эрэ ый бэ-йэтигэр тардан ылбыт уола, биитэр кыыһа (бутуһунан остуоруйалар араас варианнара бааллар) ыйга хара толбон буолан көстөр диэн буолар (106—22).

Оттон Америка индеецтэригэр ый — киһи мэҥнээх сирэйэ. Бу туһунан индеецтэр араас биистэригэр тарҕаммыт номох хас да варианнаах. Олортон биирдэстэрэ маннык:

Былыр уолаттар уонна кыргыттар тус-туспа олороллоро үһү. Аан бастаан бииргэ хонуохтаах түүннэригэр кыргыттар хижинаҕа урут киирэн сыппыттар, уолаттар таһырдьа кутаа аттыгар хаалбыттар. Онтон уолаттар хижинаҕа киирбиттэр. Биирдии бэйэлэрэ биирдии кыыһы ылаллар. Хараҥаҕа ким кимин билбэт. Биир уол кыыһа кимин хайаан да билиэн баҕарбыт. «Кимҥиний?»— диэн сибигинэйэр да, кыыс саҥарбат. Онуоха уол тарбаҕынан бадарааны сотон ылан, кыыс сирэйигэр ымньыыр.

Халлаан сырдыан иннинэ уолаттар хижинаттан тахсаллар. Уол, кутаа аттыгар олорон, кыыс сирэйин бэлиэтээбитин туһунан кэпсиир.
Сарсыарда сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ — уол бэйэтин бииргэ төрөөбүт балтын сирэйин бэлиэтээбит эбит. Онтон ыла убайдаах балыс улуу айыыны оҥорон, онтон саатан, күҥҥэ уонна ыйга кубулуйаннар, халлааҥҥа уста сылдьар буолбуттар. Мэҥнээх сирэйдээх балта (ый) халлаан атын улаҕатыттан быктар эрэ, уол (күн), саатан, саһа охсор үһү.

Карибтар диэн индеецтэр биир биистэрэ ол ыйга кубулуйбут кыыс. Хйали диэн уолуттан ууһаан-тэнийэн барбыппыт дииллэр үһү (123—124, 243).

Халлааҥҥа түүн сыдьаайар сырдык балаһаны нууччалар — «үүт суол» («млечный путь»), Украина бааһынайдара — паннар батталларыттан куотар суол, чукчалар — ахса биллибэт элбэх арыылардаах өрүс, балыксыт полинезиецтэр — уһун-синньигэс балык, эвенкилэр — булчут хайыһарын суола дииллэр.

Этиҥ китайдарга — драконнар охсуһаллара, саха-ларга — аан дойду атыыра кистиирэ, индиецтэргэ — ынах маҥырыыра, чукчаларга — түлүөн тириитигэр оонньуур кыргыттар айдаараллара. Оттон ардах сүөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанар индиецтэргэ ол маҥырыыр халлаан ынаҕын илгэлээх үүтэ буоллаҕына, ардахха наадыйбат булчут чукчаларга ол оонньуур, айдаарар халлаанкыргыттарын ииктэрэ буолан алдьатара эмиэ өйдөнүөн сөп.

Славяннар былыр халлаан сорох бөлөх сулустарын сири оҥорор сэптэрин-сэбиргэллэрин аатынан (суханан, барананан, кыраабылынан, хотуурунан уо. д. .а) ааттаталаабыттара дьон сирдээҕи олоҕо, дьарыга, сирдээҕи событие, комедия, драма халлааҥҥа тыктарыллыбытын туоһулуур курдуктар.

Бэл тыал хайа диэкиттэн үрэрэ  атын-атын эстетическэй сыһыаны үөскэтэр. Сахаҕа илинтэн үрэр тыал ардаҕы, быйаҥы аҕаларын иһин хайҕанар, «иэйэхситтээх илин халлаан итии тыала» диэн буолар.

Оттон «Зеленый Мыс» арыыларыгар олохтоохторго илинтэн, Сахараттан, үрэр тыаллар, суту, өлүүнү аҕалар буоланнар, абааһы көрүллэллэр, кинилэр поэзияларыгар омсолооҕу хоһуйарга туттуллаллар. Ол иһин Африка биир эдэр поэта Овидио Мартинс «Мы бичуемые восточным ветром!»  (138—231), — диир.

Саҕах түөрт өттүн бэлиэтээн этии да уратылаах. Сахалар илин өттүлэрэ күн тахсыытын туһун, кэлин өттүлэрэ (арҕаалара) күн киириитин туһун диэки эбит буоллаҕына, вьетнамецтарга илиннэрэ соҕуруу, кэннилэрэ хоту буолар эбит. Былыргы египтяннар Египеттэн соҕуруу сытар сирдэри «иннигэ» (впереди), оттон Сир ортотунааҕы муораны, Нил өрүс төрдүн «кэннигэ» (позади) баар сирдэр диэн ааттыыллара үһү (124—60). Ити хаһан эрэ быдан былыр сахалар арҕааттан илин, египтяннар, вьетнамецтар хотуттан соҕуруу сыҕарыйан олохсуйбуттарын кэрэһэлиир быһыылаах.

Сахалар хоту уонна соҕуруу диэннэрэ былыргы тюрк-скай төрүттээхтэрин туһунан тылы чинчийээччилэр этэллэр. Былыргы тюрк тылыгар «йохору»— үөһэ, өрө, оттон «ходы», «хойы» — аллара диэн буолар збит (101— 11). Ол аата, илин диэки сирэйдэннэххэ, хоту — хаҥас диэки аллара түһүү, соҕуруу — уҥа диэки өрө тахсыы буолар. Оттон вьетнамецтарга «арҕаа тахсыы», «илин түһүү» (149—5) диэн этиилэр эмиэ сирдэрин рельебиттэн үөскээбиттэр: кинилэр арҕаа өттүлэринэн туруук таас хайалар күөнтүүллэр, илининэн   муора эҥсиллэр.

Киргизтэргэ сир обраһа эмиэ иҥнэри. Сахалар айыыны үөһэ, абааһыны аллара олохтообут буоллахтарына киргизтэр киэнэ төптөрү эбит. Киргизтэр абааһылара хараҥа күүстэрэ — үөһэ, хайаҕа.

Чингиз Айтматов «Маҥнайгы учуутал» диэн сэһэнигэр Алтынайы хайа дьоно уоран үөһэ илдьэ бараллар. Кыыс үөһэ хайаҕа олорон күҥҥэ, сырдыкка чугаһаабыт курдук төрүт да санаммат, били аллараа адьарай аймаҕын хаайыытыгар олорор сахалар Туйаарыма Куоларыныы, тымныы, хараҥа ииҥҥэ, түүл-бит курдук дойдуга түбэспиттии туттар. Хайаҕа тымныы, хараҥа, эргиччи түүн курдук буоллаҕына, сылаас, сырдык, өҥ-быйаҥ аллараттан, налыыттан аллар. Күн аллара, степкэ сырайар, стептэн илгэлээх итии салгын илгийэр. Киргизтэргэ хайаттан киэҥ-нэлэмэн хонууга киирии суола — тиллии, ырааһырыы, өй-санаа, дууһа сэртэхсийиитин символа (112—89,91).

Оттон дэхси сир олохтоохторо хайаҕа сыһыаннара киргизтэр өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт диэххэ сөп. Нуучча улуу поэттара Пушкин, Лермонтов Кавказ хайаларын хайдах курдук сөҕө-махтайа көрбүттэрэй, умсулҕаннаахтык хоһуйбуттарай! Нуучча поэзиятыгар хайаны дабайыы ыараханы кыайыы, үрдүккэ, кэрэҕэ, сырдыкка талаһыы буолар буолбат дуо?

&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>oqt078ghrsh3n4v7bil0ordc1bg0t3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10063</id>
      <parentid>10061</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64970" sha1="m3jklludppr9qcvjbfm0zqn3k3kjkfd" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава==
===ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН===

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

Саастарын тухары булдунан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт омуктарга (холобур, эвеннэргэ, эвенкилэргэ) булт кыыллара, ордук таба, тайах уо. д. а. образтааһыҥҥа күүскэ киирбиттэр. Булт кыылларыгар сүгүрүйүү кинилэр итэҕэллэригэр дириҥник иҥмит. Эвенкилэр былыр өйдөөһүннэринэн Улахан Араҥас Сулус (Большая Медведица) — тайах (Хоглэн), оттон Аччыгый Араҥас Сулус (Малая Медведица) — кини тугута. Эвенкилэргэ Аллараа, Үөһээ дойдулары Орто дойдуну кытта холбуур ойуун мифическэй өрүһүн харабыла, хаһаайына — сүдү атыыр таба. Кинилэр өбүтэлэрэ эмиэ аарыма тайаҕынан дьүһүннэнэр эбит (#9—69, 75, 105).

Чукчалар, коряктар эмиэ сулустары табаларынан, тайахтарынан, кыылы сонордоһор булчуттарынан ааттыыллар (106—25,28).

Советскай кэмнээҕи эвен поэттара айымньыларыгар табаны, тайаҕы, тугуту уо. д. а. тыа кыылларын образка үгүстүк тутталлар:
:Үөртэн быстан сылдьар 
:Тулаайах тугуттуу, 
:Үөмэр чүөмэр үктүүбүн, 
:Тулабын одуулуубун.

(66—106)
:Мин саҥам хаардаах тыанан 
:Тииҥ буолан ыстаҥалаан 
:Ыраах көстөр хайаҕа 
:Номнуо тиийэ оҕуста.

(21-6)

Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччуларга (холобур, эскимостарга, муора чукчаларыгар уо. д. а.) киит, морж, тюлень, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. Ол курдук; «дьахтар буолан төрөөбүт киит» туһунан остуоруйалар, «киити бултуур үҥкүү», «ньиэрпэ үҥкүүтэ», «кырса бырааһынньыга» эҥин диэннэр элбэхтэр.

Ити омуктар үҥкүүлэрэ муора булдун көрдөрөр хамсаныылардаах буолаллар. Кинилэр тыллара муора булдугар сыһыаннаах терминнэринэн олус баай. Холобур, эскимостарга морж ууга ханан, хайдах сылдьарынан, хайа диэки устан иһэринэн уонна төһө саастааҕынан көрөн уон биэстэн тахса тус-туспа ааттардаах буолар эбит. Аһаҕас муораҕа бөдөҥ кыылы бултуурга тыл итинник чуолкай сигналлара олус табыгастаахтар. Итинник кэмчи буолан баран, элбэҕи этэр сигналлар булчут түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ылына охсон кыылы гарпунунан, үҥүүнэн таба быраҕарыгар көмөлөһөллөрө биллэн турар (132—85, 87, 101).

Эскимостарга өссө «киит ыалдьыттааһына», «киити муораҕа атаарыы» диэн обрядтар бааллар. Итинник элбэх сиэрдэргэ, дуомнарга олоҕурбут фольклорнай образтааһыннары эскимостар олохторун, итэҕэллэрин үөрэттэххэ эрэ үчүгэйдик өйдөнөр. 

Арҕаа Сибииргэ. Обь өрүс тардыытыгар олохтоох мансиларга балык төһө улахан суолталааҕын, Юван Шесталов маннык хоһуйуута дьэҥкэтик көрдөрөр:

:Вся сила в нас от обских рыб, 
:Крепки Мы от ухи. 
:И мы без рыбы не смогли б 
:Писать даже стихи.

(152—1.42)

Юван Шесталов олох араас көстүүтүн, кэрэни, үчүгэйи үксүн күөл, өрүс балыгынан дьүһүннүүр эбит. Күн ууга түспүт күлүгэ, илимҥэ иҥнибит балык курдук, кылбаҥныыр; балык үөрүн курдук хойуу норуот; сүрэх, балык курдук, мөхсөр; киһи, үлүйдэҕинэ, тоҥ балыктааҕар туртайар; кыраһыабай кыыс суһуоҕа — балык кутуругун курдук, кини оҕуруо симэхтэрэ — күндү балык хатырыктара. Эдэр бил балык хараҕа кэрэтин бу поэт сибэккигэ холоон дьүһүйэр.

Омуктар былыр-былыргыттан образка таптаан киллэрэр көстүүлэрэ, харамайдара эҥин араас буолалларын ааһан, чопчу биир көстүүгэ, харамайга эстетическэй сыһыаннара үүт-үкчүтэ суох, өссө арыт уун-утары буолар. Биир омук үчүгэйи образтыырга ахтар кыылын атын омук куһаҕаны, мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттара эмиэ баар буолар. Гегель: «Биир норуот өйүн ууһун сөхтөрөр үчүгэйэ атын норуокка салаҥнык, дьулааннык, түктэритик көстүөн сөп» (113—302), — диэбиттээх.

Холобур, былыр мифтэргэ үгүстүк киирбит дракону ылыаҕыҥ. Европа литератураларыгар дракон киһиэхэ өстөөх хараҥа күүстэри образтааһыҥҥа туттуллар. «Дракон» (йгакоп) диэн грек омук тыла. Арҕаа омуктар сэһэннэригэр кини уот тыыннаах, кынаттаах (арыт хас да бастаах) фантастическай эриэн кыыл көрүҥнэнэр. Нуучча фольклоругар дракоҥҥа майгынныыр Змей-Горыныч обраһа баар.

Оттон Вьетнамҥа - драконтан төрүттээх король олоро сылдьыбытын туһунан былыргы номох эмиэ баар (142—251). Кинилэр сирдэрин-дойдуларын аатыгар дракон элбэхтик киирсэр эбит. Индокитай саамай улахан өрүһэ Меконг вьетнамныы аата Кыу-лонг (тоҕус дракон) диэн, билигин Ханой столица оннугар Тханг-лонг (Көтөр дракон) диэн ааттаах кириэппэс турбута үһү; Ха-лонг диэн хомо быһаччы тылбааһа түһэн иһэр дракон диэн буолар уо. д. а. Итилэр бары былыргы үһүйээннэртэн үөскээбит ааттар (149—19/.

Кытай поэзиятыгар драконунан образтааһын олус элбэх. Өрүһү туоруур бөкчөгөр муосталар — драконнар («не видно в небе ни единой тучи! Откуда же слетел к реке дракон?»); кыыһырбыт киһи бытыга — көтөн иһэр дракон («усы — поднявшийся дракон») (100—34, 298); «дракон утуйдаҕына», ардах түспэккэ сир-дойду куурар-хатар (100—61).

Саха олоҥхотугар дракоҥҥа майгынныыр кыыл баар. К. Оросин «Ньургун Боотур» диэн олоҥхотугар абааһы бухатыыра Алып Хара аллараа «өлүү луоҕатын ис кырыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, дьүһүнэ таллан эриэн, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы» буолан түүрүллэн сытар. Кини айыы дьонун өлөр өстөөҕө. Эмиэ ити олоҥхоҕо Ыйыста Хара «үс хос бастаах икки салаа кутуруктаах Садаҕа Уот моҕойу миинэн» айанныыр (22—335, 120).

Олоҥхоҕо «Өлүү Луо-хаан оҕуһа» диэн абааһылар көлүнэр оҕустара баар уонна «Луо-Хаан тойон» диэн Аллараа дойду баһылыгын аата (137—1480). «Өлүү дьирибинэй балыга» биитэр «Өлүү балыга» диэннэр эмиэ бааллар.

Ойуунускай олоҥхотугар абааһы кыыһа Ытык Хахайдаан аймаҕа Тимир Дьигистэй кырамтатын булаары Хаан Дьалыкы байҕалга «өлүү дьирибинэй балык буолан» умса сылдьан көрдүүр (39—300). Айыы бухатыырдара «өлүү дьирибинэй балык сиһин үөһэ силимнээх көрүлүүр көр муос саалаахтар», «өлүү дьирибинэй балык өһөҕөр уһаарыллыбыт уһун сула турба батастаахтар» (41—-33; 39—193). Ньургун Боотур саата «өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх» диэн этиллэр (22—86).

Ити «дьирибинэй», «луо» диэн тыллар бэрт былыргыттан кэлбит буолуохтарын сөп. Холобур, былыргы түүрдэр «лу» диэн дракону уонна эриэн кыылы ааттыыллара биллэр (116—334).

Монголлар кэнники кэмҥэ диэри «лу» диэн дракону уонна уу, сир иччилэрин ааттыыллар, оттон арҕаа буряттарга «лу» — «крокодил» үһү (103—63, 266).

Аны аан дойдуга киэҥник тэнийэн үөскээбит ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ. Ооҕуй саха фольклоругар кыратык киирбит. Биһиэхэ олус бадарааннаах сири «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕаҕа» дииллэр, ииччэх-бааччах быаны ооҕуй ситимигэр холууллар. Нуучча литературатыгар оботтоох баайы, бар дьону супту уулуур паразиты ооҕуйга холууллар («такой паук, что все село высосал»; «Ах, ты — наук!»). Ооҕуйунан баайы дьүһүннээһин нууччаттан саха суругунан литературатыгар эмиэ киирэн турар. Саха советскай поэта Эллэй этэр: «Ооҕуй баай уулаабат, сор баттал тууйбат, ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ» (89—129).

Ол эрээри сорох омуктарга ооҕуй атыннык өйдөнөр, хоһуйууга туттуллар Збит. Арҕаа Африка норуоттарыгар ооҕуй туһунан төһө эмэ остуоруйа баар. Кинилэр ооҕуйдарын обраһа Европа саһылын обраһыгар майгынныыр дииллэр. Африка остуоруйаларыгар кыра, мөлтөх, бүрэ көрүҥнээх буолан баран, эр санаалаах, дьулуурдаах, булугас өйдөөх харамайдар куруук кыайыылаах тахсаллар. Манна норуот бардам күүстээхтээҕэр өйү, сатабылы, байым баайдаахтааҕар дьадаҥы үлэһит киһини ордороро этиллэр (102—18). Кинилэргэ ооҕуй өйү, муудараһы аан дойдуга хайдах тарҕаппытын туһунан остуоруйа баар (124—252).

Ооҕуйу вьетнамецтар эмиэ сүрдээҕин ытыктыыллар. Ооҕуй ситим тарпытын көрдөхтөрүнэ, үчүгэй күннэр буолаары гыннахтара, үчүгэй сонуну истээри гыннахпыт диэн үөрэллэр. Вьетнам норуота ооҕуйга сүгүрүйэр буолбута бэйэтэ туспа номохтоох. Ооҕуй ситим тардарыгар элбэх бириэмэ барар. Өр муҥнанан оҥорбут ситимин дьоннор биирдэ тоҕо сотоҥ кэбиһэллэр. Ол ооҕуйу төһөлөөх эрэйдиирэ буолуой? Ол гынан баран кини, хата, тулуура бэрт буолан, ситимин хат-хат тарда турар.

Ол эрээри кини аһыммат, тымныы сүрэхтээх дьону биирдэ дьиэ иччитигэр үҥсүбүт. Дьиэ иччитэ: «Эн, Ооҕуй барахсан, дьоҥҥо туох да көдьүүһү аҕалбаккын,
арай кинилэр дьиэлэрин муннугун киртитэҕин. Дьоннор эйигин туох иһин таптыахтарай? Арай ханна эрэ атын сиргэ көстөххүнэ ордук буолуо»,— диэбит. Онуоха:
«Мин дьоҥҥо хайдах көмөлөһөрбүн билэрим буоллар, ону үөрүүнэн оҥоруом этэ. Үрдүк үтүө таҥара, эн миэхэ сүбэлиэҥ буолаарай?»— диэн хомойбут Ооҕуй саҥа
аллайар. Дьиэ иччитэ, толкуйдуу түһэн баран, этэр: «Бачча кыра бэйэҥ дьоҥҥо тугунан кыайан көмөлөһүөҥ буолла. Сөбүлэһэр буоллаххына, миэхэ көмөлөһөөччү
буол. Дьону кытта олоруоҥ, дьоннор тугу кэпсэтэллэрин, кэргэн иһигэр туох сонун тахсарын миэхэ этэр буолуоҥ. Уонна дьоҥҥо мин ааппыттан үтүө сураҕы тиэрдээччи буолуоҥ».

Ооҕуй ити этиини үөрүүнэн ылыммыт, онтон ыла кини Дьиэ иччитин эрэллээх, солбуллубат көмөлөһөөччүтэ буолбут (142—264). Таҥараҕа тус бэйэтигэр көмөлөһөөччү буолартан ордук үрдүк чиэс баар буолуо дуо! Итинтэн ыла дьоннор ооҕуйу олус ытыктыыр, харыстыыр буолбуттар.

Биһиги манна дракон, ооҕуй тустарынан аҕынныбыт. Аан дойду араас омуктарын поэзияларыгар итинник тус-туспатык киирэр харамайдар элбэхтэр.

Бэл диэтэр бэрт элбэх норуот былыр-былыргыттан сөбүлээн ииппит-үөскэппит ынах сүөһүтэ поэзия образтааһыныгар араастаан кииртэлиир буолар эбит.

Нуучча литературатыгар ынах, ньирэй поэтическай киэргэтийгэ төрүт да киирбэттэр.

Оттон Индия поэзиятыгар ынах саамай үтүө, кэрэ, нарын сүөһү быһыытынан поэзия бастыҥтан бастыҥ киэргэлэ буолар. Кинилэргэ саамай хайҕанар дьахталлар эрэ буолбакка, сарыабыналар, үрдүк таҥаралар, ынахха холуллаллар. Үрдүктүк ытыктанар Рама таҥара ийэтэ Каушалья ынахха, оттон Рама бэйэтэ ньирэйгэ холуллаллар.

Ыраас таптал, дириҥ билии, ытык итэҕэл курдук абстрактнай өйдөбүллэр Индия поэзиятыгар ынахха си-бээстзэн, ынаҕынан дьүһүннээн хоһуйуллаллар. Ынах оҕотун таптааһына ырааһа, нарына хас индиец өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх поэтичнайдык иҥмитин өссө маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Индиецтэргэ туох да хардата суох, күүскэ ылларан таптааһыны бэлиэтээн этэр «уа1за1уа» диэн термин баар эбит. Ити термин үөскээбит төрдө «уа1;5а» (ньирэй) диэн тыл. Ол аата, «уа1за1уа» нууччалыы судургу тылбааһа «телячество» диэн буолар.

Индиецтэргэ оннооҕор ынах инчэҕэй буорга, бадарааҥҥа үктэнэн барбыт суола дьикти поэтическай көстүү буолар эбит. Орто үйэлэрдээҕи Индия аатырбыт поэта Тулси Дас бу курдук хоһуйар:
:А кто же чтит с благословеньем, радуясь такому дару, 
:Как след коровьего копыта переходит всю сансару.

(104—57) 20
 
Тус-туспа эстетическэй көрүү халлаан араас көстүүлэрин өйдөөһүҥҥэ эмиэ биллэр.

Былыргы сорох омуктар халлааны муора дииллэр, сулустар — ол муораҕа устар балыктар; сорохтор халлааны тыа дииллэр, сулустар — ол тыаҕа сылдьар кыыллар; сорохтор халлааны сир дииллэр, сулустар — ол сир күөллэрэ (151—85).

Эвенкилэр саныылларъшан, халлаан — киэҥ-нэлэмэн тайҕа тыа, Улахан Араҥас сулус — тайах, Аччыгый Араҥас Сулус — кини тугута. Күнүс кинилэр, ойуур иһигэр киирэн хааланнар, көстүбэттэр, түүн ойууртан тахсан кэлэллэр, ол иһин киһи хараҕар көстөллөр. Оччоҕо халлаан булчуттара тайахтары, ол аата сулустары, сонордообутунан бараллар (99—69).

Манна эвенкилэр бэйэлэрин сирдээҕи дьарыктарын халлааҥҥа көһөрбүттэрэ көстөр.

Ити эвенкилэргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах. Грузиннарга тапталлан оҥоһуллубут халлаан («о кованом небе») туһунан номох баар. «Таҥара сири олохтууругар, кинини алтанынан бүрүйбүтэ»,— диэн илиҥҥи Грузия хайаҕа олохтоохторо ыллыыллар. Күнү эмиэ халлаан уустара таптайан оҥорбуттарын курдук грузин норуотун остуоруцатыгар этиллэр (115—18). Итинник образтааһыннар Кавказ, чуолаан Грузия, бэрт былыргы металлургиялаах буолбутун туоһулуохтарын сөп.

Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «аргыһахтаах кыыс» дииллэр. Чукчалар ыйы «аллараа дойду күнэ» дииллэр. Ол иһин чукча ойууттара ыйы үөтэллэр. Ыйы уһуннук көрдөххө, киһи өйүн сүтэрэр; ый бэйэтигэр тардан ылыан сөп үһү. Хаһан эрэ ый бэ-йэтигэр тардан ылбыт уола, биитэр кыыһа (бутуһунан остуоруйалар араас варианнара бааллар) ыйга хара толбон буолан көстөр диэн буолар (106—22).

Оттон Америка индеецтэригэр ый — киһи мэҥнээх сирэйэ. Бу туһунан индеецтэр араас биистэригэр тарҕаммыт номох хас да варианнаах. Олортон биирдэстэрэ маннык:

Былыр уолаттар уонна кыргыттар тус-туспа олороллоро үһү. Аан бастаан бииргэ хонуохтаах түүннэригэр кыргыттар хижинаҕа урут киирэн сыппыттар, уолаттар таһырдьа кутаа аттыгар хаалбыттар. Онтон уолаттар хижинаҕа киирбиттэр. Биирдии бэйэлэрэ биирдии кыыһы ылаллар. Хараҥаҕа ким кимин билбэт. Биир уол кыыһа кимин хайаан да билиэн баҕарбыт. «Кимҥиний?»— диэн сибигинэйэр да, кыыс саҥарбат. Онуоха уол тарбаҕынан бадарааны сотон ылан, кыыс сирэйигэр ымньыыр.

Халлаан сырдыан иннинэ уолаттар хижинаттан тахсаллар. Уол, кутаа аттыгар олорон, кыыс сирэйин бэлиэтээбитин туһунан кэпсиир.
Сарсыарда сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ — уол бэйэтин бииргэ төрөөбүт балтын сирэйин бэлиэтээбит эбит. Онтон ыла убайдаах балыс улуу айыыны оҥорон, онтон саатан, күҥҥэ уонна ыйга кубулуйаннар, халлааҥҥа уста сылдьар буолбуттар. Мэҥнээх сирэйдээх балта (ый) халлаан атын улаҕатыттан быктар эрэ, уол (күн), саатан, саһа охсор үһү.

Карибтар диэн индеецтэр биир биистэрэ ол ыйга кубулуйбут кыыс. Хйали диэн уолуттан ууһаан-тэнийэн барбыппыт дииллэр үһү (123—124, 243).

Халлааҥҥа түүн сыдьаайар сырдык балаһаны нууччалар — «үүт суол» («млечный путь»), Украина бааһынайдара — паннар батталларыттан куотар суол, чукчалар — ахса биллибэт элбэх арыылардаах өрүс, балыксыт полинезиецтэр — уһун-синньигэс балык, эвенкилэр — булчут хайыһарын суола дииллэр.

Этиҥ китайдарга — драконнар охсуһаллара, саха-ларга — аан дойду атыыра кистиирэ, индиецтэргэ — ынах маҥырыыра, чукчаларга — түлүөн тириитигэр оонньуур кыргыттар айдаараллара. Оттон ардах сүөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанар индиецтэргэ ол маҥырыыр халлаан ынаҕын илгэлээх үүтэ буоллаҕына, ардахха наадыйбат булчут чукчаларга ол оонньуур, айдаарар халлаанкыргыттарын ииктэрэ буолан алдьатара эмиэ өйдөнүөн сөп.

Славяннар былыр халлаан сорох бөлөх сулустарын сири оҥорор сэптэрин-сэбиргэллэрин аатынан (суханан, барананан, кыраабылынан, хотуурунан уо. д. .а) ааттаталаабыттара дьон сирдээҕи олоҕо, дьарыга, сирдээҕи событие, комедия, драма халлааҥҥа тыктарыллыбытын туоһулуур курдуктар.

Бэл тыал хайа диэкиттэн үрэрэ  атын-атын эстетическэй сыһыаны үөскэтэр. Сахаҕа илинтэн үрэр тыал ардаҕы, быйаҥы аҕаларын иһин хайҕанар, «иэйэхситтээх илин халлаан итии тыала» диэн буолар.

Оттон «Зеленый Мыс» арыыларыгар олохтоохторго илинтэн, Сахараттан, үрэр тыаллар, суту, өлүүнү аҕалар буоланнар, абааһы көрүллэллэр, кинилэр поэзияларыгар омсолооҕу хоһуйарга туттуллаллар. Ол иһин Африка биир эдэр поэта Овидио Мартинс «Мы бичуемые восточным ветром!»  (138—231), — диир.

Саҕах түөрт өттүн бэлиэтээн этии да уратылаах. Сахалар илин өттүлэрэ күн тахсыытын туһун, кэлин өттүлэрэ (арҕаалара) күн киириитин туһун диэки эбит буоллаҕына, вьетнамецтарга илиннэрэ соҕуруу, кэннилэрэ хоту буолар эбит. Былыргы египтяннар Египеттэн соҕуруу сытар сирдэри «иннигэ» (впереди), оттон Сир ортотунааҕы муораны, Нил өрүс төрдүн «кэннигэ» (позади) баар сирдэр диэн ааттыыллара үһү (124—60). Ити хаһан эрэ быдан былыр сахалар арҕааттан илин, египтяннар, вьетнамецтар хотуттан соҕуруу сыҕарыйан олохсуйбуттарын кэрэһэлиир быһыылаах.

Сахалар хоту уонна соҕуруу диэннэрэ былыргы тюрк-скай төрүттээхтэрин туһунан тылы чинчийээччилэр этэллэр. Былыргы тюрк тылыгар «йохору»— үөһэ, өрө, оттон «ходы», «хойы» — аллара диэн буолар збит (101— 11). Ол аата, илин диэки сирэйдэннэххэ, хоту — хаҥас диэки аллара түһүү, соҕуруу — уҥа диэки өрө тахсыы буолар. Оттон вьетнамецтарга «арҕаа тахсыы», «илин түһүү» (149—5) диэн этиилэр эмиэ сирдэрин рельебиттэн үөскээбиттэр: кинилэр арҕаа өттүлэринэн туруук таас хайалар күөнтүүллэр, илининэн   муора эҥсиллэр.

Киргизтэргэ сир обраһа эмиэ иҥнэри. Сахалар айыыны үөһэ, абааһыны аллара олохтообут буоллахтарына киргизтэр киэнэ төптөрү эбит. Киргизтэр абааһылара хараҥа күүстэрэ — үөһэ, хайаҕа.

Чингиз Айтматов «Маҥнайгы учуутал» диэн сэһэнигэр Алтынайы хайа дьоно уоран үөһэ илдьэ бараллар. Кыыс үөһэ хайаҕа олорон күҥҥэ, сырдыкка чугаһаабыт курдук төрүт да санаммат, били аллараа адьарай аймаҕын хаайыытыгар олорор сахалар Туйаарыма Куоларыныы, тымныы, хараҥа ииҥҥэ, түүл-бит курдук дойдуга түбэспиттии туттар. Хайаҕа тымныы, хараҥа, эргиччи түүн курдук буоллаҕына, сылаас, сырдык, өҥ-быйаҥ аллараттан, налыыттан аллар. Күн аллара, степкэ сырайар, стептэн илгэлээх итии салгын илгийэр. Киргизтэргэ хайаттан киэҥ-нэлэмэн хонууга киирии суола — тиллии, ырааһырыы, өй-санаа, дууһа сэртэхсийиитин символа (112—89,91).

Оттон дэхси сир олохтоохторо хайаҕа сыһыаннара киргизтэр өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт диэххэ сөп. Нуучча улуу поэттара Пушкин, Лермонтов Кавказ хайаларын хайдах курдук сөҕө-махтайа көрбүттэрэй, умсулҕаннаахтык хоһуйбуттарай! Нуучча поэзиятыгар хайаны дабайыы ыараханы кыайыы, үрдүккэ, кэрэҕэ, сырдыкка талаһыы буолар буолбат дуо?

Климат араас курдааһыннарыгар олорор омуктар тымныыга уонна итиигэ сыһыаннара тус-туспа. Уһун тымныы кыһын хоту дойду олохтоохторугар элбэх эрэйи, түбүгү үөскэтэр. Былыр намыһах сайдыылаах, батталлаах үйэҕэ кыһын кыыбаҕата дьадаҥыга сортон-муҥтан атыны аҕалбат этэ. Арай Советскай былааска, оҥоруулаах күүстэр барҕарар усулуобуйалара үөскээн, киһи киһини көлөһүннүүрэ суох оҥоһуллан, биһиги кыһыны улахан кыһалҕата суох аһарар буоллубут.

Саха норуота олуурдаах уһун тымныы кыһын эрэйин-кыһалҕатын аччатарга былыр-былыргыттан баҕара саныыра. Ол санаа баҕата Улуу Кудаҥса, Чачыгыр Таас ойуун курдук сир-халлаан сокуонун уларытарга соруммут улуу, модун образтары үөскэппитэ.

Кыһыны, сүрдээн-кэптээн, Дьыл Оҕуһа диэн дьүһүйбүттэр. Күнү-ыйы бүөлүүр күөх эбириэн оҕус күһүн хотугу муустаах муора улаҕатыттан тахсан кэлэр. Саас кини хантан кэлбит сирин диэки төннөр, биитэр өлүгүн сааскы уу мотуога илдьэ барар. Кыһын тымныыта улам мөлтөөн иһиитин сиэринэн бу оҕус бастаан «муоһун кылаана кыларыйар», онтон «бастакы муоһа тостон түһэр», онтон «иккис муоһа тостор», тиһэҕэр, ыкса саас буолуута «сиһэ булгуруйар» диэн этэллэр.

Биһиги поэппыт А. Е. Кулаковскай хоһуйарынан, «айыҥат аймаҕын кытта аат-миҥэ былдьаһар, атаан-мөҥүөн аахсар анабыллаах» анысханнаах Хотугу байҕал эбэ хотун «богдо үрүйэ», Өлүөнэ, бар-дьоҥҥо аһыныгас санаатын иһин, өһөөн, анаан-тэрийэн ыыппыт «уоҕан уола» эбит «Дьыл оҕуһа» диэн. Бу Оҕус «ыыс быдан тыыннаах, болуо муус муруннаах, кыаһаан муус кыла-маннаах, аймыыр муус арҕастаах, көмнөх хаар көлөһүннээх, хайыр ойбон харахтаах, уһун ураа муостаах, күнү-ыйы күкүрдүүр күр муус көҕүстээх». «Кини бэйэлээх хаамыталаан хачыгыраатаҕын аайы халыҥ хаар хаҥыыр, сүүрэкэлээн күһүгүрэйдэҕин аайы сүдү тымныы сүлүһүннүрэр, муннун бууһугураттаҕын аайы мунан барар буркун турар, тыынан кыскырыттаҕын аайы тымныы-дьыбар тыйыһырар, ураалаҥкыр муоһуттан улуу сата турар». Кини «аас-майах аргыстанан, иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, оп-соллоҥ ойоҕостонон, дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн» кэлэн «күн дьонун күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буолбут» (43—93).

Поэт тымныы кыһарҕаныгар төрөөбүт айылҕатын («Өрөгөйдөөх Өлүөнэтин») кыратык да буруйдаабат, хата, бу айылҕа аһыныгаһын уһулуччу чорботон, бэлиэтиир. Лена, бар дьоҥҥо көмөлөһөрүн иһин буруйданан, аҕыс ый тухары «хаар хаайыыланар», «муус олбохтонор», «аҥардас хараҕын эрэ уутунан харылыы сытар гына харгыстанар».

«Тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит образтар буолаллар.

Тымныы сир олохтоохторугар кыһын кыһалҕата үлахан буоллаҕына, итии сир дьонун олус куйаас эмиэ эрэйдиир. Биһиги ёылааска, кинилэр сөрүүҥҥэ баҕараллар. Кинилэр ити үйэ-саас тухары уот куйааһы мөлтөтөр баҕа санаалара эмиэ араас образтары үөскэтэллэр. Холобур, Кытайга, Вьетнамҥа былыр халлааҥҥа уон күн биирдэ тахсан, алдьархайдаах сут, кураан буолбутун туһунан номохтор бааллар эбит. Китай норуотун номоҕунан уон күн халлааҥҥа уочаратынан тахсаллара үһү. Ол бэрээдэктэрэ уларыйан, биирдэ, Яо диэн үһүйээҥҥэ этиллэр император баһылаан олорор кэмигэр, уон күн онуон тэҥҥэ тахсыбыттар. Сир-халлаан умайар уот куйааһа турбут. Ханна да хаххаланар күлүк суох. Үүнээйи куурарын-хатарын ааһан, бэл таас, тимир кытта ууллар, киһи хаана тымырдарыгар оргуйан хаалар куттала үөскээбит. Оттон сахаҕа сир-дойду дэлбэритэ тоҥор, бургунас ынах муоһа булгурута барар тымныыта хоһооҥҥо киирэр (37—45).

Император, ыксаан, үрдүкү таҥараттан үҥэн-сүктэн көмүскэл көрдөспүт. Үрдүкү таҥара И диэн бэргэн ытааччыны ыыппыт. Бу ытааччы тоҕус күнү тоҕута ытыалаан кэбиспит, биир эрэ күнү ордорбут. Онтон ыла халлааҥҥа соҕотох күн тахсар буолбут, тыынар тыыннаах, үүнээйи торолуйан үөскээбит (154—175, 181).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>m3jklludppr9qcvjbfm0zqn3k3kjkfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10065</id>
      <parentid>10063</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81756" sha1="8n4u58nnkaf8utt5n8gizwax944tx1s" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава==
===ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН===

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

Саастарын тухары булдунан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт омуктарга (холобур, эвеннэргэ, эвенкилэргэ) булт кыыллара, ордук таба, тайах уо. д. а. образтааһыҥҥа күүскэ киирбиттэр. Булт кыылларыгар сүгүрүйүү кинилэр итэҕэллэригэр дириҥник иҥмит. Эвенкилэр былыр өйдөөһүннэринэн Улахан Араҥас Сулус (Большая Медведица) — тайах (Хоглэн), оттон Аччыгый Араҥас Сулус (Малая Медведица) — кини тугута. Эвенкилэргэ Аллараа, Үөһээ дойдулары Орто дойдуну кытта холбуур ойуун мифическэй өрүһүн харабыла, хаһаайына — сүдү атыыр таба. Кинилэр өбүтэлэрэ эмиэ аарыма тайаҕынан дьүһүннэнэр эбит (#9—69, 75, 105).

Чукчалар, коряктар эмиэ сулустары табаларынан, тайахтарынан, кыылы сонордоһор булчуттарынан ааттыыллар (106—25,28).

Советскай кэмнээҕи эвен поэттара айымньыларыгар табаны, тайаҕы, тугуту уо. д. а. тыа кыылларын образка үгүстүк тутталлар:
:Үөртэн быстан сылдьар 
:Тулаайах тугуттуу, 
:Үөмэр чүөмэр үктүүбүн, 
:Тулабын одуулуубун.

(66—106)
:Мин саҥам хаардаах тыанан 
:Тииҥ буолан ыстаҥалаан 
:Ыраах көстөр хайаҕа 
:Номнуо тиийэ оҕуста.

(21-6)

Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччуларга (холобур, эскимостарга, муора чукчаларыгар уо. д. а.) киит, морж, тюлень, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. Ол курдук; «дьахтар буолан төрөөбүт киит» туһунан остуоруйалар, «киити бултуур үҥкүү», «ньиэрпэ үҥкүүтэ», «кырса бырааһынньыга» эҥин диэннэр элбэхтэр.

Ити омуктар үҥкүүлэрэ муора булдун көрдөрөр хамсаныылардаах буолаллар. Кинилэр тыллара муора булдугар сыһыаннаах терминнэринэн олус баай. Холобур, эскимостарга морж ууга ханан, хайдах сылдьарынан, хайа диэки устан иһэринэн уонна төһө саастааҕынан көрөн уон биэстэн тахса тус-туспа ааттардаах буолар эбит. Аһаҕас муораҕа бөдөҥ кыылы бултуурга тыл итинник чуолкай сигналлара олус табыгастаахтар. Итинник кэмчи буолан баран, элбэҕи этэр сигналлар булчут түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ылына охсон кыылы гарпунунан, үҥүүнэн таба быраҕарыгар көмөлөһөллөрө биллэн турар (132—85, 87, 101).

Эскимостарга өссө «киит ыалдьыттааһына», «киити муораҕа атаарыы» диэн обрядтар бааллар. Итинник элбэх сиэрдэргэ, дуомнарга олоҕурбут фольклорнай образтааһыннары эскимостар олохторун, итэҕэллэрин үөрэттэххэ эрэ үчүгэйдик өйдөнөр. 

Арҕаа Сибииргэ. Обь өрүс тардыытыгар олохтоох мансиларга балык төһө улахан суолталааҕын, Юван Шесталов маннык хоһуйуута дьэҥкэтик көрдөрөр:

:Вся сила в нас от обских рыб, 
:Крепки Мы от ухи. 
:И мы без рыбы не смогли б 
:Писать даже стихи.

(152—1.42)

Юван Шесталов олох араас көстүүтүн, кэрэни, үчүгэйи үксүн күөл, өрүс балыгынан дьүһүннүүр эбит. Күн ууга түспүт күлүгэ, илимҥэ иҥнибит балык курдук, кылбаҥныыр; балык үөрүн курдук хойуу норуот; сүрэх, балык курдук, мөхсөр; киһи, үлүйдэҕинэ, тоҥ балыктааҕар туртайар; кыраһыабай кыыс суһуоҕа — балык кутуругун курдук, кини оҕуруо симэхтэрэ — күндү балык хатырыктара. Эдэр бил балык хараҕа кэрэтин бу поэт сибэккигэ холоон дьүһүйэр.

Омуктар былыр-былыргыттан образка таптаан киллэрэр көстүүлэрэ, харамайдара эҥин араас буолалларын ааһан, чопчу биир көстүүгэ, харамайга эстетическэй сыһыаннара үүт-үкчүтэ суох, өссө арыт уун-утары буолар. Биир омук үчүгэйи образтыырга ахтар кыылын атын омук куһаҕаны, мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттара эмиэ баар буолар. Гегель: «Биир норуот өйүн ууһун сөхтөрөр үчүгэйэ атын норуокка салаҥнык, дьулааннык, түктэритик көстүөн сөп» (113—302), — диэбиттээх.

Холобур, былыр мифтэргэ үгүстүк киирбит дракону ылыаҕыҥ. Европа литератураларыгар дракон киһиэхэ өстөөх хараҥа күүстэри образтааһыҥҥа туттуллар. «Дракон» (йгакоп) диэн грек омук тыла. Арҕаа омуктар сэһэннэригэр кини уот тыыннаах, кынаттаах (арыт хас да бастаах) фантастическай эриэн кыыл көрүҥнэнэр. Нуучча фольклоругар дракоҥҥа майгынныыр Змей-Горыныч обраһа баар.

Оттон Вьетнамҥа - драконтан төрүттээх король олоро сылдьыбытын туһунан былыргы номох эмиэ баар (142—251). Кинилэр сирдэрин-дойдуларын аатыгар дракон элбэхтик киирсэр эбит. Индокитай саамай улахан өрүһэ Меконг вьетнамныы аата Кыу-лонг (тоҕус дракон) диэн, билигин Ханой столица оннугар Тханг-лонг (Көтөр дракон) диэн ааттаах кириэппэс турбута үһү; Ха-лонг диэн хомо быһаччы тылбааһа түһэн иһэр дракон диэн буолар уо. д. а. Итилэр бары былыргы үһүйээннэртэн үөскээбит ааттар (149—19/.

Кытай поэзиятыгар драконунан образтааһын олус элбэх. Өрүһү туоруур бөкчөгөр муосталар — драконнар («не видно в небе ни единой тучи! Откуда же слетел к реке дракон?»); кыыһырбыт киһи бытыга — көтөн иһэр дракон («усы — поднявшийся дракон») (100—34, 298); «дракон утуйдаҕына», ардах түспэккэ сир-дойду куурар-хатар (100—61).

Саха олоҥхотугар дракоҥҥа майгынныыр кыыл баар. К. Оросин «Ньургун Боотур» диэн олоҥхотугар абааһы бухатыыра Алып Хара аллараа «өлүү луоҕатын ис кырыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, дьүһүнэ таллан эриэн, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы» буолан түүрүллэн сытар. Кини айыы дьонун өлөр өстөөҕө. Эмиэ ити олоҥхоҕо Ыйыста Хара «үс хос бастаах икки салаа кутуруктаах Садаҕа Уот моҕойу миинэн» айанныыр (22—335, 120).

Олоҥхоҕо «Өлүү Луо-хаан оҕуһа» диэн абааһылар көлүнэр оҕустара баар уонна «Луо-Хаан тойон» диэн Аллараа дойду баһылыгын аата (137—1480). «Өлүү дьирибинэй балыга» биитэр «Өлүү балыга» диэннэр эмиэ бааллар.

Ойуунускай олоҥхотугар абааһы кыыһа Ытык Хахайдаан аймаҕа Тимир Дьигистэй кырамтатын булаары Хаан Дьалыкы байҕалга «өлүү дьирибинэй балык буолан» умса сылдьан көрдүүр (39—300). Айыы бухатыырдара «өлүү дьирибинэй балык сиһин үөһэ силимнээх көрүлүүр көр муос саалаахтар», «өлүү дьирибинэй балык өһөҕөр уһаарыллыбыт уһун сула турба батастаахтар» (41—-33; 39—193). Ньургун Боотур саата «өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх» диэн этиллэр (22—86).

Ити «дьирибинэй», «луо» диэн тыллар бэрт былыргыттан кэлбит буолуохтарын сөп. Холобур, былыргы түүрдэр «лу» диэн дракону уонна эриэн кыылы ааттыыллара биллэр (116—334).

Монголлар кэнники кэмҥэ диэри «лу» диэн дракону уонна уу, сир иччилэрин ааттыыллар, оттон арҕаа буряттарга «лу» — «крокодил» үһү (103—63, 266).

Аны аан дойдуга киэҥник тэнийэн үөскээбит ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ. Ооҕуй саха фольклоругар кыратык киирбит. Биһиэхэ олус бадарааннаах сири «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕаҕа» дииллэр, ииччэх-бааччах быаны ооҕуй ситимигэр холууллар. Нуучча литературатыгар оботтоох баайы, бар дьону супту уулуур паразиты ооҕуйга холууллар («такой паук, что все село высосал»; «Ах, ты — наук!»). Ооҕуйунан баайы дьүһүннээһин нууччаттан саха суругунан литературатыгар эмиэ киирэн турар. Саха советскай поэта Эллэй этэр: «Ооҕуй баай уулаабат, сор баттал тууйбат, ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ» (89—129).

Ол эрээри сорох омуктарга ооҕуй атыннык өйдөнөр, хоһуйууга туттуллар Збит. Арҕаа Африка норуоттарыгар ооҕуй туһунан төһө эмэ остуоруйа баар. Кинилэр ооҕуйдарын обраһа Европа саһылын обраһыгар майгынныыр дииллэр. Африка остуоруйаларыгар кыра, мөлтөх, бүрэ көрүҥнээх буолан баран, эр санаалаах, дьулуурдаах, булугас өйдөөх харамайдар куруук кыайыылаах тахсаллар. Манна норуот бардам күүстээхтээҕэр өйү, сатабылы, байым баайдаахтааҕар дьадаҥы үлэһит киһини ордороро этиллэр (102—18). Кинилэргэ ооҕуй өйү, муудараһы аан дойдуга хайдах тарҕаппытын туһунан остуоруйа баар (124—252).

Ооҕуйу вьетнамецтар эмиэ сүрдээҕин ытыктыыллар. Ооҕуй ситим тарпытын көрдөхтөрүнэ, үчүгэй күннэр буолаары гыннахтара, үчүгэй сонуну истээри гыннахпыт диэн үөрэллэр. Вьетнам норуота ооҕуйга сүгүрүйэр буолбута бэйэтэ туспа номохтоох. Ооҕуй ситим тардарыгар элбэх бириэмэ барар. Өр муҥнанан оҥорбут ситимин дьоннор биирдэ тоҕо сотоҥ кэбиһэллэр. Ол ооҕуйу төһөлөөх эрэйдиирэ буолуой? Ол гынан баран кини, хата, тулуура бэрт буолан, ситимин хат-хат тарда турар.

Ол эрээри кини аһыммат, тымныы сүрэхтээх дьону биирдэ дьиэ иччитигэр үҥсүбүт. Дьиэ иччитэ: «Эн, Ооҕуй барахсан, дьоҥҥо туох да көдьүүһү аҕалбаккын,
арай кинилэр дьиэлэрин муннугун киртитэҕин. Дьоннор эйигин туох иһин таптыахтарай? Арай ханна эрэ атын сиргэ көстөххүнэ ордук буолуо»,— диэбит. Онуоха:
«Мин дьоҥҥо хайдах көмөлөһөрбүн билэрим буоллар, ону үөрүүнэн оҥоруом этэ. Үрдүк үтүө таҥара, эн миэхэ сүбэлиэҥ буолаарай?»— диэн хомойбут Ооҕуй саҥа
аллайар. Дьиэ иччитэ, толкуйдуу түһэн баран, этэр: «Бачча кыра бэйэҥ дьоҥҥо тугунан кыайан көмөлөһүөҥ буолла. Сөбүлэһэр буоллаххына, миэхэ көмөлөһөөччү
буол. Дьону кытта олоруоҥ, дьоннор тугу кэпсэтэллэрин, кэргэн иһигэр туох сонун тахсарын миэхэ этэр буолуоҥ. Уонна дьоҥҥо мин ааппыттан үтүө сураҕы тиэрдээччи буолуоҥ».

Ооҕуй ити этиини үөрүүнэн ылыммыт, онтон ыла кини Дьиэ иччитин эрэллээх, солбуллубат көмөлөһөөччүтэ буолбут (142—264). Таҥараҕа тус бэйэтигэр көмөлөһөөччү буолартан ордук үрдүк чиэс баар буолуо дуо! Итинтэн ыла дьоннор ооҕуйу олус ытыктыыр, харыстыыр буолбуттар.

Биһиги манна дракон, ооҕуй тустарынан аҕынныбыт. Аан дойду араас омуктарын поэзияларыгар итинник тус-туспатык киирэр харамайдар элбэхтэр.

Бэл диэтэр бэрт элбэх норуот былыр-былыргыттан сөбүлээн ииппит-үөскэппит ынах сүөһүтэ поэзия образтааһыныгар араастаан кииртэлиир буолар эбит.

Нуучча литературатыгар ынах, ньирэй поэтическай киэргэтийгэ төрүт да киирбэттэр.

Оттон Индия поэзиятыгар ынах саамай үтүө, кэрэ, нарын сүөһү быһыытынан поэзия бастыҥтан бастыҥ киэргэлэ буолар. Кинилэргэ саамай хайҕанар дьахталлар эрэ буолбакка, сарыабыналар, үрдүк таҥаралар, ынахха холуллаллар. Үрдүктүк ытыктанар Рама таҥара ийэтэ Каушалья ынахха, оттон Рама бэйэтэ ньирэйгэ холуллаллар.

Ыраас таптал, дириҥ билии, ытык итэҕэл курдук абстрактнай өйдөбүллэр Индия поэзиятыгар ынахха си-бээстзэн, ынаҕынан дьүһүннээн хоһуйуллаллар. Ынах оҕотун таптааһына ырааһа, нарына хас индиец өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх поэтичнайдык иҥмитин өссө маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Индиецтэргэ туох да хардата суох, күүскэ ылларан таптааһыны бэлиэтээн этэр «уа1за1уа» диэн термин баар эбит. Ити термин үөскээбит төрдө «уа1;5а» (ньирэй) диэн тыл. Ол аата, «уа1за1уа» нууччалыы судургу тылбааһа «телячество» диэн буолар.

Индиецтэргэ оннооҕор ынах инчэҕэй буорга, бадарааҥҥа үктэнэн барбыт суола дьикти поэтическай көстүү буолар эбит. Орто үйэлэрдээҕи Индия аатырбыт поэта Тулси Дас бу курдук хоһуйар:
:А кто же чтит с благословеньем, радуясь такому дару, 
:Как след коровьего копыта переходит всю сансару.

(104—57) 20
 
Тус-туспа эстетическэй көрүү халлаан араас көстүүлэрин өйдөөһүҥҥэ эмиэ биллэр.

Былыргы сорох омуктар халлааны муора дииллэр, сулустар — ол муораҕа устар балыктар; сорохтор халлааны тыа дииллэр, сулустар — ол тыаҕа сылдьар кыыллар; сорохтор халлааны сир дииллэр, сулустар — ол сир күөллэрэ (151—85).

Эвенкилэр саныылларъшан, халлаан — киэҥ-нэлэмэн тайҕа тыа, Улахан Араҥас сулус — тайах, Аччыгый Араҥас Сулус — кини тугута. Күнүс кинилэр, ойуур иһигэр киирэн хааланнар, көстүбэттэр, түүн ойууртан тахсан кэлэллэр, ол иһин киһи хараҕар көстөллөр. Оччоҕо халлаан булчуттара тайахтары, ол аата сулустары, сонордообутунан бараллар (99—69).

Манна эвенкилэр бэйэлэрин сирдээҕи дьарыктарын халлааҥҥа көһөрбүттэрэ көстөр.

Ити эвенкилэргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах. Грузиннарга тапталлан оҥоһуллубут халлаан («о кованом небе») туһунан номох баар. «Таҥара сири олохтууругар, кинини алтанынан бүрүйбүтэ»,— диэн илиҥҥи Грузия хайаҕа олохтоохторо ыллыыллар. Күнү эмиэ халлаан уустара таптайан оҥорбуттарын курдук грузин норуотун остуоруцатыгар этиллэр (115—18). Итинник образтааһыннар Кавказ, чуолаан Грузия, бэрт былыргы металлургиялаах буолбутун туоһулуохтарын сөп.

Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «аргыһахтаах кыыс» дииллэр. Чукчалар ыйы «аллараа дойду күнэ» дииллэр. Ол иһин чукча ойууттара ыйы үөтэллэр. Ыйы уһуннук көрдөххө, киһи өйүн сүтэрэр; ый бэйэтигэр тардан ылыан сөп үһү. Хаһан эрэ ый бэ-йэтигэр тардан ылбыт уола, биитэр кыыһа (бутуһунан остуоруйалар араас варианнара бааллар) ыйга хара толбон буолан көстөр диэн буолар (106—22).

Оттон Америка индеецтэригэр ый — киһи мэҥнээх сирэйэ. Бу туһунан индеецтэр араас биистэригэр тарҕаммыт номох хас да варианнаах. Олортон биирдэстэрэ маннык:

Былыр уолаттар уонна кыргыттар тус-туспа олороллоро үһү. Аан бастаан бииргэ хонуохтаах түүннэригэр кыргыттар хижинаҕа урут киирэн сыппыттар, уолаттар таһырдьа кутаа аттыгар хаалбыттар. Онтон уолаттар хижинаҕа киирбиттэр. Биирдии бэйэлэрэ биирдии кыыһы ылаллар. Хараҥаҕа ким кимин билбэт. Биир уол кыыһа кимин хайаан да билиэн баҕарбыт. «Кимҥиний?»— диэн сибигинэйэр да, кыыс саҥарбат. Онуоха уол тарбаҕынан бадарааны сотон ылан, кыыс сирэйигэр ымньыыр.

Халлаан сырдыан иннинэ уолаттар хижинаттан тахсаллар. Уол, кутаа аттыгар олорон, кыыс сирэйин бэлиэтээбитин туһунан кэпсиир.
Сарсыарда сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ — уол бэйэтин бииргэ төрөөбүт балтын сирэйин бэлиэтээбит эбит. Онтон ыла убайдаах балыс улуу айыыны оҥорон, онтон саатан, күҥҥэ уонна ыйга кубулуйаннар, халлааҥҥа уста сылдьар буолбуттар. Мэҥнээх сирэйдээх балта (ый) халлаан атын улаҕатыттан быктар эрэ, уол (күн), саатан, саһа охсор үһү.

Карибтар диэн индеецтэр биир биистэрэ ол ыйга кубулуйбут кыыс. Хйали диэн уолуттан ууһаан-тэнийэн барбыппыт дииллэр үһү (123—124, 243).

Халлааҥҥа түүн сыдьаайар сырдык балаһаны нууччалар — «үүт суол» («млечный путь»), Украина бааһынайдара — паннар батталларыттан куотар суол, чукчалар — ахса биллибэт элбэх арыылардаах өрүс, балыксыт полинезиецтэр — уһун-синньигэс балык, эвенкилэр — булчут хайыһарын суола дииллэр.

Этиҥ китайдарга — драконнар охсуһаллара, саха-ларга — аан дойду атыыра кистиирэ, индиецтэргэ — ынах маҥырыыра, чукчаларга — түлүөн тириитигэр оонньуур кыргыттар айдаараллара. Оттон ардах сүөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанар индиецтэргэ ол маҥырыыр халлаан ынаҕын илгэлээх үүтэ буоллаҕына, ардахха наадыйбат булчут чукчаларга ол оонньуур, айдаарар халлаанкыргыттарын ииктэрэ буолан алдьатара эмиэ өйдөнүөн сөп.

Славяннар былыр халлаан сорох бөлөх сулустарын сири оҥорор сэптэрин-сэбиргэллэрин аатынан (суханан, барананан, кыраабылынан, хотуурунан уо. д. .а) ааттаталаабыттара дьон сирдээҕи олоҕо, дьарыга, сирдээҕи событие, комедия, драма халлааҥҥа тыктарыллыбытын туоһулуур курдуктар.

Бэл тыал хайа диэкиттэн үрэрэ  атын-атын эстетическэй сыһыаны үөскэтэр. Сахаҕа илинтэн үрэр тыал ардаҕы, быйаҥы аҕаларын иһин хайҕанар, «иэйэхситтээх илин халлаан итии тыала» диэн буолар.

Оттон «Зеленый Мыс» арыыларыгар олохтоохторго илинтэн, Сахараттан, үрэр тыаллар, суту, өлүүнү аҕалар буоланнар, абааһы көрүллэллэр, кинилэр поэзияларыгар омсолооҕу хоһуйарга туттуллаллар. Ол иһин Африка биир эдэр поэта Овидио Мартинс «Мы бичуемые восточным ветром!»  (138—231), — диир.

Саҕах түөрт өттүн бэлиэтээн этии да уратылаах. Сахалар илин өттүлэрэ күн тахсыытын туһун, кэлин өттүлэрэ (арҕаалара) күн киириитин туһун диэки эбит буоллаҕына, вьетнамецтарга илиннэрэ соҕуруу, кэннилэрэ хоту буолар эбит. Былыргы египтяннар Египеттэн соҕуруу сытар сирдэри «иннигэ» (впереди), оттон Сир ортотунааҕы муораны, Нил өрүс төрдүн «кэннигэ» (позади) баар сирдэр диэн ааттыыллара үһү (124—60). Ити хаһан эрэ быдан былыр сахалар арҕааттан илин, египтяннар, вьетнамецтар хотуттан соҕуруу сыҕарыйан олохсуйбуттарын кэрэһэлиир быһыылаах.

Сахалар хоту уонна соҕуруу диэннэрэ былыргы тюрк-скай төрүттээхтэрин туһунан тылы чинчийээччилэр этэллэр. Былыргы тюрк тылыгар «йохору»— үөһэ, өрө, оттон «ходы», «хойы» — аллара диэн буолар збит (101— 11). Ол аата, илин диэки сирэйдэннэххэ, хоту — хаҥас диэки аллара түһүү, соҕуруу — уҥа диэки өрө тахсыы буолар. Оттон вьетнамецтарга «арҕаа тахсыы», «илин түһүү» (149—5) диэн этиилэр эмиэ сирдэрин рельебиттэн үөскээбиттэр: кинилэр арҕаа өттүлэринэн туруук таас хайалар күөнтүүллэр, илининэн   муора эҥсиллэр.

Киргизтэргэ сир обраһа эмиэ иҥнэри. Сахалар айыыны үөһэ, абааһыны аллара олохтообут буоллахтарына киргизтэр киэнэ төптөрү эбит. Киргизтэр абааһылара хараҥа күүстэрэ — үөһэ, хайаҕа.

Чингиз Айтматов «Маҥнайгы учуутал» диэн сэһэнигэр Алтынайы хайа дьоно уоран үөһэ илдьэ бараллар. Кыыс үөһэ хайаҕа олорон күҥҥэ, сырдыкка чугаһаабыт курдук төрүт да санаммат, били аллараа адьарай аймаҕын хаайыытыгар олорор сахалар Туйаарыма Куоларыныы, тымныы, хараҥа ииҥҥэ, түүл-бит курдук дойдуга түбэспиттии туттар. Хайаҕа тымныы, хараҥа, эргиччи түүн курдук буоллаҕына, сылаас, сырдык, өҥ-быйаҥ аллараттан, налыыттан аллар. Күн аллара, степкэ сырайар, стептэн илгэлээх итии салгын илгийэр. Киргизтэргэ хайаттан киэҥ-нэлэмэн хонууга киирии суола — тиллии, ырааһырыы, өй-санаа, дууһа сэртэхсийиитин символа (112—89,91).

Оттон дэхси сир олохтоохторо хайаҕа сыһыаннара киргизтэр өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт диэххэ сөп. Нуучча улуу поэттара Пушкин, Лермонтов Кавказ хайаларын хайдах курдук сөҕө-махтайа көрбүттэрэй, умсулҕаннаахтык хоһуйбуттарай! Нуучча поэзиятыгар хайаны дабайыы ыараханы кыайыы, үрдүккэ, кэрэҕэ, сырдыкка талаһыы буолар буолбат дуо?

Климат араас курдааһыннарыгар олорор омуктар тымныыга уонна итиигэ сыһыаннара тус-туспа. Уһун тымныы кыһын хоту дойду олохтоохторугар элбэх эрэйи, түбүгү үөскэтэр. Былыр намыһах сайдыылаах, батталлаах үйэҕэ кыһын кыыбаҕата дьадаҥыга сортон-муҥтан атыны аҕалбат этэ. Арай Советскай былааска, оҥоруулаах күүстэр барҕарар усулуобуйалара үөскээн, киһи киһини көлөһүннүүрэ суох оҥоһуллан, биһиги кыһыны улахан кыһалҕата суох аһарар буоллубут.

Саха норуота олуурдаах уһун тымныы кыһын эрэйин-кыһалҕатын аччатарга былыр-былыргыттан баҕара саныыра. Ол санаа баҕата Улуу Кудаҥса, Чачыгыр Таас ойуун курдук сир-халлаан сокуонун уларытарга соруммут улуу, модун образтары үөскэппитэ.

Кыһыны, сүрдээн-кэптээн, Дьыл Оҕуһа диэн дьүһүйбүттэр. Күнү-ыйы бүөлүүр күөх эбириэн оҕус күһүн хотугу муустаах муора улаҕатыттан тахсан кэлэр. Саас кини хантан кэлбит сирин диэки төннөр, биитэр өлүгүн сааскы уу мотуога илдьэ барар. Кыһын тымныыта улам мөлтөөн иһиитин сиэринэн бу оҕус бастаан «муоһун кылаана кыларыйар», онтон «бастакы муоһа тостон түһэр», онтон «иккис муоһа тостор», тиһэҕэр, ыкса саас буолуута «сиһэ булгуруйар» диэн этэллэр.

Биһиги поэппыт А. Е. Кулаковскай хоһуйарынан, «айыҥат аймаҕын кытта аат-миҥэ былдьаһар, атаан-мөҥүөн аахсар анабыллаах» анысханнаах Хотугу байҕал эбэ хотун «богдо үрүйэ», Өлүөнэ, бар-дьоҥҥо аһыныгас санаатын иһин, өһөөн, анаан-тэрийэн ыыппыт «уоҕан уола» эбит «Дьыл оҕуһа» диэн. Бу Оҕус «ыыс быдан тыыннаах, болуо муус муруннаах, кыаһаан муус кыла-маннаах, аймыыр муус арҕастаах, көмнөх хаар көлөһүннээх, хайыр ойбон харахтаах, уһун ураа муостаах, күнү-ыйы күкүрдүүр күр муус көҕүстээх». «Кини бэйэлээх хаамыталаан хачыгыраатаҕын аайы халыҥ хаар хаҥыыр, сүүрэкэлээн күһүгүрэйдэҕин аайы сүдү тымныы сүлүһүннүрэр, муннун бууһугураттаҕын аайы мунан барар буркун турар, тыынан кыскырыттаҕын аайы тымныы-дьыбар тыйыһырар, ураалаҥкыр муоһуттан улуу сата турар». Кини «аас-майах аргыстанан, иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, оп-соллоҥ ойоҕостонон, дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн» кэлэн «күн дьонун күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буолбут» (43—93).

Поэт тымныы кыһарҕаныгар төрөөбүт айылҕатын («Өрөгөйдөөх Өлүөнэтин») кыратык да буруйдаабат, хата, бу айылҕа аһыныгаһын уһулуччу чорботон, бэлиэтиир. Лена, бар дьоҥҥо көмөлөһөрүн иһин буруйданан, аҕыс ый тухары «хаар хаайыыланар», «муус олбохтонор», «аҥардас хараҕын эрэ уутунан харылыы сытар гына харгыстанар».

«Тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит образтар буолаллар.

Тымныы сир олохтоохторугар кыһын кыһалҕата үлахан буоллаҕына, итии сир дьонун олус куйаас эмиэ эрэйдиир. Биһиги ёылааска, кинилэр сөрүүҥҥэ баҕараллар. Кинилэр ити үйэ-саас тухары уот куйааһы мөлтөтөр баҕа санаалара эмиэ араас образтары үөскэтэллэр. Холобур, Кытайга, Вьетнамҥа былыр халлааҥҥа уон күн биирдэ тахсан, алдьархайдаах сут, кураан буолбутун туһунан номохтор бааллар эбит. Китай норуотун номоҕунан уон күн халлааҥҥа уочаратынан тахсаллара үһү. Ол бэрээдэктэрэ уларыйан, биирдэ, Яо диэн үһүйээҥҥэ этиллэр император баһылаан олорор кэмигэр, уон күн онуон тэҥҥэ тахсыбыттар. Сир-халлаан умайар уот куйааһа турбут. Ханна да хаххаланар күлүк суох. Үүнээйи куурарын-хатарын ааһан, бэл таас, тимир кытта ууллар, киһи хаана тымырдарыгар оргуйан хаалар куттала үөскээбит. Оттон сахаҕа сир-дойду дэлбэритэ тоҥор, бургунас ынах муоһа булгурута барар тымныыта хоһооҥҥо киирэр (37—45).

Император, ыксаан, үрдүкү таҥараттан үҥэн-сүктэн көмүскэл көрдөспүт. Үрдүкү таҥара И диэн бэргэн ытааччыны ыыппыт. Бу ытааччы тоҕус күнү тоҕута ытыалаан кэбиспит, биир эрэ күнү ордорбут. Онтон ыла халлааҥҥа соҕотох күн тахсар буолбут, тыынар тыыннаах, үүнээйи торолуйан үөскээбит (154—175, 181).

Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө араас буолар. Сорохтор маҥаны, сорохтор хараны, сорохтор кыһылы, сорохтор араҕаһы, сорохтор күөҕү кэрэхсииллэр.
 
Г. Д. Гачев суруйарынан, экватордааҕы Африка сорох норуоттара хара дьүһүнү идеал оҥостоллор. «Хара сор» диэн этии кинилэргэ «сырдык сор» диэх курдук дьиибэтик иһиллиэ эбит. Отелло:- «мин харабын!»— диэн кэмириниитэ, бэйэни хайҕаныы курдук төттөрүтүк өйдөнүөн сөп үһү (112—79).

Африка сорох омуктарыгар хара үөрүүнү-көтүүнү көрдөрөр буоллаҕына, үрүҥ абааһы өҥө, кутурҕаны бэлиэтиир өҥ. Соҕуруу Африка суруйааччыта Питер Абрахамс биир романын геройа Губузу маннык этэр: үрүҥнэр абааһыны хара дииллэр. Оттон биһиги, харалар,... абааһыны үрүҥ гына ойуулуубут» (124—237, 257).

Хара өҥү абааһы көрөр, үрүҥ (маҥан) өҥү ханныктан да ордорор омук элбэх. Олорго түүр-монгол төрүттээх омуктар үгүстэрэ эмиэ киирсэллэр.

Былыргы монголлар үрүҥ ый (цаган-сара) диэн сылга биирдэ күһүн атаарар бырааһынньыктаахтара үһү. Бу бырааһынньыкка бары маҥаны таҥналлара, маҥан биэ кымыһынан, маҥан дьүһүннээх сылгынан, бараанынан үрдүк айыыларга бэлэх-туһах биэрэллэрэ үһү диэн буолар (103—41).

Түүр норуоттар эпостарыгар, ол иһигэр алтайдар «Маадай Караларыгар», айыы дьоно үрүҥ сирэйдээх, аллараа дойдуга олохтоохтор хара дьүһүннээх гына ойууланаллар (126—461).

Былыргы сахалар саамай таптыыр өҥнөрө — эмиэ үрүҥ (маҥан). Кинилэргэ туох кэрэ, үчүгэй, хайҕаныан, ытыктаныан сөптөөх барыта «үрүҥ (маҥан)» диэн эпитетынан киэргэтиллэр («үрүҥ күн», «Үрүҥ Аар тойон», «үрүҥ илгэ (сөлөгөй)», «Үрүҥ Уолан», «кындыа маҥан кыргыттар», «холбороҥ маҥан хочо» уо. д. а.). Саха араҕас расаҕа киирсэр эрээри, «кырса кылбаҕарга, субата туртаҕарга» умсугуйар.

К. Г. Оросин олоҥхотугар абааһы бухатыыра айыы бухатыырыгар: «килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҥан ньуургун суһуктутуом»,— диэн саанар, Ньургун Боотур өлүү уутугар сөтүөлээн баран: «хара бэйэм үрүҥ буоллум, куһаҕан бэйэм үчүгэй киһи буоллум», — диир (22—174,204).

Бэл халлаан биир сүдү көстүүтүн омук-омук атын-атыннык хоһуйан этэр. Холобур, нууччаҕа күн «красное солнышко» буоллаҕына, сахаҕа кини «үрүҥ күн» дэнэр.
 
Нуучча норуота бэрт былыргыттан «красный» диэн эпитетынан туох баар үтүөнү, кыраһыабайы, сыаналааҕы барытын бэлиэтээн этэрэ («красный молодец (девица)», «красная изба», «красное словцо»). Кэлин, үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан XIV—XVI үйэлэртэн бэттэх, ити тылынан өҥү бэлиэтиир буолбуттар. Өссө кэлин ити тыл «революционнай» диэн суолтаҕа туттуллар буолбут.

Нууччаҕа «красный» диэн баарын кэриэтэ, биһиги, сахалар, «кэрэ» диэн тылынан үчүгэйи, кыраһыабайы даҕаны («кэрэ киһи», «кэрэ тыл»), өҥү даҕаны («кэрэ&gt; биэ») бэлиэтээн этэбит.

Кыһыл өҥү Африка сорох омуктара таптыыллар. Холобур, Судан олохтоохторо күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри ытыстарын, уллуҥахтарын, тыҥырахтарын хнаттан оҥоһуллар кыһыл кыраасканан кырааскалана сылдьаллар. Кинилэргэ кыһыл өҥ үөрүү, таптал, астыныы бэлиэтэ(124—237).

Оттон Индонезияҕа олохтоох ниас омук араҕас өҥү ордорор. Араҕас өҥ ыраас, үтүө быһыы символа. Үтүө иитиилээх, эйэҕэс киһини ниастар «араҕас майгылаах» диэхтэрэ (биһиги «ыраас (сырдык) майгылаах» диирбиг тэҥэ); үчүгэй түүлү түһээтэхтэринэ, «араҕас түүлү түһээтим» диэхтэрэ (114—273).
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн, Прибалтика олохтоохторо халлаан күөҕэ (синий) өҥү ырыаларыгар-тойуктарыгар хото киллэрэллэр эбит (141—88).

Биһиги бу омук таптыыр өҥө үчүгэй, бу омук таптыыр өҥө куһаҕан диэн быһаччы этэн кэбиһэрбит букатын сыыһа. Тус-туспа омук ханнык өҥү, тоҕо сөбүлүүрүн кини историятын, культуратын үөрэттэххэ эрэ өйдүөххэ сөп.

Уонна, олох уларыйан иһиитин быһыытынан, омуктар өҥҥө эстетическэй сыһыаннара эмиэ уларыйар. Аан дойду пролетариата көҥүл, социализм иһин охсуһуутунан сибээстээн, кыһыл өҥ, революция өҥө, бары үлэһит норуоттар саамай таптыыр, умсугуйар өҥнөрө буолла. Кыһыл өҥ, босхолонуу, революция, сайдыы символын быһыытынан, ордук Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайбытыттан бэттэх нуучча пролетариатын кылаассабай охсуһуутун үтүө сабыдыалынан аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕанна, үлэһиттэр бары умсугуйар интернациональнай өҥнөрө буолла.
 
Омуктар ордук чорботон сыаналыыр күндү таастара, металлара эмиэ биир буолбатах эбит. Бэл арбаммыт кыһыл көмүс, холобур, Африка сорох биистэригэр улаханнык сыаналаммат. Африка ювелирдара саамай күндүркэтэр матырыйааллара — коралл. Бронза барельефтарга ойууламмыт дьоннор илиилэрэ, моойдоро, сирэйдэрэ кытта аата-ахса биллибэт күөх коралл соппуоскаларынан, араас иилэҕэстэринэн симэммит буолаллар (124—239).

Оттон кытай поэттара нефрити бэл алмаастан ордороллор, туох баар кэрэни, үчүгэйи нефриккэ холууллар, нефритинэн өрүстэр, күөллэр, хайалар ааттара ааттаналлар. Киһи өйө, үөрэҕэ нефрит бөҕөтүгэр, көнөтө, чиэһинэйэ нефрит сытыы кырыыларыгар холуйуллаллар, киниэхэ күндү, кэрэ, үрүҥ, уран, нарын диэн эпитеттэр иҥэриллибиттэр. Ол иһин нефрит образтааһыҥҥа элбэхтик киирбит: «Үтүө киһи үчүгэй быһыыта нефриттиин хатыһар», «Бүтүн черепица буолуох кэриэтин нефрит үлтүркэйэ буолбут ордук» уо. д. а. (147—186).

Аны, хас биирдии норуот тус бэйэтэ былыр-былыргыттан үөскэппит бэрт элбэх ураты этиилэрдээх буоларын ахтар тоҕоостоох. Ол ураты образтаан этиилэри анаан быһаардахха эрэ, атын омук киһитэ өйдүүр кыахтаах. Оннук этиилэр литература национальнай дьүһүннээһиннэригэр киирсэллэр. Элбэхтэн биирдии эмэ холобурдарда ылыаҕыҥ.

Африка сорох норуоттара киһи өйө иһигэр баар дииллэр эбит. Холобур, бауле омук остуоруйаларыгар биир бааһынай ойоҕор маннык этэр: «Мин испэр (иһим иһигэр) биир санаа кэллэ (мне в живот пришла одна мысль) (102—152), — диэн.

Сахалар эмиэ «испэр санаан сылдьабын» дииллэр, «киэҥ көҕүстээх» диэн кыраҕа ыксаабат, холку өйдөөх-санаалаах киһини этэллэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана биһиги поэттарбыт «уоттаах санаа уолугу тууйбакка, күүстээх санаа көхсүгэ көөймөккө» (55—46) хааннаах фашистары утары абаран-сатаран туран охсуһарга советскай норуоту ыҥырбыттара.

Сахалары кытта биир төрүттээх былыргы алтайдар киһи өйө түөһүн иһигэр баар дииллэрэ үһү. Кинилэр билигин даҕаны, кими эрэ «өйдөөх киһи» диэрилэр, этэллэр: «көгүстү кижи (человек с грудью)» (126— 463). 58
 
Ити курдук, киһи өйө-санаата, төбөтүгэр буолбатах — иһин, түөһүн, көхсүн иһигэр үөскүүр диэн өйдөөһүн былыр үгүс омукка баар буолбут суол быһыылаах.

Сахаҕа соһуччу үөрбүт, санаата табыллыбыт киһини «үөһэ тэһиннэ» («в нем прохудилась желчь») дииллэр. Бу образтаан этиини, быһааран биэрбэтэххэ, атын омук киһитэ сатаан өйдүө суоҕа.

Хотугу Америкаҕа, бизнес баһылыыр дойдутугар, аҥардас байарга-тайарга, тус бэйэ барыһырарыгар дьулуһуу дьон өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх иҥмитин В. В. Маяковскай кинилэр күннээҕи саҥарар тылларыттан истэн бу курдук суруйан турар:
«Американец көрүстэҕинэ: — үтүө сарсыарда,— диэн кытыга суох тылы саҥарыа суоҕа. Кини: —мек моней? (харчыны оҥороҕун?), — диэн үтүө бэйэлээхтик ордоотоот, ааһа туруо.

Американец: — эн бүгүн сирэйиҥ-хараҕыҥ мөлтөх (эбэтэр үчүгэй),— диэн бүдүктүк этиэ суоҕа. Американец:— эн бүгүн икки цента курдуккун (эбэтэр эн бүгүн мөлүйүөн доллар курдуккун), — диэн чуолкайдык быһаарыаҕа.

Поэт, художник, философ эбитэ дуу диэн эн тускунан таайа сатыыр гына этиэ суоҕа. — Бу киһи 1.230.000 долларга турар, — диэн американец бэрт чуолкайдык быһаарыаҕа. Итинэн кини барытын этэн кэбиһэр: эн кимнээххэри билсэргин, эйигин ханна ыалдьыттаталларын, эн сайын ханна сынньана бараргын уо. д. а.» (128—533).

Хайдах курдук бэргэн характеристиканый! Империалистическай Америкаҕа харчы, барыс ымсыыта эрэ дьону өрө күүрдэрин кинилэр бэйэлэрин саҥарар тыллара дьүһүннээн биэрэр эбээт. Американецтар итинник саҥараллара советскай киһиэхэ олус олуонатык иһиллэр.

Биһиги манна, бэрт кылгастык да буоллар, араас норуоттар уус-уран дьүһүннээһиннэрэ, эстетическэй көрүүлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар холобурдарын аҕалтаатыбыт. Норуоттар поэтическай дьүһүннээһиннэрин, эстетическэй көрүүлэрин, ол иһигэр кинилэр бу боппуруоска национальнай уратылаһар өрүттэрин үөрэтии, билии бэрт наадалаах. Ыраах сирдэр, дьоннор, нациялар тустарынан билии-көрүү эбиллэн иһиитэ киһи эмоциональнай сайдыытыгар, вкуһугар, өйүгэр-санаатыгар, характерыгар үчүгэйдик дьайаллар, киһи духовнай эйгэтин байыталлар.

Билиҥҥи цивилизация эйгэтигэр саҥаттан саҥа норуоттар киирэллэр. Киһи аймахха буола турар науч-най-техническэй сайдыы, «демографическай өрө үллүү», колониализм үлтүрүйүүтэ уонна элбэх тутулуга суох дойдулар үөскээһиннэрэ сир шарын бар-дьонун культурата холбоһон биир кэлимник сайдарыгар күһэйэр. Ол иһин гуманитарнай наукалар иннилэригэр аан дойду бары норуоттарын культураларын өйдүүр, үөрэтэр улахан уустук сорук турар. Литературоведтар болҕомтолорун далыгар общественнай сайдыы араас кэрдииһигэр турар норуоттар литературалара киирэллэр. Дьэ ол иһин капитализм уонна социализм стадиятыгар сылдьар норуоттар билиҥҥи литератураларын үөрэтиинэн эрэ муҥурдаммакка, феодализм эбэтэр родовой общество кэрднистэригэр баар литературалар сайдыыларын закономерностарын чинчийиинэн эмиэ дьарыктаныахха наада. «Литературоведение «ырааҕы» кытта охсуһар, дьоннор, норуоттар, үйэлэр икки ардыларынааҕы мэһэйдэри суох гынарга дьулуһар буолан, ол иһин киниэхэ араас темалар, улахан кэмнэр наадалар. Литературоведение киһиэхэ киһилии социальноһы иитэр» (125— 8), — диэн суруйар академик Д. С. Лихачев.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>8n4u58nnkaf8utt5n8gizwax944tx1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10066</id>
      <parentid>10065</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81751" sha1="hy1r44jzb59otti19wovhfur7dezflr" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава. ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН==

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

Саастарын тухары булдунан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт омуктарга (холобур, эвеннэргэ, эвенкилэргэ) булт кыыллара, ордук таба, тайах уо. д. а. образтааһыҥҥа күүскэ киирбиттэр. Булт кыылларыгар сүгүрүйүү кинилэр итэҕэллэригэр дириҥник иҥмит. Эвенкилэр былыр өйдөөһүннэринэн Улахан Араҥас Сулус (Большая Медведица) — тайах (Хоглэн), оттон Аччыгый Араҥас Сулус (Малая Медведица) — кини тугута. Эвенкилэргэ Аллараа, Үөһээ дойдулары Орто дойдуну кытта холбуур ойуун мифическэй өрүһүн харабыла, хаһаайына — сүдү атыыр таба. Кинилэр өбүтэлэрэ эмиэ аарыма тайаҕынан дьүһүннэнэр эбит (#9—69, 75, 105).

Чукчалар, коряктар эмиэ сулустары табаларынан, тайахтарынан, кыылы сонордоһор булчуттарынан ааттыыллар (106—25,28).

Советскай кэмнээҕи эвен поэттара айымньыларыгар табаны, тайаҕы, тугуту уо. д. а. тыа кыылларын образка үгүстүк тутталлар:
:Үөртэн быстан сылдьар 
:Тулаайах тугуттуу, 
:Үөмэр чүөмэр үктүүбүн, 
:Тулабын одуулуубун.

(66—106)
:Мин саҥам хаардаах тыанан 
:Тииҥ буолан ыстаҥалаан 
:Ыраах көстөр хайаҕа 
:Номнуо тиийэ оҕуста.

(21-6)

Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччуларга (холобур, эскимостарга, муора чукчаларыгар уо. д. а.) киит, морж, тюлень, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. Ол курдук; «дьахтар буолан төрөөбүт киит» туһунан остуоруйалар, «киити бултуур үҥкүү», «ньиэрпэ үҥкүүтэ», «кырса бырааһынньыга» эҥин диэннэр элбэхтэр.

Ити омуктар үҥкүүлэрэ муора булдун көрдөрөр хамсаныылардаах буолаллар. Кинилэр тыллара муора булдугар сыһыаннаах терминнэринэн олус баай. Холобур, эскимостарга морж ууга ханан, хайдах сылдьарынан, хайа диэки устан иһэринэн уонна төһө саастааҕынан көрөн уон биэстэн тахса тус-туспа ааттардаах буолар эбит. Аһаҕас муораҕа бөдөҥ кыылы бултуурга тыл итинник чуолкай сигналлара олус табыгастаахтар. Итинник кэмчи буолан баран, элбэҕи этэр сигналлар булчут түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ылына охсон кыылы гарпунунан, үҥүүнэн таба быраҕарыгар көмөлөһөллөрө биллэн турар (132—85, 87, 101).

Эскимостарга өссө «киит ыалдьыттааһына», «киити муораҕа атаарыы» диэн обрядтар бааллар. Итинник элбэх сиэрдэргэ, дуомнарга олоҕурбут фольклорнай образтааһыннары эскимостар олохторун, итэҕэллэрин үөрэттэххэ эрэ үчүгэйдик өйдөнөр. 

Арҕаа Сибииргэ. Обь өрүс тардыытыгар олохтоох мансиларга балык төһө улахан суолталааҕын, Юван Шесталов маннык хоһуйуута дьэҥкэтик көрдөрөр:

:Вся сила в нас от обских рыб, 
:Крепки Мы от ухи. 
:И мы без рыбы не смогли б 
:Писать даже стихи.

(152—1.42)

Юван Шесталов олох араас көстүүтүн, кэрэни, үчүгэйи үксүн күөл, өрүс балыгынан дьүһүннүүр эбит. Күн ууга түспүт күлүгэ, илимҥэ иҥнибит балык курдук, кылбаҥныыр; балык үөрүн курдук хойуу норуот; сүрэх, балык курдук, мөхсөр; киһи, үлүйдэҕинэ, тоҥ балыктааҕар туртайар; кыраһыабай кыыс суһуоҕа — балык кутуругун курдук, кини оҕуруо симэхтэрэ — күндү балык хатырыктара. Эдэр бил балык хараҕа кэрэтин бу поэт сибэккигэ холоон дьүһүйэр.

Омуктар былыр-былыргыттан образка таптаан киллэрэр көстүүлэрэ, харамайдара эҥин араас буолалларын ааһан, чопчу биир көстүүгэ, харамайга эстетическэй сыһыаннара үүт-үкчүтэ суох, өссө арыт уун-утары буолар. Биир омук үчүгэйи образтыырга ахтар кыылын атын омук куһаҕаны, мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттара эмиэ баар буолар. Гегель: «Биир норуот өйүн ууһун сөхтөрөр үчүгэйэ атын норуокка салаҥнык, дьулааннык, түктэритик көстүөн сөп» (113—302), — диэбиттээх.

Холобур, былыр мифтэргэ үгүстүк киирбит дракону ылыаҕыҥ. Европа литератураларыгар дракон киһиэхэ өстөөх хараҥа күүстэри образтааһыҥҥа туттуллар. «Дракон» (йгакоп) диэн грек омук тыла. Арҕаа омуктар сэһэннэригэр кини уот тыыннаах, кынаттаах (арыт хас да бастаах) фантастическай эриэн кыыл көрүҥнэнэр. Нуучча фольклоругар дракоҥҥа майгынныыр Змей-Горыныч обраһа баар.

Оттон Вьетнамҥа - драконтан төрүттээх король олоро сылдьыбытын туһунан былыргы номох эмиэ баар (142—251). Кинилэр сирдэрин-дойдуларын аатыгар дракон элбэхтик киирсэр эбит. Индокитай саамай улахан өрүһэ Меконг вьетнамныы аата Кыу-лонг (тоҕус дракон) диэн, билигин Ханой столица оннугар Тханг-лонг (Көтөр дракон) диэн ааттаах кириэппэс турбута үһү; Ха-лонг диэн хомо быһаччы тылбааһа түһэн иһэр дракон диэн буолар уо. д. а. Итилэр бары былыргы үһүйээннэртэн үөскээбит ааттар (149—19/.

Кытай поэзиятыгар драконунан образтааһын олус элбэх. Өрүһү туоруур бөкчөгөр муосталар — драконнар («не видно в небе ни единой тучи! Откуда же слетел к реке дракон?»); кыыһырбыт киһи бытыга — көтөн иһэр дракон («усы — поднявшийся дракон») (100—34, 298); «дракон утуйдаҕына», ардах түспэккэ сир-дойду куурар-хатар (100—61).

Саха олоҥхотугар дракоҥҥа майгынныыр кыыл баар. К. Оросин «Ньургун Боотур» диэн олоҥхотугар абааһы бухатыыра Алып Хара аллараа «өлүү луоҕатын ис кырыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, дьүһүнэ таллан эриэн, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы» буолан түүрүллэн сытар. Кини айыы дьонун өлөр өстөөҕө. Эмиэ ити олоҥхоҕо Ыйыста Хара «үс хос бастаах икки салаа кутуруктаах Садаҕа Уот моҕойу миинэн» айанныыр (22—335, 120).

Олоҥхоҕо «Өлүү Луо-хаан оҕуһа» диэн абааһылар көлүнэр оҕустара баар уонна «Луо-Хаан тойон» диэн Аллараа дойду баһылыгын аата (137—1480). «Өлүү дьирибинэй балыга» биитэр «Өлүү балыга» диэннэр эмиэ бааллар.

Ойуунускай олоҥхотугар абааһы кыыһа Ытык Хахайдаан аймаҕа Тимир Дьигистэй кырамтатын булаары Хаан Дьалыкы байҕалга «өлүү дьирибинэй балык буолан» умса сылдьан көрдүүр (39—300). Айыы бухатыырдара «өлүү дьирибинэй балык сиһин үөһэ силимнээх көрүлүүр көр муос саалаахтар», «өлүү дьирибинэй балык өһөҕөр уһаарыллыбыт уһун сула турба батастаахтар» (41—-33; 39—193). Ньургун Боотур саата «өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх» диэн этиллэр (22—86).

Ити «дьирибинэй», «луо» диэн тыллар бэрт былыргыттан кэлбит буолуохтарын сөп. Холобур, былыргы түүрдэр «лу» диэн дракону уонна эриэн кыылы ааттыыллара биллэр (116—334).

Монголлар кэнники кэмҥэ диэри «лу» диэн дракону уонна уу, сир иччилэрин ааттыыллар, оттон арҕаа буряттарга «лу» — «крокодил» үһү (103—63, 266).

Аны аан дойдуга киэҥник тэнийэн үөскээбит ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ. Ооҕуй саха фольклоругар кыратык киирбит. Биһиэхэ олус бадарааннаах сири «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕаҕа» дииллэр, ииччэх-бааччах быаны ооҕуй ситимигэр холууллар. Нуучча литературатыгар оботтоох баайы, бар дьону супту уулуур паразиты ооҕуйга холууллар («такой паук, что все село высосал»; «Ах, ты — наук!»). Ооҕуйунан баайы дьүһүннээһин нууччаттан саха суругунан литературатыгар эмиэ киирэн турар. Саха советскай поэта Эллэй этэр: «Ооҕуй баай уулаабат, сор баттал тууйбат, ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ» (89—129).

Ол эрээри сорох омуктарга ооҕуй атыннык өйдөнөр, хоһуйууга туттуллар Збит. Арҕаа Африка норуоттарыгар ооҕуй туһунан төһө эмэ остуоруйа баар. Кинилэр ооҕуйдарын обраһа Европа саһылын обраһыгар майгынныыр дииллэр. Африка остуоруйаларыгар кыра, мөлтөх, бүрэ көрүҥнээх буолан баран, эр санаалаах, дьулуурдаах, булугас өйдөөх харамайдар куруук кыайыылаах тахсаллар. Манна норуот бардам күүстээхтээҕэр өйү, сатабылы, байым баайдаахтааҕар дьадаҥы үлэһит киһини ордороро этиллэр (102—18). Кинилэргэ ооҕуй өйү, муудараһы аан дойдуга хайдах тарҕаппытын туһунан остуоруйа баар (124—252).

Ооҕуйу вьетнамецтар эмиэ сүрдээҕин ытыктыыллар. Ооҕуй ситим тарпытын көрдөхтөрүнэ, үчүгэй күннэр буолаары гыннахтара, үчүгэй сонуну истээри гыннахпыт диэн үөрэллэр. Вьетнам норуота ооҕуйга сүгүрүйэр буолбута бэйэтэ туспа номохтоох. Ооҕуй ситим тардарыгар элбэх бириэмэ барар. Өр муҥнанан оҥорбут ситимин дьоннор биирдэ тоҕо сотоҥ кэбиһэллэр. Ол ооҕуйу төһөлөөх эрэйдиирэ буолуой? Ол гынан баран кини, хата, тулуура бэрт буолан, ситимин хат-хат тарда турар.

Ол эрээри кини аһыммат, тымныы сүрэхтээх дьону биирдэ дьиэ иччитигэр үҥсүбүт. Дьиэ иччитэ: «Эн, Ооҕуй барахсан, дьоҥҥо туох да көдьүүһү аҕалбаккын,
арай кинилэр дьиэлэрин муннугун киртитэҕин. Дьоннор эйигин туох иһин таптыахтарай? Арай ханна эрэ атын сиргэ көстөххүнэ ордук буолуо»,— диэбит. Онуоха:
«Мин дьоҥҥо хайдах көмөлөһөрбүн билэрим буоллар, ону үөрүүнэн оҥоруом этэ. Үрдүк үтүө таҥара, эн миэхэ сүбэлиэҥ буолаарай?»— диэн хомойбут Ооҕуй саҥа
аллайар. Дьиэ иччитэ, толкуйдуу түһэн баран, этэр: «Бачча кыра бэйэҥ дьоҥҥо тугунан кыайан көмөлөһүөҥ буолла. Сөбүлэһэр буоллаххына, миэхэ көмөлөһөөччү
буол. Дьону кытта олоруоҥ, дьоннор тугу кэпсэтэллэрин, кэргэн иһигэр туох сонун тахсарын миэхэ этэр буолуоҥ. Уонна дьоҥҥо мин ааппыттан үтүө сураҕы тиэрдээччи буолуоҥ».

Ооҕуй ити этиини үөрүүнэн ылыммыт, онтон ыла кини Дьиэ иччитин эрэллээх, солбуллубат көмөлөһөөччүтэ буолбут (142—264). Таҥараҕа тус бэйэтигэр көмөлөһөөччү буолартан ордук үрдүк чиэс баар буолуо дуо! Итинтэн ыла дьоннор ооҕуйу олус ытыктыыр, харыстыыр буолбуттар.

Биһиги манна дракон, ооҕуй тустарынан аҕынныбыт. Аан дойду араас омуктарын поэзияларыгар итинник тус-туспатык киирэр харамайдар элбэхтэр.

Бэл диэтэр бэрт элбэх норуот былыр-былыргыттан сөбүлээн ииппит-үөскэппит ынах сүөһүтэ поэзия образтааһыныгар араастаан кииртэлиир буолар эбит.

Нуучча литературатыгар ынах, ньирэй поэтическай киэргэтийгэ төрүт да киирбэттэр.

Оттон Индия поэзиятыгар ынах саамай үтүө, кэрэ, нарын сүөһү быһыытынан поэзия бастыҥтан бастыҥ киэргэлэ буолар. Кинилэргэ саамай хайҕанар дьахталлар эрэ буолбакка, сарыабыналар, үрдүк таҥаралар, ынахха холуллаллар. Үрдүктүк ытыктанар Рама таҥара ийэтэ Каушалья ынахха, оттон Рама бэйэтэ ньирэйгэ холуллаллар.

Ыраас таптал, дириҥ билии, ытык итэҕэл курдук абстрактнай өйдөбүллэр Индия поэзиятыгар ынахха си-бээстзэн, ынаҕынан дьүһүннээн хоһуйуллаллар. Ынах оҕотун таптааһына ырааһа, нарына хас индиец өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх поэтичнайдык иҥмитин өссө маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Индиецтэргэ туох да хардата суох, күүскэ ылларан таптааһыны бэлиэтээн этэр «уа1за1уа» диэн термин баар эбит. Ити термин үөскээбит төрдө «уа1;5а» (ньирэй) диэн тыл. Ол аата, «уа1за1уа» нууччалыы судургу тылбааһа «телячество» диэн буолар.

Индиецтэргэ оннооҕор ынах инчэҕэй буорга, бадарааҥҥа үктэнэн барбыт суола дьикти поэтическай көстүү буолар эбит. Орто үйэлэрдээҕи Индия аатырбыт поэта Тулси Дас бу курдук хоһуйар:
:А кто же чтит с благословеньем, радуясь такому дару, 
:Как след коровьего копыта переходит всю сансару.

(104—57) 20
 
Тус-туспа эстетическэй көрүү халлаан араас көстүүлэрин өйдөөһүҥҥэ эмиэ биллэр.

Былыргы сорох омуктар халлааны муора дииллэр, сулустар — ол муораҕа устар балыктар; сорохтор халлааны тыа дииллэр, сулустар — ол тыаҕа сылдьар кыыллар; сорохтор халлааны сир дииллэр, сулустар — ол сир күөллэрэ (151—85).

Эвенкилэр саныылларъшан, халлаан — киэҥ-нэлэмэн тайҕа тыа, Улахан Араҥас сулус — тайах, Аччыгый Араҥас Сулус — кини тугута. Күнүс кинилэр, ойуур иһигэр киирэн хааланнар, көстүбэттэр, түүн ойууртан тахсан кэлэллэр, ол иһин киһи хараҕар көстөллөр. Оччоҕо халлаан булчуттара тайахтары, ол аата сулустары, сонордообутунан бараллар (99—69).

Манна эвенкилэр бэйэлэрин сирдээҕи дьарыктарын халлааҥҥа көһөрбүттэрэ көстөр.

Ити эвенкилэргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах. Грузиннарга тапталлан оҥоһуллубут халлаан («о кованом небе») туһунан номох баар. «Таҥара сири олохтууругар, кинини алтанынан бүрүйбүтэ»,— диэн илиҥҥи Грузия хайаҕа олохтоохторо ыллыыллар. Күнү эмиэ халлаан уустара таптайан оҥорбуттарын курдук грузин норуотун остуоруцатыгар этиллэр (115—18). Итинник образтааһыннар Кавказ, чуолаан Грузия, бэрт былыргы металлургиялаах буолбутун туоһулуохтарын сөп.

Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «аргыһахтаах кыыс» дииллэр. Чукчалар ыйы «аллараа дойду күнэ» дииллэр. Ол иһин чукча ойууттара ыйы үөтэллэр. Ыйы уһуннук көрдөххө, киһи өйүн сүтэрэр; ый бэйэтигэр тардан ылыан сөп үһү. Хаһан эрэ ый бэ-йэтигэр тардан ылбыт уола, биитэр кыыһа (бутуһунан остуоруйалар араас варианнара бааллар) ыйга хара толбон буолан көстөр диэн буолар (106—22).

Оттон Америка индеецтэригэр ый — киһи мэҥнээх сирэйэ. Бу туһунан индеецтэр араас биистэригэр тарҕаммыт номох хас да варианнаах. Олортон биирдэстэрэ маннык:

Былыр уолаттар уонна кыргыттар тус-туспа олороллоро үһү. Аан бастаан бииргэ хонуохтаах түүннэригэр кыргыттар хижинаҕа урут киирэн сыппыттар, уолаттар таһырдьа кутаа аттыгар хаалбыттар. Онтон уолаттар хижинаҕа киирбиттэр. Биирдии бэйэлэрэ биирдии кыыһы ылаллар. Хараҥаҕа ким кимин билбэт. Биир уол кыыһа кимин хайаан да билиэн баҕарбыт. «Кимҥиний?»— диэн сибигинэйэр да, кыыс саҥарбат. Онуоха уол тарбаҕынан бадарааны сотон ылан, кыыс сирэйигэр ымньыыр.

Халлаан сырдыан иннинэ уолаттар хижинаттан тахсаллар. Уол, кутаа аттыгар олорон, кыыс сирэйин бэлиэтээбитин туһунан кэпсиир.
Сарсыарда сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ — уол бэйэтин бииргэ төрөөбүт балтын сирэйин бэлиэтээбит эбит. Онтон ыла убайдаах балыс улуу айыыны оҥорон, онтон саатан, күҥҥэ уонна ыйга кубулуйаннар, халлааҥҥа уста сылдьар буолбуттар. Мэҥнээх сирэйдээх балта (ый) халлаан атын улаҕатыттан быктар эрэ, уол (күн), саатан, саһа охсор үһү.

Карибтар диэн индеецтэр биир биистэрэ ол ыйга кубулуйбут кыыс. Хйали диэн уолуттан ууһаан-тэнийэн барбыппыт дииллэр үһү (123—124, 243).

Халлааҥҥа түүн сыдьаайар сырдык балаһаны нууччалар — «үүт суол» («млечный путь»), Украина бааһынайдара — паннар батталларыттан куотар суол, чукчалар — ахса биллибэт элбэх арыылардаах өрүс, балыксыт полинезиецтэр — уһун-синньигэс балык, эвенкилэр — булчут хайыһарын суола дииллэр.

Этиҥ китайдарга — драконнар охсуһаллара, саха-ларга — аан дойду атыыра кистиирэ, индиецтэргэ — ынах маҥырыыра, чукчаларга — түлүөн тириитигэр оонньуур кыргыттар айдаараллара. Оттон ардах сүөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанар индиецтэргэ ол маҥырыыр халлаан ынаҕын илгэлээх үүтэ буоллаҕына, ардахха наадыйбат булчут чукчаларга ол оонньуур, айдаарар халлаанкыргыттарын ииктэрэ буолан алдьатара эмиэ өйдөнүөн сөп.

Славяннар былыр халлаан сорох бөлөх сулустарын сири оҥорор сэптэрин-сэбиргэллэрин аатынан (суханан, барананан, кыраабылынан, хотуурунан уо. д. .а) ааттаталаабыттара дьон сирдээҕи олоҕо, дьарыга, сирдээҕи событие, комедия, драма халлааҥҥа тыктарыллыбытын туоһулуур курдуктар.

Бэл тыал хайа диэкиттэн үрэрэ  атын-атын эстетическэй сыһыаны үөскэтэр. Сахаҕа илинтэн үрэр тыал ардаҕы, быйаҥы аҕаларын иһин хайҕанар, «иэйэхситтээх илин халлаан итии тыала» диэн буолар.

Оттон «Зеленый Мыс» арыыларыгар олохтоохторго илинтэн, Сахараттан, үрэр тыаллар, суту, өлүүнү аҕалар буоланнар, абааһы көрүллэллэр, кинилэр поэзияларыгар омсолооҕу хоһуйарга туттуллаллар. Ол иһин Африка биир эдэр поэта Овидио Мартинс «Мы бичуемые восточным ветром!»  (138—231), — диир.

Саҕах түөрт өттүн бэлиэтээн этии да уратылаах. Сахалар илин өттүлэрэ күн тахсыытын туһун, кэлин өттүлэрэ (арҕаалара) күн киириитин туһун диэки эбит буоллаҕына, вьетнамецтарга илиннэрэ соҕуруу, кэннилэрэ хоту буолар эбит. Былыргы египтяннар Египеттэн соҕуруу сытар сирдэри «иннигэ» (впереди), оттон Сир ортотунааҕы муораны, Нил өрүс төрдүн «кэннигэ» (позади) баар сирдэр диэн ааттыыллара үһү (124—60). Ити хаһан эрэ быдан былыр сахалар арҕааттан илин, египтяннар, вьетнамецтар хотуттан соҕуруу сыҕарыйан олохсуйбуттарын кэрэһэлиир быһыылаах.

Сахалар хоту уонна соҕуруу диэннэрэ былыргы тюрк-скай төрүттээхтэрин туһунан тылы чинчийээччилэр этэллэр. Былыргы тюрк тылыгар «йохору»— үөһэ, өрө, оттон «ходы», «хойы» — аллара диэн буолар збит (101— 11). Ол аата, илин диэки сирэйдэннэххэ, хоту — хаҥас диэки аллара түһүү, соҕуруу — уҥа диэки өрө тахсыы буолар. Оттон вьетнамецтарга «арҕаа тахсыы», «илин түһүү» (149—5) диэн этиилэр эмиэ сирдэрин рельебиттэн үөскээбиттэр: кинилэр арҕаа өттүлэринэн туруук таас хайалар күөнтүүллэр, илининэн   муора эҥсиллэр.

Киргизтэргэ сир обраһа эмиэ иҥнэри. Сахалар айыыны үөһэ, абааһыны аллара олохтообут буоллахтарына киргизтэр киэнэ төптөрү эбит. Киргизтэр абааһылара хараҥа күүстэрэ — үөһэ, хайаҕа.

Чингиз Айтматов «Маҥнайгы учуутал» диэн сэһэнигэр Алтынайы хайа дьоно уоран үөһэ илдьэ бараллар. Кыыс үөһэ хайаҕа олорон күҥҥэ, сырдыкка чугаһаабыт курдук төрүт да санаммат, били аллараа адьарай аймаҕын хаайыытыгар олорор сахалар Туйаарыма Куоларыныы, тымныы, хараҥа ииҥҥэ, түүл-бит курдук дойдуга түбэспиттии туттар. Хайаҕа тымныы, хараҥа, эргиччи түүн курдук буоллаҕына, сылаас, сырдык, өҥ-быйаҥ аллараттан, налыыттан аллар. Күн аллара, степкэ сырайар, стептэн илгэлээх итии салгын илгийэр. Киргизтэргэ хайаттан киэҥ-нэлэмэн хонууга киирии суола — тиллии, ырааһырыы, өй-санаа, дууһа сэртэхсийиитин символа (112—89,91).

Оттон дэхси сир олохтоохторо хайаҕа сыһыаннара киргизтэр өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт диэххэ сөп. Нуучча улуу поэттара Пушкин, Лермонтов Кавказ хайаларын хайдах курдук сөҕө-махтайа көрбүттэрэй, умсулҕаннаахтык хоһуйбуттарай! Нуучча поэзиятыгар хайаны дабайыы ыараханы кыайыы, үрдүккэ, кэрэҕэ, сырдыкка талаһыы буолар буолбат дуо?

Климат араас курдааһыннарыгар олорор омуктар тымныыга уонна итиигэ сыһыаннара тус-туспа. Уһун тымныы кыһын хоту дойду олохтоохторугар элбэх эрэйи, түбүгү үөскэтэр. Былыр намыһах сайдыылаах, батталлаах үйэҕэ кыһын кыыбаҕата дьадаҥыга сортон-муҥтан атыны аҕалбат этэ. Арай Советскай былааска, оҥоруулаах күүстэр барҕарар усулуобуйалара үөскээн, киһи киһини көлөһүннүүрэ суох оҥоһуллан, биһиги кыһыны улахан кыһалҕата суох аһарар буоллубут.

Саха норуота олуурдаах уһун тымныы кыһын эрэйин-кыһалҕатын аччатарга былыр-былыргыттан баҕара саныыра. Ол санаа баҕата Улуу Кудаҥса, Чачыгыр Таас ойуун курдук сир-халлаан сокуонун уларытарга соруммут улуу, модун образтары үөскэппитэ.

Кыһыны, сүрдээн-кэптээн, Дьыл Оҕуһа диэн дьүһүйбүттэр. Күнү-ыйы бүөлүүр күөх эбириэн оҕус күһүн хотугу муустаах муора улаҕатыттан тахсан кэлэр. Саас кини хантан кэлбит сирин диэки төннөр, биитэр өлүгүн сааскы уу мотуога илдьэ барар. Кыһын тымныыта улам мөлтөөн иһиитин сиэринэн бу оҕус бастаан «муоһун кылаана кыларыйар», онтон «бастакы муоһа тостон түһэр», онтон «иккис муоһа тостор», тиһэҕэр, ыкса саас буолуута «сиһэ булгуруйар» диэн этэллэр.

Биһиги поэппыт А. Е. Кулаковскай хоһуйарынан, «айыҥат аймаҕын кытта аат-миҥэ былдьаһар, атаан-мөҥүөн аахсар анабыллаах» анысханнаах Хотугу байҕал эбэ хотун «богдо үрүйэ», Өлүөнэ, бар-дьоҥҥо аһыныгас санаатын иһин, өһөөн, анаан-тэрийэн ыыппыт «уоҕан уола» эбит «Дьыл оҕуһа» диэн. Бу Оҕус «ыыс быдан тыыннаах, болуо муус муруннаах, кыаһаан муус кыла-маннаах, аймыыр муус арҕастаах, көмнөх хаар көлөһүннээх, хайыр ойбон харахтаах, уһун ураа муостаах, күнү-ыйы күкүрдүүр күр муус көҕүстээх». «Кини бэйэлээх хаамыталаан хачыгыраатаҕын аайы халыҥ хаар хаҥыыр, сүүрэкэлээн күһүгүрэйдэҕин аайы сүдү тымныы сүлүһүннүрэр, муннун бууһугураттаҕын аайы мунан барар буркун турар, тыынан кыскырыттаҕын аайы тымныы-дьыбар тыйыһырар, ураалаҥкыр муоһуттан улуу сата турар». Кини «аас-майах аргыстанан, иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, оп-соллоҥ ойоҕостонон, дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн» кэлэн «күн дьонун күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буолбут» (43—93).

Поэт тымныы кыһарҕаныгар төрөөбүт айылҕатын («Өрөгөйдөөх Өлүөнэтин») кыратык да буруйдаабат, хата, бу айылҕа аһыныгаһын уһулуччу чорботон, бэлиэтиир. Лена, бар дьоҥҥо көмөлөһөрүн иһин буруйданан, аҕыс ый тухары «хаар хаайыыланар», «муус олбохтонор», «аҥардас хараҕын эрэ уутунан харылыы сытар гына харгыстанар».

«Тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит образтар буолаллар.

Тымныы сир олохтоохторугар кыһын кыһалҕата үлахан буоллаҕына, итии сир дьонун олус куйаас эмиэ эрэйдиир. Биһиги ёылааска, кинилэр сөрүүҥҥэ баҕараллар. Кинилэр ити үйэ-саас тухары уот куйааһы мөлтөтөр баҕа санаалара эмиэ араас образтары үөскэтэллэр. Холобур, Кытайга, Вьетнамҥа былыр халлааҥҥа уон күн биирдэ тахсан, алдьархайдаах сут, кураан буолбутун туһунан номохтор бааллар эбит. Китай норуотун номоҕунан уон күн халлааҥҥа уочаратынан тахсаллара үһү. Ол бэрээдэктэрэ уларыйан, биирдэ, Яо диэн үһүйээҥҥэ этиллэр император баһылаан олорор кэмигэр, уон күн онуон тэҥҥэ тахсыбыттар. Сир-халлаан умайар уот куйааһа турбут. Ханна да хаххаланар күлүк суох. Үүнээйи куурарын-хатарын ааһан, бэл таас, тимир кытта ууллар, киһи хаана тымырдарыгар оргуйан хаалар куттала үөскээбит. Оттон сахаҕа сир-дойду дэлбэритэ тоҥор, бургунас ынах муоһа булгурута барар тымныыта хоһооҥҥо киирэр (37—45).

Император, ыксаан, үрдүкү таҥараттан үҥэн-сүктэн көмүскэл көрдөспүт. Үрдүкү таҥара И диэн бэргэн ытааччыны ыыппыт. Бу ытааччы тоҕус күнү тоҕута ытыалаан кэбиспит, биир эрэ күнү ордорбут. Онтон ыла халлааҥҥа соҕотох күн тахсар буолбут, тыынар тыыннаах, үүнээйи торолуйан үөскээбит (154—175, 181).

Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө араас буолар. Сорохтор маҥаны, сорохтор хараны, сорохтор кыһылы, сорохтор араҕаһы, сорохтор күөҕү кэрэхсииллэр.
 
Г. Д. Гачев суруйарынан, экватордааҕы Африка сорох норуоттара хара дьүһүнү идеал оҥостоллор. «Хара сор» диэн этии кинилэргэ «сырдык сор» диэх курдук дьиибэтик иһиллиэ эбит. Отелло:- «мин харабын!»— диэн кэмириниитэ, бэйэни хайҕаныы курдук төттөрүтүк өйдөнүөн сөп үһү (112—79).

Африка сорох омуктарыгар хара үөрүүнү-көтүүнү көрдөрөр буоллаҕына, үрүҥ абааһы өҥө, кутурҕаны бэлиэтиир өҥ. Соҕуруу Африка суруйааччыта Питер Абрахамс биир романын геройа Губузу маннык этэр: үрүҥнэр абааһыны хара дииллэр. Оттон биһиги, харалар,... абааһыны үрүҥ гына ойуулуубут» (124—237, 257).

Хара өҥү абааһы көрөр, үрүҥ (маҥан) өҥү ханныктан да ордорор омук элбэх. Олорго түүр-монгол төрүттээх омуктар үгүстэрэ эмиэ киирсэллэр.

Былыргы монголлар үрүҥ ый (цаган-сара) диэн сылга биирдэ күһүн атаарар бырааһынньыктаахтара үһү. Бу бырааһынньыкка бары маҥаны таҥналлара, маҥан биэ кымыһынан, маҥан дьүһүннээх сылгынан, бараанынан үрдүк айыыларга бэлэх-туһах биэрэллэрэ үһү диэн буолар (103—41).

Түүр норуоттар эпостарыгар, ол иһигэр алтайдар «Маадай Караларыгар», айыы дьоно үрүҥ сирэйдээх, аллараа дойдуга олохтоохтор хара дьүһүннээх гына ойууланаллар (126—461).

Былыргы сахалар саамай таптыыр өҥнөрө — эмиэ үрүҥ (маҥан). Кинилэргэ туох кэрэ, үчүгэй, хайҕаныан, ытыктаныан сөптөөх барыта «үрүҥ (маҥан)» диэн эпитетынан киэргэтиллэр («үрүҥ күн», «Үрүҥ Аар тойон», «үрүҥ илгэ (сөлөгөй)», «Үрүҥ Уолан», «кындыа маҥан кыргыттар», «холбороҥ маҥан хочо» уо. д. а.). Саха араҕас расаҕа киирсэр эрээри, «кырса кылбаҕарга, субата туртаҕарга» умсугуйар.

К. Г. Оросин олоҥхотугар абааһы бухатыыра айыы бухатыырыгар: «килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҥан ньуургун суһуктутуом»,— диэн саанар, Ньургун Боотур өлүү уутугар сөтүөлээн баран: «хара бэйэм үрүҥ буоллум, куһаҕан бэйэм үчүгэй киһи буоллум», — диир (22—174,204).

Бэл халлаан биир сүдү көстүүтүн омук-омук атын-атыннык хоһуйан этэр. Холобур, нууччаҕа күн «красное солнышко» буоллаҕына, сахаҕа кини «үрүҥ күн» дэнэр.
 
Нуучча норуота бэрт былыргыттан «красный» диэн эпитетынан туох баар үтүөнү, кыраһыабайы, сыаналааҕы барытын бэлиэтээн этэрэ («красный молодец (девица)», «красная изба», «красное словцо»). Кэлин, үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан XIV—XVI үйэлэртэн бэттэх, ити тылынан өҥү бэлиэтиир буолбуттар. Өссө кэлин ити тыл «революционнай» диэн суолтаҕа туттуллар буолбут.

Нууччаҕа «красный» диэн баарын кэриэтэ, биһиги, сахалар, «кэрэ» диэн тылынан үчүгэйи, кыраһыабайы даҕаны («кэрэ киһи», «кэрэ тыл»), өҥү даҕаны («кэрэ&gt; биэ») бэлиэтээн этэбит.

Кыһыл өҥү Африка сорох омуктара таптыыллар. Холобур, Судан олохтоохторо күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри ытыстарын, уллуҥахтарын, тыҥырахтарын хнаттан оҥоһуллар кыһыл кыраасканан кырааскалана сылдьаллар. Кинилэргэ кыһыл өҥ үөрүү, таптал, астыныы бэлиэтэ(124—237).

Оттон Индонезияҕа олохтоох ниас омук араҕас өҥү ордорор. Араҕас өҥ ыраас, үтүө быһыы символа. Үтүө иитиилээх, эйэҕэс киһини ниастар «араҕас майгылаах» диэхтэрэ (биһиги «ыраас (сырдык) майгылаах» диирбиг тэҥэ); үчүгэй түүлү түһээтэхтэринэ, «араҕас түүлү түһээтим» диэхтэрэ (114—273).
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн, Прибалтика олохтоохторо халлаан күөҕэ (синий) өҥү ырыаларыгар-тойуктарыгар хото киллэрэллэр эбит (141—88).

Биһиги бу омук таптыыр өҥө үчүгэй, бу омук таптыыр өҥө куһаҕан диэн быһаччы этэн кэбиһэрбит букатын сыыһа. Тус-туспа омук ханнык өҥү, тоҕо сөбүлүүрүн кини историятын, культуратын үөрэттэххэ эрэ өйдүөххэ сөп.

Уонна, олох уларыйан иһиитин быһыытынан, омуктар өҥҥө эстетическэй сыһыаннара эмиэ уларыйар. Аан дойду пролетариата көҥүл, социализм иһин охсуһуутунан сибээстээн, кыһыл өҥ, революция өҥө, бары үлэһит норуоттар саамай таптыыр, умсугуйар өҥнөрө буолла. Кыһыл өҥ, босхолонуу, революция, сайдыы символын быһыытынан, ордук Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайбытыттан бэттэх нуучча пролетариатын кылаассабай охсуһуутун үтүө сабыдыалынан аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕанна, үлэһиттэр бары умсугуйар интернациональнай өҥнөрө буолла.
 
Омуктар ордук чорботон сыаналыыр күндү таастара, металлара эмиэ биир буолбатах эбит. Бэл арбаммыт кыһыл көмүс, холобур, Африка сорох биистэригэр улаханнык сыаналаммат. Африка ювелирдара саамай күндүркэтэр матырыйааллара — коралл. Бронза барельефтарга ойууламмыт дьоннор илиилэрэ, моойдоро, сирэйдэрэ кытта аата-ахса биллибэт күөх коралл соппуоскаларынан, араас иилэҕэстэринэн симэммит буолаллар (124—239).

Оттон кытай поэттара нефрити бэл алмаастан ордороллор, туох баар кэрэни, үчүгэйи нефриккэ холууллар, нефритинэн өрүстэр, күөллэр, хайалар ааттара ааттаналлар. Киһи өйө, үөрэҕэ нефрит бөҕөтүгэр, көнөтө, чиэһинэйэ нефрит сытыы кырыыларыгар холуйуллаллар, киниэхэ күндү, кэрэ, үрүҥ, уран, нарын диэн эпитеттэр иҥэриллибиттэр. Ол иһин нефрит образтааһыҥҥа элбэхтик киирбит: «Үтүө киһи үчүгэй быһыыта нефриттиин хатыһар», «Бүтүн черепица буолуох кэриэтин нефрит үлтүркэйэ буолбут ордук» уо. д. а. (147—186).

Аны, хас биирдии норуот тус бэйэтэ былыр-былыргыттан үөскэппит бэрт элбэх ураты этиилэрдээх буоларын ахтар тоҕоостоох. Ол ураты образтаан этиилэри анаан быһаардахха эрэ, атын омук киһитэ өйдүүр кыахтаах. Оннук этиилэр литература национальнай дьүһүннээһиннэригэр киирсэллэр. Элбэхтэн биирдии эмэ холобурдарда ылыаҕыҥ.

Африка сорох норуоттара киһи өйө иһигэр баар дииллэр эбит. Холобур, бауле омук остуоруйаларыгар биир бааһынай ойоҕор маннык этэр: «Мин испэр (иһим иһигэр) биир санаа кэллэ (мне в живот пришла одна мысль) (102—152), — диэн.

Сахалар эмиэ «испэр санаан сылдьабын» дииллэр, «киэҥ көҕүстээх» диэн кыраҕа ыксаабат, холку өйдөөх-санаалаах киһини этэллэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана биһиги поэттарбыт «уоттаах санаа уолугу тууйбакка, күүстээх санаа көхсүгэ көөймөккө» (55—46) хааннаах фашистары утары абаран-сатаран туран охсуһарга советскай норуоту ыҥырбыттара.

Сахалары кытта биир төрүттээх былыргы алтайдар киһи өйө түөһүн иһигэр баар дииллэрэ үһү. Кинилэр билигин даҕаны, кими эрэ «өйдөөх киһи» диэрилэр, этэллэр: «көгүстү кижи (человек с грудью)» (126— 463). 58
 
Ити курдук, киһи өйө-санаата, төбөтүгэр буолбатах — иһин, түөһүн, көхсүн иһигэр үөскүүр диэн өйдөөһүн былыр үгүс омукка баар буолбут суол быһыылаах.

Сахаҕа соһуччу үөрбүт, санаата табыллыбыт киһини «үөһэ тэһиннэ» («в нем прохудилась желчь») дииллэр. Бу образтаан этиини, быһааран биэрбэтэххэ, атын омук киһитэ сатаан өйдүө суоҕа.

Хотугу Америкаҕа, бизнес баһылыыр дойдутугар, аҥардас байарга-тайарга, тус бэйэ барыһырарыгар дьулуһуу дьон өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх иҥмитин В. В. Маяковскай кинилэр күннээҕи саҥарар тылларыттан истэн бу курдук суруйан турар:
«Американец көрүстэҕинэ: — үтүө сарсыарда,— диэн кытыга суох тылы саҥарыа суоҕа. Кини: —мек моней? (харчыны оҥороҕун?), — диэн үтүө бэйэлээхтик ордоотоот, ааһа туруо.

Американец: — эн бүгүн сирэйиҥ-хараҕыҥ мөлтөх (эбэтэр үчүгэй),— диэн бүдүктүк этиэ суоҕа. Американец:— эн бүгүн икки цента курдуккун (эбэтэр эн бүгүн мөлүйүөн доллар курдуккун), — диэн чуолкайдык быһаарыаҕа.

Поэт, художник, философ эбитэ дуу диэн эн тускунан таайа сатыыр гына этиэ суоҕа. — Бу киһи 1.230.000 долларга турар, — диэн американец бэрт чуолкайдык быһаарыаҕа. Итинэн кини барытын этэн кэбиһэр: эн кимнээххэри билсэргин, эйигин ханна ыалдьыттаталларын, эн сайын ханна сынньана бараргын уо. д. а.» (128—533).

Хайдах курдук бэргэн характеристиканый! Империалистическай Америкаҕа харчы, барыс ымсыыта эрэ дьону өрө күүрдэрин кинилэр бэйэлэрин саҥарар тыллара дьүһүннээн биэрэр эбээт. Американецтар итинник саҥараллара советскай киһиэхэ олус олуонатык иһиллэр.

Биһиги манна, бэрт кылгастык да буоллар, араас норуоттар уус-уран дьүһүннээһиннэрэ, эстетическэй көрүүлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар холобурдарын аҕалтаатыбыт. Норуоттар поэтическай дьүһүннээһиннэрин, эстетическэй көрүүлэрин, ол иһигэр кинилэр бу боппуруоска национальнай уратылаһар өрүттэрин үөрэтии, билии бэрт наадалаах. Ыраах сирдэр, дьоннор, нациялар тустарынан билии-көрүү эбиллэн иһиитэ киһи эмоциональнай сайдыытыгар, вкуһугар, өйүгэр-санаатыгар, характерыгар үчүгэйдик дьайаллар, киһи духовнай эйгэтин байыталлар.

Билиҥҥи цивилизация эйгэтигэр саҥаттан саҥа норуоттар киирэллэр. Киһи аймахха буола турар науч-най-техническэй сайдыы, «демографическай өрө үллүү», колониализм үлтүрүйүүтэ уонна элбэх тутулуга суох дойдулар үөскээһиннэрэ сир шарын бар-дьонун культурата холбоһон биир кэлимник сайдарыгар күһэйэр. Ол иһин гуманитарнай наукалар иннилэригэр аан дойду бары норуоттарын культураларын өйдүүр, үөрэтэр улахан уустук сорук турар. Литературоведтар болҕомтолорун далыгар общественнай сайдыы араас кэрдииһигэр турар норуоттар литературалара киирэллэр. Дьэ ол иһин капитализм уонна социализм стадиятыгар сылдьар норуоттар билиҥҥи литератураларын үөрэтиинэн эрэ муҥурдаммакка, феодализм эбэтэр родовой общество кэрднистэригэр баар литературалар сайдыыларын закономерностарын чинчийиинэн эмиэ дьарыктаныахха наада. «Литературоведение «ырааҕы» кытта охсуһар, дьоннор, норуоттар, үйэлэр икки ардыларынааҕы мэһэйдэри суох гынарга дьулуһар буолан, ол иһин киниэхэ араас темалар, улахан кэмнэр наадалар. Литературоведение киһиэхэ киһилии социальноһы иитэр» (125— 8), — диэн суруйар академик Д. С. Лихачев.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>hy1r44jzb59otti19wovhfur7dezflr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10067</id>
      <parentid>10066</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dliavib [[Аан дойду географическай эйгэтэ...]] сирэй аатын маннык [[СПДьНь/Бастакы глава]] уларыппыт</comment>
      <origin>10066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81751" sha1="hy1r44jzb59otti19wovhfur7dezflr" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = 
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава. ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН==

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

Саастарын тухары булдунан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт омуктарга (холобур, эвеннэргэ, эвенкилэргэ) булт кыыллара, ордук таба, тайах уо. д. а. образтааһыҥҥа күүскэ киирбиттэр. Булт кыылларыгар сүгүрүйүү кинилэр итэҕэллэригэр дириҥник иҥмит. Эвенкилэр былыр өйдөөһүннэринэн Улахан Араҥас Сулус (Большая Медведица) — тайах (Хоглэн), оттон Аччыгый Араҥас Сулус (Малая Медведица) — кини тугута. Эвенкилэргэ Аллараа, Үөһээ дойдулары Орто дойдуну кытта холбуур ойуун мифическэй өрүһүн харабыла, хаһаайына — сүдү атыыр таба. Кинилэр өбүтэлэрэ эмиэ аарыма тайаҕынан дьүһүннэнэр эбит (#9—69, 75, 105).

Чукчалар, коряктар эмиэ сулустары табаларынан, тайахтарынан, кыылы сонордоһор булчуттарынан ааттыыллар (106—25,28).

Советскай кэмнээҕи эвен поэттара айымньыларыгар табаны, тайаҕы, тугуту уо. д. а. тыа кыылларын образка үгүстүк тутталлар:
:Үөртэн быстан сылдьар 
:Тулаайах тугуттуу, 
:Үөмэр чүөмэр үктүүбүн, 
:Тулабын одуулуубун.

(66—106)
:Мин саҥам хаардаах тыанан 
:Тииҥ буолан ыстаҥалаан 
:Ыраах көстөр хайаҕа 
:Номнуо тиийэ оҕуста.

(21-6)

Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччуларга (холобур, эскимостарга, муора чукчаларыгар уо. д. а.) киит, морж, тюлень, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. Ол курдук; «дьахтар буолан төрөөбүт киит» туһунан остуоруйалар, «киити бултуур үҥкүү», «ньиэрпэ үҥкүүтэ», «кырса бырааһынньыга» эҥин диэннэр элбэхтэр.

Ити омуктар үҥкүүлэрэ муора булдун көрдөрөр хамсаныылардаах буолаллар. Кинилэр тыллара муора булдугар сыһыаннаах терминнэринэн олус баай. Холобур, эскимостарга морж ууга ханан, хайдах сылдьарынан, хайа диэки устан иһэринэн уонна төһө саастааҕынан көрөн уон биэстэн тахса тус-туспа ааттардаах буолар эбит. Аһаҕас муораҕа бөдөҥ кыылы бултуурга тыл итинник чуолкай сигналлара олус табыгастаахтар. Итинник кэмчи буолан баран, элбэҕи этэр сигналлар булчут түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ылына охсон кыылы гарпунунан, үҥүүнэн таба быраҕарыгар көмөлөһөллөрө биллэн турар (132—85, 87, 101).

Эскимостарга өссө «киит ыалдьыттааһына», «киити муораҕа атаарыы» диэн обрядтар бааллар. Итинник элбэх сиэрдэргэ, дуомнарга олоҕурбут фольклорнай образтааһыннары эскимостар олохторун, итэҕэллэрин үөрэттэххэ эрэ үчүгэйдик өйдөнөр. 

Арҕаа Сибииргэ. Обь өрүс тардыытыгар олохтоох мансиларга балык төһө улахан суолталааҕын, Юван Шесталов маннык хоһуйуута дьэҥкэтик көрдөрөр:

:Вся сила в нас от обских рыб, 
:Крепки Мы от ухи. 
:И мы без рыбы не смогли б 
:Писать даже стихи.

(152—1.42)

Юван Шесталов олох араас көстүүтүн, кэрэни, үчүгэйи үксүн күөл, өрүс балыгынан дьүһүннүүр эбит. Күн ууга түспүт күлүгэ, илимҥэ иҥнибит балык курдук, кылбаҥныыр; балык үөрүн курдук хойуу норуот; сүрэх, балык курдук, мөхсөр; киһи, үлүйдэҕинэ, тоҥ балыктааҕар туртайар; кыраһыабай кыыс суһуоҕа — балык кутуругун курдук, кини оҕуруо симэхтэрэ — күндү балык хатырыктара. Эдэр бил балык хараҕа кэрэтин бу поэт сибэккигэ холоон дьүһүйэр.

Омуктар былыр-былыргыттан образка таптаан киллэрэр көстүүлэрэ, харамайдара эҥин араас буолалларын ааһан, чопчу биир көстүүгэ, харамайга эстетическэй сыһыаннара үүт-үкчүтэ суох, өссө арыт уун-утары буолар. Биир омук үчүгэйи образтыырга ахтар кыылын атын омук куһаҕаны, мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттара эмиэ баар буолар. Гегель: «Биир норуот өйүн ууһун сөхтөрөр үчүгэйэ атын норуокка салаҥнык, дьулааннык, түктэритик көстүөн сөп» (113—302), — диэбиттээх.

Холобур, былыр мифтэргэ үгүстүк киирбит дракону ылыаҕыҥ. Европа литератураларыгар дракон киһиэхэ өстөөх хараҥа күүстэри образтааһыҥҥа туттуллар. «Дракон» (йгакоп) диэн грек омук тыла. Арҕаа омуктар сэһэннэригэр кини уот тыыннаах, кынаттаах (арыт хас да бастаах) фантастическай эриэн кыыл көрүҥнэнэр. Нуучча фольклоругар дракоҥҥа майгынныыр Змей-Горыныч обраһа баар.

Оттон Вьетнамҥа - драконтан төрүттээх король олоро сылдьыбытын туһунан былыргы номох эмиэ баар (142—251). Кинилэр сирдэрин-дойдуларын аатыгар дракон элбэхтик киирсэр эбит. Индокитай саамай улахан өрүһэ Меконг вьетнамныы аата Кыу-лонг (тоҕус дракон) диэн, билигин Ханой столица оннугар Тханг-лонг (Көтөр дракон) диэн ааттаах кириэппэс турбута үһү; Ха-лонг диэн хомо быһаччы тылбааһа түһэн иһэр дракон диэн буолар уо. д. а. Итилэр бары былыргы үһүйээннэртэн үөскээбит ааттар (149—19/.

Кытай поэзиятыгар драконунан образтааһын олус элбэх. Өрүһү туоруур бөкчөгөр муосталар — драконнар («не видно в небе ни единой тучи! Откуда же слетел к реке дракон?»); кыыһырбыт киһи бытыга — көтөн иһэр дракон («усы — поднявшийся дракон») (100—34, 298); «дракон утуйдаҕына», ардах түспэккэ сир-дойду куурар-хатар (100—61).

Саха олоҥхотугар дракоҥҥа майгынныыр кыыл баар. К. Оросин «Ньургун Боотур» диэн олоҥхотугар абааһы бухатыыра Алып Хара аллараа «өлүү луоҕатын ис кырыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, дьүһүнэ таллан эриэн, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы» буолан түүрүллэн сытар. Кини айыы дьонун өлөр өстөөҕө. Эмиэ ити олоҥхоҕо Ыйыста Хара «үс хос бастаах икки салаа кутуруктаах Садаҕа Уот моҕойу миинэн» айанныыр (22—335, 120).

Олоҥхоҕо «Өлүү Луо-хаан оҕуһа» диэн абааһылар көлүнэр оҕустара баар уонна «Луо-Хаан тойон» диэн Аллараа дойду баһылыгын аата (137—1480). «Өлүү дьирибинэй балыга» биитэр «Өлүү балыга» диэннэр эмиэ бааллар.

Ойуунускай олоҥхотугар абааһы кыыһа Ытык Хахайдаан аймаҕа Тимир Дьигистэй кырамтатын булаары Хаан Дьалыкы байҕалга «өлүү дьирибинэй балык буолан» умса сылдьан көрдүүр (39—300). Айыы бухатыырдара «өлүү дьирибинэй балык сиһин үөһэ силимнээх көрүлүүр көр муос саалаахтар», «өлүү дьирибинэй балык өһөҕөр уһаарыллыбыт уһун сула турба батастаахтар» (41—-33; 39—193). Ньургун Боотур саата «өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх» диэн этиллэр (22—86).

Ити «дьирибинэй», «луо» диэн тыллар бэрт былыргыттан кэлбит буолуохтарын сөп. Холобур, былыргы түүрдэр «лу» диэн дракону уонна эриэн кыылы ааттыыллара биллэр (116—334).

Монголлар кэнники кэмҥэ диэри «лу» диэн дракону уонна уу, сир иччилэрин ааттыыллар, оттон арҕаа буряттарга «лу» — «крокодил» үһү (103—63, 266).

Аны аан дойдуга киэҥник тэнийэн үөскээбит ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ. Ооҕуй саха фольклоругар кыратык киирбит. Биһиэхэ олус бадарааннаах сири «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕаҕа» дииллэр, ииччэх-бааччах быаны ооҕуй ситимигэр холууллар. Нуучча литературатыгар оботтоох баайы, бар дьону супту уулуур паразиты ооҕуйга холууллар («такой паук, что все село высосал»; «Ах, ты — наук!»). Ооҕуйунан баайы дьүһүннээһин нууччаттан саха суругунан литературатыгар эмиэ киирэн турар. Саха советскай поэта Эллэй этэр: «Ооҕуй баай уулаабат, сор баттал тууйбат, ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ» (89—129).

Ол эрээри сорох омуктарга ооҕуй атыннык өйдөнөр, хоһуйууга туттуллар Збит. Арҕаа Африка норуоттарыгар ооҕуй туһунан төһө эмэ остуоруйа баар. Кинилэр ооҕуйдарын обраһа Европа саһылын обраһыгар майгынныыр дииллэр. Африка остуоруйаларыгар кыра, мөлтөх, бүрэ көрүҥнээх буолан баран, эр санаалаах, дьулуурдаах, булугас өйдөөх харамайдар куруук кыайыылаах тахсаллар. Манна норуот бардам күүстээхтээҕэр өйү, сатабылы, байым баайдаахтааҕар дьадаҥы үлэһит киһини ордороро этиллэр (102—18). Кинилэргэ ооҕуй өйү, муудараһы аан дойдуга хайдах тарҕаппытын туһунан остуоруйа баар (124—252).

Ооҕуйу вьетнамецтар эмиэ сүрдээҕин ытыктыыллар. Ооҕуй ситим тарпытын көрдөхтөрүнэ, үчүгэй күннэр буолаары гыннахтара, үчүгэй сонуну истээри гыннахпыт диэн үөрэллэр. Вьетнам норуота ооҕуйга сүгүрүйэр буолбута бэйэтэ туспа номохтоох. Ооҕуй ситим тардарыгар элбэх бириэмэ барар. Өр муҥнанан оҥорбут ситимин дьоннор биирдэ тоҕо сотоҥ кэбиһэллэр. Ол ооҕуйу төһөлөөх эрэйдиирэ буолуой? Ол гынан баран кини, хата, тулуура бэрт буолан, ситимин хат-хат тарда турар.

Ол эрээри кини аһыммат, тымныы сүрэхтээх дьону биирдэ дьиэ иччитигэр үҥсүбүт. Дьиэ иччитэ: «Эн, Ооҕуй барахсан, дьоҥҥо туох да көдьүүһү аҕалбаккын,
арай кинилэр дьиэлэрин муннугун киртитэҕин. Дьоннор эйигин туох иһин таптыахтарай? Арай ханна эрэ атын сиргэ көстөххүнэ ордук буолуо»,— диэбит. Онуоха:
«Мин дьоҥҥо хайдах көмөлөһөрбүн билэрим буоллар, ону үөрүүнэн оҥоруом этэ. Үрдүк үтүө таҥара, эн миэхэ сүбэлиэҥ буолаарай?»— диэн хомойбут Ооҕуй саҥа
аллайар. Дьиэ иччитэ, толкуйдуу түһэн баран, этэр: «Бачча кыра бэйэҥ дьоҥҥо тугунан кыайан көмөлөһүөҥ буолла. Сөбүлэһэр буоллаххына, миэхэ көмөлөһөөччү
буол. Дьону кытта олоруоҥ, дьоннор тугу кэпсэтэллэрин, кэргэн иһигэр туох сонун тахсарын миэхэ этэр буолуоҥ. Уонна дьоҥҥо мин ааппыттан үтүө сураҕы тиэрдээччи буолуоҥ».

Ооҕуй ити этиини үөрүүнэн ылыммыт, онтон ыла кини Дьиэ иччитин эрэллээх, солбуллубат көмөлөһөөччүтэ буолбут (142—264). Таҥараҕа тус бэйэтигэр көмөлөһөөччү буолартан ордук үрдүк чиэс баар буолуо дуо! Итинтэн ыла дьоннор ооҕуйу олус ытыктыыр, харыстыыр буолбуттар.

Биһиги манна дракон, ооҕуй тустарынан аҕынныбыт. Аан дойду араас омуктарын поэзияларыгар итинник тус-туспатык киирэр харамайдар элбэхтэр.

Бэл диэтэр бэрт элбэх норуот былыр-былыргыттан сөбүлээн ииппит-үөскэппит ынах сүөһүтэ поэзия образтааһыныгар араастаан кииртэлиир буолар эбит.

Нуучча литературатыгар ынах, ньирэй поэтическай киэргэтийгэ төрүт да киирбэттэр.

Оттон Индия поэзиятыгар ынах саамай үтүө, кэрэ, нарын сүөһү быһыытынан поэзия бастыҥтан бастыҥ киэргэлэ буолар. Кинилэргэ саамай хайҕанар дьахталлар эрэ буолбакка, сарыабыналар, үрдүк таҥаралар, ынахха холуллаллар. Үрдүктүк ытыктанар Рама таҥара ийэтэ Каушалья ынахха, оттон Рама бэйэтэ ньирэйгэ холуллаллар.

Ыраас таптал, дириҥ билии, ытык итэҕэл курдук абстрактнай өйдөбүллэр Индия поэзиятыгар ынахха си-бээстзэн, ынаҕынан дьүһүннээн хоһуйуллаллар. Ынах оҕотун таптааһына ырааһа, нарына хас индиец өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх поэтичнайдык иҥмитин өссө маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Индиецтэргэ туох да хардата суох, күүскэ ылларан таптааһыны бэлиэтээн этэр «уа1за1уа» диэн термин баар эбит. Ити термин үөскээбит төрдө «уа1;5а» (ньирэй) диэн тыл. Ол аата, «уа1за1уа» нууччалыы судургу тылбааһа «телячество» диэн буолар.

Индиецтэргэ оннооҕор ынах инчэҕэй буорга, бадарааҥҥа үктэнэн барбыт суола дьикти поэтическай көстүү буолар эбит. Орто үйэлэрдээҕи Индия аатырбыт поэта Тулси Дас бу курдук хоһуйар:
:А кто же чтит с благословеньем, радуясь такому дару, 
:Как след коровьего копыта переходит всю сансару.

(104—57) 20
 
Тус-туспа эстетическэй көрүү халлаан араас көстүүлэрин өйдөөһүҥҥэ эмиэ биллэр.

Былыргы сорох омуктар халлааны муора дииллэр, сулустар — ол муораҕа устар балыктар; сорохтор халлааны тыа дииллэр, сулустар — ол тыаҕа сылдьар кыыллар; сорохтор халлааны сир дииллэр, сулустар — ол сир күөллэрэ (151—85).

Эвенкилэр саныылларъшан, халлаан — киэҥ-нэлэмэн тайҕа тыа, Улахан Араҥас сулус — тайах, Аччыгый Араҥас Сулус — кини тугута. Күнүс кинилэр, ойуур иһигэр киирэн хааланнар, көстүбэттэр, түүн ойууртан тахсан кэлэллэр, ол иһин киһи хараҕар көстөллөр. Оччоҕо халлаан булчуттара тайахтары, ол аата сулустары, сонордообутунан бараллар (99—69).

Манна эвенкилэр бэйэлэрин сирдээҕи дьарыктарын халлааҥҥа көһөрбүттэрэ көстөр.

Ити эвенкилэргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах. Грузиннарга тапталлан оҥоһуллубут халлаан («о кованом небе») туһунан номох баар. «Таҥара сири олохтууругар, кинини алтанынан бүрүйбүтэ»,— диэн илиҥҥи Грузия хайаҕа олохтоохторо ыллыыллар. Күнү эмиэ халлаан уустара таптайан оҥорбуттарын курдук грузин норуотун остуоруцатыгар этиллэр (115—18). Итинник образтааһыннар Кавказ, чуолаан Грузия, бэрт былыргы металлургиялаах буолбутун туоһулуохтарын сөп.

Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «аргыһахтаах кыыс» дииллэр. Чукчалар ыйы «аллараа дойду күнэ» дииллэр. Ол иһин чукча ойууттара ыйы үөтэллэр. Ыйы уһуннук көрдөххө, киһи өйүн сүтэрэр; ый бэйэтигэр тардан ылыан сөп үһү. Хаһан эрэ ый бэ-йэтигэр тардан ылбыт уола, биитэр кыыһа (бутуһунан остуоруйалар араас варианнара бааллар) ыйга хара толбон буолан көстөр диэн буолар (106—22).

Оттон Америка индеецтэригэр ый — киһи мэҥнээх сирэйэ. Бу туһунан индеецтэр араас биистэригэр тарҕаммыт номох хас да варианнаах. Олортон биирдэстэрэ маннык:

Былыр уолаттар уонна кыргыттар тус-туспа олороллоро үһү. Аан бастаан бииргэ хонуохтаах түүннэригэр кыргыттар хижинаҕа урут киирэн сыппыттар, уолаттар таһырдьа кутаа аттыгар хаалбыттар. Онтон уолаттар хижинаҕа киирбиттэр. Биирдии бэйэлэрэ биирдии кыыһы ылаллар. Хараҥаҕа ким кимин билбэт. Биир уол кыыһа кимин хайаан да билиэн баҕарбыт. «Кимҥиний?»— диэн сибигинэйэр да, кыыс саҥарбат. Онуоха уол тарбаҕынан бадарааны сотон ылан, кыыс сирэйигэр ымньыыр.

Халлаан сырдыан иннинэ уолаттар хижинаттан тахсаллар. Уол, кутаа аттыгар олорон, кыыс сирэйин бэлиэтээбитин туһунан кэпсиир.
Сарсыарда сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ — уол бэйэтин бииргэ төрөөбүт балтын сирэйин бэлиэтээбит эбит. Онтон ыла убайдаах балыс улуу айыыны оҥорон, онтон саатан, күҥҥэ уонна ыйга кубулуйаннар, халлааҥҥа уста сылдьар буолбуттар. Мэҥнээх сирэйдээх балта (ый) халлаан атын улаҕатыттан быктар эрэ, уол (күн), саатан, саһа охсор үһү.

Карибтар диэн индеецтэр биир биистэрэ ол ыйга кубулуйбут кыыс. Хйали диэн уолуттан ууһаан-тэнийэн барбыппыт дииллэр үһү (123—124, 243).

Халлааҥҥа түүн сыдьаайар сырдык балаһаны нууччалар — «үүт суол» («млечный путь»), Украина бааһынайдара — паннар батталларыттан куотар суол, чукчалар — ахса биллибэт элбэх арыылардаах өрүс, балыксыт полинезиецтэр — уһун-синньигэс балык, эвенкилэр — булчут хайыһарын суола дииллэр.

Этиҥ китайдарга — драконнар охсуһаллара, саха-ларга — аан дойду атыыра кистиирэ, индиецтэргэ — ынах маҥырыыра, чукчаларга — түлүөн тириитигэр оонньуур кыргыттар айдаараллара. Оттон ардах сүөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанар индиецтэргэ ол маҥырыыр халлаан ынаҕын илгэлээх үүтэ буоллаҕына, ардахха наадыйбат булчут чукчаларга ол оонньуур, айдаарар халлаанкыргыттарын ииктэрэ буолан алдьатара эмиэ өйдөнүөн сөп.

Славяннар былыр халлаан сорох бөлөх сулустарын сири оҥорор сэптэрин-сэбиргэллэрин аатынан (суханан, барананан, кыраабылынан, хотуурунан уо. д. .а) ааттаталаабыттара дьон сирдээҕи олоҕо, дьарыга, сирдээҕи событие, комедия, драма халлааҥҥа тыктарыллыбытын туоһулуур курдуктар.

Бэл тыал хайа диэкиттэн үрэрэ  атын-атын эстетическэй сыһыаны үөскэтэр. Сахаҕа илинтэн үрэр тыал ардаҕы, быйаҥы аҕаларын иһин хайҕанар, «иэйэхситтээх илин халлаан итии тыала» диэн буолар.

Оттон «Зеленый Мыс» арыыларыгар олохтоохторго илинтэн, Сахараттан, үрэр тыаллар, суту, өлүүнү аҕалар буоланнар, абааһы көрүллэллэр, кинилэр поэзияларыгар омсолооҕу хоһуйарга туттуллаллар. Ол иһин Африка биир эдэр поэта Овидио Мартинс «Мы бичуемые восточным ветром!»  (138—231), — диир.

Саҕах түөрт өттүн бэлиэтээн этии да уратылаах. Сахалар илин өттүлэрэ күн тахсыытын туһун, кэлин өттүлэрэ (арҕаалара) күн киириитин туһун диэки эбит буоллаҕына, вьетнамецтарга илиннэрэ соҕуруу, кэннилэрэ хоту буолар эбит. Былыргы египтяннар Египеттэн соҕуруу сытар сирдэри «иннигэ» (впереди), оттон Сир ортотунааҕы муораны, Нил өрүс төрдүн «кэннигэ» (позади) баар сирдэр диэн ааттыыллара үһү (124—60). Ити хаһан эрэ быдан былыр сахалар арҕааттан илин, египтяннар, вьетнамецтар хотуттан соҕуруу сыҕарыйан олохсуйбуттарын кэрэһэлиир быһыылаах.

Сахалар хоту уонна соҕуруу диэннэрэ былыргы тюрк-скай төрүттээхтэрин туһунан тылы чинчийээччилэр этэллэр. Былыргы тюрк тылыгар «йохору»— үөһэ, өрө, оттон «ходы», «хойы» — аллара диэн буолар збит (101— 11). Ол аата, илин диэки сирэйдэннэххэ, хоту — хаҥас диэки аллара түһүү, соҕуруу — уҥа диэки өрө тахсыы буолар. Оттон вьетнамецтарга «арҕаа тахсыы», «илин түһүү» (149—5) диэн этиилэр эмиэ сирдэрин рельебиттэн үөскээбиттэр: кинилэр арҕаа өттүлэринэн туруук таас хайалар күөнтүүллэр, илининэн   муора эҥсиллэр.

Киргизтэргэ сир обраһа эмиэ иҥнэри. Сахалар айыыны үөһэ, абааһыны аллара олохтообут буоллахтарына киргизтэр киэнэ төптөрү эбит. Киргизтэр абааһылара хараҥа күүстэрэ — үөһэ, хайаҕа.

Чингиз Айтматов «Маҥнайгы учуутал» диэн сэһэнигэр Алтынайы хайа дьоно уоран үөһэ илдьэ бараллар. Кыыс үөһэ хайаҕа олорон күҥҥэ, сырдыкка чугаһаабыт курдук төрүт да санаммат, били аллараа адьарай аймаҕын хаайыытыгар олорор сахалар Туйаарыма Куоларыныы, тымныы, хараҥа ииҥҥэ, түүл-бит курдук дойдуга түбэспиттии туттар. Хайаҕа тымныы, хараҥа, эргиччи түүн курдук буоллаҕына, сылаас, сырдык, өҥ-быйаҥ аллараттан, налыыттан аллар. Күн аллара, степкэ сырайар, стептэн илгэлээх итии салгын илгийэр. Киргизтэргэ хайаттан киэҥ-нэлэмэн хонууга киирии суола — тиллии, ырааһырыы, өй-санаа, дууһа сэртэхсийиитин символа (112—89,91).

Оттон дэхси сир олохтоохторо хайаҕа сыһыаннара киргизтэр өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт диэххэ сөп. Нуучча улуу поэттара Пушкин, Лермонтов Кавказ хайаларын хайдах курдук сөҕө-махтайа көрбүттэрэй, умсулҕаннаахтык хоһуйбуттарай! Нуучча поэзиятыгар хайаны дабайыы ыараханы кыайыы, үрдүккэ, кэрэҕэ, сырдыкка талаһыы буолар буолбат дуо?

Климат араас курдааһыннарыгар олорор омуктар тымныыга уонна итиигэ сыһыаннара тус-туспа. Уһун тымныы кыһын хоту дойду олохтоохторугар элбэх эрэйи, түбүгү үөскэтэр. Былыр намыһах сайдыылаах, батталлаах үйэҕэ кыһын кыыбаҕата дьадаҥыга сортон-муҥтан атыны аҕалбат этэ. Арай Советскай былааска, оҥоруулаах күүстэр барҕарар усулуобуйалара үөскээн, киһи киһини көлөһүннүүрэ суох оҥоһуллан, биһиги кыһыны улахан кыһалҕата суох аһарар буоллубут.

Саха норуота олуурдаах уһун тымныы кыһын эрэйин-кыһалҕатын аччатарга былыр-былыргыттан баҕара саныыра. Ол санаа баҕата Улуу Кудаҥса, Чачыгыр Таас ойуун курдук сир-халлаан сокуонун уларытарга соруммут улуу, модун образтары үөскэппитэ.

Кыһыны, сүрдээн-кэптээн, Дьыл Оҕуһа диэн дьүһүйбүттэр. Күнү-ыйы бүөлүүр күөх эбириэн оҕус күһүн хотугу муустаах муора улаҕатыттан тахсан кэлэр. Саас кини хантан кэлбит сирин диэки төннөр, биитэр өлүгүн сааскы уу мотуога илдьэ барар. Кыһын тымныыта улам мөлтөөн иһиитин сиэринэн бу оҕус бастаан «муоһун кылаана кыларыйар», онтон «бастакы муоһа тостон түһэр», онтон «иккис муоһа тостор», тиһэҕэр, ыкса саас буолуута «сиһэ булгуруйар» диэн этэллэр.

Биһиги поэппыт А. Е. Кулаковскай хоһуйарынан, «айыҥат аймаҕын кытта аат-миҥэ былдьаһар, атаан-мөҥүөн аахсар анабыллаах» анысханнаах Хотугу байҕал эбэ хотун «богдо үрүйэ», Өлүөнэ, бар-дьоҥҥо аһыныгас санаатын иһин, өһөөн, анаан-тэрийэн ыыппыт «уоҕан уола» эбит «Дьыл оҕуһа» диэн. Бу Оҕус «ыыс быдан тыыннаах, болуо муус муруннаах, кыаһаан муус кыла-маннаах, аймыыр муус арҕастаах, көмнөх хаар көлөһүннээх, хайыр ойбон харахтаах, уһун ураа муостаах, күнү-ыйы күкүрдүүр күр муус көҕүстээх». «Кини бэйэлээх хаамыталаан хачыгыраатаҕын аайы халыҥ хаар хаҥыыр, сүүрэкэлээн күһүгүрэйдэҕин аайы сүдү тымныы сүлүһүннүрэр, муннун бууһугураттаҕын аайы мунан барар буркун турар, тыынан кыскырыттаҕын аайы тымныы-дьыбар тыйыһырар, ураалаҥкыр муоһуттан улуу сата турар». Кини «аас-майах аргыстанан, иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, оп-соллоҥ ойоҕостонон, дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн» кэлэн «күн дьонун күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буолбут» (43—93).

Поэт тымныы кыһарҕаныгар төрөөбүт айылҕатын («Өрөгөйдөөх Өлүөнэтин») кыратык да буруйдаабат, хата, бу айылҕа аһыныгаһын уһулуччу чорботон, бэлиэтиир. Лена, бар дьоҥҥо көмөлөһөрүн иһин буруйданан, аҕыс ый тухары «хаар хаайыыланар», «муус олбохтонор», «аҥардас хараҕын эрэ уутунан харылыы сытар гына харгыстанар».

«Тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит образтар буолаллар.

Тымныы сир олохтоохторугар кыһын кыһалҕата үлахан буоллаҕына, итии сир дьонун олус куйаас эмиэ эрэйдиир. Биһиги ёылааска, кинилэр сөрүүҥҥэ баҕараллар. Кинилэр ити үйэ-саас тухары уот куйааһы мөлтөтөр баҕа санаалара эмиэ араас образтары үөскэтэллэр. Холобур, Кытайга, Вьетнамҥа былыр халлааҥҥа уон күн биирдэ тахсан, алдьархайдаах сут, кураан буолбутун туһунан номохтор бааллар эбит. Китай норуотун номоҕунан уон күн халлааҥҥа уочаратынан тахсаллара үһү. Ол бэрээдэктэрэ уларыйан, биирдэ, Яо диэн үһүйээҥҥэ этиллэр император баһылаан олорор кэмигэр, уон күн онуон тэҥҥэ тахсыбыттар. Сир-халлаан умайар уот куйааһа турбут. Ханна да хаххаланар күлүк суох. Үүнээйи куурарын-хатарын ааһан, бэл таас, тимир кытта ууллар, киһи хаана тымырдарыгар оргуйан хаалар куттала үөскээбит. Оттон сахаҕа сир-дойду дэлбэритэ тоҥор, бургунас ынах муоһа булгурута барар тымныыта хоһооҥҥо киирэр (37—45).

Император, ыксаан, үрдүкү таҥараттан үҥэн-сүктэн көмүскэл көрдөспүт. Үрдүкү таҥара И диэн бэргэн ытааччыны ыыппыт. Бу ытааччы тоҕус күнү тоҕута ытыалаан кэбиспит, биир эрэ күнү ордорбут. Онтон ыла халлааҥҥа соҕотох күн тахсар буолбут, тыынар тыыннаах, үүнээйи торолуйан үөскээбит (154—175, 181).

Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө араас буолар. Сорохтор маҥаны, сорохтор хараны, сорохтор кыһылы, сорохтор араҕаһы, сорохтор күөҕү кэрэхсииллэр.
 
Г. Д. Гачев суруйарынан, экватордааҕы Африка сорох норуоттара хара дьүһүнү идеал оҥостоллор. «Хара сор» диэн этии кинилэргэ «сырдык сор» диэх курдук дьиибэтик иһиллиэ эбит. Отелло:- «мин харабын!»— диэн кэмириниитэ, бэйэни хайҕаныы курдук төттөрүтүк өйдөнүөн сөп үһү (112—79).

Африка сорох омуктарыгар хара үөрүүнү-көтүүнү көрдөрөр буоллаҕына, үрүҥ абааһы өҥө, кутурҕаны бэлиэтиир өҥ. Соҕуруу Африка суруйааччыта Питер Абрахамс биир романын геройа Губузу маннык этэр: үрүҥнэр абааһыны хара дииллэр. Оттон биһиги, харалар,... абааһыны үрүҥ гына ойуулуубут» (124—237, 257).

Хара өҥү абааһы көрөр, үрүҥ (маҥан) өҥү ханныктан да ордорор омук элбэх. Олорго түүр-монгол төрүттээх омуктар үгүстэрэ эмиэ киирсэллэр.

Былыргы монголлар үрүҥ ый (цаган-сара) диэн сылга биирдэ күһүн атаарар бырааһынньыктаахтара үһү. Бу бырааһынньыкка бары маҥаны таҥналлара, маҥан биэ кымыһынан, маҥан дьүһүннээх сылгынан, бараанынан үрдүк айыыларга бэлэх-туһах биэрэллэрэ үһү диэн буолар (103—41).

Түүр норуоттар эпостарыгар, ол иһигэр алтайдар «Маадай Караларыгар», айыы дьоно үрүҥ сирэйдээх, аллараа дойдуга олохтоохтор хара дьүһүннээх гына ойууланаллар (126—461).

Былыргы сахалар саамай таптыыр өҥнөрө — эмиэ үрүҥ (маҥан). Кинилэргэ туох кэрэ, үчүгэй, хайҕаныан, ытыктаныан сөптөөх барыта «үрүҥ (маҥан)» диэн эпитетынан киэргэтиллэр («үрүҥ күн», «Үрүҥ Аар тойон», «үрүҥ илгэ (сөлөгөй)», «Үрүҥ Уолан», «кындыа маҥан кыргыттар», «холбороҥ маҥан хочо» уо. д. а.). Саха араҕас расаҕа киирсэр эрээри, «кырса кылбаҕарга, субата туртаҕарга» умсугуйар.

К. Г. Оросин олоҥхотугар абааһы бухатыыра айыы бухатыырыгар: «килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҥан ньуургун суһуктутуом»,— диэн саанар, Ньургун Боотур өлүү уутугар сөтүөлээн баран: «хара бэйэм үрүҥ буоллум, куһаҕан бэйэм үчүгэй киһи буоллум», — диир (22—174,204).

Бэл халлаан биир сүдү көстүүтүн омук-омук атын-атыннык хоһуйан этэр. Холобур, нууччаҕа күн «красное солнышко» буоллаҕына, сахаҕа кини «үрүҥ күн» дэнэр.
 
Нуучча норуота бэрт былыргыттан «красный» диэн эпитетынан туох баар үтүөнү, кыраһыабайы, сыаналааҕы барытын бэлиэтээн этэрэ («красный молодец (девица)», «красная изба», «красное словцо»). Кэлин, үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан XIV—XVI үйэлэртэн бэттэх, ити тылынан өҥү бэлиэтиир буолбуттар. Өссө кэлин ити тыл «революционнай» диэн суолтаҕа туттуллар буолбут.

Нууччаҕа «красный» диэн баарын кэриэтэ, биһиги, сахалар, «кэрэ» диэн тылынан үчүгэйи, кыраһыабайы даҕаны («кэрэ киһи», «кэрэ тыл»), өҥү даҕаны («кэрэ&gt; биэ») бэлиэтээн этэбит.

Кыһыл өҥү Африка сорох омуктара таптыыллар. Холобур, Судан олохтоохторо күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри ытыстарын, уллуҥахтарын, тыҥырахтарын хнаттан оҥоһуллар кыһыл кыраасканан кырааскалана сылдьаллар. Кинилэргэ кыһыл өҥ үөрүү, таптал, астыныы бэлиэтэ(124—237).

Оттон Индонезияҕа олохтоох ниас омук араҕас өҥү ордорор. Араҕас өҥ ыраас, үтүө быһыы символа. Үтүө иитиилээх, эйэҕэс киһини ниастар «араҕас майгылаах» диэхтэрэ (биһиги «ыраас (сырдык) майгылаах» диирбиг тэҥэ); үчүгэй түүлү түһээтэхтэринэ, «араҕас түүлү түһээтим» диэхтэрэ (114—273).
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн, Прибалтика олохтоохторо халлаан күөҕэ (синий) өҥү ырыаларыгар-тойуктарыгар хото киллэрэллэр эбит (141—88).

Биһиги бу омук таптыыр өҥө үчүгэй, бу омук таптыыр өҥө куһаҕан диэн быһаччы этэн кэбиһэрбит букатын сыыһа. Тус-туспа омук ханнык өҥү, тоҕо сөбүлүүрүн кини историятын, культуратын үөрэттэххэ эрэ өйдүөххэ сөп.

Уонна, олох уларыйан иһиитин быһыытынан, омуктар өҥҥө эстетическэй сыһыаннара эмиэ уларыйар. Аан дойду пролетариата көҥүл, социализм иһин охсуһуутунан сибээстээн, кыһыл өҥ, революция өҥө, бары үлэһит норуоттар саамай таптыыр, умсугуйар өҥнөрө буолла. Кыһыл өҥ, босхолонуу, революция, сайдыы символын быһыытынан, ордук Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайбытыттан бэттэх нуучча пролетариатын кылаассабай охсуһуутун үтүө сабыдыалынан аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕанна, үлэһиттэр бары умсугуйар интернациональнай өҥнөрө буолла.
 
Омуктар ордук чорботон сыаналыыр күндү таастара, металлара эмиэ биир буолбатах эбит. Бэл арбаммыт кыһыл көмүс, холобур, Африка сорох биистэригэр улаханнык сыаналаммат. Африка ювелирдара саамай күндүркэтэр матырыйааллара — коралл. Бронза барельефтарга ойууламмыт дьоннор илиилэрэ, моойдоро, сирэйдэрэ кытта аата-ахса биллибэт күөх коралл соппуоскаларынан, араас иилэҕэстэринэн симэммит буолаллар (124—239).

Оттон кытай поэттара нефрити бэл алмаастан ордороллор, туох баар кэрэни, үчүгэйи нефриккэ холууллар, нефритинэн өрүстэр, күөллэр, хайалар ааттара ааттаналлар. Киһи өйө, үөрэҕэ нефрит бөҕөтүгэр, көнөтө, чиэһинэйэ нефрит сытыы кырыыларыгар холуйуллаллар, киниэхэ күндү, кэрэ, үрүҥ, уран, нарын диэн эпитеттэр иҥэриллибиттэр. Ол иһин нефрит образтааһыҥҥа элбэхтик киирбит: «Үтүө киһи үчүгэй быһыыта нефриттиин хатыһар», «Бүтүн черепица буолуох кэриэтин нефрит үлтүркэйэ буолбут ордук» уо. д. а. (147—186).

Аны, хас биирдии норуот тус бэйэтэ былыр-былыргыттан үөскэппит бэрт элбэх ураты этиилэрдээх буоларын ахтар тоҕоостоох. Ол ураты образтаан этиилэри анаан быһаардахха эрэ, атын омук киһитэ өйдүүр кыахтаах. Оннук этиилэр литература национальнай дьүһүннээһиннэригэр киирсэллэр. Элбэхтэн биирдии эмэ холобурдарда ылыаҕыҥ.

Африка сорох норуоттара киһи өйө иһигэр баар дииллэр эбит. Холобур, бауле омук остуоруйаларыгар биир бааһынай ойоҕор маннык этэр: «Мин испэр (иһим иһигэр) биир санаа кэллэ (мне в живот пришла одна мысль) (102—152), — диэн.

Сахалар эмиэ «испэр санаан сылдьабын» дииллэр, «киэҥ көҕүстээх» диэн кыраҕа ыксаабат, холку өйдөөх-санаалаах киһини этэллэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана биһиги поэттарбыт «уоттаах санаа уолугу тууйбакка, күүстээх санаа көхсүгэ көөймөккө» (55—46) хааннаах фашистары утары абаран-сатаран туран охсуһарга советскай норуоту ыҥырбыттара.

Сахалары кытта биир төрүттээх былыргы алтайдар киһи өйө түөһүн иһигэр баар дииллэрэ үһү. Кинилэр билигин даҕаны, кими эрэ «өйдөөх киһи» диэрилэр, этэллэр: «көгүстү кижи (человек с грудью)» (126— 463). 58
 
Ити курдук, киһи өйө-санаата, төбөтүгэр буолбатах — иһин, түөһүн, көхсүн иһигэр үөскүүр диэн өйдөөһүн былыр үгүс омукка баар буолбут суол быһыылаах.

Сахаҕа соһуччу үөрбүт, санаата табыллыбыт киһини «үөһэ тэһиннэ» («в нем прохудилась желчь») дииллэр. Бу образтаан этиини, быһааран биэрбэтэххэ, атын омук киһитэ сатаан өйдүө суоҕа.

Хотугу Америкаҕа, бизнес баһылыыр дойдутугар, аҥардас байарга-тайарга, тус бэйэ барыһырарыгар дьулуһуу дьон өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх иҥмитин В. В. Маяковскай кинилэр күннээҕи саҥарар тылларыттан истэн бу курдук суруйан турар:
«Американец көрүстэҕинэ: — үтүө сарсыарда,— диэн кытыга суох тылы саҥарыа суоҕа. Кини: —мек моней? (харчыны оҥороҕун?), — диэн үтүө бэйэлээхтик ордоотоот, ааһа туруо.

Американец: — эн бүгүн сирэйиҥ-хараҕыҥ мөлтөх (эбэтэр үчүгэй),— диэн бүдүктүк этиэ суоҕа. Американец:— эн бүгүн икки цента курдуккун (эбэтэр эн бүгүн мөлүйүөн доллар курдуккун), — диэн чуолкайдык быһаарыаҕа.

Поэт, художник, философ эбитэ дуу диэн эн тускунан таайа сатыыр гына этиэ суоҕа. — Бу киһи 1.230.000 долларга турар, — диэн американец бэрт чуолкайдык быһаарыаҕа. Итинэн кини барытын этэн кэбиһэр: эн кимнээххэри билсэргин, эйигин ханна ыалдьыттаталларын, эн сайын ханна сынньана бараргын уо. д. а.» (128—533).

Хайдах курдук бэргэн характеристиканый! Империалистическай Америкаҕа харчы, барыс ымсыыта эрэ дьону өрө күүрдэрин кинилэр бэйэлэрин саҥарар тыллара дьүһүннээн биэрэр эбээт. Американецтар итинник саҥараллара советскай киһиэхэ олус олуонатык иһиллэр.

Биһиги манна, бэрт кылгастык да буоллар, араас норуоттар уус-уран дьүһүннээһиннэрэ, эстетическэй көрүүлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар холобурдарын аҕалтаатыбыт. Норуоттар поэтическай дьүһүннээһиннэрин, эстетическэй көрүүлэрин, ол иһигэр кинилэр бу боппуруоска национальнай уратылаһар өрүттэрин үөрэтии, билии бэрт наадалаах. Ыраах сирдэр, дьоннор, нациялар тустарынан билии-көрүү эбиллэн иһиитэ киһи эмоциональнай сайдыытыгар, вкуһугар, өйүгэр-санаатыгар, характерыгар үчүгэйдик дьайаллар, киһи духовнай эйгэтин байыталлар.

Билиҥҥи цивилизация эйгэтигэр саҥаттан саҥа норуоттар киирэллэр. Киһи аймахха буола турар науч-най-техническэй сайдыы, «демографическай өрө үллүү», колониализм үлтүрүйүүтэ уонна элбэх тутулуга суох дойдулар үөскээһиннэрэ сир шарын бар-дьонун культурата холбоһон биир кэлимник сайдарыгар күһэйэр. Ол иһин гуманитарнай наукалар иннилэригэр аан дойду бары норуоттарын культураларын өйдүүр, үөрэтэр улахан уустук сорук турар. Литературоведтар болҕомтолорун далыгар общественнай сайдыы араас кэрдииһигэр турар норуоттар литературалара киирэллэр. Дьэ ол иһин капитализм уонна социализм стадиятыгар сылдьар норуоттар билиҥҥи литератураларын үөрэтиинэн эрэ муҥурдаммакка, феодализм эбэтэр родовой общество кэрднистэригэр баар литературалар сайдыыларын закономерностарын чинчийиинэн эмиэ дьарыктаныахха наада. «Литературоведение «ырааҕы» кытта охсуһар, дьоннор, норуоттар, үйэлэр икки ардыларынааҕы мэһэйдэри суох гынарга дьулуһар буолан, ол иһин киниэхэ араас темалар, улахан кэмнэр наадалар. Литературоведение киһиэхэ киһилии социальноһы иитэр» (125— 8), — диэн суруйар академик Д. С. Лихачев.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>hy1r44jzb59otti19wovhfur7dezflr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10069</id>
      <parentid>10067</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81811" sha1="nj1zehrd1bmwn3u82iz6afwfdkhfqxw" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Бастакы глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Киирии|Киирии]]
 | next       = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
==Бастакы глава. ЛИТЕРАТУРАЛАР НАЦИОНАЛЬНАЙ ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН ТУҺУНАН==

Аан дойду географическай эйгэтэ эҥин араас. Бэл ыаллыы сирдэр отторо-мастара, уулара, хайалара, хамсыыр-харамайдара бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ атыннаах буолаллар. Расул Гамзатов Каспий Хара муора курдук «нарын, баархаттыҥы өҥө суох», «кини тыйыс майгылаах», «оттон Дагестан хайалара Грузия, Абхазия уо. д. а. хайаларынааҕар атын майгыннара суох үһү дуо?» диэн сөпкө этэр (111—19).

Сир-дойду, климат атыннаһыыта дьон, норуот олоҕор сабыдыаллыыр, кинйлэр дьарыктарыгар, туттунан олорууларыгар туох эрэ уратылары үөскэтэр. Итинтэн кинилэр майгылара, итэҕэллэрэ, уус-уран көрүүлэрэ эмиэ төрүөттэнэр.
Литература ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары олох-тон, төгүрүктүүр эйгэттэн ылар. Норуот олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, историята, кини хайдах дьүһүннээх-бодолоох, климаттаах сиргэ үөскээбитэ саҥарар тылыгар, литературатын, искусствотын араас дьүһүннээһиннэригэр ырылыччы көстөр.

Норуот төрөөбүт географическай эйгэтэ, олоҕо-дьаһаҕа хайдаҕый да, кини эстетическэй көрүүлэрэ, образтааһыннара соччонон уратылаах буолаллар диэххэ сөп. Ол курдук, итии, ичигэс, тымныы дойду олохтоохторо, степь, хайа, тайҕа, муора олохтоохторо, булдунан,түөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанааччылар ырыаларыгар-тойуктарыгар куруук таптаан туттар үгүс ураты образтардаах буолаллар. Ити бүтүн система образтар, араас поэтическай символлар, олохсуйбут үгэстэр бэрт уһуннук сулууспалыыллар, сүтэн-оһон биэрбэттэр, балар литература национальнай ойуулуур-дьүһүннүүр уратытын үөскэтэллэр.

Норуоттар икки ардыларыгар бэрт былыргыттан үөскээбит сибээстэһии кинилэр материальнай уонна духовнай культураларын (ол иһигэр уус-уран айымньыларын) сайдыытыгар мэлдьи сабыдыаллыыра буолан баран, капитализм үйэтэ үөскүөр диэри общество олоҕор климат, тулалыыр эйгэ оруола бэрт улахан этэ. Оҥоруулаах күүстэр сайдыыларын таһыма төһөнөн намыһаҕый да, соччонон географическай эйгэ общество олоҕор сабыдыала күүстээх.

Тулалаан турар айылҕа, олох-дьаһах көстүүлэринэн ойуулааһын үйэ-саас тухары салҕанан бара турар. Бэл билиҥҥи научнай-техническэй прогресс үйэтигэр былыр-былыргыттан үгэс буолбут дьүһүннээһиннэр дөбөҥнүк уларыйбаттар.
Холобур, Кавказ норуоттарын поэзиятыгар хайа, таас обраһа дириҥник киирбит. Ону биһиги Кавказ бүгүҥҥү поэттарын айымньыларыттан даҕаны чуолкайдык көрөбүт. Кинилэргэ киһи ис хаачыстыбата, характера, санаата, олоххо баар туох үчүгэй, үрдүк, кытаанах барыта сатаан таас хайанан холобурданар. Грузин Ираклий Абашидзе өстөөхтөрү утары таас хайатааҕар кырыктаахтык туруулаһарга («стойте, непоколебимее скал») советскай буойуннары ыҥырар (139—12). Армянин Гегам Сарям Октябрьскай революция буолуон иннинэ биһиги норуоттарбыт, чороҥ соҕотох хайа курдук, туох да көмүскэлэ-харыһылтата суох олорбуттарын, оттон билигин кинилэр, сис хайа курдук, доҕордуу куустуспуттарын хоһуйар (139—421).

Манна Илин Сибирь түҥ тыатыгар олохтоох саха норуотун представителэ Эллэй образтааһынын ылан сыһыары тутан көрүөҕүҥ. Эллэй революция иннинээҕи саха дьадаҥытын «тымныы кыраайга, иччитэх куйаарга соҕотох хахыйах сордонон үүммүтүгэр» холуур, кинилэр Советскай былааска «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ тыа буолаллар» (87—36). Сахаҕа ойуурунан, тыанан, тиитинэн образтааһын хойуу буолара өйдөнөр. Оттон армяннарга таас хайдах курдук эҥин эгэлгэ өҥнөнөрүн, таас өҥө, дьүһүнэ, норуот дьылҕатын курдук, уларыйан көстүтэлиирин Сильва Капутикян бу курдук хоһуйар:
:И камни в стенах были черными, 
:Как наша черная судьба... 
:И новых стен цвета весенние 
:Под цвет весенних наших дней, 
:И вся судвба моей Армении, 
:Как и судьба ее камней!

Кавказ бүгүҥҥү литературатыгар поэзия, төрөөбүт тыл, сүрэх эмиэ тааһынан образтанар. Лак Эффенди Капиев: «поэзия үксүн дьиикэй тааска майгынньшр эбээт, кини албыннааһыны, сымыйалааһыны кытаанахтык өһүүр»,— диир. Балкар Кайсын Кулиев «Мин сүрэхпэр» диэн хоһоонугар маннык параллелы туттар:

:От огня чернеет даже камень, 
:Мы с тобой всегда в кольце огня.
(122—55)
Таас хайалар — «тыла суох дьүүлдьүттэр», поэкка баар буолар — «хайа санаарҕабыла», поэт сүпсүгү, ымсыыны билбэт, таҥнарбат «тыйыс суорба хайалартан үөрүйэх ылар», «тулуурдаах буоларга үөрэнэр», эрэй бөҕөнү эҥэринэн тэлбит эр бэрдэ «уот сиэн бааһырпыт тааһыгар» холоонноох диэн хоһуйар Кайсын Кулиев (122—69, 72, 78, 96, 148). Авар Расул Гамзатов суруйарынан, кинилэргэ сүрэхтээх, сырыыны сылдьыбыт киһи туһунан «элбэх хайаны, сиһи туораабыт киһи», оттон сүрэҕэ суох киһини «хойгуонан тааһы биирдэ да охсон көрбөтөх киһи» дииллэр эбит (111—15). Тайҕа, тыа олохтоохторо сахаларга итиннэ сыһыаннаах «ууну-тыаны туораабыт киһи», «биир тоһоҕону аспатах киһи» диэн этиилэр бааллар. Саха поэта Баал Хабырыыс обществоҕа, норуокка туох да туһалааҕы оҥорботох киһини сүөлүргээн этэр:
:Баар дуо бар дьон туһугар 
:Биир тоһоҕону аспытыҥ?!
(4—259)
Араас халабырдьыттартан көмүскэнэр охсуһууну саастарын тухары ыыппыт, сэриигэ буспут-хаппыт Кавказ норуоттара сэрии атрибуттарын үгүстүк образка тутталлара, ол иһигэр хайаны төгүрүк куйахха, халлааҥҥа уһулу ойон тахсыбыт сыгынньах болокко холоон дьүһүйэллэрэ сиэрдээх (122—68). Оттон саха олоҥхотугар улуу очуостар охсуһа турар атыырдарга, сис хайалар хайыта баттаммыт сылгы хабарҕаларыгар холуллаллара, сахалар сылгыга сүгүрүйэллэрин өйдөө-төххө, эмиэ сиэрдээх эбиттэр.

Хайаҕа олохтоох омуктарга таас бэрт былыргыттан образка күүскэ киирбитин өссө маннык холобуртан көрөбүт.   Абхазтар  номохторун быһыытынан, былыргы нартар төрүттэрэ Сатаана диэн дьахтар эбитэ үһү. Бу дьахтар сүүс уоллааҕа үһү, олортон нартар биистэрэ ууһаан-тэнийэн барбыттар. Сатаана кыра уола таастан дьиибэтик төрөөбүт. Сатаана сааһыгар кырдьыбатах, кыыс эрдэҕинээҕи кэрэтэ кэхтибэтэх, эрэ суох дьахтар, кинини көрбүт бостууктар олус кэрэтиттэн өйдөрө көтөн, барааннарын үөрүн сүтэртээн кэбиһэллэр, оттон оҥочонон устан иһэр дьон оҥочолоро түҥнэстэн ууга түһэллэр. Ол курдук өрүс уҥуоргуттан бу дьахтары көрөн абылаппыт биир бостууктан тааска оҕо үөскээн хаалбыта үһү диэн буолар (131—167).

Киэҥник тарҕаммыт дьиктитик төрөөһүн уонна дьүһүн кубулуйуу мотивтара эмиэ норуот ханнык географическай эйгэҕэ олороруттан, туох дьарыктааҕыттан тутулуктаахтар. Ол курдук эһэттэн, бөрөттөн, хотойтон, суортан, сылгыттан, ынахтан уо. д. а. киһи төрүүр, биитэр бу кыыллар бэйэлэрэ киһи буолан хаалаллар.

Хотой бэрт элбэх омук ырыатыгар-тойугар киирбит көтөр. Ол эрээри кини дагестаннарга туойулларын курдук күүскэ сир аайы туойуллубата буолуо. Дагестаннар хотойу бэйэлэрин өбүгэлэрин курдук саныыллар, олус ытыктыыллар, таптыыллар, ол иһин кинилэр уус-уран айымньыларыгар хотой элбэхтик киирбит. «Биһиги ырыабыт үксэ хотойдор тустарынан. Хоһооммор хотойдору куруук ахтарым иһин миигин элбэхтик кириитикэлээбиттэрэ» (111—22), — диир Расул Гамзатов.

Сорох хотугу омуктар, холобур коряктар, суору бэйэлэрин өбүгэлэринэн, бастакы киһинэн ааҕаллар (99—124). Оттон сахаларга киһи сылгыттан төрүттээх диир номох баар (145—32).

Сорох сүөһүнэн ииттээччилэр ынахтан төрүттээх курдук сананаллар. Африка илин өттүгэр олорор масаилар туох баар олохторо ынах сүөһүттэн тутулуктаах, Кинилэргэ ынах сүөһү да, норуоттарын да аата — «масаи» диэн биир тыл. Аҕа уолугар оҕуһу бэлэхтээтэҕинэ, ол күнтэн ыла уолун аата ол оҕуһу бас билээччи диэн буолар эбит. Холобур, Польполь диэн ааттаах оҕуһу бэлэхтэппит уол аата Польполу бас билээччи буолар (105—168, 172). Итинтэн масаилар айымньыларыгар оҕус, ынах төһө оруоллаахтарын сэрэйиэххэ сөп.

Азия, Африка сир оҥоһуутунан, туой оҥоһуктарынан бэрт былыргыттан дьарыктаммыт омуктарыгар киһини таҥара буортан (туойтан) мэһийэн оҥорбута диир номохтор үөскээбиттэр. Ол курдук кытайдарга Нюй-ва диэн дьахтар таҥара киһини күөл кытыытыгар араҕас туойунан оҥорбута үһү диэн номох баар (154—59).

Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас тойукка-номоххо ордук хото киирэр. Саха ырыатыгар туох элбэҕэ, дэлэйэ, өлгөмө, дурда-хахха буолара барыта тыанан образтанар. Кавказ поэта советскай норуоттары, «сис хайа курдук, доҕордуу куустустулар» диир буоллаҕына, саха ырыатыгар кинилэр «сис тыа курдук сиэттиһэллэр», «халыҥ ойуур курдук ханыылаһаллар»; кинилэр «таас хайа курдук хахха буол» диэхтэрэ, биһиги кэбэҕэстик «суон ойуур курдук дурда буол» диэхпит. Киргизтэр Манастарын атын ахтатын киэҥэ хайа хапчааныгар холуйуллар: манан толору ындыылаах тэбиэн холкутук ааһар кыахтаах. Манас бэйэтин мунна, хоҥоруута, халтаһата — барыта хайанан дьүһүннэнэллэр (112—122). Саха бухатыырын ата «тиити төргүү мутугунан», оттон бэйэтэ «хастаабыт тиит курдук харылаах, суллаабыт тиит курдук сотолоох». Кини, кыыһырдаҕына, «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэрги таттарар». Сахаҕа «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «силиһэ суох мас үүммэт», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт» эҥин диэн маһынан, тыанан дьүһүннүүр дириҥ ис хоһоонноох этиилэр бэрт элбэхтэр.

Мас элбэх омуктар тойуктарыгар киирбитин иһин, ханнык мастар таптаан хоһуйуллаллара эмиэ араастаах. Сахаҕа хоһуйуллар тиит нуучча поэзиятыгар адьаһын да киирбэт диэххэ сөп. Ол оннугар кинилэргэ дуб, калина, малина, рябина бааллар. Нууччаҕа дубунан күүс-уох, модьу-таҕа символланар буоллаҕына, тиит сахаҕа эмиэ онно майгынныырдыы туттуллар.

Оттон сорох омуктарга дуб, тиит оннугар бамбук туттуллар (холобур, Китайга, Вьетнамҥа). Бамбук Кытайга элбэхтик үүнэр, күннээҕи олоххо, элбэхтик түттуллар. Бамбуктан араас сэби-сэбиргэли, иһити-хомуоһу, малы-салы оҥороллор. Бамбук чэпчэкитинэн, бөҕөтүнэн бэрт тутуу матырыйаала буолар. Бамбугунан оҥоһуллубут храмнар сүүһүнэн сылга туох да буолбакка тураллар. Сииги тулуйумтуо буолан күрбэлэри, уу турбаларын бамбугунан оҥороллор. Былыр, кумааҕы суох эрдэҕинэ кинигэни бамбук пластинкаларынан оҥорор буолтар. Уһун синньигэс бамбук пластинкаларыгар суруйан баран быанан тиһэн кэбиһэллэр. Кытайдар ол иһин туруору строкалаан суруйар үгэстэммиттэр дииллэр. Кэлин бамбуктан кумааҕы оҥорор буолбуттар. Китай норуотун олоҕор итинник улахан суолталаммытын иһин, кинилэргэ бамбугу хоһуйбатах поэт, художник суох, бамбук өс хоһоонугар, фольклор онтон да атын жанрдарыгар үгүстүк киирбит: «этэ суох олоруохха сөп, бамбуга суох сатаан олорбоккун» (147—137).

Саха норуотун тылынан айымньытыгар уунан дьүһүннээһин маһынан дьүһүннээһиннээҕэр аҕыйах. Биһиги норуоппут Ленаҕа кэлэн олорбутун устатыгар былыр сир оҥоһуутунан дьарыктамматах, оттон сүүһүнэн тыһыынча күөллэр, үрэхтэр, өрүстэр киһи, сүөһү уулууругар проблеманы үөскэппэтэхтэр.

Оттон сорох сирдэргэ оннук буолбатах. Сир оҥоһуутунан дьарыктанааччыларга, уута суох куйаардар олохтоохторугар уу — күндүттэн күндү. Кинилэргэ итэҕэл саҕана ууга сүгүрүйүү, уунан айыыны-хараны ыраастаныы (хотугу омуктар уотунан ыраастаналларын тэҥэ), араас сиэр, туом толоруулара үөскээбиттзр.

Өссө ислам итэҕэлэ үөскүөн иннинэ кумах куйаар сирдээх-дойдулаах арабтарга ардах айар, үөскэтэр үтүө күүс быһыытынан туойуллара үһү. Ардах уйгу-быйаҥ, байым быһыы буоллаҕына, кураан — кэччэгэй, тардыас кэмэлдьи; итинтэн «кураанах ытыстаах киһи» — кэччэгэй, куһаҕан киһинэн, оттон «инчэҕэй ытыстаах киһи», төптөрү, үтүө майгылаах, дьэллэм «иһинэн аатырар (153—18).

Индияҕа, күн бүгүҥҥэ диэри Ганг өрүс «сибэтиэй» уутугар күргүөмүнэн дьон үҥэллэр-сүктэллэр, айыыларын-хараларын сууналлар, ыраастаналлар. Хас таҥарамсах индус, өллөҕүнэ, Бенагрес куорат таһыгар Ганг өрүскэ тимирдиллиэн, биитэр күлүн куттарыан баҕарар.

Туркмен народнай поэзиятыгар үйэлэр тухары ууга баҕарыы, кумах куйаары баһылыыр баҕа санаа этиллэр: Уу сүрэҕи-быары сөрүүкэтэр тыына, таммах уу күн уотугар кылабачыйара, күлүмүрдүүрэ туркмен лирик-тэрэ саас тухары өрө көтөҕүллэн туойар ытык көстүү-лэрэ буолаллар.

Таджик Мирзо Турсун-заде кэпсиир: «Биһиэхэ уу — олох тыына. Норуот дьол диэн тугун былыр-былыргыттан ууну кытта сибээстиир. Үчүгэй түүлү түһээбит уонна онтукаҥ олоххо туолуон баҕарар буоллаххына, ол түүлгүн ууга кэпсээ диэн итэҕэли мин кыра эрдэхпиттэн мээнэҕэ истибэтэҕим».

Турсун-заде Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕанааҕы биир маннык түбэлтэни ахтар. Польшаны босхолоспут таджиктар ааттарыттан икки саллаат, делегатынан талылланнар, Душанбеҕа Министрдэр Советтарын мунньаҕар фроннааҕы бойобуой сырыыларын туһунан рапордаабыттар. Таджик саллаата, икки толору уулаах бытыылканы бэрт күндүтүк тутан министрдэр иннилэригэр остуолга ууран баран, оргууй этэр: «Биһиги Висла биэрэгиттэн кэллибит, ол өрүс уута бу...» Баар дьон бука бары сүһүөхтэригэр тураллар, саалаҕа босхолоспут доҕордуу Польшаларын уутун уруйдуур тыллар дуораһыйаллар... (146—4,6). Бу бытыылкалаах уулар дьоҥҥо хайдах курдук күүскэ дьайбыттарын үйэ тухары ууга сүгүрүйбүт омуктар эрэ дириҥник өйдүөхтэрэ.

Национальнай ураты кыыллары, араас харамайдары образка туттууга ордук чуолкайдык көстөр. Холобур, Индияҕа слон былыргыттан бэрт элбэх уус-уран холобурдааһыҥҥа киирбит. Индустар эстетическэй көрүүлэригэр слон кэрэттэн кэрэ, толуу быһыылааҕынан-таһаалааҕынан, үтүө майгылааҕынан аатырар. Саамай үчүгэй дьахтар туттар-хаптар быһыыта слоҥҥа холуллар, үчүгэй илии слон хоботыгар тэҥнээх, санаарҕаабыт дьоннор — хоботтарын сүтэрбит слоннар. Оттон Европа литературатыгар слоҥҥа сыһыан атын, онно слонунан олус бөдөҥү, томороону, көһүүнү холобурдууллар.

Монголия, Казахстан, Орто Азия уо. д. а. дойдулар олохтоохторугар тэбиэн, бараан обраһа күүскэ киирбит. Казах ырыаһыта, бэйэтин тэбиэҥҥэ тэҥнээн, бу
курдук хоһуйар:	
:Крепка подпруга, силен верблюд, 
:Не сломят его ни груз, ни труд — 
:Так старый Джамбул духом силен (139—120)

Киргиз Кубанычбек Маликов степь хойуу отун бараан түүтүгэр холуйар:
:Лук зеленый, красный, синий, 
:Как овечья шерсть, кудряв

(139—271)
 
Саха поэзиятыгар хонуу ото хаһан да бараан түүтүнэн холобурдаммат, хата, ол кэриэтин этиэхтэрэ: «Кугас ынах курдук, кубарыһа-кугдарыһа кууран турар хонуулар» биитэр «талыы хадыһалар, таарбаҕан кыыл таманын курдук, Чалыы отунан таһымныы таҕыстылар» (44—225,226).

Слон былыргы саха фольклоругар төрүт суох. Оттон «тэбиэн», «хой» (бараан) диэннэр бэрт үдүк-бадык ахтыллаллар («тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук», «хой баһа тыл»). Ити үс иитиэх сүөһүлэринэн дьүһүннээһин биһиэхэ кэлин, нуучча литературатын сабыдыалынан, киирэн эрэр.

Сахаҕа дьиэ сүөһүлэриттэн образтааһыҥҥа ордук элбэхтик сылгы туттулларын туһунан биһиги сиһилии кэнники главаларга этиэхпит. Манна биир суолу эрэ бэлиэтиэҕиҥ. Ат аан дойду элбэх литературатын поэтическай дьүһүннээһинигэр киирбитин да иһин, ол омук аайы барыта адьас биир буолбатах. Холобур, нуучча литературатыгар (фольклоругар эмиэ) ат киһи эрэллээх доҕорун, бастыҥ көлөтүн быһыытынан күүскэ хоһуйуллар буолан баран, онно поэтическай образтааһыҥҥа сылгы этигэр-сиинигэр, иһигэр-үөһүгэр, сэбигэр-сэбиргэлигэр тиийэ ырыҥаламмат быһыылаах. Олоҥхоҕо дьахтары «хаар биэтин курдук ханалдьыйда», «сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйда» диэн хайҕаан этэллэр. Оттон нуучча литературатыгар дьахтары ити курдук этэн дьүһүннүүр ончу табыгаһа суох, ол курдук бу улуу литература бэйэтэ үйэлэр тухары олохсуйбут ураты кэрэ дьүһүннүүр средстволардаах, онон өскө сылгынан дьүһүннээһини туттар да түбэлтэтигэр сахаттан атыҥ, ханнык эрэ ураты линияны тутуһар диэххэ сөп.

Итинэн дьахтар кэрэтин биэнэн дьүһүннээн хоһуйуу үчүгэй дуу, куһаҕан дуу диэн боппуруоһу быһаччы туруорар сыыһа.

Саастарын тухары булдунан, таба иитиитинэн дьарыктаммыт омуктарга (холобур, эвеннэргэ, эвенкилэргэ) булт кыыллара, ордук таба, тайах уо. д. а. образтааһыҥҥа күүскэ киирбиттэр. Булт кыылларыгар сүгүрүйүү кинилэр итэҕэллэригэр дириҥник иҥмит. Эвенкилэр былыр өйдөөһүннэринэн Улахан Араҥас Сулус (Большая Медведица) — тайах (Хоглэн), оттон Аччыгый Араҥас Сулус (Малая Медведица) — кини тугута. Эвенкилэргэ Аллараа, Үөһээ дойдулары Орто дойдуну кытта холбуур ойуун мифическэй өрүһүн харабыла, хаһаайына — сүдү атыыр таба. Кинилэр өбүтэлэрэ эмиэ аарыма тайаҕынан дьүһүннэнэр эбит (#9—69, 75, 105).

Чукчалар, коряктар эмиэ сулустары табаларынан, тайахтарынан, кыылы сонордоһор булчуттарынан ааттыыллар (106—25,28).

Советскай кэмнээҕи эвен поэттара айымньыларыгар табаны, тайаҕы, тугуту уо. д. а. тыа кыылларын образка үгүстүк тутталлар:
:Үөртэн быстан сылдьар 
:Тулаайах тугуттуу, 
:Үөмэр чүөмэр үктүүбүн, 
:Тулабын одуулуубун.

(66—106)
:Мин саҥам хаардаах тыанан 
:Тииҥ буолан ыстаҥалаан 
:Ыраах көстөр хайаҕа 
:Номнуо тиийэ оҕуста.

(21-6)

Оттон муора булдунан иитиллэн олорооччуларга (холобур, эскимостарга, муора чукчаларыгар уо. д. а.) киит, морж, тюлень, ньиэрпэ ырыаҕа-номоххо киирэллэр, остуоруйа сүрүн персонажтара буолаллар. Ол курдук; «дьахтар буолан төрөөбүт киит» туһунан остуоруйалар, «киити бултуур үҥкүү», «ньиэрпэ үҥкүүтэ», «кырса бырааһынньыга» эҥин диэннэр элбэхтэр.

Ити омуктар үҥкүүлэрэ муора булдун көрдөрөр хамсаныылардаах буолаллар. Кинилэр тыллара муора булдугар сыһыаннаах терминнэринэн олус баай. Холобур, эскимостарга морж ууга ханан, хайдах сылдьарынан, хайа диэки устан иһэринэн уонна төһө саастааҕынан көрөн уон биэстэн тахса тус-туспа ааттардаах буолар эбит. Аһаҕас муораҕа бөдөҥ кыылы бултуурга тыл итинник чуолкай сигналлара олус табыгастаахтар. Итинник кэмчи буолан баран, элбэҕи этэр сигналлар булчут түргэнник сөптөөх быһаарыныыны ылына охсон кыылы гарпунунан, үҥүүнэн таба быраҕарыгар көмөлөһөллөрө биллэн турар (132—85, 87, 101).

Эскимостарга өссө «киит ыалдьыттааһына», «киити муораҕа атаарыы» диэн обрядтар бааллар. Итинник элбэх сиэрдэргэ, дуомнарга олоҕурбут фольклорнай образтааһыннары эскимостар олохторун, итэҕэллэрин үөрэттэххэ эрэ үчүгэйдик өйдөнөр. 

Арҕаа Сибииргэ. Обь өрүс тардыытыгар олохтоох мансиларга балык төһө улахан суолталааҕын, Юван Шесталов маннык хоһуйуута дьэҥкэтик көрдөрөр:

:Вся сила в нас от обских рыб, 
:Крепки Мы от ухи. 
:И мы без рыбы не смогли б 
:Писать даже стихи.

(152—1.42)

Юван Шесталов олох араас көстүүтүн, кэрэни, үчүгэйи үксүн күөл, өрүс балыгынан дьүһүннүүр эбит. Күн ууга түспүт күлүгэ, илимҥэ иҥнибит балык курдук, кылбаҥныыр; балык үөрүн курдук хойуу норуот; сүрэх, балык курдук, мөхсөр; киһи, үлүйдэҕинэ, тоҥ балыктааҕар туртайар; кыраһыабай кыыс суһуоҕа — балык кутуругун курдук, кини оҕуруо симэхтэрэ — күндү балык хатырыктара. Эдэр бил балык хараҕа кэрэтин бу поэт сибэккигэ холоон дьүһүйэр.

Омуктар былыр-былыргыттан образка таптаан киллэрэр көстүүлэрэ, харамайдара эҥин араас буолалларын ааһан, чопчу биир көстүүгэ, харамайга эстетическэй сыһыаннара үүт-үкчүтэ суох, өссө арыт уун-утары буолар. Биир омук үчүгэйи образтыырга ахтар кыылын атын омук куһаҕаны, мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттара эмиэ баар буолар. Гегель: «Биир норуот өйүн ууһун сөхтөрөр үчүгэйэ атын норуокка салаҥнык, дьулааннык, түктэритик көстүөн сөп» (113—302), — диэбиттээх.

Холобур, былыр мифтэргэ үгүстүк киирбит дракону ылыаҕыҥ. Европа литератураларыгар дракон киһиэхэ өстөөх хараҥа күүстэри образтааһыҥҥа туттуллар. «Дракон» (йгакоп) диэн грек омук тыла. Арҕаа омуктар сэһэннэригэр кини уот тыыннаах, кынаттаах (арыт хас да бастаах) фантастическай эриэн кыыл көрүҥнэнэр. Нуучча фольклоругар дракоҥҥа майгынныыр Змей-Горыныч обраһа баар.

Оттон Вьетнамҥа - драконтан төрүттээх король олоро сылдьыбытын туһунан былыргы номох эмиэ баар (142—251). Кинилэр сирдэрин-дойдуларын аатыгар дракон элбэхтик киирсэр эбит. Индокитай саамай улахан өрүһэ Меконг вьетнамныы аата Кыу-лонг (тоҕус дракон) диэн, билигин Ханой столица оннугар Тханг-лонг (Көтөр дракон) диэн ааттаах кириэппэс турбута үһү; Ха-лонг диэн хомо быһаччы тылбааһа түһэн иһэр дракон диэн буолар уо. д. а. Итилэр бары былыргы үһүйээннэртэн үөскээбит ааттар (149—19/.

Кытай поэзиятыгар драконунан образтааһын олус элбэх. Өрүһү туоруур бөкчөгөр муосталар — драконнар («не видно в небе ни единой тучи! Откуда же слетел к реке дракон?»); кыыһырбыт киһи бытыга — көтөн иһэр дракон («усы — поднявшийся дракон») (100—34, 298); «дракон утуйдаҕына», ардах түспэккэ сир-дойду куурар-хатар (100—61).

Саха олоҥхотугар дракоҥҥа майгынныыр кыыл баар. К. Оросин «Ньургун Боотур» диэн олоҥхотугар абааһы бухатыыра Алып Хара аллараа «өлүү луоҕатын ис кырыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, дьүһүнэ таллан эриэн, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы» буолан түүрүллэн сытар. Кини айыы дьонун өлөр өстөөҕө. Эмиэ ити олоҥхоҕо Ыйыста Хара «үс хос бастаах икки салаа кутуруктаах Садаҕа Уот моҕойу миинэн» айанныыр (22—335, 120).

Олоҥхоҕо «Өлүү Луо-хаан оҕуһа» диэн абааһылар көлүнэр оҕустара баар уонна «Луо-Хаан тойон» диэн Аллараа дойду баһылыгын аата (137—1480). «Өлүү дьирибинэй балыга» биитэр «Өлүү балыга» диэннэр эмиэ бааллар.

Ойуунускай олоҥхотугар абааһы кыыһа Ытык Хахайдаан аймаҕа Тимир Дьигистэй кырамтатын булаары Хаан Дьалыкы байҕалга «өлүү дьирибинэй балык буолан» умса сылдьан көрдүүр (39—300). Айыы бухатыырдара «өлүү дьирибинэй балык сиһин үөһэ силимнээх көрүлүүр көр муос саалаахтар», «өлүү дьирибинэй балык өһөҕөр уһаарыллыбыт уһун сула турба батастаахтар» (41—-33; 39—193). Ньургун Боотур саата «өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх» диэн этиллэр (22—86).

Ити «дьирибинэй», «луо» диэн тыллар бэрт былыргыттан кэлбит буолуохтарын сөп. Холобур, былыргы түүрдэр «лу» диэн дракону уонна эриэн кыылы ааттыыллара биллэр (116—334).

Монголлар кэнники кэмҥэ диэри «лу» диэн дракону уонна уу, сир иччилэрин ааттыыллар, оттон арҕаа буряттарга «лу» — «крокодил» үһү (103—63, 266).

Аны аан дойдуга киэҥник тэнийэн үөскээбит ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ. Ооҕуй саха фольклоругар кыратык киирбит. Биһиэхэ олус бадарааннаах сири «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕаҕа» дииллэр, ииччэх-бааччах быаны ооҕуй ситимигэр холууллар. Нуучча литературатыгар оботтоох баайы, бар дьону супту уулуур паразиты ооҕуйга холууллар («такой паук, что все село высосал»; «Ах, ты — наук!»). Ооҕуйунан баайы дьүһүннээһин нууччаттан саха суругунан литературатыгар эмиэ киирэн турар. Саха советскай поэта Эллэй этэр: «Ооҕуй баай уулаабат, сор баттал тууйбат, ол иһин көҥүл күн көмүстүү күндээрдэ» (89—129).

Ол эрээри сорох омуктарга ооҕуй атыннык өйдөнөр, хоһуйууга туттуллар Збит. Арҕаа Африка норуоттарыгар ооҕуй туһунан төһө эмэ остуоруйа баар. Кинилэр ооҕуйдарын обраһа Европа саһылын обраһыгар майгынныыр дииллэр. Африка остуоруйаларыгар кыра, мөлтөх, бүрэ көрүҥнээх буолан баран, эр санаалаах, дьулуурдаах, булугас өйдөөх харамайдар куруук кыайыылаах тахсаллар. Манна норуот бардам күүстээхтээҕэр өйү, сатабылы, байым баайдаахтааҕар дьадаҥы үлэһит киһини ордороро этиллэр (102—18). Кинилэргэ ооҕуй өйү, муудараһы аан дойдуга хайдах тарҕаппытын туһунан остуоруйа баар (124—252).

Ооҕуйу вьетнамецтар эмиэ сүрдээҕин ытыктыыллар. Ооҕуй ситим тарпытын көрдөхтөрүнэ, үчүгэй күннэр буолаары гыннахтара, үчүгэй сонуну истээри гыннахпыт диэн үөрэллэр. Вьетнам норуота ооҕуйга сүгүрүйэр буолбута бэйэтэ туспа номохтоох. Ооҕуй ситим тардарыгар элбэх бириэмэ барар. Өр муҥнанан оҥорбут ситимин дьоннор биирдэ тоҕо сотоҥ кэбиһэллэр. Ол ооҕуйу төһөлөөх эрэйдиирэ буолуой? Ол гынан баран кини, хата, тулуура бэрт буолан, ситимин хат-хат тарда турар.

Ол эрээри кини аһыммат, тымныы сүрэхтээх дьону биирдэ дьиэ иччитигэр үҥсүбүт. Дьиэ иччитэ: «Эн, Ооҕуй барахсан, дьоҥҥо туох да көдьүүһү аҕалбаккын,
арай кинилэр дьиэлэрин муннугун киртитэҕин. Дьоннор эйигин туох иһин таптыахтарай? Арай ханна эрэ атын сиргэ көстөххүнэ ордук буолуо»,— диэбит. Онуоха:
«Мин дьоҥҥо хайдах көмөлөһөрбүн билэрим буоллар, ону үөрүүнэн оҥоруом этэ. Үрдүк үтүө таҥара, эн миэхэ сүбэлиэҥ буолаарай?»— диэн хомойбут Ооҕуй саҥа
аллайар. Дьиэ иччитэ, толкуйдуу түһэн баран, этэр: «Бачча кыра бэйэҥ дьоҥҥо тугунан кыайан көмөлөһүөҥ буолла. Сөбүлэһэр буоллаххына, миэхэ көмөлөһөөччү
буол. Дьону кытта олоруоҥ, дьоннор тугу кэпсэтэллэрин, кэргэн иһигэр туох сонун тахсарын миэхэ этэр буолуоҥ. Уонна дьоҥҥо мин ааппыттан үтүө сураҕы тиэрдээччи буолуоҥ».

Ооҕуй ити этиини үөрүүнэн ылыммыт, онтон ыла кини Дьиэ иччитин эрэллээх, солбуллубат көмөлөһөөччүтэ буолбут (142—264). Таҥараҕа тус бэйэтигэр көмөлөһөөччү буолартан ордук үрдүк чиэс баар буолуо дуо! Итинтэн ыла дьоннор ооҕуйу олус ытыктыыр, харыстыыр буолбуттар.

Биһиги манна дракон, ооҕуй тустарынан аҕынныбыт. Аан дойду араас омуктарын поэзияларыгар итинник тус-туспатык киирэр харамайдар элбэхтэр.

Бэл диэтэр бэрт элбэх норуот былыр-былыргыттан сөбүлээн ииппит-үөскэппит ынах сүөһүтэ поэзия образтааһыныгар араастаан кииртэлиир буолар эбит.

Нуучча литературатыгар ынах, ньирэй поэтическай киэргэтийгэ төрүт да киирбэттэр.

Оттон Индия поэзиятыгар ынах саамай үтүө, кэрэ, нарын сүөһү быһыытынан поэзия бастыҥтан бастыҥ киэргэлэ буолар. Кинилэргэ саамай хайҕанар дьахталлар эрэ буолбакка, сарыабыналар, үрдүк таҥаралар, ынахха холуллаллар. Үрдүктүк ытыктанар Рама таҥара ийэтэ Каушалья ынахха, оттон Рама бэйэтэ ньирэйгэ холуллаллар.

Ыраас таптал, дириҥ билии, ытык итэҕэл курдук абстрактнай өйдөбүллэр Индия поэзиятыгар ынахха си-бээстзэн, ынаҕынан дьүһүннээн хоһуйуллаллар. Ынах оҕотун таптааһына ырааһа, нарына хас индиец өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх поэтичнайдык иҥмитин өссө маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Индиецтэргэ туох да хардата суох, күүскэ ылларан таптааһыны бэлиэтээн этэр «уа1за1уа» диэн термин баар эбит. Ити термин үөскээбит төрдө «уа1;5а» (ньирэй) диэн тыл. Ол аата, «уа1за1уа» нууччалыы судургу тылбааһа «телячество» диэн буолар.

Индиецтэргэ оннооҕор ынах инчэҕэй буорга, бадарааҥҥа үктэнэн барбыт суола дьикти поэтическай көстүү буолар эбит. Орто үйэлэрдээҕи Индия аатырбыт поэта Тулси Дас бу курдук хоһуйар:
:А кто же чтит с благословеньем, радуясь такому дару, 
:Как след коровьего копыта переходит всю сансару.

(104—57) 20
 
Тус-туспа эстетическэй көрүү халлаан араас көстүүлэрин өйдөөһүҥҥэ эмиэ биллэр.

Былыргы сорох омуктар халлааны муора дииллэр, сулустар — ол муораҕа устар балыктар; сорохтор халлааны тыа дииллэр, сулустар — ол тыаҕа сылдьар кыыллар; сорохтор халлааны сир дииллэр, сулустар — ол сир күөллэрэ (151—85).

Эвенкилэр саныылларъшан, халлаан — киэҥ-нэлэмэн тайҕа тыа, Улахан Араҥас сулус — тайах, Аччыгый Араҥас Сулус — кини тугута. Күнүс кинилэр, ойуур иһигэр киирэн хааланнар, көстүбэттэр, түүн ойууртан тахсан кэлэллэр, ол иһин киһи хараҕар көстөллөр. Оччоҕо халлаан булчуттара тайахтары, ол аата сулустары, сонордообутунан бараллар (99—69).

Манна эвенкилэр бэйэлэрин сирдээҕи дьарыктарын халлааҥҥа көһөрбүттэрэ көстөр.

Ити эвенкилэргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах. Грузиннарга тапталлан оҥоһуллубут халлаан («о кованом небе») туһунан номох баар. «Таҥара сири олохтууругар, кинини алтанынан бүрүйбүтэ»,— диэн илиҥҥи Грузия хайаҕа олохтоохторо ыллыыллар. Күнү эмиэ халлаан уустара таптайан оҥорбуттарын курдук грузин норуотун остуоруцатыгар этиллэр (115—18). Итинник образтааһыннар Кавказ, чуолаан Грузия, бэрт былыргы металлургиялаах буолбутун туоһулуохтарын сөп.

Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «аргыһахтаах кыыс» дииллэр. Чукчалар ыйы «аллараа дойду күнэ» дииллэр. Ол иһин чукча ойууттара ыйы үөтэллэр. Ыйы уһуннук көрдөххө, киһи өйүн сүтэрэр; ый бэйэтигэр тардан ылыан сөп үһү. Хаһан эрэ ый бэ-йэтигэр тардан ылбыт уола, биитэр кыыһа (бутуһунан остуоруйалар араас варианнара бааллар) ыйга хара толбон буолан көстөр диэн буолар (106—22).

Оттон Америка индеецтэригэр ый — киһи мэҥнээх сирэйэ. Бу туһунан индеецтэр араас биистэригэр тарҕаммыт номох хас да варианнаах. Олортон биирдэстэрэ маннык:

Былыр уолаттар уонна кыргыттар тус-туспа олороллоро үһү. Аан бастаан бииргэ хонуохтаах түүннэригэр кыргыттар хижинаҕа урут киирэн сыппыттар, уолаттар таһырдьа кутаа аттыгар хаалбыттар. Онтон уолаттар хижинаҕа киирбиттэр. Биирдии бэйэлэрэ биирдии кыыһы ылаллар. Хараҥаҕа ким кимин билбэт. Биир уол кыыһа кимин хайаан да билиэн баҕарбыт. «Кимҥиний?»— диэн сибигинэйэр да, кыыс саҥарбат. Онуоха уол тарбаҕынан бадарааны сотон ылан, кыыс сирэйигэр ымньыыр.

Халлаан сырдыан иннинэ уолаттар хижинаттан тахсаллар. Уол, кутаа аттыгар олорон, кыыс сирэйин бэлиэтээбитин туһунан кэпсиир.
Сарсыарда сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ — уол бэйэтин бииргэ төрөөбүт балтын сирэйин бэлиэтээбит эбит. Онтон ыла убайдаах балыс улуу айыыны оҥорон, онтон саатан, күҥҥэ уонна ыйга кубулуйаннар, халлааҥҥа уста сылдьар буолбуттар. Мэҥнээх сирэйдээх балта (ый) халлаан атын улаҕатыттан быктар эрэ, уол (күн), саатан, саһа охсор үһү.

Карибтар диэн индеецтэр биир биистэрэ ол ыйга кубулуйбут кыыс. Хйали диэн уолуттан ууһаан-тэнийэн барбыппыт дииллэр үһү (123—124, 243).

Халлааҥҥа түүн сыдьаайар сырдык балаһаны нууччалар — «үүт суол» («млечный путь»), Украина бааһынайдара — паннар батталларыттан куотар суол, чукчалар — ахса биллибэт элбэх арыылардаах өрүс, балыксыт полинезиецтэр — уһун-синньигэс балык, эвенкилэр — булчут хайыһарын суола дииллэр.

Этиҥ китайдарга — драконнар охсуһаллара, саха-ларга — аан дойду атыыра кистиирэ, индиецтэргэ — ынах маҥырыыра, чукчаларга — түлүөн тириитигэр оонньуур кыргыттар айдаараллара. Оттон ардах сүөһү иитиитинэн, сир оҥоһуутунан дьарыктанар индиецтэргэ ол маҥырыыр халлаан ынаҕын илгэлээх үүтэ буоллаҕына, ардахха наадыйбат булчут чукчаларга ол оонньуур, айдаарар халлаанкыргыттарын ииктэрэ буолан алдьатара эмиэ өйдөнүөн сөп.

Славяннар былыр халлаан сорох бөлөх сулустарын сири оҥорор сэптэрин-сэбиргэллэрин аатынан (суханан, барананан, кыраабылынан, хотуурунан уо. д. .а) ааттаталаабыттара дьон сирдээҕи олоҕо, дьарыга, сирдээҕи событие, комедия, драма халлааҥҥа тыктарыллыбытын туоһулуур курдуктар.

Бэл тыал хайа диэкиттэн үрэрэ  атын-атын эстетическэй сыһыаны үөскэтэр. Сахаҕа илинтэн үрэр тыал ардаҕы, быйаҥы аҕаларын иһин хайҕанар, «иэйэхситтээх илин халлаан итии тыала» диэн буолар.

Оттон «Зеленый Мыс» арыыларыгар олохтоохторго илинтэн, Сахараттан, үрэр тыаллар, суту, өлүүнү аҕалар буоланнар, абааһы көрүллэллэр, кинилэр поэзияларыгар омсолооҕу хоһуйарга туттуллаллар. Ол иһин Африка биир эдэр поэта Овидио Мартинс «Мы бичуемые восточным ветром!»  (138—231), — диир.

Саҕах түөрт өттүн бэлиэтээн этии да уратылаах. Сахалар илин өттүлэрэ күн тахсыытын туһун, кэлин өттүлэрэ (арҕаалара) күн киириитин туһун диэки эбит буоллаҕына, вьетнамецтарга илиннэрэ соҕуруу, кэннилэрэ хоту буолар эбит. Былыргы египтяннар Египеттэн соҕуруу сытар сирдэри «иннигэ» (впереди), оттон Сир ортотунааҕы муораны, Нил өрүс төрдүн «кэннигэ» (позади) баар сирдэр диэн ааттыыллара үһү (124—60). Ити хаһан эрэ быдан былыр сахалар арҕааттан илин, египтяннар, вьетнамецтар хотуттан соҕуруу сыҕарыйан олохсуйбуттарын кэрэһэлиир быһыылаах.

Сахалар хоту уонна соҕуруу диэннэрэ былыргы тюрк-скай төрүттээхтэрин туһунан тылы чинчийээччилэр этэллэр. Былыргы тюрк тылыгар «йохору»— үөһэ, өрө, оттон «ходы», «хойы» — аллара диэн буолар збит (101— 11). Ол аата, илин диэки сирэйдэннэххэ, хоту — хаҥас диэки аллара түһүү, соҕуруу — уҥа диэки өрө тахсыы буолар. Оттон вьетнамецтарга «арҕаа тахсыы», «илин түһүү» (149—5) диэн этиилэр эмиэ сирдэрин рельебиттэн үөскээбиттэр: кинилэр арҕаа өттүлэринэн туруук таас хайалар күөнтүүллэр, илининэн   муора эҥсиллэр.

Киргизтэргэ сир обраһа эмиэ иҥнэри. Сахалар айыыны үөһэ, абааһыны аллара олохтообут буоллахтарына киргизтэр киэнэ төптөрү эбит. Киргизтэр абааһылара хараҥа күүстэрэ — үөһэ, хайаҕа.

Чингиз Айтматов «Маҥнайгы учуутал» диэн сэһэнигэр Алтынайы хайа дьоно уоран үөһэ илдьэ бараллар. Кыыс үөһэ хайаҕа олорон күҥҥэ, сырдыкка чугаһаабыт курдук төрүт да санаммат, били аллараа адьарай аймаҕын хаайыытыгар олорор сахалар Туйаарыма Куоларыныы, тымныы, хараҥа ииҥҥэ, түүл-бит курдук дойдуга түбэспиттии туттар. Хайаҕа тымныы, хараҥа, эргиччи түүн курдук буоллаҕына, сылаас, сырдык, өҥ-быйаҥ аллараттан, налыыттан аллар. Күн аллара, степкэ сырайар, стептэн илгэлээх итии салгын илгийэр. Киргизтэргэ хайаттан киэҥ-нэлэмэн хонууга киирии суола — тиллии, ырааһырыы, өй-санаа, дууһа сэртэхсийиитин символа (112—89,91).

Оттон дэхси сир олохтоохторо хайаҕа сыһыаннара киргизтэр өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт диэххэ сөп. Нуучча улуу поэттара Пушкин, Лермонтов Кавказ хайаларын хайдах курдук сөҕө-махтайа көрбүттэрэй, умсулҕаннаахтык хоһуйбуттарай! Нуучча поэзиятыгар хайаны дабайыы ыараханы кыайыы, үрдүккэ, кэрэҕэ, сырдыкка талаһыы буолар буолбат дуо?

Климат араас курдааһыннарыгар олорор омуктар тымныыга уонна итиигэ сыһыаннара тус-туспа. Уһун тымныы кыһын хоту дойду олохтоохторугар элбэх эрэйи, түбүгү үөскэтэр. Былыр намыһах сайдыылаах, батталлаах үйэҕэ кыһын кыыбаҕата дьадаҥыга сортон-муҥтан атыны аҕалбат этэ. Арай Советскай былааска, оҥоруулаах күүстэр барҕарар усулуобуйалара үөскээн, киһи киһини көлөһүннүүрэ суох оҥоһуллан, биһиги кыһыны улахан кыһалҕата суох аһарар буоллубут.

Саха норуота олуурдаах уһун тымныы кыһын эрэйин-кыһалҕатын аччатарга былыр-былыргыттан баҕара саныыра. Ол санаа баҕата Улуу Кудаҥса, Чачыгыр Таас ойуун курдук сир-халлаан сокуонун уларытарга соруммут улуу, модун образтары үөскэппитэ.

Кыһыны, сүрдээн-кэптээн, Дьыл Оҕуһа диэн дьүһүйбүттэр. Күнү-ыйы бүөлүүр күөх эбириэн оҕус күһүн хотугу муустаах муора улаҕатыттан тахсан кэлэр. Саас кини хантан кэлбит сирин диэки төннөр, биитэр өлүгүн сааскы уу мотуога илдьэ барар. Кыһын тымныыта улам мөлтөөн иһиитин сиэринэн бу оҕус бастаан «муоһун кылаана кыларыйар», онтон «бастакы муоһа тостон түһэр», онтон «иккис муоһа тостор», тиһэҕэр, ыкса саас буолуута «сиһэ булгуруйар» диэн этэллэр.

Биһиги поэппыт А. Е. Кулаковскай хоһуйарынан, «айыҥат аймаҕын кытта аат-миҥэ былдьаһар, атаан-мөҥүөн аахсар анабыллаах» анысханнаах Хотугу байҕал эбэ хотун «богдо үрүйэ», Өлүөнэ, бар-дьоҥҥо аһыныгас санаатын иһин, өһөөн, анаан-тэрийэн ыыппыт «уоҕан уола» эбит «Дьыл оҕуһа» диэн. Бу Оҕус «ыыс быдан тыыннаах, болуо муус муруннаах, кыаһаан муус кыла-маннаах, аймыыр муус арҕастаах, көмнөх хаар көлөһүннээх, хайыр ойбон харахтаах, уһун ураа муостаах, күнү-ыйы күкүрдүүр күр муус көҕүстээх». «Кини бэйэлээх хаамыталаан хачыгыраатаҕын аайы халыҥ хаар хаҥыыр, сүүрэкэлээн күһүгүрэйдэҕин аайы сүдү тымныы сүлүһүннүрэр, муннун бууһугураттаҕын аайы мунан барар буркун турар, тыынан кыскырыттаҕын аайы тымныы-дьыбар тыйыһырар, ураалаҥкыр муоһуттан улуу сата турар». Кини «аас-майах аргыстанан, иҥсэ-мэнэгэй эҥэрдэнэн, оп-соллоҥ ойоҕостонон, дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, ыарыы-сүтүү ындыыланан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн» кэлэн «күн дьонун күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буолбут» (43—93).

Поэт тымныы кыһарҕаныгар төрөөбүт айылҕатын («Өрөгөйдөөх Өлүөнэтин») кыратык да буруйдаабат, хата, бу айылҕа аһыныгаһын уһулуччу чорботон, бэлиэтиир. Лена, бар дьоҥҥо көмөлөһөрүн иһин буруйданан, аҕыс ый тухары «хаар хаайыыланар», «муус олбохтонор», «аҥардас хараҕын эрэ уутунан харылыы сытар гына харгыстанар».

«Тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит образтар буолаллар.

Тымныы сир олохтоохторугар кыһын кыһалҕата үлахан буоллаҕына, итии сир дьонун олус куйаас эмиэ эрэйдиир. Биһиги ёылааска, кинилэр сөрүүҥҥэ баҕараллар. Кинилэр ити үйэ-саас тухары уот куйааһы мөлтөтөр баҕа санаалара эмиэ араас образтары үөскэтэллэр. Холобур, Кытайга, Вьетнамҥа былыр халлааҥҥа уон күн биирдэ тахсан, алдьархайдаах сут, кураан буолбутун туһунан номохтор бааллар эбит. Китай норуотун номоҕунан уон күн халлааҥҥа уочаратынан тахсаллара үһү. Ол бэрээдэктэрэ уларыйан, биирдэ, Яо диэн үһүйээҥҥэ этиллэр император баһылаан олорор кэмигэр, уон күн онуон тэҥҥэ тахсыбыттар. Сир-халлаан умайар уот куйааһа турбут. Ханна да хаххаланар күлүк суох. Үүнээйи куурарын-хатарын ааһан, бэл таас, тимир кытта ууллар, киһи хаана тымырдарыгар оргуйан хаалар куттала үөскээбит. Оттон сахаҕа сир-дойду дэлбэритэ тоҥор, бургунас ынах муоһа булгурута барар тымныыта хоһооҥҥо киирэр (37—45).

Император, ыксаан, үрдүкү таҥараттан үҥэн-сүктэн көмүскэл көрдөспүт. Үрдүкү таҥара И диэн бэргэн ытааччыны ыыппыт. Бу ытааччы тоҕус күнү тоҕута ытыалаан кэбиспит, биир эрэ күнү ордорбут. Онтон ыла халлааҥҥа соҕотох күн тахсар буолбут, тыынар тыыннаах, үүнээйи торолуйан үөскээбит (154—175, 181).

Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө араас буолар. Сорохтор маҥаны, сорохтор хараны, сорохтор кыһылы, сорохтор араҕаһы, сорохтор күөҕү кэрэхсииллэр.
 
Г. Д. Гачев суруйарынан, экватордааҕы Африка сорох норуоттара хара дьүһүнү идеал оҥостоллор. «Хара сор» диэн этии кинилэргэ «сырдык сор» диэх курдук дьиибэтик иһиллиэ эбит. Отелло:- «мин харабын!»— диэн кэмириниитэ, бэйэни хайҕаныы курдук төттөрүтүк өйдөнүөн сөп үһү (112—79).

Африка сорох омуктарыгар хара үөрүүнү-көтүүнү көрдөрөр буоллаҕына, үрүҥ абааһы өҥө, кутурҕаны бэлиэтиир өҥ. Соҕуруу Африка суруйааччыта Питер Абрахамс биир романын геройа Губузу маннык этэр: үрүҥнэр абааһыны хара дииллэр. Оттон биһиги, харалар,... абааһыны үрүҥ гына ойуулуубут» (124—237, 257).

Хара өҥү абааһы көрөр, үрүҥ (маҥан) өҥү ханныктан да ордорор омук элбэх. Олорго түүр-монгол төрүттээх омуктар үгүстэрэ эмиэ киирсэллэр.

Былыргы монголлар үрүҥ ый (цаган-сара) диэн сылга биирдэ күһүн атаарар бырааһынньыктаахтара үһү. Бу бырааһынньыкка бары маҥаны таҥналлара, маҥан биэ кымыһынан, маҥан дьүһүннээх сылгынан, бараанынан үрдүк айыыларга бэлэх-туһах биэрэллэрэ үһү диэн буолар (103—41).

Түүр норуоттар эпостарыгар, ол иһигэр алтайдар «Маадай Караларыгар», айыы дьоно үрүҥ сирэйдээх, аллараа дойдуга олохтоохтор хара дьүһүннээх гына ойууланаллар (126—461).

Былыргы сахалар саамай таптыыр өҥнөрө — эмиэ үрүҥ (маҥан). Кинилэргэ туох кэрэ, үчүгэй, хайҕаныан, ытыктаныан сөптөөх барыта «үрүҥ (маҥан)» диэн эпитетынан киэргэтиллэр («үрүҥ күн», «Үрүҥ Аар тойон», «үрүҥ илгэ (сөлөгөй)», «Үрүҥ Уолан», «кындыа маҥан кыргыттар», «холбороҥ маҥан хочо» уо. д. а.). Саха араҕас расаҕа киирсэр эрээри, «кырса кылбаҕарга, субата туртаҕарга» умсугуйар.

К. Г. Оросин олоҥхотугар абааһы бухатыыра айыы бухатыырыгар: «килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, туналҕаннаах маҥан ньуургун суһуктутуом»,— диэн саанар, Ньургун Боотур өлүү уутугар сөтүөлээн баран: «хара бэйэм үрүҥ буоллум, куһаҕан бэйэм үчүгэй киһи буоллум», — диир (22—174,204).

Бэл халлаан биир сүдү көстүүтүн омук-омук атын-атыннык хоһуйан этэр. Холобур, нууччаҕа күн «красное солнышко» буоллаҕына, сахаҕа кини «үрүҥ күн» дэнэр.
 
Нуучча норуота бэрт былыргыттан «красный» диэн эпитетынан туох баар үтүөнү, кыраһыабайы, сыаналааҕы барытын бэлиэтээн этэрэ («красный молодец (девица)», «красная изба», «красное словцо»). Кэлин, үөрэхтээхтэр сабаҕалыылларынан XIV—XVI үйэлэртэн бэттэх, ити тылынан өҥү бэлиэтиир буолбуттар. Өссө кэлин ити тыл «революционнай» диэн суолтаҕа туттуллар буолбут.

Нууччаҕа «красный» диэн баарын кэриэтэ, биһиги, сахалар, «кэрэ» диэн тылынан үчүгэйи, кыраһыабайы даҕаны («кэрэ киһи», «кэрэ тыл»), өҥү даҕаны («кэрэ&gt; биэ») бэлиэтээн этэбит.

Кыһыл өҥү Африка сорох омуктара таптыыллар. Холобур, Судан олохтоохторо күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри ытыстарын, уллуҥахтарын, тыҥырахтарын хнаттан оҥоһуллар кыһыл кыраасканан кырааскалана сылдьаллар. Кинилэргэ кыһыл өҥ үөрүү, таптал, астыныы бэлиэтэ(124—237).

Оттон Индонезияҕа олохтоох ниас омук араҕас өҥү ордорор. Араҕас өҥ ыраас, үтүө быһыы символа. Үтүө иитиилээх, эйэҕэс киһини ниастар «араҕас майгылаах» диэхтэрэ (биһиги «ыраас (сырдык) майгылаах» диирбиг тэҥэ); үчүгэй түүлү түһээтэхтэринэ, «араҕас түүлү түһээтим» диэхтэрэ (114—273).
Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн, Прибалтика олохтоохторо халлаан күөҕэ (синий) өҥү ырыаларыгар-тойуктарыгар хото киллэрэллэр эбит (141—88).

Биһиги бу омук таптыыр өҥө үчүгэй, бу омук таптыыр өҥө куһаҕан диэн быһаччы этэн кэбиһэрбит букатын сыыһа. Тус-туспа омук ханнык өҥү, тоҕо сөбүлүүрүн кини историятын, культуратын үөрэттэххэ эрэ өйдүөххэ сөп.

Уонна, олох уларыйан иһиитин быһыытынан, омуктар өҥҥө эстетическэй сыһыаннара эмиэ уларыйар. Аан дойду пролетариата көҥүл, социализм иһин охсуһуутунан сибээстээн, кыһыл өҥ, революция өҥө, бары үлэһит норуоттар саамай таптыыр, умсугуйар өҥнөрө буолла. Кыһыл өҥ, босхолонуу, революция, сайдыы символын быһыытынан, ордук Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайбытыттан бэттэх нуучча пролетариатын кылаассабай охсуһуутун үтүө сабыдыалынан аан дойду үрдүнэн киэҥник тарҕанна, үлэһиттэр бары умсугуйар интернациональнай өҥнөрө буолла.
 
Омуктар ордук чорботон сыаналыыр күндү таастара, металлара эмиэ биир буолбатах эбит. Бэл арбаммыт кыһыл көмүс, холобур, Африка сорох биистэригэр улаханнык сыаналаммат. Африка ювелирдара саамай күндүркэтэр матырыйааллара — коралл. Бронза барельефтарга ойууламмыт дьоннор илиилэрэ, моойдоро, сирэйдэрэ кытта аата-ахса биллибэт күөх коралл соппуоскаларынан, араас иилэҕэстэринэн симэммит буолаллар (124—239).

Оттон кытай поэттара нефрити бэл алмаастан ордороллор, туох баар кэрэни, үчүгэйи нефриккэ холууллар, нефритинэн өрүстэр, күөллэр, хайалар ааттара ааттаналлар. Киһи өйө, үөрэҕэ нефрит бөҕөтүгэр, көнөтө, чиэһинэйэ нефрит сытыы кырыыларыгар холуйуллаллар, киниэхэ күндү, кэрэ, үрүҥ, уран, нарын диэн эпитеттэр иҥэриллибиттэр. Ол иһин нефрит образтааһыҥҥа элбэхтик киирбит: «Үтүө киһи үчүгэй быһыыта нефриттиин хатыһар», «Бүтүн черепица буолуох кэриэтин нефрит үлтүркэйэ буолбут ордук» уо. д. а. (147—186).

Аны, хас биирдии норуот тус бэйэтэ былыр-былыргыттан үөскэппит бэрт элбэх ураты этиилэрдээх буоларын ахтар тоҕоостоох. Ол ураты образтаан этиилэри анаан быһаардахха эрэ, атын омук киһитэ өйдүүр кыахтаах. Оннук этиилэр литература национальнай дьүһүннээһиннэригэр киирсэллэр. Элбэхтэн биирдии эмэ холобурдарда ылыаҕыҥ.

Африка сорох норуоттара киһи өйө иһигэр баар дииллэр эбит. Холобур, бауле омук остуоруйаларыгар биир бааһынай ойоҕор маннык этэр: «Мин испэр (иһим иһигэр) биир санаа кэллэ (мне в живот пришла одна мысль) (102—152), — диэн.

Сахалар эмиэ «испэр санаан сылдьабын» дииллэр, «киэҥ көҕүстээх» диэн кыраҕа ыксаабат, холку өйдөөх-санаалаах киһини этэллэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана биһиги поэттарбыт «уоттаах санаа уолугу тууйбакка, күүстээх санаа көхсүгэ көөймөккө» (55—46) хааннаах фашистары утары абаран-сатаран туран охсуһарга советскай норуоту ыҥырбыттара.

Сахалары кытта биир төрүттээх былыргы алтайдар киһи өйө түөһүн иһигэр баар дииллэрэ үһү. Кинилэр билигин даҕаны, кими эрэ «өйдөөх киһи» диэрилэр, этэллэр: «көгүстү кижи (человек с грудью)» (126— 463). 58
 
Ити курдук, киһи өйө-санаата, төбөтүгэр буолбатах — иһин, түөһүн, көхсүн иһигэр үөскүүр диэн өйдөөһүн былыр үгүс омукка баар буолбут суол быһыылаах.

Сахаҕа соһуччу үөрбүт, санаата табыллыбыт киһини «үөһэ тэһиннэ» («в нем прохудилась желчь») дииллэр. Бу образтаан этиини, быһааран биэрбэтэххэ, атын омук киһитэ сатаан өйдүө суоҕа.

Хотугу Америкаҕа, бизнес баһылыыр дойдутугар, аҥардас байарга-тайарга, тус бэйэ барыһырарыгар дьулуһуу дьон өйүгэр-санаатыгар төһөлөөх иҥмитин В. В. Маяковскай кинилэр күннээҕи саҥарар тылларыттан истэн бу курдук суруйан турар:
«Американец көрүстэҕинэ: — үтүө сарсыарда,— диэн кытыга суох тылы саҥарыа суоҕа. Кини: —мек моней? (харчыны оҥороҕун?), — диэн үтүө бэйэлээхтик ордоотоот, ааһа туруо.

Американец: — эн бүгүн сирэйиҥ-хараҕыҥ мөлтөх (эбэтэр үчүгэй),— диэн бүдүктүк этиэ суоҕа. Американец:— эн бүгүн икки цента курдуккун (эбэтэр эн бүгүн мөлүйүөн доллар курдуккун), — диэн чуолкайдык быһаарыаҕа.

Поэт, художник, философ эбитэ дуу диэн эн тускунан таайа сатыыр гына этиэ суоҕа. — Бу киһи 1.230.000 долларга турар, — диэн американец бэрт чуолкайдык быһаарыаҕа. Итинэн кини барытын этэн кэбиһэр: эн кимнээххэри билсэргин, эйигин ханна ыалдьыттаталларын, эн сайын ханна сынньана бараргын уо. д. а.» (128—533).

Хайдах курдук бэргэн характеристиканый! Империалистическай Америкаҕа харчы, барыс ымсыыта эрэ дьону өрө күүрдэрин кинилэр бэйэлэрин саҥарар тыллара дьүһүннээн биэрэр эбээт. Американецтар итинник саҥараллара советскай киһиэхэ олус олуонатык иһиллэр.

Биһиги манна, бэрт кылгастык да буоллар, араас норуоттар уус-уран дьүһүннээһиннэрэ, эстетическэй көрүүлэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн уратылаһар холобурдарын аҕалтаатыбыт. Норуоттар поэтическай дьүһүннээһиннэрин, эстетическэй көрүүлэрин, ол иһигэр кинилэр бу боппуруоска национальнай уратылаһар өрүттэрин үөрэтии, билии бэрт наадалаах. Ыраах сирдэр, дьоннор, нациялар тустарынан билии-көрүү эбиллэн иһиитэ киһи эмоциональнай сайдыытыгар, вкуһугар, өйүгэр-санаатыгар, характерыгар үчүгэйдик дьайаллар, киһи духовнай эйгэтин байыталлар.

Билиҥҥи цивилизация эйгэтигэр саҥаттан саҥа норуоттар киирэллэр. Киһи аймахха буола турар науч-най-техническэй сайдыы, «демографическай өрө үллүү», колониализм үлтүрүйүүтэ уонна элбэх тутулуга суох дойдулар үөскээһиннэрэ сир шарын бар-дьонун культурата холбоһон биир кэлимник сайдарыгар күһэйэр. Ол иһин гуманитарнай наукалар иннилэригэр аан дойду бары норуоттарын культураларын өйдүүр, үөрэтэр улахан уустук сорук турар. Литературоведтар болҕомтолорун далыгар общественнай сайдыы араас кэрдииһигэр турар норуоттар литературалара киирэллэр. Дьэ ол иһин капитализм уонна социализм стадиятыгар сылдьар норуоттар билиҥҥи литератураларын үөрэтиинэн эрэ муҥурдаммакка, феодализм эбэтэр родовой общество кэрднистэригэр баар литературалар сайдыыларын закономерностарын чинчийиинэн эмиэ дьарыктаныахха наада. «Литературоведение «ырааҕы» кытта охсуһар, дьоннор, норуоттар, үйэлэр икки ардыларынааҕы мэһэйдэри суох гынарга дьулуһар буолан, ол иһин киниэхэ араас темалар, улахан кэмнэр наадалар. Литературоведение киһиэхэ киһилии социальноһы иитэр» (125— 8), — диэн суруйар академик Д. С. Лихачев.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>nj1zehrd1bmwn3u82iz6afwfdkhfqxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. 1 глава. Хайа дьонугар... (Копырин Н.З.)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51</id>
    <revision>
      <id>10058</id>
      <parentid>4526</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Сирэй иһэ уларытыллыбыт: '{{Соторго}} {{header  | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = (Бастакы глава)  | previous   = ←[[Аан дойду географическай эйгэтэ...]]  | next       = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Саастарын тухары булдунан....'</comment>
      <origin>10058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="kli9sowm6hb50ni88g8npjvi4rjum8g" xml:space="preserve">{{Соторго}}
{{header
 | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = (Бастакы глава)
 | previous   = ←[[Аан дойду географическай эйгэтэ...]]
 | next       = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Саастарын тухары булдунан... (Копырин Н.З.)|Саастарын тухары булдунан...]]→
 | notes      = 
}}

[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>kli9sowm6hb50ni88g8npjvi4rjum8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Саастарын тухары булдунан... (Копырин Н.З.)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52</id>
    <revision>
      <id>10060</id>
      <parentid>4527</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Сирэй иһэ уларытыллыбыт: '{{Соторго}} {{header  | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = (Бастакы глава)  | previous   = ←Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. 1 глава. Хайа дьонугар... (Копырин Н.З.)|Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохт...'</comment>
      <origin>10060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="o7p4uf69s2m3enh7jepcrfhmod4z997" xml:space="preserve">{{Соторго}}
{{header
 | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = (Бастакы глава)
 | previous   = ←[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. 1 глава. Хайа дьонугар... (Копырин Н.З.)|Хайа дьонугар таас, оттон тыа олохтоохторугар мас...]]
 | next       = [[Аны... ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ...]]→
 | notes      = 
}}

[[Категория:Копырин Николай Захарович]]
[[Категория:Кириитикэ]]</text>
      <sha1>o7p4uf69s2m3enh7jepcrfhmod4z997</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аны... ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53</id>
    <revision>
      <id>10062</id>
      <parentid>4529</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Сирэй иһэ уларытыллыбыт: '{{Соторго}} {{header  | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = (Бастакы глава)  | previous   = ←[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Саастарын тухары булдунан... (Копырин Н.З.)|Саастарын тухары булдунан...]]  |...'</comment>
      <origin>10062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="ejbw3dkavijko3iz2v0ppsmvf53id2c" xml:space="preserve">{{Соторго}}
{{header
 | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = (Бастакы глава)
 | previous   = ←[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Саастарын тухары булдунан... (Копырин Н.З.)|Саастарын тухары булдунан...]]
 | next       = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Климат араас курдааһыннарыгар... (Копырин Н.З.)|Климат араас курдааҥыннарыгар...]]→
 | notes      = 
}}

[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>ejbw3dkavijko3iz2v0ppsmvf53id2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Климат араас курдааһыннарыгар... (Копырин Н.З.)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54</id>
    <revision>
      <id>10064</id>
      <parentid>4530</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Сирэй иһэ уларытыллыбыт: '{{Соторго}} {{header  | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = (Бастакы глава)  | previous   = ←[[Аны... ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ...]]  | next       = [[Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө...]]→  | notes      =  }}  Категория:Копырин Нико...'</comment>
      <origin>10064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="516" sha1="kvt5xqmk82752hgtbwm7e5rkk7ch3fi" xml:space="preserve">{{Соторго}}
{{header
 | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = (Бастакы глава)
 | previous   = ←[[Аны... ооҕуй үөнү ылыаҕыҥ...]]
 | next       = [[Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө...]]→
 | notes      = 
}}

[[Категория:Копырин Николай Захарович]]
[[Категория:Кириитикэ]]</text>
      <sha1>kvt5xqmk82752hgtbwm7e5rkk7ch3fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Омуктар уһулуччу таптыыр өҥнөрө...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55</id>
    <revision>
      <id>10070</id>
      <parentid>4531</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Сирэй иһэ уларытыллыбыт: '{{Соторго}} {{header  | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = (Бастакы глава)  | previous   = ←[[Климат араас курдааҥыннарыгар...]]  | next       = [[Саха норуотун тылынан айымньытын дьүһүннээһиннэрэ]]→  | notes      =  }}...'</comment>
      <origin>10070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="560" sha1="rj5jb0379hofylxwb232h7gd5ha5qlm" xml:space="preserve">{{Соторго}}
{{header
 | title      = [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = (Бастакы глава)
 | previous   = ←[[Климат араас курдааҥыннарыгар...]]
 | next       = [[Саха норуотун тылынан айымньытын дьүһүннээһиннэрэ]]→
 | notes      = 
}}

[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>rj5jb0379hofylxwb232h7gd5ha5qlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыттааччы ырытыыта:CAlbon (WMF)</title>
    <ns>3</ns>
    <id>2571</id>
    <revision>
      <id>10048</id>
      <timestamp>2026-08-08T21:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bot 3-f</username>
        <id>2274</id>
      </contributor>
      <comment>Добро пожаловать!</comment>
      <origin>10048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="ntvq6crxz64ha65gllo7d9z9aihhfxa" xml:space="preserve">{{Hello|--[[Кыттааччы:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Bot 3-f|ырытыы]]) 06:54, 9 Атырдьах ыйын 2026 (+09)}}</text>
      <sha1>ntvq6crxz64ha65gllo7d9z9aihhfxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СПДьНь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2572</id>
    <redirect title="Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)" />
    <revision>
      <id>10050</id>
      <timestamp>2026-08-09T02:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]</comment>
      <origin>10050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="bkvqfhcprg6y3ktutv8lxrapg782wl4" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]]</text>
      <sha1>bkvqfhcprg6y3ktutv8lxrapg782wl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10055</id>
      <parentid>10050</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы мантан [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]] манна [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)]] уларыйда</comment>
      <origin>10055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="qnbwrb6m81t4jlxkc6ho3x23v6xhnt5" xml:space="preserve">#REDIRECT[[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)]]</text>
      <sha1>qnbwrb6m81t4jlxkc6ho3x23v6xhnt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Киирии</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2573</id>
    <redirect title="СПДьНь/Киирии" />
    <revision>
      <id>10052</id>
      <timestamp>2026-08-09T02:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Dliavib [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара. Киирии]] сирэй аатын маннык [[СПДьНь/Киирии]] уларыппыт</comment>
      <origin>10052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="1iuloy004xlgruwzf01qwh0v4sio1qj" xml:space="preserve">#утаарыы [[СПДьНь/Киирии]]</text>
      <sha1>1iuloy004xlgruwzf01qwh0v4sio1qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2574</id>
    <redirect title="Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)" />
    <revision>
      <id>10054</id>
      <timestamp>2026-08-09T02:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Dliavib [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара]] сирэй аатын маннык [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)]] уларыппыт</comment>
      <origin>10054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="qyvy75yoj97cct7pt8hjrr2wq189swo" xml:space="preserve">#утаарыы [[Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара (Копырин)]]</text>
      <sha1>qyvy75yoj97cct7pt8hjrr2wq189swo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аан дойду географическай эйгэтэ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2575</id>
    <redirect title="СПДьНь/Бастакы глава" />
    <revision>
      <id>10068</id>
      <timestamp>2026-08-09T02:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>Dliavib [[Аан дойду географическай эйгэтэ...]] сирэй аатын маннык [[СПДьНь/Бастакы глава]] уларыппыт</comment>
      <origin>10068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="gwh5djsle2kab8rkwa3diugqvza362x" xml:space="preserve">#утаарыы [[СПДьНь/Бастакы глава]]</text>
      <sha1>gwh5djsle2kab8rkwa3diugqvza362x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СПДьНь/Иккис глава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2576</id>
    <revision>
      <id>10072</id>
      <timestamp>2026-08-09T02:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{header  | title      = Иккис глава  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара  | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]  | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]  | notes      =  }} &lt;div class=&quot;text&quot;&gt; == Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛ...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>10072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="516" sha1="6g4y84vdzzn3s4ahl3pl1woj4153ya3" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==</text>
      <sha1>6g4y84vdzzn3s4ahl3pl1woj4153ya3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10073</id>
      <parentid>10072</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="637" sha1="jxbltffm07ubw1j3k625rq1ttm3pty1" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>jxbltffm07ubw1j3k625rq1ttm3pty1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10074</id>
      <parentid>10073</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17958" sha1="komkhaec51rjy63mf0juuqxpwq7jzxl" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.


&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>komkhaec51rjy63mf0juuqxpwq7jzxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10075</id>
      <parentid>10074</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23689" sha1="i5xqxmueqbt8eb0ivmi2ju9vldmzmbt" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).


&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>i5xqxmueqbt8eb0ivmi2ju9vldmzmbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10076</id>
      <parentid>10075</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32453" sha1="4o8nrranxuk9rs5ni3yffdispoediw7" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>4o8nrranxuk9rs5ni3yffdispoediw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10077</id>
      <parentid>10076</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35552" sha1="8ernkpv7t301n7imgnc5itfqle3tk5f" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>8ernkpv7t301n7imgnc5itfqle3tk5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10078</id>
      <parentid>10077</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таас. Хайа. */</comment>
      <origin>10078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38295" sha1="29t50729iuk3ofriww9an3izrkpw3aj" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>29t50729iuk3ofriww9an3izrkpw3aj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10079</id>
      <parentid>10078</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Былыт. */</comment>
      <origin>10079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74838" sha1="i75gp1hfg0fastgb7h20e5y8q7784gj" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>i75gp1hfg0fastgb7h20e5y8q7784gj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10080</id>
      <parentid>10079</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сылгы. */</comment>
      <origin>10080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83057" sha1="9yhhonsu54qhulvq3h8aopjyegm09vm" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>9yhhonsu54qhulvq3h8aopjyegm09vm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10081</id>
      <parentid>10080</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ынах. Оҕус. */</comment>
      <origin>10081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87238" sha1="oadvdakwuwuuxagfcgj8klt5bghmuzn" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>oadvdakwuwuuxagfcgj8klt5bghmuzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10082</id>
      <parentid>10081</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ыт. */</comment>
      <origin>10082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97300" sha1="8qlt3w7xqelqut18onqc2gnnu9xoe99" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>8qlt3w7xqelqut18onqc2gnnu9xoe99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10083</id>
      <parentid>10082</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күөх от */</comment>
      <origin>10083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108262" sha1="dt3tiqy4aryzj22hvucgyyko21u55bv" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
=== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар. ===
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар.''' Ырыа чыычаахтартан образка күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, ымыы, көлүөс уо. д. а. Хомуска күөрэгэй дьырылас ырыатын үтүгүннэрэн оонньууллар. Кыыс оҕоҕо «Күөрэгэй» диэн ааты биэрэллэр.

Күөрэгэй, көлүөс, татыйык — кыыс оҕо, кыыс дьахтар. Айыы дьоно оҕолорун этэллэр: «көмүс түөстээх күөрэгэйбит, алтан түөстээх далбарайбыт» (68—141). Ньургун Боотур этэр: «күн айыы күндү күөрэгэйэ аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо биэбэкэйим!» (39— 175).
Кыыс ырыата күөрэгэй ырыатыгар тэҥнээх. Олоҥхо-ҕо айыы кыыһа ыллаан «күөрэгэй оҕотун курдук күйгүөрэ... турбута эбитэ үһү»  (31 —133),— дэнэр.

Күөрэгэй ыллыыра — дьол, үөрүү, өрөгөй: «күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа» (50—35).

Туллуктар — кыргыттар: «туллук маҥан кыргыттар чорооҥҥо куппуттар» (10—56).

Арыт эр киһи эмиэ — туллук. Дьахтар эрин сэриигэ атаарар тойугар этэр: «туллуктуура доҕорум..., көстөр күндү көмүһүм! Көстө көтөр күнүҥ буолла».

Долгуйбут сүрэх—доҕуурга иҥнибит туллук: «тойон сүрэҕим, доҕуурга иҥнибит туллук чыычаах курдук, толугуруу долгуйдаҕыан» (52—292, 235).

Бухатыыр силэ — туллук курдук. Ньургун Боотур: «үрүҥ туллук курдугунан «топ» гына силлиир» (22— 208, 90).
Чыычааҕынан туох эрэ аччыгыйы, дьоҕуһу дьүһүннүүллэр. Аал Луук маска: «чыычаах тумсун саҕа күлүмнүү умайа түспүт өлбөт мэҥэ уута» (62—240).

Адьарай ааттаахтара Үрүҥ Уоланы сэнээн хоһулууллар: «чооруос саҕа буолан туран чоргуйара да баар ээ!» (41—35).

Тыл иччитэ чыычаах буолар. Айыҥат хаан аймаҕа хомуһу айан баран бу курдук этэр: «тыл иччитин, тыллаах-өстөөх тыһы ымыы чыычаах гынан, тылгар сыһыардым» (43—239).

=== Кэҕэ ===
'''Кэҕэ.''' Кэҕэ еааһы, сайыны хоһуйуу арахсыбат аргыһа диэххэ сөп. Олоҥхоҕо айыы аймаҕа олорор сирэ — «кэрээбэт кэҕэтэ кэпсии турар» эргиччи сайын дойду. Кэҕэ кэрэ куолаһын хайҕаан хоһуйуулар бааллар.

Кэҕэ, син биир күөрэгэй, өтөн курдук, үөрүү, дьол, сайын символа буолар. «Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕз этиэ, күөрэгэй ыллыа» (50—35) диэн өс хоһооно баар.

Ол эрээри кэҕэ икки өрүттээхтик туттуллар. Дуоспуруна суох тыллаах-өстөөх киһини «кэҕэ курдук сэлээр кэпсээннээх» (43—55) диэн этэллэр. Биир сиргэ түптээн олорбот, тохтообот, сүүрэ-көтө сылдьар киһини эмиэ кэҕэҕэ холуур түбэлтэ баар буолар. Маны таһынан кэҕэ, чөкчөҥөнү, куоҕаһы кытта сэргэ, ойуун эмэгэтэ буолар. Ойуун абааһытын киллэрэригэр «кэҕэлиир», а. э. кэҕэ курдук саҥарар.

=== Кыталык. Туруйа. ===
'''Кыталык. Туруйа.''' Бөдөҥ көтөрдөртөн саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит кыталык буолар. Сахаҕа кыталык Айыы ытык кыыла, айыылар орто дойду дьонугар кыталык буолан көстеллер. Ол туһунан А. Е.. Кулаковскай бу курдук хоһуйар:

:Былыр... 
:Айыы дьоно 
:Алҕаан барак 
:Айах туттахтарына, 
:Айыҥат хаан аймаҕа, 
:Аҕыс кыталык буолан, 
:Айыы дьонун 
:Айхаллаах түһүлгэлэрин 
:Анааран-алҕаан Ааһаллара эбитэ үһү.
:(43—273)

Былыр кыталык киһиэхэ үчүгэйгэ эрэ көстөр дии саныыллара. Кыталыгы көрбүт сирдэрэ — айыы илэ бэйэтинэн түһэн көстүбүт, тайбыт (дайбыт) сирэ — ол күнтэн ыла бэлиэҕэ ылыллар, ытыктанар, кэпсэлгэ сылдьар сир буолар. Айыы тайбыт сирэ — дьоллоох-соргулаах сир. Дьэ ол иһин «Кыталыктаах», «Кыталык ыллаабыт», «Айыы тайбыт» диэн алаастар, үрэхтэр, хайалар ааттара ааттаналлар (27).

Кыталык бэйэтэ тас дьүһүнэ, быһыыта-тутуута кыраһыабайынан эрэ аатырбат, саҥата («ырыата») кэрэтинэн эмиэ кэпсээҥҥэ киирэр: «кыталыктан ордук кыраһыабай куоластаах кыылы көрбөтөҕүм» (52—276).

Саха народнай музыкатыгар кыталык, куөрэгэй куоластарын үтүктүү биллэр миэстэни ылар. Оттон куба, хаас тас быһыыларынан - үчүгэй холобурга арыт киирэллэр буолан баран («кубалыы устар», «хаампытынан хаас оҕото»), саҥаларынан, төттөрү, сириигэ киирэллэр. Олоҥхоҕо абааһы бухатыырын ырыата бу курдук хоһуйуллар:

:Кус-хаас тойуга туойулла, 
:Куба-лахсыыр ырыата ыллана, 
:Иһиллэ-иһиллэ мэлийэн, 
:Сүтэ-сүтэ күөдьүйэн,
:Өрүтэ ньиргиэрэн
:Тиийэн кэлэн испитэ эбитэ үһү.
(31 — 108)

Норуот поэзиятыгар кыталык кэнниттэн туруйа үгүстүк образтанар. Кинилэр иккиэн сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьар буолаллар.

Кыталык — кыыс, дьахтар; туруйа — уол: «тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82).

Кыргыттар кыталыктыы ыллыыллар, уолаттар — туруйалыы: «кыыс оҕо манна кыталыктыы ыллаабыт, уол оҕо манна туруйалыы туойбут» (41—309).
Олоҥхоҕо айыы кыргыттара, дьахталлара — кыталык курдуктар. Туйаарыма Куо «кыталык курдук кын-талдьыйар», кини куолаһа «кыталык ырыатын курдук кыҥкыныы дьырылыыр» (41—163, 169).

Айыы кыргыттара, дьахталлара, удаҕаттар санааталлар эрэ кыталыкка кубулуйаллар, кыталык буолан көтөллөр. Айыы Умсуур, «тыһы кыталык буолла да, өрө көттө» (22—236).

Арыт олоҥхо бухатыыра эмиэ кыталыкка холуллара баар буолар. Үрүҥ Уолан «көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах... бэрт диэн үтүө киһи» (22—306). Дьахтар кэрэтэ арыт туруйаҕа холуллара эмиэ баар буолар. Эр киһи дьахтары бу курдук туойар:
:Дуобуналыыр барахсан, 
:Дьоролдьуйан сылдьаргын, 
:Туруйа кыылбар 
:Доҕордуу көрдүм.
(52—234)

Кыталык — үтүө, ыраас быһыы идеала. Сахаҕа маннык өс хоһооно баар: «кыталык кынатын төбөтүгэр кыырпахтааҕар дылы» (50—189). Бу этии өйдөбүлэ «и солнце не без пятен» диэн нуучча өһүн хоһоонугар майгынныыр.

Хонуу, кырдал (томтор) ырааһа, киэҥэ кыталыгынан, туруйанан доҕуһуолланан этиллэр: «кыталык кыыл түһэн ыллаан ааһар кылбаа маҥан кырдала..., туруйа кыыл түһэн тохтоон ааһар добдул маҥан томторо» (52—211).

Олоҥхо бухатыырын  биилкэтэ кыталык сыҥааҕын уҥуоҕар майгынныыр: «тыһы кыталык тыллаах тылбыы көмүс сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа тарпыт курдук кыр-быытаммытынан кэлэр, кыыдам көмүс үстүү салаалардаах үөрбэлэрдээх эбит» (39—151).

Кыталык хамнаныыта айыы дьонугар эрэ холобурданар буоллаҕына, туруйа хамнаныыта арыт абааһыга эмиэ сыһыаннанар. Кыргыттар «кыттыһа сылдьан кыама суох кыталыктастылар» (43—219). Айыы бухатыыра «абааһы уолун... туруйалатта» (22—180).

Өргөс хайалар туруйаларга майгынныыллар: «тоҕус туруйа кыыл утарыта көрсөн олороллорун курдук тоҕус туой маҥан тумулаттар» (10—22).
Чүөмпэ күөл туруйа хараҕынан дьүһүннэнэр: «туруйа хараҕын саҕа уолбат чөҥөрө чүөмпэ күөл» (10— 237).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>dt3tiqy4aryzj22hvucgyyko21u55bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10084</id>
      <parentid>10083</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кыталык. Туруйа. */</comment>
      <origin>10084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118807" sha1="hgjujj5s5l1xzxdujre6nlsbp7i0adx" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
=== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар. ===
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар.''' Ырыа чыычаахтартан образка күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, ымыы, көлүөс уо. д. а. Хомуска күөрэгэй дьырылас ырыатын үтүгүннэрэн оонньууллар. Кыыс оҕоҕо «Күөрэгэй» диэн ааты биэрэллэр.

Күөрэгэй, көлүөс, татыйык — кыыс оҕо, кыыс дьахтар. Айыы дьоно оҕолорун этэллэр: «көмүс түөстээх күөрэгэйбит, алтан түөстээх далбарайбыт» (68—141). Ньургун Боотур этэр: «күн айыы күндү күөрэгэйэ аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо биэбэкэйим!» (39— 175).
Кыыс ырыата күөрэгэй ырыатыгар тэҥнээх. Олоҥхо-ҕо айыы кыыһа ыллаан «күөрэгэй оҕотун курдук күйгүөрэ... турбута эбитэ үһү»  (31 —133),— дэнэр.

Күөрэгэй ыллыыра — дьол, үөрүү, өрөгөй: «күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа» (50—35).

Туллуктар — кыргыттар: «туллук маҥан кыргыттар чорооҥҥо куппуттар» (10—56).

Арыт эр киһи эмиэ — туллук. Дьахтар эрин сэриигэ атаарар тойугар этэр: «туллуктуура доҕорум..., көстөр күндү көмүһүм! Көстө көтөр күнүҥ буолла».

Долгуйбут сүрэх—доҕуурга иҥнибит туллук: «тойон сүрэҕим, доҕуурга иҥнибит туллук чыычаах курдук, толугуруу долгуйдаҕыан» (52—292, 235).

Бухатыыр силэ — туллук курдук. Ньургун Боотур: «үрүҥ туллук курдугунан «топ» гына силлиир» (22— 208, 90).
Чыычааҕынан туох эрэ аччыгыйы, дьоҕуһу дьүһүннүүллэр. Аал Луук маска: «чыычаах тумсун саҕа күлүмнүү умайа түспүт өлбөт мэҥэ уута» (62—240).

Адьарай ааттаахтара Үрүҥ Уоланы сэнээн хоһулууллар: «чооруос саҕа буолан туран чоргуйара да баар ээ!» (41—35).

Тыл иччитэ чыычаах буолар. Айыҥат хаан аймаҕа хомуһу айан баран бу курдук этэр: «тыл иччитин, тыллаах-өстөөх тыһы ымыы чыычаах гынан, тылгар сыһыардым» (43—239).

=== Кэҕэ ===
'''Кэҕэ.''' Кэҕэ еааһы, сайыны хоһуйуу арахсыбат аргыһа диэххэ сөп. Олоҥхоҕо айыы аймаҕа олорор сирэ — «кэрээбэт кэҕэтэ кэпсии турар» эргиччи сайын дойду. Кэҕэ кэрэ куолаһын хайҕаан хоһуйуулар бааллар.

Кэҕэ, син биир күөрэгэй, өтөн курдук, үөрүү, дьол, сайын символа буолар. «Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕз этиэ, күөрэгэй ыллыа» (50—35) диэн өс хоһооно баар.

Ол эрээри кэҕэ икки өрүттээхтик туттуллар. Дуоспуруна суох тыллаах-өстөөх киһини «кэҕэ курдук сэлээр кэпсээннээх» (43—55) диэн этэллэр. Биир сиргэ түптээн олорбот, тохтообот, сүүрэ-көтө сылдьар киһини эмиэ кэҕэҕэ холуур түбэлтэ баар буолар. Маны таһынан кэҕэ, чөкчөҥөнү, куоҕаһы кытта сэргэ, ойуун эмэгэтэ буолар. Ойуун абааһытын киллэрэригэр «кэҕэлиир», а. э. кэҕэ курдук саҥарар.

=== Кыталык. Туруйа. ===
'''Кыталык. Туруйа.''' Бөдөҥ көтөрдөртөн саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит кыталык буолар. Сахаҕа кыталык Айыы ытык кыыла, айыылар орто дойду дьонугар кыталык буолан көстеллер. Ол туһунан А. Е.. Кулаковскай бу курдук хоһуйар:

:Былыр... 
:Айыы дьоно 
:Алҕаан барак 
:Айах туттахтарына, 
:Айыҥат хаан аймаҕа, 
:Аҕыс кыталык буолан, 
:Айыы дьонун 
:Айхаллаах түһүлгэлэрин 
:Анааран-алҕаан Ааһаллара эбитэ үһү.
:(43—273)

Былыр кыталык киһиэхэ үчүгэйгэ эрэ көстөр дии саныыллара. Кыталыгы көрбүт сирдэрэ — айыы илэ бэйэтинэн түһэн көстүбүт, тайбыт (дайбыт) сирэ — ол күнтэн ыла бэлиэҕэ ылыллар, ытыктанар, кэпсэлгэ сылдьар сир буолар. Айыы тайбыт сирэ — дьоллоох-соргулаах сир. Дьэ ол иһин «Кыталыктаах», «Кыталык ыллаабыт», «Айыы тайбыт» диэн алаастар, үрэхтэр, хайалар ааттара ааттаналлар (27).

Кыталык бэйэтэ тас дьүһүнэ, быһыыта-тутуута кыраһыабайынан эрэ аатырбат, саҥата («ырыата») кэрэтинэн эмиэ кэпсээҥҥэ киирэр: «кыталыктан ордук кыраһыабай куоластаах кыылы көрбөтөҕүм» (52—276).

Саха народнай музыкатыгар кыталык, куөрэгэй куоластарын үтүктүү биллэр миэстэни ылар. Оттон куба, хаас тас быһыыларынан - үчүгэй холобурга арыт киирэллэр буолан баран («кубалыы устар», «хаампытынан хаас оҕото»), саҥаларынан, төттөрү, сириигэ киирэллэр. Олоҥхоҕо абааһы бухатыырын ырыата бу курдук хоһуйуллар:

:Кус-хаас тойуга туойулла, 
:Куба-лахсыыр ырыата ыллана, 
:Иһиллэ-иһиллэ мэлийэн, 
:Сүтэ-сүтэ күөдьүйэн,
:Өрүтэ ньиргиэрэн
:Тиийэн кэлэн испитэ эбитэ үһү.
(31 — 108)

Норуот поэзиятыгар кыталык кэнниттэн туруйа үгүстүк образтанар. Кинилэр иккиэн сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьар буолаллар.

Кыталык — кыыс, дьахтар; туруйа — уол: «тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82).

Кыргыттар кыталыктыы ыллыыллар, уолаттар — туруйалыы: «кыыс оҕо манна кыталыктыы ыллаабыт, уол оҕо манна туруйалыы туойбут» (41—309).
Олоҥхоҕо айыы кыргыттара, дьахталлара — кыталык курдуктар. Туйаарыма Куо «кыталык курдук кын-талдьыйар», кини куолаһа «кыталык ырыатын курдук кыҥкыныы дьырылыыр» (41—163, 169).

Айыы кыргыттара, дьахталлара, удаҕаттар санааталлар эрэ кыталыкка кубулуйаллар, кыталык буолан көтөллөр. Айыы Умсуур, «тыһы кыталык буолла да, өрө көттө» (22—236).

Арыт олоҥхо бухатыыра эмиэ кыталыкка холуллара баар буолар. Үрүҥ Уолан «көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах... бэрт диэн үтүө киһи» (22—306). Дьахтар кэрэтэ арыт туруйаҕа холуллара эмиэ баар буолар. Эр киһи дьахтары бу курдук туойар:
:Дуобуналыыр барахсан, 
:Дьоролдьуйан сылдьаргын, 
:Туруйа кыылбар 
:Доҕордуу көрдүм.
(52—234)

Кыталык — үтүө, ыраас быһыы идеала. Сахаҕа маннык өс хоһооно баар: «кыталык кынатын төбөтүгэр кыырпахтааҕар дылы» (50—189). Бу этии өйдөбүлэ «и солнце не без пятен» диэн нуучча өһүн хоһоонугар майгынныыр.

Хонуу, кырдал (томтор) ырааһа, киэҥэ кыталыгынан, туруйанан доҕуһуолланан этиллэр: «кыталык кыыл түһэн ыллаан ааһар кылбаа маҥан кырдала..., туруйа кыыл түһэн тохтоон ааһар добдул маҥан томторо» (52—211).

Олоҥхо бухатыырын  биилкэтэ кыталык сыҥааҕын уҥуоҕар майгынныыр: «тыһы кыталык тыллаах тылбыы көмүс сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа тарпыт курдук кыр-быытаммытынан кэлэр, кыыдам көмүс үстүү салаалардаах үөрбэлэрдээх эбит» (39—151).

Кыталык хамнаныыта айыы дьонугар эрэ холобурданар буоллаҕына, туруйа хамнаныыта арыт абааһыга эмиэ сыһыаннанар. Кыргыттар «кыттыһа сылдьан кыама суох кыталыктастылар» (43—219). Айыы бухатыыра «абааһы уолун... туруйалатта» (22—180).

Өргөс хайалар туруйаларга майгынныыллар: «тоҕус туруйа кыыл утарыта көрсөн олороллорун курдук тоҕус туой маҥан тумулаттар» (10—22).
Чүөмпэ күөл туруйа хараҕынан дьүһүннэнэр: «туруйа хараҕын саҕа уолбат чөҥөрө чүөмпэ күөл» (10— 237).
=== Хотой ===
'''Хотой''' эмиэ айыы ытык кыыла. Кинини ытыктаан «тойон», «тойон кыыл» диэн ааттыыллар. Өссө кинини бэрт былыр араҥаччылыыр таҥара оҥостоллоро эбитэ үһү («Хотой айыы», «Тойон таҥара»).

Хотойу хаһан да бултаспаттар, тыыппаттар. Тыыппыт киһини: буулуур дииллэр. Онон хотой былыргы саха итэҕэлигэр киирбит көтөр. Хотой ыал аттыгар кэлэн түстэҕинэ, анаан ас тэрийэн аһаталлар. Өссө хотой уҥуох туттараары гыннаҕына, киһиэхэ чугаһыыр диэн буолар. Оччоҕо кинини өлүөр диэри аһатыахтааххын, өллөҕүнэ уҥуох көтөҕүөхтээххин.

Хотойу маннык эпитеттарынан хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой кыыл» (43—247).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. Ньургун Боотур «үҥкүрүс-күөлэһис гына түстэ, хотой хара дьаҕыла буола түстэ» (22—342) дэнэр. Кини аллараа дойдуттан, «моонньугар мойбордоох мохсоҕол кыыл буолан» (39—300), айыытын сиригэр көтөн тахсар. Оттон абааһылар хотой, мохсоҕол буолбаттар, үксүгэр суор буолаллар. Холобур, Кыыс Кыскыйдаан эдьиийэ Ытык Хахайдаан удаҕан «күтүр улахан хара маҥаас суор» буолан көтөн барыйар (62—252). Ол гынан баран норуот тылынан айымньытыгар хотой образтаан этиилэргэ, тэҥнээһиннэргэ олус үгүстүк туттуллубат.

=== Атын көтөрдөр. ===

'''Атын көтөрдөр.''' Мас көтөрдөрүттэн үгүстүк улар (дьүһүнэ, улахана, быһыыта-майгыта) образка киирэр.
Тыа куртуйах кутуругунан дьүһүннэнэр: «куртуйах улар кутуругун нуоҕайын өрүкүччү туппут курдук догдоҥо... тыа» (10—23).

Халлаан, былыт өҥө эрдэҕэс түөһүн эбириэнигэр майгынныыр: «эрдэҕэс улар кыыл түөһүн эбир түүтүн ойуутун курдук ииримтийэн көстөр эҕэрдэлээх илин халлаан» (31—9), «эрдэҕэс улар эбириэнин курдук, эбир дьаҕыл былыт» (43—256).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин киэҥин көрдөрөргө улар холобур буолар: «уолан киһи улар саҕа буолан уулан тиийэр уҥа диэки өттө»... (39—150).

Бухатыыр атын миинэрэ хара улар көтөн тахсарын курдук: «халдьаайы тыа хара уларын курдук, атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ» (68—16).
Долгуйбут киһи быара улар курдук омуннаахтык мөхсөр: «хара быарым хандааҕа иҥнибит хара улар курдук халыгырыы хамнаатаҕыан» (52—235).
Оҕо уончалаах, мэнигиргиир сааһын «улар сааһа», «уларыгар түһэ сылдьар» (43—64) диэччилэр. Акаары киһини «улар мэйии» (50—105) диэччилэр.

Суор, тураах, элиэ, мэкчиргэ (хаххан), кукаакы, киргил (тоҥсоҕой), чаччыгыныар наар мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Кинилэр сиэмэх биитэр куһаҕан дьүһүннээх, быһыылаах-тутуулаах, саҥалаах көтөрдөр. Норуот кинилэргэ сыһыанын маннык өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «суор суорун хараҕын оҥпот, тойон тойонун түһэн биэрбэт» (50—52); «киһи суора киһи» (бардам, иҥсэлээх) (80—45), «суут баһа мэкчиргэ баһын курдук», «элийбити элиэ сиир» (52—123, ,124); «тойон олоҕор тураах олорор», «собулҕаҕа суор-тураах мустар, өлбүт киһи үбүн баай хомуйар», «кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, тоҥсоҕой тойонноох, чаччыгыныар чаччыыналаах, суор суруксуттаах» (50—39, 41, 51). Остуоруйаҕа абааһылар суор буолан көтөллөр.

Манна даҕатан эттэххэ, сорох хотугу омуктарга суор саамай ытык көтөр ахсааныгар киирэр. Холобур, эскимостар суору бэрт былыргы төрүттээх, муударай көтөрүнэн ааҕаллар. Кинилэр суору хаһан да өлөрбөттөр, атаҕастаабаттар. Онно олохсуйар суордар хас биирдиилэрэ ааттаахтар-суоллаахтар. Эскимостар остуоруйаларыгар суор арыт муударай сүбэһит, арыт киһиэхэ дьолу тосхойооччу улуу аптаах, арыт атаҕастаабыт акаарыны накаастыыр албастаах көтөр буолуталыыр (132—89).

Уу көтөрдөрүн быһыылара, дьүһүннэрэ, саҥалара, онтон да атын туох эрэ бэлиэ уратылара тыл дэгэтигэр, өс хоһоонугар, араас тэҥнээһиннэргэ киирэллэр.

Моонньоҕон төбөтүн курдук көхөлөр: «моонньоҕон куһум моонньулаах мэйиитин күөкэлдьитэн эрэрин курдук.. көхөлөрдөөх», Сабыйа баай хотун «үрүмэтийэн көрбөт үүт көлүйэтигэр киирэн умсаах кус курдук умсан таһыгыраата» (39—151, 67).

Халба «суох-суох-суох...» диир курдук саҥалаах. Ол иһин, ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэх» (50—111) диэч-чилэр.

Ньургун Боотур айаннаабыта түргэниттэн «икки кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук өрө куһугуруур» (39—171). «Орулуостуу оонньоон, тыйаахтыы тыынан, биргинэхтии битийэн» (50—91) диэн олус омуннурууну этэллэр.
Айыы дьонун «араҕас илгэтэ», орулуос сымыытынан дьүһүннэнэр. Сабыйа Баай Хотун «арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан лачыгыраччы арыылаабыт... кытарах биэ кымыһынан ыһыах ыһан унаарытар» (22—166).

Сымыыт итинтэн атын дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, халлаан, күөл анды сымыытыгар холуллаллар: «арыылаабыт анды сымыытын курдук араҕас маҥан күөл» (49—17).

Итини таһынан киһи характерын сымыытынан бэлиэтээн эмиэ этэллэр. Саҥата, иҥэ-ньаҥа суох, бүтэй киһини «сымыыттааҕар бүтэй» дииллэр.
Уһуннук тугу эрэ кэтэһэн, манаан хаалыы — «хаас харабыла буолуу» (50—87, 186).
Халлаан өҥө арыт хаас кынатын түүтүнэн дьүһүннэнэр: «тоҕус хоҥор хаас хотоҕойун түүтүн холбуу туппут курдук,.. соһо тураҕас маҥан халлаан» (31—9).

Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар — «ураанай туоһахталааҕар дылы» (50—190).
«Орто дойду» үөһэттэн көстүүтэ ураанай туоһахтатыгар холуллар: «орто туруу бараан дойдум ураанай кус туоһахтатын курдүк туналыйан көстөн кэллэ» (52 —325).

Күүстээҕи мөлтөх батыһар — «көҕөн көттөҕүнэ, чөркөй хаалбат». Көҕөн сэргэҕинэн холобур буолар: «көҕөн курдук сэргэх». Куттас киһини «кус сүрэх» (50— 129, 82, 121) дииллэр.

Кынат туһунан маннык этиилэр бааллар: «кыната сарбыллыбыт» (баҕата, эрэлэ кыайан туолбатах), «кы-натын куурдубут» (бараары, айаннаары оҥосто сылдьар) (50—93, 184); «кынаттаммыт», «кынат үүннэриммит» (санаата күүһүрбүт) уо. д. а. Итилэр «опустить (распустить, расправить, подрезать и т. д.) крылья» диэн нууччалыы тэгилитэн этиилэри кытта уруулуулар.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>hgjujj5s5l1xzxdujre6nlsbp7i0adx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10085</id>
      <parentid>10084</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хотой */</comment>
      <origin>10085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118808" sha1="2zq37o7fi40z3fiuz1swtnjq5zk5f97" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
=== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар. ===
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар.''' Ырыа чыычаахтартан образка күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, ымыы, көлүөс уо. д. а. Хомуска күөрэгэй дьырылас ырыатын үтүгүннэрэн оонньууллар. Кыыс оҕоҕо «Күөрэгэй» диэн ааты биэрэллэр.

Күөрэгэй, көлүөс, татыйык — кыыс оҕо, кыыс дьахтар. Айыы дьоно оҕолорун этэллэр: «көмүс түөстээх күөрэгэйбит, алтан түөстээх далбарайбыт» (68—141). Ньургун Боотур этэр: «күн айыы күндү күөрэгэйэ аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо биэбэкэйим!» (39— 175).
Кыыс ырыата күөрэгэй ырыатыгар тэҥнээх. Олоҥхо-ҕо айыы кыыһа ыллаан «күөрэгэй оҕотун курдук күйгүөрэ... турбута эбитэ үһү»  (31 —133),— дэнэр.

Күөрэгэй ыллыыра — дьол, үөрүү, өрөгөй: «күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа» (50—35).

Туллуктар — кыргыттар: «туллук маҥан кыргыттар чорооҥҥо куппуттар» (10—56).

Арыт эр киһи эмиэ — туллук. Дьахтар эрин сэриигэ атаарар тойугар этэр: «туллуктуура доҕорум..., көстөр күндү көмүһүм! Көстө көтөр күнүҥ буолла».

Долгуйбут сүрэх—доҕуурга иҥнибит туллук: «тойон сүрэҕим, доҕуурга иҥнибит туллук чыычаах курдук, толугуруу долгуйдаҕыан» (52—292, 235).

Бухатыыр силэ — туллук курдук. Ньургун Боотур: «үрүҥ туллук курдугунан «топ» гына силлиир» (22— 208, 90).
Чыычааҕынан туох эрэ аччыгыйы, дьоҕуһу дьүһүннүүллэр. Аал Луук маска: «чыычаах тумсун саҕа күлүмнүү умайа түспүт өлбөт мэҥэ уута» (62—240).

Адьарай ааттаахтара Үрүҥ Уоланы сэнээн хоһулууллар: «чооруос саҕа буолан туран чоргуйара да баар ээ!» (41—35).

Тыл иччитэ чыычаах буолар. Айыҥат хаан аймаҕа хомуһу айан баран бу курдук этэр: «тыл иччитин, тыллаах-өстөөх тыһы ымыы чыычаах гынан, тылгар сыһыардым» (43—239).

=== Кэҕэ ===
'''Кэҕэ.''' Кэҕэ еааһы, сайыны хоһуйуу арахсыбат аргыһа диэххэ сөп. Олоҥхоҕо айыы аймаҕа олорор сирэ — «кэрээбэт кэҕэтэ кэпсии турар» эргиччи сайын дойду. Кэҕэ кэрэ куолаһын хайҕаан хоһуйуулар бааллар.

Кэҕэ, син биир күөрэгэй, өтөн курдук, үөрүү, дьол, сайын символа буолар. «Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕз этиэ, күөрэгэй ыллыа» (50—35) диэн өс хоһооно баар.

Ол эрээри кэҕэ икки өрүттээхтик туттуллар. Дуоспуруна суох тыллаах-өстөөх киһини «кэҕэ курдук сэлээр кэпсээннээх» (43—55) диэн этэллэр. Биир сиргэ түптээн олорбот, тохтообот, сүүрэ-көтө сылдьар киһини эмиэ кэҕэҕэ холуур түбэлтэ баар буолар. Маны таһынан кэҕэ, чөкчөҥөнү, куоҕаһы кытта сэргэ, ойуун эмэгэтэ буолар. Ойуун абааһытын киллэрэригэр «кэҕэлиир», а. э. кэҕэ курдук саҥарар.

=== Кыталык. Туруйа. ===
'''Кыталык. Туруйа.''' Бөдөҥ көтөрдөртөн саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит кыталык буолар. Сахаҕа кыталык Айыы ытык кыыла, айыылар орто дойду дьонугар кыталык буолан көстеллер. Ол туһунан А. Е.. Кулаковскай бу курдук хоһуйар:

:Былыр... 
:Айыы дьоно 
:Алҕаан барак 
:Айах туттахтарына, 
:Айыҥат хаан аймаҕа, 
:Аҕыс кыталык буолан, 
:Айыы дьонун 
:Айхаллаах түһүлгэлэрин 
:Анааран-алҕаан Ааһаллара эбитэ үһү.
:(43—273)

Былыр кыталык киһиэхэ үчүгэйгэ эрэ көстөр дии саныыллара. Кыталыгы көрбүт сирдэрэ — айыы илэ бэйэтинэн түһэн көстүбүт, тайбыт (дайбыт) сирэ — ол күнтэн ыла бэлиэҕэ ылыллар, ытыктанар, кэпсэлгэ сылдьар сир буолар. Айыы тайбыт сирэ — дьоллоох-соргулаах сир. Дьэ ол иһин «Кыталыктаах», «Кыталык ыллаабыт», «Айыы тайбыт» диэн алаастар, үрэхтэр, хайалар ааттара ааттаналлар (27).

Кыталык бэйэтэ тас дьүһүнэ, быһыыта-тутуута кыраһыабайынан эрэ аатырбат, саҥата («ырыата») кэрэтинэн эмиэ кэпсээҥҥэ киирэр: «кыталыктан ордук кыраһыабай куоластаах кыылы көрбөтөҕүм» (52—276).

Саха народнай музыкатыгар кыталык, куөрэгэй куоластарын үтүктүү биллэр миэстэни ылар. Оттон куба, хаас тас быһыыларынан - үчүгэй холобурга арыт киирэллэр буолан баран («кубалыы устар», «хаампытынан хаас оҕото»), саҥаларынан, төттөрү, сириигэ киирэллэр. Олоҥхоҕо абааһы бухатыырын ырыата бу курдук хоһуйуллар:

:Кус-хаас тойуга туойулла, 
:Куба-лахсыыр ырыата ыллана, 
:Иһиллэ-иһиллэ мэлийэн, 
:Сүтэ-сүтэ күөдьүйэн,
:Өрүтэ ньиргиэрэн
:Тиийэн кэлэн испитэ эбитэ үһү.
(31 — 108)

Норуот поэзиятыгар кыталык кэнниттэн туруйа үгүстүк образтанар. Кинилэр иккиэн сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьар буолаллар.

Кыталык — кыыс, дьахтар; туруйа — уол: «тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82).

Кыргыттар кыталыктыы ыллыыллар, уолаттар — туруйалыы: «кыыс оҕо манна кыталыктыы ыллаабыт, уол оҕо манна туруйалыы туойбут» (41—309).
Олоҥхоҕо айыы кыргыттара, дьахталлара — кыталык курдуктар. Туйаарыма Куо «кыталык курдук кын-талдьыйар», кини куолаһа «кыталык ырыатын курдук кыҥкыныы дьырылыыр» (41—163, 169).

Айыы кыргыттара, дьахталлара, удаҕаттар санааталлар эрэ кыталыкка кубулуйаллар, кыталык буолан көтөллөр. Айыы Умсуур, «тыһы кыталык буолла да, өрө көттө» (22—236).

Арыт олоҥхо бухатыыра эмиэ кыталыкка холуллара баар буолар. Үрүҥ Уолан «көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах... бэрт диэн үтүө киһи» (22—306). Дьахтар кэрэтэ арыт туруйаҕа холуллара эмиэ баар буолар. Эр киһи дьахтары бу курдук туойар:
:Дуобуналыыр барахсан, 
:Дьоролдьуйан сылдьаргын, 
:Туруйа кыылбар 
:Доҕордуу көрдүм.
(52—234)

Кыталык — үтүө, ыраас быһыы идеала. Сахаҕа маннык өс хоһооно баар: «кыталык кынатын төбөтүгэр кыырпахтааҕар дылы» (50—189). Бу этии өйдөбүлэ «и солнце не без пятен» диэн нуучча өһүн хоһоонугар майгынныыр.

Хонуу, кырдал (томтор) ырааһа, киэҥэ кыталыгынан, туруйанан доҕуһуолланан этиллэр: «кыталык кыыл түһэн ыллаан ааһар кылбаа маҥан кырдала..., туруйа кыыл түһэн тохтоон ааһар добдул маҥан томторо» (52—211).

Олоҥхо бухатыырын  биилкэтэ кыталык сыҥааҕын уҥуоҕар майгынныыр: «тыһы кыталык тыллаах тылбыы көмүс сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа тарпыт курдук кыр-быытаммытынан кэлэр, кыыдам көмүс үстүү салаалардаах үөрбэлэрдээх эбит» (39—151).

Кыталык хамнаныыта айыы дьонугар эрэ холобурданар буоллаҕына, туруйа хамнаныыта арыт абааһыга эмиэ сыһыаннанар. Кыргыттар «кыттыһа сылдьан кыама суох кыталыктастылар» (43—219). Айыы бухатыыра «абааһы уолун... туруйалатта» (22—180).

Өргөс хайалар туруйаларга майгынныыллар: «тоҕус туруйа кыыл утарыта көрсөн олороллорун курдук тоҕус туой маҥан тумулаттар» (10—22).
Чүөмпэ күөл туруйа хараҕынан дьүһүннэнэр: «туруйа хараҕын саҕа уолбат чөҥөрө чүөмпэ күөл» (10— 237).
=== Хотой. ===
'''Хотой''' эмиэ айыы ытык кыыла. Кинини ытыктаан «тойон», «тойон кыыл» диэн ааттыыллар. Өссө кинини бэрт былыр араҥаччылыыр таҥара оҥостоллоро эбитэ үһү («Хотой айыы», «Тойон таҥара»).

Хотойу хаһан да бултаспаттар, тыыппаттар. Тыыппыт киһини: буулуур дииллэр. Онон хотой былыргы саха итэҕэлигэр киирбит көтөр. Хотой ыал аттыгар кэлэн түстэҕинэ, анаан ас тэрийэн аһаталлар. Өссө хотой уҥуох туттараары гыннаҕына, киһиэхэ чугаһыыр диэн буолар. Оччоҕо кинини өлүөр диэри аһатыахтааххын, өллөҕүнэ уҥуох көтөҕүөхтээххин.

Хотойу маннык эпитеттарынан хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой кыыл» (43—247).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. Ньургун Боотур «үҥкүрүс-күөлэһис гына түстэ, хотой хара дьаҕыла буола түстэ» (22—342) дэнэр. Кини аллараа дойдуттан, «моонньугар мойбордоох мохсоҕол кыыл буолан» (39—300), айыытын сиригэр көтөн тахсар. Оттон абааһылар хотой, мохсоҕол буолбаттар, үксүгэр суор буолаллар. Холобур, Кыыс Кыскыйдаан эдьиийэ Ытык Хахайдаан удаҕан «күтүр улахан хара маҥаас суор» буолан көтөн барыйар (62—252). Ол гынан баран норуот тылынан айымньытыгар хотой образтаан этиилэргэ, тэҥнээһиннэргэ олус үгүстүк туттуллубат.

=== Атын көтөрдөр. ===

'''Атын көтөрдөр.''' Мас көтөрдөрүттэн үгүстүк улар (дьүһүнэ, улахана, быһыыта-майгыта) образка киирэр.
Тыа куртуйах кутуругунан дьүһүннэнэр: «куртуйах улар кутуругун нуоҕайын өрүкүччү туппут курдук догдоҥо... тыа» (10—23).

Халлаан, былыт өҥө эрдэҕэс түөһүн эбириэнигэр майгынныыр: «эрдэҕэс улар кыыл түөһүн эбир түүтүн ойуутун курдук ииримтийэн көстөр эҕэрдэлээх илин халлаан» (31—9), «эрдэҕэс улар эбириэнин курдук, эбир дьаҕыл былыт» (43—256).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин киэҥин көрдөрөргө улар холобур буолар: «уолан киһи улар саҕа буолан уулан тиийэр уҥа диэки өттө»... (39—150).

Бухатыыр атын миинэрэ хара улар көтөн тахсарын курдук: «халдьаайы тыа хара уларын курдук, атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ» (68—16).
Долгуйбут киһи быара улар курдук омуннаахтык мөхсөр: «хара быарым хандааҕа иҥнибит хара улар курдук халыгырыы хамнаатаҕыан» (52—235).
Оҕо уончалаах, мэнигиргиир сааһын «улар сааһа», «уларыгар түһэ сылдьар» (43—64) диэччилэр. Акаары киһини «улар мэйии» (50—105) диэччилэр.

Суор, тураах, элиэ, мэкчиргэ (хаххан), кукаакы, киргил (тоҥсоҕой), чаччыгыныар наар мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Кинилэр сиэмэх биитэр куһаҕан дьүһүннээх, быһыылаах-тутуулаах, саҥалаах көтөрдөр. Норуот кинилэргэ сыһыанын маннык өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «суор суорун хараҕын оҥпот, тойон тойонун түһэн биэрбэт» (50—52); «киһи суора киһи» (бардам, иҥсэлээх) (80—45), «суут баһа мэкчиргэ баһын курдук», «элийбити элиэ сиир» (52—123, ,124); «тойон олоҕор тураах олорор», «собулҕаҕа суор-тураах мустар, өлбүт киһи үбүн баай хомуйар», «кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, тоҥсоҕой тойонноох, чаччыгыныар чаччыыналаах, суор суруксуттаах» (50—39, 41, 51). Остуоруйаҕа абааһылар суор буолан көтөллөр.

Манна даҕатан эттэххэ, сорох хотугу омуктарга суор саамай ытык көтөр ахсааныгар киирэр. Холобур, эскимостар суору бэрт былыргы төрүттээх, муударай көтөрүнэн ааҕаллар. Кинилэр суору хаһан да өлөрбөттөр, атаҕастаабаттар. Онно олохсуйар суордар хас биирдиилэрэ ааттаахтар-суоллаахтар. Эскимостар остуоруйаларыгар суор арыт муударай сүбэһит, арыт киһиэхэ дьолу тосхойооччу улуу аптаах, арыт атаҕастаабыт акаарыны накаастыыр албастаах көтөр буолуталыыр (132—89).

Уу көтөрдөрүн быһыылара, дьүһүннэрэ, саҥалара, онтон да атын туох эрэ бэлиэ уратылара тыл дэгэтигэр, өс хоһоонугар, араас тэҥнээһиннэргэ киирэллэр.

Моонньоҕон төбөтүн курдук көхөлөр: «моонньоҕон куһум моонньулаах мэйиитин күөкэлдьитэн эрэрин курдук.. көхөлөрдөөх», Сабыйа баай хотун «үрүмэтийэн көрбөт үүт көлүйэтигэр киирэн умсаах кус курдук умсан таһыгыраата» (39—151, 67).

Халба «суох-суох-суох...» диир курдук саҥалаах. Ол иһин, ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэх» (50—111) диэч-чилэр.

Ньургун Боотур айаннаабыта түргэниттэн «икки кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук өрө куһугуруур» (39—171). «Орулуостуу оонньоон, тыйаахтыы тыынан, биргинэхтии битийэн» (50—91) диэн олус омуннурууну этэллэр.
Айыы дьонун «араҕас илгэтэ», орулуос сымыытынан дьүһүннэнэр. Сабыйа Баай Хотун «арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан лачыгыраччы арыылаабыт... кытарах биэ кымыһынан ыһыах ыһан унаарытар» (22—166).

Сымыыт итинтэн атын дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, халлаан, күөл анды сымыытыгар холуллаллар: «арыылаабыт анды сымыытын курдук араҕас маҥан күөл» (49—17).

Итини таһынан киһи характерын сымыытынан бэлиэтээн эмиэ этэллэр. Саҥата, иҥэ-ньаҥа суох, бүтэй киһини «сымыыттааҕар бүтэй» дииллэр.
Уһуннук тугу эрэ кэтэһэн, манаан хаалыы — «хаас харабыла буолуу» (50—87, 186).
Халлаан өҥө арыт хаас кынатын түүтүнэн дьүһүннэнэр: «тоҕус хоҥор хаас хотоҕойун түүтүн холбуу туппут курдук,.. соһо тураҕас маҥан халлаан» (31—9).

Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар — «ураанай туоһахталааҕар дылы» (50—190).
«Орто дойду» үөһэттэн көстүүтэ ураанай туоһахтатыгар холуллар: «орто туруу бараан дойдум ураанай кус туоһахтатын курдүк туналыйан көстөн кэллэ» (52 —325).

Күүстээҕи мөлтөх батыһар — «көҕөн көттөҕүнэ, чөркөй хаалбат». Көҕөн сэргэҕинэн холобур буолар: «көҕөн курдук сэргэх». Куттас киһини «кус сүрэх» (50— 129, 82, 121) дииллэр.

Кынат туһунан маннык этиилэр бааллар: «кыната сарбыллыбыт» (баҕата, эрэлэ кыайан туолбатах), «кы-натын куурдубут» (бараары, айаннаары оҥосто сылдьар) (50—93, 184); «кынаттаммыт», «кынат үүннэриммит» (санаата күүһүрбүт) уо. д. а. Итилэр «опустить (распустить, расправить, подрезать и т. д.) крылья» диэн нууччалыы тэгилитэн этиилэри кытта уруулуулар.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>2zq37o7fi40z3fiuz1swtnjq5zk5f97</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10086</id>
      <parentid>10085</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атын көтөрдөр. */</comment>
      <origin>10086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126710" sha1="jvsnxa3y5vza9zw5t3eq0b6zzjf7thc" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
=== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар. ===
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар.''' Ырыа чыычаахтартан образка күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, ымыы, көлүөс уо. д. а. Хомуска күөрэгэй дьырылас ырыатын үтүгүннэрэн оонньууллар. Кыыс оҕоҕо «Күөрэгэй» диэн ааты биэрэллэр.

Күөрэгэй, көлүөс, татыйык — кыыс оҕо, кыыс дьахтар. Айыы дьоно оҕолорун этэллэр: «көмүс түөстээх күөрэгэйбит, алтан түөстээх далбарайбыт» (68—141). Ньургун Боотур этэр: «күн айыы күндү күөрэгэйэ аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо биэбэкэйим!» (39— 175).
Кыыс ырыата күөрэгэй ырыатыгар тэҥнээх. Олоҥхо-ҕо айыы кыыһа ыллаан «күөрэгэй оҕотун курдук күйгүөрэ... турбута эбитэ үһү»  (31 —133),— дэнэр.

Күөрэгэй ыллыыра — дьол, үөрүү, өрөгөй: «күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа» (50—35).

Туллуктар — кыргыттар: «туллук маҥан кыргыттар чорооҥҥо куппуттар» (10—56).

Арыт эр киһи эмиэ — туллук. Дьахтар эрин сэриигэ атаарар тойугар этэр: «туллуктуура доҕорум..., көстөр күндү көмүһүм! Көстө көтөр күнүҥ буолла».

Долгуйбут сүрэх—доҕуурга иҥнибит туллук: «тойон сүрэҕим, доҕуурга иҥнибит туллук чыычаах курдук, толугуруу долгуйдаҕыан» (52—292, 235).

Бухатыыр силэ — туллук курдук. Ньургун Боотур: «үрүҥ туллук курдугунан «топ» гына силлиир» (22— 208, 90).
Чыычааҕынан туох эрэ аччыгыйы, дьоҕуһу дьүһүннүүллэр. Аал Луук маска: «чыычаах тумсун саҕа күлүмнүү умайа түспүт өлбөт мэҥэ уута» (62—240).

Адьарай ааттаахтара Үрүҥ Уоланы сэнээн хоһулууллар: «чооруос саҕа буолан туран чоргуйара да баар ээ!» (41—35).

Тыл иччитэ чыычаах буолар. Айыҥат хаан аймаҕа хомуһу айан баран бу курдук этэр: «тыл иччитин, тыллаах-өстөөх тыһы ымыы чыычаах гынан, тылгар сыһыардым» (43—239).

=== Кэҕэ ===
'''Кэҕэ.''' Кэҕэ еааһы, сайыны хоһуйуу арахсыбат аргыһа диэххэ сөп. Олоҥхоҕо айыы аймаҕа олорор сирэ — «кэрээбэт кэҕэтэ кэпсии турар» эргиччи сайын дойду. Кэҕэ кэрэ куолаһын хайҕаан хоһуйуулар бааллар.

Кэҕэ, син биир күөрэгэй, өтөн курдук, үөрүү, дьол, сайын символа буолар. «Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕз этиэ, күөрэгэй ыллыа» (50—35) диэн өс хоһооно баар.

Ол эрээри кэҕэ икки өрүттээхтик туттуллар. Дуоспуруна суох тыллаах-өстөөх киһини «кэҕэ курдук сэлээр кэпсээннээх» (43—55) диэн этэллэр. Биир сиргэ түптээн олорбот, тохтообот, сүүрэ-көтө сылдьар киһини эмиэ кэҕэҕэ холуур түбэлтэ баар буолар. Маны таһынан кэҕэ, чөкчөҥөнү, куоҕаһы кытта сэргэ, ойуун эмэгэтэ буолар. Ойуун абааһытын киллэрэригэр «кэҕэлиир», а. э. кэҕэ курдук саҥарар.

=== Кыталык. Туруйа. ===
'''Кыталык. Туруйа.''' Бөдөҥ көтөрдөртөн саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит кыталык буолар. Сахаҕа кыталык Айыы ытык кыыла, айыылар орто дойду дьонугар кыталык буолан көстеллер. Ол туһунан А. Е.. Кулаковскай бу курдук хоһуйар:

:Былыр... 
:Айыы дьоно 
:Алҕаан барак 
:Айах туттахтарына, 
:Айыҥат хаан аймаҕа, 
:Аҕыс кыталык буолан, 
:Айыы дьонун 
:Айхаллаах түһүлгэлэрин 
:Анааран-алҕаан Ааһаллара эбитэ үһү.
:(43—273)

Былыр кыталык киһиэхэ үчүгэйгэ эрэ көстөр дии саныыллара. Кыталыгы көрбүт сирдэрэ — айыы илэ бэйэтинэн түһэн көстүбүт, тайбыт (дайбыт) сирэ — ол күнтэн ыла бэлиэҕэ ылыллар, ытыктанар, кэпсэлгэ сылдьар сир буолар. Айыы тайбыт сирэ — дьоллоох-соргулаах сир. Дьэ ол иһин «Кыталыктаах», «Кыталык ыллаабыт», «Айыы тайбыт» диэн алаастар, үрэхтэр, хайалар ааттара ааттаналлар (27).

Кыталык бэйэтэ тас дьүһүнэ, быһыыта-тутуута кыраһыабайынан эрэ аатырбат, саҥата («ырыата») кэрэтинэн эмиэ кэпсээҥҥэ киирэр: «кыталыктан ордук кыраһыабай куоластаах кыылы көрбөтөҕүм» (52—276).

Саха народнай музыкатыгар кыталык, куөрэгэй куоластарын үтүктүү биллэр миэстэни ылар. Оттон куба, хаас тас быһыыларынан - үчүгэй холобурга арыт киирэллэр буолан баран («кубалыы устар», «хаампытынан хаас оҕото»), саҥаларынан, төттөрү, сириигэ киирэллэр. Олоҥхоҕо абааһы бухатыырын ырыата бу курдук хоһуйуллар:

:Кус-хаас тойуга туойулла, 
:Куба-лахсыыр ырыата ыллана, 
:Иһиллэ-иһиллэ мэлийэн, 
:Сүтэ-сүтэ күөдьүйэн,
:Өрүтэ ньиргиэрэн
:Тиийэн кэлэн испитэ эбитэ үһү.
(31 — 108)

Норуот поэзиятыгар кыталык кэнниттэн туруйа үгүстүк образтанар. Кинилэр иккиэн сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьар буолаллар.

Кыталык — кыыс, дьахтар; туруйа — уол: «тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82).

Кыргыттар кыталыктыы ыллыыллар, уолаттар — туруйалыы: «кыыс оҕо манна кыталыктыы ыллаабыт, уол оҕо манна туруйалыы туойбут» (41—309).
Олоҥхоҕо айыы кыргыттара, дьахталлара — кыталык курдуктар. Туйаарыма Куо «кыталык курдук кын-талдьыйар», кини куолаһа «кыталык ырыатын курдук кыҥкыныы дьырылыыр» (41—163, 169).

Айыы кыргыттара, дьахталлара, удаҕаттар санааталлар эрэ кыталыкка кубулуйаллар, кыталык буолан көтөллөр. Айыы Умсуур, «тыһы кыталык буолла да, өрө көттө» (22—236).

Арыт олоҥхо бухатыыра эмиэ кыталыкка холуллара баар буолар. Үрүҥ Уолан «көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах... бэрт диэн үтүө киһи» (22—306). Дьахтар кэрэтэ арыт туруйаҕа холуллара эмиэ баар буолар. Эр киһи дьахтары бу курдук туойар:
:Дуобуналыыр барахсан, 
:Дьоролдьуйан сылдьаргын, 
:Туруйа кыылбар 
:Доҕордуу көрдүм.
(52—234)

Кыталык — үтүө, ыраас быһыы идеала. Сахаҕа маннык өс хоһооно баар: «кыталык кынатын төбөтүгэр кыырпахтааҕар дылы» (50—189). Бу этии өйдөбүлэ «и солнце не без пятен» диэн нуучча өһүн хоһоонугар майгынныыр.

Хонуу, кырдал (томтор) ырааһа, киэҥэ кыталыгынан, туруйанан доҕуһуолланан этиллэр: «кыталык кыыл түһэн ыллаан ааһар кылбаа маҥан кырдала..., туруйа кыыл түһэн тохтоон ааһар добдул маҥан томторо» (52—211).

Олоҥхо бухатыырын  биилкэтэ кыталык сыҥааҕын уҥуоҕар майгынныыр: «тыһы кыталык тыллаах тылбыы көмүс сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа тарпыт курдук кыр-быытаммытынан кэлэр, кыыдам көмүс үстүү салаалардаах үөрбэлэрдээх эбит» (39—151).

Кыталык хамнаныыта айыы дьонугар эрэ холобурданар буоллаҕына, туруйа хамнаныыта арыт абааһыга эмиэ сыһыаннанар. Кыргыттар «кыттыһа сылдьан кыама суох кыталыктастылар» (43—219). Айыы бухатыыра «абааһы уолун... туруйалатта» (22—180).

Өргөс хайалар туруйаларга майгынныыллар: «тоҕус туруйа кыыл утарыта көрсөн олороллорун курдук тоҕус туой маҥан тумулаттар» (10—22).
Чүөмпэ күөл туруйа хараҕынан дьүһүннэнэр: «туруйа хараҕын саҕа уолбат чөҥөрө чүөмпэ күөл» (10— 237).
=== Хотой. ===
'''Хотой''' эмиэ айыы ытык кыыла. Кинини ытыктаан «тойон», «тойон кыыл» диэн ааттыыллар. Өссө кинини бэрт былыр араҥаччылыыр таҥара оҥостоллоро эбитэ үһү («Хотой айыы», «Тойон таҥара»).

Хотойу хаһан да бултаспаттар, тыыппаттар. Тыыппыт киһини: буулуур дииллэр. Онон хотой былыргы саха итэҕэлигэр киирбит көтөр. Хотой ыал аттыгар кэлэн түстэҕинэ, анаан ас тэрийэн аһаталлар. Өссө хотой уҥуох туттараары гыннаҕына, киһиэхэ чугаһыыр диэн буолар. Оччоҕо кинини өлүөр диэри аһатыахтааххын, өллөҕүнэ уҥуох көтөҕүөхтээххин.

Хотойу маннык эпитеттарынан хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой кыыл» (43—247).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. Ньургун Боотур «үҥкүрүс-күөлэһис гына түстэ, хотой хара дьаҕыла буола түстэ» (22—342) дэнэр. Кини аллараа дойдуттан, «моонньугар мойбордоох мохсоҕол кыыл буолан» (39—300), айыытын сиригэр көтөн тахсар. Оттон абааһылар хотой, мохсоҕол буолбаттар, үксүгэр суор буолаллар. Холобур, Кыыс Кыскыйдаан эдьиийэ Ытык Хахайдаан удаҕан «күтүр улахан хара маҥаас суор» буолан көтөн барыйар (62—252). Ол гынан баран норуот тылынан айымньытыгар хотой образтаан этиилэргэ, тэҥнээһиннэргэ олус үгүстүк туттуллубат.

=== Атын көтөрдөр. ===

'''Атын көтөрдөр.''' Мас көтөрдөрүттэн үгүстүк улар (дьүһүнэ, улахана, быһыыта-майгыта) образка киирэр.
Тыа куртуйах кутуругунан дьүһүннэнэр: «куртуйах улар кутуругун нуоҕайын өрүкүччү туппут курдук догдоҥо... тыа» (10—23).

Халлаан, былыт өҥө эрдэҕэс түөһүн эбириэнигэр майгынныыр: «эрдэҕэс улар кыыл түөһүн эбир түүтүн ойуутун курдук ииримтийэн көстөр эҕэрдэлээх илин халлаан» (31—9), «эрдэҕэс улар эбириэнин курдук, эбир дьаҕыл былыт» (43—256).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин киэҥин көрдөрөргө улар холобур буолар: «уолан киһи улар саҕа буолан уулан тиийэр уҥа диэки өттө»... (39—150).

Бухатыыр атын миинэрэ хара улар көтөн тахсарын курдук: «халдьаайы тыа хара уларын курдук, атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ» (68—16).
Долгуйбут киһи быара улар курдук омуннаахтык мөхсөр: «хара быарым хандааҕа иҥнибит хара улар курдук халыгырыы хамнаатаҕыан» (52—235).
Оҕо уончалаах, мэнигиргиир сааһын «улар сааһа», «уларыгар түһэ сылдьар» (43—64) диэччилэр. Акаары киһини «улар мэйии» (50—105) диэччилэр.

Суор, тураах, элиэ, мэкчиргэ (хаххан), кукаакы, киргил (тоҥсоҕой), чаччыгыныар наар мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Кинилэр сиэмэх биитэр куһаҕан дьүһүннээх, быһыылаах-тутуулаах, саҥалаах көтөрдөр. Норуот кинилэргэ сыһыанын маннык өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «суор суорун хараҕын оҥпот, тойон тойонун түһэн биэрбэт» (50—52); «киһи суора киһи» (бардам, иҥсэлээх) (80—45), «суут баһа мэкчиргэ баһын курдук», «элийбити элиэ сиир» (52—123, ,124); «тойон олоҕор тураах олорор», «собулҕаҕа суор-тураах мустар, өлбүт киһи үбүн баай хомуйар», «кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, тоҥсоҕой тойонноох, чаччыгыныар чаччыыналаах, суор суруксуттаах» (50—39, 41, 51). Остуоруйаҕа абааһылар суор буолан көтөллөр.

Манна даҕатан эттэххэ, сорох хотугу омуктарга суор саамай ытык көтөр ахсааныгар киирэр. Холобур, эскимостар суору бэрт былыргы төрүттээх, муударай көтөрүнэн ааҕаллар. Кинилэр суору хаһан да өлөрбөттөр, атаҕастаабаттар. Онно олохсуйар суордар хас биирдиилэрэ ааттаахтар-суоллаахтар. Эскимостар остуоруйаларыгар суор арыт муударай сүбэһит, арыт киһиэхэ дьолу тосхойооччу улуу аптаах, арыт атаҕастаабыт акаарыны накаастыыр албастаах көтөр буолуталыыр (132—89).

Уу көтөрдөрүн быһыылара, дьүһүннэрэ, саҥалара, онтон да атын туох эрэ бэлиэ уратылара тыл дэгэтигэр, өс хоһоонугар, араас тэҥнээһиннэргэ киирэллэр.

Моонньоҕон төбөтүн курдук көхөлөр: «моонньоҕон куһум моонньулаах мэйиитин күөкэлдьитэн эрэрин курдук.. көхөлөрдөөх», Сабыйа баай хотун «үрүмэтийэн көрбөт үүт көлүйэтигэр киирэн умсаах кус курдук умсан таһыгыраата» (39—151, 67).

Халба «суох-суох-суох...» диир курдук саҥалаах. Ол иһин, ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэх» (50—111) диэч-чилэр.

Ньургун Боотур айаннаабыта түргэниттэн «икки кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук өрө куһугуруур» (39—171). «Орулуостуу оонньоон, тыйаахтыы тыынан, биргинэхтии битийэн» (50—91) диэн олус омуннурууну этэллэр.
Айыы дьонун «араҕас илгэтэ», орулуос сымыытынан дьүһүннэнэр. Сабыйа Баай Хотун «арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан лачыгыраччы арыылаабыт... кытарах биэ кымыһынан ыһыах ыһан унаарытар» (22—166).

Сымыыт итинтэн атын дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, халлаан, күөл анды сымыытыгар холуллаллар: «арыылаабыт анды сымыытын курдук араҕас маҥан күөл» (49—17).

Итини таһынан киһи характерын сымыытынан бэлиэтээн эмиэ этэллэр. Саҥата, иҥэ-ньаҥа суох, бүтэй киһини «сымыыттааҕар бүтэй» дииллэр.
Уһуннук тугу эрэ кэтэһэн, манаан хаалыы — «хаас харабыла буолуу» (50—87, 186).
Халлаан өҥө арыт хаас кынатын түүтүнэн дьүһүннэнэр: «тоҕус хоҥор хаас хотоҕойун түүтүн холбуу туппут курдук,.. соһо тураҕас маҥан халлаан» (31—9).

Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар — «ураанай туоһахталааҕар дылы» (50—190).
«Орто дойду» үөһэттэн көстүүтэ ураанай туоһахтатыгар холуллар: «орто туруу бараан дойдум ураанай кус туоһахтатын курдүк туналыйан көстөн кэллэ» (52 —325).

Күүстээҕи мөлтөх батыһар — «көҕөн көттөҕүнэ, чөркөй хаалбат». Көҕөн сэргэҕинэн холобур буолар: «көҕөн курдук сэргэх». Куттас киһини «кус сүрэх» (50— 129, 82, 121) дииллэр.

Кынат туһунан маннык этиилэр бааллар: «кыната сарбыллыбыт» (баҕата, эрэлэ кыайан туолбатах), «кы-натын куурдубут» (бараары, айаннаары оҥосто сылдьар) (50—93, 184); «кынаттаммыт», «кынат үүннэриммит» (санаата күүһүрбүт) уо. д. а. Итилэр «опустить (распустить, расправить, подрезать и т. д.) крылья» диэн нууччалыы тэгилитэн этиилэри кытта уруулуулар.

=== Киис, саныл уо. д. а. кыыллар ===
'''Киис, саһыл уо. д. а. кыыллар.''' Саамай үгүстүк ырыаҕа-тойукка киирбит кылааннааҕынан киис (саарба) буолар. Ол кэннэ саһыл, кырса, кырынаас, тииҥ, буобура, бэдэр образтааһыннарга эмиэ киирсэллэр.

Туох үчүгэй, күндү барыта кылааннаах түүлээҕинэн дьүһүннэнэр.
Кырасыабай кыыс — киис, кэрэмэс саһыл, кырынаас, буобура: «кыыс оҕо барахсан киис кыыл оҕотун курдук киэркэйэн, саарба кыыл оҕотун курдук наскыйан,.. тах-сан тиийэн кэллэ» (31 —131); «бойбоҕуркаан быһыыгын... буобура кыылбар булуу көрдүм» (52—233).

Кыыс суһуоҕа — киис: «сур кииһи субуруччу туппут курдук бураллаҕас суһуохтаах» (49—43).
Кыыс хааһа — киис. Айталыын Куо «хамчаакы хара саарбатын хардарыта туппут курдук субуллаҕас сурааһын хаастардаах» (39—306).
Оттон Ньургун Боотур «икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук субуллаҕас хаастаах» (22—102).
Кыыс хараҕа «кырынаас курдук дьэрэлийэр», «хамчаакы буобуратын курдук хараҕа-хааһа чаҕылыйар» (39—141), «хаастаах хараҕын... хара саарба кыылым харахтаах хааһыгар ханыылыы көрдүм» (52—235) дэнэр.

Кыыс иҥэ, уоһа — кыһыл саһыл: «кыыс оҕо барахсан... уоттаах саһыл курдук уостаах-тииһэ умайан обуйуктанна. Кыһыл саһыл кылааннаах бэрдин кэккэлэтэн кээспит курдук тэтэгэркээн бэйэлээх имнэрдээх».

Айыы киһитин тиистэрэ, тарбахтара — кырынаастар: «Сабыйа Баай хотун уон тыһы кырынааһы умсарыта туппут курдук уон дьыры маҥан тарбахтардаах» (39— 141, 306, 52).

Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «отут икки тыһы кырынааһы кэккэлэччи туппут курдук уҥуох сардаана тиистээх».

Арыт үтүө-мааны дьон киис тириитигэр холуллаллар: «киис тириитигэр кэккэлээх кэрэ-бэлиэ дьон».

Аан дойду саарба тыһынан биитэр тииҥ тиҥилэҕин тириитинэн дьүһүннэнэр: «сир-сибиир ийэ хотун, сэттэлээх тииҥ кыыл тиҥилэҕин тириитин курдук тэнийэн-тэлгэнэн... үөскээбитэ эбитэ үһү. Аан ийэ дайды аҕыстаах саарба кыыл атаҕын тыһын курдук аҥнан-бохтон айыллан... үөскээбитэ збитэ үһу» (31—39, 73,7).

Сайыҥҥы тыа — киис түүтэ, кутуруга: «саарба кыыл саннын түүтүн арыйа баттаабыт курдук, адаар хара тыа» (52—45). «Киргиллэрдээх киис кыыллар кутурук-тарын кэккэлэтэ тутуталаабыт курдук кэтит кэҥкэл хара тыалар» (49—92).

Тиит мутукчата — киис биитэртииҥ кутуруга: «киҥ-хил хара тыа, киис кыыл кутуругун кэдэриччи туппут курдук, киистэ анньан киэркэйдэ.., титирик тиит мастар, тииҥ кыыл кутуругун тэҥилии ыйааттаабыт курдук, тэтэркэй киистэлэннилэр» (49—259).

Үүнүүлээх ходуһа ото — киис, саһыл, буобура, кырса, бэдэр, таарбаҕан түүлэригэр холуллар: «уоттаах саһыл кыылым уорҕатын түүтүн умсары соппут курдук, уйгу-быйаҥ олохтоох уһун көнө хочолорум» (35— 96); «уу буобуратын уорҕатын түүтүн ньургунугар холобурдаах нуолур солко оттоох» (49—227).

Былыттар бэдэр (үүс) түүтүнэн дьүһүннэнэллэр. «Үүс кыыл өрөҕөтүн курдук, үрүҥ былыттар» (43—256).
Саһыл өҥү бэлиэтииргэ туттуллар: «арыы саһыл хааннаах», «саһыл хонуу», «саһыл араҕас кырдал» (22—164).

Кылааннаахтар киһи араас хаачыстыбатын, быһыытын көрдөрөргө эмиэ туттуллаллар. Кырса, саһыл, бэдэр — ыраас, чэбэр буолуу холобура: «бэдэр курдук чэнчис», «кырса, саһыл оҕото». Киитэрэй киһи — «бэдэр мэйии», умнугана суох киһи — «тииҥ мэйии» (50— 82, 87, 85). Тииҥ кулгааҕа — сэргэх буолуу: «бухатыыр киһи тииҥ кулгааҕынан истэн сэгэлдьийэ турбута» (31—49).

«Тиитин охторторор, тииҥин итигэстиир»   диэн өс хоһоонун ис хоһооно маннык: эрэйдээх өттүн атын киһиэхэ оҥорторон баран, туһалааҕын бэйэтэ соҕотоҕун ылар (оноҕоско таптаран өлбүт тииҥ арыт тыҥыраҕыттан мутукка ыйанан хаалан сиргэ түспэт, оччоҕо бэрт эрэйинэн, тиитин охторон эрэ баран ылыллар). Бу өс хоһооно «таскать каштаны из огня» диэн этиигэ суолтатынан  бэркэ майгыннаһар.

Олус баай, мааны киһини «таарбаҕаҥҥа таалалаабыт, саһылга саарбыт, үүскэ үҥкүрүйбүт, киискэ кистэммит» диэн сөҕөн да, сүөлүргээн да этээччилэр. Араастаан киирэн-тахсан бэйэтин иннин оҥостуммут киһини «сатабыллаах саһыл саҕалаах» (50—46, 57.) диэн сытыытык этэн кэбиһэллэр. Тас көстүүтэ үчүгэй эрээри иһэ куһаҕан буоллаҕына, «үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу» (52—125) дэниллэр.

Кылааннаахтар куһаҕан өттүгэр холобурдааһыҥҥа дэҥҥэ киирэллэр. Саһылынан арыт албыны, киитэрэйи бэлиэтээн этэллэр: «саһыл курдук йьылаҥнас», «кэрэмэс саһыл мэлдьэҕэ» (50—108, 112). Саһыл уонна кырынаас сыттара куһаҕана холобурга сылдьар: «Сүөдэр онтон бэттэх эстэн-дьүдьэйэн, саһыл дьаара, ыт ыыта буолан хаалбыта» (80—38). Ньургун Боотур: «кырынаас дьаарын курдук ыыр-дьаар сыттаах... сирин устун баран истэ» (22—120).

&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>jvsnxa3y5vza9zw5t3eq0b6zzjf7thc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10087</id>
      <parentid>10086</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Киис, саныл уо. д. а. кыыллар */</comment>
      <origin>10087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131786" sha1="jzol59gmxxlczhxyffy1q81g2xp655h" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
=== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар. ===
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар.''' Ырыа чыычаахтартан образка күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, ымыы, көлүөс уо. д. а. Хомуска күөрэгэй дьырылас ырыатын үтүгүннэрэн оонньууллар. Кыыс оҕоҕо «Күөрэгэй» диэн ааты биэрэллэр.

Күөрэгэй, көлүөс, татыйык — кыыс оҕо, кыыс дьахтар. Айыы дьоно оҕолорун этэллэр: «көмүс түөстээх күөрэгэйбит, алтан түөстээх далбарайбыт» (68—141). Ньургун Боотур этэр: «күн айыы күндү күөрэгэйэ аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо биэбэкэйим!» (39— 175).
Кыыс ырыата күөрэгэй ырыатыгар тэҥнээх. Олоҥхо-ҕо айыы кыыһа ыллаан «күөрэгэй оҕотун курдук күйгүөрэ... турбута эбитэ үһү»  (31 —133),— дэнэр.

Күөрэгэй ыллыыра — дьол, үөрүү, өрөгөй: «күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа» (50—35).

Туллуктар — кыргыттар: «туллук маҥан кыргыттар чорооҥҥо куппуттар» (10—56).

Арыт эр киһи эмиэ — туллук. Дьахтар эрин сэриигэ атаарар тойугар этэр: «туллуктуура доҕорум..., көстөр күндү көмүһүм! Көстө көтөр күнүҥ буолла».

Долгуйбут сүрэх—доҕуурга иҥнибит туллук: «тойон сүрэҕим, доҕуурга иҥнибит туллук чыычаах курдук, толугуруу долгуйдаҕыан» (52—292, 235).

Бухатыыр силэ — туллук курдук. Ньургун Боотур: «үрүҥ туллук курдугунан «топ» гына силлиир» (22— 208, 90).
Чыычааҕынан туох эрэ аччыгыйы, дьоҕуһу дьүһүннүүллэр. Аал Луук маска: «чыычаах тумсун саҕа күлүмнүү умайа түспүт өлбөт мэҥэ уута» (62—240).

Адьарай ааттаахтара Үрүҥ Уоланы сэнээн хоһулууллар: «чооруос саҕа буолан туран чоргуйара да баар ээ!» (41—35).

Тыл иччитэ чыычаах буолар. Айыҥат хаан аймаҕа хомуһу айан баран бу курдук этэр: «тыл иччитин, тыллаах-өстөөх тыһы ымыы чыычаах гынан, тылгар сыһыардым» (43—239).

=== Кэҕэ ===
'''Кэҕэ.''' Кэҕэ еааһы, сайыны хоһуйуу арахсыбат аргыһа диэххэ сөп. Олоҥхоҕо айыы аймаҕа олорор сирэ — «кэрээбэт кэҕэтэ кэпсии турар» эргиччи сайын дойду. Кэҕэ кэрэ куолаһын хайҕаан хоһуйуулар бааллар.

Кэҕэ, син биир күөрэгэй, өтөн курдук, үөрүү, дьол, сайын символа буолар. «Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕз этиэ, күөрэгэй ыллыа» (50—35) диэн өс хоһооно баар.

Ол эрээри кэҕэ икки өрүттээхтик туттуллар. Дуоспуруна суох тыллаах-өстөөх киһини «кэҕэ курдук сэлээр кэпсээннээх» (43—55) диэн этэллэр. Биир сиргэ түптээн олорбот, тохтообот, сүүрэ-көтө сылдьар киһини эмиэ кэҕэҕэ холуур түбэлтэ баар буолар. Маны таһынан кэҕэ, чөкчөҥөнү, куоҕаһы кытта сэргэ, ойуун эмэгэтэ буолар. Ойуун абааһытын киллэрэригэр «кэҕэлиир», а. э. кэҕэ курдук саҥарар.

=== Кыталык. Туруйа. ===
'''Кыталык. Туруйа.''' Бөдөҥ көтөрдөртөн саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит кыталык буолар. Сахаҕа кыталык Айыы ытык кыыла, айыылар орто дойду дьонугар кыталык буолан көстеллер. Ол туһунан А. Е.. Кулаковскай бу курдук хоһуйар:

:Былыр... 
:Айыы дьоно 
:Алҕаан барак 
:Айах туттахтарына, 
:Айыҥат хаан аймаҕа, 
:Аҕыс кыталык буолан, 
:Айыы дьонун 
:Айхаллаах түһүлгэлэрин 
:Анааран-алҕаан Ааһаллара эбитэ үһү.
:(43—273)

Былыр кыталык киһиэхэ үчүгэйгэ эрэ көстөр дии саныыллара. Кыталыгы көрбүт сирдэрэ — айыы илэ бэйэтинэн түһэн көстүбүт, тайбыт (дайбыт) сирэ — ол күнтэн ыла бэлиэҕэ ылыллар, ытыктанар, кэпсэлгэ сылдьар сир буолар. Айыы тайбыт сирэ — дьоллоох-соргулаах сир. Дьэ ол иһин «Кыталыктаах», «Кыталык ыллаабыт», «Айыы тайбыт» диэн алаастар, үрэхтэр, хайалар ааттара ааттаналлар (27).

Кыталык бэйэтэ тас дьүһүнэ, быһыыта-тутуута кыраһыабайынан эрэ аатырбат, саҥата («ырыата») кэрэтинэн эмиэ кэпсээҥҥэ киирэр: «кыталыктан ордук кыраһыабай куоластаах кыылы көрбөтөҕүм» (52—276).

Саха народнай музыкатыгар кыталык, куөрэгэй куоластарын үтүктүү биллэр миэстэни ылар. Оттон куба, хаас тас быһыыларынан - үчүгэй холобурга арыт киирэллэр буолан баран («кубалыы устар», «хаампытынан хаас оҕото»), саҥаларынан, төттөрү, сириигэ киирэллэр. Олоҥхоҕо абааһы бухатыырын ырыата бу курдук хоһуйуллар:

:Кус-хаас тойуга туойулла, 
:Куба-лахсыыр ырыата ыллана, 
:Иһиллэ-иһиллэ мэлийэн, 
:Сүтэ-сүтэ күөдьүйэн,
:Өрүтэ ньиргиэрэн
:Тиийэн кэлэн испитэ эбитэ үһү.
(31 — 108)

Норуот поэзиятыгар кыталык кэнниттэн туруйа үгүстүк образтанар. Кинилэр иккиэн сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьар буолаллар.

Кыталык — кыыс, дьахтар; туруйа — уол: «тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82).

Кыргыттар кыталыктыы ыллыыллар, уолаттар — туруйалыы: «кыыс оҕо манна кыталыктыы ыллаабыт, уол оҕо манна туруйалыы туойбут» (41—309).
Олоҥхоҕо айыы кыргыттара, дьахталлара — кыталык курдуктар. Туйаарыма Куо «кыталык курдук кын-талдьыйар», кини куолаһа «кыталык ырыатын курдук кыҥкыныы дьырылыыр» (41—163, 169).

Айыы кыргыттара, дьахталлара, удаҕаттар санааталлар эрэ кыталыкка кубулуйаллар, кыталык буолан көтөллөр. Айыы Умсуур, «тыһы кыталык буолла да, өрө көттө» (22—236).

Арыт олоҥхо бухатыыра эмиэ кыталыкка холуллара баар буолар. Үрүҥ Уолан «көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах... бэрт диэн үтүө киһи» (22—306). Дьахтар кэрэтэ арыт туруйаҕа холуллара эмиэ баар буолар. Эр киһи дьахтары бу курдук туойар:
:Дуобуналыыр барахсан, 
:Дьоролдьуйан сылдьаргын, 
:Туруйа кыылбар 
:Доҕордуу көрдүм.
(52—234)

Кыталык — үтүө, ыраас быһыы идеала. Сахаҕа маннык өс хоһооно баар: «кыталык кынатын төбөтүгэр кыырпахтааҕар дылы» (50—189). Бу этии өйдөбүлэ «и солнце не без пятен» диэн нуучча өһүн хоһоонугар майгынныыр.

Хонуу, кырдал (томтор) ырааһа, киэҥэ кыталыгынан, туруйанан доҕуһуолланан этиллэр: «кыталык кыыл түһэн ыллаан ааһар кылбаа маҥан кырдала..., туруйа кыыл түһэн тохтоон ааһар добдул маҥан томторо» (52—211).

Олоҥхо бухатыырын  биилкэтэ кыталык сыҥааҕын уҥуоҕар майгынныыр: «тыһы кыталык тыллаах тылбыы көмүс сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа тарпыт курдук кыр-быытаммытынан кэлэр, кыыдам көмүс үстүү салаалардаах үөрбэлэрдээх эбит» (39—151).

Кыталык хамнаныыта айыы дьонугар эрэ холобурданар буоллаҕына, туруйа хамнаныыта арыт абааһыга эмиэ сыһыаннанар. Кыргыттар «кыттыһа сылдьан кыама суох кыталыктастылар» (43—219). Айыы бухатыыра «абааһы уолун... туруйалатта» (22—180).

Өргөс хайалар туруйаларга майгынныыллар: «тоҕус туруйа кыыл утарыта көрсөн олороллорун курдук тоҕус туой маҥан тумулаттар» (10—22).
Чүөмпэ күөл туруйа хараҕынан дьүһүннэнэр: «туруйа хараҕын саҕа уолбат чөҥөрө чүөмпэ күөл» (10— 237).
=== Хотой. ===
'''Хотой''' эмиэ айыы ытык кыыла. Кинини ытыктаан «тойон», «тойон кыыл» диэн ааттыыллар. Өссө кинини бэрт былыр араҥаччылыыр таҥара оҥостоллоро эбитэ үһү («Хотой айыы», «Тойон таҥара»).

Хотойу хаһан да бултаспаттар, тыыппаттар. Тыыппыт киһини: буулуур дииллэр. Онон хотой былыргы саха итэҕэлигэр киирбит көтөр. Хотой ыал аттыгар кэлэн түстэҕинэ, анаан ас тэрийэн аһаталлар. Өссө хотой уҥуох туттараары гыннаҕына, киһиэхэ чугаһыыр диэн буолар. Оччоҕо кинини өлүөр диэри аһатыахтааххын, өллөҕүнэ уҥуох көтөҕүөхтээххин.

Хотойу маннык эпитеттарынан хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой кыыл» (43—247).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. Ньургун Боотур «үҥкүрүс-күөлэһис гына түстэ, хотой хара дьаҕыла буола түстэ» (22—342) дэнэр. Кини аллараа дойдуттан, «моонньугар мойбордоох мохсоҕол кыыл буолан» (39—300), айыытын сиригэр көтөн тахсар. Оттон абааһылар хотой, мохсоҕол буолбаттар, үксүгэр суор буолаллар. Холобур, Кыыс Кыскыйдаан эдьиийэ Ытык Хахайдаан удаҕан «күтүр улахан хара маҥаас суор» буолан көтөн барыйар (62—252). Ол гынан баран норуот тылынан айымньытыгар хотой образтаан этиилэргэ, тэҥнээһиннэргэ олус үгүстүк туттуллубат.

=== Атын көтөрдөр. ===

'''Атын көтөрдөр.''' Мас көтөрдөрүттэн үгүстүк улар (дьүһүнэ, улахана, быһыыта-майгыта) образка киирэр.
Тыа куртуйах кутуругунан дьүһүннэнэр: «куртуйах улар кутуругун нуоҕайын өрүкүччү туппут курдук догдоҥо... тыа» (10—23).

Халлаан, былыт өҥө эрдэҕэс түөһүн эбириэнигэр майгынныыр: «эрдэҕэс улар кыыл түөһүн эбир түүтүн ойуутун курдук ииримтийэн көстөр эҕэрдэлээх илин халлаан» (31—9), «эрдэҕэс улар эбириэнин курдук, эбир дьаҕыл былыт» (43—256).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин киэҥин көрдөрөргө улар холобур буолар: «уолан киһи улар саҕа буолан уулан тиийэр уҥа диэки өттө»... (39—150).

Бухатыыр атын миинэрэ хара улар көтөн тахсарын курдук: «халдьаайы тыа хара уларын курдук, атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ» (68—16).
Долгуйбут киһи быара улар курдук омуннаахтык мөхсөр: «хара быарым хандааҕа иҥнибит хара улар курдук халыгырыы хамнаатаҕыан» (52—235).
Оҕо уончалаах, мэнигиргиир сааһын «улар сааһа», «уларыгар түһэ сылдьар» (43—64) диэччилэр. Акаары киһини «улар мэйии» (50—105) диэччилэр.

Суор, тураах, элиэ, мэкчиргэ (хаххан), кукаакы, киргил (тоҥсоҕой), чаччыгыныар наар мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Кинилэр сиэмэх биитэр куһаҕан дьүһүннээх, быһыылаах-тутуулаах, саҥалаах көтөрдөр. Норуот кинилэргэ сыһыанын маннык өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «суор суорун хараҕын оҥпот, тойон тойонун түһэн биэрбэт» (50—52); «киһи суора киһи» (бардам, иҥсэлээх) (80—45), «суут баһа мэкчиргэ баһын курдук», «элийбити элиэ сиир» (52—123, ,124); «тойон олоҕор тураах олорор», «собулҕаҕа суор-тураах мустар, өлбүт киһи үбүн баай хомуйар», «кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, тоҥсоҕой тойонноох, чаччыгыныар чаччыыналаах, суор суруксуттаах» (50—39, 41, 51). Остуоруйаҕа абааһылар суор буолан көтөллөр.

Манна даҕатан эттэххэ, сорох хотугу омуктарга суор саамай ытык көтөр ахсааныгар киирэр. Холобур, эскимостар суору бэрт былыргы төрүттээх, муударай көтөрүнэн ааҕаллар. Кинилэр суору хаһан да өлөрбөттөр, атаҕастаабаттар. Онно олохсуйар суордар хас биирдиилэрэ ааттаахтар-суоллаахтар. Эскимостар остуоруйаларыгар суор арыт муударай сүбэһит, арыт киһиэхэ дьолу тосхойооччу улуу аптаах, арыт атаҕастаабыт акаарыны накаастыыр албастаах көтөр буолуталыыр (132—89).

Уу көтөрдөрүн быһыылара, дьүһүннэрэ, саҥалара, онтон да атын туох эрэ бэлиэ уратылара тыл дэгэтигэр, өс хоһоонугар, араас тэҥнээһиннэргэ киирэллэр.

Моонньоҕон төбөтүн курдук көхөлөр: «моонньоҕон куһум моонньулаах мэйиитин күөкэлдьитэн эрэрин курдук.. көхөлөрдөөх», Сабыйа баай хотун «үрүмэтийэн көрбөт үүт көлүйэтигэр киирэн умсаах кус курдук умсан таһыгыраата» (39—151, 67).

Халба «суох-суох-суох...» диир курдук саҥалаах. Ол иһин, ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэх» (50—111) диэч-чилэр.

Ньургун Боотур айаннаабыта түргэниттэн «икки кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук өрө куһугуруур» (39—171). «Орулуостуу оонньоон, тыйаахтыы тыынан, биргинэхтии битийэн» (50—91) диэн олус омуннурууну этэллэр.
Айыы дьонун «араҕас илгэтэ», орулуос сымыытынан дьүһүннэнэр. Сабыйа Баай Хотун «арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан лачыгыраччы арыылаабыт... кытарах биэ кымыһынан ыһыах ыһан унаарытар» (22—166).

Сымыыт итинтэн атын дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, халлаан, күөл анды сымыытыгар холуллаллар: «арыылаабыт анды сымыытын курдук араҕас маҥан күөл» (49—17).

Итини таһынан киһи характерын сымыытынан бэлиэтээн эмиэ этэллэр. Саҥата, иҥэ-ньаҥа суох, бүтэй киһини «сымыыттааҕар бүтэй» дииллэр.
Уһуннук тугу эрэ кэтэһэн, манаан хаалыы — «хаас харабыла буолуу» (50—87, 186).
Халлаан өҥө арыт хаас кынатын түүтүнэн дьүһүннэнэр: «тоҕус хоҥор хаас хотоҕойун түүтүн холбуу туппут курдук,.. соһо тураҕас маҥан халлаан» (31—9).

Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар — «ураанай туоһахталааҕар дылы» (50—190).
«Орто дойду» үөһэттэн көстүүтэ ураанай туоһахтатыгар холуллар: «орто туруу бараан дойдум ураанай кус туоһахтатын курдүк туналыйан көстөн кэллэ» (52 —325).

Күүстээҕи мөлтөх батыһар — «көҕөн көттөҕүнэ, чөркөй хаалбат». Көҕөн сэргэҕинэн холобур буолар: «көҕөн курдук сэргэх». Куттас киһини «кус сүрэх» (50— 129, 82, 121) дииллэр.

Кынат туһунан маннык этиилэр бааллар: «кыната сарбыллыбыт» (баҕата, эрэлэ кыайан туолбатах), «кы-натын куурдубут» (бараары, айаннаары оҥосто сылдьар) (50—93, 184); «кынаттаммыт», «кынат үүннэриммит» (санаата күүһүрбүт) уо. д. а. Итилэр «опустить (распустить, расправить, подрезать и т. д.) крылья» диэн нууччалыы тэгилитэн этиилэри кытта уруулуулар.

=== Киис, саһыл уо. д. а. кыыллар ===
'''Киис, саһыл уо. д. а. кыыллар.''' Саамай үгүстүк ырыаҕа-тойукка киирбит кылааннааҕынан киис (саарба) буолар. Ол кэннэ саһыл, кырса, кырынаас, тииҥ, буобура, бэдэр образтааһыннарга эмиэ киирсэллэр.

Туох үчүгэй, күндү барыта кылааннаах түүлээҕинэн дьүһүннэнэр.
Кырасыабай кыыс — киис, кэрэмэс саһыл, кырынаас, буобура: «кыыс оҕо барахсан киис кыыл оҕотун курдук киэркэйэн, саарба кыыл оҕотун курдук наскыйан,.. тах-сан тиийэн кэллэ» (31 —131); «бойбоҕуркаан быһыыгын... буобура кыылбар булуу көрдүм» (52—233).

Кыыс суһуоҕа — киис: «сур кииһи субуруччу туппут курдук бураллаҕас суһуохтаах» (49—43).
Кыыс хааһа — киис. Айталыын Куо «хамчаакы хара саарбатын хардарыта туппут курдук субуллаҕас сурааһын хаастардаах» (39—306).
Оттон Ньургун Боотур «икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук субуллаҕас хаастаах» (22—102).
Кыыс хараҕа «кырынаас курдук дьэрэлийэр», «хамчаакы буобуратын курдук хараҕа-хааһа чаҕылыйар» (39—141), «хаастаах хараҕын... хара саарба кыылым харахтаах хааһыгар ханыылыы көрдүм» (52—235) дэнэр.

Кыыс иҥэ, уоһа — кыһыл саһыл: «кыыс оҕо барахсан... уоттаах саһыл курдук уостаах-тииһэ умайан обуйуктанна. Кыһыл саһыл кылааннаах бэрдин кэккэлэтэн кээспит курдук тэтэгэркээн бэйэлээх имнэрдээх».

Айыы киһитин тиистэрэ, тарбахтара — кырынаастар: «Сабыйа Баай хотун уон тыһы кырынааһы умсарыта туппут курдук уон дьыры маҥан тарбахтардаах» (39— 141, 306, 52).

Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «отут икки тыһы кырынааһы кэккэлэччи туппут курдук уҥуох сардаана тиистээх».

Арыт үтүө-мааны дьон киис тириитигэр холуллаллар: «киис тириитигэр кэккэлээх кэрэ-бэлиэ дьон».

Аан дойду саарба тыһынан биитэр тииҥ тиҥилэҕин тириитинэн дьүһүннэнэр: «сир-сибиир ийэ хотун, сэттэлээх тииҥ кыыл тиҥилэҕин тириитин курдук тэнийэн-тэлгэнэн... үөскээбитэ эбитэ үһү. Аан ийэ дайды аҕыстаах саарба кыыл атаҕын тыһын курдук аҥнан-бохтон айыллан... үөскээбитэ збитэ үһу» (31—39, 73,7).

Сайыҥҥы тыа — киис түүтэ, кутуруга: «саарба кыыл саннын түүтүн арыйа баттаабыт курдук, адаар хара тыа» (52—45). «Киргиллэрдээх киис кыыллар кутурук-тарын кэккэлэтэ тутуталаабыт курдук кэтит кэҥкэл хара тыалар» (49—92).

Тиит мутукчата — киис биитэртииҥ кутуруга: «киҥ-хил хара тыа, киис кыыл кутуругун кэдэриччи туппут курдук, киистэ анньан киэркэйдэ.., титирик тиит мастар, тииҥ кыыл кутуругун тэҥилии ыйааттаабыт курдук, тэтэркэй киистэлэннилэр» (49—259).

Үүнүүлээх ходуһа ото — киис, саһыл, буобура, кырса, бэдэр, таарбаҕан түүлэригэр холуллар: «уоттаах саһыл кыылым уорҕатын түүтүн умсары соппут курдук, уйгу-быйаҥ олохтоох уһун көнө хочолорум» (35— 96); «уу буобуратын уорҕатын түүтүн ньургунугар холобурдаах нуолур солко оттоох» (49—227).

Былыттар бэдэр (үүс) түүтүнэн дьүһүннэнэллэр. «Үүс кыыл өрөҕөтүн курдук, үрүҥ былыттар» (43—256).
Саһыл өҥү бэлиэтииргэ туттуллар: «арыы саһыл хааннаах», «саһыл хонуу», «саһыл араҕас кырдал» (22—164).

Кылааннаахтар киһи араас хаачыстыбатын, быһыытын көрдөрөргө эмиэ туттуллаллар. Кырса, саһыл, бэдэр — ыраас, чэбэр буолуу холобура: «бэдэр курдук чэнчис», «кырса, саһыл оҕото». Киитэрэй киһи — «бэдэр мэйии», умнугана суох киһи — «тииҥ мэйии» (50— 82, 87, 85). Тииҥ кулгааҕа — сэргэх буолуу: «бухатыыр киһи тииҥ кулгааҕынан истэн сэгэлдьийэ турбута» (31—49).

«Тиитин охторторор, тииҥин итигэстиир»   диэн өс хоһоонун ис хоһооно маннык: эрэйдээх өттүн атын киһиэхэ оҥорторон баран, туһалааҕын бэйэтэ соҕотоҕун ылар (оноҕоско таптаран өлбүт тииҥ арыт тыҥыраҕыттан мутукка ыйанан хаалан сиргэ түспэт, оччоҕо бэрт эрэйинэн, тиитин охторон эрэ баран ылыллар). Бу өс хоһооно «таскать каштаны из огня» диэн этиигэ суолтатынан  бэркэ майгыннаһар.

Олус баай, мааны киһини «таарбаҕаҥҥа таалалаабыт, саһылга саарбыт, үүскэ үҥкүрүйбүт, киискэ кистэммит» диэн сөҕөн да, сүөлүргээн да этээччилэр. Араастаан киирэн-тахсан бэйэтин иннин оҥостуммут киһини «сатабыллаах саһыл саҕалаах» (50—46, 57.) диэн сытыытык этэн кэбиһэллэр. Тас көстүүтэ үчүгэй эрээри иһэ куһаҕан буоллаҕына, «үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу» (52—125) дэниллэр.

Кылааннаахтар куһаҕан өттүгэр холобурдааһыҥҥа дэҥҥэ киирэллэр. Саһылынан арыт албыны, киитэрэйи бэлиэтээн этэллэр: «саһыл курдук йьылаҥнас», «кэрэмэс саһыл мэлдьэҕэ» (50—108, 112). Саһыл уонна кырынаас сыттара куһаҕана холобурга сылдьар: «Сүөдэр онтон бэттэх эстэн-дьүдьэйэн, саһыл дьаара, ыт ыыта буолан хаалбыта» (80—38). Ньургун Боотур: «кырынаас дьаарын курдук ыыр-дьаар сыттаах... сирин устун баран истэ» (22—120).

=== Эһэ. Бөрө. ===
'''Эһэ. Бөрө.''' Эһэнэн, бөрөнөн суостааҕы-суодаллааҕы, күүстээҕи, сиэмэҕи дьүһүннүүллэр. Ону маннык өс хоһоонноро көрдөрөллөр: «бөрө сирэйэ буолан олорор» (52—196), «эһэ баһа буолан олорор», «бөрөлөр, табалар бииргэ үөрдүспэттэр», «биир тутум быһаҕынан эһэҕэ киириэм этэ, бэригэ суох күтүр тойоҥҥо киириэм кэриэтэ»  (50—40, 46, 53).

Олоҥхо бухатыырдара кыыһырдахтарына эһэ курдуктар. Ньургун Боотур «эһэлии часкыйар». Уот Уһутаакы «арҕахтаах эһэ курдук алдьанан барар, адьырыйа түһэр» (39—211, 146).

Ньургун Боотур ата айаннаабытын омунугар «көҥдөй төҥүргэһи көҥүтэ тэппитэ сур бөрө буолан..., улуйа хаалла, эмэх маһы эмтэритэ тэппитэ эһэ кыыл буолан... часкыйа хаалла» (39—179).

Кини «эһэлии сарылыы, бөрөлүү улуйа олорор дойдуга тиийэр» (22—238).
Киһи олохсуйбатах кыйаарын «эһэ-бөрө дойдута» дииллэр. «Хардаҥ эһэ часкыйар, хара суор хаһыытыыр халҕаһа маарыктата, торҕон бөрө улуйбут чуурукта дойдубут...» (52—298).

Эһэнэн туох эрэ кээмэйин бэлиэтээн этэллэр. «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхоҕо Суодайа Хара уус «тоҕустаах эһэ кыыл саҕа оботтоох чуураан хаан өтүйэлээх». Мүлдьү Бөҕө бэйэтин «хагдаҥ эһэ саҕа хааннаах илбис дьайыҥнанаммын» (10—96, 143) диир.

Таас хайалар — эһэлэр: «аҕыс торҕон эһэни адаарыччы туппут курдук, таллан таас дьааҥы».
Хайа аартыга — эһэ анаҕаһа: «алталаах эһэ кыыл анаҕас тииһэ аалса турарын курдук,.. илбистээх хабыйа хаан аартык» (10—25, 82).
Хаппыт кырыс — анаҕас: «адьырҕа кыыл анаҕаһын курдук, ардьыгыныы хатан хаалбыт аан дайдыбыт кырса» (43—257).
Эһэ тириитэ бэрт үгүс холобурдааһыҥҥа туттуллар. Былыттар — эһэ тириилэрэ: «бастаах-атахтаах хардаҥ эһэ тириитин таҥнары туппут курдук най хара былыт» (22—356).

Ыарҕа ойуур — хардаҥ эһэ тириитэ: «хардаҥ эһэ кыыл тириитин хастыы тардан ылан баран, хайа тутан, таҥнары сахсыйбыт курдук хаарыаннаах үчүгэй хараҥа көмүс талах ыарҕа ойуур» (31—14).

Аал-Луук мас «тиһэх эһэ тириитин тэлгэтэ бырахпыт курдук сиэрэй солко сэбирдэхтээх» (49—14).

=== Таба. Тайах. ===
'''Таба. Тайах.''' Таҥара табата кырасыабай кыылынан ааҕыллар уонна саамай үчүгэй холобурдааһыҥҥа киирэр. Туйаарыма Куону, «таҥара табатын курдук, таҥыннаран намылыталлар» (46—246).

Табанан, тайаҕынан айылҕа көстүүлэрин дьүһүннүүллэр. Хайалар — табалар: «тамталыйбыт быһыылаах таба кыылдарым таҥнары табыйса туралларын курдук улуу дьаҕыл хайаларым» (39—97).

Тыа — таба арҕаһын түүтүн курдук: «атыыр таба кыыл арҕаһын түүтүн арыйа туппут курдук араҕас-хара тыа» (10—24).
Былыт «тыстаах баттахтаах тыһы тайах кыыл тириитин тиирэ тарпыт курдук».
Олоҥхо бухатыыра тайах курдук сүүрэр. Тойон Дьаҕарыма «тайах кыыллыы тамнааттаан, таҥнары сүүрэн бырдааттаан киирдэ» (31—53, 51).

Уол оҕо, улаатан, күүстээх-күдэхтээх, кыайыылаах, булчут киһи буолбутун бу курдук образтаан этэллэр: «бууру муннуттан, тайаҕы таныытыттан, эһэни сабырҕаҕыттан сиэтэн — онон оонньуур уол буолла» (22— 100).

&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>jzol59gmxxlczhxyffy1q81g2xp655h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10088</id>
      <parentid>10087</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таба. Тайах. */</comment>
      <origin>10088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137749" sha1="n5sezwaw0dwrlj8ivtp7rcd9w6i1i1s" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
=== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар. ===
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар.''' Ырыа чыычаахтартан образка күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, ымыы, көлүөс уо. д. а. Хомуска күөрэгэй дьырылас ырыатын үтүгүннэрэн оонньууллар. Кыыс оҕоҕо «Күөрэгэй» диэн ааты биэрэллэр.

Күөрэгэй, көлүөс, татыйык — кыыс оҕо, кыыс дьахтар. Айыы дьоно оҕолорун этэллэр: «көмүс түөстээх күөрэгэйбит, алтан түөстээх далбарайбыт» (68—141). Ньургун Боотур этэр: «күн айыы күндү күөрэгэйэ аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо биэбэкэйим!» (39— 175).
Кыыс ырыата күөрэгэй ырыатыгар тэҥнээх. Олоҥхо-ҕо айыы кыыһа ыллаан «күөрэгэй оҕотун курдук күйгүөрэ... турбута эбитэ үһү»  (31 —133),— дэнэр.

Күөрэгэй ыллыыра — дьол, үөрүү, өрөгөй: «күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа» (50—35).

Туллуктар — кыргыттар: «туллук маҥан кыргыттар чорооҥҥо куппуттар» (10—56).

Арыт эр киһи эмиэ — туллук. Дьахтар эрин сэриигэ атаарар тойугар этэр: «туллуктуура доҕорум..., көстөр күндү көмүһүм! Көстө көтөр күнүҥ буолла».

Долгуйбут сүрэх—доҕуурга иҥнибит туллук: «тойон сүрэҕим, доҕуурга иҥнибит туллук чыычаах курдук, толугуруу долгуйдаҕыан» (52—292, 235).

Бухатыыр силэ — туллук курдук. Ньургун Боотур: «үрүҥ туллук курдугунан «топ» гына силлиир» (22— 208, 90).
Чыычааҕынан туох эрэ аччыгыйы, дьоҕуһу дьүһүннүүллэр. Аал Луук маска: «чыычаах тумсун саҕа күлүмнүү умайа түспүт өлбөт мэҥэ уута» (62—240).

Адьарай ааттаахтара Үрүҥ Уоланы сэнээн хоһулууллар: «чооруос саҕа буолан туран чоргуйара да баар ээ!» (41—35).

Тыл иччитэ чыычаах буолар. Айыҥат хаан аймаҕа хомуһу айан баран бу курдук этэр: «тыл иччитин, тыллаах-өстөөх тыһы ымыы чыычаах гынан, тылгар сыһыардым» (43—239).

=== Кэҕэ ===
'''Кэҕэ.''' Кэҕэ еааһы, сайыны хоһуйуу арахсыбат аргыһа диэххэ сөп. Олоҥхоҕо айыы аймаҕа олорор сирэ — «кэрээбэт кэҕэтэ кэпсии турар» эргиччи сайын дойду. Кэҕэ кэрэ куолаһын хайҕаан хоһуйуулар бааллар.

Кэҕэ, син биир күөрэгэй, өтөн курдук, үөрүү, дьол, сайын символа буолар. «Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕз этиэ, күөрэгэй ыллыа» (50—35) диэн өс хоһооно баар.

Ол эрээри кэҕэ икки өрүттээхтик туттуллар. Дуоспуруна суох тыллаах-өстөөх киһини «кэҕэ курдук сэлээр кэпсээннээх» (43—55) диэн этэллэр. Биир сиргэ түптээн олорбот, тохтообот, сүүрэ-көтө сылдьар киһини эмиэ кэҕэҕэ холуур түбэлтэ баар буолар. Маны таһынан кэҕэ, чөкчөҥөнү, куоҕаһы кытта сэргэ, ойуун эмэгэтэ буолар. Ойуун абааһытын киллэрэригэр «кэҕэлиир», а. э. кэҕэ курдук саҥарар.

=== Кыталык. Туруйа. ===
'''Кыталык. Туруйа.''' Бөдөҥ көтөрдөртөн саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит кыталык буолар. Сахаҕа кыталык Айыы ытык кыыла, айыылар орто дойду дьонугар кыталык буолан көстеллер. Ол туһунан А. Е.. Кулаковскай бу курдук хоһуйар:

:Былыр... 
:Айыы дьоно 
:Алҕаан барак 
:Айах туттахтарына, 
:Айыҥат хаан аймаҕа, 
:Аҕыс кыталык буолан, 
:Айыы дьонун 
:Айхаллаах түһүлгэлэрин 
:Анааран-алҕаан Ааһаллара эбитэ үһү.
:(43—273)

Былыр кыталык киһиэхэ үчүгэйгэ эрэ көстөр дии саныыллара. Кыталыгы көрбүт сирдэрэ — айыы илэ бэйэтинэн түһэн көстүбүт, тайбыт (дайбыт) сирэ — ол күнтэн ыла бэлиэҕэ ылыллар, ытыктанар, кэпсэлгэ сылдьар сир буолар. Айыы тайбыт сирэ — дьоллоох-соргулаах сир. Дьэ ол иһин «Кыталыктаах», «Кыталык ыллаабыт», «Айыы тайбыт» диэн алаастар, үрэхтэр, хайалар ааттара ааттаналлар (27).

Кыталык бэйэтэ тас дьүһүнэ, быһыыта-тутуута кыраһыабайынан эрэ аатырбат, саҥата («ырыата») кэрэтинэн эмиэ кэпсээҥҥэ киирэр: «кыталыктан ордук кыраһыабай куоластаах кыылы көрбөтөҕүм» (52—276).

Саха народнай музыкатыгар кыталык, куөрэгэй куоластарын үтүктүү биллэр миэстэни ылар. Оттон куба, хаас тас быһыыларынан - үчүгэй холобурга арыт киирэллэр буолан баран («кубалыы устар», «хаампытынан хаас оҕото»), саҥаларынан, төттөрү, сириигэ киирэллэр. Олоҥхоҕо абааһы бухатыырын ырыата бу курдук хоһуйуллар:

:Кус-хаас тойуга туойулла, 
:Куба-лахсыыр ырыата ыллана, 
:Иһиллэ-иһиллэ мэлийэн, 
:Сүтэ-сүтэ күөдьүйэн,
:Өрүтэ ньиргиэрэн
:Тиийэн кэлэн испитэ эбитэ үһү.
(31 — 108)

Норуот поэзиятыгар кыталык кэнниттэн туруйа үгүстүк образтанар. Кинилэр иккиэн сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьар буолаллар.

Кыталык — кыыс, дьахтар; туруйа — уол: «тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82).

Кыргыттар кыталыктыы ыллыыллар, уолаттар — туруйалыы: «кыыс оҕо манна кыталыктыы ыллаабыт, уол оҕо манна туруйалыы туойбут» (41—309).
Олоҥхоҕо айыы кыргыттара, дьахталлара — кыталык курдуктар. Туйаарыма Куо «кыталык курдук кын-талдьыйар», кини куолаһа «кыталык ырыатын курдук кыҥкыныы дьырылыыр» (41—163, 169).

Айыы кыргыттара, дьахталлара, удаҕаттар санааталлар эрэ кыталыкка кубулуйаллар, кыталык буолан көтөллөр. Айыы Умсуур, «тыһы кыталык буолла да, өрө көттө» (22—236).

Арыт олоҥхо бухатыыра эмиэ кыталыкка холуллара баар буолар. Үрүҥ Уолан «көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах... бэрт диэн үтүө киһи» (22—306). Дьахтар кэрэтэ арыт туруйаҕа холуллара эмиэ баар буолар. Эр киһи дьахтары бу курдук туойар:
:Дуобуналыыр барахсан, 
:Дьоролдьуйан сылдьаргын, 
:Туруйа кыылбар 
:Доҕордуу көрдүм.
(52—234)

Кыталык — үтүө, ыраас быһыы идеала. Сахаҕа маннык өс хоһооно баар: «кыталык кынатын төбөтүгэр кыырпахтааҕар дылы» (50—189). Бу этии өйдөбүлэ «и солнце не без пятен» диэн нуучча өһүн хоһоонугар майгынныыр.

Хонуу, кырдал (томтор) ырааһа, киэҥэ кыталыгынан, туруйанан доҕуһуолланан этиллэр: «кыталык кыыл түһэн ыллаан ааһар кылбаа маҥан кырдала..., туруйа кыыл түһэн тохтоон ааһар добдул маҥан томторо» (52—211).

Олоҥхо бухатыырын  биилкэтэ кыталык сыҥааҕын уҥуоҕар майгынныыр: «тыһы кыталык тыллаах тылбыы көмүс сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа тарпыт курдук кыр-быытаммытынан кэлэр, кыыдам көмүс үстүү салаалардаах үөрбэлэрдээх эбит» (39—151).

Кыталык хамнаныыта айыы дьонугар эрэ холобурданар буоллаҕына, туруйа хамнаныыта арыт абааһыга эмиэ сыһыаннанар. Кыргыттар «кыттыһа сылдьан кыама суох кыталыктастылар» (43—219). Айыы бухатыыра «абааһы уолун... туруйалатта» (22—180).

Өргөс хайалар туруйаларга майгынныыллар: «тоҕус туруйа кыыл утарыта көрсөн олороллорун курдук тоҕус туой маҥан тумулаттар» (10—22).
Чүөмпэ күөл туруйа хараҕынан дьүһүннэнэр: «туруйа хараҕын саҕа уолбат чөҥөрө чүөмпэ күөл» (10— 237).
=== Хотой. ===
'''Хотой''' эмиэ айыы ытык кыыла. Кинини ытыктаан «тойон», «тойон кыыл» диэн ааттыыллар. Өссө кинини бэрт былыр араҥаччылыыр таҥара оҥостоллоро эбитэ үһү («Хотой айыы», «Тойон таҥара»).

Хотойу хаһан да бултаспаттар, тыыппаттар. Тыыппыт киһини: буулуур дииллэр. Онон хотой былыргы саха итэҕэлигэр киирбит көтөр. Хотой ыал аттыгар кэлэн түстэҕинэ, анаан ас тэрийэн аһаталлар. Өссө хотой уҥуох туттараары гыннаҕына, киһиэхэ чугаһыыр диэн буолар. Оччоҕо кинини өлүөр диэри аһатыахтааххын, өллөҕүнэ уҥуох көтөҕүөхтээххин.

Хотойу маннык эпитеттарынан хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой кыыл» (43—247).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. Ньургун Боотур «үҥкүрүс-күөлэһис гына түстэ, хотой хара дьаҕыла буола түстэ» (22—342) дэнэр. Кини аллараа дойдуттан, «моонньугар мойбордоох мохсоҕол кыыл буолан» (39—300), айыытын сиригэр көтөн тахсар. Оттон абааһылар хотой, мохсоҕол буолбаттар, үксүгэр суор буолаллар. Холобур, Кыыс Кыскыйдаан эдьиийэ Ытык Хахайдаан удаҕан «күтүр улахан хара маҥаас суор» буолан көтөн барыйар (62—252). Ол гынан баран норуот тылынан айымньытыгар хотой образтаан этиилэргэ, тэҥнээһиннэргэ олус үгүстүк туттуллубат.

=== Атын көтөрдөр. ===

'''Атын көтөрдөр.''' Мас көтөрдөрүттэн үгүстүк улар (дьүһүнэ, улахана, быһыыта-майгыта) образка киирэр.
Тыа куртуйах кутуругунан дьүһүннэнэр: «куртуйах улар кутуругун нуоҕайын өрүкүччү туппут курдук догдоҥо... тыа» (10—23).

Халлаан, былыт өҥө эрдэҕэс түөһүн эбириэнигэр майгынныыр: «эрдэҕэс улар кыыл түөһүн эбир түүтүн ойуутун курдук ииримтийэн көстөр эҕэрдэлээх илин халлаан» (31—9), «эрдэҕэс улар эбириэнин курдук, эбир дьаҕыл былыт» (43—256).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин киэҥин көрдөрөргө улар холобур буолар: «уолан киһи улар саҕа буолан уулан тиийэр уҥа диэки өттө»... (39—150).

Бухатыыр атын миинэрэ хара улар көтөн тахсарын курдук: «халдьаайы тыа хара уларын курдук, атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ» (68—16).
Долгуйбут киһи быара улар курдук омуннаахтык мөхсөр: «хара быарым хандааҕа иҥнибит хара улар курдук халыгырыы хамнаатаҕыан» (52—235).
Оҕо уончалаах, мэнигиргиир сааһын «улар сааһа», «уларыгар түһэ сылдьар» (43—64) диэччилэр. Акаары киһини «улар мэйии» (50—105) диэччилэр.

Суор, тураах, элиэ, мэкчиргэ (хаххан), кукаакы, киргил (тоҥсоҕой), чаччыгыныар наар мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Кинилэр сиэмэх биитэр куһаҕан дьүһүннээх, быһыылаах-тутуулаах, саҥалаах көтөрдөр. Норуот кинилэргэ сыһыанын маннык өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «суор суорун хараҕын оҥпот, тойон тойонун түһэн биэрбэт» (50—52); «киһи суора киһи» (бардам, иҥсэлээх) (80—45), «суут баһа мэкчиргэ баһын курдук», «элийбити элиэ сиир» (52—123, ,124); «тойон олоҕор тураах олорор», «собулҕаҕа суор-тураах мустар, өлбүт киһи үбүн баай хомуйар», «кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, тоҥсоҕой тойонноох, чаччыгыныар чаччыыналаах, суор суруксуттаах» (50—39, 41, 51). Остуоруйаҕа абааһылар суор буолан көтөллөр.

Манна даҕатан эттэххэ, сорох хотугу омуктарга суор саамай ытык көтөр ахсааныгар киирэр. Холобур, эскимостар суору бэрт былыргы төрүттээх, муударай көтөрүнэн ааҕаллар. Кинилэр суору хаһан да өлөрбөттөр, атаҕастаабаттар. Онно олохсуйар суордар хас биирдиилэрэ ааттаахтар-суоллаахтар. Эскимостар остуоруйаларыгар суор арыт муударай сүбэһит, арыт киһиэхэ дьолу тосхойооччу улуу аптаах, арыт атаҕастаабыт акаарыны накаастыыр албастаах көтөр буолуталыыр (132—89).

Уу көтөрдөрүн быһыылара, дьүһүннэрэ, саҥалара, онтон да атын туох эрэ бэлиэ уратылара тыл дэгэтигэр, өс хоһоонугар, араас тэҥнээһиннэргэ киирэллэр.

Моонньоҕон төбөтүн курдук көхөлөр: «моонньоҕон куһум моонньулаах мэйиитин күөкэлдьитэн эрэрин курдук.. көхөлөрдөөх», Сабыйа баай хотун «үрүмэтийэн көрбөт үүт көлүйэтигэр киирэн умсаах кус курдук умсан таһыгыраата» (39—151, 67).

Халба «суох-суох-суох...» диир курдук саҥалаах. Ол иһин, ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэх» (50—111) диэч-чилэр.

Ньургун Боотур айаннаабыта түргэниттэн «икки кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук өрө куһугуруур» (39—171). «Орулуостуу оонньоон, тыйаахтыы тыынан, биргинэхтии битийэн» (50—91) диэн олус омуннурууну этэллэр.
Айыы дьонун «араҕас илгэтэ», орулуос сымыытынан дьүһүннэнэр. Сабыйа Баай Хотун «арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан лачыгыраччы арыылаабыт... кытарах биэ кымыһынан ыһыах ыһан унаарытар» (22—166).

Сымыыт итинтэн атын дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, халлаан, күөл анды сымыытыгар холуллаллар: «арыылаабыт анды сымыытын курдук араҕас маҥан күөл» (49—17).

Итини таһынан киһи характерын сымыытынан бэлиэтээн эмиэ этэллэр. Саҥата, иҥэ-ньаҥа суох, бүтэй киһини «сымыыттааҕар бүтэй» дииллэр.
Уһуннук тугу эрэ кэтэһэн, манаан хаалыы — «хаас харабыла буолуу» (50—87, 186).
Халлаан өҥө арыт хаас кынатын түүтүнэн дьүһүннэнэр: «тоҕус хоҥор хаас хотоҕойун түүтүн холбуу туппут курдук,.. соһо тураҕас маҥан халлаан» (31—9).

Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар — «ураанай туоһахталааҕар дылы» (50—190).
«Орто дойду» үөһэттэн көстүүтэ ураанай туоһахтатыгар холуллар: «орто туруу бараан дойдум ураанай кус туоһахтатын курдүк туналыйан көстөн кэллэ» (52 —325).

Күүстээҕи мөлтөх батыһар — «көҕөн көттөҕүнэ, чөркөй хаалбат». Көҕөн сэргэҕинэн холобур буолар: «көҕөн курдук сэргэх». Куттас киһини «кус сүрэх» (50— 129, 82, 121) дииллэр.

Кынат туһунан маннык этиилэр бааллар: «кыната сарбыллыбыт» (баҕата, эрэлэ кыайан туолбатах), «кы-натын куурдубут» (бараары, айаннаары оҥосто сылдьар) (50—93, 184); «кынаттаммыт», «кынат үүннэриммит» (санаата күүһүрбүт) уо. д. а. Итилэр «опустить (распустить, расправить, подрезать и т. д.) крылья» диэн нууччалыы тэгилитэн этиилэри кытта уруулуулар.

=== Киис, саһыл уо. д. а. кыыллар ===
'''Киис, саһыл уо. д. а. кыыллар.''' Саамай үгүстүк ырыаҕа-тойукка киирбит кылааннааҕынан киис (саарба) буолар. Ол кэннэ саһыл, кырса, кырынаас, тииҥ, буобура, бэдэр образтааһыннарга эмиэ киирсэллэр.

Туох үчүгэй, күндү барыта кылааннаах түүлээҕинэн дьүһүннэнэр.
Кырасыабай кыыс — киис, кэрэмэс саһыл, кырынаас, буобура: «кыыс оҕо барахсан киис кыыл оҕотун курдук киэркэйэн, саарба кыыл оҕотун курдук наскыйан,.. тах-сан тиийэн кэллэ» (31 —131); «бойбоҕуркаан быһыыгын... буобура кыылбар булуу көрдүм» (52—233).

Кыыс суһуоҕа — киис: «сур кииһи субуруччу туппут курдук бураллаҕас суһуохтаах» (49—43).
Кыыс хааһа — киис. Айталыын Куо «хамчаакы хара саарбатын хардарыта туппут курдук субуллаҕас сурааһын хаастардаах» (39—306).
Оттон Ньургун Боотур «икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук субуллаҕас хаастаах» (22—102).
Кыыс хараҕа «кырынаас курдук дьэрэлийэр», «хамчаакы буобуратын курдук хараҕа-хааһа чаҕылыйар» (39—141), «хаастаах хараҕын... хара саарба кыылым харахтаах хааһыгар ханыылыы көрдүм» (52—235) дэнэр.

Кыыс иҥэ, уоһа — кыһыл саһыл: «кыыс оҕо барахсан... уоттаах саһыл курдук уостаах-тииһэ умайан обуйуктанна. Кыһыл саһыл кылааннаах бэрдин кэккэлэтэн кээспит курдук тэтэгэркээн бэйэлээх имнэрдээх».

Айыы киһитин тиистэрэ, тарбахтара — кырынаастар: «Сабыйа Баай хотун уон тыһы кырынааһы умсарыта туппут курдук уон дьыры маҥан тарбахтардаах» (39— 141, 306, 52).

Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «отут икки тыһы кырынааһы кэккэлэччи туппут курдук уҥуох сардаана тиистээх».

Арыт үтүө-мааны дьон киис тириитигэр холуллаллар: «киис тириитигэр кэккэлээх кэрэ-бэлиэ дьон».

Аан дойду саарба тыһынан биитэр тииҥ тиҥилэҕин тириитинэн дьүһүннэнэр: «сир-сибиир ийэ хотун, сэттэлээх тииҥ кыыл тиҥилэҕин тириитин курдук тэнийэн-тэлгэнэн... үөскээбитэ эбитэ үһү. Аан ийэ дайды аҕыстаах саарба кыыл атаҕын тыһын курдук аҥнан-бохтон айыллан... үөскээбитэ збитэ үһу» (31—39, 73,7).

Сайыҥҥы тыа — киис түүтэ, кутуруга: «саарба кыыл саннын түүтүн арыйа баттаабыт курдук, адаар хара тыа» (52—45). «Киргиллэрдээх киис кыыллар кутурук-тарын кэккэлэтэ тутуталаабыт курдук кэтит кэҥкэл хара тыалар» (49—92).

Тиит мутукчата — киис биитэртииҥ кутуруга: «киҥ-хил хара тыа, киис кыыл кутуругун кэдэриччи туппут курдук, киистэ анньан киэркэйдэ.., титирик тиит мастар, тииҥ кыыл кутуругун тэҥилии ыйааттаабыт курдук, тэтэркэй киистэлэннилэр» (49—259).

Үүнүүлээх ходуһа ото — киис, саһыл, буобура, кырса, бэдэр, таарбаҕан түүлэригэр холуллар: «уоттаах саһыл кыылым уорҕатын түүтүн умсары соппут курдук, уйгу-быйаҥ олохтоох уһун көнө хочолорум» (35— 96); «уу буобуратын уорҕатын түүтүн ньургунугар холобурдаах нуолур солко оттоох» (49—227).

Былыттар бэдэр (үүс) түүтүнэн дьүһүннэнэллэр. «Үүс кыыл өрөҕөтүн курдук, үрүҥ былыттар» (43—256).
Саһыл өҥү бэлиэтииргэ туттуллар: «арыы саһыл хааннаах», «саһыл хонуу», «саһыл араҕас кырдал» (22—164).

Кылааннаахтар киһи араас хаачыстыбатын, быһыытын көрдөрөргө эмиэ туттуллаллар. Кырса, саһыл, бэдэр — ыраас, чэбэр буолуу холобура: «бэдэр курдук чэнчис», «кырса, саһыл оҕото». Киитэрэй киһи — «бэдэр мэйии», умнугана суох киһи — «тииҥ мэйии» (50— 82, 87, 85). Тииҥ кулгааҕа — сэргэх буолуу: «бухатыыр киһи тииҥ кулгааҕынан истэн сэгэлдьийэ турбута» (31—49).

«Тиитин охторторор, тииҥин итигэстиир»   диэн өс хоһоонун ис хоһооно маннык: эрэйдээх өттүн атын киһиэхэ оҥорторон баран, туһалааҕын бэйэтэ соҕотоҕун ылар (оноҕоско таптаран өлбүт тииҥ арыт тыҥыраҕыттан мутукка ыйанан хаалан сиргэ түспэт, оччоҕо бэрт эрэйинэн, тиитин охторон эрэ баран ылыллар). Бу өс хоһооно «таскать каштаны из огня» диэн этиигэ суолтатынан  бэркэ майгыннаһар.

Олус баай, мааны киһини «таарбаҕаҥҥа таалалаабыт, саһылга саарбыт, үүскэ үҥкүрүйбүт, киискэ кистэммит» диэн сөҕөн да, сүөлүргээн да этээччилэр. Араастаан киирэн-тахсан бэйэтин иннин оҥостуммут киһини «сатабыллаах саһыл саҕалаах» (50—46, 57.) диэн сытыытык этэн кэбиһэллэр. Тас көстүүтэ үчүгэй эрээри иһэ куһаҕан буоллаҕына, «үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу» (52—125) дэниллэр.

Кылааннаахтар куһаҕан өттүгэр холобурдааһыҥҥа дэҥҥэ киирэллэр. Саһылынан арыт албыны, киитэрэйи бэлиэтээн этэллэр: «саһыл курдук йьылаҥнас», «кэрэмэс саһыл мэлдьэҕэ» (50—108, 112). Саһыл уонна кырынаас сыттара куһаҕана холобурга сылдьар: «Сүөдэр онтон бэттэх эстэн-дьүдьэйэн, саһыл дьаара, ыт ыыта буолан хаалбыта» (80—38). Ньургун Боотур: «кырынаас дьаарын курдук ыыр-дьаар сыттаах... сирин устун баран истэ» (22—120).

=== Эһэ. Бөрө. ===
'''Эһэ. Бөрө.''' Эһэнэн, бөрөнөн суостааҕы-суодаллааҕы, күүстээҕи, сиэмэҕи дьүһүннүүллэр. Ону маннык өс хоһоонноро көрдөрөллөр: «бөрө сирэйэ буолан олорор» (52—196), «эһэ баһа буолан олорор», «бөрөлөр, табалар бииргэ үөрдүспэттэр», «биир тутум быһаҕынан эһэҕэ киириэм этэ, бэригэ суох күтүр тойоҥҥо киириэм кэриэтэ»  (50—40, 46, 53).

Олоҥхо бухатыырдара кыыһырдахтарына эһэ курдуктар. Ньургун Боотур «эһэлии часкыйар». Уот Уһутаакы «арҕахтаах эһэ курдук алдьанан барар, адьырыйа түһэр» (39—211, 146).

Ньургун Боотур ата айаннаабытын омунугар «көҥдөй төҥүргэһи көҥүтэ тэппитэ сур бөрө буолан..., улуйа хаалла, эмэх маһы эмтэритэ тэппитэ эһэ кыыл буолан... часкыйа хаалла» (39—179).

Кини «эһэлии сарылыы, бөрөлүү улуйа олорор дойдуга тиийэр» (22—238).
Киһи олохсуйбатах кыйаарын «эһэ-бөрө дойдута» дииллэр. «Хардаҥ эһэ часкыйар, хара суор хаһыытыыр халҕаһа маарыктата, торҕон бөрө улуйбут чуурукта дойдубут...» (52—298).

Эһэнэн туох эрэ кээмэйин бэлиэтээн этэллэр. «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхоҕо Суодайа Хара уус «тоҕустаах эһэ кыыл саҕа оботтоох чуураан хаан өтүйэлээх». Мүлдьү Бөҕө бэйэтин «хагдаҥ эһэ саҕа хааннаах илбис дьайыҥнанаммын» (10—96, 143) диир.

Таас хайалар — эһэлэр: «аҕыс торҕон эһэни адаарыччы туппут курдук, таллан таас дьааҥы».
Хайа аартыга — эһэ анаҕаһа: «алталаах эһэ кыыл анаҕас тииһэ аалса турарын курдук,.. илбистээх хабыйа хаан аартык» (10—25, 82).
Хаппыт кырыс — анаҕас: «адьырҕа кыыл анаҕаһын курдук, ардьыгыныы хатан хаалбыт аан дайдыбыт кырса» (43—257).
Эһэ тириитэ бэрт үгүс холобурдааһыҥҥа туттуллар. Былыттар — эһэ тириилэрэ: «бастаах-атахтаах хардаҥ эһэ тириитин таҥнары туппут курдук най хара былыт» (22—356).

Ыарҕа ойуур — хардаҥ эһэ тириитэ: «хардаҥ эһэ кыыл тириитин хастыы тардан ылан баран, хайа тутан, таҥнары сахсыйбыт курдук хаарыаннаах үчүгэй хараҥа көмүс талах ыарҕа ойуур» (31—14).

Аал-Луук мас «тиһэх эһэ тириитин тэлгэтэ бырахпыт курдук сиэрэй солко сэбирдэхтээх» (49—14).

=== Таба. Тайах. ===
'''Таба. Тайах.''' Таҥара табата кырасыабай кыылынан ааҕыллар уонна саамай үчүгэй холобурдааһыҥҥа киирэр. Туйаарыма Куону, «таҥара табатын курдук, таҥыннаран намылыталлар» (46—246).

Табанан, тайаҕынан айылҕа көстүүлэрин дьүһүннүүллэр. Хайалар — табалар: «тамталыйбыт быһыылаах таба кыылдарым таҥнары табыйса туралларын курдук улуу дьаҕыл хайаларым» (39—97).

Тыа — таба арҕаһын түүтүн курдук: «атыыр таба кыыл арҕаһын түүтүн арыйа туппут курдук араҕас-хара тыа» (10—24).
Былыт «тыстаах баттахтаах тыһы тайах кыыл тириитин тиирэ тарпыт курдук».
Олоҥхо бухатыыра тайах курдук сүүрэр. Тойон Дьаҕарыма «тайах кыыллыы тамнааттаан, таҥнары сүүрэн бырдааттаан киирдэ» (31—53, 51).

Уол оҕо, улаатан, күүстээх-күдэхтээх, кыайыылаах, булчут киһи буолбутун бу курдук образтаан этэллэр: «бууру муннуттан, тайаҕы таныытыттан, эһэни сабырҕаҕыттан сиэтэн — онон оонньуур уол буолла» (22— 100).
=== Балыктар. ===
'''Балыктар.''' Балык образтааһыҥҥа син элбэхтик киирэр. Балык саҥата суоҕунан ааҕыллар. Ол иһин сэмэй, иирсээнэ-айдаана суох киһини «балыктааҕар кэлэҕэй» дииллэр.

Күнэ-ыйа суох, хараҥа дойду көстүүтүн, балык миининэн дьүһүннүүллэр. Ньургун Боотур «барбатах балык миинин курдук бадыа-бүдүө дойду устун баран истэ» (22—120).

Киһи араас хаачыстыбата, киһи олоҕун туһунан элбэх түмүктээһиннэр балыгынан холобурдаан этиллэллэр. Киһи үөрэр, өрөгөйдүүр кэмнээх — «балык ыамнаах»; киһи үчүгэйгэ талаһар — «балык уу дириҥин былдьаһар», дьонноох киһи өлөн-охтон биэрбэт — «уулаах балык аппат»; туохха да ылларбат, таба туттарбат киһи — «салыҥнаах бальгк курдук киһи»; киэбирбэтин, мин кинини үчүгэйдик билэбин диэн — «билэр күөлүм балыга» уо. д. а.

Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ образка үгүстүк туһаныллаллар. Эрэлэ суох инникигэ дьылланыы — «эһиилги бил баһын сиэм диэбиккэ дылы»; туох эрэ төрдүттэн, баһылыгыттан алдьанан (мөлтөөн) барыыта — «бил баһыттан сытыйарын курдук» (50— 73, 67, 108, 131, 130, 189); кыыһырыма, майгыгын сымнат диэн — «сыалыһар быара буолан сылаанньый» (10 —226) уо. д. а.

Күөл балыктарыттан собо, мунду, ылбай образтааһыҥҥа киирэллэр. Олус кыраҕа олус улаханы туттуу — «ылбайга быһахтаммыкка дылы»; соҕотоҕун чабыланыы — «соҕотох собо тыастаах» (50—14, 125, 130). Уот Уһутаакы Ньургун Боотурга кыайтаран, «үөлүллүбүт мунду курдук өрүтэ мөҥөр» (40—194) уо. д. а.

===Үөннэр-көйүүрдэр.===
'''Үөннэр-көйүүрдэр.''' Кыра харамайдар наар куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ туттуллаллар, арай үрүмэччи үчүгэй образка киирсэр.
Олоҥхо бухатыырын ата уонна үөрбүт кыргыттар үрүмэччигэ холуллаллар: «үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан» (22—320); «кыргыттар, үрүмэччилэһэн тахсан,.. үҥкүүлэрин күүһүртүлэр».

Бырдах — элбэх холобура: «харааннаах бырдак курдук халыаннык хаҥаабыт хара норуот».
Арыт кымырдаҕас эмиэ элбэх холобуругар туттуллар: «кымырдаҕас курдук кыймалаһан үөскээбит кыра норуот» (43—218, 126).
Бырдах — хаан утахтаах, сиэмэх: «кумаарга дылы хаанынан утахтаах» (50—38); «быралыйбыты бырдах сиир» (52—124).

Солуута суох саҥа — сахсырҕа саҥата: «сахсырҕа курдук сааҕынас саҥалаах»   (43—55).

Олус бадарааннаах сир — «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕах» (62—263). Ииччэх-бааччах быа —«ооҕуй ситимэ»: «отут&quot;сэттэ бухатыыры ооҕуй оҕус ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран, онтон тиһэн кэбиспит айыы бухатыырдара кычытыраһан тураллар» (22— 290); «ап-чарай быа, ооҕуй оҕус ситимин курдук, тиирэ тардыллан турар» (62—263).

Баҕаҕа мөлтөх сыһыаны маннык да өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «баҕа бэйэтин бадараанын хайгыыр»; «ууну охсон баҕаны куттаабыт диэбиккэ дылы»; «баҕа аттаммытыгар дылы»; «балык суоҕар баҕа эмиэ балык»; «баҕа бадарааныгар эрэ баһылыгар дылы»; «баҕа иигэ далайга эбиилээх» (50—119, 131, 136, 148, 192, 197).

Кутуйаҕынан киһи майгытын, характерын, туругун көрдөрөллөр. Холобур, маннык өс хоһоонноро бааллар: «оннооҕор кутуйах хаһаастаах», «кутуйах түүлэннэҕинэ «ычча» дииригэр дылы», «үктээтэххэ, оннооҕор кутуйах «чыып!» диир», «кутуйах иинин кэҥэтэр» (50— 36, 43, 46, 122) уо. д. а.

Тыймыыт саамай куһаҕаҥҥа холобурданар. Аллараа адьарай аймаҕа олорор сирэ «тыймыыт үөнэ чыыбыргыы сырсыбыт» дойдута (65—244). Абааһы бухатыырын тыла тыймыыт курдук. Тимир Дьитистэй «сиикэй тыймыыт курдук сэттэ былас күөх чалахай тыллаах» (39—255).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>n5sezwaw0dwrlj8ivtp7rcd9w6i1i1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10089</id>
      <parentid>10088</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үөннэр-көйүүрдэр. */</comment>
      <origin>10089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142457" sha1="cut05z0fuhinx5ys13riwkc0el0rqgh" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Иккис глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Бастакы глава|Бастакы глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Иккис глава. САХА НОРУОТУН ТЫЛЫНАН АЙЫМНЬЫТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== Күн. ===
'''Күн.''' Былыргы египтяннар баһылык таҥаралара «Ра» диэн Күн таҥара эбитэ үһү. Гректэр үрдүкү таҥаралара Зевс биир былыргы Криттээҕи вариана — эмиэ Күн, эбэтэр Күн Оҕус. Илиҥҥи славяннар, языческай итэҕэллээх эрдэхтэринэ, эмиэ айылҕа көстүүлэригэр үҥэллэрэ-сүктэллэрэ, «Даждь» диэн күн таҥаралаахтара. Күҥҥэ сүгүрүйүү былыр-былыргыттан норуоттарга киэҥник тарҕаммыт суол. Ол сөп: олох тутааҕа — күн, күнэ суох — олох суох. Күн сылааһа, сырдыга туох баар үөскүүргэ, тыынарга булгуччу наадатын дьон эрдэттэн билиттэр.

Сахалар эмиэ адьас өрдөөҕүттэн күҥҥэ сүгүрүйэллэрин кинилэр былыргы төрүттэрин чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Биһиги тылбыт үөскээн кэлбит суолун чинчийэр проф. Н. К. Антонов сахалар языческай итэҕэллэрин бэлиэтиир терминнэрэ бэрт былыргы түүрдэртэн төрүттээхтэрин, кинилэр өссө соҕуруу, степь олохтоохторо эрдэхтэриттэн, түүр атын биистэрин курдук, күҥҥэ үҥэр-сүктэр буолбуттарын көрдөрөллөр диэн суруйар (101—163). Соҕуруу төрүттэрбит былыр Күн таҥаралаахтарын археологтар эмиэ дакаастыыллар. Академик А. П. Окладников экспедицията Киин Азия бүтүннүүтүн устун булбут суруктаах таастарыгар Күн таҥара обраһа элбэхтик ойууламмыта бэлиэтэнэр. Оттон ол ойуулары түүрдэр төрүттэрэ түһэрбиттэрэ диэн сабаҕаланар (135—24).

Биһиги былыргы итэҕэлбитин үөрэппит В. Ф. Трощанскай сахалар үрдүк үҥэр таҥаралара Күн, кинини Үрүҥ Айыы тойон диэн ааттыыллар диэбитэ (145—36). Э. К. Пекарскай тылдьытыгар эмиэ Күн таҥара буолара бэлиэтэнэр. Күн уонна Ый бырааттыылар. Күн - убай, Ый — быраат дэнэр (137—1296). Ол эрээри арыт олоҥхоҕо «Күн тойон», «Ый хотун» диэн эмиэ этиллэр. Холобур, Ойуунускайга: «Күн тойон төрүөн күөлэһийэ оонньообут көмүс хайата, Ый хотун төрүөбүт ытык хайата» (41—20).

Үрүҥ Айыы Тойон диэн күнү ааттыылларын туһунан арыт норуот ырыаһыттарын айымньыларыгар этиллэр, «Үүнэн, үрдээн тахсар үрүҥ-маҥан Күнүм, Үрүҥ Айыы Тойон буолан, орто дойду оҥоһуллан үөскүүр күнүгэр... төлкөлөөн өрө көппүтэ эбитэ үһү» (75—63).

А. Е. Кулаковскай сайын кэлиитин хоһуйарыгар маннык этии баар:

:Үрүҥ Аар Тойон аҕаккабыт!..
:Үрүҥ тыыныҥ,
:Өҥүрүк куйаас буолан,
:Үс саха
:Өлбөтүн төрүттээтэ.

(43—270)

Сахалар үрдүк таҥаралара Үрүҥ Аар биитэр Айыы Тойон былыргыта, кырдьык, Күнтэн ханнык эрэ төрүттээҕэ эбитэ буолуо. Кини, күн курдук, халлаан саамай үрүт (тохсус) араҥатыгар олохтоох; аан дойдуну, тыынар тыыннааҕы, хамсыыры-харамайы, туох баар кэрэни, үчүгэйи барытын кини айбыт-үөскэппит. Кини «өҥүрүк куйаас тыыннаах, үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх», киниэхэ күҥҥэ туттулларын курдук, «үрүҥ» диэн эпитет өрүү туттуллар,— ити бииринэн. Иккиһинэн, сахалар күнү бэйэтин Үрүҥ Аар Тойоннорун кытта сэргэ үрдүктүк туталлара, ытыктыыллара, таптыыллара кинилэр итэҕэллэригэр, саҥарар тылларыгар, ырыаларыгар-тойуктарыгар бүтүннүүтүгэр көстөр.

Биһиэхэ халлаан эттигэ уонна суукка сырдык кэмэ тоҕо эрэ «күн» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (баҕар, ол күнү уонна күн сырдыгын бэрт былыр, бэйэ-бэйэлэриттэн араарбакка, бииргэ холбуу өйдүүллэриттэн буолуо). Олоҥхоҕо айыы дойдута, орто дойду, сахалар олорор сирдэрэ — киирбэт күннээх өрүү сайын дойду, «күн сирэ» диэн аатырар, онно олохтоохтор «күн дьоно», «күн улууһун дьоно» дэнэллэр. «Мин төрөөбүтүм» диир оннугар «мин күнү көрбүтүм» («күҥҥэ көстүбүтүм») диэн образтаан этээччилэр. Айыы дьонугар саамай улахан дьолу-соргуну, үөрүүнү-өрөгөйү баҕаралларыгар этэллэр: «өркөн сырдык күннэриҥ өрүүтүн үрүлүйдүн, аҥардас айхал-мичил аламай күннүү алаарыйдын!»  (62—257, 275). Оттон дьол, өрөгөй буоллаҕына: «ойор күммүт дьоллоох уота күндээрийдэ!» (62— 234), — диэччилэр. Ырыаҕа-хоһооҥҥо, бэл көннөрү кэпсэтиигэ «күммүт тахсыа», «биһиги да тиэргэммитигэр күн тахсыа, күөрэгэй ыллыа» (50—75),— диэн ыралааччылар.

Туох үчүгэй барыта күн көрөрүттэн сибээстээх буоллаҕына, туох куһаҕан барыта күн киирэриттэн тутулуктаах. Өлөөрү гыннахтарына биитэр олоҥхоҕо абааһы уола охсуһан кыайаары гыннаҕына, этэллэр: «үрүҥ күнтэн сүтээри олоробун» (10—97), «көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна!» (22—148), «күн туллара, күҥэһэ быстара буолла» (62—265). Өлөллөрүгэр: «үрүҥ күнүм, бырастыы дуу!» — дииллэр (10—97). Бэл абааһы бухатыыра айыы бухатыырын кыайар-хотор күннээх да буоллаҕына, үрүҥ күнү кытта бырастыылаһыннаран баран, тыынын салгыыр үгэстээх. Оттон иэдээнтэн-алдьархайтан быыһанар, өлө сыһан баран ордор түбэлтэҕэ: «аламай күммэр, аан-ийэ дойдубар... кэлбиппин буолбат дуо?» (62—274), — дииллэр.

Олоҥхо сүрүн геройдарын ааттарыгар күн үгүстүк киирсэр. Айыы бухатыырдара — Күн Эрбийэ, Күн Эрили, Күн Тэгиэримэн, Күн Толомон, Күн Ньургун уо. д. а.; айыы дьахталлара, кыргыттара — Күн Туналыҥса, Күн Туйаарыма, Күн Сыралыман Куо уо. д. а. Халлаан сорукка сылдьааччылара — «күн дьөһөлдьүт уолаттар» (22—70).

Айыы бухатыырын атын тэрилигэр эмиэ күн толору. «Аламай күн аалыытын курдук алта былас алтан амаҕаччы», «толомон маҥан күн тоҕуутун курдук тоҕус былас торҕо тэһиин», «күн күлүгэ көнтөс» (39—170, 171) уо. д. а. Оттон бухатыыр бэйэтэ? «Күн Эрбийэ бухатыыр... күн толбонун курдук толонноох ньуурдаах» (22— 116).

Ол эрээри туохтааҕар да үгүстүк айыы дьахталлара күҥҥэ холуллаллар. Кинилэр бүтүн бэйэлэрэ эрэ буол-бакка, сирэйдэрэ, харахтара, сүүстэрэ, иэдэстэрэ — барыта күҥҥэ тэҥнэнэр. Туйаарыма «үрүҥ күннүү туналыйан киирэн кэлэр», кини «күлэр күн харахтаах» (62— 234, 254); Айталыын Куо «киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх, сааскы сандал маҥан күн сардаҥатын курдук сардаҥалаах сүүстээх» (39— 306).

Олоҥхоҕо киһи кулгааҕа кытта күҥҥэ тэҥнэнэр.

Ойуунускай олоҥхотугар Аан Алахчын Үрүҥ Аар Тойоҥҥо этэр: «икки сэгэй күн кулгааххынан истэ сэргэҕэлээн көрүүй эрэ» (39—117). Дьахтар кэрэтин күҥҥэ холооһун аҥардас олоҥхоҕо эрэ этиллибэт, бу ырыаҕа-тойукка барытыгар киирбит суол. Ол иһин А. Е. Кулаковскай «кырасыабай кыыһын» хоһуйарыгар: «аламай маҥан күн атылыыта буолбут ала тыргыл харахтаах эбит», «күлэн-оонньоон күлүмүрдээн... бардаҕына, туналы маҥан күммэр тутуһуннара толкуйдуубун»,— диэбитэ (43—96, 100).

Уопсайынан саамай күндүнү, ытыктабыллааҕы барытын күҥҥэ холоон этии баар. Сир үрдүгэр күндүттэн күндү киһини, төрөөбүт ийэни, «күн ийэ» диигин, ийэ-аҕа баар-суох соҕотох оҕолоохторун «күммүт киниттэн тахсар»,— диэччилэр, кимтэн эмэттэн тиһэх көрдөһүүгүн көрдөһөөрү гыннаххына: «абыраа, күн буол»,— дииллэр, олус сүдү киһи туһунан: «Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт киһи»,— диэн этэн кэбиһэллэр, ас-үөл элбэҕин сөхтөхтөрүнэ, «күн көрбөтөх эгэлгэ аһа»,— диэн буолар. Олус өр буола-буола көрсүһэбит диэн этээри: «күн-ый алтыһарын кэриэтэ көрсүһэн ааһабыт»,— диэччилэр, ханна да сылдьыбакка хаппахтанан олорор киһини: «күннээххэ көстүмүнэ олорор»,— диэччилэр.

Туох баар үтүөнү барытын күҥҥэ тэҥнии сылдьан арыт, бара сатаан, күннээҕэр да ордорон этии эмиэ баар буолар («күннээҕэр күндү», «кырдьык күннээҕэр сырдык»), оттон абааһы бухатыыра тугу да тулуппат күүстээҕинэн чабыланарын омунугар: «күн да буоллар, көтүрү тардыам»,— дэтэлиир түбэлтэлэрдээх.

Оһуохай үҥкүүтүн хаамыыта уонна араас былыргы сиэр-туом толоруулара төһөҕө даҕаны «күнү батыһа» оҥоһуллаллар, а. з. күн илинтэн арҕаа хамсаан барарын батыһыннарыллар. Таҥнар таҥаска, сэпкэ-сэбиргэлгэ, иһиккэ-хомуоска күн ойуута элбэх буолар. Холобур, бэргэһэ үрүҥ көмүс туоһахталаах (күннээх), үрүҥ көмүс кур, кымыс удьаатын уга хайаан да күн ойуулаах буолаллар. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр. Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. «Күн туллара, күһэҥэ быата быстара буолла»,— диэн алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр этии итинтэн үөскээби-тэ үһү.

Ынах, сылгы сүөһү сүүһүн туоһахтата, сорох кыыллар түөстэригэр баар маҥан бэлиэлэрэ кинилэр «күннэрэ» диэн буолар. «Күн тыкпытын курдук оройун ортотугар туоһахталаах оҕус сүөһү» (39—200), «түөһүгэр үс күннээх хара саарба», «түөһүгэр үс күннээх... хара саһыл» (10—472, 470) эҥин диэн этиилэри олоҥхоҕо, ырыаҕа-тойукка үгүстүк көрсөбүт.

Күн обраһа саха норуотун тылыгар-өһүгэр, ырыатыгар-тойугар, итэҕэлигэр, олоҕор бүтүннүүтүгэр киэҥник киирбитэ, дириҥник иҥмитэ омукка эрэ барытыгар баар көстүү буолбатах. Ону маннык биир холобурунан көрдөрүөххэ сөп. Индия былыргы тылын, поэзиятын чинчийбит академик А. П. Баранников суруйарынан, Индия поэзиятыгар күн оннугар ый (сапсһа) киэҥник туттуллар эбит. Санскрит, хинди уо. д. а. Индия тылларыгар ый сүүстэн тахса араас киэргэл ааттардаах. Индия бастыҥ таҥаралара, бастыҥ геройдара ыйынан ааттаналлар, ыйга тэҥнэнэллэр. Рамачандра, Кришна-чандра диэннэр биһиги тылбытыгар Ый Рама, Ый Кришна буолаллар. Эр киһи да, дьахтар да кэрэттэн кэрэ сирэйин кинилэр ыйга тэҥнииллэр, «ый курдук туналыйар сирэйдээх»,— диэхтэрэ кинилэр  (104—38).

Тоҕо Индияҕа күннээҕэр ый ордук күндү буолбута буолуой? Итини норуоттар олорор географическай балаһыанньаларынан быһаарыахха сөп. Индия итии дойду, онно күн итиитинэн эрэйдиир, бэрт кыратык сөрүүн түһэрэ онно — үөрүү. Дьэ, оччоҕо, күн киирбитин кэннэ, түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. Ол иһин даҕаны былыргы Индия тылыгар тымныы уонна дуоһуйуу диэн өйдөбүллэр «тхандак» диэн биир тылынан бэлиэтэммиттэр (127—103). Индияҕа итии эрэйи аҕалар, тымныы үөрүүнү аҕалар эбит буоллаҕына, биһиэхэ, хоту дойду дьонугар, итии үөрүүнү аҕалар, тымныы эрэйи аҕалар. Биһиэхэ «тымныы сүрэх» — куһаҕан, «сылаас сүрэх» — үчүгэй. Индияҕа ый сөрүүнү, дуоһуйууну аҕалар буолан күндү, биһиэхэ күн сылааһы, сырдыгы аҕалар буолан күндү.

Итинэн буоллаҕына, сымнаһыар курдааһыҥҥа олорор омуктар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, күнү ырыаларыгар-тойуктарыгар холбооһуннара тымныы дойду олохтоохторун киэннэринээҕэр арыый аҕыйах соҕус буолуон сөпкө дылы.

=== Тымныы. Муус. Хаар. ===
'''Тымныы. Муус. Хаар.''' Норуот үйэ-саас тухары сааһы, сайыны, сылааһы ыралыыр, кинилэринэн бары үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү уобарастаан этэр. Оттон тымныынан, төптөрүтүн, куһаҕаны, өлүүнү, кэхтиини холобурдуур. Олоҥхоҕо айыы аймахтара олорор сирдэрэ «кыһына суох сайын дойду», «тымныыта суох итии дойду» (49—22), оттон адьарай аймахтара олорор сирдэрэ — тымныы, хараҥа, куһаҕан сыттаах-сымардаах дойду. «Күһүнүм күһэйдэ», «кыһыным кыһайда», «кыстыкпар бараары гынным» диэн кырыйдым-буорайдым, өлөрүм чугаһаата диэн ис хоһоонноох этиилэр буолаллар. «Сылаас сүрэхтээх», «сылаас харахтаах», «сылаас тыллаах» диэннэр — үчүгэй өттүгэр этиллэр тыллар, оттон «тымныы сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэннэр итилэргэ уун-утары өйдөбүллэр.

Ол курдук «тоҥ» («тымныы») саха фольклоругар маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Тоҥ — эрэй, мэһэй: «тоҥтон толлубат киһи» (50— 162).

Тоҥ — кытаанах, бөҕө: «тоҥ иҥиирдээх», «тоҥ маһы тосту тардар» киһи; Тоҥ Дуурай диэн олоҥхо бухатыырын аата (137—2728). 
Бухатыырдар, охсуһаннар, «тоҥ буору тобуктарын хараҕар диэри тобулута үктээн кэбиһэллэр» (31—234).

Тоҥ — өрдөөҕү: «тоҥ суолгун тордоотоҕум» (31 — 177).

Тоҥ — бириэмэ кээмэйэ: «тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Тоҥоруу (тымнытыы, сойутуу) — өлөрүү, эһии: «суон тыынын сойуттум, собулҕа этин тоҥордум» (31—241).

Тоҥ — саҥата суох, көһүүн, тоҥкуруун киһи: «тоҥ киһи».

Тоҥ — долуой сахалыы билбэт киһи: «тоҥ нуучча».

Эн толоостук саҥарбыккын бар-дьон истэн сэмэлиэ диэри этэллэр: «Дьыбардаахха саҥардыҥ!»   (50—18).

«Муус» маннык дьүһүннээһиннэргэ туттуллар:

Муус сүрэх (өй) — аһынары билбэт сүрэх (өй): «Абааһы кыыһын чой муус сүрэҕэ... чороҥолуу сытта» (10—225).

Абааһы уолун ытыһа — муус: «дьаҥхалаах күлэр муус ытыһынан балаҕан диэки таҥнары чарапчыланан көрдө» (10—62).

Аллараа дойду уолаттара «үс кырыылаах дьэҥкир муус үөрбэ буолан, өрө күөрэйэллэр» (10—57).

Аллараа адьарай аймаҕын баһылыга — «Муус Суорун тойон», оттон сорук-боллурдара «Муус-Дьолуо хара уолаттар» (62—259). Аллараа дойдуга киирэр аартык «Муус Күҥкүйэ хотун аартык» (39—98) биитэр «Муус Чоҥкуйа хотун аартык» (31 —10). 

Муус тайахтаныы — умнаһыттыйыы,- дьадайыы: «муус дьоҥкуо тайахтаабыта» (52—281).

Муус ураҕаһынан үүрсүү — иирсии, абааһы көрсүү: «муус ураҕаһынан үүрбүт» (50—177).

Муус дьаҥхаланыы — уһун, сындалҕаннаах айан. Олоҥхо бухатыырдара айаннаабыт омуннарыгар «үрут өттүлэригэр үс тутум күр муус үллүктэннилэр, алын өттүлэригэр аҕыс илии хайыр муус дьаҥхаланнылар (31—285).

«Хаар» маннык дьүһүннээһиннэргэ киирэр:

Хаар — табыллымыы, сатанымыы: «хаары ытыһан хаалбыт» (50—33); «сииккэ сиэлбитим, хаарга хаампытым» (36—78).

Хайыҥ — эрдэттэн харыстаныы, страховкаланыы: «хайыҥ охсунна» (50—123).

Хаар — өҥ-дьүһүн: «хаар маҥан баттахтаах».

Хаар — саас (сыл): «хас хаары бараатыҥ?»» (89— 57).

Хаар — кээмэй: «халыҥ буруйуҥ, хаар хайа саҕа» (10—77); «хаардаах бугул саҕа хааннаах сил» (10— 288).

Хаары ыраастааһын — урукку тапталы сөргүтүү: «өтөхтөрүн хаардаабыт» (50—139).

Хаар — кэбирэх: «хараҥа тыаларын, хаар курдук, хампы сыстылар» (43—88).

Дьадаҥы, курааһы олохтоох киһини: «уу-хаар оһоҕостоох уһун сордоох»,— дииллэр (43—39).

Уу-хаар — кураанах лахсыыр: «уу-хаар тыллаах» (50—99).

=== Уот. ===
'''Уот.''' Кумах куйаар олохтоохторугар уу, тымныы курдааһын олохтоохторугар уот — олох тыына. Уот сахалар олохторун тутааҕа буолара кинилэр итэҕэллэригэр, абыычайдарыгар көстөр. Биһиги норуоппут былыр сүгүрүйбүт иччилэриттэн ордук сүрдээхтэрэ — уот иччитэ. Араас бэлиэ, кыра да, улахан да үөрүүлээх түгэҥҥэ барытыгар ас саамай күндүтүттэн, үчүгэйиттэн ким-хайа иннинэ уот иччитигэр, кини аһына-харыһыйа сылдьарын туһугар, хайаан да бэрсэллэр. «Уот иччитигэр дылы, маппакка бараҥҥын» диэн онтон үөскээбит өс хоһооно буолуохтаах. Атын айыылары, иччилэри ааттаан-суоллаан аһатыы эмиэ уот иччитинэн (уокка ас биэриинэн) эргитиллэр. Онон кини атын айыылары, иччилэри кытта тиксиһиннэрээччи курдук буолар.

Тугу эрэ быһаарынан, биитэр туохтан эрэ аккаастанан олордохторуна, уот эмискэ биллэрдик «тас» гыннаҕына дуу, иһиирэр курдук тыаһаатаҕына дуу, быһаарыммыт суолларыттан «уот буойда» диэн аккаастаналлар, биитэр төттөрү, «уот эттэ» диэн аккаастаммытта-рыгар төннөллөр. Оһохтон чох ыстаннаҕына, ыалдьыт кэлээри гыннаҕа дииллэр, уонна ол чоҕу мээнэ бырахпаттар. Оттон чох ыстанан киһиэхэ түстэҕинэ «эһэм көтөхтөрдө» диэн олус үөрэллэр. Уот иччитэ инникини бэриэт этэр, хаһан да сымыйалаабат, үчүгэй санаалаах. Абааһылар араас куһаҕан дьайыыларыттан киһини эрэллээхтик араҥаччылааччы уот. Кинини кыыһырдар, хомотор сатаммат. Киниэхэ кирдээҕи, куһаҕаны бэриллиэ суохтаах, кыыһыран, тирии ыарыытынан тыбыырыа диэн буолар. Уокка силлиир, ууну ыһар — улахан айыы. Саҥа сүктэн кэлэр кийиит уот иннин быһа хаамыа суохтаах.

А. Е. Кулаковскай суруйарынан, уот иччитин толору аата маннык кэрэ поэтическай эпитеттэринэн бэриллэр: «Аал уот иччитэ Күлтэллэх, Көмөр сыттык, Көбөрүүнньүк суорҕан, Саалыр чанчык, Бырдьа Бытык, Кыырык Төбө, Көмүс ураанньык, Күөнэ көҕөччөр, Хахай саҕынньах, Хатан Тэмиэрийэ, Алтан Баһырҕас, Аан Уххан-Тойон» (121—30). Манна уот умайан кытыастара, күлүбүрүүрэ, бачыгырыыра, умуллан күл, көмөр буолара киһититиллибит (антропоморфнай) образтарынан хоһу-йуллар. Уокка, уот иччитигэр сүгүрүйүү Сибирь булдунан дьарыктанар элбэх норуоттарыгар баар. Ол эрээри эвенкилэргэ, нанайдарга, нивхилэргэ, удегелэргэ, мансиларга уо. д. а. уот иччитэ дьахтар буоллаҕына, буряттарга, сахаларга кини оҕонньор дьүһүннэнэр эбит.

«Аал уоту оттуу»— олох олоруу, ыал буолуу: «аал уоту оттон, алаһа дьиэни тэрийэн,... иннигин көрүнэриҥ кэллэ» (59—302).
Ньургун Боотур ыраах айаҥҥа аттанарыгар дьиэм, сүөһүм-аһым этэҥҥэ турдуннар диэри: «оттубут уотум умуллубатын!» (62—241)—диир. Норуот ырыаһыта С. Зверев хоһуйарынан, Манчаары төрөөбүт буоруттан букатыннаахтык арахсарыгар аны олох олорорум бүттэҕэ диэри: «аны кэлэн.. аал уоту отторбун аастаҕым» (26—118),— диир.

Ыал олорорун сүрүн бэлиэтэ уота (оһоҕун буруота) буолар. Ол иһин ыал диир оннугар үксүгэр «буруо» дииллэр. «Хас буруо баарый?» (хас ыал баарый?), «буруо таһаарбыт» (ыал буолбут), «буруолааҕы көрбөтүм» (ыалы көрбөтүм) эҥин диэн буолар. Оттон нууччаҕа «буруо» үксүгэр олох атыннык тэгилитэн этиигэ туттуллар («обман, дым», «поругался в дым», «дым столбом»).

Уот сахаҕа олох тыына (тутааҕа) буолара «кыыс оҕо тэллэҕэр уон уоттаах» диэн хоһуйан этииттэн эмиэ көстөр.

Уот умуллуута — өлүү-сүтүү, эстии: «уотуҥ умулуннун»,  «үөлэһиҥ чоҥкуйдун» диэн кырыыска этиллэр тыллар. «Аал   уотуҥ  утуйдун,  үөлэһиҥ  кырыардын» (150—143).

Арыт уот алдьархайы аҕалар күүс курдук эмиэ өйдөнөр. «Уот да сиэбэт, уу да ылбат киһитэ буолуоҥ» (22— 234); «уот сиэбитин... курдук» (50—33).

«Уот ааныттан» (хара маҥнайгыттан), «уот өттө» (илин өттө), «уот харахха эттэ» (адьас таба эттэ) диэн этиилэр эмиэ былыр-былыргыттан сахаҕа уот олох тыына буолбутуттан үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахаҕа «уот» үксүгэр үчүгэй өттүгэр холобурдааһыҥҥа туттуллар буоллаҕына, нууччаҕа кини, арааһа, алдьархайы аҕалар күүс курдук көрдөрүллэрэ ордук элбэх быһыылаах. «Огонь да вода — нужда да беда», «огню не верь», «с огнем не шути», «с огнем не дружись»,— диэннэр, бука, мээнэҕэ этиллибэтэхтэрэ буолуо. Ол эрээри киһи ис психическэй хаачыстыбатын, характерын «уотунан» холобурдаан этии нууччаҕа даҕаны, сахаҕа даҕаны майгыннаһаллар быһыылаах. Холобур, маннык этиилэри тэҥнээн көрүөҕүҥ: «уот курдук киһи» — «не человек, а огонь!», «хараҕа уоттанна» — «глаза его горят огнем», «уот хааннаах киһи», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» — «огнем душа его полна», «сердце вспыхнуло огнем», «огонь в груди». Биһиги «уоттаах саһыл» диибит, нууччаҕа «лиса огневка» диэн этии баар. Оттон «уокка-ууга түһүү» («в огонь и в воду»), «уоту-ууну туорааһын» («пройти огонь и воду»), «икки уот икки ардыгар киирии» («между двух огней»), «уоттан куттанар курдук күрэнэр» («боится как огня») диэннэр биһиэхэ нууччаттан киирбит буолуохтарын эмиэ сөп (ити этиилэр Э. К. Пекарскай тылдьытыгар киирбэтэхтэр). Сахаҕа олус улахан тымныыны уотунан эпитеттээн хоһуйуу эмиэ баар: «уоттаах улуу модун тымныы», «уоттаах дьыбар» (37—49).

=== Таас. Хайа. ===
'''Таас. Хайа.''' Таас эпитет быһыытынан кытаанаҕы, тымныыны-тыйыһы дьүһүннүүргэ туттуллар. «Таас санаа» — аһыммат, манньыйбат санаа: «таас санааҕытын сымнатан,... ыллаан-туойан кэбиһиэм» (52—231).

«Таас орой» өйдөбүлэ «чой орой» диэҥҥэ чугас буолуохтаах. «Таас уллуҥах» диэн Дыгын биир бөҕөс уолун аата. «Таас дьүлэй»— кулгааҕынан тугу да истибэт буолбут киһи. «Таас ытыс»—кэччэгэй киһи. Олоҥхоҕо, мифологияҕа абааһы аймахтара «туолбат ньыгылы таас куртахтаахтар» (10—241), «сыһааҕырбат сымара таас быардаахтар»   (43—91).

Фольклор араас образтааһыннарыгар хайа (таас хайа) элбэхтик киирэр. Хайа — хахха, дурда. «Хайаны тыал курдарбат» (52—127). Сорук Боллур уол күн дьо-нун көмүскүүргэ ананан үөскээбит Ньургун Боотурга кэлэн илдьити этэригэр маннык тыллар бааллар: «халыҥ хайа курдук хахха буолуоҥ үһү» (62—239).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырын улахана «хайа саҕа». Бухатыырдар, охсуһаннар, «икки хайа ыпса түһэрин курдук, «хап» гына түсүһэллэр» (22—130).

Аат-суол улуута, улахана хайаҕа тэҥнэнэр. Эрбэхтэй Бэргэн «орто буорга туруук таас хайа курдук сураҕыран үөскээбит» (49—25).
Норуот айымньытыгар абстрактнай өйдөбүллэр үк сүгэр ханнык эрэ дьиҥ баар предмет көстүүтүнэн бэ-риллэллэр. Холобур, үөрүү, дьол, үтүө, мөкү санаа уо. д. а. кээмэйдэрэ хайанан, булгунньаҕынан холобур-даналлар: «үрдүк маҥан хайа саҕа өрөгөй-талаан үрдээтэ» (52—307); «хайа cаҕа хара санаатааҕар түөн саҕа сырдык санаа ордук» (50—76).

Уопсайынан саха үрдүккэ талаһар, кини идеала — үөһээҥи. Бары айыылар үөһэ бааллар, оттон адьарайдар, абааһылар — аллараалар. Ол иһин үөскээбит маннык этии: «таҥара өһөөбүтэ аппаҕа, киһи өһөөбүтэ томторго» (50—60). «Томторго соргулуубун» (43—155), — диэн үтүөҕэ, үчүгэйгэ баҕаран, алҕаан этэллэр.

=== Былыт. ===
'''Былыт''' ырыаҕа-тойукка, олоҥхо араас дьүһүннээһиннэригэр балачча киирэр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, туох эрэ куһаҕан, өлүү, алдьархай буолаары гыннаҕына, халлааҥҥа хара өһөх былыттар көбөллөр. Абааһы бухатыыра оннук куһаҕан дьүһүннээх былыкка олорон кэлэр, былыта икки аҥы хайа ыстанар да, илэ бэйэти-нэн дьиэрбэс гына түһэр. Ойуун, кыыран үөһээ дойдуга көтөрүгэр аара тохтуур сирдэрэ, Э. К. Пекарскай тылдьытыгар этиллэринэн, эмиэ «былыттар» диэн аатыраллар эбит. Ойуун тохтууругар барыта «тоҕус былыттааҕа» үһү.

Былыт үчүгэйи киэргэтэн хоһуйар эпитет, тэҥнэбил быһыытынан эмиэ үгүстүк туттулларг Олоҥхо бухатыырын атын тэрилэ былытынан дьүһүннэнэр: «соһо былыт чаппараахтаах, кыыһар былыт кычымнаах,.. босхо былыт ботолоох, сүүрэр былыт сөрүөлээх» (39—170).

Ньургун Боотур атын сиэлэ былыт курдук: «сэттэ былас тибиилээх сиэлэ, саталаах былыт курдук, сарбайа сахсылынна» (39—172).

«Былыт тараһа», «былыт хаһа» диэн сылгы уойуу-тун мээрэйдиир этии баар. Сылгы хаһата биир илиини кыайбат буоллаҕына итинник этэллэр. Киһи майгытын былыкка холоон этиилэр эмиэ бааллар. Албын-түөкэй киһини: «көһөр былыт көлдьүнэ», «ааһар былыт албына» (62—257, 262),— диэччилэр. Сигилитэ уларыйымтыа киһини: «былыттаах халлаан курдук киһи» (50—108),— диэччилэр. Ханна да барбат-кэлбэт, сылдьыбат, бүтэй киһини «былыттаахха быкпат» дииллэр. Кэмэ ааспыты, олус өрдөөҕүнү былытынан сыһыаннаан этии баар. Холобур, «былыргыны былыт саппыта» дииллэр. Сүөһү, көтөр уо. д. а. харамайдар элбэхтэрин былыкка холуйуу эмиэ баар.

=== Сылгы. ===
'''Сылгы.''' Кыылга, сүөһүгэ сүгүрүйүү, таҥара оҥостуу бэрт былыр биис уустарынан олоруу саҕана киэҥник тарҕаммыта биллэр. Былыргы сүөһү иитээччилэр бэйэлэрин иитимньилэрин төрдө буолбут ынахха уонна сылгыга сүгүрүйэллэрэ. Ол иһин улууну, үрдүгү барытын ынахха, сылгыга холоон көрөллөрө. Былыргы египтяннар халлааны ынах, оттон күнү ол ынах төрөппүт көмүс ньирэйэ дииллэрэ. Былыргы гректэр үрдүк таҥаралара Зевс арыт «оҕус» дэнэр буоллаҕына, Зевс кэргэнэ Гера ынах төбөтө төбөлөөх гына ойууланара уонна «волоокая» («оҕус харах») диэн эпитетынан киэргэтиллэрэ.

Шумердарга «Күн Оҕус» диэн баара үһү. Оттон былыргы Индия таҥарата Дьяус эмиэ Оҕус этэ дииллэр. Санскрит тылыгар ынах уонна күн «го» диэн биир тылынан бэлиэтэнэллэр. Кинилэргэ былыттар эмиэ ынахтар, ардыыллара — ол ынахтар үүттэрин ыыллара. Этиҥ «ынах курдук» маҥырыыр, чаҕылҕан, «ньирэй ийэтин батыһарын курдук» тыалы батыһар (104—23). Индия поэзиятыгар ынах олус үтүө, уйаҕас, нарын-намчы дууһалаах сүөһү быһыытынан үрдүктүк сыаналанаы ырыа-тойук тылын кйэргэтиигэ, араас уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт киэҥник туттулларын туһунан урут этэн турабыт.

Саха поэзиятыгар, тылыгар, итэҕэлигэр дьиэ сүөһүлэриттэн ат (сылгы) обраһа ордук киэҥник киирбит. Сахалар төрүттэрэ былыр Киин Азия стептэрин диэки олорор эрдэхтэриттэн сылгыны иитэллэрин, сахалар сылгыны олус ытыктыылларын, таптыылларын, бэйэлэ-рэ туспа үтүө боруода сылгыны үөскэппиттэрин туста-рынан үөрэхтээхтэр элбэхтик суруйан тураллар.

«Дьикти сүөһү», «бу дойдуга кини тугунан да солбуллубат олус күндү хаачыстыбаларын толору сыаналаатым», «саха ата дьиҥ-чахчы остуоруйаҕа этиллэр хорсунун хаста даҕаны кэтээн көрбүтүм», — диэн сөҕөн суруйбута Саха сиригэр өр сыылкаҕа олорбут этнограф В. Л. Серошевскай (140—166).

Оттон аатырбыт кыһыл командир И. Я. Строд, саха атын ордорон, өр мииммитэ. «Кыра элэмэс» диэн сылайбат сындааһыннаах, тулуурдаах, көрсүө, сүүрүк аты хорсун командир олус таптаабыт. Бандьыыттары кыайан-хотон өрөгөйдөөн, Саха сириттэн барарыгар Строд, атын имэрийэ-имэрийэ, ытамньыйбыта диэн кэпсииллэр. Кини атын тумсуттан убураан баран, үрүҥ көмүс симэхтээх бас быатын кэтэрдибит уонна эппит: «дьэ, соргулаах соноҕоһум, үрүҥ тыыммын өллөйдөөбүт үтүө доҕорум! Мин бардым, эн хааллыҥ. Эн аны эйэ дэмнээх саха йччиҥ эрэллээх доҕоро буол. Эн кулгааххар ыстаал буулдьа ыйылыыра иһиллибэтин, зн хараххар сытыы саабыла килбэҥниирэ аны көстүбэтин! Быраһаай, тыла-саҥата суох доҕорум!» (74).

Сахаҕа сылгы, көлөтө эрэ буолбатах, ону таһынан бастыҥ аһа, таҥаһа. Сылгы үүтэ, кымыһа, этэ, хаана, хаһата киһи доруобуйатыгар туһалааҕын, бэл эмтээҕин туһунан наука этэр. Оттон сылгы тириитэ, сиэлэ, кутуруга, иҥиирэ таҥас-сап, туттар тэрил арааһа буолар. Биир тылынан эттэххэ, сылгыга туһаҕа турбата диэн суох.

Кэнники кэмҥэ тылы чинчийээччилэр саха сылгыны иитиигэ сыһыаннаах тыллара бэрт былыргы тюркдуу төрүттээхтэрин, оттон ынах сүөһүнү иитиигэ сыһыаннаах тыллара үксэ монголлуу төрүттээхтэрин, былыргы өбүгэлэрбит ынах сүөһүнү иитиэхтэрин инниттэн сылгыны ииппиттэрин сабаҕалыыллар (101—33, 36).

Биһиэхэ ат, сылгы «Дьөһөгөйтөн төрүттээх» ытык, ыраас сүөһүнэн, «айыы оҕотунан» аатырара. Сылгы таҥарата Дьөһөгөй Тойон (Күрүө Дьөһөгөй, Уот Дьө-һөгөй, Уордаах Дьөһөгөй) кыһыҥҥы күн тахсыытын туһунан соҕуруулуу-илин халлааҥҥа олохтооҕо диэн буолар. Өссө саха былыргы итэҕэлигэр аан бастаан сылгы үөскээбитин кэннэ, киһи үөскээбитэ диэн этии баар (155—296). Ол курдук, сылгыны бэл киһитээҕэр үрдэтии хаһан эрэ баар буола да сылдьыан сөп эбит.

Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» диэн олоҥхотугар Айыҥа-Сиэр оҕонньор уонна Айыы-Нуоралдьын эмээхсин сахалар төрүттэрэ буолаллар. Айыҥа-Сиэр оҕонньор Үрүҥ Аар Тойон инитэ, оттон Айыы-Нуоралдьын убайа — Уордаах Дьөһөгөй (96—6). Онон, саха төрдө икки сылгы төрдө икки хаан уруулуу буолалларыгар тиийэллэр. Оттон «арҕаһыттан тэһииннээх аһы-ныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймахтара,.. көхсүттэн тэһииннээх көмүскэстээх санаалаах күн өркөн дьонноро, урааҥхай саха удьуордара» (52—60),— диэн тоҕо этэллэрэ буолуой? Ойуунускай олоҥхотугар: «Күн Дьөһөгөй улуустара көмүскүү сылдьыахтыннар» (39— 140),— диэн эмиэ этиллэр. «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн ааттаах олоҥхо баара биллэр. Саха бухатыыра тоҕо «Сылгы уола» буолан хаалла?

Биитэр кэлин соҕус үөскээбит маннык үһүйээннэри ахтан аһарыаҕыҥ. Кээрэкээн ойуунтан соҕотох Дьохсоҕон (сылгыны «дьохсооттуур», «дьохсоҕолдьуйар» дииллэр) диэн уол төрөөбүт. Оттон Дьохсоҕонтон түөрт уол төрөөбүтүттэн иккис уола төбөтүттэн кутуругун төрдүгэр диэри сылгы курдук сиэллээх буолбут, ол иһин бу уолу Сиэллээх диэн ааттаабыттар. Итилэртэн Дьох-соҕон, Сиэллээх диэн уустар, нэһилиэктэр үөскээбиттэр. Чакыр нэһилиэгин төрүттэрэ Ат Күһэҥэй, Тый Күһэҥэй диэннэр эбиттэрэ үһү. Оттон «Чакыр» диэн сылгыны дьүһүннээн этэр тыл буолар. Боотур улууһун дьоно 1662 сыллаахха нуучча ыраахтааҕытыгар дьаһааҕы чэп-чэтэргэ көрдөһүү ыыппыт суруктарыгар киирбит дьоннор ааттарын ортотугар «Кушенейко Карагин», «Ат-Кушенейко» диэннэр эмиэ бааллар эбит (107—91, 95). Былыргы сахалар бэйэлэрин сылгыны кытта биир тө-рүттээх, уруулуу гына сананаллара ити аҕыйах чах-чыттан да көстөр.

Биһиэхэ ынах сүөһү да улаханнык ытыктанар буо-лан баран, сылгыга тиийбэт. Саха олоҕор сылгы түҥ былыр төһөлөөх суолталаммыта итэҕэлгэ, араас сиэри, туому толорууларга эмиэ биллэн ааһар. Айыыны, ич-чини аһатыы, сиэртибэлээһин сылгы сүөһүнэн оҥоһул-лар. Сир-дойду иччитигэр бэлэх биэрии, аал уот инни-гэр алҕааһыннар сылгы сиэлинэн оҥоһуллаллар. Ыһыах, сыбаайба иһитин-хомуоһун, түһүлгэни, чэчири сылгы сиэлинэн киэргэтэллэр. Сылгы иһитэ чороон, ат баайар сэргэ саха культуратын ытык атрибуттарыгар киирсэллэр. Чороон, остуол атахтарын ат туйаҕыныы быһыылаан, сэргэни ат бастаан оҥороллоро. Дьиэ тутталла-рыгар сүрүн баҕаналарын сылгы хаанынан, кымыһынан оҕунуохтууллара, баҕаналарын үүтүгэр сиэли угаллара, өһүө уонна баҕана икки ардыгар сиэли кыбытал-лара. Ойуун кыырарыгар уот иннигэр маҥан сылгы тириитин тэлгэтэллэр. Сылгы (ордук маҥан сылгы) айыы сүөһүтэ буоларын быһыытынан ойууну куһаҕан тыын-нартан араҥаччылыахтаах. Оттон арыт ойуун дүҥүр оннугар кыра хатыҥ маска сылгы сиэлин баайан баран кыырара диэн буолар (155—312, 308).

Олоҥхо бухатыырдара, айыылар аты эрэ көлө оҥос-толлор. Оттон аллараа адьарай аймахтара соччо-бачча ат көлөлөммөттөр. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа ат — киһи эрэллээх доҕоро, көмүскэлэ, сүбэһитэ; кини киһи курдук саҥарар тыллаах, өйдөөх, дууһалаах ырааһа. Олоҥхоҕо даҕаны, көннөрү олоххо даҕаны ат ааттаах-суол-лаах, өр кэпсээҥҥэ сылдьар кэрэ, дьикти сырыылардаах буолар. Ньургун Боотур атын аата «Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан дьураатыгар тура төрүөбүт Дьулусхан Субуйа Сүүрүк», Күн Эрили атын аата «Күннүк сир усталаах, көс сир туоралаах Күөкэри Дьаҕыл», Күөҕүлээн Куо атын аата «Тибиилээх сиэллээх, бурхааннаах кутуруктаах, күдэннээх көҕүллээх Күөнэ Маҥан» уо. д. а.
 
Сахалар сылгы өлүгүн, кырамтатын сиргэ мээнэ хаалларбаттар; көмөллөр, биитэр үөһэ, мас мутугар ыйаан кэбиһэллэр. Кырдьаҕас атыыры эбэтэр биэни өлөрүү туспа дуом толоруулаах буолара. Олортон биир холобур маннык. Өлөрүөх иннинэ хаһаайын үс төгүл «уруйдуур». Онтон, өлөрөр сүөһүтүгэр туһаайан, маннык тыллары этэр: «үөргүн-сүүрүккүн тиэргэҥҥэр хааллар! Уйгугун-быйаҥҥын, кэтит кэһиигин кэбиһэн бар! Туйаххын туура тэп.., тэрийбит тиэргэниҥ, өтөҕөлөөбүт өтөҕүҥ этэ! Кыраан-өһөөн гымматыбыт, ынырык дьыл олуйан ытыгылаатыбыт!..» Инньэ диэн баран, сиэлиттэн, кутуругуттан сүүмэхтэри сыыйталаан ылар. Ол сүүмэхтэри, күөх окко суулаан үс хоннорон баран, солбуйар сылгытын сиэлигэр, кутуругар сыһыаран кэбиһэр (121—97). Ытык сылгыны туттуу малааһыннаах буолар.

Сылгы сааһынан, дьүһүнүнэн араарыллар олус элбэх ааттардаах. Оттон эмиһин, көтөҕүн быһаарарга уон иккигэ тиийэ категория баар. Былыр кыыһы сүгүннэрэригэр күтүөт сулууга ылбыт сылгытыттан кыыс төрөппүттэригэр биир биэни хаалларан барара, ол «оҕо оннугар биэрбит сүөһүтэ» диэн буолара үһү. Түһээн үөр атыырын өлөрүү — саамай ытыктабыллаах, бочуоттаах эр киһи өлүүтүн сүрэ, оттон түүлгэ биэ өлуүтэ — ытыктабыллаах дьахтар киһи өлүүтүн сүрэ. Ат төбөтүн сииллэригэр оҕоҕо бэрсэллэр, оттон ынах төбөтүттэн оҕоҕо сиэтэллэрэ бэрт аҕыйах. Ынах кулгааҕын сиэбит оҕо ынах курдук дьүлэй буолуохтаах, ынах муннун сиэбит оҕо муннун уута сүүрэ сылдьыахтаах...

Биһиэхэ сылгыга сыһыаннаан оттор, сибэккилэр, туттар сэптэр, көтөрдөр ааттаналлар: «кулун кутуруга», «кулун туйаҕа», «биэ эмиийэ», «чороон от», «ат дулҕа», «ат тимир», «ат тараах», «сылгы чыычааҕа» уо. д. а. Былыргы үҥкүүлэр, оонньуулар эмиэ сылгыга сыһыаннаахтар — «кулун куллуруһуу», «анньа-бөрдө», «чохчоохой», «дьиэрэҥкэй», «ат буола оонньуу», «мас аттаах оонньуу» уо. д. а. Балар сылгы сылгылааһыны, биэни ыаһыны, кулуннар хонууга оонньохолооһуннарын, атыыр бөрөнү кытта охсуһуутун санаталлар.

Биһиги күннээҕи саҥарар тылбытыгар сылгы дьии-бэтик иҥэн киирбит. «Ат», «атыыр», «миҥэ» диэн тус-туспа бэлиэтээн зтэр тыллардаах буоллахпытына, он-нук ынах сүөһү өттүгэр суох. Сымыыттаах буоллаҕына «атыыр оҕус» (жеребец-бык), сымыыта быһыллыбыт буоллаҕына «ат оҕус» (конь-бык) диибит. Маны өссө В. Л. Серошевскай бэргэнник бэлиэтээн суруйбута (140—265). Сахалар сылгыны ынах сүөһү иннинэ иип-питтэрин итинтэн эмиэ сэрэйиэххз сөп. Биһиги — көлө-лөөх буоллун, сатыы буоллун — ханна эрэ барда, айан-наата диэрибит, «аттанна»; икки илиинэн тайана тү-һүүнү «ат буолуу» диибит («абааһы уолун итиннэ ат гыннарда», 22—180); кими эрэ көрдөө, эккирэтэн бул диир оннугар «сылгылаа»; туохтан да тутулуга суох көҥүл сылдьар киһини «кулун босхо сылдьар» диибит; кими эмэ имит-хомут, үөрэт, сыһыт диэн өйдөбүл «айааһаа» диэн буолар; улахан мунньах — «атыыр мунньах», кытаанах, хатан тимир — «атыыр тимир», күүстээх тымныы — «атыыр тымныы», сүдү ойуун — «атыыр ойуун», улахан алдьархай — «атыыр алдьархай»...

Норуот быдан былыргыттан ыла иитимньитин тэриммит, олоҕун тыына оҥостубут сүөһүтүн таптыыра, үрдүктүк тутара, киниэхэ сүгүрүйэрэ, кинини тылыгар, итэҕэлигэр киллэрэрэ сиэрдээх суол. Саха норуотун культуратын, чуолаан литературатын, национальнай уратылаах ойуулуур-дьүһүннүүр форматын үөскэтиигэ сылгы элбэхтик туһаныллар. Норуот тылынан айымньытыгар сылгы уус-уран эпитет, тэҥнэбил, образ быһыытынан киэҥник, бэрт араас өрүттээхтик киирбит. Туох баар төгүрүктээн турар улуу, кэрэ, үчүгэй барыта сылгынан дьүһүннэнэр: «үөр атыырын өрө туппут курдук өҥкөөр таас хайалар» (10—21); «тоҕус атыыр сылгы дьохсооттоһо туралларын курдук, тоҕус хоҥорой дуорсун тумуллар» (22—62); «кыһыл буулуур кытыт биэлэри кырымах хаарга кыҥыһахтыы түһэрэн, хантайар муос хабарҕаларын хайыта баттаан ылан, кэр-диистээх өҥүргэстэрин кэккэлэтэн кээспит курдук, дьан-талҕа таас хайалар дьарҕааланан тахсыбыттар» (39 — 104).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин ис тэриэбэтэ эмиэ сылгынан ойууланар: «үөр атыырын өрө туппут курдук аҕыс кырыылаах маҥхалыын хаан оһох» (49—20); «кытыылыыр кытыт биэ кыҥыһахтыы түһэн сытарын курдук модун-модороон модьоҕо» (39—63); «кытыылыыр сылгыны кыҥыһахтыы охторбут курдук кырбыы-дьирбии сыҥаһа» (10—30); «баай ыал маҥнайгы сэлэтигэр баал-лан турар маҥан кулуннара баһынан-атаҕынан оонньуу турарын курдук бардам бас уһуктар». Кытай Бахсылааны уус кыһата маннык ойууланар: «кырымахтаах кылбараҥ маҥан хаарга кытыылыыр кытыт биэ барахсаны кынталдьыта хаамтаран иһэн кырыытынан кыҥыһахтыы түһэрэн кыа-хаанын кытыастатан кээсиит курдук кытара убайа турар кыһалаах» (39—151, 26).

Киһи күүһэ, чулуута, кэрэтэ акка холуллар: «ат бөҕө», «ат курдук ааттаах... киһи», «киһи ата киһи» (50—81, 85). Ньургун Боотур ситэн-хотон, муҥутуу сатаан баран: «ким миигин ат курдук айааһаан, албан ааппын алдьатыа баара дуо?!» (39—206) диир. Айыы бухатыыра абааһы уолун, «уйусхан ат сылгы курдук, умсары баттаталыыр». Айыы бухатыырын «тойон сүрэҕэ, эмньик соноҕос сылгы курдук, толугураан соһуйар» (10—287, 173), «үөр сылгы үргүбүтүн курдук, үллэр өһөҕө үллэҥниир» (39—246). Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «тый курдук... ыран олоробун» (31—64),— диир.

Дьахталлар—биэлэр, оҕолор—кулуннар: «хаар биэтин курдук ханайбыт, сыһыы биэтин курдук сыспалдьыйбыт хотун дьахтар» (22—164) дэнэр олоҥхоҕо. «Ньэлбэҥ Айыыһыт... үүт кэрэ биэ» буолар (39—56). «Куллустуур кулун уолаттар, дьылыстыыр кытыт кыргыттар» (43—59) дэниллэр. «Туйаарыма Куо, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа илибирии түһэн баран уҥан түһэр» (62—252). Олоҥхо оҕото, төрүөт, кыайтарбакка, «кулун курдук өрө мөҕөр» (39—120). «Уол оҕо, ат кулун», «уол оҕо туохха төрүүрэй, ат кулун ханныкка айылларай» (22—192) диэн буолар. Айыы кыыһын «кылаан бэрдэ барахсан... кэрэ кулун оҕотун курдук дьэргэлдьиччи-чэрэлдьиччи көрбөхтүүр» (31 — 132). Кыргыттар, уолаттар, оҕолор эрэ буолбакка, дьон сырсыыта, быччыҥ күүрүүтэ эмиэ — кулуннар: «дьон сэлэттэн мүччү барбыт кулун курдук дьэ мүлтүрүтэ сырыстылар» (22 —294), айыы бухатыырын «куҥ-куҥнарын бастара эмньик кулун курдук чиччигиниир» (10—174).

Тэҥнээһиннэргэ сылгы хараҕа үгүстүк туттуллар. Үрүҥ Уолан «аллаах ат курдук, алам-дьалам көрөр» (39—234), Күн Туналыҥса «улаан убаһа хараҕын курдук уу хараҕынаҥ.. утары көрөр» (10—198). Саамай чугас, арахсыспат, күндү доҕоттору ат икки бараа хараҕар эмиэ тэҥнииллэр; «аллаах атым хараҕын курдук ханыылаһан иитиллибит хаарыаннаахай доҕотторум» (35-7).

Сылгы сиэлэ, кутуруга образка бэрт үгүстүк киирэр. «Күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук көлкү нуолур суһуохтаах күн-күбэй хатын ийэм!... Ат сылгы сиэллээх кутуругун арыйа туппут курдук аас маҥан чынчалаах... аар тойон аҕам!» (10—75). Айыы бухатыыра кыыһырбыт омунугар «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах аһа төбөтүн оройугар кулун кутуругун курдук өрө эриллэн тахсар». Оттон кини айанын түргэнигэр таҥныбыт таҥаһа эмиэ «кулун кутуругун курдук өрө эриллэр» (22—176, 200). Охсуһууга кыайтаран эрэр бухатыыр хаана сылгы кылын биитэр кутуругун сыыйа таппыт курдук тохтор — Күн Тэгиэримэн «тымыр тымырдарын быыһыттан тыһы кыл курдук сырдык хааннар сыыйылла тыккырыыллар» (10—183). Ньургун Боотур Уот Уһуму «халыҥ тириитин хайыта охсон хара хаанын сылгы сиэлин курдук сыыйылла тэптэрэр» (41—93). Бухатыыр бэл силлиир силэ «сыдьаан сылгы сиэлин сыыйа туппуттан» атыннык көстүбэт (10—174).

Айылҕа көстүүлэрэ сиэлгэ, кутурукка үгүстүк холуллаллар. «Тураҕастай атыыр сылгы кутуругун, сиэлин туруорута туппут курдук догдоон хара тыа» (49—92); «эттээх ат кутуругун экчи быһа баттаабыт курдук эргэнэ хара тыа» (52—46); «соноҕос ат кутуругун субуйа бырахпыт курдук сулу дьылга мастар» (31 —10); «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҕан былыт»; «үүт кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх»; «кэрэ сылгы сиэллээх кутуругун тэнитэ туппут курдук сиибиктэ от кырыстаах, сибэкки от ардайдаах дьэҥкэ хонуу» (10—479, 21, 20); «толомон маҥан күн уота соноҕос ат нуоҕайдаах сиэлин субуруччу туппут курдук таҥнары тоҕуоруйар» (49—26); Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук сиэги дьаҕыл  аартык» устун тахсаллар   (22—160).

Сиэл, кутурук ити үөһэ этиллибиттэн атыннык эмиэ туттуллар. Эгэлгэлээн, силигин ситэрэн этэр кыаҕым суох диэри, «сиэллээн-кутуруктаан этэрим суох» диэччилэр. Кубулҕаттаах уһун түүн диир кэриэтэ буоллаҕа буолуо — «сиэлиттэн-кутуругуттан туттарбатах эҥсилгэниээх, сиэр күрэҥ түүн ийэ бараан хотун» (36—46) диэн эмиэ этэллэр.

Сылгы көҕүлэ, киһи баттаҕар холонорун таһынан («көҕүлүм аһа күрэҥсийэн», 52—220), абстрактнай өйдөбүлү дьүһүннүүргэ туттуллар. Үөрүү, көр-нар бөҕө буолбут диир оннугар «көр бөҕөнү көҕүлүттэн туппуттар» дэнэр.

Сылгы тириитэ маннык образтарга, тэҥнээһиннэргэ киирэр: «тоҕустаах ат сылгы ньуурун тириитин субуйа таппыт курдук, локуора күөх от кырыстаах» хонуу; «аҕыстаах ат сылгы харчымын тириитин тэнитэ таппыт курдук алаан-дьалаан алаастар» (10—22, 24); «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрз таппыт кур-дук, түөлбэ маҥан былыт» (41 — 134); Аал-Луук мас «үрүҥ сылгы тириитин өрө анньан кэбиспит курдук, үс хос үскүөбүллээх күндүл көмүс хатырыктаах» (49—14); «көҕөччөр сылгы көхсүн тириитин тиирэ таппыт курдук, күрэҥ бараан урсуннаах күһүн хотун» (52—212); олоҥхо бухатыыра «тиҥэһэ сылгы тириитин тиэрэ уурбут курдук ньэлээрбэ-хотоолбо тэлэкэччийэ тэбэн кэлэр тэриэккэлэрдээх» (39—151).

Сылгы баһа (чөмчөкөтө) элбэх тэҥнэбиллэргэ киирэр. Аал Луук мас «үс үүт маҥан биэни баһын быһа сыспыт курдук... «үрүҥ илгэлээх», оттон «арыыта-сыата аҕыс байтаһын биэни баһын быһа сыспыт курдук өрө үллэҥнээн тахсар» (49—16, 17). Сылгы баһыгар тэҥнэнэллэр: хатат, күлүүс — «соноҕос ат хоолдьуктаах баһын саҕа алтаннаах болуо хатат» (52—56), «атыыр сылгы баһын саҕа алтан дьаакыр күлүүс» (31—43). Олоҥхоҕо бухатыырдар, охсуһан, күүстэрэ быстан, «истэрин түгэҕиттэн аллаах ат баһын саҕа үрүҥ күүгэн өрө үллэн тахсар» (68—42).

Маны таһынан, сылгы атаҕа, туйаҕа, уҥуохтара, быара, хаһата, хартата уо. д. а. араас уус-уран тэҥнэ-биллэргэ киирсэллэр. Биир тылынан эттэххэ, сылгыт-тан образка туттуллубаты булар уустук. Айыы бухатыыра «аллаах ат харытын таҥнары туппут курдук субуллаҕас муруннаах» (22—102), айыы дьахтара «эскэл тый силиитин сыыйа тарпыт курдук, сырыылаах муруннаах» (52—322), «улаан сылгы уу хаһатын ойо баттаан утары уурбут курдук обугуркаан уостаах» (10—49); «кээчэрэлиир сылгыкайым кэлиниктиир бэрбээкэйин кэккэлэппит курдук, кэрэ-билэ дьоннор» (43—58); «ханчааһын тый быарын курдук хатан тэбиэр эстэриик» (49—183); айыы дьонун сирэ-дойдута барыта баайдык-тоттук, сыа-сым курдук ойууланар — «харта халдьаайылардаах..., үргүнньэх үрүйэлэрдээх..., сыа сыһыылардаах..., чоҕочу толооннордоох» (31 — 14, 15) диэн буолар. «Ат саалын курдук уһун кырдал» дииллэр. Олоҥхо бухатыырын хататын кыата «атыыр сылгы өтөҕөтүн саҕа» (22—94).

Туох эмэ кээмэйин, өлгөмун атынан, ат миэстэтинэн образтаан этэллэр. «Курдаҥ хаҥыл сылгы хомурҕанынан бадахтаах хомурах хаар» (10—25), «кытыт биэни кыыс бэрбээкэйинэн кыраһа хаар» (39—236); «дьоруо ат тобугунан охсуллар нуолур солко от» (43—258); «кытыт сылгы саҕа кымньыы балык» (10—28), «аллаах ат бадараанныыр арыылаах кымыһа» (31—45), «эмньик кулун өрүкүйэр көҕүлүн саҕа үрүҥ кыа» (52—56), абааһы уола хараҥаҕа үчүгэйдик көрөр, оттон «сырдыкка, сылгы саҕаны сыыһа көрө сылдьар» (31 —110). Олус киэҥ балаҕаны «ат эккирзтэр балаҕан» диибит.

Биһиэхэ эҕэрдэ, алгыс, дьол, албан аат, айыы-буруй уо. д. а. абстрактнай өйдөбүллэр үгүстүк атынан дьүһүннэнэллэр. «Аан дайдыбар, бар-дьоммор эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх курдук тиэргэҥҥиттэн тэлэһийдим» (52—266); «Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит эскэл тый саҕа эҕэрдэ хаанынан эркиннии эрчийдин» (43—194); «суон дохсун сурахтара үөһэ чуураадыйар тоҕус биискэ, туора туоһахталаах хоҥор кугас сылгы курдук буолан, тырылаччы-дьырылаччы кистээбит» (10—19); «уҥа өттүгүтүгэр тоҕус сааһын туруору туолбут тураҕас дьүһүннээх соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70); «орто дойду олоҕо тупсуо... бар атыыр дьэ кистиэ» (52—280); «ат таппатынан аньыы баҕадьы ааҥнаабыт» (43—111).

Ат дьүһүнэ эмиэ образка туттуллар эбит. Холобур, «кэрэ дьаҕыл дайды» биитэр «орто курбуу-дьаҕыл дайды» (43—103, 151), «эбир дьаҕыл былыт», «хара дьаҕыл хотой» (137—770) уо.д. а. 

Ат тэрилэ (ыҥыыр, үүн, тэһиин, бото, сөрүө уо. д. а.) образтаан, тэгилитэн этиигэ элбэхтик туттуллар. Баар-суох хаарыан көрдөһүүбүн ылын диир оннугар «үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тылбын ылын» (39—187), «ыҥыырдаах-кычымнаах ытык дуоһун тылбын ылын» (49—177) дииллэр. «Тор тэһиинин таттарда» (22—288) диэн кыаҕын ылларда диир кэриэтэ этии; «тэһиин тутан көрсүөхтэрэ» (31—123) диэн үчүгэйдик чиэстээн көрсүөхтэрэ диэн өйдөнөр. Айыы бухатыыра «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах» (22— 102), «Айыы Умсуур удаҕан, үс үөстээх ат өргөнүн курдук, хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрөр» (22—150).

Туох баар тулалаан турары билии, өйдөөһүн, философскай санаалар, өс хоһоонноро, таабырыннар, тыл араас дэгэттэрэ бэрт үгүстүк сылгынан доҕуһуоллаан этиллэллэр. «Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах»; «уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат уорҕатыгар», «ат соноҕоһугар ахсым, киһи эдэригэр дохсун»; «үтүө ат мөҥүүк буолар»; «көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр» (бэрт буола сылдьан, куһаҕаны оҥорор); «аан дойду атыыра кистиир» — этиҥ этиитэ; «маҥан биэ барбыт, сиэр биэ сиэлбит, кэрэ биэ кэлбит» — хаар хараарыыта, саас кэлэн ааһыыта, сайын кэлиитэ; «ийэтэ иҥэрсийэ хаалбыт, оҕото ойон хаалбыт» — саа эстэрэ; «икки маҥан атыыр өлөрсөн эрэллэрин кугас биэ быыһыыр» — үөһээ, аллараа тиистэр уонна тыл.

=== Ынах. Оҕус. ===
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү ырыа-тойук тылын киэргэтиигэ эмиэ элбэхтик туттуллар. Ол гынан баран, сылгы наар үчүгэй эрэ өттүгэр туттуллар буоллаҕына, ынах сүөһү арыт куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэр түбэлтэлээх. Холобур, кыһын алдьархайын күөх эбириэн оҕуһунан дьүһүннээһини уонна аллараа дойдуга олохтоох адьарай аймахтара оҕус көлөлөөхтөрүн ахтыахха сөп. «Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр», «сыптараҥ ынах курдук булуйда» диэн этиилэр бааллар (50—28, 97).

Сорох хоһуйууларга ынах сүөһү сылгыны кытта сэргэстэһэ туттуллар түбэлтэлэрдээх. Олортон аҕыйах холобурда ылыаҕыҥ. Атыыр оҕустар (атыыр сылгылар) курдуктар хайалар: «аҕыс хара маҥаас атыыр оҕус харсан лачыгыраһа туралларын курдук, аҕыс тараах суорба таас хайалардаах» (22—64).

Атыыр оҕус (атыыр сылгы) курдук оһох: «атыыр оҕуһу өрө туппут курдук, ньирилэ хаан оһох» (22—94).

Орон сыҥаһата биэ буоллаҕына, холумтан — кунан оҕус: «Кунан оҕуһу сүүскэ биэрэн сүгүрэйдии түһэрбит курдук, түөрт кырыылаах модун хаан холумтан» (49 —20).

Кытай Бахсылааны уус кыһата биэҕэ тэҥнэнэр диэ-биппит, оттон кини кыстыга — атыыр оҕус: «алталаах атыыр оҕуһу... сүгүрүтэн кээспит курдук... кыстыктаах» (39—26).

Киһи кэрэтэ, быһыыта-тутуута, үчүгэйэ ынах сүөһүнэн холобурдаммат буолан баран, бухатыыр модорооно, күүстээҕэ-уохтааҕа атыыр оҕуһунан дьүһүннэнээччи.
Атыыр оҕустар — бухатыырдар: «икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр», «икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук лачыгыраһа түстүлэр» (22—314, 316).

Бухатыыр ыппыт оноҕоһо атыыр оҕус буолан айаатыыр: «ыппыт оноҕоһо буоллаҕына өлүү күөх эбириэн атыыр оҕуһа буолан, өндөл маҥан халлаан үрүт көбүөтүн диэки... лүҥкүнээн түһэн бара турда» (31—70).

Атыыр оҕус — бардамсыйыы: «аан дойдуга адьырҕалара, аҥардас мин диэн атыыр оҕустуу айаатаабыт» (43—122).

Оҕус — иэдээн, алдьархай: «оонньообутуҥ оҕус буолуо».

Охсуһуулаах, хадаар дьоннор «харсыылаах оҕустар курдуктар» (50—20, 125).

Атыыр оҕус — улуу дьылҕа: «уол оҕо барахсан курдук... меҕүрүүр беҕеттөн төлкөлөөх орто дойдуга ким даҕаны айыллыбатаҕа» (52—226).

Атыыр оҕус — улуу ойуун. Кыһыл Ойуун этэр: «алдьархайдаах аан дойду, алгыстаах атыыр оҕуһа аам-дьаам дьааһыйдым...» (38—124).

Интэриэһинэйэ диэн баар — айыы бухатыырын «албан дьаалы аата аллараа бөҕөҕө атыыр оҕус курдук чоҥкуначчы айаатыыр» буоллаҕына, кини «суочуо сураҕа соноҕос ат буолан үөһээ бөҕөҕө дьырылаччы кистиир» (49—23), а.э. аат-сурах аллараа алдьарай аймаҕар атыыр оҕус буолан тарҕанар, үөһээ үрдүк айыыларга атыыр сылгы буолан тиийэр. Ити тэҥэ Үрүҥ Аар Тойоҥҥо «сиэр сылгы сиэлин, кутуругун силэйэ туппут курдук, сиэҕи дьаҕыл аартык» устун өрө көтөн тахсар буоллахтарына, аллараа дойдуга «атыыр оҕус хабарҕатын быһа баттаабыт курдук, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуруйан түспүтүн устун бараллар» (22— 120).

Ол эрээри ынах сүөһү, сылгы курдук туох эмэ кээ-мэйэ өлгөмүн, бөдөҥүн дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. «Үстээх өҥүрүмэр оҕуһу үрүт өттүнэн - өрүкүйэн көстөр өлбөөдүйбэт үкэр от» (39—54), «бороон торбос баһын саҕа муус тобурах» (68—29), «борооску томуйах саҕа чокуур» (22—94).

Оҕуһунан, ынаҕынан өрөгөй, дьол-соргу улаатыыта, албан аат эмиэ кээмэйдэнэр: «үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын» (22—225).
«Сытар ынаҕы туруорбат» диэн аһара сымнаҕас киһини этэллэр.

Сылгыга сиэлэ, кутуруга, көҕүлэ буоллаҕына, ынахха муоһа дьүһүннээһиҥҥэ хото киирэр. Ат бараа хараҕын кэриэтэ, бараа муос — доҕордуулар: «бургунас ынах муоһун курдук, дьүерэлэһэн үөскээбит үөлээннээхэй дьүөгэлэрим» (35—7).

Хаар өлгөмө, тымныы улахана ынах муоһунан кээ-мэйдэнэр: «бургунас ынах муоһунан холобурдаах буордаах хаар түһэн муналытта» (68—163), «бургунас ынах муоһа булгу тоҥон хаалар... муус тоҥот» (31—286).

Буруо — муос:  «бургунас муоһун курдук бур-бур буруо» (39—27).

Кыыһыран силбиэтэнии — муос: «иһигэр былас муостаах киирбит» (50—127). Оттон «муос муоска» диэн тэҥ-тэҥэ буоллубут, тэҥнэстибит диир кэриэтэ.
Арыт оҕус кутуруга эмиэ тэҥнээһин буолар. Олоҥ-хо бухатыыра айаннаабыт айанын күүһүгэр «чуор мас оҕус кутуругун курдук, өрө сыыйыллар» (22—112).

Оҕус ииктээн барбыт суола — ойуу: «сууйуллаҕас ыстаал иннэтин сулбу тардан ылла.., оҕус ииктэтэн ойуулаан киирдэ» (52—250).

Оҕус сэтэлгэтэ — бөҕө оҥоруу: «ыраас буорум үрдүгэр силлибэт сэтэлгэ тэрилиннин...» (52—69).

Оҕус, ынах өссө маннык тэҥнээһиннэргэ туттуллар: айыы бухатыыра «алталаах атыыр оҕус баһын саҕа байбара маҥан сутуруктаах» (39—86), «дуолан оҕус саҕа чомпо сүлүгэстээх..., сытар ынах ханнын саҕа хара таас мээчиктээх». Олоҥхо дойдута «тиҥэһэ ынах саҕа дэриэспэ таас тибиилээх, кунан оҕус саҕа лочугурас таас бурҕааттаах» (22—88,62).

=== Ыт. ===
'''Ыт.''' Иитиэх кыыллартан ыт саҕа куһаҕаны дьүһүн-нүүргэ үгүстүк тутуллааччы суох. Сылгыга анаан ыһыах ыһыллар буоллаҕына, ыкка анаан ыһыах ыһыллыахтааҕар, ыһыахха кини баар буолара — айыы. Ол иһин ыһыах кэмигэр ыттары баайаллара үһү. Ыты өлөрбүт киһи сылгыны аттыа суохтаах. Ыкка кымыһы иһэрпэттэр — би' эмиийэ бааһырыа диэн буолар (150—238).

Итинтэн ыт былыр сахалар хаһаайыстыбаларыгар улахан суолтаны ылбатах эбит диэн саныахха сөп. Арай ынах, сылгы сүөһүттэн тэйбит, аҥардас булдунан ииттэр буолбут хотугу сахаларга ыт сыаналанар.

Ыт дьүһүннээн, тэҥнээн этиилэргэ киириитин сорох холобурдара манныктар.
Ыт — саамай куһаҕан үөҕүү: «ыттары кытта ыал буолумуоҕуҥ», «хара түөкүттэр, хааннаах ыттар» (39— 22); «бу ыты кырдьык даҕаны баһын тырыта сынньан өлөрүөм дуу».

Улахан саат-суут: «эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ буолуом буоллаҕа»,
«Ыт охсор киһи суох»,— диэн ким да суоҕун туһунан этии; «дьиэлээх киһи кинилэргэ ыт да киирдэҕэ диэбэтэ» (22—286, 192, 324, 306),— диэн олус сэнээбиттэрин, аанньа ахтыбатахтарын туһунан этин. Олоҥхоҕо абааһы уола, ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ыпсыыта суоҕунан ырдьах-ырдьах, ырдьах-ымах гынна» (40—50),— диэн хоһулаан этиллэр.

Аһара сылайбыт — «этин ыт сиэбэт буолбут»; бэйэтэ куһаҕаныттан дьолун мүччү туппут — «ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүт» (50—94, 121); киһи аатыттан ааспыт — «ыт үрбэт буолбут» (52—225); олус иҥсэлээх — «ыт курдук ымсыылаах» (50—113); сааппыт — «ыт харбат» (52—123).

Ол эрээри, үөһэ эппит курдук, булдунан иитинээччилэргэ, а. э. хоту, муора кытыытын диэки чугаһаан истэх аайы, ыкка сыһыан уларыйар. Ол туундараҕа хаһаайыстыба  сүрүннээн  ыкка  тирэҕирэриттэн буолар. Онно  «булчут ыт дьиэ сүөһүлэриттэн  барыларыттан өйдөөхтөрө» диэн өйдөбүл үөскүүр уонна туохтааҕар да ордук сыаналанар. Үтүө ыт иччитин аччыктааһынтан, эрэйтэн, өлүүттэн быыһааччы быһыытынан кэрэ кэпсээҥҥэ сылдьар. Онно ыты кырбаабаттар, үчүгэйдик аһаталлар, бэйэлэрин кытта бииргэ сытыараллар. Ыт ороҥҥо төрөөһүнэ ол орон хаһаайына баай-тот, оҕолоох-уруулаах, дьоллоох киһи буолуохтааҕын сүрэ. Саҥа төрөөбүт ыт оҕолорун оронуттан сиргэ тамнааттаабыт «акаарыны» ыт айыыһыта кырыыр. Ыт айыыһыта кыраабыт киһитэ сааһын тухары дьоло суох буолар. Ол дойду дьоно, бэйэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ, бастакы ыйытыылара «ыттарыҥ хайдахтарый?» диэн буолар (150—74, 238).

=== Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ. ===
'''Тыа (мас). Тиит. Хатыҥ.''' Сахалар тайҕа зонатыҥ олохтоохторо буолалларын быһыытынан, кинилэр культураларыгар, тылларыгар-өстөрүгэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар тыа элбэхтик киирбит. Тыа арааһа тус-туспа ааттардаах: догдоон тыа, ой тыа, эргэнэ тыа, арыы тыа, тэҥкэ тыа, сис тыа, тумул тыа, кыҥырай тыа уо. д. а. Тиит, мас ааттарын арааһа эмиэ элбэх. Тыа Байанайдаах — иччилээх, ол Байанайдар тоҕус бырааттыылар диэн буолар. Тыа көтөр, сүүрэр баайын кинилэр бас билэллэр. Тоҕус бырааттыыттан убайдара, баһылыктара — Баай Барылаах. Былыргы айыылары, иччилэри итэҕэйэр киһи санаатыгар, Байанай үтүө майгылаах, күлэн-салан күһүгүрүү, барҕа баайыттан бэрсэ, аһата сылдьар сүдү кырдьаҕас булчут киһи буолан көстөрө үһү. Кини майгытын хоту бултуйбут киһи эмиэ үөрүөх-тээх-көтүөхтээх. Холобур, айаларыгар тайах таптара сытарын ыраахтан көрөөт: «һо-һо һоох! Көр, хара тыа иччитэ биэрбит! һо-һоох!»— диэн, үөрүүлэрин Байанайга биллэрээри, омуннуран өрүтэ эккирии-эккирии алларастыыллара үһү.

Тыа (мас) уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ киирэр холобурдарын көрүөҕүҥ. Тыа — элбэҕи, үксү көрдөрөргө туттуллар: «үрдүк ойуур курдук үгүс үтүө дьонноро бары муһуннулар» (22—90).

Тыа элбэҕи, үксү эридьиэстиири сэргэ олор бииргэ түмсэллэрин көрдөрөр: «арыы тыа курдук араллааннаан сылдьаммыт...» (58—272).
Тыа — дурда, хахха: «суон ойуур курдук дурда буол, халыҥ ойуур курдук хахха буол!» (22—98).

Тыа — өлгөмнүк үүнүү-үөскүү холобура: «үрдүк ойуур курдук үүнэ-үөскүү турар үрдүк өрөгөй үктэллэниҥ» (49—187).
Ойуур, тиит — туох эмэ кээмэйэ, улахана: «үрдүк ойуур курдук өһөх хаан үктэллэнэн» (22—80), «үүнүүлээх тиит саҕа үрдүк өрөгөй үөскээбитинэн барда» (43-—262).

Тэҥнээһиннэргэ мастан саамай үгүстүк тиит киирэр. Тииттэр — эр дьоннрр: «Тойон түһүмэт дьон тоҕуоруһан туралларын курдук... толуу тиит мас тулааһыннаах» (31 — 14).

Айыы бухатыыра, кини ата тиитинэн кээмэйдэнэр: «муҥур тиит саҕа киһи» (22—172), «тиити төргүү мутугунан холобурдаах тэбэр тураҕас ат». Абааһы бухатыыра эмиэ арыт тиитинэн кээмэйдэнэр: «ыйдыҥатааҕы тиит күлүгүн курдук суор хара киһи».

Айыы бухатыырын илиитэ, атаҕа, быччыҥа — барыта тиитинэн холобурдаан этиллэр: «баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит; уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олорчу уурбут курдук уһун ньондоҕор сотолоох эбит; эриллэҕэс тиит курдук илиилээх эбит...».

Айыы бухатыыра кыыһырдаҕына «чуор мутук курдук чоноччу таттарар, киил мас курдук кэдэриччи таттарар» (22—72, 172, 102, 91).

Хатыҥнар — дьахталлар: «хатын дьахталлар ханыылаһа хаамсан иһэллэрин курдук, хатыҥ чараҥ тыа» (31 — 13).
Хатыҥ хагдарыйыыта — дьахтар кэхтиитэ. Туйаарыма Куо «хаппыт хатыҥ курдук хаҥкыйа хатан түһүөҕүм»,— диир (38—27).

Тиитинэн абааһы бухатыыра эмиэ дьүһүннэнэр, тииккэ «абааһы хорҕойор» буоллаҕына, хатыҥ — аҥардас айыы маһа. Хатыҥҥа этиҥ түспэт. Ыһыах чэчирин хатыҥынан анньаллар. Айыы бухатыырын ата хатыҥҥа кубулуйар. Ньургун Боотур атын «соххор холорук өттүнэн эргитэ охсон кээспитэ — этэн баран эҕирийиэх иннинэ... хатыҥ мас буолан ханас гына түһэр» (40—106).

Дьүһүннээһиҥҥэ талах, ыарҕа эмиэ туттуллаллар. Ыарҕа элбэҕи көрдөрөр: «хара ыарҕа курдук халыҥ аймахтар» (41—55).
Талах — түргэнник үүнүү: «үөл талах курдук үүннэ» (43—228).

Ньургун Боотур айанын түргэниттэн «сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылыыр» (22— 118).
Кыһалҕа талаҕынан таһыйар курдук: «кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах» (50—30).

Киһи майгытын-сигилитин, туругун, ыараханы, уустугу тобулуутун, дьолун-соргутун уо. д. а. түөһүү туой тыанан, маһынан дьүһүннэнэр. Холобур, маннык аҕыйах өс хоһоонун да ылыахха сөп: «харыйаны таҥнары соспут курдук киһи», «хаахыныыр мас охтон биэрбэт», «бэл хара тыа ыллыктаах», «хара тыа баайдаах, уол оҕо дьоллоох», «силиһэ суох мас үүммэт», «ойуурдаах куобах охтон биэрбэт», «тыала суохха мас хамсаабат», «салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр».

=== Күөх от ===
'''Күөх от.''' Күөх от фольклор дьүһүннээһинигэр балачча киирбит. Сүөһү иитиитинэн былыр-былыргыттан дьарыктаммыт омукка оннук буолара сөп. От саамай ытык суолталаахха туттуллар. Дьахтар төрүүрүгэр күөх оту тэлгэтэллэр, онтон буолуо, «окко түспүт оҥоруум» диэн хоһуйуу үөскээбитэ. Күөх оту ытык-мааны киһи кэлэр суолугар тэлгэтэллэр. Ньургун Боотур иһэрин биллэрэн, Сорук Боллур уол этэр: «Түөнэ Моҕол аҕаккабыт, Күбэй Хотун ийэккэбит, күөхтүүр отто тэлгэттэриҥ, тэһииннэрдэ туттартарыҥ... Ньургун Боотур убайыкпыт кыайан-хотон иһэр эбээт!» (62—270).

Сайын күөҕэ, күөх от көҥүл-дьол, быйаҥ бэлиэтин быһыытынан өс хоһоонугар уо. д. а. хоһуйууларга үгүстүк киирэр: «күөххэ көттө, көҥүл барда», «кинилэр айахтарыттан эрэ күөх от үүнэр дуо?», «күөх оттоох сиргэ сырытыннарыа суох киһи» (50—32, 46, 109). Былыргы үҥкүүгэ өҥү-быйаҥы баҕаран алҕаан этэллэр: «биһиги үктэммит сирбититтэн үкэр күөх от үүннүн, оҕолоор!» (52—67).

Сымнаҕас, сэмэй киһини «күөх оту тосту үктээбэт» дииллэр.

Сахалар былыр хараҕы манньытар кэрэ дьүһүннээх оттору — «алтан от», «таҥара кийиитэ», «ньургуһун» диэн тус-туспа арааран ааттаталаабыттар, «сир симэҕэ» диэн тыллаах эбиттэр буолан баран, «сибэкки (цвет-ки)» диэн тылы кэлин нууччаттан ылбыттар. Олоҥхоҕо кыыһы «сибэкки курдук симиэҕиҥ» диир оннугар «ой курдук оҥоруоҕуҥ, тах курдук таҥыннарыаҕыҥ», «сир курдук симиэҕиҥ» (22—82, 88),— дииллэр эбит. Былыр даҕаны кыыс кэрэтин симэх окко дьүһүйэллэрэ. Ордук саас ситэ ирэ илик сиргэ үүнэн тахсар ньургуһун хоһооҥҥо киирэр. Кыыс оҕоҕо «Ньургуһун», «Ньургустай», «Ньургуу» диэн ааттары иҥэрэллэр. Кыраһыабай кыыс, эдэр дьахтар ньургуһуҥҥа холуллар: «ньургуһун курдук ньулурдаспыт... кыыс дьахталлар» (43—279).
=== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар. ===
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а. чыычаахтар.''' Ырыа чыычаахтартан образка күөрэгэй ордук үгүстүк киирэр. Кини кэнниттэн — туллук, татыйык, ымыы, көлүөс уо. д. а. Хомуска күөрэгэй дьырылас ырыатын үтүгүннэрэн оонньууллар. Кыыс оҕоҕо «Күөрэгэй» диэн ааты биэрэллэр.

Күөрэгэй, көлүөс, татыйык — кыыс оҕо, кыыс дьахтар. Айыы дьоно оҕолорун этэллэр: «көмүс түөстээх күөрэгэйбит, алтан түөстээх далбарайбыт» (68—141). Ньургун Боотур этэр: «күн айыы күндү күөрэгэйэ аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо биэбэкэйим!» (39— 175).
Кыыс ырыата күөрэгэй ырыатыгар тэҥнээх. Олоҥхо-ҕо айыы кыыһа ыллаан «күөрэгэй оҕотун курдук күйгүөрэ... турбута эбитэ үһү»  (31 —133),— дэнэр.

Күөрэгэй ыллыыра — дьол, үөрүү, өрөгөй: «күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа» (50—35).

Туллуктар — кыргыттар: «туллук маҥан кыргыттар чорооҥҥо куппуттар» (10—56).

Арыт эр киһи эмиэ — туллук. Дьахтар эрин сэриигэ атаарар тойугар этэр: «туллуктуура доҕорум..., көстөр күндү көмүһүм! Көстө көтөр күнүҥ буолла».

Долгуйбут сүрэх—доҕуурга иҥнибит туллук: «тойон сүрэҕим, доҕуурга иҥнибит туллук чыычаах курдук, толугуруу долгуйдаҕыан» (52—292, 235).

Бухатыыр силэ — туллук курдук. Ньургун Боотур: «үрүҥ туллук курдугунан «топ» гына силлиир» (22— 208, 90).
Чыычааҕынан туох эрэ аччыгыйы, дьоҕуһу дьүһүннүүллэр. Аал Луук маска: «чыычаах тумсун саҕа күлүмнүү умайа түспүт өлбөт мэҥэ уута» (62—240).

Адьарай ааттаахтара Үрүҥ Уоланы сэнээн хоһулууллар: «чооруос саҕа буолан туран чоргуйара да баар ээ!» (41—35).

Тыл иччитэ чыычаах буолар. Айыҥат хаан аймаҕа хомуһу айан баран бу курдук этэр: «тыл иччитин, тыллаах-өстөөх тыһы ымыы чыычаах гынан, тылгар сыһыардым» (43—239).

=== Кэҕэ ===
'''Кэҕэ.''' Кэҕэ еааһы, сайыны хоһуйуу арахсыбат аргыһа диэххэ сөп. Олоҥхоҕо айыы аймаҕа олорор сирэ — «кэрээбэт кэҕэтэ кэпсии турар» эргиччи сайын дойду. Кэҕэ кэрэ куолаһын хайҕаан хоһуйуулар бааллар.

Кэҕэ, син биир күөрэгэй, өтөн курдук, үөрүү, дьол, сайын символа буолар. «Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕз этиэ, күөрэгэй ыллыа» (50—35) диэн өс хоһооно баар.

Ол эрээри кэҕэ икки өрүттээхтик туттуллар. Дуоспуруна суох тыллаах-өстөөх киһини «кэҕэ курдук сэлээр кэпсээннээх» (43—55) диэн этэллэр. Биир сиргэ түптээн олорбот, тохтообот, сүүрэ-көтө сылдьар киһини эмиэ кэҕэҕэ холуур түбэлтэ баар буолар. Маны таһынан кэҕэ, чөкчөҥөнү, куоҕаһы кытта сэргэ, ойуун эмэгэтэ буолар. Ойуун абааһытын киллэрэригэр «кэҕэлиир», а. э. кэҕэ курдук саҥарар.

=== Кыталык. Туруйа. ===
'''Кыталык. Туруйа.''' Бөдөҥ көтөрдөртөн саха ырыатыгар-тойугар үгүстүк киирбит кыталык буолар. Сахаҕа кыталык Айыы ытык кыыла, айыылар орто дойду дьонугар кыталык буолан көстеллер. Ол туһунан А. Е.. Кулаковскай бу курдук хоһуйар:

:Былыр... 
:Айыы дьоно 
:Алҕаан барак 
:Айах туттахтарына, 
:Айыҥат хаан аймаҕа, 
:Аҕыс кыталык буолан, 
:Айыы дьонун 
:Айхаллаах түһүлгэлэрин 
:Анааран-алҕаан Ааһаллара эбитэ үһү.
:(43—273)

Былыр кыталык киһиэхэ үчүгэйгэ эрэ көстөр дии саныыллара. Кыталыгы көрбүт сирдэрэ — айыы илэ бэйэтинэн түһэн көстүбүт, тайбыт (дайбыт) сирэ — ол күнтэн ыла бэлиэҕэ ылыллар, ытыктанар, кэпсэлгэ сылдьар сир буолар. Айыы тайбыт сирэ — дьоллоох-соргулаах сир. Дьэ ол иһин «Кыталыктаах», «Кыталык ыллаабыт», «Айыы тайбыт» диэн алаастар, үрэхтэр, хайалар ааттара ааттаналлар (27).

Кыталык бэйэтэ тас дьүһүнэ, быһыыта-тутуута кыраһыабайынан эрэ аатырбат, саҥата («ырыата») кэрэтинэн эмиэ кэпсээҥҥэ киирэр: «кыталыктан ордук кыраһыабай куоластаах кыылы көрбөтөҕүм» (52—276).

Саха народнай музыкатыгар кыталык, куөрэгэй куоластарын үтүктүү биллэр миэстэни ылар. Оттон куба, хаас тас быһыыларынан - үчүгэй холобурга арыт киирэллэр буолан баран («кубалыы устар», «хаампытынан хаас оҕото»), саҥаларынан, төттөрү, сириигэ киирэллэр. Олоҥхоҕо абааһы бухатыырын ырыата бу курдук хоһуйуллар:

:Кус-хаас тойуга туойулла, 
:Куба-лахсыыр ырыата ыллана, 
:Иһиллэ-иһиллэ мэлийэн, 
:Сүтэ-сүтэ күөдьүйэн,
:Өрүтэ ньиргиэрэн
:Тиийэн кэлэн испитэ эбитэ үһү.
(31 — 108)

Норуот поэзиятыгар кыталык кэнниттэн туруйа үгүстүк образтанар. Кинилэр иккиэн сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьар буолаллар.

Кыталык — кыыс, дьахтар; туруйа — уол: «тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82).

Кыргыттар кыталыктыы ыллыыллар, уолаттар — туруйалыы: «кыыс оҕо манна кыталыктыы ыллаабыт, уол оҕо манна туруйалыы туойбут» (41—309).
Олоҥхоҕо айыы кыргыттара, дьахталлара — кыталык курдуктар. Туйаарыма Куо «кыталык курдук кын-талдьыйар», кини куолаһа «кыталык ырыатын курдук кыҥкыныы дьырылыыр» (41—163, 169).

Айыы кыргыттара, дьахталлара, удаҕаттар санааталлар эрэ кыталыкка кубулуйаллар, кыталык буолан көтөллөр. Айыы Умсуур, «тыһы кыталык буолла да, өрө көттө» (22—236).

Арыт олоҥхо бухатыыра эмиэ кыталыкка холуллара баар буолар. Үрүҥ Уолан «көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах... бэрт диэн үтүө киһи» (22—306). Дьахтар кэрэтэ арыт туруйаҕа холуллара эмиэ баар буолар. Эр киһи дьахтары бу курдук туойар:
:Дуобуналыыр барахсан, 
:Дьоролдьуйан сылдьаргын, 
:Туруйа кыылбар 
:Доҕордуу көрдүм.
(52—234)

Кыталык — үтүө, ыраас быһыы идеала. Сахаҕа маннык өс хоһооно баар: «кыталык кынатын төбөтүгэр кыырпахтааҕар дылы» (50—189). Бу этии өйдөбүлэ «и солнце не без пятен» диэн нуучча өһүн хоһоонугар майгынныыр.

Хонуу, кырдал (томтор) ырааһа, киэҥэ кыталыгынан, туруйанан доҕуһуолланан этиллэр: «кыталык кыыл түһэн ыллаан ааһар кылбаа маҥан кырдала..., туруйа кыыл түһэн тохтоон ааһар добдул маҥан томторо» (52—211).

Олоҥхо бухатыырын  биилкэтэ кыталык сыҥааҕын уҥуоҕар майгынныыр: «тыһы кыталык тыллаах тылбыы көмүс сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа тарпыт курдук кыр-быытаммытынан кэлэр, кыыдам көмүс үстүү салаалардаах үөрбэлэрдээх эбит» (39—151).

Кыталык хамнаныыта айыы дьонугар эрэ холобурданар буоллаҕына, туруйа хамнаныыта арыт абааһыга эмиэ сыһыаннанар. Кыргыттар «кыттыһа сылдьан кыама суох кыталыктастылар» (43—219). Айыы бухатыыра «абааһы уолун... туруйалатта» (22—180).

Өргөс хайалар туруйаларга майгынныыллар: «тоҕус туруйа кыыл утарыта көрсөн олороллорун курдук тоҕус туой маҥан тумулаттар» (10—22).
Чүөмпэ күөл туруйа хараҕынан дьүһүннэнэр: «туруйа хараҕын саҕа уолбат чөҥөрө чүөмпэ күөл» (10— 237).
=== Хотой. ===
'''Хотой''' эмиэ айыы ытык кыыла. Кинини ытыктаан «тойон», «тойон кыыл» диэн ааттыыллар. Өссө кинини бэрт былыр араҥаччылыыр таҥара оҥостоллоро эбитэ үһү («Хотой айыы», «Тойон таҥара»).

Хотойу хаһан да бултаспаттар, тыыппаттар. Тыыппыт киһини: буулуур дииллэр. Онон хотой былыргы саха итэҕэлигэр киирбит көтөр. Хотой ыал аттыгар кэлэн түстэҕинэ, анаан ас тэрийэн аһаталлар. Өссө хотой уҥуох туттараары гыннаҕына, киһиэхэ чугаһыыр диэн буолар. Оччоҕо кинини өлүөр диэри аһатыахтааххын, өллөҕүнэ уҥуох көтөҕүөхтээххин.

Хотойу маннык эпитеттарынан хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой кыыл» (43—247).

Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. Ньургун Боотур «үҥкүрүс-күөлэһис гына түстэ, хотой хара дьаҕыла буола түстэ» (22—342) дэнэр. Кини аллараа дойдуттан, «моонньугар мойбордоох мохсоҕол кыыл буолан» (39—300), айыытын сиригэр көтөн тахсар. Оттон абааһылар хотой, мохсоҕол буолбаттар, үксүгэр суор буолаллар. Холобур, Кыыс Кыскыйдаан эдьиийэ Ытык Хахайдаан удаҕан «күтүр улахан хара маҥаас суор» буолан көтөн барыйар (62—252). Ол гынан баран норуот тылынан айымньытыгар хотой образтаан этиилэргэ, тэҥнээһиннэргэ олус үгүстүк туттуллубат.

=== Атын көтөрдөр. ===

'''Атын көтөрдөр.''' Мас көтөрдөрүттэн үгүстүк улар (дьүһүнэ, улахана, быһыыта-майгыта) образка киирэр.
Тыа куртуйах кутуругунан дьүһүннэнэр: «куртуйах улар кутуругун нуоҕайын өрүкүччү туппут курдук догдоҥо... тыа» (10—23).

Халлаан, былыт өҥө эрдэҕэс түөһүн эбириэнигэр майгынныыр: «эрдэҕэс улар кыыл түөһүн эбир түүтүн ойуутун курдук ииримтийэн көстөр эҕэрдэлээх илин халлаан» (31—9), «эрдэҕэс улар эбириэнин курдук, эбир дьаҕыл былыт» (43—256).

Олоҥхо бухатыырын дьиэтин киэҥин көрдөрөргө улар холобур буолар: «уолан киһи улар саҕа буолан уулан тиийэр уҥа диэки өттө»... (39—150).

Бухатыыр атын миинэрэ хара улар көтөн тахсарын курдук: «халдьаайы тыа хара уларын курдук, атын үрдүгэр хап гына хатана түстэ» (68—16).
Долгуйбут киһи быара улар курдук омуннаахтык мөхсөр: «хара быарым хандааҕа иҥнибит хара улар курдук халыгырыы хамнаатаҕыан» (52—235).
Оҕо уончалаах, мэнигиргиир сааһын «улар сааһа», «уларыгар түһэ сылдьар» (43—64) диэччилэр. Акаары киһини «улар мэйии» (50—105) диэччилэр.

Суор, тураах, элиэ, мэкчиргэ (хаххан), кукаакы, киргил (тоҥсоҕой), чаччыгыныар наар мөлтөҕү дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Кинилэр сиэмэх биитэр куһаҕан дьүһүннээх, быһыылаах-тутуулаах, саҥалаах көтөрдөр. Норуот кинилэргэ сыһыанын маннык өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «суор суорун хараҕын оҥпот, тойон тойонун түһэн биэрбэт» (50—52); «киһи суора киһи» (бардам, иҥсэлээх) (80—45), «суут баһа мэкчиргэ баһын курдук», «элийбити элиэ сиир» (52—123, ,124); «тойон олоҕор тураах олорор», «собулҕаҕа суор-тураах мустар, өлбүт киһи үбүн баай хомуйар», «кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, тоҥсоҕой тойонноох, чаччыгыныар чаччыыналаах, суор суруксуттаах» (50—39, 41, 51). Остуоруйаҕа абааһылар суор буолан көтөллөр.

Манна даҕатан эттэххэ, сорох хотугу омуктарга суор саамай ытык көтөр ахсааныгар киирэр. Холобур, эскимостар суору бэрт былыргы төрүттээх, муударай көтөрүнэн ааҕаллар. Кинилэр суору хаһан да өлөрбөттөр, атаҕастаабаттар. Онно олохсуйар суордар хас биирдиилэрэ ааттаахтар-суоллаахтар. Эскимостар остуоруйаларыгар суор арыт муударай сүбэһит, арыт киһиэхэ дьолу тосхойооччу улуу аптаах, арыт атаҕастаабыт акаарыны накаастыыр албастаах көтөр буолуталыыр (132—89).

Уу көтөрдөрүн быһыылара, дьүһүннэрэ, саҥалара, онтон да атын туох эрэ бэлиэ уратылара тыл дэгэтигэр, өс хоһоонугар, араас тэҥнээһиннэргэ киирэллэр.

Моонньоҕон төбөтүн курдук көхөлөр: «моонньоҕон куһум моонньулаах мэйиитин күөкэлдьитэн эрэрин курдук.. көхөлөрдөөх», Сабыйа баай хотун «үрүмэтийэн көрбөт үүт көлүйэтигэр киирэн умсаах кус курдук умсан таһыгыраата» (39—151, 67).

Халба «суох-суох-суох...» диир курдук саҥалаах. Ол иһин, ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэх» (50—111) диэч-чилэр.

Ньургун Боотур айаннаабыта түргэниттэн «икки кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук өрө куһугуруур» (39—171). «Орулуостуу оонньоон, тыйаахтыы тыынан, биргинэхтии битийэн» (50—91) диэн олус омуннурууну этэллэр.
Айыы дьонун «араҕас илгэтэ», орулуос сымыытынан дьүһүннэнэр. Сабыйа Баай Хотун «арылыас кус сымыытын курдук араҕас арыынан лачыгыраччы арыылаабыт... кытарах биэ кымыһынан ыһыах ыһан унаарытар» (22—166).

Сымыыт итинтэн атын дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, халлаан, күөл анды сымыытыгар холуллаллар: «арыылаабыт анды сымыытын курдук араҕас маҥан күөл» (49—17).

Итини таһынан киһи характерын сымыытынан бэлиэтээн эмиэ этэллэр. Саҥата, иҥэ-ньаҥа суох, бүтэй киһини «сымыыттааҕар бүтэй» дииллэр.
Уһуннук тугу эрэ кэтэһэн, манаан хаалыы — «хаас харабыла буолуу» (50—87, 186).
Халлаан өҥө арыт хаас кынатын түүтүнэн дьүһүннэнэр: «тоҕус хоҥор хаас хотоҕойун түүтүн холбуу туппут курдук,.. соһо тураҕас маҥан халлаан» (31—9).

Куһаҕаҥҥа, бүрэҕэ туох эрэ дьүөрэтэ суох үчүгэй баарын ураанай туоһахтатыгар холууллар — «ураанай туоһахталааҕар дылы» (50—190).
«Орто дойду» үөһэттэн көстүүтэ ураанай туоһахтатыгар холуллар: «орто туруу бараан дойдум ураанай кус туоһахтатын курдүк туналыйан көстөн кэллэ» (52 —325).

Күүстээҕи мөлтөх батыһар — «көҕөн көттөҕүнэ, чөркөй хаалбат». Көҕөн сэргэҕинэн холобур буолар: «көҕөн курдук сэргэх». Куттас киһини «кус сүрэх» (50— 129, 82, 121) дииллэр.

Кынат туһунан маннык этиилэр бааллар: «кыната сарбыллыбыт» (баҕата, эрэлэ кыайан туолбатах), «кы-натын куурдубут» (бараары, айаннаары оҥосто сылдьар) (50—93, 184); «кынаттаммыт», «кынат үүннэриммит» (санаата күүһүрбүт) уо. д. а. Итилэр «опустить (распустить, расправить, подрезать и т. д.) крылья» диэн нууччалыы тэгилитэн этиилэри кытта уруулуулар.

=== Киис, саһыл уо. д. а. кыыллар ===
'''Киис, саһыл уо. д. а. кыыллар.''' Саамай үгүстүк ырыаҕа-тойукка киирбит кылааннааҕынан киис (саарба) буолар. Ол кэннэ саһыл, кырса, кырынаас, тииҥ, буобура, бэдэр образтааһыннарга эмиэ киирсэллэр.

Туох үчүгэй, күндү барыта кылааннаах түүлээҕинэн дьүһүннэнэр.
Кырасыабай кыыс — киис, кэрэмэс саһыл, кырынаас, буобура: «кыыс оҕо барахсан киис кыыл оҕотун курдук киэркэйэн, саарба кыыл оҕотун курдук наскыйан,.. тах-сан тиийэн кэллэ» (31 —131); «бойбоҕуркаан быһыыгын... буобура кыылбар булуу көрдүм» (52—233).

Кыыс суһуоҕа — киис: «сур кииһи субуруччу туппут курдук бураллаҕас суһуохтаах» (49—43).
Кыыс хааһа — киис. Айталыын Куо «хамчаакы хара саарбатын хардарыта туппут курдук субуллаҕас сурааһын хаастардаах» (39—306).
Оттон Ньургун Боотур «икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук субуллаҕас хаастаах» (22—102).
Кыыс хараҕа «кырынаас курдук дьэрэлийэр», «хамчаакы буобуратын курдук хараҕа-хааһа чаҕылыйар» (39—141), «хаастаах хараҕын... хара саарба кыылым харахтаах хааһыгар ханыылыы көрдүм» (52—235) дэнэр.

Кыыс иҥэ, уоһа — кыһыл саһыл: «кыыс оҕо барахсан... уоттаах саһыл курдук уостаах-тииһэ умайан обуйуктанна. Кыһыл саһыл кылааннаах бэрдин кэккэлэтэн кээспит курдук тэтэгэркээн бэйэлээх имнэрдээх».

Айыы киһитин тиистэрэ, тарбахтара — кырынаастар: «Сабыйа Баай хотун уон тыһы кырынааһы умсарыта туппут курдук уон дьыры маҥан тарбахтардаах» (39— 141, 306, 52).

Тойон Дьаҕарыма бухатыыр «отут икки тыһы кырынааһы кэккэлэччи туппут курдук уҥуох сардаана тиистээх».

Арыт үтүө-мааны дьон киис тириитигэр холуллаллар: «киис тириитигэр кэккэлээх кэрэ-бэлиэ дьон».

Аан дойду саарба тыһынан биитэр тииҥ тиҥилэҕин тириитинэн дьүһүннэнэр: «сир-сибиир ийэ хотун, сэттэлээх тииҥ кыыл тиҥилэҕин тириитин курдук тэнийэн-тэлгэнэн... үөскээбитэ эбитэ үһү. Аан ийэ дайды аҕыстаах саарба кыыл атаҕын тыһын курдук аҥнан-бохтон айыллан... үөскээбитэ збитэ үһу» (31—39, 73,7).

Сайыҥҥы тыа — киис түүтэ, кутуруга: «саарба кыыл саннын түүтүн арыйа баттаабыт курдук, адаар хара тыа» (52—45). «Киргиллэрдээх киис кыыллар кутурук-тарын кэккэлэтэ тутуталаабыт курдук кэтит кэҥкэл хара тыалар» (49—92).

Тиит мутукчата — киис биитэртииҥ кутуруга: «киҥ-хил хара тыа, киис кыыл кутуругун кэдэриччи туппут курдук, киистэ анньан киэркэйдэ.., титирик тиит мастар, тииҥ кыыл кутуругун тэҥилии ыйааттаабыт курдук, тэтэркэй киистэлэннилэр» (49—259).

Үүнүүлээх ходуһа ото — киис, саһыл, буобура, кырса, бэдэр, таарбаҕан түүлэригэр холуллар: «уоттаах саһыл кыылым уорҕатын түүтүн умсары соппут курдук, уйгу-быйаҥ олохтоох уһун көнө хочолорум» (35— 96); «уу буобуратын уорҕатын түүтүн ньургунугар холобурдаах нуолур солко оттоох» (49—227).

Былыттар бэдэр (үүс) түүтүнэн дьүһүннэнэллэр. «Үүс кыыл өрөҕөтүн курдук, үрүҥ былыттар» (43—256).
Саһыл өҥү бэлиэтииргэ туттуллар: «арыы саһыл хааннаах», «саһыл хонуу», «саһыл араҕас кырдал» (22—164).

Кылааннаахтар киһи араас хаачыстыбатын, быһыытын көрдөрөргө эмиэ туттуллаллар. Кырса, саһыл, бэдэр — ыраас, чэбэр буолуу холобура: «бэдэр курдук чэнчис», «кырса, саһыл оҕото». Киитэрэй киһи — «бэдэр мэйии», умнугана суох киһи — «тииҥ мэйии» (50— 82, 87, 85). Тииҥ кулгааҕа — сэргэх буолуу: «бухатыыр киһи тииҥ кулгааҕынан истэн сэгэлдьийэ турбута» (31—49).

«Тиитин охторторор, тииҥин итигэстиир»   диэн өс хоһоонун ис хоһооно маннык: эрэйдээх өттүн атын киһиэхэ оҥорторон баран, туһалааҕын бэйэтэ соҕотоҕун ылар (оноҕоско таптаран өлбүт тииҥ арыт тыҥыраҕыттан мутукка ыйанан хаалан сиргэ түспэт, оччоҕо бэрт эрэйинэн, тиитин охторон эрэ баран ылыллар). Бу өс хоһооно «таскать каштаны из огня» диэн этиигэ суолтатынан  бэркэ майгыннаһар.

Олус баай, мааны киһини «таарбаҕаҥҥа таалалаабыт, саһылга саарбыт, үүскэ үҥкүрүйбүт, киискэ кистэммит» диэн сөҕөн да, сүөлүргээн да этээччилэр. Араастаан киирэн-тахсан бэйэтин иннин оҥостуммут киһини «сатабыллаах саһыл саҕалаах» (50—46, 57.) диэн сытыытык этэн кэбиһэллэр. Тас көстүүтэ үчүгэй эрээри иһэ куһаҕан буоллаҕына, «үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу» (52—125) дэниллэр.

Кылааннаахтар куһаҕан өттүгэр холобурдааһыҥҥа дэҥҥэ киирэллэр. Саһылынан арыт албыны, киитэрэйи бэлиэтээн этэллэр: «саһыл курдук йьылаҥнас», «кэрэмэс саһыл мэлдьэҕэ» (50—108, 112). Саһыл уонна кырынаас сыттара куһаҕана холобурга сылдьар: «Сүөдэр онтон бэттэх эстэн-дьүдьэйэн, саһыл дьаара, ыт ыыта буолан хаалбыта» (80—38). Ньургун Боотур: «кырынаас дьаарын курдук ыыр-дьаар сыттаах... сирин устун баран истэ» (22—120).

=== Эһэ. Бөрө. ===
'''Эһэ. Бөрө.''' Эһэнэн, бөрөнөн суостааҕы-суодаллааҕы, күүстээҕи, сиэмэҕи дьүһүннүүллэр. Ону маннык өс хоһоонноро көрдөрөллөр: «бөрө сирэйэ буолан олорор» (52—196), «эһэ баһа буолан олорор», «бөрөлөр, табалар бииргэ үөрдүспэттэр», «биир тутум быһаҕынан эһэҕэ киириэм этэ, бэригэ суох күтүр тойоҥҥо киириэм кэриэтэ»  (50—40, 46, 53).

Олоҥхо бухатыырдара кыыһырдахтарына эһэ курдуктар. Ньургун Боотур «эһэлии часкыйар». Уот Уһутаакы «арҕахтаах эһэ курдук алдьанан барар, адьырыйа түһэр» (39—211, 146).

Ньургун Боотур ата айаннаабытын омунугар «көҥдөй төҥүргэһи көҥүтэ тэппитэ сур бөрө буолан..., улуйа хаалла, эмэх маһы эмтэритэ тэппитэ эһэ кыыл буолан... часкыйа хаалла» (39—179).

Кини «эһэлии сарылыы, бөрөлүү улуйа олорор дойдуга тиийэр» (22—238).
Киһи олохсуйбатах кыйаарын «эһэ-бөрө дойдута» дииллэр. «Хардаҥ эһэ часкыйар, хара суор хаһыытыыр халҕаһа маарыктата, торҕон бөрө улуйбут чуурукта дойдубут...» (52—298).

Эһэнэн туох эрэ кээмэйин бэлиэтээн этэллэр. «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхоҕо Суодайа Хара уус «тоҕустаах эһэ кыыл саҕа оботтоох чуураан хаан өтүйэлээх». Мүлдьү Бөҕө бэйэтин «хагдаҥ эһэ саҕа хааннаах илбис дьайыҥнанаммын» (10—96, 143) диир.

Таас хайалар — эһэлэр: «аҕыс торҕон эһэни адаарыччы туппут курдук, таллан таас дьааҥы».
Хайа аартыга — эһэ анаҕаһа: «алталаах эһэ кыыл анаҕас тииһэ аалса турарын курдук,.. илбистээх хабыйа хаан аартык» (10—25, 82).
Хаппыт кырыс — анаҕас: «адьырҕа кыыл анаҕаһын курдук, ардьыгыныы хатан хаалбыт аан дайдыбыт кырса» (43—257).
Эһэ тириитэ бэрт үгүс холобурдааһыҥҥа туттуллар. Былыттар — эһэ тириилэрэ: «бастаах-атахтаах хардаҥ эһэ тириитин таҥнары туппут курдук най хара былыт» (22—356).

Ыарҕа ойуур — хардаҥ эһэ тириитэ: «хардаҥ эһэ кыыл тириитин хастыы тардан ылан баран, хайа тутан, таҥнары сахсыйбыт курдук хаарыаннаах үчүгэй хараҥа көмүс талах ыарҕа ойуур» (31—14).

Аал-Луук мас «тиһэх эһэ тириитин тэлгэтэ бырахпыт курдук сиэрэй солко сэбирдэхтээх» (49—14).

=== Таба. Тайах. ===
'''Таба. Тайах.''' Таҥара табата кырасыабай кыылынан ааҕыллар уонна саамай үчүгэй холобурдааһыҥҥа киирэр. Туйаарыма Куону, «таҥара табатын курдук, таҥыннаран намылыталлар» (46—246).

Табанан, тайаҕынан айылҕа көстүүлэрин дьүһүннүүллэр. Хайалар — табалар: «тамталыйбыт быһыылаах таба кыылдарым таҥнары табыйса туралларын курдук улуу дьаҕыл хайаларым» (39—97).

Тыа — таба арҕаһын түүтүн курдук: «атыыр таба кыыл арҕаһын түүтүн арыйа туппут курдук араҕас-хара тыа» (10—24).
Былыт «тыстаах баттахтаах тыһы тайах кыыл тириитин тиирэ тарпыт курдук».
Олоҥхо бухатыыра тайах курдук сүүрэр. Тойон Дьаҕарыма «тайах кыыллыы тамнааттаан, таҥнары сүүрэн бырдааттаан киирдэ» (31—53, 51).

Уол оҕо, улаатан, күүстээх-күдэхтээх, кыайыылаах, булчут киһи буолбутун бу курдук образтаан этэллэр: «бууру муннуттан, тайаҕы таныытыттан, эһэни сабырҕаҕыттан сиэтэн — онон оонньуур уол буолла» (22— 100).
=== Балыктар. ===
'''Балыктар.''' Балык образтааһыҥҥа син элбэхтик киирэр. Балык саҥата суоҕунан ааҕыллар. Ол иһин сэмэй, иирсээнэ-айдаана суох киһини «балыктааҕар кэлэҕэй» дииллэр.

Күнэ-ыйа суох, хараҥа дойду көстүүтүн, балык миининэн дьүһүннүүллэр. Ньургун Боотур «барбатах балык миинин курдук бадыа-бүдүө дойду устун баран истэ» (22—120).

Киһи араас хаачыстыбата, киһи олоҕун туһунан элбэх түмүктээһиннэр балыгынан холобурдаан этиллэллэр. Киһи үөрэр, өрөгөйдүүр кэмнээх — «балык ыамнаах»; киһи үчүгэйгэ талаһар — «балык уу дириҥин былдьаһар», дьонноох киһи өлөн-охтон биэрбэт — «уулаах балык аппат»; туохха да ылларбат, таба туттарбат киһи — «салыҥнаах бальгк курдук киһи»; киэбирбэтин, мин кинини үчүгэйдик билэбин диэн — «билэр күөлүм балыга» уо. д. а.

Өрүс балыктарыттан бил, сыалыһар, сордоҥ образка үгүстүк туһаныллаллар. Эрэлэ суох инникигэ дьылланыы — «эһиилги бил баһын сиэм диэбиккэ дылы»; туох эрэ төрдүттэн, баһылыгыттан алдьанан (мөлтөөн) барыыта — «бил баһыттан сытыйарын курдук» (50— 73, 67, 108, 131, 130, 189); кыыһырыма, майгыгын сымнат диэн — «сыалыһар быара буолан сылаанньый» (10 —226) уо. д. а.

Күөл балыктарыттан собо, мунду, ылбай образтааһыҥҥа киирэллэр. Олус кыраҕа олус улаханы туттуу — «ылбайга быһахтаммыкка дылы»; соҕотоҕун чабыланыы — «соҕотох собо тыастаах» (50—14, 125, 130). Уот Уһутаакы Ньургун Боотурга кыайтаран, «үөлүллүбүт мунду курдук өрүтэ мөҥөр» (40—194) уо. д. а.

===Үөннэр-көйүүрдэр.===
'''Үөннэр-көйүүрдэр.''' Кыра харамайдар наар куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ туттуллаллар, арай үрүмэччи үчүгэй образка киирсэр.
Олоҥхо бухатыырын ата уонна үөрбүт кыргыттар үрүмэччигэ холуллаллар: «үрүмэччи маҥан аттаах Үрүҥ Уолан» (22—320); «кыргыттар, үрүмэччилэһэн тахсан,.. үҥкүүлэрин күүһүртүлэр».

Бырдах — элбэх холобура: «харааннаах бырдак курдук халыаннык хаҥаабыт хара норуот».
Арыт кымырдаҕас эмиэ элбэх холобуругар туттуллар: «кымырдаҕас курдук кыймалаһан үөскээбит кыра норуот» (43—218, 126).
Бырдах — хаан утахтаах, сиэмэх: «кумаарга дылы хаанынан утахтаах» (50—38); «быралыйбыты бырдах сиир» (52—124).

Солуута суох саҥа — сахсырҕа саҥата: «сахсырҕа курдук сааҕынас саҥалаах»   (43—55).

Олус бадарааннаах сир — «ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕах» (62—263). Ииччэх-бааччах быа —«ооҕуй ситимэ»: «отут&quot;сэттэ бухатыыры ооҕуй оҕус ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран, онтон тиһэн кэбиспит айыы бухатыырдара кычытыраһан тураллар» (22— 290); «ап-чарай быа, ооҕуй оҕус ситимин курдук, тиирэ тардыллан турар» (62—263).

Баҕаҕа мөлтөх сыһыаны маннык да өс хоһоонноруттан көрүөххэ сөп: «баҕа бэйэтин бадараанын хайгыыр»; «ууну охсон баҕаны куттаабыт диэбиккэ дылы»; «баҕа аттаммытыгар дылы»; «балык суоҕар баҕа эмиэ балык»; «баҕа бадарааныгар эрэ баһылыгар дылы»; «баҕа иигэ далайга эбиилээх» (50—119, 131, 136, 148, 192, 197).

Кутуйаҕынан киһи майгытын, характерын, туругун көрдөрөллөр. Холобур, маннык өс хоһоонноро бааллар: «оннооҕор кутуйах хаһаастаах», «кутуйах түүлэннэҕинэ «ычча» дииригэр дылы», «үктээтэххэ, оннооҕор кутуйах «чыып!» диир», «кутуйах иинин кэҥэтэр» (50— 36, 43, 46, 122) уо. д. а.

Тыймыыт саамай куһаҕаҥҥа холобурданар. Аллараа адьарай аймаҕа олорор сирэ «тыймыыт үөнэ чыыбыргыы сырсыбыт» дойдута (65—244). Абааһы бухатыырын тыла тыймыыт курдук. Тимир Дьитистэй «сиикэй тыймыыт курдук сэттэ былас күөх чалахай тыллаах» (39—255).
=== Көмүс. Тимир. ===
'''Көмүс. Тимир.''' Минераллартан кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, тимир дьүһүннээһиҥҥэ үгүстүк киирэллэр. Ол эрээри көмүс ордук элбэхтик туттуллар эпитет буолар. Туох үчүгэйи, кэрэни, күндүнү, сыаналааҕы барытын көмүскэ тэҥнииллэр.

Күндүттэн күндү киһи — көмүскэ холонор: «күнүм дьонноро, көмүс биэбэйдэрим! Тугу билэн-көрөн тураҕыт?» Туйаарыма Куо Үрүҥ Уолаҥҥа туһаайан этэр:
«Абырыы оҕус даа, көмүһүөм!» Үрүҥ Уолан Туйаарыма Куону эмиэ: «Көмүһүөм!» (62—230, 249, 254) диир. Ийэ оҕотун «көмүс чыычааҕым» диир (8—143).

Дьахтар иэдэһэ, иҥэ — (көмүс: «имин хаана оонньообут илбиэнэ көмүс иэдэстээх Айыҥа Сиэр хотун» (39—12).
Киһи ытыһа — көмүс: Айыы Нуоралдьын «бабыа көмүс ытыстаах» (40--24).

Бухатыыр куйаҕа — көмүс. «Бүтүннүү кыһыл көмүс куйахтаах Дьулуруйар Ньургун Боотур илэ бэйэтинэн нөрүс гына түстэ» (62—253).
Киһи уҥуоҕа (өлүгэ) — көмүс: «алтан уҥуоххун араҥастыа, көмүс уҥуоххун көтөҕүө» (50—157).

Былыргы түүрдэр кыһыл көмүһү «алтун», үрүҥ көмүһү «күмүш» дииллэрэ үһү. Онон сахалар «алтаҥ уҥуоххун араҥастыа», «алтан түөстээх», «алтан хоҥоруулаах» диэн этиилэригэр «алтан» бастаан кыһыл көмүс суолтатыгар туттуллубут буолуохтаах. Кэлин «алтун» оннугар «кыһыл көмүс», «күмүш» оннугар «үрүҥ көмүс» диир буолтар. Оттон «алтан» диэн тылынан атын металы (медь) ааттыыр буолбуттар.
Дьиэ — көмүс: «иэримэ көмүс дьиэни иилээн-саҕалаан тэнит!» (43—156).

Дьиэ оһоҕун уота — көмүс. Туйаарыма Куо этэр: «аалыы көмүс уоту оттоммун, төрөтөр оҕону төлкөлөөммүн, киһи хара буолаайамый» (62—235).
Ынах сүөһү — көмүс муостаах; «көмүс муостааҕы бөрүөрүҥ» (26—40).

Көтөр кынаттаах — көмүс куорсуннаах, кини сымыыта — көмүс: «көмүстээх куорсуннаах көтөр бииһин ууһа көй боллох уйаланан, көмүс ньээкэ сымыыттанан, көччүйэн көрүлээн эрэр» (43—246).

Оттон кыталык кыната, түүтэ, түөһэ, өрөҕөтө, уорҕата — барыта көмүс: «кырыйыы көмүс кынаттаах, тардыы көмүс табыталлаах, эрийии көмүс эрбийэлээх, кутуу көмүс куорсуннаах, булуу көмүс буухтаах, үрүҥ көмүс өрөҕөлөөх, уулаах көмүс уорҕалаах...» (52—212).
Балык — көмүс хатырыктаах: «күөх Боллох тойон көмүс хатырыктааҕынан күндүлүү турдун»  (43—195).

Иирэ, талах — көмүс: «иэҕии көмүс курдук иирэлээх, тардыы көмүс курдук талахтаах» (52—207).

Туох кытаанах, бөҕө, тыйыс — барыта тимиргэ тэҥнэнэр.	

Олоҥхоҕо абааһы уола Уот Уһутаакы «тимир үөрбэ буолан, аллара дьөлө түһэн хаалар». Тимир диэн эпитет абааһы бухатыырдарын ааттарыгар киирсэр (Тимир Дьэһиэнтэй, Тимир Дьигистэй уо. д. а.).

Аллараа дойду ото-маһа, дьиэтэ-уота — тимир: «тимир килэгир дьиэ..., тимир кирилиэс таҥнары дьулуруйан түспүт» (62—253, 244).

Кыыһырбыт — «тимир тириитин кэппит», «дьэбин уоһуйбут» (50—127).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>cut05z0fuhinx5ys13riwkc0el0rqgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СПДьНь/Үһүс глава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2577</id>
    <revision>
      <id>10090</id>
      <timestamp>2026-08-09T03:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{header  | title      = Үһүс глава  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара  | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]  | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]  | notes      =  }} [[Категория:Кириитикэ]] Категория:Копырин Н...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>10090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="jj244pn1b7fzz8pft6iy3cwlagn7qkw" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>jj244pn1b7fzz8pft6iy3cwlagn7qkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10091</id>
      <parentid>10090</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="511" sha1="p3psz3sz8qcy23m92ra6y9xdln7q3c8" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>p3psz3sz8qcy23m92ra6y9xdln7q3c8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10092</id>
      <parentid>10091</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="711" sha1="quhgh2t005h1eoxbid17rhq6jlgsygr" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>quhgh2t005h1eoxbid17rhq6jlgsygr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10093</id>
      <parentid>10092</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күн. */</comment>
      <origin>10093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22877" sha1="rur6z4k9q1ckh4t5q280aakutyj54pu" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>rur6z4k9q1ckh4t5q280aakutyj54pu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10094</id>
      <parentid>10093</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күн. */</comment>
      <origin>10094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37896" sha1="rxbt9v60s9xpbo1f6cigd7ub7uwhvmt" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>rxbt9v60s9xpbo1f6cigd7ub7uwhvmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10095</id>
      <parentid>10094</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саас, сайын. Кыһын. */</comment>
      <origin>10095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48711" sha1="4vjps9j9bwu2364eo48ao2pvnif9ifu" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>4vjps9j9bwu2364eo48ao2pvnif9ifu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10096</id>
      <parentid>10095</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уот. */</comment>
      <origin>10096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55111" sha1="cxjfraig5m1lx93msyknnzo8cx8td8g" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>cxjfraig5m1lx93msyknnzo8cx8td8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10097</id>
      <parentid>10096</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Былыт. */</comment>
      <origin>10097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78586" sha1="bvn5nle0g9r7w8h1qf1ymzb53389h98" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>bvn5nle0g9r7w8h1qf1ymzb53389h98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10098</id>
      <parentid>10097</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ынах. Оҕус. */</comment>
      <origin>10098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89356" sha1="qdo6junkka14zzd3dys8gj72hifh6ck" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).

&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>qdo6junkka14zzd3dys8gj72hifh6ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10099</id>
      <parentid>10098</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сибэкки. */</comment>
      <origin>10099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103251" sha1="cfgt0sfl9w3mys53r2h7oomd9kwv9a8" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).
==== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. ====
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а.''' Күөрэгэй, көлүөс, ымыы, татыйык, туллук уо. д. а. чыычаахтар, син-биир фольклорга хоһуйулдарын курдук, күндүттэн күндү киһини — туох-ханнык иннинэ, оҕону, таптыыр кыыһы, дьахтары — дьүһүннээн хоһуйарга үгүстүк туттуллаллар. Уонна күөрэгэй — саас, сайын кэлиитин арахсыспат аргыһа: «көхсү кэҥэтэр, күөрэгэйи ыллатар, күрүлэс куйаастаах күөх сайын» (60—125).

Күөрэгэй таптал, үөрүү, дьол-соргу символа буолар.
 
«Таптал... чыычаахтыы чугдааран, сүрэҕи талбаардан ааһааччы» (89—162); «эһиги миигин өйдүөххүт сүрэх-тэргит үөрүүтэ күөрэгэйдии ыллыыта» (94—133).
Күөрэгэй — көҥүл-босхо санаа: «көҥүл санааҥ көй салгыҥҥа,.. күөрэгэй буолан көтө күөрэйдин» (63—14).
Поэт — күөрэгэй,   кини   ырыата — күөрэгэй тойуга:
&lt;poem&gt;
Баҕардым — мин тыллаах
Күөрэгэй буолуохпун,
Күннэтэ тапталлаах
Дойдубун туойуохпун.
(89—213)&lt;/poem&gt;

Поэт — ымыы: «ымыы чыычаах буоламмын, ыллыы-туойа турабын» (8—14).

Поэт ырыалара туллук, татыйык буолан көтөллөр: «мин бастыҥ татыйык ырыабын куорсуннаан көтүтэ иликпин» (17—457); «ырыам тыллара, тырымнаһан, үрүҥ туллук буолан көтүҥ!» (23—118).

Чыычаах түөһүн кырааската — халлаан өҥө: «ымыы аалай түөһүнүү сарыал кыыһа тэтэриитэ...» (34—8).

Табалар — «туундара туллуктара»  (89—41).

Сылгылар — туллуктар:
Үрүҥ хаардаах сыһыылар. Үрүйэлар, сис тыалар Туллуктара — сылгылар Хаһан аһыы бардылар. (23—119)

Охсуулаах үлэ сүгэтин олуга — «туллуктуу күөрэҥниир» (17—249).

Ааспыт кэм ахтылҕана — үөр туллук:
&lt;poem&gt;
Таптал, үөрүү тулалыыр 
Таалан ааспыт кзмнэрэ 
Сэттэ үөрдээх туллуктуу 
Сиэттистилэр бу курдуу. (55—49)

Сир аргыстара — «киһи өйүн көмүс чыычаахтара» (67-39).

Дьүһүннээһиҥҥэ хараҥаччы эмиэ киирдэ:
Сахаҕа Октябрь сааһын илдьиттэрэ 
Маҥнайгы хараҥаччылар — Ярославскай, Орджоникидзе 
Манна маевкалаабыттар. (92—246)&lt;/poem&gt;

 
«Маҥнайгы хараҥаччылар» («первые ласточки») — нуучча литературатын сабыдыалынан киирбит этии. Сахаҕа арай «хара дьиэ хараҥаччыта, үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ» диэн дьахтары хоһуйан этии баара.
==== Кэҕэ. ====
'''Кэҕэ.''' Суругунан поэзияҕа кэҕэ, син-биир норуот айымньытыгар курдук, үөрүү, уһуктуу, дьол аргыһа буолар. Саас кэҕэ эттэҕинэ, сир-дойду ордук тупсарга дылы. Күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр, сир дойду симэнэр кэмигэр эдэр дьон тапталлара ордук уһуктар: «күммүт күлэр, кэҕэ этэр... Сүөдэр мин сүрэхпин сүүйдэҕин!» (89—101).

Хойуу күөрэгэйдээх, кэҕэлээх, кэрэ айылҕалаах сир ырыаҕа-хоһооҥҥо киирэр. Оттон кэҕэ мөлтөхтүк этэрэ курус санааны көбүтэр:
&lt;poem&gt;Тоҕо кэҕэм барахсан, 
Ыраах тыаҕа этээхтиигин, 
Түүл-бит курдук, санаарҕаан, 
Аҕыйахтык «кук-куук!» диигин? (92—248)&lt;/poem&gt;

Ол эрээри кэҕэ арыт мөлтөҕү хоһуйууга эмиэ туттуллар. Кураанаҕы айдаарар, дьыалаҕа көппө киһини «кэҕэлии чоргуйар», «кэҕэ курдук», — диэн эҕэлээн этии буолар.
==== Кыталык. Куба. ====
'''Кыталык. Куба.''' Кыталыктар, норуот айымньытыгар буоларын курдук, — кыргыттар: «үс дьүөгэлҥи кыргыттар үс кыталык курдуктар» (73—107).

Эллэй «кыргыттар — кыталыктар» диэни кырдьар сааһы дьүһүннүүргэ туттар. Эдэр саас, таптал, кыталыктар буоланнар, күннээх сиргэ төннүбэккэ көппүттэр, оттон поэт дойдутугар кыһыны (кырдьыыны) көрсө хаалбыт:
&lt;poem&gt;
Эдэргэр  эрэ  баар  кыргыттар 
Кыскыйар тымныылаах кыһынтан 
Күннээх сир сыламнаах сылааһар 
Күрэммит кыталык курдуктар.
Оттон эн төрөөбүт дойдугар 
Хаалбытын. Эн тулаҥ—маҥан хаар.— 
Ол буолтун иннигэр, ырыаҕар 
Маҥнайгы тапталыҥ мэлдьи баар
(94—106)

Кыталык куолаһа — кэрэттэн кэрэ дорҕоон:
 
Кырыымпалыыр куоластаах 
Кыталыгы санатан, 
Нарын, нарын соҕустук 
Таарый, таарый хамускун! (4—94)&lt;/poem&gt;

Олоҥхоҕо сыһыы, толоон киэҥэ кыталык көтүүтүнэн кээмэйдэнэрэ, поэттар эмиэ төрөөбүт дойдулара — туундара — эйгэтэ киэҥин сөҕө, киэн тутта хоһуйаллар: «кыталык, лыглыйа кытыытын булбатах кыраайа» (92 —204).

Сааҕа таптарбыт кыталык — таптал алдьаныыта: «улуу тапталым охтубута оххо таптарбыт кыталык курдук...» (16—61).

Поэттар ырыалара кыталык буолан көтөр, кйнилэр ырыаларыгар «кыталык кыттыһар»:  «сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт кыталык кыыл буолан кыырайдын» (32 — 195).
Поэт өйүгэр үөскүүр саҥа образтар — кыталыктар:
&lt;poem&gt;
Күһүн ааһар кыталыктар 
Ыраах халлаан түгэҕэр, 
Сүтэ-сүтэ кыҥкынатар 
Саҥаларыныы, сороҕор, 
Хоһоону айар санаалар 
Сүтэ-сүтэ көстөллөр.
(98—71)

Поэт музата (айар күүрүүтэ) — кыталык: «көстөрүҥ эн кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» (89— 341).
Арыт поэттар бэйэлэрэ кыталык буолан көтүөхтэрин баҕараллар:

Саймаарар сырдык санаабынан 
Сандаарар саһарҕа кынаттанан, 
Күн айыы кыталыга буоламмын, 
Күндээрэр  күөх  халлааны  кырсынан 
Күөрэйэ-кылбайа көттөрбүөн.
(9—221)&lt;/poem&gt;

Айылҕа көстүүлэрин кыталыкка тэҥнээһин элбэх. Хаар түһэрэ — кыталык үҥкүүлүүрэ: «намыын хаар үҥкүүлүүр кыталык үҥкүүтүн» (16—67).
Саҥардыы кырыыта сырдаан эрэр халлаан — «кынтайар кыталык кыыл кынатын таһын курдук, кылбайар» (8—211). 102
 
Тахсан эрэр күн «көмүс утахтарын кыталыктар кынаттарынан таарыйан лыҥкынаталлар»  (98—6).

Техниканы дьүһүннээһиҥҥэ кыталык эмиэ киирэр. Кремль чаһыытын тыаһа — «кыталык куолаһа» (48— 23).

Самолеттар «кыталыктыы көтөллөр» (86—29). 

Советскай космическай ракета 
Ыйга тиийэн «туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ» (97—279).

Кыталыкка да тиийбэтэллэр, туруйа, куба, хаас образка элбзхтик киирэр буоллулар. Туруйа кыталыгы кытта сэргэстэһэ туттуллар үгэһэ хаалбат. Олоҥхоҕо, кыталык, туруйа кырыйа көтөн кытыытын булбат кырдалларын туһунан этиллэр буоллаҕына, советскай поэттар биһиги баараҕай колхозтарбыт үлэлэрин-хамнастарын сөҕөн, гиперболическай образ оҥорон, кинилэр «туруйа тула эргийэн кыайан туораан тахсыбат киэҥ бааһынатын тиэрэллэрин» туһунан этиллэр (77— 40).

Туруйа хаһыыта үгүстүк тыл хоһоонугар киирэр. Кини сааскы уһуктууну, ахтылҕаны, арыт курус санааны курулуйар. Дьэ ол иһин: «саас туруйа хаһыытыыр күнүгэр саныаҕыҥ дуо миигин» (23—164); «саас туруйа хаһыыта элбэҕи сүрэхпэр этэр» (11—16), эбэтэр: «тулаайах туруйа курдук чоҥкунуу туойуом буоллаҕа» (55—433),— диэн буолар.

Күн-дьыл ааһара «үөһэнэн субуһар хаастар айманар үөрдэрин курдук» (78—29).

Ордук аныгы транспорт сириэстибэлэрэ үөр хааска холуллаллар. Поезд — үөр хаас субуһара: «хонуу боробуостара, хоҥор хаастар хоҥкунаһан иһэллэрин курдук, холбооһуннара-холбооһуннана холугурастылар» (43—129).

Куорат транспора, үөр хаас курдук «күрүлүү тардыллар» (52—310). Бухтаҕа турар борохуоттар «сото-ру айаҥҥа көтөр субан хаастыы, субуруһа турбуттар» (90—54).

Хааһы образка киллэрии кэлин өссө эбиллэр. Сайыҥҥы саһарҕаны, халлаан сырдааһынын хаас атаҕынан, хаас оҕотунан дьүһүннээһин баар. «Сара хаас атаҕыныы сараадыйан тахсар саһарҕалаах туундара», «уоһугар уоһаҕа куура илик куйукаанныы ап-араҕас саһарҕа тэстэ тыҥ чараас хаҕын» (34—83, 57).
 
Фольклор айымньыларыгар куба аҕыйахтык киирбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини дэлэйдик туттуллар. Итиннэ нуучча литературата сабыдыаллаабыт. Көтөрү-сүүрэри холобурга тутта үөрүйэх саха куба курдук талбаны хайаан туһаммат буолуоҕай? Куба, туох-ханнык иннинэ, — кэрэ кыыс, дьахтар:
&lt;poem&gt;
Долгуйан хаамаргын 
Туналыйар кубам 
Тунаарар байҕалым 
Удьурдаах баалыгар 
Устарыгар уурдум.
(36—198) 

Ол ким ойуур быыһыгар 
Ойуу-бичвк отугар 
Куба курдук устарый?
(89—431)&lt;/poem&gt;

Куба арыт — күн: «куула ойуур үрдүнэн куба күммүт ойбут».

Куба түүтэ — хаар, арыт туллук: «хаар түһэр куба кыыл түүтүнүү» (89—217, 341); «кыбыыттан, далтан туллуктар, куба түүтүн ыспыттыы, көтөн тырыбынас-тылар».

Куба куорсуна — хатыҥнар. Баал Хабырыыс күһүҥ туһунан бу курдук хоһуйар:
&lt;poem&gt;
Эн диэтэх эриэккэс оһуордьут 
Куба куорсуна хатыҥнары 
Көмүс үрүмэнэн таҥыннар! (4—109, 193)&lt;/poem&gt;

Маҥан ат — «куба маҥан» (65—263). Маҥан балааккалар — «куба курдуктар» (17—35).

Пароходтар «кубалыы усталлар» (89—533), өрүс сааскы муустара «үөр кубалыы үмүөрэллэр» (54—58).
Ырыа — «кубалыы дайар»; санаа — «кубалыы халаахтыыр» (1—21; 55—49). Үөрүү — «үрүҥ куба үөрүнүү өрө көтөр» (32—212).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>cfgt0sfl9w3mys53r2h7oomd9kwv9a8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10100</id>
      <parentid>10099</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кыталык. Куба. */</comment>
      <origin>10100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111994" sha1="5wbn19wtvr8h4w6yfo8b75rwm829msf" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).
==== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. ====
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а.''' Күөрэгэй, көлүөс, ымыы, татыйык, туллук уо. д. а. чыычаахтар, син-биир фольклорга хоһуйулдарын курдук, күндүттэн күндү киһини — туох-ханнык иннинэ, оҕону, таптыыр кыыһы, дьахтары — дьүһүннээн хоһуйарга үгүстүк туттуллаллар. Уонна күөрэгэй — саас, сайын кэлиитин арахсыспат аргыһа: «көхсү кэҥэтэр, күөрэгэйи ыллатар, күрүлэс куйаастаах күөх сайын» (60—125).

Күөрэгэй таптал, үөрүү, дьол-соргу символа буолар.
 
«Таптал... чыычаахтыы чугдааран, сүрэҕи талбаардан ааһааччы» (89—162); «эһиги миигин өйдүөххүт сүрэх-тэргит үөрүүтэ күөрэгэйдии ыллыыта» (94—133).
Күөрэгэй — көҥүл-босхо санаа: «көҥүл санааҥ көй салгыҥҥа,.. күөрэгэй буолан көтө күөрэйдин» (63—14).
Поэт — күөрэгэй,   кини   ырыата — күөрэгэй тойуга:
&lt;poem&gt;
Баҕардым — мин тыллаах
Күөрэгэй буолуохпун,
Күннэтэ тапталлаах
Дойдубун туойуохпун.
(89—213)&lt;/poem&gt;

Поэт — ымыы: «ымыы чыычаах буоламмын, ыллыы-туойа турабын» (8—14).

Поэт ырыалара туллук, татыйык буолан көтөллөр: «мин бастыҥ татыйык ырыабын куорсуннаан көтүтэ иликпин» (17—457); «ырыам тыллара, тырымнаһан, үрүҥ туллук буолан көтүҥ!» (23—118).

Чыычаах түөһүн кырааската — халлаан өҥө: «ымыы аалай түөһүнүү сарыал кыыһа тэтэриитэ...» (34—8).

Табалар — «туундара туллуктара»  (89—41).

Сылгылар — туллуктар:
Үрүҥ хаардаах сыһыылар. Үрүйэлар, сис тыалар Туллуктара — сылгылар Хаһан аһыы бардылар. (23—119)

Охсуулаах үлэ сүгэтин олуга — «туллуктуу күөрэҥниир» (17—249).

Ааспыт кэм ахтылҕана — үөр туллук:
&lt;poem&gt;
Таптал, үөрүү тулалыыр 
Таалан ааспыт кзмнэрэ 
Сэттэ үөрдээх туллуктуу 
Сиэттистилэр бу курдуу. (55—49)

Сир аргыстара — «киһи өйүн көмүс чыычаахтара» (67-39).

Дьүһүннээһиҥҥэ хараҥаччы эмиэ киирдэ:
Сахаҕа Октябрь сааһын илдьиттэрэ 
Маҥнайгы хараҥаччылар — Ярославскай, Орджоникидзе 
Манна маевкалаабыттар. (92—246)&lt;/poem&gt;

 
«Маҥнайгы хараҥаччылар» («первые ласточки») — нуучча литературатын сабыдыалынан киирбит этии. Сахаҕа арай «хара дьиэ хараҥаччыта, үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ» диэн дьахтары хоһуйан этии баара.
==== Кэҕэ. ====
'''Кэҕэ.''' Суругунан поэзияҕа кэҕэ, син-биир норуот айымньытыгар курдук, үөрүү, уһуктуу, дьол аргыһа буолар. Саас кэҕэ эттэҕинэ, сир-дойду ордук тупсарга дылы. Күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр, сир дойду симэнэр кэмигэр эдэр дьон тапталлара ордук уһуктар: «күммүт күлэр, кэҕэ этэр... Сүөдэр мин сүрэхпин сүүйдэҕин!» (89—101).

Хойуу күөрэгэйдээх, кэҕэлээх, кэрэ айылҕалаах сир ырыаҕа-хоһооҥҥо киирэр. Оттон кэҕэ мөлтөхтүк этэрэ курус санааны көбүтэр:
&lt;poem&gt;Тоҕо кэҕэм барахсан, 
Ыраах тыаҕа этээхтиигин, 
Түүл-бит курдук, санаарҕаан, 
Аҕыйахтык «кук-куук!» диигин? (92—248)&lt;/poem&gt;

Ол эрээри кэҕэ арыт мөлтөҕү хоһуйууга эмиэ туттуллар. Кураанаҕы айдаарар, дьыалаҕа көппө киһини «кэҕэлии чоргуйар», «кэҕэ курдук», — диэн эҕэлээн этии буолар.
==== Кыталык. Куба. ====
'''Кыталык. Куба.''' Кыталыктар, норуот айымньытыгар буоларын курдук, — кыргыттар: «үс дьүөгэлҥи кыргыттар үс кыталык курдуктар» (73—107).

Эллэй «кыргыттар — кыталыктар» диэни кырдьар сааһы дьүһүннүүргэ туттар. Эдэр саас, таптал, кыталыктар буоланнар, күннээх сиргэ төннүбэккэ көппүттэр, оттон поэт дойдутугар кыһыны (кырдьыыны) көрсө хаалбыт:
&lt;poem&gt;
Эдэргэр  эрэ  баар  кыргыттар 
Кыскыйар тымныылаах кыһынтан 
Күннээх сир сыламнаах сылааһар 
Күрэммит кыталык курдуктар.
Оттон эн төрөөбүт дойдугар 
Хаалбытын. Эн тулаҥ—маҥан хаар.— 
Ол буолтун иннигэр, ырыаҕар 
Маҥнайгы тапталыҥ мэлдьи баар
(94—106)

Кыталык куолаһа — кэрэттэн кэрэ дорҕоон:
 
Кырыымпалыыр куоластаах 
Кыталыгы санатан, 
Нарын, нарын соҕустук 
Таарый, таарый хамускун! (4—94)&lt;/poem&gt;

Олоҥхоҕо сыһыы, толоон киэҥэ кыталык көтүүтүнэн кээмэйдэнэрэ, поэттар эмиэ төрөөбүт дойдулара — туундара — эйгэтэ киэҥин сөҕө, киэн тутта хоһуйаллар: «кыталык, лыглыйа кытыытын булбатах кыраайа» (92 —204).

Сааҕа таптарбыт кыталык — таптал алдьаныыта: «улуу тапталым охтубута оххо таптарбыт кыталык курдук...» (16—61).

Поэттар ырыалара кыталык буолан көтөр, кйнилэр ырыаларыгар «кыталык кыттыһар»:  «сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт кыталык кыыл буолан кыырайдын» (32 — 195).
Поэт өйүгэр үөскүүр саҥа образтар — кыталыктар:
&lt;poem&gt;
Күһүн ааһар кыталыктар 
Ыраах халлаан түгэҕэр, 
Сүтэ-сүтэ кыҥкынатар 
Саҥаларыныы, сороҕор, 
Хоһоону айар санаалар 
Сүтэ-сүтэ көстөллөр.
(98—71)

Поэт музата (айар күүрүүтэ) — кыталык: «көстөрүҥ эн кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» (89— 341).
Арыт поэттар бэйэлэрэ кыталык буолан көтүөхтэрин баҕараллар:

Саймаарар сырдык санаабынан 
Сандаарар саһарҕа кынаттанан, 
Күн айыы кыталыга буоламмын, 
Күндээрэр  күөх  халлааны  кырсынан 
Күөрэйэ-кылбайа көттөрбүөн.
(9—221)&lt;/poem&gt;

Айылҕа көстүүлэрин кыталыкка тэҥнээһин элбэх. Хаар түһэрэ — кыталык үҥкүүлүүрэ: «намыын хаар үҥкүүлүүр кыталык үҥкүүтүн» (16—67).
Саҥардыы кырыыта сырдаан эрэр халлаан — «кынтайар кыталык кыыл кынатын таһын курдук, кылбайар» (8—211). 102
 
Тахсан эрэр күн «көмүс утахтарын кыталыктар кынаттарынан таарыйан лыҥкынаталлар»  (98—6).

Техниканы дьүһүннээһиҥҥэ кыталык эмиэ киирэр. Кремль чаһыытын тыаһа — «кыталык куолаһа» (48— 23).

Самолеттар «кыталыктыы көтөллөр» (86—29). 

Советскай космическай ракета 
Ыйга тиийэн «туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ» (97—279).

Кыталыкка да тиийбэтэллэр, туруйа, куба, хаас образка элбзхтик киирэр буоллулар. Туруйа кыталыгы кытта сэргэстэһэ туттуллар үгэһэ хаалбат. Олоҥхоҕо, кыталык, туруйа кырыйа көтөн кытыытын булбат кырдалларын туһунан этиллэр буоллаҕына, советскай поэттар биһиги баараҕай колхозтарбыт үлэлэрин-хамнастарын сөҕөн, гиперболическай образ оҥорон, кинилэр «туруйа тула эргийэн кыайан туораан тахсыбат киэҥ бааһынатын тиэрэллэрин» туһунан этиллэр (77— 40).

Туруйа хаһыыта үгүстүк тыл хоһоонугар киирэр. Кини сааскы уһуктууну, ахтылҕаны, арыт курус санааны курулуйар. Дьэ ол иһин: «саас туруйа хаһыытыыр күнүгэр саныаҕыҥ дуо миигин» (23—164); «саас туруйа хаһыыта элбэҕи сүрэхпэр этэр» (11—16), эбэтэр: «тулаайах туруйа курдук чоҥкунуу туойуом буоллаҕа» (55—433),— диэн буолар.

Күн-дьыл ааһара «үөһэнэн субуһар хаастар айманар үөрдэрин курдук» (78—29).

Ордук аныгы транспорт сириэстибэлэрэ үөр хааска холуллаллар. Поезд — үөр хаас субуһара: «хонуу боробуостара, хоҥор хаастар хоҥкунаһан иһэллэрин курдук, холбооһуннара-холбооһуннана холугурастылар» (43—129).

Куорат транспора, үөр хаас курдук «күрүлүү тардыллар» (52—310). Бухтаҕа турар борохуоттар «сото-ру айаҥҥа көтөр субан хаастыы, субуруһа турбуттар» (90—54).

Хааһы образка киллэрии кэлин өссө эбиллэр. Сайыҥҥы саһарҕаны, халлаан сырдааһынын хаас атаҕынан, хаас оҕотунан дьүһүннээһин баар. «Сара хаас атаҕыныы сараадыйан тахсар саһарҕалаах туундара», «уоһугар уоһаҕа куура илик куйукаанныы ап-араҕас саһарҕа тэстэ тыҥ чараас хаҕын» (34—83, 57).
 
Фольклор айымньыларыгар куба аҕыйахтык киирбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини дэлэйдик туттуллар. Итиннэ нуучча литературата сабыдыаллаабыт. Көтөрү-сүүрэри холобурга тутта үөрүйэх саха куба курдук талбаны хайаан туһаммат буолуоҕай? Куба, туох-ханнык иннинэ, — кэрэ кыыс, дьахтар:
&lt;poem&gt;
Долгуйан хаамаргын 
Туналыйар кубам 
Тунаарар байҕалым 
Удьурдаах баалыгар 
Устарыгар уурдум.
(36—198) 

Ол ким ойуур быыһыгар 
Ойуу-бичвк отугар 
Куба курдук устарый?
(89—431)&lt;/poem&gt;

Куба арыт — күн: «куула ойуур үрдүнэн куба күммүт ойбут».

Куба түүтэ — хаар, арыт туллук: «хаар түһэр куба кыыл түүтүнүү» (89—217, 341); «кыбыыттан, далтан туллуктар, куба түүтүн ыспыттыы, көтөн тырыбынас-тылар».

Куба куорсуна — хатыҥнар. Баал Хабырыыс күһүҥ туһунан бу курдук хоһуйар:
&lt;poem&gt;
Эн диэтэх эриэккэс оһуордьут 
Куба куорсуна хатыҥнары 
Көмүс үрүмэнэн таҥыннар! (4—109, 193)&lt;/poem&gt;

Маҥан ат — «куба маҥан» (65—263). Маҥан балааккалар — «куба курдуктар» (17—35).

Пароходтар «кубалыы усталлар» (89—533), өрүс сааскы муустара «үөр кубалыы үмүөрэллэр» (54—58).
Ырыа — «кубалыы дайар»; санаа — «кубалыы халаахтыыр» (1—21; 55—49). Үөрүү — «үрүҥ куба үөрүнүү өрө көтөр» (32—212).

==== Хотой уонна мохсоҕол. ====
'''Хотой уонна мохсоҕол''' эр санаа, хорсун быһыы, күүс-уох, героизм символларын быһыытынан суругунан поэзияҕа бэрт үгүстук киирдилэр. Хотойго, туох-ханнык иннинэ, киһи аймах улуу сирдьитэ В. И. Ленин холуллар: «Ленин — үрдүк далааһыннаах киҥкил халтааҥ хотойо» (82—25).

Хорсун-хоодуот революционердар, коммунистар, комсомолецтар, кыһыл буойуттар — бары хотойдор, мохсоҕоллор: «буурҕаны ыҥырар мохсоҕол буолан, халлааны кырсынан дайбыттаргын,.. ыраахтааҕылар манна кыйдыыллара» (89—376); «коммунист партия барахсан хотойдуу хоодуот хоһуун оҕолоро» (36—55, 60); «өрүөл-хотой бойобуой комсомол» (32—56).

Кыһыл знамялар суугуннара — хотойдор кынаттарын тыаһа: «өлөрсүүгэ бэлэм өрүөллүү кынаккытынан чэйиҥ, эрэ, суугунааҥ,.. знамялар!» (55—21).
Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары — хотой: «Манчаары саныыра: соҕотох олоҕун, маҥнайгы хотой кыыл буоларын» (82—54).

Летчиктар, самолеттар — хотойдор, мохсоҕоллор, кыр-быйдар:- «күлүбүрээбит өҥнөөх көтөр өксөкү көлөлөнөн...», «мохсоҕол кыыл мосуоннаах, модун көтөр аал-лар» (26—23, 28); «кырбый аалым сырылыыр» (51 — 129).
Винтовка тыаһа «хотой кыыллыы чаҥыргыыр» (51 — 129).

Аҕа дойду сэриитигэр фроҥҥа бааһырбыт саллаат — «сатыылаабыт хотой» (55—99).

Норуокка хотойу дьүһүннүүр «хомпоруун» диэн былыргыттан туттуллар эпитеккэ олоҕуран, поэттар арыт бу курдук хоһуйаллар: «мин олоруом хотой курдук: номоҕоннук, хомпорууннук» (20—82).

Ити курдук поэттар тыл араас «кырааскатын оонньотоллор», тылга «тыын угар албастаахтар».

==== Атын көтөрдөр. ====
'''Атын көтөрдөр.''' Уу, тыа араас көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин элбээн иһэр. Хаар «курупааскы үөрүнүү көтүөлүүр» (94—161).

Хабдьы адьас саҥа объегы дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, яблоня сибэккилэрэ — хабдьылар: «яблоня, үөр хабдьы кэриэтэ, үрүҥ сибэккилэринэн бүрүннэ» (93—225).

Тоҥсоҕой саҥа  көстүүлэри   дьүһүннээһиҥҥэ   эмиэ киирдэ. Сэриигэ «автомат тыаһа тоҥсоҕой курдук торулуур» (72—18). Оттон тоҥсоҕой бэйэтэ телеграфист: 
&lt;poem&gt;
Ханнык да суһал морзист 
Ымсыырыаҕын курдук түргэн 
Тоҥсоҕой-телеграфист 
Тахсар көҥүл эфиргэ. (34—49)

Уу көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин эмиэ кэҥиир. Кыргыттар — «хоптолор курдуктар» (7-3—107).
 
Былыттар — хоптолор: «маҥан хопто былыттао» (4—28).

Ыар санаа-оноо — куһаҕаннаппыт көҕөн:

Төһө өр ол хойомул көҕөннүу 
Көхсүбэр ыар сүгэһэр гынаммын, 
Илдьэ сылдьабын, өһүллүбэт гүмүктүү 
Сымыйа  хоп содулун — дьарҕа санааны?
(37-76)

Хаххан, суор куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ киирэллэр „ Куһаҕан кириитиктэр — хахханнар:

Хаххан күнүс араатардыыр: — 
Баар эбит олоҕу хараардыы!.. 
Сырдыгы көрбөт кириитиктзр 
Син эмиэ итинниктэр. (4—334)

Куһаҕаны, өстөөҕү наар суорунан дьүһүннүүллэр.
Саха баайдара, атыыһыттара — «халаахтыып хара суордар» (32-117).
	
Колониальнай баттал — суор тоҥсуйара:

Эн көөттүҥ: ол өлүү суор тумса 
Үс үйэ туоратын тухары 
Дьон-норуот сүрэҕин тоҥсуйан, 
Тунал хаар кытара сытарын
(88-54)

Империалистар, фашистар, фащист летчиктара — суордар:
Халлаан диэки хайыһыҥ,— 
Хара суордар көтөллөр, 
Эмиэ хааннаах ыһыаҕы 
Тэрийээри көболлөр.
Хараҥа былыт түүҥҥэ
Өлөрө-уора, 
Халаатаан өрө көттө
Баай-фашист суора (89-78, 297)&lt;/poem&gt;
Суордар халаатаһаллара — куһаҕан, өлүүлээх күннэр-дьыллар күөрэйиилэрэ: «сор туолар суостаах күннэрэ, хара суордуу халаатаһан түстүлэр...» (8—149); «түүҥҥү суордуу халаахтаан, түлүк кэмнэр тэйдилэр» (89—203).

Дьиикэй тыа — суор хаһыытыыр тыата: «суор эрэ кыланар суон, күлүк ойуурум» (89—49, 203).
 
Дьиикэй, түҥкэтэх тыа мастара силлиэ түстэҕинэ «хара суордуу халаатаһаллар» (94—159).

Саха суругунан поэзиятыгар кынат образка туттуллуута элбээтэ. Урут «кынаттаммыт», «кынатын куурдубут» эбэтэр «кыната сарбыллыбыт» диэн этиилэр бааллара. Билигин санаа, таптал, үөрүү, ырыа — барыта «кынаттаах»: «буурҕа-сата кынаттаах модун санаам күүрэн турда», «туойуоҕуҥ, кынатын тэнитэн, салаллан иһэр саас үөрүүтүн» (32—187, 195); «туругуруҥ, ыраас таптал кынатыгар куустарбыттар..!» (9—202); «ыҥырар ырыаны төһө да хаайдаллар, көтөр кынатын төһе да бысталлар, кэм кэлиэ...» (92—225).

Үөскүүр үйэ, сайдыы эмиэ «кынаттаахтар». Кыһыл Ойуун этэр: «мин үөскүүр үйэ кынатабын» (38—129).

Утуйар уу эмиэ «кынаттаах»: «минньигэс уу кыната кинини саппыта...» (92—224).

Силлиэ, тыал — «кынаттаах»: «силлиэ хаар кына-тынан кутаам үрдүгэр сапсынар» (34—93).

Дьон былыр-былыргыттан куорсун үүннэринэн кынаттанан көтүөхтэрин баҕараллара, кынаттаахтарга ымсыыраллара. Кинилэр ол баҕалара туолбат этэ, арай түүн түһээн көтөллөрө, «түһээн көтөр үчүгэй ыра» дииллэрэ. Оттон билигин, социализм үйэтигэр, киһи барыта көй салгыньшан көтөр буолтун ааһан, биһиги санаабыт, баҕабыт, үөрүүбүт, ырыабыт-тойукпут, тапталбыт—барыта «кынаттанан көтөр» буолла. «Кынат» образка киэҥник туттуллуутугар нуучча литературатын үтүө сабыдыала эмиэ баар. Нууччаҕа «окрыленный», «расправлять крылья», «крылатые слова», «опускать крылья» эҥин диэн киһиэхэ, киһи деятельноһыгар сыһыаннаан этиилэр элбэхтэр.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>5wbn19wtvr8h4w6yfo8b75rwm829msf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10101</id>
      <parentid>10100</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атын көтөрдөр. */</comment>
      <origin>10101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115841" sha1="r8vlxv1pvele6ux2a27mxakwp8zclr6" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).
==== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. ====
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а.''' Күөрэгэй, көлүөс, ымыы, татыйык, туллук уо. д. а. чыычаахтар, син-биир фольклорга хоһуйулдарын курдук, күндүттэн күндү киһини — туох-ханнык иннинэ, оҕону, таптыыр кыыһы, дьахтары — дьүһүннээн хоһуйарга үгүстүк туттуллаллар. Уонна күөрэгэй — саас, сайын кэлиитин арахсыспат аргыһа: «көхсү кэҥэтэр, күөрэгэйи ыллатар, күрүлэс куйаастаах күөх сайын» (60—125).

Күөрэгэй таптал, үөрүү, дьол-соргу символа буолар.
 
«Таптал... чыычаахтыы чугдааран, сүрэҕи талбаардан ааһааччы» (89—162); «эһиги миигин өйдүөххүт сүрэх-тэргит үөрүүтэ күөрэгэйдии ыллыыта» (94—133).
Күөрэгэй — көҥүл-босхо санаа: «көҥүл санааҥ көй салгыҥҥа,.. күөрэгэй буолан көтө күөрэйдин» (63—14).
Поэт — күөрэгэй,   кини   ырыата — күөрэгэй тойуга:
&lt;poem&gt;
Баҕардым — мин тыллаах
Күөрэгэй буолуохпун,
Күннэтэ тапталлаах
Дойдубун туойуохпун.
(89—213)&lt;/poem&gt;

Поэт — ымыы: «ымыы чыычаах буоламмын, ыллыы-туойа турабын» (8—14).

Поэт ырыалара туллук, татыйык буолан көтөллөр: «мин бастыҥ татыйык ырыабын куорсуннаан көтүтэ иликпин» (17—457); «ырыам тыллара, тырымнаһан, үрүҥ туллук буолан көтүҥ!» (23—118).

Чыычаах түөһүн кырааската — халлаан өҥө: «ымыы аалай түөһүнүү сарыал кыыһа тэтэриитэ...» (34—8).

Табалар — «туундара туллуктара»  (89—41).

Сылгылар — туллуктар:
Үрүҥ хаардаах сыһыылар. Үрүйэлар, сис тыалар Туллуктара — сылгылар Хаһан аһыы бардылар. (23—119)

Охсуулаах үлэ сүгэтин олуга — «туллуктуу күөрэҥниир» (17—249).

Ааспыт кэм ахтылҕана — үөр туллук:
&lt;poem&gt;
Таптал, үөрүү тулалыыр 
Таалан ааспыт кзмнэрэ 
Сэттэ үөрдээх туллуктуу 
Сиэттистилэр бу курдуу. (55—49)

Сир аргыстара — «киһи өйүн көмүс чыычаахтара» (67-39).

Дьүһүннээһиҥҥэ хараҥаччы эмиэ киирдэ:
Сахаҕа Октябрь сааһын илдьиттэрэ 
Маҥнайгы хараҥаччылар — Ярославскай, Орджоникидзе 
Манна маевкалаабыттар. (92—246)&lt;/poem&gt;

 
«Маҥнайгы хараҥаччылар» («первые ласточки») — нуучча литературатын сабыдыалынан киирбит этии. Сахаҕа арай «хара дьиэ хараҥаччыта, үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ» диэн дьахтары хоһуйан этии баара.
==== Кэҕэ. ====
'''Кэҕэ.''' Суругунан поэзияҕа кэҕэ, син-биир норуот айымньытыгар курдук, үөрүү, уһуктуу, дьол аргыһа буолар. Саас кэҕэ эттэҕинэ, сир-дойду ордук тупсарга дылы. Күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр, сир дойду симэнэр кэмигэр эдэр дьон тапталлара ордук уһуктар: «күммүт күлэр, кэҕэ этэр... Сүөдэр мин сүрэхпин сүүйдэҕин!» (89—101).

Хойуу күөрэгэйдээх, кэҕэлээх, кэрэ айылҕалаах сир ырыаҕа-хоһооҥҥо киирэр. Оттон кэҕэ мөлтөхтүк этэрэ курус санааны көбүтэр:
&lt;poem&gt;Тоҕо кэҕэм барахсан, 
Ыраах тыаҕа этээхтиигин, 
Түүл-бит курдук, санаарҕаан, 
Аҕыйахтык «кук-куук!» диигин? (92—248)&lt;/poem&gt;

Ол эрээри кэҕэ арыт мөлтөҕү хоһуйууга эмиэ туттуллар. Кураанаҕы айдаарар, дьыалаҕа көппө киһини «кэҕэлии чоргуйар», «кэҕэ курдук», — диэн эҕэлээн этии буолар.
==== Кыталык. Куба. ====
'''Кыталык. Куба.''' Кыталыктар, норуот айымньытыгар буоларын курдук, — кыргыттар: «үс дьүөгэлҥи кыргыттар үс кыталык курдуктар» (73—107).

Эллэй «кыргыттар — кыталыктар» диэни кырдьар сааһы дьүһүннүүргэ туттар. Эдэр саас, таптал, кыталыктар буоланнар, күннээх сиргэ төннүбэккэ көппүттэр, оттон поэт дойдутугар кыһыны (кырдьыыны) көрсө хаалбыт:
&lt;poem&gt;
Эдэргэр  эрэ  баар  кыргыттар 
Кыскыйар тымныылаах кыһынтан 
Күннээх сир сыламнаах сылааһар 
Күрэммит кыталык курдуктар.
Оттон эн төрөөбүт дойдугар 
Хаалбытын. Эн тулаҥ—маҥан хаар.— 
Ол буолтун иннигэр, ырыаҕар 
Маҥнайгы тапталыҥ мэлдьи баар
(94—106)

Кыталык куолаһа — кэрэттэн кэрэ дорҕоон:
 
Кырыымпалыыр куоластаах 
Кыталыгы санатан, 
Нарын, нарын соҕустук 
Таарый, таарый хамускун! (4—94)&lt;/poem&gt;

Олоҥхоҕо сыһыы, толоон киэҥэ кыталык көтүүтүнэн кээмэйдэнэрэ, поэттар эмиэ төрөөбүт дойдулара — туундара — эйгэтэ киэҥин сөҕө, киэн тутта хоһуйаллар: «кыталык, лыглыйа кытыытын булбатах кыраайа» (92 —204).

Сааҕа таптарбыт кыталык — таптал алдьаныыта: «улуу тапталым охтубута оххо таптарбыт кыталык курдук...» (16—61).

Поэттар ырыалара кыталык буолан көтөр, кйнилэр ырыаларыгар «кыталык кыттыһар»:  «сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт кыталык кыыл буолан кыырайдын» (32 — 195).
Поэт өйүгэр үөскүүр саҥа образтар — кыталыктар:
&lt;poem&gt;
Күһүн ааһар кыталыктар 
Ыраах халлаан түгэҕэр, 
Сүтэ-сүтэ кыҥкынатар 
Саҥаларыныы, сороҕор, 
Хоһоону айар санаалар 
Сүтэ-сүтэ көстөллөр.
(98—71)

Поэт музата (айар күүрүүтэ) — кыталык: «көстөрүҥ эн кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» (89— 341).
Арыт поэттар бэйэлэрэ кыталык буолан көтүөхтэрин баҕараллар:

Саймаарар сырдык санаабынан 
Сандаарар саһарҕа кынаттанан, 
Күн айыы кыталыга буоламмын, 
Күндээрэр  күөх  халлааны  кырсынан 
Күөрэйэ-кылбайа көттөрбүөн.
(9—221)&lt;/poem&gt;

Айылҕа көстүүлэрин кыталыкка тэҥнээһин элбэх. Хаар түһэрэ — кыталык үҥкүүлүүрэ: «намыын хаар үҥкүүлүүр кыталык үҥкүүтүн» (16—67).
Саҥардыы кырыыта сырдаан эрэр халлаан — «кынтайар кыталык кыыл кынатын таһын курдук, кылбайар» (8—211). 102
 
Тахсан эрэр күн «көмүс утахтарын кыталыктар кынаттарынан таарыйан лыҥкынаталлар»  (98—6).

Техниканы дьүһүннээһиҥҥэ кыталык эмиэ киирэр. Кремль чаһыытын тыаһа — «кыталык куолаһа» (48— 23).

Самолеттар «кыталыктыы көтөллөр» (86—29). 

Советскай космическай ракета 
Ыйга тиийэн «туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ» (97—279).

Кыталыкка да тиийбэтэллэр, туруйа, куба, хаас образка элбзхтик киирэр буоллулар. Туруйа кыталыгы кытта сэргэстэһэ туттуллар үгэһэ хаалбат. Олоҥхоҕо, кыталык, туруйа кырыйа көтөн кытыытын булбат кырдалларын туһунан этиллэр буоллаҕына, советскай поэттар биһиги баараҕай колхозтарбыт үлэлэрин-хамнастарын сөҕөн, гиперболическай образ оҥорон, кинилэр «туруйа тула эргийэн кыайан туораан тахсыбат киэҥ бааһынатын тиэрэллэрин» туһунан этиллэр (77— 40).

Туруйа хаһыыта үгүстүк тыл хоһоонугар киирэр. Кини сааскы уһуктууну, ахтылҕаны, арыт курус санааны курулуйар. Дьэ ол иһин: «саас туруйа хаһыытыыр күнүгэр саныаҕыҥ дуо миигин» (23—164); «саас туруйа хаһыыта элбэҕи сүрэхпэр этэр» (11—16), эбэтэр: «тулаайах туруйа курдук чоҥкунуу туойуом буоллаҕа» (55—433),— диэн буолар.

Күн-дьыл ааһара «үөһэнэн субуһар хаастар айманар үөрдэрин курдук» (78—29).

Ордук аныгы транспорт сириэстибэлэрэ үөр хааска холуллаллар. Поезд — үөр хаас субуһара: «хонуу боробуостара, хоҥор хаастар хоҥкунаһан иһэллэрин курдук, холбооһуннара-холбооһуннана холугурастылар» (43—129).

Куорат транспора, үөр хаас курдук «күрүлүү тардыллар» (52—310). Бухтаҕа турар борохуоттар «сото-ру айаҥҥа көтөр субан хаастыы, субуруһа турбуттар» (90—54).

Хааһы образка киллэрии кэлин өссө эбиллэр. Сайыҥҥы саһарҕаны, халлаан сырдааһынын хаас атаҕынан, хаас оҕотунан дьүһүннээһин баар. «Сара хаас атаҕыныы сараадыйан тахсар саһарҕалаах туундара», «уоһугар уоһаҕа куура илик куйукаанныы ап-араҕас саһарҕа тэстэ тыҥ чараас хаҕын» (34—83, 57).
 
Фольклор айымньыларыгар куба аҕыйахтык киирбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини дэлэйдик туттуллар. Итиннэ нуучча литературата сабыдыаллаабыт. Көтөрү-сүүрэри холобурга тутта үөрүйэх саха куба курдук талбаны хайаан туһаммат буолуоҕай? Куба, туох-ханнык иннинэ, — кэрэ кыыс, дьахтар:
&lt;poem&gt;
Долгуйан хаамаргын 
Туналыйар кубам 
Тунаарар байҕалым 
Удьурдаах баалыгар 
Устарыгар уурдум.
(36—198) 

Ол ким ойуур быыһыгар 
Ойуу-бичвк отугар 
Куба курдук устарый?
(89—431)&lt;/poem&gt;

Куба арыт — күн: «куула ойуур үрдүнэн куба күммүт ойбут».

Куба түүтэ — хаар, арыт туллук: «хаар түһэр куба кыыл түүтүнүү» (89—217, 341); «кыбыыттан, далтан туллуктар, куба түүтүн ыспыттыы, көтөн тырыбынас-тылар».

Куба куорсуна — хатыҥнар. Баал Хабырыыс күһүҥ туһунан бу курдук хоһуйар:
&lt;poem&gt;
Эн диэтэх эриэккэс оһуордьут 
Куба куорсуна хатыҥнары 
Көмүс үрүмэнэн таҥыннар! (4—109, 193)&lt;/poem&gt;

Маҥан ат — «куба маҥан» (65—263). Маҥан балааккалар — «куба курдуктар» (17—35).

Пароходтар «кубалыы усталлар» (89—533), өрүс сааскы муустара «үөр кубалыы үмүөрэллэр» (54—58).
Ырыа — «кубалыы дайар»; санаа — «кубалыы халаахтыыр» (1—21; 55—49). Үөрүү — «үрүҥ куба үөрүнүү өрө көтөр» (32—212).

==== Хотой уонна мохсоҕол. ====
'''Хотой уонна мохсоҕол''' эр санаа, хорсун быһыы, күүс-уох, героизм символларын быһыытынан суругунан поэзияҕа бэрт үгүстук киирдилэр. Хотойго, туох-ханнык иннинэ, киһи аймах улуу сирдьитэ В. И. Ленин холуллар: «Ленин — үрдүк далааһыннаах киҥкил халтааҥ хотойо» (82—25).

Хорсун-хоодуот революционердар, коммунистар, комсомолецтар, кыһыл буойуттар — бары хотойдор, мохсоҕоллор: «буурҕаны ыҥырар мохсоҕол буолан, халлааны кырсынан дайбыттаргын,.. ыраахтааҕылар манна кыйдыыллара» (89—376); «коммунист партия барахсан хотойдуу хоодуот хоһуун оҕолоро» (36—55, 60); «өрүөл-хотой бойобуой комсомол» (32—56).

Кыһыл знамялар суугуннара — хотойдор кынаттарын тыаһа: «өлөрсүүгэ бэлэм өрүөллүү кынаккытынан чэйиҥ, эрэ, суугунааҥ,.. знамялар!» (55—21).
Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары — хотой: «Манчаары саныыра: соҕотох олоҕун, маҥнайгы хотой кыыл буоларын» (82—54).

Летчиктар, самолеттар — хотойдор, мохсоҕоллор, кыр-быйдар:- «күлүбүрээбит өҥнөөх көтөр өксөкү көлөлөнөн...», «мохсоҕол кыыл мосуоннаах, модун көтөр аал-лар» (26—23, 28); «кырбый аалым сырылыыр» (51 — 129).
Винтовка тыаһа «хотой кыыллыы чаҥыргыыр» (51 — 129).

Аҕа дойду сэриитигэр фроҥҥа бааһырбыт саллаат — «сатыылаабыт хотой» (55—99).

Норуокка хотойу дьүһүннүүр «хомпоруун» диэн былыргыттан туттуллар эпитеккэ олоҕуран, поэттар арыт бу курдук хоһуйаллар: «мин олоруом хотой курдук: номоҕоннук, хомпорууннук» (20—82).

Ити курдук поэттар тыл араас «кырааскатын оонньотоллор», тылга «тыын угар албастаахтар».

==== Атын көтөрдөр. ====
'''Атын көтөрдөр.''' Уу, тыа араас көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин элбээн иһэр. Хаар «курупааскы үөрүнүү көтүөлүүр» (94—161).

Хабдьы адьас саҥа объегы дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, яблоня сибэккилэрэ — хабдьылар: «яблоня, үөр хабдьы кэриэтэ, үрүҥ сибэккилэринэн бүрүннэ» (93—225).

Тоҥсоҕой саҥа  көстүүлэри   дьүһүннээһиҥҥэ   эмиэ киирдэ. Сэриигэ «автомат тыаһа тоҥсоҕой курдук торулуур» (72—18). Оттон тоҥсоҕой бэйэтэ телеграфист: 
&lt;poem&gt;
Ханнык да суһал морзист 
Ымсыырыаҕын курдук түргэн 
Тоҥсоҕой-телеграфист 
Тахсар көҥүл эфиргэ. (34—49)

Уу көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин эмиэ кэҥиир. Кыргыттар — «хоптолор курдуктар» (7-3—107).
 
Былыттар — хоптолор: «маҥан хопто былыттао» (4—28).

Ыар санаа-оноо — куһаҕаннаппыт көҕөн:

Төһө өр ол хойомул көҕөннүу 
Көхсүбэр ыар сүгэһэр гынаммын, 
Илдьэ сылдьабын, өһүллүбэт гүмүктүү 
Сымыйа  хоп содулун — дьарҕа санааны?
(37-76)

Хаххан, суор куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ киирэллэр „ Куһаҕан кириитиктэр — хахханнар:

Хаххан күнүс араатардыыр: — 
Баар эбит олоҕу хараардыы!.. 
Сырдыгы көрбөт кириитиктзр 
Син эмиэ итинниктэр. (4—334)

Куһаҕаны, өстөөҕү наар суорунан дьүһүннүүллэр.
Саха баайдара, атыыһыттара — «халаахтыып хара суордар» (32-117).
	
Колониальнай баттал — суор тоҥсуйара:

Эн көөттүҥ: ол өлүү суор тумса 
Үс үйэ туоратын тухары 
Дьон-норуот сүрэҕин тоҥсуйан, 
Тунал хаар кытара сытарын
(88-54)

Империалистар, фашистар, фащист летчиктара — суордар:
Халлаан диэки хайыһыҥ,— 
Хара суордар көтөллөр, 
Эмиэ хааннаах ыһыаҕы 
Тэрийээри көболлөр.
Хараҥа былыт түүҥҥэ
Өлөрө-уора, 
Халаатаан өрө көттө
Баай-фашист суора (89-78, 297)&lt;/poem&gt;
Суордар халаатаһаллара — куһаҕан, өлүүлээх күннэр-дьыллар күөрэйиилэрэ: «сор туолар суостаах күннэрэ, хара суордуу халаатаһан түстүлэр...» (8—149); «түүҥҥү суордуу халаахтаан, түлүк кэмнэр тэйдилэр» (89—203).

Дьиикэй тыа — суор хаһыытыыр тыата: «суор эрэ кыланар суон, күлүк ойуурум» (89—49, 203).
 
Дьиикэй, түҥкэтэх тыа мастара силлиэ түстэҕинэ «хара суордуу халаатаһаллар» (94—159).

Саха суругунан поэзиятыгар кынат образка туттуллуута элбээтэ. Урут «кынаттаммыт», «кынатын куурдубут» эбэтэр «кыната сарбыллыбыт» диэн этиилэр бааллара. Билигин санаа, таптал, үөрүү, ырыа — барыта «кынаттаах»: «буурҕа-сата кынаттаах модун санаам күүрэн турда», «туойуоҕуҥ, кынатын тэнитэн, салаллан иһэр саас үөрүүтүн» (32—187, 195); «туругуруҥ, ыраас таптал кынатыгар куустарбыттар..!» (9—202); «ыҥырар ырыаны төһө да хаайдаллар, көтөр кынатын төһе да бысталлар, кэм кэлиэ...» (92—225).

Үөскүүр үйэ, сайдыы эмиэ «кынаттаахтар». Кыһыл Ойуун этэр: «мин үөскүүр үйэ кынатабын» (38—129).

Утуйар уу эмиэ «кынаттаах»: «минньигэс уу кыната кинини саппыта...» (92—224).

Силлиэ, тыал — «кынаттаах»: «силлиэ хаар кына-тынан кутаам үрдүгэр сапсынар» (34—93).

Дьон былыр-былыргыттан куорсун үүннэринэн кынаттанан көтүөхтэрин баҕараллара, кынаттаахтарга ымсыыраллара. Кинилэр ол баҕалара туолбат этэ, арай түүн түһээн көтөллөрө, «түһээн көтөр үчүгэй ыра» дииллэрэ. Оттон билигин, социализм үйэтигэр, киһи барыта көй салгыньшан көтөр буолтун ааһан, биһиги санаабыт, баҕабыт, үөрүүбүт, ырыабыт-тойукпут, тапталбыт—барыта «кынаттанан көтөр» буолла. «Кынат» образка киэҥник туттуллуутугар нуучча литературатын үтүө сабыдыала эмиэ баар. Нууччаҕа «окрыленный», «расправлять крылья», «крылатые слова», «опускать крылья» эҥин диэн киһиэхэ, киһи деятельноһыгар сыһыаннаан этиилэр элбэхтэр.
==== Саһыл уо. д. а. ====
'''Саһыл уо. д. а.''' Кыырыктыйбыт баттаҕы кырымахтаах хара саһылга холуйуу урут фольклорга баара биллибэт. Оттон поэттар этэллэр: «кырымахтаах саһылга маарынныы кырыарбыт ыас хара баттахпыт» (92— 263).

Күн хайа төбөтүн, тииттэри кытардара кыһыл саһыл кутуругар холуллар: «будьуруспут тииттэр уорҕаларын саһыл кутуругунуу уматар»» (89—79); «күн хайа төбө-түгэр саһыл кутуругунуу оонньуур» (77—36).

Буспут сиэмэ саһыл өҥнөөх: «аһын кутан, буһуо, арыы саһыл буолуо» (32—34); «саһыл өҥҥеөх бурдугу кыһыл обуос тиэйиэ» (89—159).
 
Кырыарбыт хатыҥнар — «кырынаас сонноохтор» (17—135).
Таптыыр кыыһы тииҥҥэ холооһун — сонун образ. Кыыс тапталлааҕын көрсө кэлэрэ бу курдук хоһуйуллар:
&lt;poem&gt;
Тииккэ тахсар
Тииҥим курдук,
Тиэтэй-саарай,	
Тиийэн калиий!
(89 — 52)&lt;/poem&gt;

==== Эһэ. Бөрө. ====
'''Эһэ. Бөрө.''' Саха баайдара, империалистар, кылаас өстөөхтөрө — «соллоҥноох сур бөрөлөр»  (92—206).

Аҕа дойду сэриитигэр гитлеровскай фашистары утары кыргыһыы саҕанааҕы андаҕарга этиллэр: «торҕон бөрөттөн толлон турдахпытына, тутах туттан чугус гыннахпытына, үүнэр ыччаттарбыт үөҕүү гынныннар!» (8—154).

Снаряд, мина «торҕоннообут бөрөлүү улуйбут» (72 -10).

Эһэнэн айылҕа көстүүлэрин дьүһүннээһиннэр бааллар. Холобур, этиҥ, чаҕылҕан — эһэ кыыһыран маһы хайыта тыытара:
&lt;poem&gt;
Хардаҥ эһэ хатырыктаах маһы 
Хайыта-тырыта сынньарын курдук, 
Хара былыттар хаба ортолоругар 
Хабараан сүллэр &quot;этиҥ дарбыйда. (89—54)&lt;/poem&gt;

Сэриилэһэр сиргэ түүн буолуута сиэмэх кыыл сыыллан иһэригэр холуллар: «тыҥыраҕын кистэнэн, үөмэн, тыа кыыла иһэринии... хайаларга, кытылларга хаппахтана хараҥарда» (97—57).

==== Таба уо. д. а. ====
'''Таба уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа таба, чубуку, бүүчээн образка үгүстүк киирэллэр. Уу дохсун_ сүүрүгэ «үөр кыыл табаҕа маарынныыр» (94—166).

Былыттар «үргүбүт бүүчээннии үөрдүһэллэр» (11 -6).
Туундараҕа күн-дьыл «үөр таба курдук сырсан ааһар» (79—351).
Ыраахтааҕы былааһын саҕана хотугу омуктар «ырыган табалыы сиэлэллэрэ» (92—206).
Кэнэн, килбик киһи «туундара үргүүк чубукутун курдук» (23—207).

 
Поэт ырыалара — тугуттар: «мин тугут ырыаларбын тоҥустардыы маанылааҥ!»
Дьол—тэһии таба: «дьол тэһии табаларын дьон маамыктаан туталлар» (19—83, 143).

&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>r8vlxv1pvele6ux2a27mxakwp8zclr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10102</id>
      <parentid>10101</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таба уо. д. а. */</comment>
      <origin>10102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119248" sha1="hdvhip7r43lh9z1aq6fkp2fjxt21kgd" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).
==== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. ====
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а.''' Күөрэгэй, көлүөс, ымыы, татыйык, туллук уо. д. а. чыычаахтар, син-биир фольклорга хоһуйулдарын курдук, күндүттэн күндү киһини — туох-ханнык иннинэ, оҕону, таптыыр кыыһы, дьахтары — дьүһүннээн хоһуйарга үгүстүк туттуллаллар. Уонна күөрэгэй — саас, сайын кэлиитин арахсыспат аргыһа: «көхсү кэҥэтэр, күөрэгэйи ыллатар, күрүлэс куйаастаах күөх сайын» (60—125).

Күөрэгэй таптал, үөрүү, дьол-соргу символа буолар.
 
«Таптал... чыычаахтыы чугдааран, сүрэҕи талбаардан ааһааччы» (89—162); «эһиги миигин өйдүөххүт сүрэх-тэргит үөрүүтэ күөрэгэйдии ыллыыта» (94—133).
Күөрэгэй — көҥүл-босхо санаа: «көҥүл санааҥ көй салгыҥҥа,.. күөрэгэй буолан көтө күөрэйдин» (63—14).
Поэт — күөрэгэй,   кини   ырыата — күөрэгэй тойуга:
&lt;poem&gt;
Баҕардым — мин тыллаах
Күөрэгэй буолуохпун,
Күннэтэ тапталлаах
Дойдубун туойуохпун.
(89—213)&lt;/poem&gt;

Поэт — ымыы: «ымыы чыычаах буоламмын, ыллыы-туойа турабын» (8—14).

Поэт ырыалара туллук, татыйык буолан көтөллөр: «мин бастыҥ татыйык ырыабын куорсуннаан көтүтэ иликпин» (17—457); «ырыам тыллара, тырымнаһан, үрүҥ туллук буолан көтүҥ!» (23—118).

Чыычаах түөһүн кырааската — халлаан өҥө: «ымыы аалай түөһүнүү сарыал кыыһа тэтэриитэ...» (34—8).

Табалар — «туундара туллуктара»  (89—41).

Сылгылар — туллуктар:
Үрүҥ хаардаах сыһыылар. Үрүйэлар, сис тыалар Туллуктара — сылгылар Хаһан аһыы бардылар. (23—119)

Охсуулаах үлэ сүгэтин олуга — «туллуктуу күөрэҥниир» (17—249).

Ааспыт кэм ахтылҕана — үөр туллук:
&lt;poem&gt;
Таптал, үөрүү тулалыыр 
Таалан ааспыт кзмнэрэ 
Сэттэ үөрдээх туллуктуу 
Сиэттистилэр бу курдуу. (55—49)

Сир аргыстара — «киһи өйүн көмүс чыычаахтара» (67-39).

Дьүһүннээһиҥҥэ хараҥаччы эмиэ киирдэ:
Сахаҕа Октябрь сааһын илдьиттэрэ 
Маҥнайгы хараҥаччылар — Ярославскай, Орджоникидзе 
Манна маевкалаабыттар. (92—246)&lt;/poem&gt;

 
«Маҥнайгы хараҥаччылар» («первые ласточки») — нуучча литературатын сабыдыалынан киирбит этии. Сахаҕа арай «хара дьиэ хараҥаччыта, үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ» диэн дьахтары хоһуйан этии баара.
==== Кэҕэ. ====
'''Кэҕэ.''' Суругунан поэзияҕа кэҕэ, син-биир норуот айымньытыгар курдук, үөрүү, уһуктуу, дьол аргыһа буолар. Саас кэҕэ эттэҕинэ, сир-дойду ордук тупсарга дылы. Күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр, сир дойду симэнэр кэмигэр эдэр дьон тапталлара ордук уһуктар: «күммүт күлэр, кэҕэ этэр... Сүөдэр мин сүрэхпин сүүйдэҕин!» (89—101).

Хойуу күөрэгэйдээх, кэҕэлээх, кэрэ айылҕалаах сир ырыаҕа-хоһооҥҥо киирэр. Оттон кэҕэ мөлтөхтүк этэрэ курус санааны көбүтэр:
&lt;poem&gt;Тоҕо кэҕэм барахсан, 
Ыраах тыаҕа этээхтиигин, 
Түүл-бит курдук, санаарҕаан, 
Аҕыйахтык «кук-куук!» диигин? (92—248)&lt;/poem&gt;

Ол эрээри кэҕэ арыт мөлтөҕү хоһуйууга эмиэ туттуллар. Кураанаҕы айдаарар, дьыалаҕа көппө киһини «кэҕэлии чоргуйар», «кэҕэ курдук», — диэн эҕэлээн этии буолар.
==== Кыталык. Куба. ====
'''Кыталык. Куба.''' Кыталыктар, норуот айымньытыгар буоларын курдук, — кыргыттар: «үс дьүөгэлҥи кыргыттар үс кыталык курдуктар» (73—107).

Эллэй «кыргыттар — кыталыктар» диэни кырдьар сааһы дьүһүннүүргэ туттар. Эдэр саас, таптал, кыталыктар буоланнар, күннээх сиргэ төннүбэккэ көппүттэр, оттон поэт дойдутугар кыһыны (кырдьыыны) көрсө хаалбыт:
&lt;poem&gt;
Эдэргэр  эрэ  баар  кыргыттар 
Кыскыйар тымныылаах кыһынтан 
Күннээх сир сыламнаах сылааһар 
Күрэммит кыталык курдуктар.
Оттон эн төрөөбүт дойдугар 
Хаалбытын. Эн тулаҥ—маҥан хаар.— 
Ол буолтун иннигэр, ырыаҕар 
Маҥнайгы тапталыҥ мэлдьи баар
(94—106)

Кыталык куолаһа — кэрэттэн кэрэ дорҕоон:
 
Кырыымпалыыр куоластаах 
Кыталыгы санатан, 
Нарын, нарын соҕустук 
Таарый, таарый хамускун! (4—94)&lt;/poem&gt;

Олоҥхоҕо сыһыы, толоон киэҥэ кыталык көтүүтүнэн кээмэйдэнэрэ, поэттар эмиэ төрөөбүт дойдулара — туундара — эйгэтэ киэҥин сөҕө, киэн тутта хоһуйаллар: «кыталык, лыглыйа кытыытын булбатах кыраайа» (92 —204).

Сааҕа таптарбыт кыталык — таптал алдьаныыта: «улуу тапталым охтубута оххо таптарбыт кыталык курдук...» (16—61).

Поэттар ырыалара кыталык буолан көтөр, кйнилэр ырыаларыгар «кыталык кыттыһар»:  «сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт кыталык кыыл буолан кыырайдын» (32 — 195).
Поэт өйүгэр үөскүүр саҥа образтар — кыталыктар:
&lt;poem&gt;
Күһүн ааһар кыталыктар 
Ыраах халлаан түгэҕэр, 
Сүтэ-сүтэ кыҥкынатар 
Саҥаларыныы, сороҕор, 
Хоһоону айар санаалар 
Сүтэ-сүтэ көстөллөр.
(98—71)

Поэт музата (айар күүрүүтэ) — кыталык: «көстөрүҥ эн кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» (89— 341).
Арыт поэттар бэйэлэрэ кыталык буолан көтүөхтэрин баҕараллар:

Саймаарар сырдык санаабынан 
Сандаарар саһарҕа кынаттанан, 
Күн айыы кыталыга буоламмын, 
Күндээрэр  күөх  халлааны  кырсынан 
Күөрэйэ-кылбайа көттөрбүөн.
(9—221)&lt;/poem&gt;

Айылҕа көстүүлэрин кыталыкка тэҥнээһин элбэх. Хаар түһэрэ — кыталык үҥкүүлүүрэ: «намыын хаар үҥкүүлүүр кыталык үҥкүүтүн» (16—67).
Саҥардыы кырыыта сырдаан эрэр халлаан — «кынтайар кыталык кыыл кынатын таһын курдук, кылбайар» (8—211). 102
 
Тахсан эрэр күн «көмүс утахтарын кыталыктар кынаттарынан таарыйан лыҥкынаталлар»  (98—6).

Техниканы дьүһүннээһиҥҥэ кыталык эмиэ киирэр. Кремль чаһыытын тыаһа — «кыталык куолаһа» (48— 23).

Самолеттар «кыталыктыы көтөллөр» (86—29). 

Советскай космическай ракета 
Ыйга тиийэн «туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ» (97—279).

Кыталыкка да тиийбэтэллэр, туруйа, куба, хаас образка элбзхтик киирэр буоллулар. Туруйа кыталыгы кытта сэргэстэһэ туттуллар үгэһэ хаалбат. Олоҥхоҕо, кыталык, туруйа кырыйа көтөн кытыытын булбат кырдалларын туһунан этиллэр буоллаҕына, советскай поэттар биһиги баараҕай колхозтарбыт үлэлэрин-хамнастарын сөҕөн, гиперболическай образ оҥорон, кинилэр «туруйа тула эргийэн кыайан туораан тахсыбат киэҥ бааһынатын тиэрэллэрин» туһунан этиллэр (77— 40).

Туруйа хаһыыта үгүстүк тыл хоһоонугар киирэр. Кини сааскы уһуктууну, ахтылҕаны, арыт курус санааны курулуйар. Дьэ ол иһин: «саас туруйа хаһыытыыр күнүгэр саныаҕыҥ дуо миигин» (23—164); «саас туруйа хаһыыта элбэҕи сүрэхпэр этэр» (11—16), эбэтэр: «тулаайах туруйа курдук чоҥкунуу туойуом буоллаҕа» (55—433),— диэн буолар.

Күн-дьыл ааһара «үөһэнэн субуһар хаастар айманар үөрдэрин курдук» (78—29).

Ордук аныгы транспорт сириэстибэлэрэ үөр хааска холуллаллар. Поезд — үөр хаас субуһара: «хонуу боробуостара, хоҥор хаастар хоҥкунаһан иһэллэрин курдук, холбооһуннара-холбооһуннана холугурастылар» (43—129).

Куорат транспора, үөр хаас курдук «күрүлүү тардыллар» (52—310). Бухтаҕа турар борохуоттар «сото-ру айаҥҥа көтөр субан хаастыы, субуруһа турбуттар» (90—54).

Хааһы образка киллэрии кэлин өссө эбиллэр. Сайыҥҥы саһарҕаны, халлаан сырдааһынын хаас атаҕынан, хаас оҕотунан дьүһүннээһин баар. «Сара хаас атаҕыныы сараадыйан тахсар саһарҕалаах туундара», «уоһугар уоһаҕа куура илик куйукаанныы ап-араҕас саһарҕа тэстэ тыҥ чараас хаҕын» (34—83, 57).
 
Фольклор айымньыларыгар куба аҕыйахтык киирбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини дэлэйдик туттуллар. Итиннэ нуучча литературата сабыдыаллаабыт. Көтөрү-сүүрэри холобурга тутта үөрүйэх саха куба курдук талбаны хайаан туһаммат буолуоҕай? Куба, туох-ханнык иннинэ, — кэрэ кыыс, дьахтар:
&lt;poem&gt;
Долгуйан хаамаргын 
Туналыйар кубам 
Тунаарар байҕалым 
Удьурдаах баалыгар 
Устарыгар уурдум.
(36—198) 

Ол ким ойуур быыһыгар 
Ойуу-бичвк отугар 
Куба курдук устарый?
(89—431)&lt;/poem&gt;

Куба арыт — күн: «куула ойуур үрдүнэн куба күммүт ойбут».

Куба түүтэ — хаар, арыт туллук: «хаар түһэр куба кыыл түүтүнүү» (89—217, 341); «кыбыыттан, далтан туллуктар, куба түүтүн ыспыттыы, көтөн тырыбынас-тылар».

Куба куорсуна — хатыҥнар. Баал Хабырыыс күһүҥ туһунан бу курдук хоһуйар:
&lt;poem&gt;
Эн диэтэх эриэккэс оһуордьут 
Куба куорсуна хатыҥнары 
Көмүс үрүмэнэн таҥыннар! (4—109, 193)&lt;/poem&gt;

Маҥан ат — «куба маҥан» (65—263). Маҥан балааккалар — «куба курдуктар» (17—35).

Пароходтар «кубалыы усталлар» (89—533), өрүс сааскы муустара «үөр кубалыы үмүөрэллэр» (54—58).
Ырыа — «кубалыы дайар»; санаа — «кубалыы халаахтыыр» (1—21; 55—49). Үөрүү — «үрүҥ куба үөрүнүү өрө көтөр» (32—212).

==== Хотой уонна мохсоҕол. ====
'''Хотой уонна мохсоҕол''' эр санаа, хорсун быһыы, күүс-уох, героизм символларын быһыытынан суругунан поэзияҕа бэрт үгүстук киирдилэр. Хотойго, туох-ханнык иннинэ, киһи аймах улуу сирдьитэ В. И. Ленин холуллар: «Ленин — үрдүк далааһыннаах киҥкил халтааҥ хотойо» (82—25).

Хорсун-хоодуот революционердар, коммунистар, комсомолецтар, кыһыл буойуттар — бары хотойдор, мохсоҕоллор: «буурҕаны ыҥырар мохсоҕол буолан, халлааны кырсынан дайбыттаргын,.. ыраахтааҕылар манна кыйдыыллара» (89—376); «коммунист партия барахсан хотойдуу хоодуот хоһуун оҕолоро» (36—55, 60); «өрүөл-хотой бойобуой комсомол» (32—56).

Кыһыл знамялар суугуннара — хотойдор кынаттарын тыаһа: «өлөрсүүгэ бэлэм өрүөллүү кынаккытынан чэйиҥ, эрэ, суугунааҥ,.. знамялар!» (55—21).
Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары — хотой: «Манчаары саныыра: соҕотох олоҕун, маҥнайгы хотой кыыл буоларын» (82—54).

Летчиктар, самолеттар — хотойдор, мохсоҕоллор, кыр-быйдар:- «күлүбүрээбит өҥнөөх көтөр өксөкү көлөлөнөн...», «мохсоҕол кыыл мосуоннаах, модун көтөр аал-лар» (26—23, 28); «кырбый аалым сырылыыр» (51 — 129).
Винтовка тыаһа «хотой кыыллыы чаҥыргыыр» (51 — 129).

Аҕа дойду сэриитигэр фроҥҥа бааһырбыт саллаат — «сатыылаабыт хотой» (55—99).

Норуокка хотойу дьүһүннүүр «хомпоруун» диэн былыргыттан туттуллар эпитеккэ олоҕуран, поэттар арыт бу курдук хоһуйаллар: «мин олоруом хотой курдук: номоҕоннук, хомпорууннук» (20—82).

Ити курдук поэттар тыл араас «кырааскатын оонньотоллор», тылга «тыын угар албастаахтар».

==== Атын көтөрдөр. ====
'''Атын көтөрдөр.''' Уу, тыа араас көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин элбээн иһэр. Хаар «курупааскы үөрүнүү көтүөлүүр» (94—161).

Хабдьы адьас саҥа объегы дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, яблоня сибэккилэрэ — хабдьылар: «яблоня, үөр хабдьы кэриэтэ, үрүҥ сибэккилэринэн бүрүннэ» (93—225).

Тоҥсоҕой саҥа  көстүүлэри   дьүһүннээһиҥҥэ   эмиэ киирдэ. Сэриигэ «автомат тыаһа тоҥсоҕой курдук торулуур» (72—18). Оттон тоҥсоҕой бэйэтэ телеграфист: 
&lt;poem&gt;
Ханнык да суһал морзист 
Ымсыырыаҕын курдук түргэн 
Тоҥсоҕой-телеграфист 
Тахсар көҥүл эфиргэ. (34—49)

Уу көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин эмиэ кэҥиир. Кыргыттар — «хоптолор курдуктар» (7-3—107).
 
Былыттар — хоптолор: «маҥан хопто былыттао» (4—28).

Ыар санаа-оноо — куһаҕаннаппыт көҕөн:

Төһө өр ол хойомул көҕөннүу 
Көхсүбэр ыар сүгэһэр гынаммын, 
Илдьэ сылдьабын, өһүллүбэт гүмүктүү 
Сымыйа  хоп содулун — дьарҕа санааны?
(37-76)

Хаххан, суор куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ киирэллэр „ Куһаҕан кириитиктэр — хахханнар:

Хаххан күнүс араатардыыр: — 
Баар эбит олоҕу хараардыы!.. 
Сырдыгы көрбөт кириитиктзр 
Син эмиэ итинниктэр. (4—334)

Куһаҕаны, өстөөҕү наар суорунан дьүһүннүүллэр.
Саха баайдара, атыыһыттара — «халаахтыып хара суордар» (32-117).
	
Колониальнай баттал — суор тоҥсуйара:

Эн көөттүҥ: ол өлүү суор тумса 
Үс үйэ туоратын тухары 
Дьон-норуот сүрэҕин тоҥсуйан, 
Тунал хаар кытара сытарын
(88-54)

Империалистар, фашистар, фащист летчиктара — суордар:
Халлаан диэки хайыһыҥ,— 
Хара суордар көтөллөр, 
Эмиэ хааннаах ыһыаҕы 
Тэрийээри көболлөр.
Хараҥа былыт түүҥҥэ
Өлөрө-уора, 
Халаатаан өрө көттө
Баай-фашист суора (89-78, 297)&lt;/poem&gt;
Суордар халаатаһаллара — куһаҕан, өлүүлээх күннэр-дьыллар күөрэйиилэрэ: «сор туолар суостаах күннэрэ, хара суордуу халаатаһан түстүлэр...» (8—149); «түүҥҥү суордуу халаахтаан, түлүк кэмнэр тэйдилэр» (89—203).

Дьиикэй тыа — суор хаһыытыыр тыата: «суор эрэ кыланар суон, күлүк ойуурум» (89—49, 203).
 
Дьиикэй, түҥкэтэх тыа мастара силлиэ түстэҕинэ «хара суордуу халаатаһаллар» (94—159).

Саха суругунан поэзиятыгар кынат образка туттуллуута элбээтэ. Урут «кынаттаммыт», «кынатын куурдубут» эбэтэр «кыната сарбыллыбыт» диэн этиилэр бааллара. Билигин санаа, таптал, үөрүү, ырыа — барыта «кынаттаах»: «буурҕа-сата кынаттаах модун санаам күүрэн турда», «туойуоҕуҥ, кынатын тэнитэн, салаллан иһэр саас үөрүүтүн» (32—187, 195); «туругуруҥ, ыраас таптал кынатыгар куустарбыттар..!» (9—202); «ыҥырар ырыаны төһө да хаайдаллар, көтөр кынатын төһе да бысталлар, кэм кэлиэ...» (92—225).

Үөскүүр үйэ, сайдыы эмиэ «кынаттаахтар». Кыһыл Ойуун этэр: «мин үөскүүр үйэ кынатабын» (38—129).

Утуйар уу эмиэ «кынаттаах»: «минньигэс уу кыната кинини саппыта...» (92—224).

Силлиэ, тыал — «кынаттаах»: «силлиэ хаар кына-тынан кутаам үрдүгэр сапсынар» (34—93).

Дьон былыр-былыргыттан куорсун үүннэринэн кынаттанан көтүөхтэрин баҕараллара, кынаттаахтарга ымсыыраллара. Кинилэр ол баҕалара туолбат этэ, арай түүн түһээн көтөллөрө, «түһээн көтөр үчүгэй ыра» дииллэрэ. Оттон билигин, социализм үйэтигэр, киһи барыта көй салгыньшан көтөр буолтун ааһан, биһиги санаабыт, баҕабыт, үөрүүбүт, ырыабыт-тойукпут, тапталбыт—барыта «кынаттанан көтөр» буолла. «Кынат» образка киэҥник туттуллуутугар нуучча литературатын үтүө сабыдыала эмиэ баар. Нууччаҕа «окрыленный», «расправлять крылья», «крылатые слова», «опускать крылья» эҥин диэн киһиэхэ, киһи деятельноһыгар сыһыаннаан этиилэр элбэхтэр.
==== Саһыл уо. д. а. ====
'''Саһыл уо. д. а.''' Кыырыктыйбыт баттаҕы кырымахтаах хара саһылга холуйуу урут фольклорга баара биллибэт. Оттон поэттар этэллэр: «кырымахтаах саһылга маарынныы кырыарбыт ыас хара баттахпыт» (92— 263).

Күн хайа төбөтүн, тииттэри кытардара кыһыл саһыл кутуругар холуллар: «будьуруспут тииттэр уорҕаларын саһыл кутуругунуу уматар»» (89—79); «күн хайа төбө-түгэр саһыл кутуругунуу оонньуур» (77—36).

Буспут сиэмэ саһыл өҥнөөх: «аһын кутан, буһуо, арыы саһыл буолуо» (32—34); «саһыл өҥҥеөх бурдугу кыһыл обуос тиэйиэ» (89—159).
 
Кырыарбыт хатыҥнар — «кырынаас сонноохтор» (17—135).
Таптыыр кыыһы тииҥҥэ холооһун — сонун образ. Кыыс тапталлааҕын көрсө кэлэрэ бу курдук хоһуйуллар:
&lt;poem&gt;
Тииккэ тахсар
Тииҥим курдук,
Тиэтэй-саарай,	
Тиийэн калиий!
(89 — 52)&lt;/poem&gt;

==== Эһэ. Бөрө. ====
'''Эһэ. Бөрө.''' Саха баайдара, империалистар, кылаас өстөөхтөрө — «соллоҥноох сур бөрөлөр»  (92—206).

Аҕа дойду сэриитигэр гитлеровскай фашистары утары кыргыһыы саҕанааҕы андаҕарга этиллэр: «торҕон бөрөттөн толлон турдахпытына, тутах туттан чугус гыннахпытына, үүнэр ыччаттарбыт үөҕүү гынныннар!» (8—154).

Снаряд, мина «торҕоннообут бөрөлүү улуйбут» (72 -10).

Эһэнэн айылҕа көстүүлэрин дьүһүннээһиннэр бааллар. Холобур, этиҥ, чаҕылҕан — эһэ кыыһыран маһы хайыта тыытара:
&lt;poem&gt;
Хардаҥ эһэ хатырыктаах маһы 
Хайыта-тырыта сынньарын курдук, 
Хара былыттар хаба ортолоругар 
Хабараан сүллэр &quot;этиҥ дарбыйда. (89—54)&lt;/poem&gt;

Сэриилэһэр сиргэ түүн буолуута сиэмэх кыыл сыыллан иһэригэр холуллар: «тыҥыраҕын кистэнэн, үөмэн, тыа кыыла иһэринии... хайаларга, кытылларга хаппахтана хараҥарда» (97—57).

==== Таба уо. д. а. ====
'''Таба уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа таба, чубуку, бүүчээн образка үгүстүк киирэллэр. Уу дохсун_ сүүрүгэ «үөр кыыл табаҕа маарынныыр» (94—166).

Былыттар «үргүбүт бүүчээннии үөрдүһэллэр» (11 -6).
Туундараҕа күн-дьыл «үөр таба курдук сырсан ааһар» (79—351).
Ыраахтааҕы былааһын саҕана хотугу омуктар «ырыган табалыы сиэлэллэрэ» (92—206).
Кэнэн, килбик киһи «туундара үргүүк чубукутун курдук» (23—207).

 
Поэт ырыалара — тугуттар: «мин тугут ырыаларбын тоҥустардыы маанылааҥ!»
Дьол—тэһии таба: «дьол тэһии табаларын дьон маамыктаан туталлар» (19—83, 143).

=== Б) КЭННИКИ КИИРБИТ ДЬҮҺҮННЭҺИИЛЭР ===
==== Балык. ====
'''Балыгы''' суругунан поэзия дьүһүннээһинэ оҥоруу фольклортан бэрики эбиллибэтэ. Сэбирдэх тэлибириирэ, сүрэх мөхсөрө илимҥэ иҥнибит собоҕо холуллар: «Илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии хамсыыр сэбирдэх...»; «илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии түстэ сүрэҕим!» (4—155).

==== Үөннэр-көйүүрдэр. ====

'''Үөннэр-көйүүрдэр.''' Үрүмэччинэн ойуулааһын фольклордааҕар кэҥээтэ. Аны кыргыттар эрэ үрүмэччигэ холуллубаттар, парашют эмиэ — үрүмэччи курдук: «парашют күөх урдүктэн лыах курдук тэлээрдэ» (89— 163).

Кыайыы салютун уоттара — үрүмэччилэр: «салют уоттаах үрүмэччитэ» (84—31).

Бэһиэлэй ырыа — үрүмэччи: «көтүттэрбиэн эн кытылларгар көрдөөх тойук үрүмэччилэрин» (55—94).

Эриэн кыыл, хомурдуос, ооҕуй, сахсырҕа куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Былыргы эрэйдээх, эрийэ-буруйа суол «эриэн кыыллыы эриллэр»; Ийэ дойдуну, партияны таҥнарыы «эриэн үөннүү сыыллар» (84— 52, 79). Өрүс арыт «эриэн кыыл курдук синньии» ус-тар (65—281). Баттал дьадаҥылары эриэн кыыллыы эмэр: «хааннаах хара моҕой кыыл эттээх-хааннаах ик-ки атахтааҕы эриллэ сылдьан эмэн эрэр...» (38—122).

Кулаахтар, тойоттор, бурсуйдар — «кубулҕат моҕойдор» (36—75).

Хааннаах фашистар — моҕойдор: «моҕой фашист сүүһүгэр уордаах сааны эстим» (55—25).

Санаа-оноо, күнүүлээһин — эриэн кыыл эмэрэ: «эриэн кыыл күнүүтэ» (85—268).

Ыраахтааҕы былааһын саҕанааҕы хараҥа, батталлаах олох — «ооҕуй оҕус бадараанныыр өлүү дьэбэрэтэ» (81—7). Баайдар — «ооҕуйдар» (89—129).

Ол эрээри ооҕуй сорох омуктарга сүрдээхтик ытыктанар. Арҕаа Африкаҕа уонна Вьетнамҥа ооҕуйга хайдах сыһыаннаһалларын туһунан инники этэн турабыт. Оттон Хоту Муустаах муора кытыытыгар олохтоох эскимостар ооҕуйга, син биир суорга курдук, сүгүрүйэллэр. Эскимостар ооҕуйу, киһи курдук, «иннигэр илимнээн» аһыыр дииллэр. Бу үөн киһини быыһааччы, араҥаччылааччы буоларын туһунан элбэх остуоруйаларга, номохторго этиллэр (132—89).
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>hdvhip7r43lh9z1aq6fkp2fjxt21kgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10103</id>
      <parentid>10102</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үөннэр-көйүүрдэр. */</comment>
      <origin>10103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125065" sha1="pkyni3gvjliv6z3qecpn3e2mnizi9t1" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).
==== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. ====
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а.''' Күөрэгэй, көлүөс, ымыы, татыйык, туллук уо. д. а. чыычаахтар, син-биир фольклорга хоһуйулдарын курдук, күндүттэн күндү киһини — туох-ханнык иннинэ, оҕону, таптыыр кыыһы, дьахтары — дьүһүннээн хоһуйарга үгүстүк туттуллаллар. Уонна күөрэгэй — саас, сайын кэлиитин арахсыспат аргыһа: «көхсү кэҥэтэр, күөрэгэйи ыллатар, күрүлэс куйаастаах күөх сайын» (60—125).

Күөрэгэй таптал, үөрүү, дьол-соргу символа буолар.
 
«Таптал... чыычаахтыы чугдааран, сүрэҕи талбаардан ааһааччы» (89—162); «эһиги миигин өйдүөххүт сүрэх-тэргит үөрүүтэ күөрэгэйдии ыллыыта» (94—133).
Күөрэгэй — көҥүл-босхо санаа: «көҥүл санааҥ көй салгыҥҥа,.. күөрэгэй буолан көтө күөрэйдин» (63—14).
Поэт — күөрэгэй,   кини   ырыата — күөрэгэй тойуга:
&lt;poem&gt;
Баҕардым — мин тыллаах
Күөрэгэй буолуохпун,
Күннэтэ тапталлаах
Дойдубун туойуохпун.
(89—213)&lt;/poem&gt;

Поэт — ымыы: «ымыы чыычаах буоламмын, ыллыы-туойа турабын» (8—14).

Поэт ырыалара туллук, татыйык буолан көтөллөр: «мин бастыҥ татыйык ырыабын куорсуннаан көтүтэ иликпин» (17—457); «ырыам тыллара, тырымнаһан, үрүҥ туллук буолан көтүҥ!» (23—118).

Чыычаах түөһүн кырааската — халлаан өҥө: «ымыы аалай түөһүнүү сарыал кыыһа тэтэриитэ...» (34—8).

Табалар — «туундара туллуктара»  (89—41).

Сылгылар — туллуктар:
Үрүҥ хаардаах сыһыылар. Үрүйэлар, сис тыалар Туллуктара — сылгылар Хаһан аһыы бардылар. (23—119)

Охсуулаах үлэ сүгэтин олуга — «туллуктуу күөрэҥниир» (17—249).

Ааспыт кэм ахтылҕана — үөр туллук:
&lt;poem&gt;
Таптал, үөрүү тулалыыр 
Таалан ааспыт кзмнэрэ 
Сэттэ үөрдээх туллуктуу 
Сиэттистилэр бу курдуу. (55—49)

Сир аргыстара — «киһи өйүн көмүс чыычаахтара» (67-39).

Дьүһүннээһиҥҥэ хараҥаччы эмиэ киирдэ:
Сахаҕа Октябрь сааһын илдьиттэрэ 
Маҥнайгы хараҥаччылар — Ярославскай, Орджоникидзе 
Манна маевкалаабыттар. (92—246)&lt;/poem&gt;

 
«Маҥнайгы хараҥаччылар» («первые ласточки») — нуучча литературатын сабыдыалынан киирбит этии. Сахаҕа арай «хара дьиэ хараҥаччыта, үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ» диэн дьахтары хоһуйан этии баара.
==== Кэҕэ. ====
'''Кэҕэ.''' Суругунан поэзияҕа кэҕэ, син-биир норуот айымньытыгар курдук, үөрүү, уһуктуу, дьол аргыһа буолар. Саас кэҕэ эттэҕинэ, сир-дойду ордук тупсарга дылы. Күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр, сир дойду симэнэр кэмигэр эдэр дьон тапталлара ордук уһуктар: «күммүт күлэр, кэҕэ этэр... Сүөдэр мин сүрэхпин сүүйдэҕин!» (89—101).

Хойуу күөрэгэйдээх, кэҕэлээх, кэрэ айылҕалаах сир ырыаҕа-хоһооҥҥо киирэр. Оттон кэҕэ мөлтөхтүк этэрэ курус санааны көбүтэр:
&lt;poem&gt;Тоҕо кэҕэм барахсан, 
Ыраах тыаҕа этээхтиигин, 
Түүл-бит курдук, санаарҕаан, 
Аҕыйахтык «кук-куук!» диигин? (92—248)&lt;/poem&gt;

Ол эрээри кэҕэ арыт мөлтөҕү хоһуйууга эмиэ туттуллар. Кураанаҕы айдаарар, дьыалаҕа көппө киһини «кэҕэлии чоргуйар», «кэҕэ курдук», — диэн эҕэлээн этии буолар.
==== Кыталык. Куба. ====
'''Кыталык. Куба.''' Кыталыктар, норуот айымньытыгар буоларын курдук, — кыргыттар: «үс дьүөгэлҥи кыргыттар үс кыталык курдуктар» (73—107).

Эллэй «кыргыттар — кыталыктар» диэни кырдьар сааһы дьүһүннүүргэ туттар. Эдэр саас, таптал, кыталыктар буоланнар, күннээх сиргэ төннүбэккэ көппүттэр, оттон поэт дойдутугар кыһыны (кырдьыыны) көрсө хаалбыт:
&lt;poem&gt;
Эдэргэр  эрэ  баар  кыргыттар 
Кыскыйар тымныылаах кыһынтан 
Күннээх сир сыламнаах сылааһар 
Күрэммит кыталык курдуктар.
Оттон эн төрөөбүт дойдугар 
Хаалбытын. Эн тулаҥ—маҥан хаар.— 
Ол буолтун иннигэр, ырыаҕар 
Маҥнайгы тапталыҥ мэлдьи баар
(94—106)

Кыталык куолаһа — кэрэттэн кэрэ дорҕоон:
 
Кырыымпалыыр куоластаах 
Кыталыгы санатан, 
Нарын, нарын соҕустук 
Таарый, таарый хамускун! (4—94)&lt;/poem&gt;

Олоҥхоҕо сыһыы, толоон киэҥэ кыталык көтүүтүнэн кээмэйдэнэрэ, поэттар эмиэ төрөөбүт дойдулара — туундара — эйгэтэ киэҥин сөҕө, киэн тутта хоһуйаллар: «кыталык, лыглыйа кытыытын булбатах кыраайа» (92 —204).

Сааҕа таптарбыт кыталык — таптал алдьаныыта: «улуу тапталым охтубута оххо таптарбыт кыталык курдук...» (16—61).

Поэттар ырыалара кыталык буолан көтөр, кйнилэр ырыаларыгар «кыталык кыттыһар»:  «сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт кыталык кыыл буолан кыырайдын» (32 — 195).
Поэт өйүгэр үөскүүр саҥа образтар — кыталыктар:
&lt;poem&gt;
Күһүн ааһар кыталыктар 
Ыраах халлаан түгэҕэр, 
Сүтэ-сүтэ кыҥкынатар 
Саҥаларыныы, сороҕор, 
Хоһоону айар санаалар 
Сүтэ-сүтэ көстөллөр.
(98—71)

Поэт музата (айар күүрүүтэ) — кыталык: «көстөрүҥ эн кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» (89— 341).
Арыт поэттар бэйэлэрэ кыталык буолан көтүөхтэрин баҕараллар:

Саймаарар сырдык санаабынан 
Сандаарар саһарҕа кынаттанан, 
Күн айыы кыталыга буоламмын, 
Күндээрэр  күөх  халлааны  кырсынан 
Күөрэйэ-кылбайа көттөрбүөн.
(9—221)&lt;/poem&gt;

Айылҕа көстүүлэрин кыталыкка тэҥнээһин элбэх. Хаар түһэрэ — кыталык үҥкүүлүүрэ: «намыын хаар үҥкүүлүүр кыталык үҥкүүтүн» (16—67).
Саҥардыы кырыыта сырдаан эрэр халлаан — «кынтайар кыталык кыыл кынатын таһын курдук, кылбайар» (8—211). 102
 
Тахсан эрэр күн «көмүс утахтарын кыталыктар кынаттарынан таарыйан лыҥкынаталлар»  (98—6).

Техниканы дьүһүннээһиҥҥэ кыталык эмиэ киирэр. Кремль чаһыытын тыаһа — «кыталык куолаһа» (48— 23).

Самолеттар «кыталыктыы көтөллөр» (86—29). 

Советскай космическай ракета 
Ыйга тиийэн «туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ» (97—279).

Кыталыкка да тиийбэтэллэр, туруйа, куба, хаас образка элбзхтик киирэр буоллулар. Туруйа кыталыгы кытта сэргэстэһэ туттуллар үгэһэ хаалбат. Олоҥхоҕо, кыталык, туруйа кырыйа көтөн кытыытын булбат кырдалларын туһунан этиллэр буоллаҕына, советскай поэттар биһиги баараҕай колхозтарбыт үлэлэрин-хамнастарын сөҕөн, гиперболическай образ оҥорон, кинилэр «туруйа тула эргийэн кыайан туораан тахсыбат киэҥ бааһынатын тиэрэллэрин» туһунан этиллэр (77— 40).

Туруйа хаһыыта үгүстүк тыл хоһоонугар киирэр. Кини сааскы уһуктууну, ахтылҕаны, арыт курус санааны курулуйар. Дьэ ол иһин: «саас туруйа хаһыытыыр күнүгэр саныаҕыҥ дуо миигин» (23—164); «саас туруйа хаһыыта элбэҕи сүрэхпэр этэр» (11—16), эбэтэр: «тулаайах туруйа курдук чоҥкунуу туойуом буоллаҕа» (55—433),— диэн буолар.

Күн-дьыл ааһара «үөһэнэн субуһар хаастар айманар үөрдэрин курдук» (78—29).

Ордук аныгы транспорт сириэстибэлэрэ үөр хааска холуллаллар. Поезд — үөр хаас субуһара: «хонуу боробуостара, хоҥор хаастар хоҥкунаһан иһэллэрин курдук, холбооһуннара-холбооһуннана холугурастылар» (43—129).

Куорат транспора, үөр хаас курдук «күрүлүү тардыллар» (52—310). Бухтаҕа турар борохуоттар «сото-ру айаҥҥа көтөр субан хаастыы, субуруһа турбуттар» (90—54).

Хааһы образка киллэрии кэлин өссө эбиллэр. Сайыҥҥы саһарҕаны, халлаан сырдааһынын хаас атаҕынан, хаас оҕотунан дьүһүннээһин баар. «Сара хаас атаҕыныы сараадыйан тахсар саһарҕалаах туундара», «уоһугар уоһаҕа куура илик куйукаанныы ап-араҕас саһарҕа тэстэ тыҥ чараас хаҕын» (34—83, 57).
 
Фольклор айымньыларыгар куба аҕыйахтык киирбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини дэлэйдик туттуллар. Итиннэ нуучча литературата сабыдыаллаабыт. Көтөрү-сүүрэри холобурга тутта үөрүйэх саха куба курдук талбаны хайаан туһаммат буолуоҕай? Куба, туох-ханнык иннинэ, — кэрэ кыыс, дьахтар:
&lt;poem&gt;
Долгуйан хаамаргын 
Туналыйар кубам 
Тунаарар байҕалым 
Удьурдаах баалыгар 
Устарыгар уурдум.
(36—198) 

Ол ким ойуур быыһыгар 
Ойуу-бичвк отугар 
Куба курдук устарый?
(89—431)&lt;/poem&gt;

Куба арыт — күн: «куула ойуур үрдүнэн куба күммүт ойбут».

Куба түүтэ — хаар, арыт туллук: «хаар түһэр куба кыыл түүтүнүү» (89—217, 341); «кыбыыттан, далтан туллуктар, куба түүтүн ыспыттыы, көтөн тырыбынас-тылар».

Куба куорсуна — хатыҥнар. Баал Хабырыыс күһүҥ туһунан бу курдук хоһуйар:
&lt;poem&gt;
Эн диэтэх эриэккэс оһуордьут 
Куба куорсуна хатыҥнары 
Көмүс үрүмэнэн таҥыннар! (4—109, 193)&lt;/poem&gt;

Маҥан ат — «куба маҥан» (65—263). Маҥан балааккалар — «куба курдуктар» (17—35).

Пароходтар «кубалыы усталлар» (89—533), өрүс сааскы муустара «үөр кубалыы үмүөрэллэр» (54—58).
Ырыа — «кубалыы дайар»; санаа — «кубалыы халаахтыыр» (1—21; 55—49). Үөрүү — «үрүҥ куба үөрүнүү өрө көтөр» (32—212).

==== Хотой уонна мохсоҕол. ====
'''Хотой уонна мохсоҕол''' эр санаа, хорсун быһыы, күүс-уох, героизм символларын быһыытынан суругунан поэзияҕа бэрт үгүстук киирдилэр. Хотойго, туох-ханнык иннинэ, киһи аймах улуу сирдьитэ В. И. Ленин холуллар: «Ленин — үрдүк далааһыннаах киҥкил халтааҥ хотойо» (82—25).

Хорсун-хоодуот революционердар, коммунистар, комсомолецтар, кыһыл буойуттар — бары хотойдор, мохсоҕоллор: «буурҕаны ыҥырар мохсоҕол буолан, халлааны кырсынан дайбыттаргын,.. ыраахтааҕылар манна кыйдыыллара» (89—376); «коммунист партия барахсан хотойдуу хоодуот хоһуун оҕолоро» (36—55, 60); «өрүөл-хотой бойобуой комсомол» (32—56).

Кыһыл знамялар суугуннара — хотойдор кынаттарын тыаһа: «өлөрсүүгэ бэлэм өрүөллүү кынаккытынан чэйиҥ, эрэ, суугунааҥ,.. знамялар!» (55—21).
Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары — хотой: «Манчаары саныыра: соҕотох олоҕун, маҥнайгы хотой кыыл буоларын» (82—54).

Летчиктар, самолеттар — хотойдор, мохсоҕоллор, кыр-быйдар:- «күлүбүрээбит өҥнөөх көтөр өксөкү көлөлөнөн...», «мохсоҕол кыыл мосуоннаах, модун көтөр аал-лар» (26—23, 28); «кырбый аалым сырылыыр» (51 — 129).
Винтовка тыаһа «хотой кыыллыы чаҥыргыыр» (51 — 129).

Аҕа дойду сэриитигэр фроҥҥа бааһырбыт саллаат — «сатыылаабыт хотой» (55—99).

Норуокка хотойу дьүһүннүүр «хомпоруун» диэн былыргыттан туттуллар эпитеккэ олоҕуран, поэттар арыт бу курдук хоһуйаллар: «мин олоруом хотой курдук: номоҕоннук, хомпорууннук» (20—82).

Ити курдук поэттар тыл араас «кырааскатын оонньотоллор», тылга «тыын угар албастаахтар».

==== Атын көтөрдөр. ====
'''Атын көтөрдөр.''' Уу, тыа араас көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин элбээн иһэр. Хаар «курупааскы үөрүнүү көтүөлүүр» (94—161).

Хабдьы адьас саҥа объегы дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, яблоня сибэккилэрэ — хабдьылар: «яблоня, үөр хабдьы кэриэтэ, үрүҥ сибэккилэринэн бүрүннэ» (93—225).

Тоҥсоҕой саҥа  көстүүлэри   дьүһүннээһиҥҥэ   эмиэ киирдэ. Сэриигэ «автомат тыаһа тоҥсоҕой курдук торулуур» (72—18). Оттон тоҥсоҕой бэйэтэ телеграфист: 
&lt;poem&gt;
Ханнык да суһал морзист 
Ымсыырыаҕын курдук түргэн 
Тоҥсоҕой-телеграфист 
Тахсар көҥүл эфиргэ. (34—49)

Уу көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин эмиэ кэҥиир. Кыргыттар — «хоптолор курдуктар» (7-3—107).
 
Былыттар — хоптолор: «маҥан хопто былыттао» (4—28).

Ыар санаа-оноо — куһаҕаннаппыт көҕөн:

Төһө өр ол хойомул көҕөннүу 
Көхсүбэр ыар сүгэһэр гынаммын, 
Илдьэ сылдьабын, өһүллүбэт гүмүктүү 
Сымыйа  хоп содулун — дьарҕа санааны?
(37-76)

Хаххан, суор куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ киирэллэр „ Куһаҕан кириитиктэр — хахханнар:

Хаххан күнүс араатардыыр: — 
Баар эбит олоҕу хараардыы!.. 
Сырдыгы көрбөт кириитиктзр 
Син эмиэ итинниктэр. (4—334)

Куһаҕаны, өстөөҕү наар суорунан дьүһүннүүллэр.
Саха баайдара, атыыһыттара — «халаахтыып хара суордар» (32-117).
	
Колониальнай баттал — суор тоҥсуйара:

Эн көөттүҥ: ол өлүү суор тумса 
Үс үйэ туоратын тухары 
Дьон-норуот сүрэҕин тоҥсуйан, 
Тунал хаар кытара сытарын
(88-54)

Империалистар, фашистар, фащист летчиктара — суордар:
Халлаан диэки хайыһыҥ,— 
Хара суордар көтөллөр, 
Эмиэ хааннаах ыһыаҕы 
Тэрийээри көболлөр.
Хараҥа былыт түүҥҥэ
Өлөрө-уора, 
Халаатаан өрө көттө
Баай-фашист суора (89-78, 297)&lt;/poem&gt;
Суордар халаатаһаллара — куһаҕан, өлүүлээх күннэр-дьыллар күөрэйиилэрэ: «сор туолар суостаах күннэрэ, хара суордуу халаатаһан түстүлэр...» (8—149); «түүҥҥү суордуу халаахтаан, түлүк кэмнэр тэйдилэр» (89—203).

Дьиикэй тыа — суор хаһыытыыр тыата: «суор эрэ кыланар суон, күлүк ойуурум» (89—49, 203).
 
Дьиикэй, түҥкэтэх тыа мастара силлиэ түстэҕинэ «хара суордуу халаатаһаллар» (94—159).

Саха суругунан поэзиятыгар кынат образка туттуллуута элбээтэ. Урут «кынаттаммыт», «кынатын куурдубут» эбэтэр «кыната сарбыллыбыт» диэн этиилэр бааллара. Билигин санаа, таптал, үөрүү, ырыа — барыта «кынаттаах»: «буурҕа-сата кынаттаах модун санаам күүрэн турда», «туойуоҕуҥ, кынатын тэнитэн, салаллан иһэр саас үөрүүтүн» (32—187, 195); «туругуруҥ, ыраас таптал кынатыгар куустарбыттар..!» (9—202); «ыҥырар ырыаны төһө да хаайдаллар, көтөр кынатын төһе да бысталлар, кэм кэлиэ...» (92—225).

Үөскүүр үйэ, сайдыы эмиэ «кынаттаахтар». Кыһыл Ойуун этэр: «мин үөскүүр үйэ кынатабын» (38—129).

Утуйар уу эмиэ «кынаттаах»: «минньигэс уу кыната кинини саппыта...» (92—224).

Силлиэ, тыал — «кынаттаах»: «силлиэ хаар кына-тынан кутаам үрдүгэр сапсынар» (34—93).

Дьон былыр-былыргыттан куорсун үүннэринэн кынаттанан көтүөхтэрин баҕараллара, кынаттаахтарга ымсыыраллара. Кинилэр ол баҕалара туолбат этэ, арай түүн түһээн көтөллөрө, «түһээн көтөр үчүгэй ыра» дииллэрэ. Оттон билигин, социализм үйэтигэр, киһи барыта көй салгыньшан көтөр буолтун ааһан, биһиги санаабыт, баҕабыт, үөрүүбүт, ырыабыт-тойукпут, тапталбыт—барыта «кынаттанан көтөр» буолла. «Кынат» образка киэҥник туттуллуутугар нуучча литературатын үтүө сабыдыала эмиэ баар. Нууччаҕа «окрыленный», «расправлять крылья», «крылатые слова», «опускать крылья» эҥин диэн киһиэхэ, киһи деятельноһыгар сыһыаннаан этиилэр элбэхтэр.
==== Саһыл уо. д. а. ====
'''Саһыл уо. д. а.''' Кыырыктыйбыт баттаҕы кырымахтаах хара саһылга холуйуу урут фольклорга баара биллибэт. Оттон поэттар этэллэр: «кырымахтаах саһылга маарынныы кырыарбыт ыас хара баттахпыт» (92— 263).

Күн хайа төбөтүн, тииттэри кытардара кыһыл саһыл кутуругар холуллар: «будьуруспут тииттэр уорҕаларын саһыл кутуругунуу уматар»» (89—79); «күн хайа төбө-түгэр саһыл кутуругунуу оонньуур» (77—36).

Буспут сиэмэ саһыл өҥнөөх: «аһын кутан, буһуо, арыы саһыл буолуо» (32—34); «саһыл өҥҥеөх бурдугу кыһыл обуос тиэйиэ» (89—159).
 
Кырыарбыт хатыҥнар — «кырынаас сонноохтор» (17—135).
Таптыыр кыыһы тииҥҥэ холооһун — сонун образ. Кыыс тапталлааҕын көрсө кэлэрэ бу курдук хоһуйуллар:
&lt;poem&gt;
Тииккэ тахсар
Тииҥим курдук,
Тиэтэй-саарай,	
Тиийэн калиий!
(89 — 52)&lt;/poem&gt;

==== Эһэ. Бөрө. ====
'''Эһэ. Бөрө.''' Саха баайдара, империалистар, кылаас өстөөхтөрө — «соллоҥноох сур бөрөлөр»  (92—206).

Аҕа дойду сэриитигэр гитлеровскай фашистары утары кыргыһыы саҕанааҕы андаҕарга этиллэр: «торҕон бөрөттөн толлон турдахпытына, тутах туттан чугус гыннахпытына, үүнэр ыччаттарбыт үөҕүү гынныннар!» (8—154).

Снаряд, мина «торҕоннообут бөрөлүү улуйбут» (72 -10).

Эһэнэн айылҕа көстүүлэрин дьүһүннээһиннэр бааллар. Холобур, этиҥ, чаҕылҕан — эһэ кыыһыран маһы хайыта тыытара:
&lt;poem&gt;
Хардаҥ эһэ хатырыктаах маһы 
Хайыта-тырыта сынньарын курдук, 
Хара былыттар хаба ортолоругар 
Хабараан сүллэр &quot;этиҥ дарбыйда. (89—54)&lt;/poem&gt;

Сэриилэһэр сиргэ түүн буолуута сиэмэх кыыл сыыллан иһэригэр холуллар: «тыҥыраҕын кистэнэн, үөмэн, тыа кыыла иһэринии... хайаларга, кытылларга хаппахтана хараҥарда» (97—57).

==== Таба уо. д. а. ====
'''Таба уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа таба, чубуку, бүүчээн образка үгүстүк киирэллэр. Уу дохсун_ сүүрүгэ «үөр кыыл табаҕа маарынныыр» (94—166).

Былыттар «үргүбүт бүүчээннии үөрдүһэллэр» (11 -6).
Туундараҕа күн-дьыл «үөр таба курдук сырсан ааһар» (79—351).
Ыраахтааҕы былааһын саҕана хотугу омуктар «ырыган табалыы сиэлэллэрэ» (92—206).
Кэнэн, килбик киһи «туундара үргүүк чубукутун курдук» (23—207).

 
Поэт ырыалара — тугуттар: «мин тугут ырыаларбын тоҥустардыы маанылааҥ!»
Дьол—тэһии таба: «дьол тэһии табаларын дьон маамыктаан туталлар» (19—83, 143).

=== Б) КЭННИКИ КИИРБИТ ДЬҮҺҮННЭҺИИЛЭР ===
==== Балык. ====
'''Балыгы''' суругунан поэзия дьүһүннээһинэ оҥоруу фольклортан бэрики эбиллибэтэ. Сэбирдэх тэлибириирэ, сүрэх мөхсөрө илимҥэ иҥнибит собоҕо холуллар: «Илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии хамсыыр сэбирдэх...»; «илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии түстэ сүрэҕим!» (4—155).

==== Үөннэр-көйүүрдэр. ====

'''Үөннэр-көйүүрдэр.''' Үрүмэччинэн ойуулааһын фольклордааҕар кэҥээтэ. Аны кыргыттар эрэ үрүмэччигэ холуллубаттар, парашют эмиэ — үрүмэччи курдук: «парашют күөх урдүктэн лыах курдук тэлээрдэ» (89— 163).

Кыайыы салютун уоттара — үрүмэччилэр: «салют уоттаах үрүмэччитэ» (84—31).

Бэһиэлэй ырыа — үрүмэччи: «көтүттэрбиэн эн кытылларгар көрдөөх тойук үрүмэччилэрин» (55—94).

Эриэн кыыл, хомурдуос, ооҕуй, сахсырҕа куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Былыргы эрэйдээх, эрийэ-буруйа суол «эриэн кыыллыы эриллэр»; Ийэ дойдуну, партияны таҥнарыы «эриэн үөннүү сыыллар» (84— 52, 79). Өрүс арыт «эриэн кыыл курдук синньии» ус-тар (65—281). Баттал дьадаҥылары эриэн кыыллыы эмэр: «хааннаах хара моҕой кыыл эттээх-хааннаах ик-ки атахтааҕы эриллэ сылдьан эмэн эрэр...» (38—122).

Кулаахтар, тойоттор, бурсуйдар — «кубулҕат моҕойдор» (36—75).

Хааннаах фашистар — моҕойдор: «моҕой фашист сүүһүгэр уордаах сааны эстим» (55—25).

Санаа-оноо, күнүүлээһин — эриэн кыыл эмэрэ: «эриэн кыыл күнүүтэ» (85—268).

Ыраахтааҕы былааһын саҕанааҕы хараҥа, батталлаах олох — «ооҕуй оҕус бадараанныыр өлүү дьэбэрэтэ» (81—7). Баайдар — «ооҕуйдар» (89—129).

Ол эрээри ооҕуй сорох омуктарга сүрдээхтик ытыктанар. Арҕаа Африкаҕа уонна Вьетнамҥа ооҕуйга хайдах сыһыаннаһалларын туһунан инники этэн турабыт. Оттон Хоту Муустаах муора кытыытыгар олохтоох эскимостар ооҕуйга, син биир суорга курдук, сүгүрүйэллэр. Эскимостар ооҕуйу, киһи курдук, «иннигэр илимнээн» аһыыр дииллэр. Бу үөн киһини быыһааччы, араҥаччылааччы буоларын туһунан элбэх остуоруйаларга, номохторго этиллэр (132—89).

==== Көмүс, тимир уо. д. а. ====
'''Көмүс, тимир уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа даҕаны туох үчүгэй бука барыта «көмүскэ» холуллар. Элбэхтэн сорох холобурдары аҕалтыаҕыҥ.

Күн — көмүс кытыйа, көмүс сымыыт, көмүс куба: «көмүс кытыйалыы ойдо күн» (64—26); «күдэрик уҥуор халлааҥҥа көмүс сымыыт күн ойор» (65—28); «күн көмүс кубалыы долгуйда» (32—106).

Ый эмиэ көмүс диэн эпитеттэнэр: «илин халлаан арҕаһын көмүс ыйым кэрийдэ» (65—64).

Күһүн — көмүс, көмүс атынан көтүтэр: «бу дьогдьоот күһүммүт көмүһүн бүгүҥҥү эдэр саас күллэрдэ» (17—280); «көмүс атынан көтүтэн ааста күлүм-чаҕыл күһүммүт» (70—22).

Күһүҥҥү көтөҕө көмүс: «эн атаҕыҥ анныгар көбүөр — көмүс көтөҕө» (18—99).

-«Көмүс күһүн», «көмүс илии» диэннэргэ нуучча этиилэрэ сабыдыаллаабыт буолуохтарын сөп (золотая осень, золотые руки). Арай олоҥхоҕо Айыы Нуоралдьын «бабыа көмүс ытыстааҕа» хоһооҥҥо киирэрэ. Оттон билигин советскай дьон быйаҥы орҕорор «кыһыл көмүс илиилээхтэр».

Өрүс уута, сүүрүгэ — көмүс. «Лена көмүстүү сүүрүктүүр»; Лена уута айанньыт иннигэр «кыһыл көмүс суол буолан кутуллар» (89—119, 231, 291), кинини «күн оонньуур көмүс далаһата» (76—15) диэн эмиэ ааттыыллар. Үрүччэлэр «сүүрүк көмүс тылынан» ыллыыллар (17 —19). «Үрүҥ көмүс бырдаатынан ыһыахтана оонньуур фонтан» (4—317). Күн сырдыга көмүстээх: «сааскы күн көмүстээх сырдыгын чаҕыла үрдүбэр тоҕунна» (32—62).

Көмүс диэн эпитет сибэккигэ эмиэ туттуллар: «быраһаай, мин күндү Сэргэлээҕим, күөх халлааным, көмүс сибэкким» (95—88).

&lt;poem&gt;
Поэттар айар музаларын кыната — көмүс:
Биирдэ иэйэр Муза көппүтэ 
Сайсары киэҥ тулатынан, 
Эргэ хомус тылын тарпыта 
Алҕас көмүс кынатынан. (65 — 293)&lt;/poem&gt;

Күөрэгэй тойуга — «көмүстээх», Кавказ хайаларын төбөтө — «көмүстээх» (32—84, 151). 110
 
Кремль сулуһа «кыһыл көмүс кыымнарынан кытыастар» (7—193). Бааһынаҕа буспут сиэмэ куоластара көмүһүнэн күлэллэр» (23—107). «Кыһыл көмүстүү помидор кытыастар» (93—224).

Киһи ырыата, санаата, сүрэҕэ — көмүс. Ленин «үтүө сүрэҕэ көмүстээҕэр ыраас этэ» (82—25),
— дииллэр. Итини тэҥэ «көмүс көҥүл кэллэ», «оҕо саас көмүстээх күннэрэ», «көмүс күннээх эдэр саас» диэн этиилэр бааллар.

Көмүстэн ураты тимир, алмаас, чөмчүүк уо. д. а. дьүһүннээһиҥҥэ туттуллаллар. Кылаас охсуһуута ерө күүрбүт кэмигэр аан дойду «кытарбыт тимир курдук, кыыһа ыгыстыбыт ньуурданар» (36—92).

Поэт тыла — ыстаал, алмаас. В. Маяковскай «ыстаал, алмаас тыллары кылапаччытан, ытыс муҥунан ылан, ыччат сүрэҕэр ыһыахтыыра» (89—192).

Үлэһит норуот үйэ-саас тухары үрүлүйбүт көлөһүнэ «алмааска кубулуйбутун» лирическэй герой бу курдук этэр:
&lt;poem&gt;
Мин тоҥ буору тобулу 
Түспүт ыар көлөһүнүм 
Алмаас таас буолбут.
(12—37)

Арыт кини көлөһүнэ эрэ буолбакка, хараҕын уута кытта холбоһон алмаас буолар:

Тоҥмут-хаппыт сордоох эргэ кэмҥэ 
Тохпут икки хараҕыҥ уута, 
Иэнинэн сүүрбүт көп көлөһүнэ 
Сиргэ иҥэн, алмаас буолбут. (94—154)&lt;/poem&gt;

Бу этиилэргэ норуот уһун үйэтигэр эрэйдэммит эрэйэ, кыһалҕата, охсуһуута, үлэтэ хаалаи хаалбата образтанар.

Харах уута — чөмчүүк: «Чурумчуку чоҕул хараҕын уута чөмчүүк курдук тохтор» (89—252).

Поэт бастыҥ ырыата — көмүс чөмчүүк: «ыстарбыан эн долгуннаргар ырыа көмүс чөмчүүктэрин» (55—93).

Манна икки хос дьүһүннээһин баар. Поэт бастыҥ, күндү ырыата чөмчүүккэ тэҥнэнэр, оттон ол көннөрү чөмчүүк да буолбатах — «көмүс чөмчүүк», а. э. чулууттан чулуу чөмчүүк.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>pkyni3gvjliv6z3qecpn3e2mnizi9t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10104</id>
      <parentid>10103</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Б) КЭННИКИ КИИРБИТ ДЬҮҺҮННЭҺИИЛЭР */</comment>
      <origin>10104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145617" sha1="5lkrpf0ola5phq5hdot71pf929r8lnr" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).
==== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. ====
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а.''' Күөрэгэй, көлүөс, ымыы, татыйык, туллук уо. д. а. чыычаахтар, син-биир фольклорга хоһуйулдарын курдук, күндүттэн күндү киһини — туох-ханнык иннинэ, оҕону, таптыыр кыыһы, дьахтары — дьүһүннээн хоһуйарга үгүстүк туттуллаллар. Уонна күөрэгэй — саас, сайын кэлиитин арахсыспат аргыһа: «көхсү кэҥэтэр, күөрэгэйи ыллатар, күрүлэс куйаастаах күөх сайын» (60—125).

Күөрэгэй таптал, үөрүү, дьол-соргу символа буолар.
 
«Таптал... чыычаахтыы чугдааран, сүрэҕи талбаардан ааһааччы» (89—162); «эһиги миигин өйдүөххүт сүрэх-тэргит үөрүүтэ күөрэгэйдии ыллыыта» (94—133).
Күөрэгэй — көҥүл-босхо санаа: «көҥүл санааҥ көй салгыҥҥа,.. күөрэгэй буолан көтө күөрэйдин» (63—14).
Поэт — күөрэгэй,   кини   ырыата — күөрэгэй тойуга:
&lt;poem&gt;
Баҕардым — мин тыллаах
Күөрэгэй буолуохпун,
Күннэтэ тапталлаах
Дойдубун туойуохпун.
(89—213)&lt;/poem&gt;

Поэт — ымыы: «ымыы чыычаах буоламмын, ыллыы-туойа турабын» (8—14).

Поэт ырыалара туллук, татыйык буолан көтөллөр: «мин бастыҥ татыйык ырыабын куорсуннаан көтүтэ иликпин» (17—457); «ырыам тыллара, тырымнаһан, үрүҥ туллук буолан көтүҥ!» (23—118).

Чыычаах түөһүн кырааската — халлаан өҥө: «ымыы аалай түөһүнүү сарыал кыыһа тэтэриитэ...» (34—8).

Табалар — «туундара туллуктара»  (89—41).

Сылгылар — туллуктар:
Үрүҥ хаардаах сыһыылар. Үрүйэлар, сис тыалар Туллуктара — сылгылар Хаһан аһыы бардылар. (23—119)

Охсуулаах үлэ сүгэтин олуга — «туллуктуу күөрэҥниир» (17—249).

Ааспыт кэм ахтылҕана — үөр туллук:
&lt;poem&gt;
Таптал, үөрүү тулалыыр 
Таалан ааспыт кзмнэрэ 
Сэттэ үөрдээх туллуктуу 
Сиэттистилэр бу курдуу. (55—49)

Сир аргыстара — «киһи өйүн көмүс чыычаахтара» (67-39).

Дьүһүннээһиҥҥэ хараҥаччы эмиэ киирдэ:
Сахаҕа Октябрь сааһын илдьиттэрэ 
Маҥнайгы хараҥаччылар — Ярославскай, Орджоникидзе 
Манна маевкалаабыттар. (92—246)&lt;/poem&gt;

 
«Маҥнайгы хараҥаччылар» («первые ласточки») — нуучча литературатын сабыдыалынан киирбит этии. Сахаҕа арай «хара дьиэ хараҥаччыта, үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ» диэн дьахтары хоһуйан этии баара.
==== Кэҕэ. ====
'''Кэҕэ.''' Суругунан поэзияҕа кэҕэ, син-биир норуот айымньытыгар курдук, үөрүү, уһуктуу, дьол аргыһа буолар. Саас кэҕэ эттэҕинэ, сир-дойду ордук тупсарга дылы. Күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр, сир дойду симэнэр кэмигэр эдэр дьон тапталлара ордук уһуктар: «күммүт күлэр, кэҕэ этэр... Сүөдэр мин сүрэхпин сүүйдэҕин!» (89—101).

Хойуу күөрэгэйдээх, кэҕэлээх, кэрэ айылҕалаах сир ырыаҕа-хоһооҥҥо киирэр. Оттон кэҕэ мөлтөхтүк этэрэ курус санааны көбүтэр:
&lt;poem&gt;Тоҕо кэҕэм барахсан, 
Ыраах тыаҕа этээхтиигин, 
Түүл-бит курдук, санаарҕаан, 
Аҕыйахтык «кук-куук!» диигин? (92—248)&lt;/poem&gt;

Ол эрээри кэҕэ арыт мөлтөҕү хоһуйууга эмиэ туттуллар. Кураанаҕы айдаарар, дьыалаҕа көппө киһини «кэҕэлии чоргуйар», «кэҕэ курдук», — диэн эҕэлээн этии буолар.
==== Кыталык. Куба. ====
'''Кыталык. Куба.''' Кыталыктар, норуот айымньытыгар буоларын курдук, — кыргыттар: «үс дьүөгэлҥи кыргыттар үс кыталык курдуктар» (73—107).

Эллэй «кыргыттар — кыталыктар» диэни кырдьар сааһы дьүһүннүүргэ туттар. Эдэр саас, таптал, кыталыктар буоланнар, күннээх сиргэ төннүбэккэ көппүттэр, оттон поэт дойдутугар кыһыны (кырдьыыны) көрсө хаалбыт:
&lt;poem&gt;
Эдэргэр  эрэ  баар  кыргыттар 
Кыскыйар тымныылаах кыһынтан 
Күннээх сир сыламнаах сылааһар 
Күрэммит кыталык курдуктар.
Оттон эн төрөөбүт дойдугар 
Хаалбытын. Эн тулаҥ—маҥан хаар.— 
Ол буолтун иннигэр, ырыаҕар 
Маҥнайгы тапталыҥ мэлдьи баар
(94—106)

Кыталык куолаһа — кэрэттэн кэрэ дорҕоон:
 
Кырыымпалыыр куоластаах 
Кыталыгы санатан, 
Нарын, нарын соҕустук 
Таарый, таарый хамускун! (4—94)&lt;/poem&gt;

Олоҥхоҕо сыһыы, толоон киэҥэ кыталык көтүүтүнэн кээмэйдэнэрэ, поэттар эмиэ төрөөбүт дойдулара — туундара — эйгэтэ киэҥин сөҕө, киэн тутта хоһуйаллар: «кыталык, лыглыйа кытыытын булбатах кыраайа» (92 —204).

Сааҕа таптарбыт кыталык — таптал алдьаныыта: «улуу тапталым охтубута оххо таптарбыт кыталык курдук...» (16—61).

Поэттар ырыалара кыталык буолан көтөр, кйнилэр ырыаларыгар «кыталык кыттыһар»:  «сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт кыталык кыыл буолан кыырайдын» (32 — 195).
Поэт өйүгэр үөскүүр саҥа образтар — кыталыктар:
&lt;poem&gt;
Күһүн ааһар кыталыктар 
Ыраах халлаан түгэҕэр, 
Сүтэ-сүтэ кыҥкынатар 
Саҥаларыныы, сороҕор, 
Хоһоону айар санаалар 
Сүтэ-сүтэ көстөллөр.
(98—71)

Поэт музата (айар күүрүүтэ) — кыталык: «көстөрүҥ эн кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» (89— 341).
Арыт поэттар бэйэлэрэ кыталык буолан көтүөхтэрин баҕараллар:

Саймаарар сырдык санаабынан 
Сандаарар саһарҕа кынаттанан, 
Күн айыы кыталыга буоламмын, 
Күндээрэр  күөх  халлааны  кырсынан 
Күөрэйэ-кылбайа көттөрбүөн.
(9—221)&lt;/poem&gt;

Айылҕа көстүүлэрин кыталыкка тэҥнээһин элбэх. Хаар түһэрэ — кыталык үҥкүүлүүрэ: «намыын хаар үҥкүүлүүр кыталык үҥкүүтүн» (16—67).
Саҥардыы кырыыта сырдаан эрэр халлаан — «кынтайар кыталык кыыл кынатын таһын курдук, кылбайар» (8—211). 102
 
Тахсан эрэр күн «көмүс утахтарын кыталыктар кынаттарынан таарыйан лыҥкынаталлар»  (98—6).

Техниканы дьүһүннээһиҥҥэ кыталык эмиэ киирэр. Кремль чаһыытын тыаһа — «кыталык куолаһа» (48— 23).

Самолеттар «кыталыктыы көтөллөр» (86—29). 

Советскай космическай ракета 
Ыйга тиийэн «туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ» (97—279).

Кыталыкка да тиийбэтэллэр, туруйа, куба, хаас образка элбзхтик киирэр буоллулар. Туруйа кыталыгы кытта сэргэстэһэ туттуллар үгэһэ хаалбат. Олоҥхоҕо, кыталык, туруйа кырыйа көтөн кытыытын булбат кырдалларын туһунан этиллэр буоллаҕына, советскай поэттар биһиги баараҕай колхозтарбыт үлэлэрин-хамнастарын сөҕөн, гиперболическай образ оҥорон, кинилэр «туруйа тула эргийэн кыайан туораан тахсыбат киэҥ бааһынатын тиэрэллэрин» туһунан этиллэр (77— 40).

Туруйа хаһыыта үгүстүк тыл хоһоонугар киирэр. Кини сааскы уһуктууну, ахтылҕаны, арыт курус санааны курулуйар. Дьэ ол иһин: «саас туруйа хаһыытыыр күнүгэр саныаҕыҥ дуо миигин» (23—164); «саас туруйа хаһыыта элбэҕи сүрэхпэр этэр» (11—16), эбэтэр: «тулаайах туруйа курдук чоҥкунуу туойуом буоллаҕа» (55—433),— диэн буолар.

Күн-дьыл ааһара «үөһэнэн субуһар хаастар айманар үөрдэрин курдук» (78—29).

Ордук аныгы транспорт сириэстибэлэрэ үөр хааска холуллаллар. Поезд — үөр хаас субуһара: «хонуу боробуостара, хоҥор хаастар хоҥкунаһан иһэллэрин курдук, холбооһуннара-холбооһуннана холугурастылар» (43—129).

Куорат транспора, үөр хаас курдук «күрүлүү тардыллар» (52—310). Бухтаҕа турар борохуоттар «сото-ру айаҥҥа көтөр субан хаастыы, субуруһа турбуттар» (90—54).

Хааһы образка киллэрии кэлин өссө эбиллэр. Сайыҥҥы саһарҕаны, халлаан сырдааһынын хаас атаҕынан, хаас оҕотунан дьүһүннээһин баар. «Сара хаас атаҕыныы сараадыйан тахсар саһарҕалаах туундара», «уоһугар уоһаҕа куура илик куйукаанныы ап-араҕас саһарҕа тэстэ тыҥ чараас хаҕын» (34—83, 57).
 
Фольклор айымньыларыгар куба аҕыйахтык киирбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини дэлэйдик туттуллар. Итиннэ нуучча литературата сабыдыаллаабыт. Көтөрү-сүүрэри холобурга тутта үөрүйэх саха куба курдук талбаны хайаан туһаммат буолуоҕай? Куба, туох-ханнык иннинэ, — кэрэ кыыс, дьахтар:
&lt;poem&gt;
Долгуйан хаамаргын 
Туналыйар кубам 
Тунаарар байҕалым 
Удьурдаах баалыгар 
Устарыгар уурдум.
(36—198) 

Ол ким ойуур быыһыгар 
Ойуу-бичвк отугар 
Куба курдук устарый?
(89—431)&lt;/poem&gt;

Куба арыт — күн: «куула ойуур үрдүнэн куба күммүт ойбут».

Куба түүтэ — хаар, арыт туллук: «хаар түһэр куба кыыл түүтүнүү» (89—217, 341); «кыбыыттан, далтан туллуктар, куба түүтүн ыспыттыы, көтөн тырыбынас-тылар».

Куба куорсуна — хатыҥнар. Баал Хабырыыс күһүҥ туһунан бу курдук хоһуйар:
&lt;poem&gt;
Эн диэтэх эриэккэс оһуордьут 
Куба куорсуна хатыҥнары 
Көмүс үрүмэнэн таҥыннар! (4—109, 193)&lt;/poem&gt;

Маҥан ат — «куба маҥан» (65—263). Маҥан балааккалар — «куба курдуктар» (17—35).

Пароходтар «кубалыы усталлар» (89—533), өрүс сааскы муустара «үөр кубалыы үмүөрэллэр» (54—58).
Ырыа — «кубалыы дайар»; санаа — «кубалыы халаахтыыр» (1—21; 55—49). Үөрүү — «үрүҥ куба үөрүнүү өрө көтөр» (32—212).

==== Хотой уонна мохсоҕол. ====
'''Хотой уонна мохсоҕол''' эр санаа, хорсун быһыы, күүс-уох, героизм символларын быһыытынан суругунан поэзияҕа бэрт үгүстук киирдилэр. Хотойго, туох-ханнык иннинэ, киһи аймах улуу сирдьитэ В. И. Ленин холуллар: «Ленин — үрдүк далааһыннаах киҥкил халтааҥ хотойо» (82—25).

Хорсун-хоодуот революционердар, коммунистар, комсомолецтар, кыһыл буойуттар — бары хотойдор, мохсоҕоллор: «буурҕаны ыҥырар мохсоҕол буолан, халлааны кырсынан дайбыттаргын,.. ыраахтааҕылар манна кыйдыыллара» (89—376); «коммунист партия барахсан хотойдуу хоодуот хоһуун оҕолоро» (36—55, 60); «өрүөл-хотой бойобуой комсомол» (32—56).

Кыһыл знамялар суугуннара — хотойдор кынаттарын тыаһа: «өлөрсүүгэ бэлэм өрүөллүү кынаккытынан чэйиҥ, эрэ, суугунааҥ,.. знамялар!» (55—21).
Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары — хотой: «Манчаары саныыра: соҕотох олоҕун, маҥнайгы хотой кыыл буоларын» (82—54).

Летчиктар, самолеттар — хотойдор, мохсоҕоллор, кыр-быйдар:- «күлүбүрээбит өҥнөөх көтөр өксөкү көлөлөнөн...», «мохсоҕол кыыл мосуоннаах, модун көтөр аал-лар» (26—23, 28); «кырбый аалым сырылыыр» (51 — 129).
Винтовка тыаһа «хотой кыыллыы чаҥыргыыр» (51 — 129).

Аҕа дойду сэриитигэр фроҥҥа бааһырбыт саллаат — «сатыылаабыт хотой» (55—99).

Норуокка хотойу дьүһүннүүр «хомпоруун» диэн былыргыттан туттуллар эпитеккэ олоҕуран, поэттар арыт бу курдук хоһуйаллар: «мин олоруом хотой курдук: номоҕоннук, хомпорууннук» (20—82).

Ити курдук поэттар тыл араас «кырааскатын оонньотоллор», тылга «тыын угар албастаахтар».

==== Атын көтөрдөр. ====
'''Атын көтөрдөр.''' Уу, тыа араас көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин элбээн иһэр. Хаар «курупааскы үөрүнүү көтүөлүүр» (94—161).

Хабдьы адьас саҥа объегы дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, яблоня сибэккилэрэ — хабдьылар: «яблоня, үөр хабдьы кэриэтэ, үрүҥ сибэккилэринэн бүрүннэ» (93—225).

Тоҥсоҕой саҥа  көстүүлэри   дьүһүннээһиҥҥэ   эмиэ киирдэ. Сэриигэ «автомат тыаһа тоҥсоҕой курдук торулуур» (72—18). Оттон тоҥсоҕой бэйэтэ телеграфист: 
&lt;poem&gt;
Ханнык да суһал морзист 
Ымсыырыаҕын курдук түргэн 
Тоҥсоҕой-телеграфист 
Тахсар көҥүл эфиргэ. (34—49)

Уу көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин эмиэ кэҥиир. Кыргыттар — «хоптолор курдуктар» (7-3—107).
 
Былыттар — хоптолор: «маҥан хопто былыттао» (4—28).

Ыар санаа-оноо — куһаҕаннаппыт көҕөн:

Төһө өр ол хойомул көҕөннүу 
Көхсүбэр ыар сүгэһэр гынаммын, 
Илдьэ сылдьабын, өһүллүбэт гүмүктүү 
Сымыйа  хоп содулун — дьарҕа санааны?
(37-76)

Хаххан, суор куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ киирэллэр „ Куһаҕан кириитиктэр — хахханнар:

Хаххан күнүс араатардыыр: — 
Баар эбит олоҕу хараардыы!.. 
Сырдыгы көрбөт кириитиктзр 
Син эмиэ итинниктэр. (4—334)

Куһаҕаны, өстөөҕү наар суорунан дьүһүннүүллэр.
Саха баайдара, атыыһыттара — «халаахтыып хара суордар» (32-117).
	
Колониальнай баттал — суор тоҥсуйара:

Эн көөттүҥ: ол өлүү суор тумса 
Үс үйэ туоратын тухары 
Дьон-норуот сүрэҕин тоҥсуйан, 
Тунал хаар кытара сытарын
(88-54)

Империалистар, фашистар, фащист летчиктара — суордар:
Халлаан диэки хайыһыҥ,— 
Хара суордар көтөллөр, 
Эмиэ хааннаах ыһыаҕы 
Тэрийээри көболлөр.
Хараҥа былыт түүҥҥэ
Өлөрө-уора, 
Халаатаан өрө көттө
Баай-фашист суора (89-78, 297)&lt;/poem&gt;
Суордар халаатаһаллара — куһаҕан, өлүүлээх күннэр-дьыллар күөрэйиилэрэ: «сор туолар суостаах күннэрэ, хара суордуу халаатаһан түстүлэр...» (8—149); «түүҥҥү суордуу халаахтаан, түлүк кэмнэр тэйдилэр» (89—203).

Дьиикэй тыа — суор хаһыытыыр тыата: «суор эрэ кыланар суон, күлүк ойуурум» (89—49, 203).
 
Дьиикэй, түҥкэтэх тыа мастара силлиэ түстэҕинэ «хара суордуу халаатаһаллар» (94—159).

Саха суругунан поэзиятыгар кынат образка туттуллуута элбээтэ. Урут «кынаттаммыт», «кынатын куурдубут» эбэтэр «кыната сарбыллыбыт» диэн этиилэр бааллара. Билигин санаа, таптал, үөрүү, ырыа — барыта «кынаттаах»: «буурҕа-сата кынаттаах модун санаам күүрэн турда», «туойуоҕуҥ, кынатын тэнитэн, салаллан иһэр саас үөрүүтүн» (32—187, 195); «туругуруҥ, ыраас таптал кынатыгар куустарбыттар..!» (9—202); «ыҥырар ырыаны төһө да хаайдаллар, көтөр кынатын төһе да бысталлар, кэм кэлиэ...» (92—225).

Үөскүүр үйэ, сайдыы эмиэ «кынаттаахтар». Кыһыл Ойуун этэр: «мин үөскүүр үйэ кынатабын» (38—129).

Утуйар уу эмиэ «кынаттаах»: «минньигэс уу кыната кинини саппыта...» (92—224).

Силлиэ, тыал — «кынаттаах»: «силлиэ хаар кына-тынан кутаам үрдүгэр сапсынар» (34—93).

Дьон былыр-былыргыттан куорсун үүннэринэн кынаттанан көтүөхтэрин баҕараллара, кынаттаахтарга ымсыыраллара. Кинилэр ол баҕалара туолбат этэ, арай түүн түһээн көтөллөрө, «түһээн көтөр үчүгэй ыра» дииллэрэ. Оттон билигин, социализм үйэтигэр, киһи барыта көй салгыньшан көтөр буолтун ааһан, биһиги санаабыт, баҕабыт, үөрүүбүт, ырыабыт-тойукпут, тапталбыт—барыта «кынаттанан көтөр» буолла. «Кынат» образка киэҥник туттуллуутугар нуучча литературатын үтүө сабыдыала эмиэ баар. Нууччаҕа «окрыленный», «расправлять крылья», «крылатые слова», «опускать крылья» эҥин диэн киһиэхэ, киһи деятельноһыгар сыһыаннаан этиилэр элбэхтэр.
==== Саһыл уо. д. а. ====
'''Саһыл уо. д. а.''' Кыырыктыйбыт баттаҕы кырымахтаах хара саһылга холуйуу урут фольклорга баара биллибэт. Оттон поэттар этэллэр: «кырымахтаах саһылга маарынныы кырыарбыт ыас хара баттахпыт» (92— 263).

Күн хайа төбөтүн, тииттэри кытардара кыһыл саһыл кутуругар холуллар: «будьуруспут тииттэр уорҕаларын саһыл кутуругунуу уматар»» (89—79); «күн хайа төбө-түгэр саһыл кутуругунуу оонньуур» (77—36).

Буспут сиэмэ саһыл өҥнөөх: «аһын кутан, буһуо, арыы саһыл буолуо» (32—34); «саһыл өҥҥеөх бурдугу кыһыл обуос тиэйиэ» (89—159).
 
Кырыарбыт хатыҥнар — «кырынаас сонноохтор» (17—135).
Таптыыр кыыһы тииҥҥэ холооһун — сонун образ. Кыыс тапталлааҕын көрсө кэлэрэ бу курдук хоһуйуллар:
&lt;poem&gt;
Тииккэ тахсар
Тииҥим курдук,
Тиэтэй-саарай,	
Тиийэн калиий!
(89 — 52)&lt;/poem&gt;

==== Эһэ. Бөрө. ====
'''Эһэ. Бөрө.''' Саха баайдара, империалистар, кылаас өстөөхтөрө — «соллоҥноох сур бөрөлөр»  (92—206).

Аҕа дойду сэриитигэр гитлеровскай фашистары утары кыргыһыы саҕанааҕы андаҕарга этиллэр: «торҕон бөрөттөн толлон турдахпытына, тутах туттан чугус гыннахпытына, үүнэр ыччаттарбыт үөҕүү гынныннар!» (8—154).

Снаряд, мина «торҕоннообут бөрөлүү улуйбут» (72 -10).

Эһэнэн айылҕа көстүүлэрин дьүһүннээһиннэр бааллар. Холобур, этиҥ, чаҕылҕан — эһэ кыыһыран маһы хайыта тыытара:
&lt;poem&gt;
Хардаҥ эһэ хатырыктаах маһы 
Хайыта-тырыта сынньарын курдук, 
Хара былыттар хаба ортолоругар 
Хабараан сүллэр &quot;этиҥ дарбыйда. (89—54)&lt;/poem&gt;

Сэриилэһэр сиргэ түүн буолуута сиэмэх кыыл сыыллан иһэригэр холуллар: «тыҥыраҕын кистэнэн, үөмэн, тыа кыыла иһэринии... хайаларга, кытылларга хаппахтана хараҥарда» (97—57).

==== Таба уо. д. а. ====
'''Таба уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа таба, чубуку, бүүчээн образка үгүстүк киирэллэр. Уу дохсун_ сүүрүгэ «үөр кыыл табаҕа маарынныыр» (94—166).

Былыттар «үргүбүт бүүчээннии үөрдүһэллэр» (11 -6).
Туундараҕа күн-дьыл «үөр таба курдук сырсан ааһар» (79—351).
Ыраахтааҕы былааһын саҕана хотугу омуктар «ырыган табалыы сиэлэллэрэ» (92—206).
Кэнэн, килбик киһи «туундара үргүүк чубукутун курдук» (23—207).

 
Поэт ырыалара — тугуттар: «мин тугут ырыаларбын тоҥустардыы маанылааҥ!»
Дьол—тэһии таба: «дьол тэһии табаларын дьон маамыктаан туталлар» (19—83, 143).

==== Балык. ====
'''Балыгы''' суругунан поэзия дьүһүннээһинэ оҥоруу фольклортан бэрики эбиллибэтэ. Сэбирдэх тэлибириирэ, сүрэх мөхсөрө илимҥэ иҥнибит собоҕо холуллар: «Илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии хамсыыр сэбирдэх...»; «илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии түстэ сүрэҕим!» (4—155).

==== Үөннэр-көйүүрдэр. ====

'''Үөннэр-көйүүрдэр.''' Үрүмэччинэн ойуулааһын фольклордааҕар кэҥээтэ. Аны кыргыттар эрэ үрүмэччигэ холуллубаттар, парашют эмиэ — үрүмэччи курдук: «парашют күөх урдүктэн лыах курдук тэлээрдэ» (89— 163).

Кыайыы салютун уоттара — үрүмэччилэр: «салют уоттаах үрүмэччитэ» (84—31).

Бэһиэлэй ырыа — үрүмэччи: «көтүттэрбиэн эн кытылларгар көрдөөх тойук үрүмэччилэрин» (55—94).

Эриэн кыыл, хомурдуос, ооҕуй, сахсырҕа куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Былыргы эрэйдээх, эрийэ-буруйа суол «эриэн кыыллыы эриллэр»; Ийэ дойдуну, партияны таҥнарыы «эриэн үөннүү сыыллар» (84— 52, 79). Өрүс арыт «эриэн кыыл курдук синньии» ус-тар (65—281). Баттал дьадаҥылары эриэн кыыллыы эмэр: «хааннаах хара моҕой кыыл эттээх-хааннаах ик-ки атахтааҕы эриллэ сылдьан эмэн эрэр...» (38—122).

Кулаахтар, тойоттор, бурсуйдар — «кубулҕат моҕойдор» (36—75).

Хааннаах фашистар — моҕойдор: «моҕой фашист сүүһүгэр уордаах сааны эстим» (55—25).

Санаа-оноо, күнүүлээһин — эриэн кыыл эмэрэ: «эриэн кыыл күнүүтэ» (85—268).

Ыраахтааҕы былааһын саҕанааҕы хараҥа, батталлаах олох — «ооҕуй оҕус бадараанныыр өлүү дьэбэрэтэ» (81—7). Баайдар — «ооҕуйдар» (89—129).

Ол эрээри ооҕуй сорох омуктарга сүрдээхтик ытыктанар. Арҕаа Африкаҕа уонна Вьетнамҥа ооҕуйга хайдах сыһыаннаһалларын туһунан инники этэн турабыт. Оттон Хоту Муустаах муора кытыытыгар олохтоох эскимостар ооҕуйга, син биир суорга курдук, сүгүрүйэллэр. Эскимостар ооҕуйу, киһи курдук, «иннигэр илимнээн» аһыыр дииллэр. Бу үөн киһини быыһааччы, араҥаччылааччы буоларын туһунан элбэх остуоруйаларга, номохторго этиллэр (132—89).

==== Көмүс, тимир уо. д. а. ====
'''Көмүс, тимир уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа даҕаны туох үчүгэй бука барыта «көмүскэ» холуллар. Элбэхтэн сорох холобурдары аҕалтыаҕыҥ.

Күн — көмүс кытыйа, көмүс сымыыт, көмүс куба: «көмүс кытыйалыы ойдо күн» (64—26); «күдэрик уҥуор халлааҥҥа көмүс сымыыт күн ойор» (65—28); «күн көмүс кубалыы долгуйда» (32—106).

Ый эмиэ көмүс диэн эпитеттэнэр: «илин халлаан арҕаһын көмүс ыйым кэрийдэ» (65—64).

Күһүн — көмүс, көмүс атынан көтүтэр: «бу дьогдьоот күһүммүт көмүһүн бүгүҥҥү эдэр саас күллэрдэ» (17—280); «көмүс атынан көтүтэн ааста күлүм-чаҕыл күһүммүт» (70—22).

Күһүҥҥү көтөҕө көмүс: «эн атаҕыҥ анныгар көбүөр — көмүс көтөҕө» (18—99).

-«Көмүс күһүн», «көмүс илии» диэннэргэ нуучча этиилэрэ сабыдыаллаабыт буолуохтарын сөп (золотая осень, золотые руки). Арай олоҥхоҕо Айыы Нуоралдьын «бабыа көмүс ытыстааҕа» хоһооҥҥо киирэрэ. Оттон билигин советскай дьон быйаҥы орҕорор «кыһыл көмүс илиилээхтэр».

Өрүс уута, сүүрүгэ — көмүс. «Лена көмүстүү сүүрүктүүр»; Лена уута айанньыт иннигэр «кыһыл көмүс суол буолан кутуллар» (89—119, 231, 291), кинини «күн оонньуур көмүс далаһата» (76—15) диэн эмиэ ааттыыллар. Үрүччэлэр «сүүрүк көмүс тылынан» ыллыыллар (17 —19). «Үрүҥ көмүс бырдаатынан ыһыахтана оонньуур фонтан» (4—317). Күн сырдыга көмүстээх: «сааскы күн көмүстээх сырдыгын чаҕыла үрдүбэр тоҕунна» (32—62).

Көмүс диэн эпитет сибэккигэ эмиэ туттуллар: «быраһаай, мин күндү Сэргэлээҕим, күөх халлааным, көмүс сибэкким» (95—88).

&lt;poem&gt;
Поэттар айар музаларын кыната — көмүс:
Биирдэ иэйэр Муза көппүтэ 
Сайсары киэҥ тулатынан, 
Эргэ хомус тылын тарпыта 
Алҕас көмүс кынатынан. (65 — 293)&lt;/poem&gt;

Күөрэгэй тойуга — «көмүстээх», Кавказ хайаларын төбөтө — «көмүстээх» (32—84, 151). 110
 
Кремль сулуһа «кыһыл көмүс кыымнарынан кытыастар» (7—193). Бааһынаҕа буспут сиэмэ куоластара көмүһүнэн күлэллэр» (23—107). «Кыһыл көмүстүү помидор кытыастар» (93—224).

Киһи ырыата, санаата, сүрэҕэ — көмүс. Ленин «үтүө сүрэҕэ көмүстээҕэр ыраас этэ» (82—25),
— дииллэр. Итини тэҥэ «көмүс көҥүл кэллэ», «оҕо саас көмүстээх күннэрэ», «көмүс күннээх эдэр саас» диэн этиилэр бааллар.

Көмүстэн ураты тимир, алмаас, чөмчүүк уо. д. а. дьүһүннээһиҥҥэ туттуллаллар. Кылаас охсуһуута ерө күүрбүт кэмигэр аан дойду «кытарбыт тимир курдук, кыыһа ыгыстыбыт ньуурданар» (36—92).

Поэт тыла — ыстаал, алмаас. В. Маяковскай «ыстаал, алмаас тыллары кылапаччытан, ытыс муҥунан ылан, ыччат сүрэҕэр ыһыахтыыра» (89—192).

Үлэһит норуот үйэ-саас тухары үрүлүйбүт көлөһүнэ «алмааска кубулуйбутун» лирическэй герой бу курдук этэр:
&lt;poem&gt;
Мин тоҥ буору тобулу 
Түспүт ыар көлөһүнүм 
Алмаас таас буолбут.
(12—37)

Арыт кини көлөһүнэ эрэ буолбакка, хараҕын уута кытта холбоһон алмаас буолар:

Тоҥмут-хаппыт сордоох эргэ кэмҥэ 
Тохпут икки хараҕыҥ уута, 
Иэнинэн сүүрбүт көп көлөһүнэ 
Сиргэ иҥэн, алмаас буолбут. (94—154)&lt;/poem&gt;

Бу этиилэргэ норуот уһун үйэтигэр эрэйдэммит эрэйэ, кыһалҕата, охсуһуута, үлэтэ хаалаи хаалбата образтанар.

Харах уута — чөмчүүк: «Чурумчуку чоҕул хараҕын уута чөмчүүк курдук тохтор» (89—252).

Поэт бастыҥ ырыата — көмүс чөмчүүк: «ыстарбыан эн долгуннаргар ырыа көмүс чөмчүүктэрин» (55—93).

Манна икки хос дьүһүннээһин баар. Поэт бастыҥ, күндү ырыата чөмчүүккэ тэҥнэнэр, оттон ол көннөрү чөмчүүк да буолбатах — «көмүс чөмчүүк», а. э. чулууттан чулуу чөмчүүк.

=== Б) КЭННИКИ КИИРБИТ ДЬҮҺҮННЭҺИИЛЭР ===

=== Буурҕа, этиҥ. ===
'''Буурҕа, этиҥ.''' Былыргы фольклорга силлиэ, холорук, этиҥ тыаһа иэдээн, алдьархай иһэрин, бухатыырдар охсуһууларын биитэр айыы бухатыырын айана күүһүн, түргэнин дьүһүннүүр ньыма буолаллара. Атын ойуулааһыннарга айылҕа ити көстүүлэрэ үгүстүк туттуллубаттара. Ити көстүүлэри араас хоһуйууларга киллэрии ордук улуу Октябрьскай социалистическай революцияттан бэттэх күүһүрдэ.

Буурҕа, этиҥ үксүгэр биир ис хоһоонноох ойуулаа-һыннарга туттуллаллар, сэргэстэһэ сылдьаллар. Улуу Октябрь — аан дойдуга хаһан да буолбатах «силлиэ», «буурҕа», «холорук»: «сир ийэ үрдүнэн силлиэлээх холорук силлиэрэн-боллоорон ытыллан таҕыста» (36— 26).

Октябрь уһук Саха сиригэр эмиэ «буурҕаны», «этиҥи» туруорар: «кыраай муннук дойдуга уордаах этиҥ дарбыйда, уохтаах сата часкыйда».
Оттон кылаассабай охсуһуу хабыра ааһан, эйэлээх тутуу кэмэ эргийиитэ саас кэлбитигэр, этиҥ, силлиэ кэнниттэн күн көрбүтүгэр холуллар: «уот буурҕа хонуктар оргуйан аастылар, күндэлэс сырдыктар күлүмнүү тыктылар» (32—16, 25).

Улуу революция күннэригэр төрөөбүт поэттар: «улуу Өктөөп буурҕата биһигини бигээбитэ» (4—129),— дииллэр. «Ханнык да буурҕаттан толлубат коммунист буойуттар буолуохпут» (89—424),— диэн комсомолецтар ыллыыллар.

Коммунист, революционер санаатын күүһэ, дохсуна уот буурҕаҕа холоонноох: «умайар сата-төлөн санаалаах хоодуот хорсун коммунистар». Революционер поэт ырыата-тойуга — «умайар буурҕа» (36—92, 176). Коммунистар «буурҕалаах ырыалара доргуйар», кинилэр «холоруктаах уот-буурҕа хоһоонноругар коммуна олоҕун чугдаарда туойаллар» (36—66, 79). Октябрь уһулуччулаах поэта В. В. Маяковскай «сибигинэйбитэ — силлиэ буолан сирилиир» (89—194).

Революция музыката «буурҕалыы куугунуур» (36— 45). Революционнай күүһү түмүнүү бырааһынньыга, параада «этиҥнии дарбыйар» (36—52). Саҥа олох тутуута, Стахановтыы үлэ «этиҥнии лиҥкиниир» (36— 45). Ыччаттар, комсомолецтар — «уот силлиэлэр», эргэни эһэргэ «этиҥнии сааллаллар» (32—44).

Капитализм дойдуларыгар буолар кылаас охсуһуута, революция — этиҥ, силлиэ: «Арҕааҥы бырааттар! Быыһаныы этиҥин хаппытаал халлааныҥ оройугар этитиҥ!»

Силлиэнэн, буурҕанан кырдьык, көҥүл иһин охсуһуу, революция эрэ ойууламмат, империалистар талыыр-халыыр сэриилэрэ, реакционнай күүстэр дьайыылара эмиэ көрдөрүллэр:
:Арҕааттан анысхан тыал үрэр... 
:Үрүҥ күммүтүн өлбөөрдө. 
:Өһөхтөөх өһүнзн өһүрэн 
:Өстөөх биһиэхэ өргөйдө.

(89—152, 286)
Биһиги суругунан поэзиябытыгар — айылҕа атын көстүүлэрин сэргэ — тыалы, чаҕылҕаны  тыыннааҕы - сытыы, лирическэй образ оҥоруу бэрт үгүс. Тыал — күндү, истиҥ доҕор, таптыыр сүрэх аргыһа:
:Өйдүүбүн сайыҥҥы күөх түүнү, 
:Сэбирдэх уһуктан эрэрин, 
:Тыаһа суох сиккиэр тыал түннүгү 
:Сэрэнэн сэгэтэн киирэрин... 
:Тыал миигин күүлэбэр күүтэрэ... (77 — 18)

Тыал арыт мэниктиир: «мэник оҕолуу көрсөн, тыал мин түөспэр кэтиллэр» (4—285).
Кыһын туундара тымныы тыалын балаһата, абааһылар курдук «бэригилдьиһзллэр», киһиэхэ моһуолу оҥороллор (90—52).
Оттон революция иннинээҕи хараҥа, батталлаах үйэ киһитин кулгааҕар тыал тыаһа арыт өосө ынырыктанан иһиллэр: «кыһыҥҥы кыскыйар тыал кыланар кыыдаана, кырыыр курдук, улуйан барара» (8—257).


==== Муора, өрүс, долгун, сүүрүк. ====

'''Муора, өрүс, долгун, сүүрүк.''' Норуот айымньытыгар муора, долгун, сүүрүк дьүһүннээһиҥҥэ аҕыйахтык кытталдара. Оттон суругунан поэзияҕа, ордук Улуу Октябрьскай социалистическай революцияттан бэттэх буурҕаны, этиҥи, чаҕылҕаны кытта уу эйгзтэ дьүһүннээһиҥҥэ бэрт үгүстүк уонна араас өрүттээхтик туттуллар буолла. Норуот олоҕор тахсар революционнай уларыйыы, хамсааһын, тосту өҕүллүү, тэтимнээх сайдыы - барыта саха советскай поэзиятыгар муора долгуна түллүүтүнэн, өрүс сүүрүгүнэн образтанар.

Батталы утары өрө турбут норуот — муора долгуна, баала: «муора баалын курдук күүрэн, модун норуот өрө турда» (83—8).

Хамначчыт өрө туруута — «халыйар сүүрүк күүһэ». Советскай былаас кыайан, биирдии ыаллар «сааскы уу дьырылыы сүүрэн, түмсэрин курдук» көхтөөхтүк, колхозка киирэллэр (89—26, 84). Россия — «сир модун өрүһэ», саха норуота — Ол өрүскэ кыттар «өҥ үрэх» (90—37).

Дьоллоох советскай олох — «өҥ үрэхтии устар», кини ханнык да хаарчахтан иҥнибэккэ иннин диэки дьулусханнык сайдыыта саас хоту дойду өрүһэ эстэригэр холоонноох. Оттон хараҥа, батталлаах үйэтээҕи олоҕу арыт змиэ өрүс уутунан дьүһүннүүллэр буолан баран, ол үөрэ-көтө, өрегөйдүү устар уу буолбатах,— «таас хапчааҥҥа ыгыллан, ытыы устар уу» (89—540).

Норуот олоҕун саамай ыарахан күннэригэр үөскүүр санаа-оноо, харах уута элбэҕэ муораҕа тэҥнэһэр.
:Дойдугун, бар-дьоҥҥун, оҕоҕун 
:Эн, ытыы олорон, саныырыҥ,
:Оччоҕо күүс ылан туорууруҥ 
:Ол дириҥ кутурҕан.муоратын. 
:(92—203)

 
Киһи обществотын олоҕо — муора, оттон ол муора «хаан хадьааһыннаах өлүү долгунунан. өрүтэ үллэҥниирэ» — аан дойду иккис сэриитэ (55—7).

Оттон советскай олох, үүнүү-сайдыы кэмэ — «эппэҥнии мэҥийбит оргуйар-долгуйар муора» (32—59). Ленин партията, Кыһыл Армия күүһэ-күдэҕэ «балкыырдаах байҕал баалланарын курдук» (36—42).

Революция ыччата, Ленин комсомола — «оргуйар-долгун», «чобоо долгун». Ленин үһүс сүһүөхтэрэ — эдэр пионердар «долгун курдук куугунууллар, сүүрүк кур-дук чарылыыллар» (89—23, 35, 65). Уопсайынан даҕаны айар-тутар советскай киһи олоҕо эрчимнээх сүүрүк курдук: «олоҕум түргэн сүүрүгэр оҕо саас имэ кэйэр» (23—161).

Норуот көҥүлүн иһин охсуһар чулуу дьоннор, геройдар өйдөрө, сүрэхтэрэ муоралыы долгуйар. «Дьоллоох коммунизм туругурарын туһугар, долгун курдук, дохсун буолуҥ!» — диэн поэт норуотун ыҥырар, кини сүрэҕэ түөһүгэр «тыалырбыт Лена баалыныы күүрэр» (89—20, 561). Тапталлааҕын көрбүт сүрэх, «муора курдук, эппэҥнии, долгуйа бааллырар» (92—264).

Муораны, долгуну, сүүрүгү образка киллэрии аспега улам элбээн иһэр. Билиҥҥи кэмҥэ эйэ туһугар охсуһааччылар халыҥ армиялара океан курдук баараҕай, ол иһин этэллэр: «эйэ океанын биир таммаҕа, мин» (45—121), — диэн.

Ыччат, комсомолецтар ырыалара «күүстээх сүүрүк тыаһыныы» иһиллэр, кинилэр бойобуой тойуктара «сааскы күүс сүүрүктүу кутуллар» (89—422, 423). Урут «кыһыл тыл байҕалы оломнуур» диэн буоллаҕына, билигин поэттар «тыл далай уутугар тыыланан усталлар» (4—140); кинилэр ырыалара — «сырдык үрүччэ» (32— 355), «өҥ үрэх уутунуу аллар», «көмүөлүн күөрэлиир көй күүстээх сүүрүккэ маарынныыр» (89—427). Кинилэр «туойар муоралара» — комсомол (89—72). Поэт айар ырыата, төрөөбүт Ленатын уутун курдук, бар-дьон «сүрэҕин сөруүкэтиэн», өрүс долгуннарын курдук, күүстээх-уохтаах буолуон баҕарар (55—94).

Коммунистар, саҥа олоҕу тутар советскай дьон охсуулаах үлэлэрэ муоралыы, долгуннуу «куугунуур», «барылыыр» (36—71). 

Колхозтаахтар бурдуктара, отторо «күөх муоралыы, буолактарга долгуйар», кинилэр молотилкаҕа астыыр өлгөм сиэмэлэрэ «дьоллоох олох көҥүһэ» буолан сүүрүгүрэр (89— 159). Советскай куорат көй элбэх электричествотын уота эмиэ муораҕа холоонноох: «эмискэ сандааран көһүннэ аллара электро муората» (32—250).

Долгуну, сүурүгү, муораны араастаан тыыннааҕымсытан хоһуйуу фольклор айымньыларыгар суох этэ. Манна биһиги литературабыт айылҕаны кытта ыкса сибээстээҕэ, төрөөбүт айылҕа кэрэтин умсугуйуу, таптааһын, кини эҥин көстүүлэригэр киһи санаатын ис эгэлгэ оонньооһуннара тыктарыллан көстөллөр.

Сарсыарда:
:Лена ыраас уутугар 
:Эрдэ турбут долгуттар 
:Сөтүөлүү, умсаахтыы 
:Сүүрэ көтө сырыттылар.
(55—102)

Муора сайуҥҥы туманнаах сарсыардата саҥардыы уһуктубут кырасаабыссаҕа холуйуллар:
:Оронугар уһуктан баран,
:Таалалаан сытар талба кыыстьы,
:Муора, туман суорҕанын аһан, 
:Аргыый хамсыыр, арылла
::::::::сырдыыр. 
(4—221)


==== Сулус. Кустук. Дьүкээбил уота уо. д. а. ====
'''Сулус. Кустук. Дьүкээбил уота уо. д. а.''' Былыргы фольклор айымньыларыгар сулус, кустук уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт аҕыйахтык киирбиттэрэ. Сулус фольклор дьүһуннээһиннэригэр үксүгэр манныктарга туттуллара: олоҥхо, остуоруйа персонажтарын айаннара түргэҕин образтаан этэргэ («сындыыс сулус сүүрүүтүн курдук «сур» гынан хаалла»), харах сытыытын көрдөрөргө («хатааһын чолбонун курдук харахтаах») уонна элбэҕи бэлиэтээн этэргэ («халлаан сулуһун курдук элбэх»).

Советскай поэзияҕа сулус образка киириитэ быдан элбээтэ уонна туттуллар аспега кэҥээтэ. Олоххо туох ыҥырар, сырдыыр, умсугутар барыта сулуһунан образтанар.

Дьол, баҕа санаа — сулус: «дьол чолбон сулуһа чоҕулус гыныаҕа!» (89—51), «ырабыт сырдык сулуһа аны да күлүмнүү турдун» (32—336).
Советскай Союз — «көҥүл, дьол сулуһа» (89—222).

Москва куорат «көй сулуһа күлүмнүүр» (92—214). Революционер, ленинец «сүүрэр уот сулустуу сырдатар», эдэр пионер — «эдэр сулус» (89—71, 113).

Сиргэ үөскээбит үтүө дьоннор бары —- сулустар, оттон эн — кинилэртэн биирдэстэрэҕин: «сир ийэ — киһи халлаана, онно эн биир сулускун» (16—6).

Поэт албан аата, ырыалара — сулустар. Маяковскай албан аата: «аан дойду поэзиятын халлааныгар аралдьыйбат сулус буолан аралыйда» (89—197).

Түүҥҥү куорат электрическэй уоттара — «сиргэ түспүт сулустар» (23—94).

Сулустары бэйэлэрин араастаан хоһуйуулар эмиэ бааллар. Холобур, Чолбон — «халлаан чэлгиэн тэлгэһэтин кыһыл көмүс сэргэтэ» (13—16). Оттон хотугу булчут көрүүтүгэр сулустар субу сарт түһүөххэ айылаах «көлөһүн таммахтарыгар маарынныыллар» 34— 31).

Кустук фольклор дьүһүннээһинигэр киириитэ эмиэ сэдэх этэ. Мааны дьон солко курдара — «кустук курдук» (52—231). Олоҥхоҕо айыы бухатыырын ата «кустук курдук курбуу-дьирбии холуннаах» (39—170).

Кустук суругунан литература образтааһыннарыгар араастаан киирэр буолла. Кини, туох-ханнык иннинэ, дьахтар кэрэтин хоһуйууга туттуллар. Кыраһыабай кыыс «хаанын ырааһа халлаан кустугар, ханыылыы» көстөр (43—99). Дьахтар кэрэ суһуоҕа эмиэ кустукка ханыыланар:
:Субуруйар  эрэ  суһуоххун 
:Халлааным эрэ кустугар 
:Ханыылыы эрэ саныыбын

(58—266)

Кыраһыабай дьахтар оҥостон, доҕорун көһүтэн олорор бэйэтэ бүтүннүү — кустук:
:Субуруйар долгун 
:Суһуоххун тараанан, 
:Күлүмнүү-мичиҥнии 
:Күүтэн олороргун 
:Курбуулаах арылык 
:Кустукка холуйдум.
(36—198)

Сибэккилээх хонуу устун долгуһуйа хааман иһэр кэрэ кыыс — «кустук дьэрэкээнин курдук» (51—339).
117&quot;
 
Кустук абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. Холобур, герой өлбөт-сүппэт албан аата — «кустуктуу умайар» (33—144).
Советскай норуот культураҕа ситиһиилэрэ — кустуктар: «хотугу халлаан саҕаҕар культура кустуктарын түһэриэҕиҥ!» (23—69).
Ырыа кэрэтэ, үчүгэйэ эмиэ кустуктаах: «кустуктаах ырыалар кубалыы дайдылар» (1—21).

Дьүкээбил уота фольклор образтааһыныгар дэлэйдик туттуллубат эбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини арыт суһуох толбоно, арыт былаат уо. д. а. буолуталыыр. Нуучча кыыһын кугас баттаҕар дьүкээбил уота оонньуур: «дьүкээбил уоттара кыыһаллар эн көмүс араҕас баттаххар» (89—300). Лена өрүс «дьүкээбил төлөнө былааттаах» эдьиий дьахтар дьүһүннэнэр (88—52).

Ардах фольклорга уус-уран тэҥнэбил быһыытынан туттуллубутун билбэппит, оттон суругунан поэзия дьүһүннээһинэ буолбут холобура элбэх. Ардах — сэрии, сэрии буулдьата: «ытаама, ийэкээниэм, ытаама, арҕааттан таҕыста уот ардах» (79—156). Аплодисмент тыаһа — ардах тыаһа: «аплодисмент астыбат ардаҕа табыгырыы тыаһыыра» (89—192). Поэт айар үлэтэ — ардах: «ньүөл былыттыы ардыаҕым күөхпүн — ырыабын үүннэрэ» (34—30).

Ардаҕы айылҕаны тыыннааҕымсытыыга уонна атын көстүүлэргэ сыһыаннаан киэргэтэн хоһуйуулар бааллар. Күһүҥҥү ардах — халлаан ытыыра:
:Халлаан хара былытын 
:Халҕаһалаан аҕалар, 
:Хагдарыйар айылҕа 
:Хаарыан күөҕүн аһыйар 
:Харах уута ардаҕын 
:Харса суохтук халытар... 

(94—91)

Сааскы  ардах таммахтара— этигэн устурууналар:
:Уулаах хара былыттан 
:Унаар күөх хочоҕо тиийэ 
:Сайаҕас — сайдам 
:Сааскы өгарөн ардах 
:Күлүмүрдэс
:Күөх устурууналарын тардар. 

(34—65)
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>5lkrpf0ola5phq5hdot71pf929r8lnr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10105</id>
      <parentid>10104</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Буурҕа, этиҥ. */</comment>
      <origin>10105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145619" sha1="gsfjs1r4nxdwejy7hskyu119sz3mezd" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Үһүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Иккис глава|Иккис глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Үһүс глава. САХА СУРУГУНАН ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРЭ ==
=== А) БЫЛЫРГЫТТАН БААР ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭР ===
==== Күн. ====
'''Күн.''' Биһиги суругунан литературабыт XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа буолбут бастакы буржуазнай-демократическай революция долгуннаах күннэригэр төрөөбүт фольклорун үтүө үгэстэригэр олоҕуран, нуучча улуу классическай литературатын сабыдыалынан үөскээбитэ. Саха үлэһит норуотун өйө-санаата, литературата дохсуннук сайдарыгар Улуу Октябрьскай социалистическай революция, В. И. Ленин идеялара букатыннаахтык кыайыылара бөҕө тирэх буолбуттара. Улуу Октябрь буурҕата эргэ олоҕу, эргэ итэҕэли, үгэһи, батталы-атаҕастабылы барытын киэр типпитэ, үлтү ытыйбыта, оттон норуот үтүө үгэстэрин, үйэ-саас тухары муспут ситиһиилэрин өссө ордук сайыннарбыта, барҕардыбыта.

Ол курдук, саха тылынан уонна суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрин икки ардыларыгар букатын быстан хаалар тосту уларыйыы тахсыбата диэххэ сөп. Аан бастаан үөскүүр суругунан литература фольклор ойуулааһыннарыттан бэрт элбэҕи туһаммыта, тирэх оҥостубута. Быдан былыргыттан образтааһыҥҥа таптаан киллэрбит күммүт, күөрэгэйбит, кыталыкпыт, аппыт уо. д. а. бүгүн даҕаны биһиги поэттарбыт ырыаларын-хоһооннорун киэргэтэллэр, төһө да туттуллууларын ис хоһооно, аспега уларыйбытын иннигэр, бугүҥҥү поэзияҕа бэрт үчүгэйдик туһанылла сылдьаллар.

Суругунан литератураҕа күн обраһа элбэх эгэлгэ, баай ис хоһооннонон киирдэ. Норуот былыр таҥара оҥостон үҥпүт-сүктүбүт «үрүҥ күнэ» саҥалыы, киэҥ, дириҥ суолталанна, уус тыл күлүмүрдүү оонньуур киэргэлэ буолла.

Норуот чулуу уола Баһылай Манчаары (С. Зверев туойуутунан) ханан да ыйдыҥата суох хараҥа баттал аҥардастыы бүрүүкээн турдаҕына: «аан дойдуга аламай күн алаарыйа тахсан, атаҕастаммыт аҕа ууһа хаһан хараҕын көрүө баарай?!» (52—281),— диэн көҥүлгэ дьулуһуутун ыралаан эппит буоллаҕына, Бороҕон улууһун киһитэ П. А. Охлопков (Наара суох) 1905 сыллаахха бастакы революционнай өрө турууттан көтөҕүллэн, Якутскайга «Народнай мунньах» дьиэтигэр баайдары, тойоттору утары ис хоһоонноох ырыа ыллыырыгар, «күнү-ыйы бүөлээбиккит күн бүгүҥҥүлээх эрэ буолуоҕа!» (52—280) диэн, кинилэр кэхтэр кэмнэрэ-чаастара чугаһаабытын өтө көрөн эппитэ. Манна күнүнэн киһи киһини баттаабат көҥүл, дьоллоох олоҕо символланар.

Улуу Октябрь кыайыыта, Советскай былаас олохтонуута сахаларга хаһан да көстүбэтэх күн тахсыыта, онтон үөрүү, өрөгөйдөөһүн. Ол туһунан саха советскай литературатын төрүттээбит, төлөннөөх революционер-ленинец П. А. Ойуунускай бу курдук туойбута:
:Көстөр күн сырдыга, 
:Көҥүлбүт ыллыта
:Аһыллан,
:Арыллан —
:Үөрдэхпиэн,
:Үөрдэхпиэн! (36—190)
Дьэ итинтэн бэттэх саха поэзията бутүннүүтэ күнүнэн, сааһынан туолар. «Совет былааһа сааскы күннүү ойор» (89—156), поэттар «ыллыыллар сахаҕа саас буолтун, Октябрь уот күнэ ойбутун» (94—138). Оттон революцияны кытта саастыы поэттар «Өктөөппүт күнүн сардаҥата биһикпитигэр тыкпыта» (4—283) — диэн хоһуйаллар. Саха бааһынайдарын холбоһуктааһын — бу кинилэргэ күн тахсыыта: «колхуоһунай олохпут күндэлэс күнэ хоту дойду үрдүнэн күөрэйэ ойдо» (61— 427).

Итинтэн бэттэх Улуу Россия, били олоҥхоҕо этэр курдук, «киирбэт күннээх, күөх сайыннаах, хаарыан улуу дойду буолар» (32—197), советскай норуоттар «көҥүлүн булуммут күн-өркөн улууһа аатыраллар» (89—222).

Күҥҥэ тэҥнэнэллэр улуу коммунист партията, кини сирдьитэ, революция хотторбот знамята. Партия, эн «күнэ суох сири күннээтиҥ» (89—395), «Эн, Ленин пар-тията,... киирбэт күн курдук сыламныы   күндээрдиҥ!» (8—117), «Эн күн знамяҥ аннынан эрдээхтик сахалар хаамабыт» (32—261) диэн буолар.

Күн обраһа ордук хойуутук киһи аймах генийэ В. И. Ленини хоһуйарга туттуллар. Күн ийэ, күн аҕа диир кэриэтэ Лениҥҥэ күн мэлдьи туттуллар эпитет буолла. Итини сэргэ Ленин, күн курдук, үөһэ күөрэйэн тахсан, сири-дойдуну барытын сырдатар гына ойууланар: «устата биллибэт, туората көстүбэт улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдиҥ» (32—198).

Манна сирдьит обраһа балачча абстрактнайдык бэриллэр. Итиннэ майгынныыр буолан баран, арыый сиһилии күҥҥэ тэҥнээһин эмиэ баар.

:Ис иһиттэн сардаҥарбыт үрдүк сүүһэ — 
:Ити өркөн өйүн өтө көстөр күүһэ. 
:Арыый быһыччы көрбүт хараҕын кыламаннара — 
:Аламай маҥан күн көмүс сардаҥалара. 
:Саҕах үрдүнэн тахсан эрэринии, итиннэ, 
:Сандал халлааны сандаардан чэмэлитэ, 
:Сир-дойду үрдүвэн күөрэйэн көһүннэ Ильич сүдү сүүстээх төгүрүк төбөтө. (72 — 70)
Сирдьит олоҕун ис характерын күнүнэн холобурдаан көрдөрүү эмиэ баар. Күн уонна Ленин иккиэн күннэтэ улууканнаах үлэни толороллор буолан баран, махтал тылтан ураты манньаҕа наадыйбаттар, «күн сиригэр кинилэр күннүүн иккиэйэх эбиттэр» (33—93) диэн хоһуйар поэт П. Тобуруокап.

Лениҥ «күнү аҕалбыт», «күнү таһаарбыт», «күнү көрдөрбүт» киһинэн ааҕыллар. «Киирбэт сылаас күнү таһаарбыт улуу Ленини уруйдуубут!» (52—297).
Ленин үөрэҕэ, знамята күҥҥэ тэҥнээхтэр: «Ленин... өр үйэҕэ өлбөөрбөт күн сырдык үөрэҕэ» (90—5), «кини тыыннааҕын бэлиэтэ — мөлүйүөн күн тэҥэ знамята бүтүн сир түөһүн сырдатта». Оттон биһиги оҕолорбут үөрзниэх тустаахтар Лениннии «күн курдук сырдыырга, күлүгү кыйдыырга» (89—185, 343).

Олоҥхо кырасаабыссаларын оннуларьҥар, аны билигин саҥа олох тутааччылара комсомолкалар, колхозтаах хоһууттар күҥҥэ тэҥнэнэллэр. «Күн уота — Маайакам, сэгэрим, куотума, илдьэ бар, абыраа!» (89 —90)— диир үөрэниэн баҕарар батараак кыыс куораттан тыаҕа боломуочунайынан тахса сылдьар комсомолкаҕа. Оттон Кирилэ хараҕар колхозтаах доҕоро — Маайата «от мустара күн буолан устара» (24—64). Тыа дьоно, айылҕа оҕолоро, «күн уота, күөх салгын аргыстаах, килбиктик мичээрдээн», промышленноска рабочай кылаас кэккэтин хаҥата кэлэллэр (89—107).

Былыр туох үчүгэй барыта күҥҥэ тэҥнэнэр буоллаҕына, билигин хамначчыт, батараак, баттаммыт үлэһит норуот көҥүлү ылыыта, дьоллоох олоҕу аҕалбыт Улуу Октябрьскай социалистическай революция, Коммунис-тическай партия, кини сирдьитэ В. И. Ленин, Советскай былаас — бары күннэр.

Күн ордук чопчу, историческай көстүүлэри образтаан хоһуйууга үгүстүк туттуллар буолан иһэр. «Москвабыт күнүн уота Өлүөнэҕэ күлүмнээтэ» (32—284), «көрүөхтэн күндэлэс күн тыкпыт долгуйар Дьокуускай куоракка» (89—90), «күн куорат-бөһүөлэк күөрэйэн эрэрэ — көрүөххэ күндүтүөн!» Улуу өрүстэрбит — Лена, Бүлүү, Алдан — «көмүскэс санаалаах күн эбэлэрбит»; ГЭС рабочайа электричество уотунан «дьыбардаах хотугу халлааҥҥа киирбэт күнү күлүбүрэтэр» (94—77, 153, 171). Советскай конституция — «норуоппут күн сокуона» (89—130), герой олоҕо — «күн олох», эйэ диэн «күн тыл», алмаас — «күн тааһа», буорга кутан үүннэрэр сиэмэбит туорахтара — «күн кылабачыгас таммахтара» (13—51), «холоруктаах хоту да дойдуга коммунизм күн дьиэтин тутуллуо!»  (94—-150),— дииллэр.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр гитлеровскай фашистар «советскай күнү» хаххалыы, суох оҥоро кэлбиттэригэр бырааттыы норуоттар бука бары, биир киһи курдук, биилэрин-кылааннарын өрө күүрдэн, өстөөҕү утары турбуттара. Советскай буойуттар «биһигини кытта үрүҥ күн, биһигини кытта бүтүн аан дойду!» (5—7),— диэн кыайыыга бигэ эрэллээх кыргыспыттара, кинилэр өстөөх үрдүгэр күөрэппит ыстаал болотторо «күннүү күлүмнүүрэ», «ыстыыктарын уһугар сааскы күн оон-ньуура» (89—388). Советскай норуоттар кырдьыктаах, босхолонуулаах сэриини ыыталларын саха поэттара итинник сырдык образтарынан хоһуйбуттара.
Оттон киһи аймах өһөгөйдөөх өстөөҕүн — гитлеров-скай фашизмы урусхаллааһын — хараҥаны халбарытыы, күнү таһаарыы: «Гитлер киэр үүрүллэн, киирбэт күн таҕыста!» «Албаннаах кыайыы, арылхай күн сырдыга буолан, айхалдаа айыы дьонун алаһа дьиэтин ааны-нан киирэн! Уруйдаа, урааҥхай саха уйгулаах остуолун оройугар тыган!» (23—86, 255), «көмүскээбит көмүс көҥүлбүт күн буолан күндээрэр» (55—72).

Күнү образка киллэрии аспега сзрии кэннинээҕи поэзияҕа ордук кэҥээтэ. Күнү араастаан тыыннааҕымсытан ойуулааһын үгүс. Арыт «күн кыһыл көмүс карс-тата: көрүҥ, эһиэхэ дьолу тиэйэн кэлэн иһэбин,— диир кэриэтэ, киэҥ халлааҥҥа килбэчийэр», арыт «Лена уутун кырсынан көмүс түөстээх көтөр буолан, күммүт дайан тахсар» (94—35,87); күөрэгэй сааһы хоһуйарыгар «күн көмүс струнатын тардар» (92—213). Күн арыт улуу үлэһит мөссүөнүн ылынар, «мин хотугу кыраайга хойутаан кэлэммин, кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин» (90—53),— диир уонна сылааһы-сырдыгы аҕала түбүгүрбүтүнэн барар. Күн арыт «таптал таҥарата —... сүрэхтэрбитин көмүс уот оҕунан ытыалыыр» (94—102). Күн үгүстүк дьахтар дьүһүннэнэр: «Күммүт сардаҥа былаатын күөх тыаҕа далбаатаата» (4—190); «кылбаа маҥан күннэрбит кыыстыы күлэн мичээрдэ» (32—109). Оттон Хара муора кытыытынааҕы Абхазия күнэ маннык ойууланар:
:Былыт хаххатыттан күн 
:Быкпакка туран суунар, 
:Соҕурууҥу ил тыалынан 
:Соттордонон сотунар.
:Быыс күлүгэр олорор
:Былыргы саха кыыһыныы,
:Килбигийэн, кийииттээн
:Кистэннэҕэ баҕаһын. (76—24)
Туундара күнэ эмиэ уратылаахтык хоһуйуллар. Онно «күн көмүс хабдьы буолан, сыа хаартан быган көрөр» (17—255), биитэр «табаһыт уол буолан», халлаан саҕаҕынан сүүрэр (11—50).

Күн биһиги, советскай дьон, арахсыспат аргыспыт, биһиги олохпут суолугар кини мэлдьи тыгар. Дьэ ол иһин бэл куорат эргэ мас дьиэтиттэн саҥа сырдык таас дьиэҕэ көһөн киирээччилэр биһигини кытта «көһөн киирсиэ түннүгүнэн күлүм-чаҕыл күн уота» (89—538) диэхтэрэ. Поэт төрөөбүт Амматыттан Якутскайга диэри күннүүн «аргыстаспытын» ыллыыр.

:Аммабыттан сарсыарда 
:Айан суолун тутарбар 
:Аламайкаан күнүкэм, 
:Аламаҕай кыыс курдук:
:«Арҕаа барар буолларгын, Аргыстаһыах!»— диэбитэ.
(32—292)
Күнү таптааһын, күҥҥэ тардыһыы, күҥҥэ дьулуһуу былыр-былыргыттан билиҥҥээҥэ диэри (сирэйинэн да, тэгилитэн да өйдөөһүн буоллун) сахаҕа олус күүстээх. Өлбүтү күн диэки көрдөрөн көмүү былыргыттан үөскээбит. Оттон бүгүҥҥү поэзияҕа этиллэр: «мин өһөр да чааспар үөрэ-мичилийэ, Элиэнэм быраанын үрдүттэн эн тыгаар...» (92—236); «бэл хоруобум киирэр күн уотунуу кылбаҕар..» (13—10); «өлүүад мин —... күн курдук көстө киирэммин» (45—209).

Күнтэн күүс-күдэх көрдөһүү, саҥардылла-саҥардылла куруук эргийэн кэлэ турар матыып буолар.

:Оо! Аламай маҥан күн! 
:Кулууй да эн миэхэ, 
:Эн илгэлээх иэйиигэр кыттан* 
:Кэрэни эрэ кэтирэтиэхпин, 
:Сырдыгы эрэ сатыылатыахпын, 
:Күүстээҕи эрэ көтүтүөхлүн — 
:Сайар хааммар сылааскыттан, 
:Саппах санаабар сырдыккыттан, 
:Элэйэр эпгаэр эрчимҥиттэн.
:Күн суолун тэлэр
:Күтүр күүстэ, 
:Дьол суолун тобулар 
:Дьоһун дьоҕурда, 
:Аламай маҥан күнүөм!
(19-4)
Таптал күн уотун курдук күүстээх буоларыгар баҕарыы үөһэ этиллибит матыыпка уруулуу.

:Күөх халлаантан күүрэ тохтор 
:Күн күндүл уота буолан, 
:Көтөн тиийиий күндүкэйбэр, 
:Сүрэх итии таптала. (92—365)
«Африка оҕото, күн уотун оҕото!» (45—297),— диэн итии дойду оҕотун сирэйинэн хоһуйар эбит буоллахха, «мин күн оҕотобун», «бэйэм күҥҥэ тэҥнээхпин», онон советскай дьоннор — күннэр диэн тэпилитэн этиилэр эмиэ бааллар (71 —12).

Манна коммунизмы тутар советскай киһи өйүн күүһүнэн, санаатын сырдыгынан, дууһатын ырааһынан күҥҥэ тэҥнэнэр. Оттон арыт кини туох баар этин-хаанын, оҥоһуутунан күҥҥэ дьүөрэлээх, күнтэн төрүттээх гына эгэлгэлээн этиллэр эмиэ түбэлтэлээх.
:Мин харахтарым күн курдук ып-ыраастар,
:Күн курдук мичээрдии көрөбүн...
:Мин сүрэҕим күн курдук ип-итии...
:Мин хараҕым уутун таммаҕа
:Күн курдук төп-төгүрүк,
:Мин көлөһүнүм күн курдук чаҕылхай,
:Мин хааным күн курдук тэтэркэй,
:Мин уон тарбаҕым — күн сардаҥалара...
:Күн курдук төгүрүк төбөбүн...
(13-8)
Итини сэргэ күн элбэх диэн матыып баар. «Мин санаабар, күн элбэх... Биир күн көрөр саҕахха, сүрэххэ сүүс күн тыгар» (12—12).

Поэт Эллэй этэринии, «күннээхтик олоруу», «күнүнэн, сааһынан толору хоһооннору» айыы, «дьон аймах олоҕун күнүнэн толоруу», «күн курдук сырдыырга бар-дьону ыҥырыы» (92—235, 237),—дьэ бу буолар саха ноэттарын улууканнаах сыаллара, уруйдаах ырыалара.

Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран, маннык быстах түмүктэри оҥоруохха сөп:
:1.	Сахалар бэрт былыргыттан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ, күнү таптыыллара, чиэстииллэрэ, күнү туохтааҕар да ордороллоро кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар чуолкайдык көстөр.
:2.	Сахалар күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ, кинилэр төрүттэрэ соҕуруу, Киин Азия чугаһын диэки, олоруохтарыттан саҕаланан баран, Ленаҕа көһөн кэлэн олохсуйбуттарын устатыгар салҕанан барбыт. Күҥҥэ сүгүрүйүүнү тымныы климат кыһалҕата уһаппыт буолуон сөп.
:3.	Кэлин, ордук Советскай былаас буолбутун кэннэ, күҥҥэ таҥара курдук үҥүү, сүгүрүйүү уурайар, ол эрээри күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, образтаан этии быһыы-тынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. Күнү уус-уран дьүһүннээһин, ойуулуур ньыма быһыытынан туттуу поэзияҕа олус киэҥ уонна элбэх эгэлгэ өрүттээх. Манна көрдүөххэ сөп саха поэзиятыгар национальнай ураты биир суол көстүүтүн.
==== Саас, сайын. Кыһын. ====
'''Саас, сайын. Кыһын.''' Норуот сааһынан, сайынынан үчүгэйи ыралаабыта олоххо туолбута. В. И. Ленин уонна кини партията сирдээһининэн Россияҕа Улуу пролетарскай революция кыайбыта. Киһи киһини көлөһүннээһинэ эһиллибитэ. Аан дойдуга бастакы дьоллоох социалистическай общество үөскээбитэ. Ол сүҥкэн уларыйыыны саха поэттара хаһан да буолбатах дьикти саас, сайын кэлбитинэн образтаан хоһуйбуттара. Айылҕаҕа кыһын, саас, сайын, күһүн цикллара быыстала суох эргийэ тураллар. Саха сирэ син биир тымныытын курдук тымныы кыһыннаах. Ол үрдүнэн поэттар революция иннинэ олус тымныы, хараҥа этэ, оттон Советскай былаас буолбутуттан ыла эргиччи сайын кэллэ, сылаас, сырдык буолла диэн, общество олоҕо тосту тупсубутун тэгилитэн этэллэр.

Ыраахтааҕы былааһын саҕана Саха сирэ, А. Софронов хоһуйарынан, «халыҥ үлүгэр хаар бэргэһэнэн хаппахтанан», «сүүнэ үлүгэр мууһунан сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн турбута». Төрөөбүт айылҕа бүтүннүүтэ мэлдьи даҕаны «ытаабыт-соҥообут курдуга» (89—447). Оттон революция кыайбытын, баттал суулбутун, Советскай былаас барҕарбытын поэттар кыһын ааопытынан, сайын кэлбитинэн, сир-дойду сибэккинэн симэммитинэн дьүһүннээн хоһуйаллар: «норуот кыайда кырыыс муҥун... ийэ сирбит тымныы буорун сибэккинэн чэлгиттэ» (89—141); «муус кырыа бобо туппут сиригэр олох самаан сайына сатыылаабыта» (55—11).
Олох сааһын аҕалааччынан улуу сирдьит В. И. Ленин буолар: «иитиллэр эбэбит Элиэнэ иэнигэр эриэккэс сааскыны эн, Ленин, эргиттиҥ» (32—198).
Ленин анаан, сааһы аҕалаары, төрөөбүтүн курдук этиллэр: «Ленин бу сиргэ күөх сааһы аҕала — саас төрөөбүтэ»,— дэһэллэр сахалар (92—222).
Сылааһы, сырдыгы аҕалааччынан Ленин знамята буолар: «улуу генийбит знамята тыйыс дьыбары ититэн, хатан уотунан чаҕыллар» (89—185).
Ийэ сири күөҕүнэн чэлгиппит коммунист партията буолар: «эн биһи кыраайбыт чэҥ мууһун ириэрдиҥ, чоҥкуйбут тайҕаны күөҕүнэн чэлгиттиҥ» (8—117).
Немец фашистара оккупациялаабыт сирдэрэ — кыһын, оттон оккупацияттан норуоттары босхолооһун — сааһы аҕалыы: «ханна кыһын — илгэ сааһы илдьэ барар герой сэриим» (89—331).

Туох үүнэр, үрдүүр, эдэр, чэгиэн барыта сааска холуллар. Комсомол — «хоту дойду кэхтвбэт кэрэ сааһа», коммунизм — «дьон-аймах көҥүл сайдар сааскыта» (89—422, 423); оҕо — «саппаҕырбат сандал саас» (9—174). Советскай киһи дьоллоох олоҕо «сааскылыы ылаарар», кини таптала, санаатын ырааһа эмиэ сааска, сайыҥҥа дьүөрэлээх. «Мин олохпор сааскы ылаа» (23 — 140); «тоҕо эрэ мин бүгүн санаатым эн биһикки тапталбыт сааскытын» (17—282); «...санаам сайынынан киэҥ аартыкка таһаарыам» (18—27).

Дьоллоох советскай киһи тас дьүһүнэ-бодото даҕаны сааскылыы ойууланар: «мичээрэр харахпыт — ымаҥ саас чаҕыла», «иэдэһиҥ — сааскы им сарыала» (89— 218, 300).

Кыһын мууһа, тымныыта уонна саас, сайын сылааһа общество олоҕун контраһын көрдөрөргө үгүстүк туттуллаллар. Советскай Союз олох күөх сааһа буоллаҕына, капиталистическай дойдулар олохторо хааннаах тоҥ булууска холуллар.

Кыһыны уонна сайыны кытта сэргэ күнүс уонна түүн, сырдык уонна хараҥа контрастаһаллар. Советскай былаас Саха сиригэр бастаан олохтонуутун утаата икки утарыта күүс охсуһуутун Эллэй бу курдук хоһуйбута: «онно күннээх түүн мөккүөрдэрэ турда, эргэ, саҥа охсуһан эрэллэр» (89—112, 81).

Аан дойду иккис сэриитигэр советскай норуоттар гитлеровскай фашистары утары кыргыһыыларын Т. Сметанин бу курдук көрдөрбүтэ: «хааннаах кыргыс хонуутугар хараҥалаах сырдык күүстэр хапсан эрэллэр» (55—7).

Сааһынан, сайынынан, сырдыгынан социализмы, коммунизмы, дьоллоох советскай олоҕу, туох баар үчүгэйи, үүнэри, үөскүүрү, прогрессивнайы, оттон кыһынынан, хараҥанан, түүнүнэн революция иннинээҕи оло-ҕу, туох баар батталы-атаҕастабылы, зргэни, хаалыылааҕы, реакционнайы символлаан көрдөрөллөр.

Тымныыны, мууһу, хаары образка туттуу суругунан литератураҕа улам кэҥээн, элбэх тэгилитиилээх ис хоһооннонон иһэр эбит. Урут үксүгэр «тымныы (муус) сүрэхтээх», «тымныы харахтаах», «тымныы тыллаах» диэн буолара. Ону поэттар «муус санаа», «муус толкуй», «сүрэх кырыаран чоҥкуйуута», «санаа чэҥэ» эҥин диэн сайыннараллар. «Чой орой болуо муус толкуйун тобулар ыар суол буолуоҕа» (93—211); «өр дьыллаах аһыы, кутурҕан ыар муус дьаакыр буолбута» (90—31); «санаам чэҥэ уулунна» (34—35).

Туохтан да иҥнибэт-толлубат хоодуот киһини «тоҥтон толлубат» дииллэрэ. Ити этиини дириҥэтэн, Эллэй сүүрбэһис сыллардааҕы Саха сирин бойобуой комсомолецтарын бу курдук бэргэнник характеристикалаабыта: «тоҥ буортан тохтообот, хомурах хаартан дьулайбат... хоодуот, хорсун, обургу...»  (89—28).
Хаһыҥ өлүүнү, кэхтинни дьүһүннүүргэ үгүстүк туттуллар. «Оҕолоргут олоҕун хаһыҥҥа оҕустарыаххыт дуо, ийэлэр!» (23—152); «хаарыан эдэр тапталбытын хаһыҥ букатын хаарыйбатах» (8—28).

Кыһын сылдьыбыт суолу хаар түһэн көстүбэт оҥорон кэбиспитин: «суолбун хаар саппыт»,— дииллэр. Итини поэттар киһи олоҕор сыһыаран, социальнай ис хоһоонноон тэгилитэн этэллэр. Холобур, Дьуон Дьаҥылы оҕо сааһа ааспыта ырааппытын, умнуллубутун маннык образтыыр:
:Отоннуур, оонньуур, 
:Торбос уулаппыт, 
:Тоҥууну оймуур 
:Суолбун хаар саппыт. (23—154)
Оттон Эллэй хотугу норуоттар революция иннинэ быста-ойдо олорбуттарын икки бэргэн строканан биэрэр:
:Тордоххо олорбут суолбутун 
:Көмөөх хаар көмөн испитэ. (92—206)
Ол эрээри «куһаҕан үчүгэйэ суох буолбат» диэн формула тымныыны эгэлгэлээн өйдүүргэ эмиэ тоҕоостоох. Тымныы климат куһаҕанын, олоҕу муомурдарын киһи барыта билэр буолан баран, онуоха кыайтарбатаххына, хата буһан-хатан, кииллийэн таҕыстаххына, кини эмиэ да сорох өттүнэн туһалаабыт эбит ээ диэҕиҥ. Итини өссө А. Кулаковскай бэлиэтээн турар.

:Биһигини —
:Хабараан тымныы
:Хаарыйан-хаарыйан
:Хатан харахтаабыта, 
:Уордаах тымныы 
:Мускуйан-мускуйан 
:Уһаарыылаах уҥуохтаабыта,
:Кыыдааннаах тымныы
:Кыһарыйан-кыһарыйан
:Быстыбат тыыннаабыта. (43—141)
Ол курдук, тымныы кыһарҕанын абааһы көрүүнү таһынан, кэлин арыт тымныыны кыайбытынан-хоппутунан киэн туттуу матыыба советскай поэттар айымньыларыгар биллитэлиир буолла.

:Түптэлэс тьшныылаах дойдуга төрөөммүн, 
:Төлөннөөх сүрэхтээх буолбутум буолаарай?
(92-245)

Социализм үйэтигэр биһиги тыйыс кыраайбыт тымныытын   кыһарҕана   мөлтөөбүтүн   курдук  туойуллар.

Аны, кыһын баар да буоллаҕына, ону хайҕаан, үчүгэйин арыйан хоһуйуу барар. Урут кыһыны наар абааһы көрөр, мөҥөр эбит буоллахпытына, аны арыт хайгыыбыт, таптыыбыт даҕаны.
:Бэл кыһынын саха сирэ
:Миэхэ күндү буоллаҕа.
:Үллүк хаардыын, түүннүүн кэрэ,
:Үп-үрүҥ да мап-маҥан. (23—155) 

:Кыһьйгҥы киэһэ, оо, кэрэтиэн, 
:Туус маҥан былаата тэлээрэн, 
:Доҕорум үҥкүүлээн эрэрин 
:Санатта хаары тыал күдээрдэн. (78—82)

Биһиги поэзиябытыгар кыһыҥҥа сыһыан уларыйбыта төрүттээх. Аас-туор, бары өттүнэн хаалыылаах олоххо кыһын кыһарҕана ордук улаатара, кыһын дьадаҥыга куһаҕаны эрэ аҕалара, ол иһин кыһыны сирэллэрэ, общество олоҕор туох куһаҕаны, өстөөҕү барытын тымныынан, кыһынынан, мууһунан дьүһүннээн этэллэрэ сөп этэ. Оттон социализм үйэтигэр, оҥоруулаах күүстэр барҕара сайдар көҥүл-дуол олохторугар тымныы кыһарҕана быдан аччыыр, ол иһин төрөөбүт айылҕаны толорутук таптааһын (ол иһигэр кыһыны эмиэ таптаа-һын) чувствота үөскүүр.

Кэнники кэмҥэ саха поэзиятыгар хаары араастаан хоһуйуу, образка киллэрии элбээтэ. Хаар — үрүмэччи, туллук, кыталык, куба, хопто; хаар—таба; хаар — минньигэстэн минньигэс, сылаастан сылаас, сымнаҕастан сымнаҕас, ыраастан ыраас, сырдыктан сырдык:
:Үрүмэччи буолан хаар ыһыллар, 
:Туллук буолан хаар бураллар. (45—206) 82
 
:Хаар!
:Сүөгэй күүгэнэ хаар,
:Мип-минньигэс хаар,
:Сып-сылаас хаар,
:Эн — туллуккун,
:Эн — хоптоҕун,
:Эн — кынтайар кыталыккын,
:Эн — кылбаарар кубаҕын!
:Эн сырдыккын, ырааскын
:Мин сүрэҕим ылыахтын,
:Эн бараммат ырыаҕын
:Мин дууһам ыллыахтын!
(73-281)

Таптал, дууһа ырааһа, сырдыга, ырыа, хоһоон үчү-гэйэ хаарга тэҥнэнэллэр.

:Тапталбыт хаар курдук сырдыга, 
:Дууһабыт хаар курдук ырааһа. (15—21) 

:Хаар курдук чэпчэки ырыаҕын 
:Мин таала истэбин, Чачаани, 
:Хаар курдук сып-сырдык ырыаҕын,
Чачаани! (17—259) 

:Хойутаан айбыт хоһоонум 
:Сибиэһэй, эдэр хаар буоллун.
(69—3)

Бу үөһэ этиллибит холобурдар төрөөбүт айылҕаҕа ылларыы, таптал социализм кэмигэр ордук күүһүрэрин, ордук толору буоларын, оттон батталлаах үйэҕэ үлэһит киһи төрөөбүт айылҕатын ситэри таптыыр кыаҕа суоҕун туоһулууллар.

Төрөөбүт дойду арай кини өстөөхтөрүгэр куһаҕан өттүнэн дьайарын поэттар хоһуйаллар.
:Төрөөбүт дойдум... 
:Оттон эн өстөөххө — 
:Туманнаах тохсунньу 
:Чысхааннаах киэһэтин 
:Дьыбара буолаҕын.
(77—45)
==== Уот. ====
'''Уот''' образка киириитэ революционнай охсуһуу, саҥа олоҕу тутуу күүрээннээх кэмнэригэр ордук диэлийэр эбит. Ол сөп. Кылаастар охсуһуулара, үүнүү, сайдыы общество хас биирдии чилиэнин өйүн-санаатын өрүкүтэр. «Уот курдук киһи», «уот хааннаах киһи», «уоттаах харахтаах», «бу киһи бэйэтэ уоттанар» эҥнн диэн киһи психическзй туругун көрдөрөр этиилэр сахаҕа былыргыттан бааллара. Уонна итинник этиилэри сайыннарарга нуучча образтааһыннарын сабыдыала улахан буолуохтаах («огнем душа полна», «огонь кипит в крови», «огонь в груди», «сердце вспыхнуло огнем», «горим желанием» и т. д.).

Уот, уоту оттуу, буруо таһаарыы — олох тыына, олох олоруу, ыал буолуу. Уот умуллуута, буруо сүтүүтэ, күл буолуу — эстии-быстыы, өлүү-алдьаныы. Бу былыргы образтары поэттар дириҥэтэн, хас айымньы аайы чопчу социальнай ис хоһоонноои тутталлар, бы-лыргы формалар саҥалыы ис хоһоонноноллор. Импе-риалистическай державалар колония оҥостубут сирдэригэр олохтоох норуоттар өлөн-быстан бараналлар, уоттуун умуллаллар: «Олус элбэх оччугуй омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138).

Россияҕа ыраахтааҕы былааһын батталын суулларыы — ыраахтааҕы «уоругун күл оҥоруу»: «күтүр ыраахтааҕы күндү уорутун күл оҥорон — күнү көрдөрүөҕүҥ, көҥүлү таһаарыаҕыҥ» (36—29).

Баай кылааһын урусхаллааһын — кинилэр «уоттарын умулларыы»: «дьэбэрэлээх олох дьиикэй бииһин уустара,... уоккутун умулларан, уйаҕытын суулларыам!» (36—78).

Советскай былаас, социалистическай общество хотторбот күүһэ — ким да умулларбат уота: «көҥүл норуот оттубут уотун, унаардыбыт буруотун ханнык да таас уллуҥахтаах саба үктээбэтин билэбит» (91 —14).

Аҕа дойду сэриитин саҕана фроҥҥа барбыт Саха сирин ыччаттара дойдуларыгар үлэлээбит үлэлэрэ, оҥорбут оҥоһуулара — умуллубат уот. «Охсуһууга сылдьааччы оҕолорбут, дьоннорбут оттон барбыт уоттара умуллубат буолуохтун» (32—211).

Оттон өстөөх биһиги советскай олохпутун урусхаллыыр соруга — «күл гынан көтүтүү»: «бу сылаас тыыннаах аал уоппутун... кини: «күл гынан көтүтүөм»,— диэтэ» (55—11).

Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары батталы утары охсуспут дьыалата — өспөт кыым: «Манчаары тыыннаах, оттубут оһоҕо кыымнаах» (7— 142).
Коммунизм олоҕо — «умуллубат уйгулаах уот». Советскай рабочай кылаас хоту дойдуга электроэнергетиканы сайыннарыыта — умуллубат уоту оттуу: «муустаах муора тымныы тыына саба үрбэт кутаа уотун эн модун илииҥ отунна» (94—153, 170).

Манна «уоту оттуу», «буруону унаардыы» биитэр «уоту умуруоруу», «күл оҥоруу» былыргы ис хоһоонноро хайдах курдук уларыйалларын, кинилэр быыстала суох кэҥии турар номохтоноллорун көрөбүт. Итини тэҥэ «харах уота», «уоттаах харах» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Көрөрө мөлтөөбүт киһини «хараҕын уота мөлтөөбүт» дииллэрэ. Сытыы харахтаах киһини «уоттаах харахтаах» дииллэрэ. Ону туһанан, поэттар саҥалыы киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох образтары айаллар:
:Айылҕа сүүс кубулҕатын 
:Аалсан-харсан үөскээбит. 
:Халлаан тьшныытын, буурҕатын 
:Хараҕын уотунан ириэрбит 
:Саха кырата-харата 
:Самнан, бүгэн олорбута.
(55 — 10)

Хотугу омук революция иннинээҕи ыар дьылҕата, кини тулуура, дьэбирэ, өлбөтө-сүппэтэ манна бэрт күүскэ этиллэр.

Уоту образка киллэрии былыргы фольклорнай формалара билигин саҥа ис хоһооҥҥо сөп түбэһиннэрэн уларыйаллар. Октябрь, социализм, социализмы тутааччылар өйдөрө, дьулуурдара, үлэлэрэ — барыта уотунан образтанар. «Өрөгөйдөөх Октябрь революцията өлбөт төлөн сиэмэни өрө түллэн ыһар,.. аан-балаһа уотунан тыынар». Аан дойду им-балай хараҥатын сырдатаҥ «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар», ол «очуос тааһы» сырдатааччынан В. И. Ленин көстөр, кини «ууммут илиитэ халлааным анныгар илбистээх төлөнү уматар». Арыт Ильич улуу уус символическай обраһын ылынар, кини «кытыастар кыһатын ыһыахтас төлөнө оргуйар» (36—46, 66, 91). Ленин дьыалата — «оттубут кутаата» умуллубат, бу улуу уоту саҥаттан саҥа көлүөнэ ленинецаэр «күөдьүтэллэр»: «Ленин норуокка уматан биэрбит дьолун уотун күн-түүн күөдьүтэбит» (94—152).

Революционердар, көҥүл, социализм иһин охсуһааччылар, саҥа олох дьоно — уоттар. «Уот төлөн күүһүнэн күүрэммит — уруйдаан,  айхаллаан,  Советскай  былааһы... үрдэтэн эрэбит»; «бары ааспыт өттүҥ барыта уоттаммыта» (36-28, 105). Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ биһиги  дьоннорбут   «уокка   кыттан — уот буола барбыттара»; немецкэй фашистары утары охсуһар партизаннар — «көҥүл уоттара» (89—291, 306).

Комсомоллар «кутаа уоттуу күлүмнүүллэр» (32—58) Пионердар «кыһыл көмүс кыым курдуктар» (92—221) кинилэр «Октябрь уота буолаллар» (89—111).
Коммунистар,   ленинецтэр   «уйадыйбат   уот-болгуо сүрэхтээхтэр, умайар сата төлөн санаалаахтар»  кинилэр «уоттаах улуу модун санаалзра уҕарыйыа дии санаама» (36—92, 60). Кинилэр тапталлара, ырыалара (89-56Р197) Дьүһүннэрэ-бодолоро - барыта    «уоттаах».

Революционердар бэл бакааллара — уоттаах:   «бу уоттаах бакаалы, бу төлөн тапталы — көтөҕүөх  көмүһүөм!» (36—208).

Көҥүл, дьол — эмиэ уоттаах: «көҥдөй көмүс ТУӨ1™М
көҥүл уотун истэ».

Саха сиригэр саҥа олоҕу тутар ударнай үлэ уоттуу умайар: «хоту кыраай тымныы хоонньун үлэ КУТЯЯ
лаата» (89—30, 346).

Советскай Союз киинэ улуу Москва — «кыһыл сардаҥа тахсыбыт, кыымнаах төлөн түспүт» куората -
Советскай Союз былааҕа «халлааҥҥа тыгар төлөннөөх», «кытара сандааран умайан тэтэрбит», «кытыастар былаах», оттон биэс салаалаах сулуспут «тырымныы умайар» (36-35, 47, 56). Кыһыл кавалеристар сааскалара, саабылалара «уотунан оонньуур», «УОТТУЛ/
күндээрэр» (89-378).	&lt;уоттуу

Империалистар   халабырдаах    сэриилэрэ — «упдаһыннаах уот», иннигэр түбэспити барытын «уоттаах тылынан» тоҕо салыыр. Советскай буойун төрөөбүт ака дойдутун өстөөхтөрүн ытыалыыр буулдьата — «аба сата уоттаах силэ» (55—12, 42, 45).

Охсуулаах үлэлээх колхозтаахтар сааскы ыһыылара — «уот сиэмэ». Советскай биолог-новатор И. В. Мичурин айбыт яблокатын саҥа суорда «уот өҥнөөх» (89— 112, 146). Советскай сир сааскы сибэккилэрэ «уотунан мичиҥнииллэр» (92—213).
Төрөөбүт айылҕабыт күһүҥҥү кэрэ көстүүтэ тымныыны утары охсуһардыы «уотунан кутаалыыр».
 
:Кытылларга көрөбүн  
:Талах кутааларын, 
:Итэҕэйэн үөрэбин 
:Күһүн куттанарын. (97—400)

==== Хайа. ====
'''Хайа''' советскай поэзия дьүһүннээһинигэр киириитэ - эмиэ балачча кэҥээтэ. Манна нуучча, Кавказ норуоттарын уо. д. а. литератураларын сабыдыала баар диэххэ сөп. Модун Советскай Союһу аан дойдуга соҕотох суураллыбат таас очуос курдук өссө 1930-с сыллардаахха П. А. Ойуунускай туойбута: «очуос таас — ССРС күлүмнүү умайар» (36—46).

Бастакы колхозтары «өстөөх суулларбат таас очуос буоллугут» дииллэр. Колхозтаах хоһуун уол эдэрэ, чэгиэнэ хоһооҥҥо киирэр, кини быччыҥа таас болгуоҕа холуллар: «колхоһум эдэр оҕото... быччыҥа болгуо хайата» (89—89, 125).

Советскай дьон таас хайа курдук бөҕө оҥоруулаахтар: «одун оҥоһуум — сууллубат суорба хайа» (18—10).

Талаан, поэзия бэйэтэ эмиэ хайалаах, очуостаах. Маяковскай туһунан: «поэзия үрдүк очуоһуттан тыаһыыр поэт лирата» (92—233).

Үчүгэй ырыа — үрдүккэ, кэрэҕэ дабайыы: «эн ырыаҥ — тахсар дабаан кэлэр кэрэҕэ» (89—426).

Олох олоруу — сыыры хайаны дабайыы: «олох сыы-рын туруорутунан дабайабыт» (32—239).

Армян, грузин поэзиятыгар көрсүллэрин курдук, таас хайалары доҕордуу норуоттарга дьүөрэлээн этии эмиэ баар. Үрдүк, намыһах хайалар улахан, кыра омук курдуктар: «үрдүк хайалар, турууктар үгүс доҕордуу норуоттар,.. көмөлөһөн, биир күүһүнэн олороллорун курдуктар» (24—72).

Хайа фольклорга үксүгэр куһаҕантан хахха буолара, суругунан поэзияҕа үчүгэйтэн хаххалааччы эмиэ буолар эбит. «Ол саллаат утатар уйгулаах олоҕо бу сэрии хайатын кэтэҕэр буоллаҕа» (55—34).

«Сэрии хайатын кэтэҕэ» диэн сахаҕа сонун этии, биһиги санаабытыгар, нуучча тылын, хоһоонун сабыдыалынан үөскээбит буолуон сөп. Нуучча «за горами, за долами» (далеко), «не за горами» (недалеко, близко) диэн этиилэриттэн сиэттэрэн, сахалыы саллаат дьоллоох олоҕо хойут, бу сэрии бүппүтүн кэннэ кэлиэҕэ диэн санаа этиллибит.
 
Айылҕаны тыыннааҕымсытан көрдөрүү сиэринэн хайаны араастаан хоһуйуу бэрт үгүс. Олортон биир холобур:

:«Баайбын хостоо» диэбит курдук 
:Балаҕан саҕа таастардаах 
:Баараҕай очуос хайа 
:Баһын өрө өндөтөр.
(89—47)

Бу күппүлүөккэ сир аннын барҕа баайын советскай норуот туһатыгар таһаарыы идеята ааҕааччыга тиийимтиэтик бэриллэр.

==== Былыт. ====
'''Былыт.''' Очуос тааһынан Советскай Союз дьүһүннэнэр буоллаҕына, хараҥа былыттар — реакционнай күүстэр: «бу күдэн хараҥа ытыллар былыттар ол очуос түөһүгэр охсуллан тохтоллор» (36—47).

Ыарахан, хараҥа былыттар — баттал, батталлаах үйэ, сэрии:

&lt;poem&gt;
Күлүк былыт көтөрө, 
Көҥүл күнэ көстөрө, 
Көмнөх-көппөх олоҕум 
Көҕөрбүтэ күндүтүн!
(89—32, 67) 

Ийэ дойду үрдүнэн 
Хара былыт таҕыста. 
Кыырыктаах кыргар үҥүүнэн 
Баай биһиэхэ хайыста. (32—54)

Туман — албын, сымыйа аат-суол:	

Эн чэпчэки албан аакка 
Өйгүн-сүрэххин уурума, 
Кини көтөр тумарыкка 
Маарынныырын умнума. (94—132)&lt;/poem&gt;

Туман — ааспыт   кэм:   «туман   буолбут   хонуктар» (93—8).

Туманынан дьүһүннээһиҥҥэ нуучча литературатын сабыдыала баар буолуон сөп («исчезли юные забавы, как.. утренний туман», «туман в голове», «слезы туманят взор»). «Ааһар былыт албына», «былыргыны былыт саппыта» диэн саха былыргыттан бэйэтигэр баар этиилэрз сайыннарыллыахтарын эмиэ сөп. Поэттар билигин бу курдук хоһуйаллар: «аан дойду бары кэрэтэ — ааһар былыт диэхтээмэ» (94—116).

Туундара табалара «туман былыт курдуктар» (92—208). Кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга тыынар салгыннарын туманын, ортотугар айаннаан күдээрдэн иһэр табалар, кырдьык да, «туман былыт курдук» көстүөхтэрин сөп.

Уонна былыттары бэйэлэрин араастаан киэргэтэн хоһуйуулар элбииллэр. Холобур, былыт — знамя, былаат, быыс. Күн киириитигэр «былыттар, буурҕаҕа көтөн ааһар знамяны санаталлар» (19—35). Түүн «ый былыт былаатынан далбаатана оонньуур» (4—298).

==== Сылгы. ====
'''Сылгы.''' Сылгынан дьүһүннээһин суругунан литератураҕа чуолаан поэзияҕа син биир фольклорга туттулларын курдук майгылаах буолан баран, ис хоһооно уларыйар, кэҥиир, дириҥиир. Холобур, урут «уу испит сылгы курдук», «ууга түспүт сылгылыы» диэн образтааһыннар чопчу биир киһиэхэ, киһи туругар сыһыаннанар эбит буоллахтарына, Кыһыл Ойуун: «орто туруу аан ийэ дойдубун одуулаан көрөн турдахпына, уу испит сылгы курдук, уһуутуу-уһуутуу хаанынан ытаан,.. төлөнө күндээрэн умайан эрэр»,— диэн этэригэр пролетарскай революция эпохатын көрдөрөр сөҕүмэр образ ойууланар. «Ыллым мин ындыыһыт ат ыатаран кыайбат ыйааһыннаах ыйааҕы» (8—211) — бу эмиэ фольклортан атыннаах. Манна поэт олус суолталаах «ыйааҕы» (бэбиэскэни) туппутун туһунан этэр. Норуот ырыатыгар «ат таппат аньыыта» (буруйа), «эдэр сылгы кэдэлдьийэр сиһэ уйарынан кэһиилээх» (кэпсээннээх) кэллим дииллэр этэ.

«Хойуу сиэл курдук былыт» (90—18), «атыыр сылгы сиэлин курдук былыт тараадыйар» (4—404) диэн этиилэр фольклорга чугастар, ол эрээри адьас үкчү буолбатахтар. Олоҥхоҕо «күрэҥ сылгы сиэллээх кутуругун күөйэ туппут курдук күөх маҥан былыт» (10—479) диэн этии баар. Оттон «бороҥ ат — былыты миинэннэр, этиҥнэр кымньыылаан эрэллэр» (94—101) диэн этии балачча сонун. Норуот ырыатыгар ат бүтүн бэйэтэ былыты дьүһүннээһиҥҥэ туттуллубута биллибэт, хата ол кэриэтин сылгы тириитэ былыкка үгүстүк холуллара: «тыстаах баттахтаах маҥан сылгы тириитин тиэрэ тарпыт курдук, түөлбэ маҥан былыт» (41 —134).
Сылгы сиэлэ адьас саҥа көстүүнү дьүһүннүүргэ туттуллар түбэлтэлээх. Революция кыайан сир-дойду бүтүннүүтэ кыһыл былааҕынан киэркэйбитэ сэлиик ат сиэлигэр дьүөрэлии буолар. «Сэлиик ат сиэлэн иһэр сиэлин курдук, аан дойду үрдэ кыһыл симэҕинэн киэркэйдэ, кыһыл былааҕа кытара тэлээрдэ» (30—27).

Сылгы төбөтө, кулгааҕа, көҕүлэ, туйаҕа уо. д. а. суругунан поэзия дьүһүннэзһиннэригэр змиэ киирзллэр. «Алаастара кулун туйаҕыныы төгүрүк» (13—14), «үргүүк кулун кулгааҕыныы, үөт сэбирдэҕэ сэгэҥниир» (70—15), «күөх ойуур көҕүллээх сыырдарыҥ өйбөр этэллэр үгуһү» (4—213), «сылгы баһын саҕа бөдөҥ дынялар сылаас буор сиргэ сыламныы сыталлар» (93 —224). Бу айылҕа көстүүлэрин дьиҥнээх сахалыы өйдөөһунтэн тахсыбыт этиилэр. Киһи баттаҕын «көҕүл» диир буоллахпытына, кырдьыга, сүүс курдук чөмчөөрүйбүт үрдүк сыырдар тоҕо «күөх ойуур көҕүлэ» суох буолуохтаахтарый? Биһиги урут күлүүһү, хататы сылгы баһыгар тэҥниирбит. Оттон бу саҥа билбит дынябыт бөдөҥө, быһыыта ньолбоҕоро сылгы баһыгар холоноро балайда бэргэн. Ити курдук биһиги саҥа көстүүлэри хоһуйарбытыгар бэйэбит урукку, традиционнай образтарбытын туттабыт.

Поэттар образтааһыҥҥа кулуну үгүстүк киллэрэллэр. Кулунчук — от, хаар, үөрүү. «Улаан биэ оҕото — кулунчук курдук, утаппыт отторбут чалбахтан уулууллар» (89—54), «кулун курдук хаар кистиир мин атаҕым анныгар» (18—108), «сааскы үөрүү сылгыһыкка кулун буолан сиэллэ» (24—25). Кэнники хоһооҥҥо сылгыһыт сааскы үөрүүтэ көстөн турар гына арылхайдык ойууланар.

Аны маннык холобурдары ылыаҕыҥ: «бу ытыс буор хас тоорохойдоро, килэриччи уойбут хаҥыл сылгы буоланнар, барылаччы тыбыыраат сырсан лиһигирэһэллэр»; «күрүөҕэ хааллыбыт атыырдыы тиргиллэ көөнньөр кымыһы...»; «мин айан атыныы кырыарбыт балаҕаным дьагдьайан титирии-титирии бабыгырыыра»; «мин сүрзҕим күн аайы айан атын курдук күүгэн аллар» (70—24, 25, 48, 67).

Ийэ буор тоорохойдоро, көөнньүбүт кымыс, кырыаны бүрүммүт балаҕан, поэт сүрэҕэ — хаҥыл сылгылар, атыырдар, айан аттара. Бу романтическай күүрүүлээх саҥа гиперболическай образтар үөскээбит силистэрэ син-биир норуот айымньыта буолар, ити образтар син-биир норуот көрүүтүгэр, норуот өйдөөһүнүгэр олоҕураллар. Бу хоһооннор көҥүл хоһоон (свободный стих, верлибр) нуорматынан суруллубуттар. Манна аллитерация да, силлабика да баара чуолкай көстүбэт, дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин тыл этигэнэ солбуйар.

Өрүс, өрүс сүүрүгэ, долгуна, өрүс эстиитэ — барыта эмиэ атынан, сылгынан образтанар. Поэт күүстээх сүүрүктээх төрөөбүт өрүһүн аллаах ат ахсым айаныгар холуур:
&lt;poem&gt;
Аллаах аттыы сиэллэрэн, 
Айанныыра өрө көтөн, 
Табыйталаан туһүөлүү 
Таастаах бардам Бүлүү.
(45-31),

Долгун быһыытын-таһаатын, тыаһын сылгынан дьүһүннээн хоһуйуу:

Үөр атыырын үрүҥ сиэлинии 
Өрүкүйэр күүгэн арҕастаах 
Дьохсооттуу, оргуйа, кистии 
Долгун долгуну батыста. (17—312)&lt;/poem&gt;

Долгун омуна, оонньохолооһуна «кулун курдук» (89—42).

Өрүс эстиитин «сиэлин-кутуругун сиксийэн айанныыр» олоҥхо атынан дьүһүннуүллэр, кини «муус кыаһаанынан бурҕайа илгистэр, чэҥнээх арҕаһынан дьигиһийэ титириир» (55—94).

Бу холобурдарга фольклор хоһуйар үгэстэрэ айымньылаахтык сайыннарыллаллара көстөр. Былыр өрүһү атынан дьүһүннээһин соччо суоҕа, баар да эбит буоллаҕына, билиҥҥитээҕэр атыннык этиллэрэ. Холобур «үүт кэрэ сылгы сиэллээх-кутуругун үллэрэ туппут курдук... үс үөстээх үүт үрэх» (10—21), — дииллэрэ.

Саха поэзиятыгар өрүһү сылгынан көрдөрөр эбит буоллахтарына сорох литератураларга хахайынан, тигринэн, драконунан уо. д. а. дьүһүннүүллэр; ол кинилэр национальнай уратылара буолар.

Биһиги поэзиябытыгар ат көнтөһө, үүнэ, тэһиинэ, ыҥыыра уо. д. а. тэриллэрэ дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ элбэхтик кытталлар.
&lt;poem&gt;
Айан атын көнтөһүй 
Айгыраччы тунпуттуу, 
Арҕаа тыаны туһаайан 
Аартык суола тыргыллар... 
Ыҥыыр быраантан быганнар
Ыраах хочолор түөстэрэ 
Ыҥыра, долгуйа хаалаллар. (55—60, 63)&lt;/poem&gt;

«Күөгэйэр күннэрим көнтөһүн тутуһан, күннүктээн күөх сирбин көрүөлүү турдум» (89—210), «күн анньщ көҥүлүн көнтөһүн тутуохпут» (32—96), «бэлэм буол, эдэр дьон, дэлэй дуол дьылларга бэрт элбэх саҥа дьол тэһиинин тутарга!» — дииллэр поэттар. Урут «арҕаһыттан (көхсүттэн) тэһииннээх айыы аймахтара», «тор тэһииним тардылынна», «тэһиин тутан көрүстэ» диэн этиллэллэрэ, оттон «көҥүл көнтөһө», «дьол тэһиинэ» диэннэр аныгы үйэҕэ сөп түбэһиннэриллэн, саҥардыллыбыт образтааһыннар буолуохтарын сөп. Итини таһынан өссө «тимир килиэ аттары тэһиин тутан сиэллэрдим» (89—202, 342), «үрдүк үөрэх, техника тэһииннэрин тутаммыт» (94—157) диэн этиилэр бааллар. Итиннэ үөрэҕи, науканы сайыннарыы, техниканы баһылааһын образтаан этиллэр.

Суругунан поэзияҕа атынан абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннээһин үгүс. Норуот ырыатыгар «соноҕос атыыр курдук дьол-соргу улаатта» (75—70) дииллэрэ. Дьол өйдөбүлэ уларыйбытын кэриэтэ, кинини атынан дьүһүннээн көрдөрүү эмиэ уларыйар: «ньиргийэр ньаргыйар эбэккэм-куоратым,... силлиэрэр уот кугас сиэллэрдээх дьол атын сэриигэ мииннэрбэр биэрбитиҥ» (89— 170).

Манна ат — көҥүл, социалистическайдыы олох, сайдыы иһин охсуһуу дьоло, революционнай өй-санаа уһуктуутун, ситиитин дьоло.
Ити тэҥэ ахсым ат — эдэр саас: «көрдөөх эдэр сааспыт биһиэнэ ахсым ат кэриэтэ ааспыта» (17—279)..

Аллаах аттар — сыллар: «тиэтэй, тиэтэй, түргэтээ дэһэбит сыллары — аллаах аппытын» (98—14).

Ат — ахсынньы-тохсунньу тымныыта (норуот айымньытыгар «тымныы оҕуһа», «тымныы муоһа» диэн баара): «саҥа дьылбыт ата — тымныы, тэлгэһэҕэ аҕылыыр» (55—145); «айаас ат курдук тыбыыран, ахсынньы силлиэнэн тыынар» (79—202).

Хаҥыл ат — сэрии: «сүрэх билэр... сэрии айаас хаҥыл атынан стептэри туоруурбун» (97—42).
Кынаттаах аттаах бухатыыр — Советскай Армия: «кынаттаах аттаах бухатыыр курдук, аатыран турдуҥ, модун уохтаах Советскай Армия» (89—409).
Образка аты киллэрии аспега улам кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка көһөн иһэр. Ону өссө маннык холобурдартан көрүөххэ сөп.
Кырдьаҕас, сылайбыт поэт — ырбыт ат: «мин ырбыт аттыы ынчыктыы турабын...» (58—431).

Хоһооннор — соноҕостор, кулуннар: «хоһооннорум — мин улгум соноҕосторум!» (17—453); «хонууга төрөөбүт хоһооннорүм, кулун курдук чэбдик буолуҥ!» (4-241).

Хоһоон табыллыыта — «ат мүҥунан ыстаныыта» (45—282).

Аллитерация, рифма — аттар: «рифманы миҥэлэнэн, аллитерация  аттанан... дойдубутун  булбуппут»   (32—
Маны таһынан, трактор — ат: «билэҕизн, трактор аттанан,&quot; Маайыстаан дьол туһун ыллыырын?!» (33—72).
Автомобиль — аллаах ат: «аллаах аппыт — авто сүүрдэ» (89—471).

Самолет — кынаттаах ат: «күндү ыалдьыттарбыт, айаннаарыгыт көтөр кынаттаах аккытын көмүс ыҥыырынан ыҥыырдаатыгыт» (95—60).
ГЭС — кынаттаах ат, уот сиэллээх бухатыыр ат: «кынаттаах аттыы кынтайан, таас дамба, Бүлүүнү саптыҥ, аны көрүөхпүт табыйан, эн ууттан уоту саҕаргын!» (94—168).

Спутник — кулунчук: «кугас кулунчук ийэтин тула күн-түүн иҥэрсийэ сүүрэр үһү?» (47—11).

Аты айааһааһын, миинии — айылҕа күүһүн баһылааһын, туһаныы: «айылҕаны ат оҥостон мииниэҕиҥ, киппэ тэһиини киниэхэ кэтэрдэн!» (89—420).
Үөһэ этиллибиттэргэ олоҕуран маннык түмүгу оҥоруохха сөп: Сахалар быдан былыргыттан сылгы сүөһүлэммиттзрэ кинилэр кэпсэтэр тылларыгар, итэҕэллэригэр, үгэстэригэр, ырыаларыгар-тойуктарыгар көстөр. Сылгынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа эмиэ салҕана турар, аспега кэҥээн иһэр уонна саҥаттан саҥа объекка, көстүүгэ көһөн иһэр эбит.

==== Ынах. Оҕус. ====
'''Ынах. Оҕус.''' Ынах сүөһү суругунан поэзия дьүһүннээһинигэр салгыы туттулла турар. Кини арыт образка, тэҥнэбилгэ киириитэ уруккуттан уларыйбатын кэриэтэ. «Бииргэ булкуһан улааппыппыт бургунас ынах муоһунуу»; «ынах ханнын саҕа ыар сымара таастары муора баала баллырҕаччы саайталыыр» (4—178, 223).
 
Ол эрээри суругунан литератураҕа сүөһүнэн дьүһүннээһин фольклортан уларыйыылааҕа үгүс. Эллэйгэ маннык этии баар: «Муустаах муора буурҕаны, силлиэни муус оҕус оҥорон атаарар» (94—147).

Манна поэт, тымныы былыргы мифическэй обраһын туһанан, саҥа обраһы айар. Ити курдук норуот былыргы уус-уран дьүһүннээһиннэрэ мэлдьи уларыйа, сайда, кэҥии тураллар. Холобур, «ыанньыйыы» диэн былыргыттан этиллэр тыл баар («былыт ыанньыйда» — былыт ыаһаата, хойунна, «санаа ыанньыйда» — санаа түмүлүннэ). Ити тылы поэттар айар күүрүүлэрэ киирбитин бэлиэтээн этэргэ образ оҥостоллор: «ыанньыйбыппын тоҕо ыатым» (33—101).

Былыр «мөккүөр бөҕө мөҥүрээтэ» диэн, бэрдэ буоллаҕына, тус туспа биистэр икки ардыларыгар үөдүйэр иирсээннэргэ сыһыаннаан этиллэрэ эбитэ буолуо, ону поэттар общество олоҕор кылаас охсуһуута муҥутуур тыҥаабыт туһааннаах историческай быһыытын-майгытын дьүһүннүүргэ тутталлар. Ойуунускай Кыһыл Ойууна Оруос Баайы (ол аата, батталы) суох гынарга мөккүөрү «мөҥүрэтэр» (38—117).

Ойуунускайга мөккүөрү соҕотох ойуун «мөҥүрэтэр». Оттон Т. Сметанин хоһуйуутугар гитлеровскай талабырдьыттары утары турбут Аҕа дойду Улуу сэриитэ — бу «айдаан бөҕө айаатаабыт алдьархайдаах кэмэ, мөккүөр бөҕө мөҥүрээбит мүһэргэннээх кэмэ» (55—8).

Биитэр «кытарахтаан аһыыр», «оҕус гынан көлүнэр», «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр» диэн этиилэри ылыаҕыҥ. Балар эмиэ суругунан литератураҕа суолталара улаатар, дириҥ ис хоһоонноҥор эбиттэр. А. Е. Кулаковскай империалистическай державалар кыра омуктары харса-хабыра суох көлөһүннүүллэрин, баттыылларын-үктүүллэрин бу курдук образтаан этэр: «оччугуй омук сордоохтору оҕус гынан көлүнээри.., кыраай айыы саҥнаахтары кытарахтаан аһаары кырпатаҕа буолбуттар» (43—116).

Ойуунускай айымньытыгар хамначчыт: баайдарга «кунан оҕус буолан көлүллүбүтүм», — диир (36—78). Эллэй хоһоонугар этиллэринэн, гитлеровскай фашистар Советскай Аҕа дойдуга «мунну үүттүүр, бурҕалдьы кэтэрдэр сыаллаах» сэриинэн саба түһэллэр (89—285). Оттон Т. Сметаниҥҥа маннык дириҥ образтааһын баар:
&lt;poem&gt;
Хампы барбыт хара бурҕалдьыны 
Хаанынан силимнээн хат кэтэрдээри, 
Киһи аймах дьэбинэ, аад тыына 
Кирээстээх илиитин сүрэхпитигэр уунна.
(55 — 11)&lt;/poem&gt;

Улуу Октябрь хампарыппыт хараҥа батталын, сордоох-муҥнаах олоҕун, норуот хаанын тоҕон туран, хат эргитэргэ соруммут киһи аймах сайдыытын кэҕиннэрэр фашистскай күүстэр Советскай Союһу эһэр сэриинэн киирбиттэрин поэт бурҕалдьынан дьүһүннээн хоһуйбута ааҕааччыга бэркэ тиийэр.
«Оҕус гынан көлүнүү» — айылҕа уорун уҕарытыы. П. Тулааһынап советскай дьон айар-тутар үлэлэринэн тыйыс айылҕаны сымнаталларын «хоту дойду холоругун кунан оҕус гынан көлүннүбүт» (77—44), — диэн дьүһүннүүр.

Норуот айымньытыгар хайалары, олоҥхо бухатыырдарын, олоҥхо дьиэтин, оһоҕун, холумтанын, Кытай Бахсылааны кыстыгын уо. .д. а. атыыр оҕуһунан дьүһүннүүллэрэ. Суругунан поэзияҕа оҕус олох атын предметтэри, чуолаан техника көрүҥнэрин, хоһуйарга туттуллар буолла. Холобур, паровозтар — «модун моойдоох боробуос оҕустар» (43—199).

Техниканы дьүһүннүүргэ муос эмиэ туттуллар. Холобур, булуук тутааҕа — кини муоһа: «эриһэриҥ күнү быһа булуук өһөс муоһунуун» (34—71).

Оҕуруот астарын ньирэйдэргэ холуйуу сүөһүнэн дьүһүннээһин аспегын эмиэ кэҥэтэр:
&lt;poem&gt;
Кыһын хотоҥҥо хойдубут ньирэйдэр 
Саас күөх хонууга мэччийэ бараллар. 
Дьиэҕэ сир астара син ол кэриэтэ, 
Симсэ үүнэннэр, сыһыыга тахсаллар.
(93—224)&lt;/poem&gt;

Оҕуһунан, ынаҕынан дьүһүннээһин кэлин өссө элбээн иһэр диэхпитин баҕарабыт. Иван Гоголев «Уу оҕуһун муоһугар суруктар» диэн айымньытыгар итинник дьүһүннээһиннэри бэрт оригинальнайдык туттар эбит. Поэт тыла оҕус быччыҥын күүрүүтүгэр, ынах хараҕын сылааһыгар тэҥнэнэр: «тардыылаах оҕус холун быччыҥын курдук, чыҥкынас чиҥ буоллуннар мин тылларым, саҥа төрөөбүт оҕотун салыы турар бургунас ынах хараҕын курдук, сылаас буоллуннар мин тылларым».
 
Күөллэр — томуйах харахтара, кырдаллар — ынах сириннэрэ. Урут биһиги литературабытыгар маннык тэҥнээһиннэр бааллара биллибэт: «күөллэрэ томуйах хараҕыныы харааччы одуулууллара», «ыанньыйбыт ынах синньин курдук томтоҕор кырдалга» (13—7, 14, 15).

==== Ыт. ====
'''Ыт.''' Суругунан литератураҕа даҕаны ыт наар куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллар.
Бандьыыттар — «баай кутуруга хааннаах ыттар!» (24—84).
Фашистар — «хааннаах ыттар» (89—322); «киһи аймахха Гитлер ыт саҕа ким баарай кутталы оҥорбут?» (23—207); империалистар — «сэриинэн иирбит ыттар» (84—62).
Биир тылынан эттэххэ, рабочай кылаас, советскай норуот өстөөхтөрө бука бары — «ыттар».

==== Тыа (мас). ====
'''Тыа (мас).''' Эдэр, күөх тыанан (ойуурунан) саҥа советскай көлүөнэ ыччат халыҥ кэккэтэ дьүһүннэнэр.

Умайан охтубут мастары солбуйа 
Хойуу мас үүнэн, ойуур тыа тилиннэ. 
Коммуна олоҕун уһанар, хоһуйар 
Ыччат бэрдинэн Ийэ сир киэргэннэ. (89 — 498)

Үөр таба муоһа — тыал түспүт ойуура: «адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар» (92— 212).
Хойуу ыстыык — ойуур: «ыстыыктар, ойуур курдук, салгыҥҥа адаарыһаллар» (65—263).
Тыа — муора: «мутукча ойуурум муората тыалтан суугунуу тыаһыыр» (4—251).
Тыаҕа ыллык үктээһин — олох олоруу: «дойдум' ха-ра тыатыгар ыллык сыыһын таһаарыым» (45—196).

Киһи сылдьыбатах ойуурун туорааһын — литератураҕа бастаан суол тыырыы. А. Софронов поэт П. Черных туһунан этэр: «эн... ким да туора хаама илик нуудара ойуурун туораан хайҕаттыҥ» (65—115).

Тыытылла илик тыа мастара — поэт айылла илик ырыалара:

Тыытылла илик тыа 
Лиҥкир хара мастара — 
Айылла илик ырыам 
Симик дуорааннара.
(34—58)
 
Тиитинэн, хатыҥынан, талахтарынан дьүһүннээһин суругунан поэзияҕа, аҕыйыахтааҕар, элбиир. Былыргы үгэһинэн хатыҥнар — кыргыттар, тииттэр — уолаттар: «самантан аллараа үҥкүүлээн дыгыйар маҥан туос чуккулаах мааны кыыс — хатыҥ» (92—114).

Ол хатыҥ тиит мастыын сиэттиһэн 
Эниэни дабайан иһэллэр. 
Сиһиктэр, талахтар силэллэн, 
Эҕэрдэлии наскыһан эрэллэр. (25 — 6)

Күһүҥҥү хахыйахтар — «саһархай сараиааннаах кыргыттар» (98—73).
Хатыҥнар — кубалар: «тумарык быыһынан кубалар курдук туналыһан көстүбүттэрэ дойдум туус маҥан хатыҥнара» (67—40).
«Хатыҥ туоһун сылга иккитэ хастыыллар үһү» диэн «ыраахтааҕы суолун» туһунан таабырыны туһанан, баай дьадаҥыны баттыырын дьүһүннүүллэр: «хатыҥ туоһунуу хастыыллар хамначчыты баай ыаллар» (89— 435).
Талахтар, титириктэр, бэрдьигэстэр — оҕолор:

Түү бэргэһэлээх, мааны 
Оҕолору санатан, 
Маҥан, намчы баатаны 
Талах кэтэн наҥнайда.
(92—217) 

Ийэлэрин кытары киирэннэр 
Сааскы борокуоту көһүтэр 
Саллаат оҕолорун кэриэтэ, 
Бэс титириктэр бэйбэриһэ 
Тэҥкэ тииттар иннилэригэр 
Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр.
(55—63) 

Арыт бэстэр «кыргыттар» буолаллар: «колхоз ходуһатыгар киирэн иһэр кыргыттар курдук, сайбарыспыт бэс мастаах үрүйэ» (2—78).
Үүнэн турар маһынан киһи олоҕун, эрэйин-кыһал-ҕатын, санаатын-оноотун көрдөрүү үгүс. Революция ин-нинээҕи саха дьадаҥыта иччитэх кураайы толооҥҥо со-ҕотоҕун үүнэн муҥнанар хахыйахха холуллар. Оттон дьадаҥы тулаайах оҕо, «тааска хатаастан үүммүт бэс-тии», «буурҕа тыаллыын өрө тустар» (92—77, 231).
Олох, охсуһуу үөһүгэр олорбут поэт бэйэтин «куруҥ маһынан» дьүһүннэнэр: «Бустум-хаттым, кииллийдим» (4—196), — диир.

Доҕордуулар өр арахсан баран көрсүһүүлэрэ тииттэринэн дьүһүннэнэр: «силлиэ тыал олуһа силэйэ оон-ньообут тииттэрэ, тыал сэллээн, эмиэ дьэ куустуһа тү-һэллэрин курдук, куустуһа түстүлэр»  (91 —109).

==== Сибэкки. ====
'''Сибэкки''' арааһын уус-уран дьүһүннээһиннэргэ кил-лэрии суругунан поэзияҕа олус элбэх. Кыыһы, дьахтар кэрэтин сибэккигэ, ордук ньургуһуҥҥа, сардаанаҕа, ал-тан окко уо. д. а. холуйуу суругунан поэзияҕа үгүс.

Сайын оҕуруокка үлэлии сылдьар колхоз дьоллоох кыргыттарын, нуучча поэзиятыгар үгүстүк көрсүллэр параллелизмы туһанан, маннык этэллэр:

Ол ньургуһун төбөлөрө ,
Тыалтан хамсаан эрбэттэр, 
Ол колхоз кыыс оҕолоро 
Оҕуруокка элбэхтэр. (89 — 37, 155)

Кыыһы сибэккигэ холуйууну сэргэ, төптөрү сибэккини кыыска холуйуу эмиэ үгүс. «Оттон эн, сардаана сарыалтан кыыс курдук кыыһаҕын» (51—391); «тыллыбыт сибэкки тыа саҕатыгар кыбыстыбыт кыыс оҕолуу кытаран турар» (34—85).

Сибэккигэ кыыс оҕо эрэ тэҥнэммэт, Советскай былааска үөскээбит ыччаттар — комсомолецтар, пионердар — бары сибэккилэр: «сэрии сирэлийэр төлөнүттэн саҥа үйэ сибэккилэрэ үүммүппүт» (77—41); «биһиги, сир ийэ сибэккилэрэ, силлиэлээх, сэриилээх үйэҕэ сир үрдүгэр кэлбиппит» (89—32).

Сибэкки — үүнүү, сайдыы, чэлгийии:

Бу охсуһуулаах улуу мөккүер уурайдаҕына, 
Коммуна олоҕо    
Хотон-кыайан таҕыстаҕына... 
Сирэйи-хараҕы сылаанньытар 
Сытыы-тырым сибэкки, 
Сири-буору көрдөрбөккө, 
Сирилэччи үүнэн тахсыаҕа.
(36—93)

- Коммунистическай партияҕа туһаайан этиллэр: «симэһин хаанынан устубут сирдэри сибэкки күөҕүнэн тэтэрдэ симээтиҥ!» (89—23).
Сибэкки — охсуһуу, сиэртибэ  кыайыылаах түмүгэ:
 
«аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, кыһыл төлөн сибэкки буолан, кыыһа үүнэр» (55—72).
Сибэккинэн симээһин — аатырдыы-суолурдуу: «Ийэ дойду эн ааккын сибэккинэн симиэҕэ» (77—16).
Сибэкки — үөрүү-көтүү, өй-санаа сырдааһына, көтөҕүллүүтэ: «үөрүү-көтүү сибэккитэ өйбөр саҥалыы тиллэ түстэ»; «сааскы сыһыы сибэккитэ санаам толоонугар сириэдийдэ» (8—28, 29).

Сибэкки — ырыа-хоһоон, поэзия кэрэтэ: «сибэккилии чэлгийэ тэтэрдинэр... мин таптыыр ырыаларым» (9—167).
Ырыа, хоһоон табыллыыта — «ньургуһун тыллыыта» (18—95).

Оттон тостубут, хагдарыйбыт ньургуһун сибэкки — өлүү-сүтүү, кэхтии, «ньургуһун оттуу уҥмутум баара» (89—272).
Сибэккиттэн ураты күөх от арааһа дьүһүннээһиҥҥэ киирэрэ эмиэ үгүс. Холобур, ача, кэнчээри — үүнэр, саҥа көлүөнэ ыччат обраһа: «хаантан мууһа ирбит буорга киһи аймах кэнчээритэ үүннүн диэбиппит» (55—11); «көрбүтүҥ эн мин көлүөнэм бастакы ачаларын» (68— 140).

Итини таһынан советскай поэзияҕа сыыс отторунан, эрбэһиннэринэн араас хаалынньаҥнары дьүһүннүүллэр: «эргэ олох эрбэһинэ эстэн сүтэн,иһиэҕэ» (36—93); «биһиги тэлгэһэбитигэр үүммүт сытыган эрбэһин. Суох, тэлгэһэбитигэр буолбатах, тэрилтэбитигэр...» (4—186).

Сибэккилэринэҥ, сыыс отторунан дьүһүннээһиҥҥэ нууччаттан сабыдыал баара биллэр. «Сибэкки (цветки)» диэн нууччаттан киирбит тыл. Нууччаҕа сибэккиттэн төрүттээх дьүһүннээн этии бэрт элбэх (общество процветает; наука, искусство, торговля цветет; лицо цветет; цвести здоровьем; во цвете лет; цвет общества; срывать цветы удовольствия...).
==== Күөрэгэй, туллук уо. д. а. ====
'''Күөрэгэй, туллук уо. д. а.''' Күөрэгэй, көлүөс, ымыы, татыйык, туллук уо. д. а. чыычаахтар, син-биир фольклорга хоһуйулдарын курдук, күндүттэн күндү киһини — туох-ханнык иннинэ, оҕону, таптыыр кыыһы, дьахтары — дьүһүннээн хоһуйарга үгүстүк туттуллаллар. Уонна күөрэгэй — саас, сайын кэлиитин арахсыспат аргыһа: «көхсү кэҥэтэр, күөрэгэйи ыллатар, күрүлэс куйаастаах күөх сайын» (60—125).

Күөрэгэй таптал, үөрүү, дьол-соргу символа буолар.
 
«Таптал... чыычаахтыы чугдааран, сүрэҕи талбаардан ааһааччы» (89—162); «эһиги миигин өйдүөххүт сүрэх-тэргит үөрүүтэ күөрэгэйдии ыллыыта» (94—133).
Күөрэгэй — көҥүл-босхо санаа: «көҥүл санааҥ көй салгыҥҥа,.. күөрэгэй буолан көтө күөрэйдин» (63—14).
Поэт — күөрэгэй,   кини   ырыата — күөрэгэй тойуга:
&lt;poem&gt;
Баҕардым — мин тыллаах
Күөрэгэй буолуохпун,
Күннэтэ тапталлаах
Дойдубун туойуохпун.
(89—213)&lt;/poem&gt;

Поэт — ымыы: «ымыы чыычаах буоламмын, ыллыы-туойа турабын» (8—14).

Поэт ырыалара туллук, татыйык буолан көтөллөр: «мин бастыҥ татыйык ырыабын куорсуннаан көтүтэ иликпин» (17—457); «ырыам тыллара, тырымнаһан, үрүҥ туллук буолан көтүҥ!» (23—118).

Чыычаах түөһүн кырааската — халлаан өҥө: «ымыы аалай түөһүнүү сарыал кыыһа тэтэриитэ...» (34—8).

Табалар — «туундара туллуктара»  (89—41).

Сылгылар — туллуктар:
Үрүҥ хаардаах сыһыылар. Үрүйэлар, сис тыалар Туллуктара — сылгылар Хаһан аһыы бардылар. (23—119)

Охсуулаах үлэ сүгэтин олуга — «туллуктуу күөрэҥниир» (17—249).

Ааспыт кэм ахтылҕана — үөр туллук:
&lt;poem&gt;
Таптал, үөрүү тулалыыр 
Таалан ааспыт кзмнэрэ 
Сэттэ үөрдээх туллуктуу 
Сиэттистилэр бу курдуу. (55—49)

Сир аргыстара — «киһи өйүн көмүс чыычаахтара» (67-39).

Дьүһүннээһиҥҥэ хараҥаччы эмиэ киирдэ:
Сахаҕа Октябрь сааһын илдьиттэрэ 
Маҥнайгы хараҥаччылар — Ярославскай, Орджоникидзе 
Манна маевкалаабыттар. (92—246)&lt;/poem&gt;

 
«Маҥнайгы хараҥаччылар» («первые ласточки») — нуучча литературатын сабыдыалынан киирбит этии. Сахаҕа арай «хара дьиэ хараҥаччыта, үрүҥ дьиэ үрүмэччитэ» диэн дьахтары хоһуйан этии баара.
==== Кэҕэ. ====
'''Кэҕэ.''' Суругунан поэзияҕа кэҕэ, син-биир норуот айымньытыгар курдук, үөрүү, уһуктуу, дьол аргыһа буолар. Саас кэҕэ эттэҕинэ, сир-дойду ордук тупсарга дылы. Күөрэгэй ыллыыр, кэҕэ этэр, сир дойду симэнэр кэмигэр эдэр дьон тапталлара ордук уһуктар: «күммүт күлэр, кэҕэ этэр... Сүөдэр мин сүрэхпин сүүйдэҕин!» (89—101).

Хойуу күөрэгэйдээх, кэҕэлээх, кэрэ айылҕалаах сир ырыаҕа-хоһооҥҥо киирэр. Оттон кэҕэ мөлтөхтүк этэрэ курус санааны көбүтэр:
&lt;poem&gt;Тоҕо кэҕэм барахсан, 
Ыраах тыаҕа этээхтиигин, 
Түүл-бит курдук, санаарҕаан, 
Аҕыйахтык «кук-куук!» диигин? (92—248)&lt;/poem&gt;

Ол эрээри кэҕэ арыт мөлтөҕү хоһуйууга эмиэ туттуллар. Кураанаҕы айдаарар, дьыалаҕа көппө киһини «кэҕэлии чоргуйар», «кэҕэ курдук», — диэн эҕэлээн этии буолар.
==== Кыталык. Куба. ====
'''Кыталык. Куба.''' Кыталыктар, норуот айымньытыгар буоларын курдук, — кыргыттар: «үс дьүөгэлҥи кыргыттар үс кыталык курдуктар» (73—107).

Эллэй «кыргыттар — кыталыктар» диэни кырдьар сааһы дьүһүннүүргэ туттар. Эдэр саас, таптал, кыталыктар буоланнар, күннээх сиргэ төннүбэккэ көппүттэр, оттон поэт дойдутугар кыһыны (кырдьыыны) көрсө хаалбыт:
&lt;poem&gt;
Эдэргэр  эрэ  баар  кыргыттар 
Кыскыйар тымныылаах кыһынтан 
Күннээх сир сыламнаах сылааһар 
Күрэммит кыталык курдуктар.
Оттон эн төрөөбүт дойдугар 
Хаалбытын. Эн тулаҥ—маҥан хаар.— 
Ол буолтун иннигэр, ырыаҕар 
Маҥнайгы тапталыҥ мэлдьи баар
(94—106)

Кыталык куолаһа — кэрэттэн кэрэ дорҕоон:
 
Кырыымпалыыр куоластаах 
Кыталыгы санатан, 
Нарын, нарын соҕустук 
Таарый, таарый хамускун! (4—94)&lt;/poem&gt;

Олоҥхоҕо сыһыы, толоон киэҥэ кыталык көтүүтүнэн кээмэйдэнэрэ, поэттар эмиэ төрөөбүт дойдулара — туундара — эйгэтэ киэҥин сөҕө, киэн тутта хоһуйаллар: «кыталык, лыглыйа кытыытын булбатах кыраайа» (92 —204).

Сааҕа таптарбыт кыталык — таптал алдьаныыта: «улуу тапталым охтубута оххо таптарбыт кыталык курдук...» (16—61).

Поэттар ырыалара кыталык буолан көтөр, кйнилэр ырыаларыгар «кыталык кыттыһар»:  «сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт кыталык кыыл буолан кыырайдын» (32 — 195).
Поэт өйүгэр үөскүүр саҥа образтар — кыталыктар:
&lt;poem&gt;
Күһүн ааһар кыталыктар 
Ыраах халлаан түгэҕэр, 
Сүтэ-сүтэ кыҥкынатар 
Саҥаларыныы, сороҕор, 
Хоһоону айар санаалар 
Сүтэ-сүтэ көстөллөр.
(98—71)

Поэт музата (айар күүрүүтэ) — кыталык: «көстөрүҥ эн кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» (89— 341).
Арыт поэттар бэйэлэрэ кыталык буолан көтүөхтэрин баҕараллар:

Саймаарар сырдык санаабынан 
Сандаарар саһарҕа кынаттанан, 
Күн айыы кыталыга буоламмын, 
Күндээрэр  күөх  халлааны  кырсынан 
Күөрэйэ-кылбайа көттөрбүөн.
(9—221)&lt;/poem&gt;

Айылҕа көстүүлэрин кыталыкка тэҥнээһин элбэх. Хаар түһэрэ — кыталык үҥкүүлүүрэ: «намыын хаар үҥкүүлүүр кыталык үҥкүүтүн» (16—67).
Саҥардыы кырыыта сырдаан эрэр халлаан — «кынтайар кыталык кыыл кынатын таһын курдук, кылбайар» (8—211). 102
 
Тахсан эрэр күн «көмүс утахтарын кыталыктар кынаттарынан таарыйан лыҥкынаталлар»  (98—6).

Техниканы дьүһүннээһиҥҥэ кыталык эмиэ киирэр. Кремль чаһыытын тыаһа — «кыталык куолаһа» (48— 23).

Самолеттар «кыталыктыы көтөллөр» (86—29). 

Советскай космическай ракета 
Ыйга тиийэн «туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ» (97—279).

Кыталыкка да тиийбэтэллэр, туруйа, куба, хаас образка элбзхтик киирэр буоллулар. Туруйа кыталыгы кытта сэргэстэһэ туттуллар үгэһэ хаалбат. Олоҥхоҕо, кыталык, туруйа кырыйа көтөн кытыытын булбат кырдалларын туһунан этиллэр буоллаҕына, советскай поэттар биһиги баараҕай колхозтарбыт үлэлэрин-хамнастарын сөҕөн, гиперболическай образ оҥорон, кинилэр «туруйа тула эргийэн кыайан туораан тахсыбат киэҥ бааһынатын тиэрэллэрин» туһунан этиллэр (77— 40).

Туруйа хаһыыта үгүстүк тыл хоһоонугар киирэр. Кини сааскы уһуктууну, ахтылҕаны, арыт курус санааны курулуйар. Дьэ ол иһин: «саас туруйа хаһыытыыр күнүгэр саныаҕыҥ дуо миигин» (23—164); «саас туруйа хаһыыта элбэҕи сүрэхпэр этэр» (11—16), эбэтэр: «тулаайах туруйа курдук чоҥкунуу туойуом буоллаҕа» (55—433),— диэн буолар.

Күн-дьыл ааһара «үөһэнэн субуһар хаастар айманар үөрдэрин курдук» (78—29).

Ордук аныгы транспорт сириэстибэлэрэ үөр хааска холуллаллар. Поезд — үөр хаас субуһара: «хонуу боробуостара, хоҥор хаастар хоҥкунаһан иһэллэрин курдук, холбооһуннара-холбооһуннана холугурастылар» (43—129).

Куорат транспора, үөр хаас курдук «күрүлүү тардыллар» (52—310). Бухтаҕа турар борохуоттар «сото-ру айаҥҥа көтөр субан хаастыы, субуруһа турбуттар» (90—54).

Хааһы образка киллэрии кэлин өссө эбиллэр. Сайыҥҥы саһарҕаны, халлаан сырдааһынын хаас атаҕынан, хаас оҕотунан дьүһүннээһин баар. «Сара хаас атаҕыныы сараадыйан тахсар саһарҕалаах туундара», «уоһугар уоһаҕа куура илик куйукаанныы ап-араҕас саһарҕа тэстэ тыҥ чараас хаҕын» (34—83, 57).
 
Фольклор айымньыларыгар куба аҕыйахтык киирбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини дэлэйдик туттуллар. Итиннэ нуучча литературата сабыдыаллаабыт. Көтөрү-сүүрэри холобурга тутта үөрүйэх саха куба курдук талбаны хайаан туһаммат буолуоҕай? Куба, туох-ханнык иннинэ, — кэрэ кыыс, дьахтар:
&lt;poem&gt;
Долгуйан хаамаргын 
Туналыйар кубам 
Тунаарар байҕалым 
Удьурдаах баалыгар 
Устарыгар уурдум.
(36—198) 

Ол ким ойуур быыһыгар 
Ойуу-бичвк отугар 
Куба курдук устарый?
(89—431)&lt;/poem&gt;

Куба арыт — күн: «куула ойуур үрдүнэн куба күммүт ойбут».

Куба түүтэ — хаар, арыт туллук: «хаар түһэр куба кыыл түүтүнүү» (89—217, 341); «кыбыыттан, далтан туллуктар, куба түүтүн ыспыттыы, көтөн тырыбынас-тылар».

Куба куорсуна — хатыҥнар. Баал Хабырыыс күһүҥ туһунан бу курдук хоһуйар:
&lt;poem&gt;
Эн диэтэх эриэккэс оһуордьут 
Куба куорсуна хатыҥнары 
Көмүс үрүмэнэн таҥыннар! (4—109, 193)&lt;/poem&gt;

Маҥан ат — «куба маҥан» (65—263). Маҥан балааккалар — «куба курдуктар» (17—35).

Пароходтар «кубалыы усталлар» (89—533), өрүс сааскы муустара «үөр кубалыы үмүөрэллэр» (54—58).
Ырыа — «кубалыы дайар»; санаа — «кубалыы халаахтыыр» (1—21; 55—49). Үөрүү — «үрүҥ куба үөрүнүү өрө көтөр» (32—212).

==== Хотой уонна мохсоҕол. ====
'''Хотой уонна мохсоҕол''' эр санаа, хорсун быһыы, күүс-уох, героизм символларын быһыытынан суругунан поэзияҕа бэрт үгүстук киирдилэр. Хотойго, туох-ханнык иннинэ, киһи аймах улуу сирдьитэ В. И. Ленин холуллар: «Ленин — үрдүк далааһыннаах киҥкил халтааҥ хотойо» (82—25).

Хорсун-хоодуот революционердар, коммунистар, комсомолецтар, кыһыл буойуттар — бары хотойдор, мохсоҕоллор: «буурҕаны ыҥырар мохсоҕол буолан, халлааны кырсынан дайбыттаргын,.. ыраахтааҕылар манна кыйдыыллара» (89—376); «коммунист партия барахсан хотойдуу хоодуот хоһуун оҕолоро» (36—55, 60); «өрүөл-хотой бойобуой комсомол» (32—56).

Кыһыл знамялар суугуннара — хотойдор кынаттарын тыаһа: «өлөрсүүгэ бэлэм өрүөллүү кынаккытынан чэйиҥ, эрэ, суугунааҥ,.. знамялар!» (55—21).
Саха норуотун легендарнай геройа Баһылай Манчаары — хотой: «Манчаары саныыра: соҕотох олоҕун, маҥнайгы хотой кыыл буоларын» (82—54).

Летчиктар, самолеттар — хотойдор, мохсоҕоллор, кыр-быйдар:- «күлүбүрээбит өҥнөөх көтөр өксөкү көлөлөнөн...», «мохсоҕол кыыл мосуоннаах, модун көтөр аал-лар» (26—23, 28); «кырбый аалым сырылыыр» (51 — 129).
Винтовка тыаһа «хотой кыыллыы чаҥыргыыр» (51 — 129).

Аҕа дойду сэриитигэр фроҥҥа бааһырбыт саллаат — «сатыылаабыт хотой» (55—99).

Норуокка хотойу дьүһүннүүр «хомпоруун» диэн былыргыттан туттуллар эпитеккэ олоҕуран, поэттар арыт бу курдук хоһуйаллар: «мин олоруом хотой курдук: номоҕоннук, хомпорууннук» (20—82).

Ити курдук поэттар тыл араас «кырааскатын оонньотоллор», тылга «тыын угар албастаахтар».

==== Атын көтөрдөр. ====
'''Атын көтөрдөр.''' Уу, тыа араас көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин элбээн иһэр. Хаар «курупааскы үөрүнүү көтүөлүүр» (94—161).

Хабдьы адьас саҥа объегы дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ туттуллар. Холобур, яблоня сибэккилэрэ — хабдьылар: «яблоня, үөр хабдьы кэриэтэ, үрүҥ сибэккилэринэн бүрүннэ» (93—225).

Тоҥсоҕой саҥа  көстүүлэри   дьүһүннээһиҥҥэ   эмиэ киирдэ. Сэриигэ «автомат тыаһа тоҥсоҕой курдук торулуур» (72—18). Оттон тоҥсоҕой бэйэтэ телеграфист: 
&lt;poem&gt;
Ханнык да суһал морзист 
Ымсыырыаҕын курдук түргэн 
Тоҥсоҕой-телеграфист 
Тахсар көҥүл эфиргэ. (34—49)

Уу көтөрдөрүнэн дьүһүннээһин эмиэ кэҥиир. Кыргыттар — «хоптолор курдуктар» (7-3—107).
 
Былыттар — хоптолор: «маҥан хопто былыттао» (4—28).

Ыар санаа-оноо — куһаҕаннаппыт көҕөн:

Төһө өр ол хойомул көҕөннүу 
Көхсүбэр ыар сүгэһэр гынаммын, 
Илдьэ сылдьабын, өһүллүбэт гүмүктүү 
Сымыйа  хоп содулун — дьарҕа санааны?
(37-76)

Хаххан, суор куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ киирэллэр „ Куһаҕан кириитиктэр — хахханнар:

Хаххан күнүс араатардыыр: — 
Баар эбит олоҕу хараардыы!.. 
Сырдыгы көрбөт кириитиктзр 
Син эмиэ итинниктэр. (4—334)

Куһаҕаны, өстөөҕү наар суорунан дьүһүннүүллэр.
Саха баайдара, атыыһыттара — «халаахтыып хара суордар» (32-117).
	
Колониальнай баттал — суор тоҥсуйара:

Эн көөттүҥ: ол өлүү суор тумса 
Үс үйэ туоратын тухары 
Дьон-норуот сүрэҕин тоҥсуйан, 
Тунал хаар кытара сытарын
(88-54)

Империалистар, фашистар, фащист летчиктара — суордар:
Халлаан диэки хайыһыҥ,— 
Хара суордар көтөллөр, 
Эмиэ хааннаах ыһыаҕы 
Тэрийээри көболлөр.
Хараҥа былыт түүҥҥэ
Өлөрө-уора, 
Халаатаан өрө көттө
Баай-фашист суора (89-78, 297)&lt;/poem&gt;
Суордар халаатаһаллара — куһаҕан, өлүүлээх күннэр-дьыллар күөрэйиилэрэ: «сор туолар суостаах күннэрэ, хара суордуу халаатаһан түстүлэр...» (8—149); «түүҥҥү суордуу халаахтаан, түлүк кэмнэр тэйдилэр» (89—203).

Дьиикэй тыа — суор хаһыытыыр тыата: «суор эрэ кыланар суон, күлүк ойуурум» (89—49, 203).
 
Дьиикэй, түҥкэтэх тыа мастара силлиэ түстэҕинэ «хара суордуу халаатаһаллар» (94—159).

Саха суругунан поэзиятыгар кынат образка туттуллуута элбээтэ. Урут «кынаттаммыт», «кынатын куурдубут» эбэтэр «кыната сарбыллыбыт» диэн этиилэр бааллара. Билигин санаа, таптал, үөрүү, ырыа — барыта «кынаттаах»: «буурҕа-сата кынаттаах модун санаам күүрэн турда», «туойуоҕуҥ, кынатын тэнитэн, салаллан иһэр саас үөрүүтүн» (32—187, 195); «туругуруҥ, ыраас таптал кынатыгар куустарбыттар..!» (9—202); «ыҥырар ырыаны төһө да хаайдаллар, көтөр кынатын төһе да бысталлар, кэм кэлиэ...» (92—225).

Үөскүүр үйэ, сайдыы эмиэ «кынаттаахтар». Кыһыл Ойуун этэр: «мин үөскүүр үйэ кынатабын» (38—129).

Утуйар уу эмиэ «кынаттаах»: «минньигэс уу кыната кинини саппыта...» (92—224).

Силлиэ, тыал — «кынаттаах»: «силлиэ хаар кына-тынан кутаам үрдүгэр сапсынар» (34—93).

Дьон былыр-былыргыттан куорсун үүннэринэн кынаттанан көтүөхтэрин баҕараллара, кынаттаахтарга ымсыыраллара. Кинилэр ол баҕалара туолбат этэ, арай түүн түһээн көтөллөрө, «түһээн көтөр үчүгэй ыра» дииллэрэ. Оттон билигин, социализм үйэтигэр, киһи барыта көй салгыньшан көтөр буолтун ааһан, биһиги санаабыт, баҕабыт, үөрүүбүт, ырыабыт-тойукпут, тапталбыт—барыта «кынаттанан көтөр» буолла. «Кынат» образка киэҥник туттуллуутугар нуучча литературатын үтүө сабыдыала эмиэ баар. Нууччаҕа «окрыленный», «расправлять крылья», «крылатые слова», «опускать крылья» эҥин диэн киһиэхэ, киһи деятельноһыгар сыһыаннаан этиилэр элбэхтэр.
==== Саһыл уо. д. а. ====
'''Саһыл уо. д. а.''' Кыырыктыйбыт баттаҕы кырымахтаах хара саһылга холуйуу урут фольклорга баара биллибэт. Оттон поэттар этэллэр: «кырымахтаах саһылга маарынныы кырыарбыт ыас хара баттахпыт» (92— 263).

Күн хайа төбөтүн, тииттэри кытардара кыһыл саһыл кутуругар холуллар: «будьуруспут тииттэр уорҕаларын саһыл кутуругунуу уматар»» (89—79); «күн хайа төбө-түгэр саһыл кутуругунуу оонньуур» (77—36).

Буспут сиэмэ саһыл өҥнөөх: «аһын кутан, буһуо, арыы саһыл буолуо» (32—34); «саһыл өҥҥеөх бурдугу кыһыл обуос тиэйиэ» (89—159).
 
Кырыарбыт хатыҥнар — «кырынаас сонноохтор» (17—135).
Таптыыр кыыһы тииҥҥэ холооһун — сонун образ. Кыыс тапталлааҕын көрсө кэлэрэ бу курдук хоһуйуллар:
&lt;poem&gt;
Тииккэ тахсар
Тииҥим курдук,
Тиэтэй-саарай,	
Тиийэн калиий!
(89 — 52)&lt;/poem&gt;

==== Эһэ. Бөрө. ====
'''Эһэ. Бөрө.''' Саха баайдара, империалистар, кылаас өстөөхтөрө — «соллоҥноох сур бөрөлөр»  (92—206).

Аҕа дойду сэриитигэр гитлеровскай фашистары утары кыргыһыы саҕанааҕы андаҕарга этиллэр: «торҕон бөрөттөн толлон турдахпытына, тутах туттан чугус гыннахпытына, үүнэр ыччаттарбыт үөҕүү гынныннар!» (8—154).

Снаряд, мина «торҕоннообут бөрөлүү улуйбут» (72 -10).

Эһэнэн айылҕа көстүүлэрин дьүһүннээһиннэр бааллар. Холобур, этиҥ, чаҕылҕан — эһэ кыыһыран маһы хайыта тыытара:
&lt;poem&gt;
Хардаҥ эһэ хатырыктаах маһы 
Хайыта-тырыта сынньарын курдук, 
Хара былыттар хаба ортолоругар 
Хабараан сүллэр &quot;этиҥ дарбыйда. (89—54)&lt;/poem&gt;

Сэриилэһэр сиргэ түүн буолуута сиэмэх кыыл сыыллан иһэригэр холуллар: «тыҥыраҕын кистэнэн, үөмэн, тыа кыыла иһэринии... хайаларга, кытылларга хаппахтана хараҥарда» (97—57).

==== Таба уо. д. а. ====
'''Таба уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа таба, чубуку, бүүчээн образка үгүстүк киирэллэр. Уу дохсун_ сүүрүгэ «үөр кыыл табаҕа маарынныыр» (94—166).

Былыттар «үргүбүт бүүчээннии үөрдүһэллэр» (11 -6).
Туундараҕа күн-дьыл «үөр таба курдук сырсан ааһар» (79—351).
Ыраахтааҕы былааһын саҕана хотугу омуктар «ырыган табалыы сиэлэллэрэ» (92—206).
Кэнэн, килбик киһи «туундара үргүүк чубукутун курдук» (23—207).

 
Поэт ырыалара — тугуттар: «мин тугут ырыаларбын тоҥустардыы маанылааҥ!»
Дьол—тэһии таба: «дьол тэһии табаларын дьон маамыктаан туталлар» (19—83, 143).

==== Балык. ====
'''Балыгы''' суругунан поэзия дьүһүннээһинэ оҥоруу фольклортан бэрики эбиллибэтэ. Сэбирдэх тэлибириирэ, сүрэх мөхсөрө илимҥэ иҥнибит собоҕо холуллар: «Илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии хамсыыр сэбирдэх...»; «илимҥэ иҥнибит соболуу илибирии түстэ сүрэҕим!» (4—155).

==== Үөннэр-көйүүрдэр. ====

'''Үөннэр-көйүүрдэр.''' Үрүмэччинэн ойуулааһын фольклордааҕар кэҥээтэ. Аны кыргыттар эрэ үрүмэччигэ холуллубаттар, парашют эмиэ — үрүмэччи курдук: «парашют күөх урдүктэн лыах курдук тэлээрдэ» (89— 163).

Кыайыы салютун уоттара — үрүмэччилэр: «салют уоттаах үрүмэччитэ» (84—31).

Бэһиэлэй ырыа — үрүмэччи: «көтүттэрбиэн эн кытылларгар көрдөөх тойук үрүмэччилэрин» (55—94).

Эриэн кыыл, хомурдуос, ооҕуй, сахсырҕа куһаҕаны дьүһүннүүргэ туттуллаллар. Былыргы эрэйдээх, эрийэ-буруйа суол «эриэн кыыллыы эриллэр»; Ийэ дойдуну, партияны таҥнарыы «эриэн үөннүү сыыллар» (84— 52, 79). Өрүс арыт «эриэн кыыл курдук синньии» ус-тар (65—281). Баттал дьадаҥылары эриэн кыыллыы эмэр: «хааннаах хара моҕой кыыл эттээх-хааннаах ик-ки атахтааҕы эриллэ сылдьан эмэн эрэр...» (38—122).

Кулаахтар, тойоттор, бурсуйдар — «кубулҕат моҕойдор» (36—75).

Хааннаах фашистар — моҕойдор: «моҕой фашист сүүһүгэр уордаах сааны эстим» (55—25).

Санаа-оноо, күнүүлээһин — эриэн кыыл эмэрэ: «эриэн кыыл күнүүтэ» (85—268).

Ыраахтааҕы былааһын саҕанааҕы хараҥа, батталлаах олох — «ооҕуй оҕус бадараанныыр өлүү дьэбэрэтэ» (81—7). Баайдар — «ооҕуйдар» (89—129).

Ол эрээри ооҕуй сорох омуктарга сүрдээхтик ытыктанар. Арҕаа Африкаҕа уонна Вьетнамҥа ооҕуйга хайдах сыһыаннаһалларын туһунан инники этэн турабыт. Оттон Хоту Муустаах муора кытыытыгар олохтоох эскимостар ооҕуйга, син биир суорга курдук, сүгүрүйэллэр. Эскимостар ооҕуйу, киһи курдук, «иннигэр илимнээн» аһыыр дииллэр. Бу үөн киһини быыһааччы, араҥаччылааччы буоларын туһунан элбэх остуоруйаларга, номохторго этиллэр (132—89).

==== Көмүс, тимир уо. д. а. ====
'''Көмүс, тимир уо. д. а.''' Суругунан поэзияҕа даҕаны туох үчүгэй бука барыта «көмүскэ» холуллар. Элбэхтэн сорох холобурдары аҕалтыаҕыҥ.

Күн — көмүс кытыйа, көмүс сымыыт, көмүс куба: «көмүс кытыйалыы ойдо күн» (64—26); «күдэрик уҥуор халлааҥҥа көмүс сымыыт күн ойор» (65—28); «күн көмүс кубалыы долгуйда» (32—106).

Ый эмиэ көмүс диэн эпитеттэнэр: «илин халлаан арҕаһын көмүс ыйым кэрийдэ» (65—64).

Күһүн — көмүс, көмүс атынан көтүтэр: «бу дьогдьоот күһүммүт көмүһүн бүгүҥҥү эдэр саас күллэрдэ» (17—280); «көмүс атынан көтүтэн ааста күлүм-чаҕыл күһүммүт» (70—22).

Күһүҥҥү көтөҕө көмүс: «эн атаҕыҥ анныгар көбүөр — көмүс көтөҕө» (18—99).

-«Көмүс күһүн», «көмүс илии» диэннэргэ нуучча этиилэрэ сабыдыаллаабыт буолуохтарын сөп (золотая осень, золотые руки). Арай олоҥхоҕо Айыы Нуоралдьын «бабыа көмүс ытыстааҕа» хоһооҥҥо киирэрэ. Оттон билигин советскай дьон быйаҥы орҕорор «кыһыл көмүс илиилээхтэр».

Өрүс уута, сүүрүгэ — көмүс. «Лена көмүстүү сүүрүктүүр»; Лена уута айанньыт иннигэр «кыһыл көмүс суол буолан кутуллар» (89—119, 231, 291), кинини «күн оонньуур көмүс далаһата» (76—15) диэн эмиэ ааттыыллар. Үрүччэлэр «сүүрүк көмүс тылынан» ыллыыллар (17 —19). «Үрүҥ көмүс бырдаатынан ыһыахтана оонньуур фонтан» (4—317). Күн сырдыга көмүстээх: «сааскы күн көмүстээх сырдыгын чаҕыла үрдүбэр тоҕунна» (32—62).

Көмүс диэн эпитет сибэккигэ эмиэ туттуллар: «быраһаай, мин күндү Сэргэлээҕим, күөх халлааным, көмүс сибэкким» (95—88).

&lt;poem&gt;
Поэттар айар музаларын кыната — көмүс:
Биирдэ иэйэр Муза көппүтэ 
Сайсары киэҥ тулатынан, 
Эргэ хомус тылын тарпыта 
Алҕас көмүс кынатынан. (65 — 293)&lt;/poem&gt;

Күөрэгэй тойуга — «көмүстээх», Кавказ хайаларын төбөтө — «көмүстээх» (32—84, 151). 110
 
Кремль сулуһа «кыһыл көмүс кыымнарынан кытыастар» (7—193). Бааһынаҕа буспут сиэмэ куоластара көмүһүнэн күлэллэр» (23—107). «Кыһыл көмүстүү помидор кытыастар» (93—224).

Киһи ырыата, санаата, сүрэҕэ — көмүс. Ленин «үтүө сүрэҕэ көмүстээҕэр ыраас этэ» (82—25),
— дииллэр. Итини тэҥэ «көмүс көҥүл кэллэ», «оҕо саас көмүстээх күннэрэ», «көмүс күннээх эдэр саас» диэн этиилэр бааллар.

Көмүстэн ураты тимир, алмаас, чөмчүүк уо. д. а. дьүһүннээһиҥҥэ туттуллаллар. Кылаас охсуһуута ерө күүрбүт кэмигэр аан дойду «кытарбыт тимир курдук, кыыһа ыгыстыбыт ньуурданар» (36—92).

Поэт тыла — ыстаал, алмаас. В. Маяковскай «ыстаал, алмаас тыллары кылапаччытан, ытыс муҥунан ылан, ыччат сүрэҕэр ыһыахтыыра» (89—192).

Үлэһит норуот үйэ-саас тухары үрүлүйбүт көлөһүнэ «алмааска кубулуйбутун» лирическэй герой бу курдук этэр:
&lt;poem&gt;
Мин тоҥ буору тобулу 
Түспүт ыар көлөһүнүм 
Алмаас таас буолбут.
(12—37)

Арыт кини көлөһүнэ эрэ буолбакка, хараҕын уута кытта холбоһон алмаас буолар:

Тоҥмут-хаппыт сордоох эргэ кэмҥэ 
Тохпут икки хараҕыҥ уута, 
Иэнинэн сүүрбүт көп көлөһүнэ 
Сиргэ иҥэн, алмаас буолбут. (94—154)&lt;/poem&gt;

Бу этиилэргэ норуот уһун үйэтигэр эрэйдэммит эрэйэ, кыһалҕата, охсуһуута, үлэтэ хаалаи хаалбата образтанар.

Харах уута — чөмчүүк: «Чурумчуку чоҕул хараҕын уута чөмчүүк курдук тохтор» (89—252).

Поэт бастыҥ ырыата — көмүс чөмчүүк: «ыстарбыан эн долгуннаргар ырыа көмүс чөмчүүктэрин» (55—93).

Манна икки хос дьүһүннээһин баар. Поэт бастыҥ, күндү ырыата чөмчүүккэ тэҥнэнэр, оттон ол көннөрү чөмчүүк да буолбатах — «көмүс чөмчүүк», а. э. чулууттан чулуу чөмчүүк.

=== Б) КЭННИКИ КИИРБИТ ДЬҮҺҮННЭҺИИЛЭР ===

==== Буурҕа, этиҥ. ====
'''Буурҕа, этиҥ.''' Былыргы фольклорга силлиэ, холорук, этиҥ тыаһа иэдээн, алдьархай иһэрин, бухатыырдар охсуһууларын биитэр айыы бухатыырын айана күүһүн, түргэнин дьүһүннүүр ньыма буолаллара. Атын ойуулааһыннарга айылҕа ити көстүүлэрэ үгүстүк туттуллубаттара. Ити көстүүлэри араас хоһуйууларга киллэрии ордук улуу Октябрьскай социалистическай революцияттан бэттэх күүһүрдэ.

Буурҕа, этиҥ үксүгэр биир ис хоһоонноох ойуулаа-һыннарга туттуллаллар, сэргэстэһэ сылдьаллар. Улуу Октябрь — аан дойдуга хаһан да буолбатах «силлиэ», «буурҕа», «холорук»: «сир ийэ үрдүнэн силлиэлээх холорук силлиэрэн-боллоорон ытыллан таҕыста» (36— 26).

Октябрь уһук Саха сиригэр эмиэ «буурҕаны», «этиҥи» туруорар: «кыраай муннук дойдуга уордаах этиҥ дарбыйда, уохтаах сата часкыйда».
Оттон кылаассабай охсуһуу хабыра ааһан, эйэлээх тутуу кэмэ эргийиитэ саас кэлбитигэр, этиҥ, силлиэ кэнниттэн күн көрбүтүгэр холуллар: «уот буурҕа хонуктар оргуйан аастылар, күндэлэс сырдыктар күлүмнүү тыктылар» (32—16, 25).

Улуу революция күннэригэр төрөөбүт поэттар: «улуу Өктөөп буурҕата биһигини бигээбитэ» (4—129),— дииллэр. «Ханнык да буурҕаттан толлубат коммунист буойуттар буолуохпут» (89—424),— диэн комсомолецтар ыллыыллар.

Коммунист, революционер санаатын күүһэ, дохсуна уот буурҕаҕа холоонноох: «умайар сата-төлөн санаалаах хоодуот хорсун коммунистар». Революционер поэт ырыата-тойуга — «умайар буурҕа» (36—92, 176). Коммунистар «буурҕалаах ырыалара доргуйар», кинилэр «холоруктаах уот-буурҕа хоһоонноругар коммуна олоҕун чугдаарда туойаллар» (36—66, 79). Октябрь уһулуччулаах поэта В. В. Маяковскай «сибигинэйбитэ — силлиэ буолан сирилиир» (89—194).

Революция музыката «буурҕалыы куугунуур» (36— 45). Революционнай күүһү түмүнүү бырааһынньыга, параада «этиҥнии дарбыйар» (36—52). Саҥа олох тутуута, Стахановтыы үлэ «этиҥнии лиҥкиниир» (36— 45). Ыччаттар, комсомолецтар — «уот силлиэлэр», эргэни эһэргэ «этиҥнии сааллаллар» (32—44).

Капитализм дойдуларыгар буолар кылаас охсуһуута, революция — этиҥ, силлиэ: «Арҕааҥы бырааттар! Быыһаныы этиҥин хаппытаал халлааныҥ оройугар этитиҥ!»

Силлиэнэн, буурҕанан кырдьык, көҥүл иһин охсуһуу, революция эрэ ойууламмат, империалистар талыыр-халыыр сэриилэрэ, реакционнай күүстэр дьайыылара эмиэ көрдөрүллэр:
:Арҕааттан анысхан тыал үрэр... 
:Үрүҥ күммүтүн өлбөөрдө. 
:Өһөхтөөх өһүнзн өһүрэн 
:Өстөөх биһиэхэ өргөйдө.

(89—152, 286)
Биһиги суругунан поэзиябытыгар — айылҕа атын көстүүлэрин сэргэ — тыалы, чаҕылҕаны  тыыннааҕы - сытыы, лирическэй образ оҥоруу бэрт үгүс. Тыал — күндү, истиҥ доҕор, таптыыр сүрэх аргыһа:
:Өйдүүбүн сайыҥҥы күөх түүнү, 
:Сэбирдэх уһуктан эрэрин, 
:Тыаһа суох сиккиэр тыал түннүгү 
:Сэрэнэн сэгэтэн киирэрин... 
:Тыал миигин күүлэбэр күүтэрэ... (77 — 18)

Тыал арыт мэниктиир: «мэник оҕолуу көрсөн, тыал мин түөспэр кэтиллэр» (4—285).
Кыһын туундара тымныы тыалын балаһата, абааһылар курдук «бэригилдьиһзллэр», киһиэхэ моһуолу оҥороллор (90—52).
Оттон революция иннинээҕи хараҥа, батталлаах үйэ киһитин кулгааҕар тыал тыаһа арыт өосө ынырыктанан иһиллэр: «кыһыҥҥы кыскыйар тыал кыланар кыыдаана, кырыыр курдук, улуйан барара» (8—257).


==== Муора, өрүс, долгун, сүүрүк. ====

'''Муора, өрүс, долгун, сүүрүк.''' Норуот айымньытыгар муора, долгун, сүүрүк дьүһүннээһиҥҥэ аҕыйахтык кытталдара. Оттон суругунан поэзияҕа, ордук Улуу Октябрьскай социалистическай революцияттан бэттэх буурҕаны, этиҥи, чаҕылҕаны кытта уу эйгзтэ дьүһүннээһиҥҥэ бэрт үгүстүк уонна араас өрүттээхтик туттуллар буолла. Норуот олоҕор тахсар революционнай уларыйыы, хамсааһын, тосту өҕүллүү, тэтимнээх сайдыы - барыта саха советскай поэзиятыгар муора долгуна түллүүтүнэн, өрүс сүүрүгүнэн образтанар.

Батталы утары өрө турбут норуот — муора долгуна, баала: «муора баалын курдук күүрэн, модун норуот өрө турда» (83—8).

Хамначчыт өрө туруута — «халыйар сүүрүк күүһэ». Советскай былаас кыайан, биирдии ыаллар «сааскы уу дьырылыы сүүрэн, түмсэрин курдук» көхтөөхтүк, колхозка киирэллэр (89—26, 84). Россия — «сир модун өрүһэ», саха норуота — Ол өрүскэ кыттар «өҥ үрэх» (90—37).

Дьоллоох советскай олох — «өҥ үрэхтии устар», кини ханнык да хаарчахтан иҥнибэккэ иннин диэки дьулусханнык сайдыыта саас хоту дойду өрүһэ эстэригэр холоонноох. Оттон хараҥа, батталлаах үйэтээҕи олоҕу арыт змиэ өрүс уутунан дьүһүннүүллэр буолан баран, ол үөрэ-көтө, өрегөйдүү устар уу буолбатах,— «таас хапчааҥҥа ыгыллан, ытыы устар уу» (89—540).

Норуот олоҕун саамай ыарахан күннэригэр үөскүүр санаа-оноо, харах уута элбэҕэ муораҕа тэҥнэһэр.
:Дойдугун, бар-дьоҥҥун, оҕоҕун 
:Эн, ытыы олорон, саныырыҥ,
:Оччоҕо күүс ылан туорууруҥ 
:Ол дириҥ кутурҕан.муоратын. 
:(92—203)

 
Киһи обществотын олоҕо — муора, оттон ол муора «хаан хадьааһыннаах өлүү долгунунан. өрүтэ үллэҥниирэ» — аан дойду иккис сэриитэ (55—7).

Оттон советскай олох, үүнүү-сайдыы кэмэ — «эппэҥнии мэҥийбит оргуйар-долгуйар муора» (32—59). Ленин партията, Кыһыл Армия күүһэ-күдэҕэ «балкыырдаах байҕал баалланарын курдук» (36—42).

Революция ыччата, Ленин комсомола — «оргуйар-долгун», «чобоо долгун». Ленин үһүс сүһүөхтэрэ — эдэр пионердар «долгун курдук куугунууллар, сүүрүк кур-дук чарылыыллар» (89—23, 35, 65). Уопсайынан даҕаны айар-тутар советскай киһи олоҕо эрчимнээх сүүрүк курдук: «олоҕум түргэн сүүрүгэр оҕо саас имэ кэйэр» (23—161).

Норуот көҥүлүн иһин охсуһар чулуу дьоннор, геройдар өйдөрө, сүрэхтэрэ муоралыы долгуйар. «Дьоллоох коммунизм туругурарын туһугар, долгун курдук, дохсун буолуҥ!» — диэн поэт норуотун ыҥырар, кини сүрэҕэ түөһүгэр «тыалырбыт Лена баалыныы күүрэр» (89—20, 561). Тапталлааҕын көрбүт сүрэх, «муора курдук, эппэҥнии, долгуйа бааллырар» (92—264).

Муораны, долгуну, сүүрүгү образка киллэрии аспега улам элбээн иһэр. Билиҥҥи кэмҥэ эйэ туһугар охсуһааччылар халыҥ армиялара океан курдук баараҕай, ол иһин этэллэр: «эйэ океанын биир таммаҕа, мин» (45—121), — диэн.

Ыччат, комсомолецтар ырыалара «күүстээх сүүрүк тыаһыныы» иһиллэр, кинилэр бойобуой тойуктара «сааскы күүс сүүрүктүу кутуллар» (89—422, 423). Урут «кыһыл тыл байҕалы оломнуур» диэн буоллаҕына, билигин поэттар «тыл далай уутугар тыыланан усталлар» (4—140); кинилэр ырыалара — «сырдык үрүччэ» (32— 355), «өҥ үрэх уутунуу аллар», «көмүөлүн күөрэлиир көй күүстээх сүүрүккэ маарынныыр» (89—427). Кинилэр «туойар муоралара» — комсомол (89—72). Поэт айар ырыата, төрөөбүт Ленатын уутун курдук, бар-дьон «сүрэҕин сөруүкэтиэн», өрүс долгуннарын курдук, күүстээх-уохтаах буолуон баҕарар (55—94).

Коммунистар, саҥа олоҕу тутар советскай дьон охсуулаах үлэлэрэ муоралыы, долгуннуу «куугунуур», «барылыыр» (36—71). 

Колхозтаахтар бурдуктара, отторо «күөх муоралыы, буолактарга долгуйар», кинилэр молотилкаҕа астыыр өлгөм сиэмэлэрэ «дьоллоох олох көҥүһэ» буолан сүүрүгүрэр (89— 159). Советскай куорат көй элбэх электричествотын уота эмиэ муораҕа холоонноох: «эмискэ сандааран көһүннэ аллара электро муората» (32—250).

Долгуну, сүурүгү, муораны араастаан тыыннааҕымсытан хоһуйуу фольклор айымньыларыгар суох этэ. Манна биһиги литературабыт айылҕаны кытта ыкса сибээстээҕэ, төрөөбүт айылҕа кэрэтин умсугуйуу, таптааһын, кини эҥин көстүүлэригэр киһи санаатын ис эгэлгэ оонньооһуннара тыктарыллан көстөллөр.

Сарсыарда:
:Лена ыраас уутугар 
:Эрдэ турбут долгуттар 
:Сөтүөлүү, умсаахтыы 
:Сүүрэ көтө сырыттылар.
(55—102)

Муора сайуҥҥы туманнаах сарсыардата саҥардыы уһуктубут кырасаабыссаҕа холуйуллар:
:Оронугар уһуктан баран,
:Таалалаан сытар талба кыыстьы,
:Муора, туман суорҕанын аһан, 
:Аргыый хамсыыр, арылла
::::::::сырдыыр. 
(4—221)


==== Сулус. Кустук. Дьүкээбил уота уо. д. а. ====
'''Сулус. Кустук. Дьүкээбил уота уо. д. а.''' Былыргы фольклор айымньыларыгар сулус, кустук уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ бэрт аҕыйахтык киирбиттэрэ. Сулус фольклор дьүһуннээһиннэригэр үксүгэр манныктарга туттуллара: олоҥхо, остуоруйа персонажтарын айаннара түргэҕин образтаан этэргэ («сындыыс сулус сүүрүүтүн курдук «сур» гынан хаалла»), харах сытыытын көрдөрөргө («хатааһын чолбонун курдук харахтаах») уонна элбэҕи бэлиэтээн этэргэ («халлаан сулуһун курдук элбэх»).

Советскай поэзияҕа сулус образка киириитэ быдан элбээтэ уонна туттуллар аспега кэҥээтэ. Олоххо туох ыҥырар, сырдыыр, умсугутар барыта сулуһунан образтанар.

Дьол, баҕа санаа — сулус: «дьол чолбон сулуһа чоҕулус гыныаҕа!» (89—51), «ырабыт сырдык сулуһа аны да күлүмнүү турдун» (32—336).
Советскай Союз — «көҥүл, дьол сулуһа» (89—222).

Москва куорат «көй сулуһа күлүмнүүр» (92—214). Революционер, ленинец «сүүрэр уот сулустуу сырдатар», эдэр пионер — «эдэр сулус» (89—71, 113).

Сиргэ үөскээбит үтүө дьоннор бары —- сулустар, оттон эн — кинилэртэн биирдэстэрэҕин: «сир ийэ — киһи халлаана, онно эн биир сулускун» (16—6).

Поэт албан аата, ырыалара — сулустар. Маяковскай албан аата: «аан дойду поэзиятын халлааныгар аралдьыйбат сулус буолан аралыйда» (89—197).

Түүҥҥү куорат электрическэй уоттара — «сиргэ түспүт сулустар» (23—94).

Сулустары бэйэлэрин араастаан хоһуйуулар эмиэ бааллар. Холобур, Чолбон — «халлаан чэлгиэн тэлгэһэтин кыһыл көмүс сэргэтэ» (13—16). Оттон хотугу булчут көрүүтүгэр сулустар субу сарт түһүөххэ айылаах «көлөһүн таммахтарыгар маарынныыллар» 34— 31).

Кустук фольклор дьүһүннээһинигэр киириитэ эмиэ сэдэх этэ. Мааны дьон солко курдара — «кустук курдук» (52—231). Олоҥхоҕо айыы бухатыырын ата «кустук курдук курбуу-дьирбии холуннаах» (39—170).

Кустук суругунан литература образтааһыннарыгар араастаан киирэр буолла. Кини, туох-ханнык иннинэ, дьахтар кэрэтин хоһуйууга туттуллар. Кыраһыабай кыыс «хаанын ырааһа халлаан кустугар, ханыылыы» көстөр (43—99). Дьахтар кэрэ суһуоҕа эмиэ кустукка ханыыланар:
:Субуруйар  эрэ  суһуоххун 
:Халлааным эрэ кустугар 
:Ханыылыы эрэ саныыбын

(58—266)

Кыраһыабай дьахтар оҥостон, доҕорун көһүтэн олорор бэйэтэ бүтүннүү — кустук:
:Субуруйар долгун 
:Суһуоххун тараанан, 
:Күлүмнүү-мичиҥнии 
:Күүтэн олороргун 
:Курбуулаах арылык 
:Кустукка холуйдум.
(36—198)

Сибэккилээх хонуу устун долгуһуйа хааман иһэр кэрэ кыыс — «кустук дьэрэкээнин курдук» (51—339).
117&quot;
 
Кустук абстрактнай өйдөбүллэри дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. Холобур, герой өлбөт-сүппэт албан аата — «кустуктуу умайар» (33—144).
Советскай норуот культураҕа ситиһиилэрэ — кустуктар: «хотугу халлаан саҕаҕар культура кустуктарын түһэриэҕиҥ!» (23—69).
Ырыа кэрэтэ, үчүгэйэ эмиэ кустуктаах: «кустуктаах ырыалар кубалыы дайдылар» (1—21).

Дьүкээбил уота фольклор образтааһыныгар дэлэйдик туттуллубат эбит буоллаҕына, суругунан поэзияҕа кини арыт суһуох толбоно, арыт былаат уо. д. а. буолуталыыр. Нуучча кыыһын кугас баттаҕар дьүкээбил уота оонньуур: «дьүкээбил уоттара кыыһаллар эн көмүс араҕас баттаххар» (89—300). Лена өрүс «дьүкээбил төлөнө былааттаах» эдьиий дьахтар дьүһүннэнэр (88—52).

Ардах фольклорга уус-уран тэҥнэбил быһыытынан туттуллубутун билбэппит, оттон суругунан поэзия дьүһүннээһинэ буолбут холобура элбэх. Ардах — сэрии, сэрии буулдьата: «ытаама, ийэкээниэм, ытаама, арҕааттан таҕыста уот ардах» (79—156). Аплодисмент тыаһа — ардах тыаһа: «аплодисмент астыбат ардаҕа табыгырыы тыаһыыра» (89—192). Поэт айар үлэтэ — ардах: «ньүөл былыттыы ардыаҕым күөхпүн — ырыабын үүннэрэ» (34—30).

Ардаҕы айылҕаны тыыннааҕымсытыыга уонна атын көстүүлэргэ сыһыаннаан киэргэтэн хоһуйуулар бааллар. Күһүҥҥү ардах — халлаан ытыыра:
:Халлаан хара былытын 
:Халҕаһалаан аҕалар, 
:Хагдарыйар айылҕа 
:Хаарыан күөҕүн аһыйар 
:Харах уута ардаҕын 
:Харса суохтук халытар... 

(94—91)

Сааскы  ардах таммахтара— этигэн устурууналар:
:Уулаах хара былыттан 
:Унаар күөх хочоҕо тиийэ 
:Сайаҕас — сайдам 
:Сааскы өгарөн ардах 
:Күлүмүрдэс
:Күөх устурууналарын тардар. 

(34—65)
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>gsfjs1r4nxdwejy7hskyu119sz3mezd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СПДьНь/Төрдүс глава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2578</id>
    <revision>
      <id>10106</id>
      <timestamp>2026-08-09T03:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{header  | title      = Төрдүс глава  | author     = Копырин Николай Захарович  | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара  | previous   = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]  | next       = [[СПДьНь/Бэһис глава|Бэһис глава]]  | notes      =  }}&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>10106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="2iq1wjhqra6lidc7b5t4vy70n1ssbzj" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Төрдүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Бэһис глава|Бэһис глава]]
 | notes      = 
}}</text>
      <sha1>2iq1wjhqra6lidc7b5t4vy70n1ssbzj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10107</id>
      <parentid>10106</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="507" sha1="izurhpguzoz7xb2hju5n966k2xdmwzu" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Төрдүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Бэһис глава|Бэһис глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>izurhpguzoz7xb2hju5n966k2xdmwzu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10108</id>
      <parentid>10107</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dliavib</username>
        <id>2204</id>
      </contributor>
      <origin>10108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36824" sha1="9tk73y7m04bp16dw3m5b2czwgp781bh" xml:space="preserve">{{header
 | title      = Төрдүс глава
 | author     = Копырин Николай Захарович
 | section    = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара
 | previous   = [[СПДьНь/Үһүс глава|Үһүс глава]]
 | next       = [[СПДьНь/Бэһис глава|Бэһис глава]]
 | notes      = 
}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
== Төрдүс глава. САХА ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННЭЭҺИННЭРИН СОРОХ УРАТЫЛАРА ==
Саха поэзиятын үгүс дьүһүннээһиннэрин атын омук дьоно сүнньүнэн өйдүөхтэрин сөп. Ол эрээри сорох дьүһүннээһини өйдүүрү ааһан, сүрэҕинэн ылынарга саха былыргы итэҕэлин, абыычайын, майгытын, былыргы легендаларын, үһүйээннэрин уонна сорох ураты поэтическай үгэстэрин, зстетическэй көрүүлэрин билиэххэ наада.

Аҕа дойду сэриитин саҕана хаан-уруу Украинаны өстөөх оккупациялааһыныттан босхолуурга саха буойуннарын ыҥыран хоһуйарыгар П. Тулааһынап бу курдук эппитэ:
:Өстөөҕү кыйдаа, өлөр, үүр, 
:Эн киир бастакы кэнкэҕэ, 
:Ньургун Боотур көмүскүүр 
:Күндү Туйаарыматын кэриэтэ, 
:Украинаны өрүһүй!
(78—179)

Оттон ыалдьыыттан, балыыһа суорҕаныгар-тэллэҕэр хам ылларыыттан буумтуйуу абатын Сем. Данилов бу курдук хоһуйар: «мин Мүлдьү Бөҕөлүү буумтуйан муҥнаҥным бу өлүү олохтуун быысаһар сиригэр» (18 — 119).

Күн улууһун дьонун көстүбэт биистэртэн көмүскүүргэ туох баар күүһүн-күдэҕин харыстаабакка охсуспут Ньургун Боотур уонна отут сааһыгар диэри босхоҥ сыппыт Мүлдьү Бөҕө тустарынан олоҥхолору билэр киһи бу хоһооннор образтааһыннарын сүрэҕинэн-быарынан ылыныахтаах, ордук үчүгэйдик өйдүөхтээх.

Итини тэҥэ Арсан Дуолай, Ап Чарай, Уот Уһутаакы уо. д. а. олоҥхо персонажтара, айыылар, иччилэр поэтическай образтааһын быһыытынан туттуллаллар. Аллараа дойдуга, Ап Салбаныкы айаҕар, Өлүү Чөркөчүөх төрдүгэр, Үс Ньүкэн үтүгэн түгэҕэр алдьархайдаах адьарай аймахтара олороллор диэн олоҥхоҕо этиллэр. Кинилэр аҕа баһылыктара арбаҕаһын бүрүммүтүнэн төрөөбүт, адаҕатын кзппитинэн кэлбит, арсыын тиистээх Арсан Дуолай (Буор Маҥалай) диэн аатырар. Аллараа дойду адьарайдара — орто дойду дьонун өлөр өстөөхтөрө — алдьатарталыыр эрэ адьынаттаахтар, ахса биллибэт ааһар албастаахтар, куотар кубулҕаттаахтар, туттарбытынан балыырдаахтар, көрдөрбүтүнэн мэлдьэхтээхтэр. Дьэ, ол иһин сорох поэттар айымньыларыгар немец фашистара Арсан Дуолай аймахтарыгар холуллаллар (4—388).

Аллараа дойду биир аарымата ап төрдө аатырар Алып Хара бухатыыр буолар. Кини ооҕуй оҕус бадараанныыр иһик бадылҕах дойдуга олорон, Ап Чарай оҕуур быатынан айыы бухатыырын сөрүү тардан ылан, өлүү кутатыгар батылыннарар идэлээх. Ол курдук, тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Айыы Дьураҕастай бухатыыры  сөрөөн өлөрөрүгэр  тириэрпитин  Ньургун Боотур быыһыыр. Алып Хара — өлүү луоҕатын ис кы-рыытыгар үс хос бастаах, сэттэ салаа кутуруктаах, сэттэ анньар иннэлээх, өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах таллан эриэн дьүһүннээх баҕадьы буолан, үс төгүл түүрүллэн, көстөр-көстүбэт гына сытар. Ап Чарай быатыгар чороччу эриллибит Айыы Дьураҕастай эмиийин кэрзтигэр диэри өрө көбөн истэҕин аайы ол күтүр өлүү дьуоҕатыгар тимиччи тардан иһэр эбит. Ньургун Боотур, эдьиийэ Айыы Умсуур удаҕан биэрбит айыы далбар кымньыы-тынан Ап Чарай быатын быһа түһэн, Айыы Дьураҕас-тайы быыһыыр. Кинилэр иккиэн көмөлөөн Алып Ха-раны өлөрөллөр. Дьэ итинтэн поэттар Ап Чарай быа-тынан дьүһүннээһини элбэхтик киллэрэллэр.

Баай баттала, хабалата — Ап Чарай быата: «бардам баай Ап Чарай илимэр иҥнэммит бакаайы кэтэрбит, бакыйан иһэрбит» (8—118).

Немец фашистарын оккупацията — Ап Чарай. кэлгиэтэ, ол кэлгиэттэн Советскай сири босхолуурга поэт буойуннары ыҥырар: «айыы аймаҕын атаҕын кыаһы-лаабыт Ап Чарай кэлгиэтин быһыта сынньаҥҥын, күн дьонун көмүскүү оҕус!»

Колониализм — Ап Чарай супту уулааһына: «Азия, Африка норуоттара, Ап Чарай супту уулаабыт кулуттара!» (8—137, 59).

Уот былыр сахаҕа олох тыына буоларын, уот иччитигэр Хатан Тэмиэрийэҕэ сүгүрүйүү олус күүстээҕин, уокка сыһыаннаах дьүһүннээһиннэр злбзхтэрин туста-рынан инники этэн турабыт. Уокка сыһыаннаан образтаан этиилэри норуот итэҕэлин билэр эрэ киһи үчүгэйдик өйдүөн сөп: «Эмиэ киэһэ эргийэн кэлэр, үөрэр Хатан Тэмиэрийэ» (23—117). Аҥардас бу этиини өйдүүргэ Хатан Тэмиэрийэ диэн кимин-тугун, киниэхэ дьон сыһыанын, кини майгытын, дьүһүнүн-бодотун, кини хаһан, тоҕо үөрэрин уо. д. а. билиэххэ наада. Оттон ону билбэт киһиэхэ бу хоһоон поэтическай алыба сүтэн хаалар.

Күнү быһа таһырдьа үлэлээн-хамсаан тоҥмут, аччыктаабыт дьон киэһэ дьиэлэригэр мусталлар, көмүлүөк оһохторун тигинэччи оттоллор, күөстэрин күөс-түүллэр: дьиэ иһэ сырдыы, саҥа-иҥэ хойдо түһэр, оһоххо толору симиллибйт хардаҕастар көхтөөхтүк умайан бачыгырыыллар,— дьэ, кырдьык оччоҕо били, үҥэр-сүк-тэр үөрүнньэҥ Хатан Тэмиэрийэлэрэ күлэн-салан алларастыырга дылы буолар.

Былыргы кэнэн саха уоту билгэ оҥосторо. Оһохтон кыым ыстанан суол ааныгар түһэрэ — «ыалдьыт кэлэрин сүрэ» диэн буолара. Ол иһин хоһооҥҥо этиллэр:
:Көмүлүөк күөдьүйэр, тыһыргыыр, 
:Суол ааныгар уот ыстанар. 
:Ийэм дьиибэргиир: «Ким кэллэ, тыый, 
:Хара түүнү харахтанан?»
::(4—210)
Оттон тымтыгы ачаахтаан баран туорайын уматтахха, хайа диэки ыстанарынан көрөн, булт кэлэрин-кэлбэтин билгэлииллэрэ: аан дизки ыстаннаҕына — булт суох, оһох диэки ыстаннаҕына - ас кэлииһи диэн буолара. Маны «сыҥаах ойуун» диэн ааттыыллара. Ол иһин былыргы итэҕэли утаран поэт этэр:.
:Тымтык «сыҥаах  ойуун»  албынныыр этэ 
:Күөспүт оннугар ыстанан. 
:Уу оргута-оргута өр кэтэтэн, 
:Кураанах кээлтэр муҥхаттан. 
::(4—217)
Тыа иччитэ — Байанай үөрэри сөбүлүүр дии саныыллара. Ол иһин, кыратык да бултуйдахтарына, үөрэллэрэ-көтөллөрө. Холобур, бүүчээни өлөрөн баран, аарыма булду охторбут курдук, соруйан кыайбатаҕа буолаллар, синньигэс титиригинэн төһүүлээбитэ буола-буола, онтукаларын тоһута баттыыллар. Итинтэн «бүүчээн төһүүтүгэр дылы» диэн үгүстүк этиллэр номох үөскээбит (121—94).

Сахаҕа былыр ойууннуур идэ сайда сылдьыбытын быһыытынан ойууҥҥа сыһыаннаах этиилэр, уус-уран ойуулааһыннар үгүстэр. Ойуун биир суол соруга — араас абааһылар, куһаҕан тыыннар киһини ыарытыннаралларын, «сииллэрин» утары охсуһуу. Кини абааһылары утары охсуһарыгар кыырар. Кыырарыгар элбэх бытырыыстаах, айгырастаах халаат курдук таҥаһы кэтэр. Кини кыаһааннарыгар күһэҥэ, чыллырыыт, хобо, табытал, ойоҕос, балык тимирдэрэ диэннэр бааллар. Кыыра сылдьар ойуун күһэҥэ тимирэ быстан түстэҕинэ өлөр диэн буолара үһү. Ол иһин «күһэҥэ быата быстара буолла» диэн, алдьархай тирээтэҕинэ этиллэр тыл буолбут (22—391). «Арбаҕастаах да абыраабат, бытырыыстаах да быыһаабат буолла» диэн эмиэ ойуунтан сибээстээх, ойуун да кыайбат буолла диэн этии &lt;50—221).

Былыргы кэпсээннэр, үһуйээннэр геройдара, сюжеттара образка киириилэрэ үгүс буолар. Былыр Мэҥэҕэ Кыычыкыын баай үлэһиттэригэр биирдэ оҕус төбөтүн буһаран сиэтиэх буолбут. Үлэһиттэр үөрсүбүттэр. Үлэ бөҕөнү үлэлээн бараннар, аччыктааннар, төбө сиэн абыраныахпыт буоллаҕа дизннэр, омурҕаннарыгар тах-сыбыттара — астара кэм да буһа илик буолар. Күнү быһа үлэлээн аччыктаан, сылайан охтон түһэллэрэ буолбутун ,кэннэ кэмниэ-кэнэҕэс кэтэтэн-кэтэтэн дьэ буспута эбитэ үһү ол кэччэгэй баай оҕуһун төбөтө. Он-тон ылата, туох кыаллыахха айылаах кыаллан биэрбэтэҕинэ, «аата, Кыычыкыын оҕуһун баһа буоллаҕа» диир буолтар (48—156). Арыт хоһооҥҥо «Кыычыкыын баһа буоллаҕай»,— диэн быһаччы эмиэ этэн кэбиһэллэр эбит: «Кыычыкыын баһа буоллаҕай, күөһү хотор!.. Эр киһи ыксыыр» (4—177).

Советскай былаас буолуон иннинэ саха обществотыгар «бастаахтар» уонна «баһа суохтар» диэннэр бааллара. Улахан мунньахтарга, түмсүүлэргэ, муҥха балыгын үллэстиигэ: «бастаахтар, бэттэх кэлиҥ», «баһа суохтар, антах туруҥ»,— диир тыллар үгүстүк иһиллэллэрэ. Маннык этиилэри оччотооҕу дьоннор бэрт үчүгэйдик өйдүүллэрэ: «бастаахтарынан» баайдар, тойоттор, нэһилиэк, улуус дуоһунастаахтара, аҕа ууһуҥ баһыльжтара аатыраллара, оттон «баһа суохтарынан» хамначчыттар, дьадаҥылар буолаллара. Ити чахчылар оччотооҕу олоҕу көрдөрөр айымньыларга кииртэлээн тураллар. В. Соловьев «Ол күн» диэн былыргы муҥ-ханы ойуулуур поэматыгар этэр: «Баҕадьылаахтар, бастаахтар мустан тураннар мунньахтаатылар» (50—-42), А. Кулаковскай баай, дьадаҥы охсуһуута күүһүрбүтүн бу курдук этэр:
:Баһаам баайдар... 
:Баһа суох дьон 
:Бастыҥ сиилэлэрин 
:Баһыйан кэбиһэн, 
:Баламат алдьархайы арыйбыттар. 
::(43 — 125)

Саха оччотооҕу олоҕун билбэт киһи ити этиилэри сөптөөх быһаарыыта суох сатаан өйдүө суоҕа. Билиҥҥи -сахалар сорох образтаан этиилэр үөскээбит төрүттэрин бэйэлэрэ да билбэттэр. Холобур, «бэс ыйыгар Бээчээн муннун үлүппүтүгэр дылы», «сэттэ кэрэх этиттэн маппыт Тэлээһэйгэ дылы», «буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы» уо. д. а. хоһоонноон этиилэр аан бастаан туохтан үөскээбиттэрэ умнуллан эрэллэр. Ол да буоллар, ити этиилэр билигин даҕаны поэттар хоһуйууларыгар киирэр түбэлтэлээхтэр. Күннүк Уурастыырап «Моттойо туһунан» диэн саҥа хоһоонугар этэр:
:Ыскылаат падбаалын кэмигэр 
:Ыраастыыр дьаһалы ылбакка, 
:Тоҕус уон тоҕус туон хортуоппуй 
:Толооҥҥо тоҥмута толооһун.
::Буруйун онуоха олоччу
::Моттойо сүгэрин сөҕөбүн.

Поэт тэрээһин мөлтөҕүттэн государствоҕа улахан ороскуот тахсарын, онуоха дьиҥнээх буруйдаах зппиэк-кэ тардыллыбакка хааларын сытыытык күлэр.

Араас үһүйээннэртэн, остуоруйалартан сибээстээх образтааһыннар эмиэ бааллар. Ыйга көстөр хара бэлиэлэр саха хараҕар аргыһаҕынан уу баһан иһэр кыыс күлүгүн курдук көстөллөр. Итинэн сибээстээн номох үөскээбит. Ол номох биир вариана маннык: бэрт былыр биир тулаайах хамначчыт кыыс, ыйдаҥа түүн күөлгэ аргыһаҕынан уу баһа киирэ сылдьан, эрэйин-муҥун чэпчэттэрээри, ыйтан көрдөспүт. Онуоха сурдээх улахан буурҕа түһэн, кыыһы ыаҕастары, аргыһахтары баҕастары олоччу көтүтэн ыйга тиэрпит. Сорохтор кинини «Ый кыыһа», «Ый иччитэ» диэн ааттыыллар. Дьэ ол иһин наука, техника дохсуннук сайдар үйэтигэр олорор поэттар халлаан,куйаарыгар тахсыахпыт, атын планеталары сиһилии чинчийиэхпит, кистэлэҥнэрин арыйыахпыт диэн хоһуйалларыгар этэллэр:
:Сотору Марска,
:::Ыйга
:::::ыттыахпыт, 
:Ыаҕас сүгэһэрдээх 
:::Ый кыыһыгар
:::::тиийэммит, 
:Ытыырын-соҥуурун
:::::ончу ууратыахпыт. 
:(90—22)

Үөһэ этиллибит номоҕу билэр буоллаххына эрэ ити хоһуйууну өйдүүгүн.

Тымныы оҕуһун туһунан номоҕу инники главаҕа кэпсээн турабыт. Ол оҕус муоһа билигин даҕаны образтааһыннарга киирэ турар: «норуотум, эн айар уохтарыҥ булгу охсуоҕа тымныы да муостарын» (93— 203).

Бу образтааһын тымныы оҕуһун туһунан номоҕу билэр киһиэхэ дөбөҥнүк өйдөнүөҕэ. Манна биһиги советскай норуоппут билиҥҥи сайдыыта тыйыс айылҕа эрэйин-кыһалҕатын аччатар кыахтаммыта үчүгэйдик дьүһүннэнэр.

Тоҕо сылгы уөһэ, ынах сүөһү илин үөһээ тиистэрэ суох буолбуттарын, тоҕо элиэ кулуннуу кистиирин, тоҕо чооруос төбөтө кыһылын, оттон хаххан хара тыаҕа хараҥа түүнү харахтана сылдьарын уо. д. а. тустарынан бэрт элбэх көрдөөх-күлүүлээх кэпсээннэргэ, остуоруйаларга олоҕурбут өс хоһоонноро, образтаан этиилэр бааллар. Итинник этиилэр суругунан поэзия дьүһүннээһиннэригэр эмиэ кыбыллан киирбит буолаллар: «куһаҕан тылынан үөхсээччи куччугуй чөкчөҥө ханнаный? өрүүтүн өлөөрү куттааччы өһүргэс өгүрүө ханнаный?» (32—146); «мин сүөгэй сиэҕим...»,— диэх курдук, симиктик чыычаах ыллаата (91—34). Бу — норуот былыргыттан көтөр кынаттаах саҥатын-иҥэтин, туттар быһыытын мындырдык өйдөөн хаалбытыгар олоҕурбут этиилэр. Холобур, үгүрүө (өгүрүө) олус аҕыйах сымыыты сымыыттыыбын диэн, онтон абаран, үөһээ халлааҥҥа кыырайан тахса-тахса, сиргэ үлтү түһээри муҥнанар диэн буолар. Оттон көлүөс чыычаах сааскы сарсыардааҥы минньигэс саҥата саха киһи кулгааҕар: «мин чүөгэй чиэҕим», «Түмэпийи чиэҕим», «киһини-сүөһүнү чиэҕим»,— диир курдук көрүдьүөстүк иһиллэр.

Норуот уратылаах абыычайа, майгыта айымньыга араастаан киирбитэ элбэх буолар. Олору барытын ааҕан сиппэккин. Сыччах биир холобуру ылыаҕыҥ. Василий Соловьев «Ол күн» поэматын геройа Халлааскы Хабырылла биир сиргэ бэйэтин туһунан бу курдук этэр:
:Оҕо төрөппөккө кырдьыбыт
:Оҕонньордоох эмээхсинтэн   үөскээммин,
:«Орук уола» дэтэммин,..
:Кэдэрги кэскиллэммит
:Уһун сордоох этим, оҕолоор! 
::(56—36)

Бу «орук уола» диэн кимий? Маныаха оһуобай хос быһаарыы баар буоллаҕына эрэ сатанар. Тыаҕа көтөр уйатыгар майгынныыр, биир сиргэ хойуутук чохчолоспут мутуктаах тиит, бэс баар буолар. Оннук тиити, бэһи «арыктаах (оруктаах)» диэн ааттыыллар. Былыр оҕо төрөөбөт дьахтара, оннук мас анныгар, маҥан сылгы тириитин тэлгэтэн баран, ол үрдүгэр туһахталаах дьабака бэргэһэтин кэтэн, иннигэр дьэҥкир арыылаах чохоону ууран, сөһүргэстээн олорон, дойду иччитигэр ааттаан үҥэн-сүктэн, ытаан-соҥоон оҕо көрдөһөрө үһү. Бу олордоҕуна, олбоҕор ханнык эрэ үөн үөһэттэн түстэҕинэ, хап-сабар чохоолоох арыытыгар уган баран, арыыны кытта ыйыстан кэбиһиэхтээҕэ үһү. Ооҕуй түспүт буоллаҕына — кыыс оҕо сүрэ диэн буолара үһү. Арык (орук) оҕото ордуос майгылаах уонна үйэтэ кылгас буолар дииллэрэ. Итинтэн «арык оҕотугар дылы, кыра салгыны уйбакка бардаҕа» диэн тыл үөскээбит. Дьэ ол иһин, норуот ити былыргы абыычайын биллэх-иитинэ эрэ, эргэ кэм киһитэ Халлааскы Хабырылла бзйэтин кэрэгэй оҥоруутуттан кэмиринэрин өйдүөххэ сөп.

Үгүс дьүһүннээһиннэр норуот олоҕуттан-дьаһаҕыттан, ханнык айылҕалаах сиргэ олороруттан тутаахтаахтар. Былыр элбэх акка ындыы ыҥырдан үрэх бастыыр, ыраах, сындалҕаннаах сырыыга барар айанньыттар бас-такы ат кутуругун төрдүгэр үүттээх маһы баайан баран, кэлин ат тэһиинин ол үүтүнэн тартаран холбоноллоро үһү. Сис тыалар, таас хайалар кыараҕас ыллыктарынан аттар онно-манна сөрүөстүбэккэ, үтүрүспэккэ субуруһан айанныылларыгар итинник холбооттооһун табыгастаах эбит. А. Е. Кулаковскай этэринэн, саха айанньыттара өр туттубут ити үөрүйэхтэриттэн үөскээбит эбит ким кими эрэ арахсыбакка батыһа сылдьарын, кимниин эрэ куодарыһарын сиилээн «кутурук маһа буолбут» диэн образтаан этии.

«Ала кулуну төрөппүт» диэни саха тылын билбэт киһи сатаан өйдүө суоҕа. Оттон ити образтааһыч ис хоһооно түүнү быһа титйрээн утуйбатах киһини күлэн этии буолар. Түүн үлүйэн утуйбатаҕы тоҕо ала кулунунан образтаан эппиттэрэ буолуой? Ону бу курдук быһаараллар. Саха биэлэрэ саас үксүгэр күн тахсыыта төрүуллэр. Сарсыарда эрдэ, дьыбарга төрөөбүт кулун, тымныыга кырыаран, ыраахтан ала буолан көстөр. Онон бу этии змиэ норуот олоҕуттан, дьарыгыттан төрүөттээх буолан тахсар.

Уста уонна. бириэмэ ураты кээмэйдэрин туһанан хо-һуйуулары эмиэ ахтан аһарыахха сөп. Халыҥы «илии», устаны «уллуҥах», «сүөм», «харыс», былас», ырааҕы «көс», «күннүк», оттон бириэмэни «күөс быстыҥа» диэннэринэн уо. д. а. кээмэйдээһиннэр бааллар. Итинтэн «харыс хаалбыт, сүөм түспүт» диэн санаа түһүүтүн, муҥутахсыйыыны образтаан этэллэр. А. Е. Кулаковскай кыраһыабай кыыһы маннык хоҺуйар:
:Илин өттүгэр киирэн 
:Икки даҕаны чааска 
:Илии сыҕарыйбакка
:Истиҥнээн көрбүтүм иһин,.. 
:Аҥардас бэйэтиттэн. 
:Алҕаһы амныаны таһаарбаппын 
:Алайаана дьарылыкпыттан... 
::(44—145)

«Илии» халыҥы эрэ буолбакка, бу хоһооҥҥо этиллибитин курдук, арыт устаны бэлиэтииргэ эмиэ туттуллар.

П. А. Ойуунускай «Тимир көлө» диэн хоһоонугар паровоз айанын хоһуйарыгар маннык этиилэр баал-лар: «үс күннүк сиртэн ыла үөгүтэ иһилиннэ..., сатыы күннүк сиртэн сабыта сапсыйан салгына билиннэ» (36 -165).

Күннүк сир араастаах: «ат күннүгэ»— ат биир күннээҕи ортоку айана, «сатыы күннүк» — сатыы киһи күннээҕи ортоку айана.
Оттон бириэмэ кээмэйин быһаарыыга көннөрү «күөс быстыҥа» икки, «тоҥ күөс быстыҥа» икки араастаһаллар. Кэнникитэ бастакытааҕар балачча уһун кэм буолуохтаах: «Тохороон тохтообокко эрэ тоҥ күөс быстыҥа саҥарда» (56—119).

Манна Тохороон, холобурун эттэххэ, кыһын таһыттан киирбит тоҥ эт хаһан оргуйан буһуор диэри кэм устатыгар араатардаабыт (ити, а. э., чаастан ордук сыһа бириэмэ буолуохтаах).

Национальнай спортивнай оонньуулар көрүҥнэрэ — кылыы, ыстаҥа, куобах — дьүһүннээһиҥҥэ эмиэ киирэллэр. «Кырдьан баран кылыыһыт буолбут» диэн — кырдьаҕас киһи эдэр киһилии быһыытыйдаҕына этэр тыллара.

:Кырыйдарбын даҕаны, 
:Кылыйыахпын баҕардым. 
:Кыталыктыыр ырыаны 
:Кыҥкыната атаардым.
::(86-3)
Манна поэт, сааһыран да баран айар күдэҕэ мөлтөөбөтөҕүн туһунан этэрин сахалыы дьүһүннээһин уратытын билбэт киһи кэбэҕэстик өйдүө суоҕун сөп. Оттон арыт сорох поэттар сыл уон икки ыйын куобахтаан ыстаныы уон икки туоһа диэн хоһуйаллар.
:Дьыл уон икки туоһун
:Куоһарбахтыы куобахтаан, 
:Кыыралдьытан ааста быйыл 
:Быһый да дьыл барахсан! 
::(47 — 25)

Норуот уус-ураннык, хоһуйан этэр тыла муҥура суох элбэх, олору атын тылга биитэр уларытан, биитэр анал хос быһаарыылаан тылбаастыыллар. Кинилэри бэйэлэринэн тылбаастаатахха өйдөммөттөр.

«Баҕатаайап обургу... Тохорооҥҥо таала кырыыланан, тулутан олорпотугар тиэрпитэ» (56—9). «Таала кырыыланан» диэни, арай, нууччалыы этэр буоллар, «навострив селезенки» диэх курдук тахсыа этэ, ону нуучча киһитэ сатаан өйдүө суоҕа. Оттон сахалыытыгар буоллаҕына ити хоһуйан этии үчүгэйдик тахсар. «Тохорооҥҥо кыыһыран (абаран, өстүйэн), тулутан олорпотугар тиэрпитэ» диэбит буоллар, быдан сымсах буолуо этэ. Ити тэҥэ «быарын тарбыыр», «аллараа сыҥаах буолар», «кулгааҕар куба саахтаабыт», «бэлэһигэр биэс иннэлээх», «үүтүн тохпут оҕо курдук» эҥин диэн этиилэр бэрт элбэхтэр.

Киһи, сааһырдаҕына, злбэҕи билэн-көрөн, эрэйдэнэн, опыттанан, өйө-санаата кэҥиир, эдзрдэргэ сүбэһит-амаһыт буолар, ытьжтанар. Итинтэн «кырдьаҕастан алгыһын ыл», «кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэтиҥ» диэн өс хоһооиноро үөскээбиттэр. Иккис өс хоһооно үөскээһинэ өссө былыргы Эр Соҕотох Эллэй саҕаттан төрүттээх диэн үһүйээн баар. Эллэй Боотур Өлүөнэ сүнньүнэн хоту айанныырыгар аарыма кырдьаҕас аҕата оҕонньору, хааһахха уган баран, сүгэ сылдьан сүбэлэтэ испитэ үһү. Ити үһүйээни биллэххэ эрэ, бу аллараа күппүлүөтү өйдүөххэ сөп:
:Итиэннэ дьэ миигин, баҕар, 
:Эдэрдэр хааһахха хаайдыннар. 
:Ама куһаҕан буоллаҕай 
:Сүбэһит-амаһыт ааттанар.
::(4—354)

Саха норуотун поэзиятыгар абстрактнай өйдөбүллэри предметтэринэн холобурдаан этииураты үгэстэрэ эмиэ баар. Бу, баҕар, абстрактнай өй сайда илигинэ үөскүүр закономерность буолуо. Ол курдук, дьол-соргу, үөрүү-өрөгөй улааппытын, үрдээбитин кээмэйин сүөһүнэн, хайанан, тиитинэн дьүһүннээн этэллэр.

Ити үгэс билиҥҥи суругунан поэзияҕа, былыргытын курдук олус хойуутук да буолбатар, туттуллар. В. Соловьев «Ол күн» поэматын геройа Кылбаанап Миитэрэй этэр: «ат таппат айыылаах аатыран... хаатырга сиригэр быраҕыллан...» (56—115).
Сахаҕа элбэх кээмэйин ханнык эрэ чопчу чыыһыланан этэн кэбиһэр эмиэ ураты үгэс баар. Маннык холобуру ылыаҕыҥ: «тоҕус кубулуйбат кулугулаах, аҕыс халбарыйбат хараҕалаах, түөрт төлөрүйбэт сүдьүгэстээх түмэн бараан түүн ийэ...»

Түүнү «кулугулаах», «хараҕалаах», «сүдьүгэстээх» гына хоһуйуу, үөһэ эппит курдук, абстрактнай өйдөбүлү предметтэринэн холобурдаан этии буолар. Оттон 
«тоҕус», «аҕыс», «түөрт» дизн чопчу чыыһылалар «элбэх» диэн суолтаҕа туттуллубуттар. Биитэр маннык холобуру ылыаҕыҥ: «тоҕус улууһу тоторор кумалааннарын дурдата, аҕыс улууһу аһатар араҥнарын аҕата, сэт-гэ улууһу иитэр иринньэхтэрин ийэтэ буол! (44—93, 95). Манна «тоҕус улуус», «аҕыс улуус», «сэттэ улуус» диэннэр «үгүс улуус» эрэ диэн суолталаахтар. Онон, үөһэ аҕалбыт холобурбут элбэх улуус кыратын-кыамматын көрөр-харайар киһи буол диир ис хоһоонноох. Элбэх кээмэйин чопчу чыыһыланан этэр үгэс сороҕор тылы тылга, дорҕоону дорҕооҥҥо дьүөрэлиир баҕаттан үөскээбит буолуон сөп.

Уонна 3, 7, 8, 9 саха поэзиятыгар элбэхтик туттуллар ытык ахсааннар буолаллар. Сорохтор 7, 8, 9 чыыһылалары туттуу бастаан үөскээбит төрдө түбэһиэхчэ, тылы дьүөрэлииргэ эрэ буолбатаҕа буолуо диэн суруйаллар. Ол курдук, саха ырыатыгар уонна олоҥхоҕо «аҕыс иилээх-саҕалаах аан дайды» диэн этии былыргыттан киһи аймах саҕах өттүлэрин (туһаайыыларын) туһунан өйдөбүлүттэн тахсыбытын сабаҕалыыллар эбит (53—115).

Оттон «сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ» диэн өс хоһооно туохтан үөскээбитэ буолуой? Тоҕо чолчу «сэттэ» буолла, тыл дьүөрэтигэр эрэ дуо? Маны топонимиканан дьарыктанар М. С. Иванов, былыргыны билэр кырдьаҕастар этиилэригэр олоҕуран, бу курдук тойоннуур. Былыр сахаларга «ынах сэттэтэ» диэн халыым баара үһү. Уол дьоно кыыс дьонугар сэттэ сүөһүнэн (биир оҕус, биир ат, биир көннөрү сылгы, түөрт ынах) халыым төлүүллэр. Итинтэн былыргы дьон: «Бэйи, доҕор, ити киһини сэнээмэ. Кыыстааххын буолбат дуо, кини уоллаах. Улаханнык сананыма эрэ, аны сэттэҕин (а. э. халыымҥын), киниттэн ыла сылдьаайаҕын»,— диэн этиһиилэрэ үөскээбит (28—109).

Ханнык эрэ чопчу чыыһыланы «элбэх» дизн суолталаах тылы дьүөрэлииргэ туттуу эмиэ үгүс: «аҕыс салаалаах ача күөх от, үс салаалаах үкэр күөх от, тоҕус салаалаах локуора күөх от, сэттэ салаалаах бэттиэмэ күөх от» (52—22). П. А. Ойуунускай биир хоһоонугар «үс саха үөскүөҕэ, үүнүөҕэ-үрдүөҕэ» (36—208) диэһинэ «элбэх саха», «саха норуота бүтүннүүтэ» диэн суолталаах.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]</text>
      <sha1>9tk73y7m04bp16dw3m5b2czwgp781bh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>