Бикитиэкэ sahwikisource https://sah.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикитиэкэ Бикитиэкэ Ырытыы Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы Ааптар Ааптар ырытыыта Page Page talk Index Index talk TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 4 549 10119 10041 2026-08-10T09:10:32Z Dliavib 2204 /* Суруйааччылар ааттарын хайдах суруйабытый? */ хоруй 10119 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/Үрдэ}} {{Архыып}} <!--Бу устуруоканы сотума. Саҥа кэпсэтиини бу анныгар суруй. Аатын суруйаргын уонна илии баттыыргын умнумаар.--> == Суруйааччылар ааттарын хайдах суруйабытый? == Билигин манна эп-элбэх суруйуу барыллара бааллар: [[Ааптар:Пушкин Александр Сергеевич|араспаанньата аата аҕатын аата]]; [[Өксөкүлээх Өлөксөй|айар аата]]; [[Варвара Потапова — Кутурҕан Куо|аата араспаанньата — айар аата]]; [[Аскалон Павлов|аата араспаанньата]]; [[Соловьев Василий Сергеевич—Болот Боотур|араспаанньата аата аҕатын аата—айар аата]]. Биир истиили булуохха наада уонна быраабыланы оҥоруохха наада. Эйигититтэн санаалары көрдүүбүн. [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 19:04, 16 От ыйын 2026 (+09) :Мин санаабар, бары "ааптар" аат даллатыгар көһүөхтээх уонна формата маннык буолуохтаах: "Ааптар:Араспаанньата Аата Аҕатын аата (баар буоллаҕына)", ол эбэтэр "Ааптар:Айар аата" уонна утарыыны "Араспаанньата Аата Аҕатын аата" [[Кыттааччы:Dliavib|Dliavib]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Dliavib|ырытыы]]) 19:57, 17 От ыйын 2026 (+09) ::Оннук да буолуон сөп. Атын санаалар суохтар быһыылаах. [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 20:29, 7 Атырдьах ыйын 2026 (+09) :::Быраабыланы оҥоруох [[Кыттааччы:Dliavib|Dliavib]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Dliavib|ырытыы]]) 18:10, 10 Атырдьах ыйын 2026 (+09) == Тиэкистэри хайдах ааттыыбытый? == Сирэйдэр бары *тиэкис аата* (ааптар) буолаллар, оттон хайдах "(ааптар)" диэни толоробутуй? Сорох сирэйдэргэ И. Фамилия, эбэтэр И. О. Фамилия, сорох сирэйдэргэ айар аат, оттон атыттарга араспаанньа эрэ. Биир санааҕа кэлиэххэ наада уонна быраабыланы оҥоруохпут. [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 22:14, 16 От ыйын 2026 (+09) :Мин санаабар, бары тиэкистээх ыстатыйалар тиэкис аата уонна ааптар араспаанньата (эбэтэр айар аата баар буоллаҕына, ону суруйабыт) ускуобкаларга буолуохтаах, нууччалыы Бикитиэкэҕэ курдук. [[Кыттааччы:Dliavib|Dliavib]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Dliavib|ырытыы]]) 19:55, 17 От ыйын 2026 (+09) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 21:25, 24 От ыйын 2026 (+09) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:DreamRimmer@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> [[mw:User:MSantos (WMF)|Content Transform Team]] 01:31, 4 Атырдьах ыйын 2026 (+09) <!-- Сообщение отправил Участник:MSantos (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikisource&oldid=28221043 --> == Түмсүү сирэ Бикитиэкэҕэ наада да? == [[:w:Бикипиэдьийэ:Түмсүү сирэ|Бикипиэдьийэҕэ]] уонна [[:q:Wikiquote:Түмсүү сирэ|Биики Домоххо]] түмсүү сирэ баар. Оттон манна кэпсэтэр эрэ сирдээхпит. Манна эмиэ эбэбит ду? Өссө онно сорох сүрүн сирэй чаастарын ууруохха сөп (атын бырайыактары, тыллары иҥин). Сүрүн сирэйбит даҕаны быдан ыраастыйыаҕа уонна Бикитиэкэбит быдан структурированнай буолуоҕа. Оттон эһиги санааҕыт? [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 20:28, 7 Атырдьах ыйын 2026 (+09) oyo1j2w7so000urh8o3mta3wqrcus4d 0 2579 10109 2026-08-10T08:53:59Z Dliavib 2204 "{{header | title = Бэһис глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]] | next = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | notes = }} <div class="text"> </div> [[Категория:Кириитикэ]] Категория:Копыр..." саҥа сирэй оҥоһулунна 10109 wikitext text/x-wiki {{header | title = Бэһис глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]] | next = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | notes = }} <div class="text"> </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] 2vlrbeizrscroke5k7509p4lbjyu4zv 10110 10109 2026-08-10T08:55:08Z Dliavib 2204 10110 wikitext text/x-wiki {{header | title = Бэһис глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]] | next = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | notes = }} <div class="text"> == Бэһис глава. САХА ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННҮҮР НЬЫМАЛАРЫН САЙДЫЫТА == Саха тылынан айымньыта баайын, күүстээх уус-уран образтардааҕын туһунан чинчийээччилэр үгүстүк суруйаллар. «Олоҥхо дьикти кэрэ поэзиятын туһунан кэпсииртэн сылайыа суох курдукпун»,— диир саха тылын, фольклорун үөрэппит С. В. Ястремскай (156—9). «Сахаларга дьиҥнээх ырыалар да, дьиҥнээх ырыаһыттар да бааллар», кинилэр «ыллааһыннарын ньымата олус ураты уонна Европа киэниттэн букатын атын»,— диэбитэ этнограф, суруйааччы В. Л. Серошевскай (140— 590). «Киһи сүрэҕин иэйиитэ араастаан да этиллэр эбээт!..», «Сахалар кэрэтик хоһуйарга, биһиги өйдүүр-бүтүнэн буолбатаҕын да иһин, улахан дьоҕурдаах дьон»,— диэн суруйар В. Г. Короленко (29—42, 299). Кини этэринэн, саха ырыата, «Эол арфатын курдук», хас тыал сиккирээһинигэр, тыйыс айылҕа хас хамсааһыныгар, тулалыыр олох хас ибир гыныытыгар — барытыгар улгумнук хоруидуу охсон, дуораһыйан, төрөөн-үөскээн тахсар «туох эрэ туспалаах сааһыланыылаах», «эмиэ бэйэтин туһугар кэрэлээх» ырыа. Саха ырыата тулалаан турар айылҕаны, норуот олоҕун-дьаһаҕын кытта дьикти сөптүк дьүөрэлэһэрин уонна тутатына үөскүүр санааны ураннык биэрэрин Короленко таба бэлиэтээбитэ (29—42, 299). Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит культуралара Лена сүнньүгэр сөп түбэһэрдии хайдах уларыйан испитин биһиги билигин чуолкайдык билбэппит. Сахалар тустарынан бастакы сибидиэнньэлэр аан бастаан нууччалар кэлиэхтэриттэн (XVII үйэ 30-с сылларыттан) эрэ бэттэх сурукка киирэн испиттэр. Оттон сахалар бэйэлэрин тылынан айымньылара ааспыт үйэттэн эрэ ыла сурукка бэлиэтэнэр буолбут. Сахалар культуралара бэрт былыргы түүр төрүттээҕэ кинилэр бүгүҥҥү саҥарар тылларыгар, образтаан, хоһуйан этиилэригэр элбэхтик көстөр. Советскай тюрколог И. В. Стеблева поэтическай айымньылар диэн дакаастыыр тыһыынча сыл быдан анараа өттүнээҕи тааска суруллубут Орхон памятниктарыгар биһиги бүгүҥҥү хоһуйууларбытыгар киһи сөҕүөн курдук майгынныыр этиилэр бааллар эбит. Кюль-Тегин мэҥэ тааһын улахан суругар «бастааҕы хоҥкуппуттар, сүһүөхтээҕи сүгүрүппүттэр» (Башлыҕыҕ йүкүнтүрмис тизлигиг сөкүрмис) диэн хас да сиргэ этиллэр. Ити этии сороҕор «сүһүөхтээҕи...» диэн саҕаланардаах эбит (3—72, 78, 80). Оттон биһиэхэ «хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн», эбэтэр «сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан» диэн үгүстүк этиллэрин билэбит. Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарын суруктарыгар маннык эриэкэс этиилэр эмиэ бааллар: «түүр норуотун иһин түүн утуйбатым, күнүс олорботум» (Түрк будун үчүн түн удымадым күнтүз олурмадым); «түүн утуйуом кэлбэтэ, күнүс олоруом кэлбэтэ» (түн удысыхым кэлмэди күнтүз олурсыхым кэлмэди); «түүн эмиэ уум кэлбэт этэ, олоруом кэлбэт этэ» (түн йэмэ удысыхым кэлмэз эрти олурсыхым кэлмэз эрти); «түүн утуйбакка, күнүс олорбокко» (түн удыматы күн-түз олурматы) (3—84, 100, 104, 113). Биһиги күүскэ үлэлээһини-хамсааһыны, сырыыны сылдьыыны күн бүгүн даҕаны ити курдук этэ сылдьабыт. Үөһэ аҕалыллыбыт хоһуйан этиилэр быдан былыргы кэмтэн билиҥҥээҥэ диэри тас эрэ формаларын буолбакка, ис хоһооннорун кытта уларыппакка кэлбиттэрин киһи бэркиһизн эрэ сөп. Өссө төһө элбэх итинник ситимнэспит бөлөх тыллар оччоттон баччаҕа тиийэн кэлбиттэрэ буолуой?! Аҥардас Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарыттан биһиги бүгүҥҥү саҥарар тылбытыгар, дьүһүйүулэрбитигэр майгынныыр этиилэри элбэҕи булуохха сөп. «Кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу-дьаҕыл дайды» дэнэр саха фольклоругар. Оттон Орхон суругар «аллараа дьаҕыл сир» (Асра йаҕыз йир) айыллыбытын туһунан этиллэр. Ол аата, аан дойдуну оччоттон (эбэтэр ол анараа өттүттэн) ыла сылгы дьүһүнүнэн хоһуйан этэр буолтар эбит. Былыргы түүрдэргэ дьаҕыллаах сылгы элбэҕэ биллэр. «Кюль-Тегин кыра дьаҕылын миинэн» (Күл Тигин Аз йаҕызын бинип) сэриилэһэрин туһунан эмиэ суруллубут (3—71). Өссө маннык этиилэри ылыаҕыҥ: «суох-дьадаҥы»— йох чыҕань, «сирэ-уута»— йир суб, «хааныҥ уу курдук сүүрүгүрбүтэ» — ханыҥ субча йүгүрти, «уокка-ууга түһэрбэтим» —!ОТ суб хылмадым, «өлө-сүтэ» — өлү йиту, «үлэтин-күүһүн биэрэн» — исиг кучиг бирур, «хара норуот» — хара будун, «кыһыл хааным тоҕунна, хара көлөһүнүм сүүрдэ»— хызыл ханьгм төкти хара тэрим йүгүрти (3—69, 80, 82, 84, 85, 89, 115) уо. д. а. Бу этиилэр биһиэхэ оччо-бачча уларыйбакка билигин да туттулла сылдьаллар. Оттон «дьадаҥы норуоту баай гынным, аҕыйах норуоту үгүс гынным» (Чыҕань будуныҕ бай хылтым аз будуныҕ үкүш хылтым), «үөһэ халлаан баттаабатар, аллара сир тэллибэтэр» (үзэ тэҥри басмасар асра йир тэлинмэсэр), «иһигэр аһа суох, таһыгар таҥаһа суох» (ичрэ ашсыз ташра тонсыз), «халлаан-сир булкуллубутун иһин» (тэҥри йир булҕахын үчүн), «көрөр хараҕым көрбөт тэҥэ» (көрүр көзим көрмэз тэг), «өстөөх-төрбүт төгүрүйэ сиэмэх көтөрдөр курдук этилэр, биһиги сиэҥ этибит» (йаҕымыз тэгирэ учух тэг эрти, биз шэг эртимиз), «синньигэс эрдэҕи (синньигэһинэн) быһа тардар чэпчэки» (йинчгэ эриклиг үзгэли учуз) (3— 70, 81, 83, 91, 94, 99, 101) уо. д. а. этиилэр саха дьүһүннээһинигэр эмиэ чугастар. Былыргы тюүүрдэр «өлбүт» диэни тэгилитэн «көтөн барбыт» (3—78), «арахпыт», «барбыт» дииллэр эбит. «Сылгы сүөһүм, ынах сүөһүм» диэни «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) (143—98, 100, 101) дииллэр эбит. Оттон биһиэхэ «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» дэнэр. Былыргы тюрк үйэтинээҕи киһи уҥуоҕун биир тааһыгар маннык тыллары ааҕабыт: «Эһигиттэн, мин бэйэлээх бэйэм көмүс норуоппуттан (күмүш будунум),—-о муҥум!—араҕыстым» (143—99). Ити аата, туох үчүгэйи, кэрэни, күндүнү, сыаналааҕы барытын оччоттон көмүскэ тэҥнииллэр, «көмүс» диэн эпитет үгүстүк туттуллар эбит. «Хой баһа тыл», «Хоро тойуга», «тараан буолан тар-ҕаммыт», «хахай бодотугар түспүт», «тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук» уо. д. а. өс хоһоонноро былыр, сахалар төрүттэрэ өссө соҕуруу олорор эрдэхтэринэ, үөскээбит буолуохтара диэн сабаҕаланар. Саха сорох өһүн хоһоонноро атын түүр, монгол норуоттар «иэннэриниин сөп түбэһэллэрэ биитэр майгыннаһаллара эмиэ биллэр. Холобур, түүрдэр биир эрдэтээҕи (XI үйэтээҕи) суруктарын памятнигынан аатырар Махмуд Кашгарскай «Дивану Луҕат-ит-турк» диэн кинигэтигэр «курҕак касык ауыз жартар» (сухая ложка рот дерет), «алдырҕан анасыныҥ койнын ашар» (потерявший ищет и в пазухе своей матери), «Куш аласы ташында, киши аласы ичиндэ» (пестрота утки снаружи, пестрота человека внутри) диэн өс хоһоонноро киирбиттэрин, итилэр «кураанах хамыйах айахха баппат», «сүтүктээх сүүс айыылаах: ийэтин да хоон-ньун хаһан көрүөҕэ», «көтөр эриэнэ таһыгар, киһи эриэ-нэ иһигэр» диэн саха өһүн хоһоонноругар сөп түбэһэллэрин фольклористар бэлиэтииллэр. Шордарга «ат кистэс танузар, кизи эрбэктэс танузар» (кони знают друг друга по ржанию, люди знакомятся разговаривая друг с другом), «йахсу атха пир хамзу, йахсу кизэ пир сез» (хорошему коню одна плеть, хорошему человеку одно слово) диэн өс хоһоонноро баар буоллаҕына, сахаларга «сылгы кистэһэн билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр», «үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэннэр бааллар. «Бил балык баһыттан сытыйбытыгар дылы», «балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар», «ыт тииһиттэн ыт өлбөт», «суор хараҕын суор оҥпот» диэннэр туроктарга, татаардарга бааллар эбит. «Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар», «оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах», «төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы» диэн саха өһүн хоһоонноругар майгынныыр буряттарга эмиэ баар эбит (118—34, 37). Итинтэн да атын бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаһар, биир төрүттээх өс хоһооннорун, тэҥнэбиллэри уо. д. а. хоһуйуулары билиҥҥи түүр, монгол омуктарга элбэҕи булуохха сөп буолуо. Кюль-Тегин, Бильге-Каган, Тоньюкук тустарынан мэҥэ тааска суруллубут суруктар ис хоһооннорун, композиция, ритм, рифма, дорҕоон өттүнэн дьүөрэлэһиилэрин, стиллэрин, сорох образтыыр ньымаларын ырытан баран, И. В. Стеблева бу «үрдүк уус-уран таһымнаах поэтическай айымньылар эбиттэр», балары «историческай-героическай поэмалар курдук сыаналыахха сөп» диэн түмүк оҥорор уонна хоһооннор тутуллара билиҥҥи тюркскай норуоттар, ордук тува, хакас, саха героическай эпостарын хоһооннорун тутулугар чугастарын бэлиэтиир (143—61, 64). Былыргы дьүһүннээһиннэр сорохторо умнуллубуттара, сорохторо уларыйбыттара-тэлэрийбиттэрэ буолуо. Сир-дойду, олох усулуобуйалара уларыйыылара хоһуйан этэр үөрүйзххэ даҕаны уларыйыылары киллэрэн истэҕэ. Норуот уус-уран поэтическай дьүһүннээһинэ быыстала суох байар, кэҥиир, сайдар. Бу Киин Азия стептэрин диэки үөскээбит, бу тыа зонатыгар, Ленаҕа үөскээбит дьүһүннээһиннэр диэн тус-туспа долбуурга уурталыыр кыаллыбат. Ол эрзэ-ри сорох-сорох дьүһүннээһиннэр хаһан, ханна үөскээ-биттэрин, хайдах уларыйбыттарын быһаара сатыыр көдьүүстээх буолуон сөп. Былыргы тюркдар тааска суруктарыгар баар «үрүҥ көмүс» (өрүҥ күмүш), «хара саарба» (хара киш), «күөх тииҥ» (көк тэиҥ), «кыһыл хаан» (хызыл хан), «хара көлөһүн» (хара тэр), «мэҥэ таас» (бэнгү" таш), «көрөр хараҕым» (көрүр көзүм) диэн этиилэргэ баар уларыйбат эпитеттэр сахаҕа күн бүгүн даҕаны туттулла сылдьаллар. Билге-каган памятнигар баар «харах көрбөтөх, кулгаах истибэтэх» (көзүн көрмэдүк хулха-гун эсидмэдүк) (143—44, 46) диэн этии даҕаны би-һиэхэ сылдьар. Арай, арыт өссө уустугурдан, «хара ха-рах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх» диэн этэр түбэлтэлэр бааллар. Сорох былыргы дьүһүннээһиннэр кэлин ордук уус-тугуран испит курдуктар. Урут «дьаҕыл сир» (йаҕыз йир) диэн холобурга аҕалбыппыт. Сахалар ити дьүһүннээһини уларытан (сайыннаран) «кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу дьаҕыл дайды» дииллэрин туһунан эппиппит. Ити тэҥэ «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) диэни «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» эбэтэр «үрүҥ түүлээҕим, хара түүлээҕим» диэн хоһуйан этэр буолбуттар. Итэҕэли, айыыны, иччини кытта ситимнээх дьүһүннээһиннэр былыр үөскээбиттэрэ саарбаҕа суох. Холобур, Үрүҥ айыылар, Чыҥыс, Одун, Дьылҕа хааннар, Аар кудук (Луук) мас, Кыдай (Кудай, Кытай) Бахсы уус, о. д. а. образтара, Бар кыыл, халлаан Хардай кыыла, Луо балык уо. д. а мифологическай харамайдар, тэбиэн, хой, кулан курдук, степь кыылларыгар сыһыаннаах образтар эмиэ Киин Азия диэкиттэн кэлбиттэрэ буолуо. Оттон булт таҥарата, «тыа иччитэ»— Байанай, киниэхэ сыһыаннаах образтар тыа зонатыгар олохсуйбут кэннэ үөскээбиттэрэ буолуо суоҕа дуо? Тыа иччитэ кыырыктыйбыт хойуу баттахтаах, бытыктаах, баһыттан атаҕар диэри түүлэзх таҥастаах, мэлдьи алларастыы, күлэн-салан күһүгүрүү сылдьар майгылаах, эвенк-саха оҕонньорун икки ардыларынан көрүҥнээх. Кини арыт түөһүгэр «түһүлүк» диэн бэриэнньик курдугу кэтэ сылдьар уонна таба көлөлөөх буолар эбит. Онон сахалар тыа иччитин эвенкилэртэн ылбыттар диэбэппит буолан баран, кини тас көрүҥүн ойуулааһыҥҥа эвенкилэр сабыдыаллара баар быһыылаах. Оттон Дьыл оҕуһа Саха сирин кыһынын амырыын тымныыта үөскэппит сүдү мифологическай обраһа буолар. Уордаах уһун кыһын, тоҕо, холобур, атынан (атыырынан) буолбакка, суостаах-суодаллаах оҕуһунан образтаммыта буолуой? Сахаҕа бэрт былыргыттан сылгыны айыы сүөһүтүнэн ааттыыр, кинини туой үчүгэйи образтааһыҥҥа туттар үөрүйэх үөскээбитэ. Оттон былыргы итэҕэлинэн ынах сүөһүнү абааһылар эмиэ сүөһүлэнэллэр, абааһылар арыт оҕус келөлөнөллөр. Онон, оҕус, арыт, куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ туттулларын быһыытынан, тымныыны, кыһыны иччи оҥорон, тыыннааҕымсытан көрдөрөргө туһаныллыбыт буолуон сөп. Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит духовнай баайдара, олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэриллэн, сыыйа уларыйан-тэлэрийэн, кэлин, дьон билиэҕиттэн (сурукка бэлиэтэниэҕиттэн) ылатааҕыта бүтүннүү сүнньүнэн Лена эйгэтигэр үөскээбит культура буолан тахсар. Фольклор дьүһүннээһинигэр Саха сирин айылҕата, үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, көтөрө-сүүрэрэ бэрт элбэхтик кыттар. Үүнээйилэртэн дьүһүннээһиҥҥэ үгүстүк киирэллэр: тиит, хатыҥ, талах, үкэр, ача, ньургуһун. Дьиэ сүөһүтүттэн образка ордук элбэхтик туттуллар: ат, сылгы. Ынах сүөһү да образтанар буолан баран, сылгыга тиийбэт уонна, эппит курдук, арыт куһаҕаны дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. Тыа кыылларыттан ордук хото киирэллэр: саһыл, саарба (киис), бэдэр, буобура, тииҥ, кырынаас, эһэ, бөрө, тайах, таба. Көтөрдөртөн — кыталык, туруйа, хаас, орулуос, көҕөн, чөркей, чөкчөҥө, кэҕэ, күөрэгэй, туллук, чооруос, кыырт, мохооҕол, хотой, улардар, киргил, тоҥсоҕой, суор. Балыктан — бил, сыалыһар, сордоҥ, собо, мунду, ылбай. Үөннэртэн-көйүүрдэртэн, кыра харамайдартан — үрүмэччи, бырдах, сахсырҕа, ооҕуй, кымырдаҕас, баҕа, чоху, тыймыыт, кутуйах. Үрүмэччиттэн уратылара, үксүгэр куһаҕаны дьүһүннүүргэ киирсэллэр («быралый-быты бырдах сиир», «сахсырҕа курдук сааҕынас саҥалаах»,- «баҕа аттаммытыгар дылы»). Ити үүнээйилэр, харамайдар, үйэлэр тухары тыл хоһоонугар киирзннэр, биирдиилэрэ ханнык эрэ көстүүнү өйдөтөр, дьүһүннээн көрдөрөр ис хоһоонноммуттар. Холобур, тиит мастары эр дьоннорго, хатыҥнары дьахталларга тэҥниир үгэс үөскээбит. «Тойон-түһүмэт дьон тугу эрэ толкуйдуу тоҕуоруһан туралларын курдук,... толуу тиитмас тулааһыннаах» (31 —14); «хотун дьахтар аймах киэргэнэн туралларын курдук, арыы хатыҥ саҕалардаах» (52—206). Итини сэргэ кыргыттары кыталыктарга, уолаттары туруйаларга тэҥниир үгэс баар. «Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82). Саха обществота элбэх социальнай араҥаҕа хайдыбатаҕын быһыытынан, дьон дьүһүннээһиҥҥэ идэлэринэн, дьарыктарынан киириилэрэ аҕыйах. Ол оннугар киһи эр киһитэ, дьахтара, эдэрэ, кырдьаҕаһа уонна киһи тус-туспа миэстэлэрэ — төбөтө, хараҕа, мунна, айаҕа, тииһэ, тыла, кулгааҕа, илиитэ, атаҕа, көхсө, сүрэҕэ, быара, уо. д. а. — бэрт элбэх дьүһүннээһиҥҥэ кытталлар («саар дьахтар саҕа сабаҕа былас саргы», «кыыһыҥ алдьанна», «оҕотугар түспүт», «үтүө киһи хараҕа үс», «хараҕын уутун сотунна», «булбута эрэ муннугар», «айаҕын ииттэр», «тиис-тыҥырах тиийиэҕинэн», «көҥдөй көҕүс», «тиийбэт тирии, тарпат тараһа», «иһэ тымныйар», «таала кырыыланар», «сүрэҕин быата уһун», «тылын минньитэр» уо. д. а.). Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка, «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быьгччыктар эмиэ кытталлар. Элбэхтик ытыыр-соҥуур, аһыы аһыйар киһи — «хараҕын уутунан суунар», «хараҕын уутугар мунар», оттон улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн, ону толуйар көһүннэҕинэ, «хараҕын уутун сотунна» диэн этиллэр. Саамай харыстыыры, таптыыры «көрдөр хараҕым двүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ (билэтэ)» дииллэр. Ойуунускай олоҥхотугар Айыҥа Сиэр тойон баар-суох уоллаах кыыһын иккиэннэрин Орто дойдуга олохтуу ыытарыгар этэр: «Үрүҥ Уолан оҕобун аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо аҕаһын кытта — икки көрөр хараҕым дьүккэтин, икки көтүрдэр тииһим билэтин иккиэннэрин бииргэ киллэрэбин...» (39—140). Илии образка олус элбэхтик киирэр, олортон сорох холобурдары, кинилэр туох суолтаҕа туттуллалларын көрүөҕүҥ: «суут (ыраахтааҕы, таҥара) илиитэ уһун»— кинилэр кыахтарын, тугу да куоттарбаттарын туһунан; «аҕабыт илиитэ тордуохтаах» — кини иҥсэлээх, бэригимсэх; «икки илиилээх (уус)» — киһини кимиттэн көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх; «икки илиитинэн» — үөрүүнү кытта; «илиигэ киирбит»— бэйэтин кыаммат буола ыалдьыбыт; «илиигэр ыл»— салай, баһылаа-көһүлээ; «илиитин иһигэр баар» — кыаҕын иһигэр баар, таптаабытынан дьаһайар кыахтаах; «илиитин көтөхпүт» — охсубут (ытыктыыр, сөбүлүүр, таптыыр киһитин); «илиитин сотунна» — барытыттан матта, эһиннэ; «илиитин хааннаата» — бултуйда, бастакы булдун өлөрдө; «илиитинэн киирэр» — кырбаары гынар; «илии туппах» — ыйытыыта суох барыны бары ылар; «илиитэ сыстар» — сатыыр, үөрүйэхтэнэр. Арыт илии атаҕы кытта холбуу образка туттуллар түбэлтэлэрдээх: «илии-атах буол» — көмө-ама буол; «илии-атах салас» — туһаныс, тииһин; «илиитин-атаҕын кэтэс» — тугу эмэ биэрэрин кэтэс; «илиитэ-атаҕа барбат» — ымсыыта-баҕата суох оҥорор; «илиитэ-атаҕа суох буолар» — кыайбат-хоппот, сатаабат буолан хаалар. Дьүһүннээһиҥҥэ быар үгүстүк туттуллуута, сүрэҕи кытта холбуу сылдьыыта сахалар хоһуйан этиилэрин биир суол уратыта быһыылаах. «Быарын тарбыыр» (күлүү гынар), «быара манньыйар» (аһынар), «быар-быһаҕас» (ыарыһах), «сүрэҕи-быары сымнат» (уоскут, манньыт, санааны көтөх), «сүрэҕи-быары ортотунан киирэр» (сөбүлэтэр, таптатар), «сүрэҕэ-быара бөҕөх» (бүтэйдии эрэнэр), «сүрэх-быар ыарыыта» (ааспат санаа-оноо) уо. д. а. «Нохтолоох тойон долуо сүрэх», «хайҕахтаах хара быар» дизнҥэр сахалыы хоһуйууга үгүстүк көрсүллэллэр. Күннүк Уурастыырап «Тойон Дьаҕарыма» диэн олоҥхотугар Аал-Луук мас Орто дойду «сүрэҕэ» да «быара» да иккиэннэрэ тэҥҥэ буолар: «орто туруу дойду киэнэ нохтолоох сүрэҕэ буолан соҕотохтуу туругурбут, аан ийэ дайды киэнэ хайҕахтаах быара буолан аҥардастыы айыллыбыт, аҕыс салаалаах Аал-Луук мас» (31 —17). Манна «сүрэҕинэн», «быарынан» Аал-Луук мас сир-дойду, тыынар тыыннаах тутааҕа буолара образтанар. Норуат бэйэтин таҥнар таҥаһа, туттар сэбэ-сэбиргэлэ, аһыыр аһа дьүһүннээһиҥҥз эмиэ дэлэйдик кыттар. Олус өһөс, хадаар быһыы, эппити үрүтүн үөһэ этэ туруу «кэлии да соҕох» дэнэр; оттон сыыһа буоллун, таба буоллун, куруук биири талкыйыы — «кэлиилии кэбии»; мэһэйдэтэр, сөбүлээбэт, өстүйэр — «сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр» диэн буолаллар. Олоҥхоҕо абааһылар олорор аллараа дойдулара — «барбатах балык минин курдук бадыа-бүдүө, буспатах мунду минин курдук борук-сорук дойду». Олоҥхо бухатыырын хараҕа арыт «хатааһын чолбонугар», арыт «үүн тиэрбэһигэр» холуллар. Ньургун Боотур «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах». Харах уотун сытыыта, күүһэ туохха холоноруй? Прожекторы, электротехниканы билбэт былыргы сахалар кинини ат өргөнүнэн дьүһүннүүллэр. Далан өксөкүгэ кубулуйбут Айыы Умсуур удаҕан «үс үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрдө» дэнэр «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо (22—150). Аан дойду, сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуута тордуйалаах биитэр атыйахтаах уу хамсааһыныгар холуллар. Абааһы уола орто дойду маанылаах кыыһын Айталыын Куону уоран барыытыгар «үрдүк халлаан тордуйалаах уу курдук долгуйар», оттон Ньургун Боотур абаран-сатаран хаһыытаабытыгар «аан дойду атыйахтаах уу курдук хамсыыр». Сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуутун баара суоҕа атыйахтаах биитэр тордуйалаах уу хамсаабытыгар холуйуу төттөрү гипербола (литота) ньымата буолар. Итинйик стилиотическэй ньыма саха норуотун тылынан айымньытыгар элбэх. Ол курдук, киһи аймах бүтүннүүтэ долгуйан хамсааһынын аһыыр аһынан образтаан көрдөрүллэр («икки атахтаах бииһин ууһа кымыс хойуутун курдук кырылыы кыынньар, үүт күүгэнин курдук күрүлүү үллэр»). Былыргы сахалар мировоззрениеларынан сир уонна халлаан баранар уһуктаахтар: сир халлаан диэки өрө кэдэрийэн тахсар, оттон халлаан сир диэки таҥнары намылыйан түһэр, кинилэр тиксиһэр сирдэринэн бэйэ-бэйэлэрин аалса тураллар. Маны ырыаһыттар хайыһарынан, сири иһитинэн, тириинэн уо. д. а. дьүһүннүүллэр. «Кулун Куллустуур» олоҥхоҕо этиллэр: «сир-ийэ тэнийэ-тэлгэнэ сатаан баран, тоҥус киһи туут хайыһарын тумсун курдук, токуруйа чоноруйан тахсан, киҥкиниир киэҥ халлаан, араҕас маҥаас атыыр сылгы тириитин тиэрэ тардан, тэнитэ тоҥорбут курдук, таҥнары сааллан, намылыйан киирэн, сир-халлаан сири иһит сиксигин курдук, силбэһэ түһэн, аллаах ат балтатын тыаһын курдук, хаахыр-күүкүр аалса турар дойдута...» (68—19). Сорох айымньыга халлаан «сылгы тириитин» оннугар «сарыы таҥас курдук таҥнары намылыйан түһэр» (39-24). Айылҕа көстүүлэриттэн образка ордук күүскэ күн, уот, былыт, сайьгн сылааһа, кыһын тымныыта, сырдык, хараҥа кытталлар; өҥтөн үрүҥ (маҥан), күөх (от күөҕэ); сир-дойду көстүүлэриттэн хайа, томтор, булгунньах, тыа, алаас, сыһыы, үрэх, күөл уо. д. а. киирэллэр. Сир-дойду көстүүлэрйттэн алаас Саха сиригэр эрэ баар суол буолар, онон онуоха сыһыаннаах дьүһүннээһиннэр Саха сиригэр кэлбит кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахалар сиртэн эрэ алааска таптаан олохсуйаллар. Алааһы — сүөһү сииригэр үчүгэй оттооҕунан буолуо — үрэх, өрүс сирдээҕэр ордороллор. Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр, оттон алаас ойо үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. Дьэ ол иһин ырыаҕа-тойукка, чабырҕахха ааттаах алаастары хайҕаан хоһуйаллар: «уол оҕо хоһоонугар холбоспут, кыыс оҕо ырыатыгар кыттыспыт Кыыс Хаҥа кырдалыттан ордук кылбаархай хонуу баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм,.. бүтэй алаас үтүөтүттэн Мүрүттэн ордук бөдөҥ алаас баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм» (52—274). Алаас — тыа иһигэр үөскээбмт, үксүгэр сыырдаах, күөллээх хонуу. Мэччирэҥ сирдээх, оттуур ходуһалаах, иһэр уулаах, уутугар балыктаах, сир астаах, көтөр-сүүрэр бултаах куула, халдьаайы тыалардаах ойдом сири биир-икки ыал бас билэн олорор. Билбэт киһилэрин көрүстэхтэринэ: «хайа алаас киһитэй?» диэн буолар. Дьэ ол иһин олоҥхоҕо маннык этии үөскүүр: «Айталыын Куо барахсаны атын алгыстаах алаас аҕа баһылыгар ойох биэрэллэр» (41—308). Алааһы бэйэтин хайҕаан хоһуйуу элбэх. Маны таһынан, алааһы атын көстүүлэргэ тэҥнээһин, образ оҥоруу ырыаҕа-тойукка үгүс. Холобур, олоҥхоҕо бухатыыр дьиэтин киэҥэ, ороно, холумтана, хаппахчытын аана алааһынан холобурданар: «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа айдаҥ уорук балаҕан» (22—96), «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас-маҥан холумтан» (68— 13), «уҥуор диэки өттүгэр тоҕус алаас тоҕойун саҕа тоҕус лоҥку орон турбут... хаҥырҕастаах хаппахчы аана алаас-сыһыы аҥарын саҕа аһыллан аҥайбыт эбит» (41—200,201). Алаас сыһыынан холуллар улуу ыһыахтар чэчирдэрэ, бухатыырдар айанныыр былыттара. «Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыр», «убайдара Мүлдьү Бөҕө обургу алаас сыһыы бцһаҕаһын саҕа най хара былыты быһа кыйдаан ылла да, биир мөҥүрүк сылгыны, биир мөҥүрук ынаҕы быһа кыйдаан, уоллаах кыыстары, аттары, таҥастары-саптары барытын былытын үрдүгзр олорто да, туох да бокуойа суох илдьэ барда». Алааһынан, күөлүнэн ойууттар, удаҕаттар дүҥүрдэрэ образтанар. «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо этиллэр: «аҕаһа Умсуур удаҕан обургу түөлбэ күөл быһаҕаһын саҕа дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ» (22—76, 94, 344). Уруй-айхал, үөрүү курдук абстрактнай өйдөбүллэр улаханнара эмиэ алааһынан кээмэйдэнэр: «алаас сыһыы саҕа айхал аргыстастын» (41—61). Металлартан образка кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, алтан, тимир уо. д. а. киирэллэр. Ол эрээри саамай үгүстүк туттуллааччы — көмүс. Үчүгэй, кэрэ, күндү, сыаналаах барыта көмүскэ тэҥнэнэр. Итини таһынан фольклор дьүһүҥнээһинигэр араас мифологическай кыыллар, харамайдар, көстүүлэр, араас айыылар, иччилэр, абааһылар киэҥник туттуллаллар. Биир тылынан эттэххэ, Саха сирин үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, хамсыыра-харамайа, норуот эҥин араас дьарыга, сэбэ-сэбиргэлэ, таҥаһа-саба, аһа-үөлэ уо. д. а. поэзия араас дьүһүннээһинигэр бары кэриэтэ кытталлар. Быдан былыр өбүгэлэр соҕурууттан илдьэ кэлбит образтыыр объектарын (холобур, тэбиэн, кулан, хой, хахай уо. д. а.) тобохторо ордон хаалбыттарын аахсыбатахха, нууччалар кэлиэхтэригэр диэри Саха сирин тас өттүттэн норуот тылынан айымньытыгар киирбит биир эмэ үүнээйи, кыыл, харамай баара биллибэт. Дьүһүннээһиннэр бары бэйэ ис эйгэтиттэн, олоҕуттан, историятыттан, мифологиятыттан үөскээбиттэр. Ол, үөһэ эппит курдук, норуот сайдыылаах дойдулартан сибээһэ быстан, Хоту Муустаах муора хонноҕор өр бэйэтэ бэйэтигэр бүгэн, ойдон олорбутуттан тахсар. </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] krzingn0xthg1sqht89gn09md5hfnj6 10111 10110 2026-08-10T08:55:58Z Dliavib 2204 10111 wikitext text/x-wiki {{header | title = Бэһис глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]] | next = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | notes = }} <div class="text"> == Бэһис глава. САХА ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННҮҮР НЬЫМАЛАРЫН САЙДЫЫТА == Саха тылынан айымньыта баайын, күүстээх уус-уран образтардааҕын туһунан чинчийээччилэр үгүстүк суруйаллар. «Олоҥхо дьикти кэрэ поэзиятын туһунан кэпсииртэн сылайыа суох курдукпун»,— диир саха тылын, фольклорун үөрэппит С. В. Ястремскай (156—9). «Сахаларга дьиҥнээх ырыалар да, дьиҥнээх ырыаһыттар да бааллар», кинилэр «ыллааһыннарын ньымата олус ураты уонна Европа киэниттэн букатын атын»,— диэбитэ этнограф, суруйааччы В. Л. Серошевскай (140— 590). «Киһи сүрэҕин иэйиитэ араастаан да этиллэр эбээт!..», «Сахалар кэрэтик хоһуйарга, биһиги өйдүүр-бүтүнэн буолбатаҕын да иһин, улахан дьоҕурдаах дьон»,— диэн суруйар В. Г. Короленко (29—42, 299). Кини этэринэн, саха ырыата, «Эол арфатын курдук», хас тыал сиккирээһинигэр, тыйыс айылҕа хас хамсааһыныгар, тулалыыр олох хас ибир гыныытыгар — барытыгар улгумнук хоруидуу охсон, дуораһыйан, төрөөн-үөскээн тахсар «туох эрэ туспалаах сааһыланыылаах», «эмиэ бэйэтин туһугар кэрэлээх» ырыа. Саха ырыата тулалаан турар айылҕаны, норуот олоҕун-дьаһаҕын кытта дьикти сөптүк дьүөрэлэһэрин уонна тутатына үөскүүр санааны ураннык биэрэрин Короленко таба бэлиэтээбитэ (29—42, 299). Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит культуралара Лена сүнньүгэр сөп түбэһэрдии хайдах уларыйан испитин биһиги билигин чуолкайдык билбэппит. Сахалар тустарынан бастакы сибидиэнньэлэр аан бастаан нууччалар кэлиэхтэриттэн (XVII үйэ 30-с сылларыттан) эрэ бэттэх сурукка киирэн испиттэр. Оттон сахалар бэйэлэрин тылынан айымньылара ааспыт үйэттэн эрэ ыла сурукка бэлиэтэнэр буолбут. Сахалар культуралара бэрт былыргы түүр төрүттээҕэ кинилэр бүгүҥҥү саҥарар тылларыгар, образтаан, хоһуйан этиилэригэр элбэхтик көстөр. Советскай тюрколог И. В. Стеблева поэтическай айымньылар диэн дакаастыыр тыһыынча сыл быдан анараа өттүнээҕи тааска суруллубут Орхон памятниктарыгар биһиги бүгүҥҥү хоһуйууларбытыгар киһи сөҕүөн курдук майгынныыр этиилэр бааллар эбит. Кюль-Тегин мэҥэ тааһын улахан суругар «бастааҕы хоҥкуппуттар, сүһүөхтээҕи сүгүрүппүттэр» (Башлыҕыҕ йүкүнтүрмис тизлигиг сөкүрмис) диэн хас да сиргэ этиллэр. Ити этии сороҕор «сүһүөхтээҕи...» диэн саҕаланардаах эбит (3—72, 78, 80). Оттон биһиэхэ «хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн», эбэтэр «сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан» диэн үгүстүк этиллэрин билэбит. Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарын суруктарыгар маннык эриэкэс этиилэр эмиэ бааллар: «түүр норуотун иһин түүн утуйбатым, күнүс олорботум» (Түрк будун үчүн түн удымадым күнтүз олурмадым); «түүн утуйуом кэлбэтэ, күнүс олоруом кэлбэтэ» (түн удысыхым кэлмэди күнтүз олурсыхым кэлмэди); «түүн эмиэ уум кэлбэт этэ, олоруом кэлбэт этэ» (түн йэмэ удысыхым кэлмэз эрти олурсыхым кэлмэз эрти); «түүн утуйбакка, күнүс олорбокко» (түн удыматы күн-түз олурматы) (3—84, 100, 104, 113). Биһиги күүскэ үлэлээһини-хамсааһыны, сырыыны сылдьыыны күн бүгүн даҕаны ити курдук этэ сылдьабыт. Үөһэ аҕалыллыбыт хоһуйан этиилэр быдан былыргы кэмтэн билиҥҥээҥэ диэри тас эрэ формаларын буолбакка, ис хоһооннорун кытта уларыппакка кэлбиттэрин киһи бэркиһизн эрэ сөп. Өссө төһө элбэх итинник ситимнэспит бөлөх тыллар оччоттон баччаҕа тиийэн кэлбиттэрэ буолуой?! Аҥардас Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарыттан биһиги бүгүҥҥү саҥарар тылбытыгар, дьүһүйүулэрбитигэр майгынныыр этиилэри элбэҕи булуохха сөп. «Кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу-дьаҕыл дайды» дэнэр саха фольклоругар. Оттон Орхон суругар «аллараа дьаҕыл сир» (Асра йаҕыз йир) айыллыбытын туһунан этиллэр. Ол аата, аан дойдуну оччоттон (эбэтэр ол анараа өттүттэн) ыла сылгы дьүһүнүнэн хоһуйан этэр буолтар эбит. Былыргы түүрдэргэ дьаҕыллаах сылгы элбэҕэ биллэр. «Кюль-Тегин кыра дьаҕылын миинэн» (Күл Тигин Аз йаҕызын бинип) сэриилэһэрин туһунан эмиэ суруллубут (3—71). Өссө маннык этиилэри ылыаҕыҥ: «суох-дьадаҥы»— йох чыҕань, «сирэ-уута»— йир суб, «хааныҥ уу курдук сүүрүгүрбүтэ» — ханыҥ субча йүгүрти, «уокка-ууга түһэрбэтим» —!ОТ суб хылмадым, «өлө-сүтэ» — өлү йиту, «үлэтин-күүһүн биэрэн» — исиг кучиг бирур, «хара норуот» — хара будун, «кыһыл хааным тоҕунна, хара көлөһүнүм сүүрдэ»— хызыл ханьгм төкти хара тэрим йүгүрти (3—69, 80, 82, 84, 85, 89, 115) уо. д. а. Бу этиилэр биһиэхэ оччо-бачча уларыйбакка билигин да туттулла сылдьаллар. Оттон «дьадаҥы норуоту баай гынным, аҕыйах норуоту үгүс гынным» (Чыҕань будуныҕ бай хылтым аз будуныҕ үкүш хылтым), «үөһэ халлаан баттаабатар, аллара сир тэллибэтэр» (үзэ тэҥри басмасар асра йир тэлинмэсэр), «иһигэр аһа суох, таһыгар таҥаһа суох» (ичрэ ашсыз ташра тонсыз), «халлаан-сир булкуллубутун иһин» (тэҥри йир булҕахын үчүн), «көрөр хараҕым көрбөт тэҥэ» (көрүр көзим көрмэз тэг), «өстөөх-төрбүт төгүрүйэ сиэмэх көтөрдөр курдук этилэр, биһиги сиэҥ этибит» (йаҕымыз тэгирэ учух тэг эрти, биз шэг эртимиз), «синньигэс эрдэҕи (синньигэһинэн) быһа тардар чэпчэки» (йинчгэ эриклиг үзгэли учуз) (3— 70, 81, 83, 91, 94, 99, 101) уо. д. а. этиилэр саха дьүһүннээһинигэр эмиэ чугастар. Былыргы тюүүрдэр «өлбүт» диэни тэгилитэн «көтөн барбыт» (3—78), «арахпыт», «барбыт» дииллэр эбит. «Сылгы сүөһүм, ынах сүөһүм» диэни «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) (143—98, 100, 101) дииллэр эбит. Оттон биһиэхэ «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» дэнэр. Былыргы тюрк үйэтинээҕи киһи уҥуоҕун биир тааһыгар маннык тыллары ааҕабыт: «Эһигиттэн, мин бэйэлээх бэйэм көмүс норуоппуттан (күмүш будунум),—-о муҥум!—араҕыстым» (143—99). Ити аата, туох үчүгэйи, кэрэни, күндүнү, сыаналааҕы барытын оччоттон көмүскэ тэҥнииллэр, «көмүс» диэн эпитет үгүстүк туттуллар эбит. «Хой баһа тыл», «Хоро тойуга», «тараан буолан тар-ҕаммыт», «хахай бодотугар түспүт», «тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук» уо. д. а. өс хоһоонноро былыр, сахалар төрүттэрэ өссө соҕуруу олорор эрдэхтэринэ, үөскээбит буолуохтара диэн сабаҕаланар. Саха сорох өһүн хоһоонноро атын түүр, монгол норуоттар «иэннэриниин сөп түбэһэллэрэ биитэр майгыннаһаллара эмиэ биллэр. Холобур, түүрдэр биир эрдэтээҕи (XI үйэтээҕи) суруктарын памятнигынан аатырар Махмуд Кашгарскай «Дивану Луҕат-ит-турк» диэн кинигэтигэр «курҕак касык ауыз жартар» (сухая ложка рот дерет), «алдырҕан анасыныҥ койнын ашар» (потерявший ищет и в пазухе своей матери), «Куш аласы ташында, киши аласы ичиндэ» (пестрота утки снаружи, пестрота человека внутри) диэн өс хоһоонноро киирбиттэрин, итилэр «кураанах хамыйах айахха баппат», «сүтүктээх сүүс айыылаах: ийэтин да хоон-ньун хаһан көрүөҕэ», «көтөр эриэнэ таһыгар, киһи эриэ-нэ иһигэр» диэн саха өһүн хоһоонноругар сөп түбэһэллэрин фольклористар бэлиэтииллэр. Шордарга «ат кистэс танузар, кизи эрбэктэс танузар» (кони знают друг друга по ржанию, люди знакомятся разговаривая друг с другом), «йахсу атха пир хамзу, йахсу кизэ пир сез» (хорошему коню одна плеть, хорошему человеку одно слово) диэн өс хоһоонноро баар буоллаҕына, сахаларга «сылгы кистэһэн билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр», «үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэннэр бааллар. «Бил балык баһыттан сытыйбытыгар дылы», «балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар», «ыт тииһиттэн ыт өлбөт», «суор хараҕын суор оҥпот» диэннэр туроктарга, татаардарга бааллар эбит. «Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар», «оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах», «төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы» диэн саха өһүн хоһоонноругар майгынныыр буряттарга эмиэ баар эбит (118—34, 37). Итинтэн да атын бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаһар, биир төрүттээх өс хоһооннорун, тэҥнэбиллэри уо. д. а. хоһуйуулары билиҥҥи түүр, монгол омуктарга элбэҕи булуохха сөп буолуо. Кюль-Тегин, Бильге-Каган, Тоньюкук тустарынан мэҥэ тааска суруллубут суруктар ис хоһооннорун, композиция, ритм, рифма, дорҕоон өттүнэн дьүөрэлэһиилэрин, стиллэрин, сорох образтыыр ньымаларын ырытан баран, И. В. Стеблева бу «үрдүк уус-уран таһымнаах поэтическай айымньылар эбиттэр», балары «историческай-героическай поэмалар курдук сыаналыахха сөп» диэн түмүк оҥорор уонна хоһооннор тутуллара билиҥҥи тюркскай норуоттар, ордук тува, хакас, саха героическай эпостарын хоһооннорун тутулугар чугастарын бэлиэтиир (143—61, 64). Былыргы дьүһүннээһиннэр сорохторо умнуллубуттара, сорохторо уларыйбыттара-тэлэрийбиттэрэ буолуо. Сир-дойду, олох усулуобуйалара уларыйыылара хоһуйан этэр үөрүйзххэ даҕаны уларыйыылары киллэрэн истэҕэ. Норуот уус-уран поэтическай дьүһүннээһинэ быыстала суох байар, кэҥиир, сайдар. Бу Киин Азия стептэрин диэки үөскээбит, бу тыа зонатыгар, Ленаҕа үөскээбит дьүһүннээһиннэр диэн тус-туспа долбуурга уурталыыр кыаллыбат. Ол эрзэ-ри сорох-сорох дьүһүннээһиннэр хаһан, ханна үөскээ-биттэрин, хайдах уларыйбыттарын быһаара сатыыр көдьүүстээх буолуон сөп. Былыргы тюркдар тааска суруктарыгар баар «үрүҥ көмүс» (өрүҥ күмүш), «хара саарба» (хара киш), «күөх тииҥ» (көк тэиҥ), «кыһыл хаан» (хызыл хан), «хара көлөһүн» (хара тэр), «мэҥэ таас» (бэнгү" таш), «көрөр хараҕым» (көрүр көзүм) диэн этиилэргэ баар уларыйбат эпитеттэр сахаҕа күн бүгүн даҕаны туттулла сылдьаллар. Билге-каган памятнигар баар «харах көрбөтөх, кулгаах истибэтэх» (көзүн көрмэдүк хулха-гун эсидмэдүк) (143—44, 46) диэн этии даҕаны би-һиэхэ сылдьар. Арай, арыт өссө уустугурдан, «хара ха-рах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх» диэн этэр түбэлтэлэр бааллар. Сорох былыргы дьүһүннээһиннэр кэлин ордук уус-тугуран испит курдуктар. Урут «дьаҕыл сир» (йаҕыз йир) диэн холобурга аҕалбыппыт. Сахалар ити дьүһүннээһини уларытан (сайыннаран) «кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу дьаҕыл дайды» дииллэрин туһунан эппиппит. Ити тэҥэ «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) диэни «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» эбэтэр «үрүҥ түүлээҕим, хара түүлээҕим» диэн хоһуйан этэр буолбуттар. Итэҕэли, айыыны, иччини кытта ситимнээх дьүһүннээһиннэр былыр үөскээбиттэрэ саарбаҕа суох. Холобур, Үрүҥ айыылар, Чыҥыс, Одун, Дьылҕа хааннар, Аар кудук (Луук) мас, Кыдай (Кудай, Кытай) Бахсы уус, о. д. а. образтара, Бар кыыл, халлаан Хардай кыыла, Луо балык уо. д. а мифологическай харамайдар, тэбиэн, хой, кулан курдук, степь кыылларыгар сыһыаннаах образтар эмиэ Киин Азия диэкиттэн кэлбиттэрэ буолуо. Оттон булт таҥарата, «тыа иччитэ»— Байанай, киниэхэ сыһыаннаах образтар тыа зонатыгар олохсуйбут кэннэ үөскээбиттэрэ буолуо суоҕа дуо? Тыа иччитэ кыырыктыйбыт хойуу баттахтаах, бытыктаах, баһыттан атаҕар диэри түүлэзх таҥастаах, мэлдьи алларастыы, күлэн-салан күһүгүрүү сылдьар майгылаах, эвенк-саха оҕонньорун икки ардыларынан көрүҥнээх. Кини арыт түөһүгэр «түһүлүк» диэн бэриэнньик курдугу кэтэ сылдьар уонна таба көлөлөөх буолар эбит. Онон сахалар тыа иччитин эвенкилэртэн ылбыттар диэбэппит буолан баран, кини тас көрүҥүн ойуулааһыҥҥа эвенкилэр сабыдыаллара баар быһыылаах. Оттон Дьыл оҕуһа Саха сирин кыһынын амырыын тымныыта үөскэппит сүдү мифологическай обраһа буолар. Уордаах уһун кыһын, тоҕо, холобур, атынан (атыырынан) буолбакка, суостаах-суодаллаах оҕуһунан образтаммыта буолуой? Сахаҕа бэрт былыргыттан сылгыны айыы сүөһүтүнэн ааттыыр, кинини туой үчүгэйи образтааһыҥҥа туттар үөрүйэх үөскээбитэ. Оттон былыргы итэҕэлинэн ынах сүөһүнү абааһылар эмиэ сүөһүлэнэллэр, абааһылар арыт оҕус келөлөнөллөр. Онон, оҕус, арыт, куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ туттулларын быһыытынан, тымныыны, кыһыны иччи оҥорон, тыыннааҕымсытан көрдөрөргө туһаныллыбыт буолуон сөп. Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит духовнай баайдара, олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэриллэн, сыыйа уларыйан-тэлэрийэн, кэлин, дьон билиэҕиттэн (сурукка бэлиэтэниэҕиттэн) ылатааҕыта бүтүннүү сүнньүнэн Лена эйгэтигэр үөскээбит культура буолан тахсар. Фольклор дьүһүннээһинигэр Саха сирин айылҕата, үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, көтөрө-сүүрэрэ бэрт элбэхтик кыттар. Үүнээйилэртэн дьүһүннээһиҥҥэ үгүстүк киирэллэр: тиит, хатыҥ, талах, үкэр, ача, ньургуһун. Дьиэ сүөһүтүттэн образка ордук элбэхтик туттуллар: ат, сылгы. Ынах сүөһү да образтанар буолан баран, сылгыга тиийбэт уонна, эппит курдук, арыт куһаҕаны дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. Тыа кыылларыттан ордук хото киирэллэр: саһыл, саарба (киис), бэдэр, буобура, тииҥ, кырынаас, эһэ, бөрө, тайах, таба. Көтөрдөртөн — кыталык, туруйа, хаас, орулуос, көҕөн, чөркей, чөкчөҥө, кэҕэ, күөрэгэй, туллук, чооруос, кыырт, мохооҕол, хотой, улардар, киргил, тоҥсоҕой, суор. Балыктан — бил, сыалыһар, сордоҥ, собо, мунду, ылбай. Үөннэртэн-көйүүрдэртэн, кыра харамайдартан — үрүмэччи, бырдах, сахсырҕа, ооҕуй, кымырдаҕас, баҕа, чоху, тыймыыт, кутуйах. Үрүмэччиттэн уратылара, үксүгэр куһаҕаны дьүһүннүүргэ киирсэллэр («быралый-быты бырдах сиир», «сахсырҕа курдук сааҕынас саҥалаах»,- «баҕа аттаммытыгар дылы»). Ити үүнээйилэр, харамайдар, үйэлэр тухары тыл хоһоонугар киирзннэр, биирдиилэрэ ханнык эрэ көстүүнү өйдөтөр, дьүһүннээн көрдөрөр ис хоһоонноммуттар. Холобур, тиит мастары эр дьоннорго, хатыҥнары дьахталларга тэҥниир үгэс үөскээбит. «Тойон-түһүмэт дьон тугу эрэ толкуйдуу тоҕуоруһан туралларын курдук,... толуу тиитмас тулааһыннаах» (31 —14); «хотун дьахтар аймах киэргэнэн туралларын курдук, арыы хатыҥ саҕалардаах» (52—206). Итини сэргэ кыргыттары кыталыктарга, уолаттары туруйаларга тэҥниир үгэс баар. «Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82). Саха обществота элбэх социальнай араҥаҕа хайдыбатаҕын быһыытынан, дьон дьүһүннээһиҥҥэ идэлэринэн, дьарыктарынан киириилэрэ аҕыйах. Ол оннугар киһи эр киһитэ, дьахтара, эдэрэ, кырдьаҕаһа уонна киһи тус-туспа миэстэлэрэ — төбөтө, хараҕа, мунна, айаҕа, тииһэ, тыла, кулгааҕа, илиитэ, атаҕа, көхсө, сүрэҕэ, быара, уо. д. а. — бэрт элбэх дьүһүннээһиҥҥэ кытталлар («саар дьахтар саҕа сабаҕа былас саргы», «кыыһыҥ алдьанна», «оҕотугар түспүт», «үтүө киһи хараҕа үс», «хараҕын уутун сотунна», «булбута эрэ муннугар», «айаҕын ииттэр», «тиис-тыҥырах тиийиэҕинэн», «көҥдөй көҕүс», «тиийбэт тирии, тарпат тараһа», «иһэ тымныйар», «таала кырыыланар», «сүрэҕин быата уһун», «тылын минньитэр» уо. д. а.). Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка, «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быьгччыктар эмиэ кытталлар. Элбэхтик ытыыр-соҥуур, аһыы аһыйар киһи — «хараҕын уутунан суунар», «хараҕын уутугар мунар», оттон улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн, ону толуйар көһүннэҕинэ, «хараҕын уутун сотунна» диэн этиллэр. Саамай харыстыыры, таптыыры «көрдөр хараҕым двүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ (билэтэ)» дииллэр. Ойуунускай олоҥхотугар Айыҥа Сиэр тойон баар-суох уоллаах кыыһын иккиэннэрин Орто дойдуга олохтуу ыытарыгар этэр: «Үрүҥ Уолан оҕобун аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо аҕаһын кытта — икки көрөр хараҕым дьүккэтин, икки көтүрдэр тииһим билэтин иккиэннэрин бииргэ киллэрэбин...» (39—140). Илии образка олус элбэхтик киирэр, олортон сорох холобурдары, кинилэр туох суолтаҕа туттуллалларын көрүөҕүҥ: «суут (ыраахтааҕы, таҥара) илиитэ уһун»— кинилэр кыахтарын, тугу да куоттарбаттарын туһунан; «аҕабыт илиитэ тордуохтаах» — кини иҥсэлээх, бэригимсэх; «икки илиилээх (уус)» — киһини кимиттэн көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх; «икки илиитинэн» — үөрүүнү кытта; «илиигэ киирбит»— бэйэтин кыаммат буола ыалдьыбыт; «илиигэр ыл»— салай, баһылаа-көһүлээ; «илиитин иһигэр баар» — кыаҕын иһигэр баар, таптаабытынан дьаһайар кыахтаах; «илиитин көтөхпүт» — охсубут (ытыктыыр, сөбүлүүр, таптыыр киһитин); «илиитин сотунна» — барытыттан матта, эһиннэ; «илиитин хааннаата» — бултуйда, бастакы булдун өлөрдө; «илиитинэн киирэр» — кырбаары гынар; «илии туппах» — ыйытыыта суох барыны бары ылар; «илиитэ сыстар» — сатыыр, үөрүйэхтэнэр. Арыт илии атаҕы кытта холбуу образка туттуллар түбэлтэлэрдээх: «илии-атах буол» — көмө-ама буол; «илии-атах салас» — туһаныс, тииһин; «илиитин-атаҕын кэтэс» — тугу эмэ биэрэрин кэтэс; «илиитэ-атаҕа барбат» — ымсыыта-баҕата суох оҥорор; «илиитэ-атаҕа суох буолар» — кыайбат-хоппот, сатаабат буолан хаалар. Дьүһүннээһиҥҥэ быар үгүстүк туттуллуута, сүрэҕи кытта холбуу сылдьыыта сахалар хоһуйан этиилэрин биир суол уратыта быһыылаах. «Быарын тарбыыр» (күлүү гынар), «быара манньыйар» (аһынар), «быар-быһаҕас» (ыарыһах), «сүрэҕи-быары сымнат» (уоскут, манньыт, санааны көтөх), «сүрэҕи-быары ортотунан киирэр» (сөбүлэтэр, таптатар), «сүрэҕэ-быара бөҕөх» (бүтэйдии эрэнэр), «сүрэх-быар ыарыыта» (ааспат санаа-оноо) уо. д. а. «Нохтолоох тойон долуо сүрэх», «хайҕахтаах хара быар» дизнҥэр сахалыы хоһуйууга үгүстүк көрсүллэллэр. Күннүк Уурастыырап «Тойон Дьаҕарыма» диэн олоҥхотугар Аал-Луук мас Орто дойду «сүрэҕэ» да «быара» да иккиэннэрэ тэҥҥэ буолар: «орто туруу дойду киэнэ нохтолоох сүрэҕэ буолан соҕотохтуу туругурбут, аан ийэ дайды киэнэ хайҕахтаах быара буолан аҥардастыы айыллыбыт, аҕыс салаалаах Аал-Луук мас» (31 —17). Манна «сүрэҕинэн», «быарынан» Аал-Луук мас сир-дойду, тыынар тыыннаах тутааҕа буолара образтанар. Норуат бэйэтин таҥнар таҥаһа, туттар сэбэ-сэбиргэлэ, аһыыр аһа дьүһүннээһиҥҥз эмиэ дэлэйдик кыттар. Олус өһөс, хадаар быһыы, эппити үрүтүн үөһэ этэ туруу «кэлии да соҕох» дэнэр; оттон сыыһа буоллун, таба буоллун, куруук биири талкыйыы — «кэлиилии кэбии»; мэһэйдэтэр, сөбүлээбэт, өстүйэр — «сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр» диэн буолаллар. Олоҥхоҕо абааһылар олорор аллараа дойдулара — «барбатах балык минин курдук бадыа-бүдүө, буспатах мунду минин курдук борук-сорук дойду». Олоҥхо бухатыырын хараҕа арыт «хатааһын чолбонугар», арыт «үүн тиэрбэһигэр» холуллар. Ньургун Боотур «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах». Харах уотун сытыыта, күүһэ туохха холоноруй? Прожекторы, электротехниканы билбэт былыргы сахалар кинини ат өргөнүнэн дьүһүннүүллэр. Далан өксөкүгэ кубулуйбут Айыы Умсуур удаҕан «үс үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрдө» дэнэр «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо (22—150). Аан дойду, сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуута тордуйалаах биитэр атыйахтаах уу хамсааһыныгар холуллар. Абааһы уола орто дойду маанылаах кыыһын Айталыын Куону уоран барыытыгар «үрдүк халлаан тордуйалаах уу курдук долгуйар», оттон Ньургун Боотур абаран-сатаран хаһыытаабытыгар «аан дойду атыйахтаах уу курдук хамсыыр». Сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуутун баара суоҕа атыйахтаах биитэр тордуйалаах уу хамсаабытыгар холуйуу төттөрү гипербола (литота) ньымата буолар. Итинйик стилиотическэй ньыма саха норуотун тылынан айымньытыгар элбэх. Ол курдук, киһи аймах бүтүннүүтэ долгуйан хамсааһынын аһыыр аһынан образтаан көрдөрүллэр («икки атахтаах бииһин ууһа кымыс хойуутун курдук кырылыы кыынньар, үүт күүгэнин курдук күрүлүү үллэр»). Былыргы сахалар мировоззрениеларынан сир уонна халлаан баранар уһуктаахтар: сир халлаан диэки өрө кэдэрийэн тахсар, оттон халлаан сир диэки таҥнары намылыйан түһэр, кинилэр тиксиһэр сирдэринэн бэйэ-бэйэлэрин аалса тураллар. Маны ырыаһыттар хайыһарынан, сири иһитинэн, тириинэн уо. д. а. дьүһүннүүллэр. «Кулун Куллустуур» олоҥхоҕо этиллэр: «сир-ийэ тэнийэ-тэлгэнэ сатаан баран, тоҥус киһи туут хайыһарын тумсун курдук, токуруйа чоноруйан тахсан, киҥкиниир киэҥ халлаан, араҕас маҥаас атыыр сылгы тириитин тиэрэ тардан, тэнитэ тоҥорбут курдук, таҥнары сааллан, намылыйан киирэн, сир-халлаан сири иһит сиксигин курдук, силбэһэ түһэн, аллаах ат балтатын тыаһын курдук, хаахыр-күүкүр аалса турар дойдута...» (68—19). Сорох айымньыга халлаан «сылгы тириитин» оннугар «сарыы таҥас курдук таҥнары намылыйан түһэр» (39-24). Айылҕа көстүүлэриттэн образка ордук күүскэ күн, уот, былыт, сайьгн сылааһа, кыһын тымныыта, сырдык, хараҥа кытталлар; өҥтөн үрүҥ (маҥан), күөх (от күөҕэ); сир-дойду көстүүлэриттэн хайа, томтор, булгунньах, тыа, алаас, сыһыы, үрэх, күөл уо. д. а. киирэллэр. Сир-дойду көстүүлэрйттэн алаас Саха сиригэр эрэ баар суол буолар, онон онуоха сыһыаннаах дьүһүннээһиннэр Саха сиригэр кэлбит кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахалар сиртэн эрэ алааска таптаан олохсуйаллар. Алааһы — сүөһү сииригэр үчүгэй оттооҕунан буолуо — үрэх, өрүс сирдээҕэр ордороллор. Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр, оттон алаас ойо үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. Дьэ ол иһин ырыаҕа-тойукка, чабырҕахха ааттаах алаастары хайҕаан хоһуйаллар: «уол оҕо хоһоонугар холбоспут, кыыс оҕо ырыатыгар кыттыспыт Кыыс Хаҥа кырдалыттан ордук кылбаархай хонуу баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм,.. бүтэй алаас үтүөтүттэн Мүрүттэн ордук бөдөҥ алаас баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм» (52—274). Алаас — тыа иһигэр үөскээбмт, үксүгэр сыырдаах, күөллээх хонуу. Мэччирэҥ сирдээх, оттуур ходуһалаах, иһэр уулаах, уутугар балыктаах, сир астаах, көтөр-сүүрэр бултаах куула, халдьаайы тыалардаах ойдом сири биир-икки ыал бас билэн олорор. Билбэт киһилэрин көрүстэхтэринэ: «хайа алаас киһитэй?» диэн буолар. Дьэ ол иһин олоҥхоҕо маннык этии үөскүүр: «Айталыын Куо барахсаны атын алгыстаах алаас аҕа баһылыгар ойох биэрэллэр» (41—308). Алааһы бэйэтин хайҕаан хоһуйуу элбэх. Маны таһынан, алааһы атын көстүүлэргэ тэҥнээһин, образ оҥоруу ырыаҕа-тойукка үгүс. Холобур, олоҥхоҕо бухатыыр дьиэтин киэҥэ, ороно, холумтана, хаппахчытын аана алааһынан холобурданар: «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа айдаҥ уорук балаҕан» (22—96), «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас-маҥан холумтан» (68— 13), «уҥуор диэки өттүгэр тоҕус алаас тоҕойун саҕа тоҕус лоҥку орон турбут... хаҥырҕастаах хаппахчы аана алаас-сыһыы аҥарын саҕа аһыллан аҥайбыт эбит» (41—200,201). Алаас сыһыынан холуллар улуу ыһыахтар чэчирдэрэ, бухатыырдар айанныыр былыттара. «Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыр», «убайдара Мүлдьү Бөҕө обургу алаас сыһыы бцһаҕаһын саҕа най хара былыты быһа кыйдаан ылла да, биир мөҥүрүк сылгыны, биир мөҥүрук ынаҕы быһа кыйдаан, уоллаах кыыстары, аттары, таҥастары-саптары барытын былытын үрдүгзр олорто да, туох да бокуойа суох илдьэ барда». Алааһынан, күөлүнэн ойууттар, удаҕаттар дүҥүрдэрэ образтанар. «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо этиллэр: «аҕаһа Умсуур удаҕан обургу түөлбэ күөл быһаҕаһын саҕа дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ» (22—76, 94, 344). Уруй-айхал, үөрүү курдук абстрактнай өйдөбүллэр улаханнара эмиэ алааһынан кээмэйдэнэр: «алаас сыһыы саҕа айхал аргыстастын» (41—61). Металлартан образка кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, алтан, тимир уо. д. а. киирэллэр. Ол эрээри саамай үгүстүк туттуллааччы — көмүс. Үчүгэй, кэрэ, күндү, сыаналаах барыта көмүскэ тэҥнэнэр. Итини таһынан фольклор дьүһүҥнээһинигэр араас мифологическай кыыллар, харамайдар, көстүүлэр, араас айыылар, иччилэр, абааһылар киэҥник туттуллаллар. Биир тылынан эттэххэ, Саха сирин үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, хамсыыра-харамайа, норуот эҥин араас дьарыга, сэбэ-сэбиргэлэ, таҥаһа-саба, аһа-үөлэ уо. д. а. поэзия араас дьүһүннээһинигэр бары кэриэтэ кытталлар. Быдан былыр өбүгэлэр соҕурууттан илдьэ кэлбит образтыыр объектарын (холобур, тэбиэн, кулан, хой, хахай уо. д. а.) тобохторо ордон хаалбыттарын аахсыбатахха, нууччалар кэлиэхтэригэр диэри Саха сирин тас өттүттэн норуот тылынан айымньытыгар киирбит биир эмэ үүнээйи, кыыл, харамай баара биллибэт. Дьүһүннээһиннэр бары бэйэ ис эйгэтиттэн, олоҕуттан, историятыттан, мифологиятыттан үөскээбиттэр. Ол, үөһэ эппит курдук, норуот сайдыылаах дойдулартан сибээһэ быстан, Хоту Муустаах муора хонноҕор өр бэйэтэ бэйэтигэр бүгэн, ойдон олорбутуттан тахсар. Саха поэзиятын дьүһүннээһинигэр улахан уларыйыылар нуучча культуратын сабыдыалынан тахсыбыттара. Сахалыы уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ нуучча культуратын, тылын, литературатын сабыдыалын үс этапка хайытыахха сөп: бастакы этап — XVII үйэ 30-с сылларыттан (Саха сирэ Россия государствотыгар холбоһуоҕуттан) бэттэх улуу Октябрьскай социалистическай революцияҕа диэри, бу — фольклорнай прэзия баһылыыр кэмэ; иккис этап — Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайыаҕыттан 1960-с сылларга диэри, бу — суругунан литература барҕарбыт, социализмы букатыннаахтык тутуу кэмэ; үһүс этап — 1960-с сыллартан саҕаланар, бу — наука, техника дохсуннук сайдар, социализмтан коммунизмҥа сыыйа киирии кэмэ. Нуучча культуратын сабыдыала эрдэттэн киирбитин норуот айымньытыттан көрөбүт. Биһиэхэ бэрт өрдөөҕүтэ нууччаттан кэлбит остуоруйалар, легендалар, араас кэпсээннэр бааллар. Олор тустарынан ааспыт үйэ ортотун диэки Саха сирин чинчййэ сылдьыбыт академик А. Ф. Миддендорф суруйбута. Ол курдук, былыр уу мотуогун саҕана мамонт кыыл, улахана бэрт буолан, Нуой оҥочотугар кыайан баппакка, ууга өлбүтэ үһү диэн үһүйээни сирдьит сахалар киниэхэ кэпсээбиттэр (134—821). Нууччаттан киирэн, библия үһүйээнэ оччоттон сахаҕа тарҕаммыт эбит. Оттон Уйбаан Сарыабыс, Соломуон Муударай, Салтаан Саар, Суут Балаахырап уо. д. а. тустарынан остуоруйалар сахаҕа эмиэ өрдөөҕүттэн киэҥник биллэллэр. Нуучча боростуой үлэһит дьоно хайдах сахалары кытта бииргэ олорбуттарын, бэйэлэрин норуоттарын культуратын сахаларга тарҕаппыттарын, сахалары кытта бодоруспуттарын туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар. Холобур, билиҥҥи Уус-Алдан оройуонун сиригэр, Өспөххө былыр (XVII үйэ эргэтин саҕана буолуон сөп) Василий Готовцев диэн ыраахтааҕы былааһын утаран кэлбит киһи олохсуйбута эбитэ үһү. Бу киһи кэргэнинээн Үөнэ аҕатын ууһугар, Булгунньахтаах диэн сиргэ, олорбут. Кинилэр сотору сахалыы үчүгэйдик билэр буолбуттар. Уоллаах кыыс оҕолоро саха оҕолорун ортолоругар улаатаннар, саха тыла төрөөбүт тылларын курдук буолбут. Кинилэр саха ырыатын, үҥкүүтүн, оонньуутун таптаан улааппыттар. Кинилэр сахалыы тылынан нуучча остуоруйаларын, кэпсээннэрин дьонноруттан истибиттэрин доҕотторугар кэпсииллэр. Готовцев оҕонньор нуучча куораттарын, дэриэбинэлэрин, хайдах өстөөхтөрү кытта сэриилэспитин уо. д. а. тустарынан бэркэ кэпсиирэ үһү. Урут Өспөх сахалара аты көлө быһыытынан миинэн эрэ туһаналлара үһү, оттон Василий Готовцев саха атын кыһын сыарҕаҕа көлүйбүт. Кинилэртэн олохтоохтор аты сыарҕаҕа көлүйэргэ үөрэммиттэр. Сыарҕаны, дуганы, хомууту, сөдүөлкэни уо. д. а. оҥостор буолтар. Василий Готовцев кэмиттэн ыла бу дойдуга нуучча таҥаһа-саба, иһитэ-хомуоһа баар буолан испит. Кэлин Готовцевтар ыччаттара сахалары кытта хаан уруулуу буолбуттар (48—37). Бу үһүйээн кэпсээнтэн нуучча культурата олохтоох тыа маассатыгар хайдах дириҥник киирэн испитин көрөбүт. Нуучча сабыдыала үһүйээннэр, остуоруйалар, кэпсээннэр ис хоһоонноругар, сюжеттарыгар, идейнэй матыыптарыгар эрэ буолбакка, ону таһынан олоҥхо, өс хоһооннорун, таабырыннар, чабырҕахтар, ырыалар-тойуктар поэтическай дьүһүннээһиннэригэр киирэр. Сурукка биир саамай эрдэ биллибит сахалыы айымньынан А. Ф. Миддендорф үлэтигэр киирбит «Ыһыах төгүлэ» диэн ырыа буолар. Миддендорф Якутскайынан 1844 сыллаахха кэлэн ааспыта биллэр. Онон бу ырыа ааспыт үйэ 40-с сылларын иннинэ айыллыбыт буолуон сөп. «Ырыаҕа», биһиги ааҕыыбытынан, 20-тэн тахса нууччаттан киирбит тыл баар, олор образтаан этиигэ, хоһуйууну киэргэтиигэ туттуллубуттар (52—70). «Сиэрэй сэбирдэх силитилээтэ, мотуок солко мутукча муҥутаата». «Сиэрэй», «мотуок», «солко» диэннэр нууччаттан киирбит тыллар буолаллар (серый, моток, шелк), баларынан сайын мас сэбирдэҕэ, мутукчата көҕөрүүтэ сиппитэ образтанар. Миддендорф ити үлэтигэр киирбит «Бүлүү төгүлэ» («Песня в честь реки Вилюя») диэн ырыатыгар: «Таат (Таатта буолуон сөп) эбэм мотуок солко мутукчата муҥутаата, сиэрэй солко сэбирдэҕэ силигилээтэ, чопчу көмүс туораҕа торолуйда, хара көмүс хатырыга хаҥаата» (134—806),— диэн хоһуйуу эмиэ баар. Таарыйа эттэххэ, ити ырыаҕа «холуста хонуулаах» диэн баар. Онон холуста (холст) таҥас образка эмиэ өрдөөҕүтэ киирбит эбит. Оччоттон баччааҥҥа диэри «сиэрэй солко сэбирдэх», «мотуок солко мутукча» диэн хоһуйан этии ырыаҕа-тойукка киирэн ахан биэрэр. «Сиэрэй солко», «мотуок солко» диэннэр куруук туттуллар эпитеттэр буолаллар. «Ырыаҕа» «оһуордаах оронноох», «оһуор хонуулаах», «сиэгилээх сиэбэлэс мастаах» диэн этиилэр бааллар. «Ойуу», «дьарҕаа», «мандар», «дьэрэкээн» уо. д. а. синонимическай ис хоһоонноох тыллар баалларын үрдүнэн «оһуор» (узор) диэн тыл поэзияҕа эбии киирэр. Оттон «сиэбэлэһи (сиэмэлэһи)» тыл үөрэхтээхтэрэ «жимолость» диэнтэн таһаараллар. Нууччалар сэбирдэхтээх сэппэрээк маһы ити курдук ааттыыллар. Бу тыл олоҥхоҕо киирбит. Сорох олоҥхо бухатыырдара «сиэмэлэс мас торуоскалаахтар». Үөһэ этиллибит ырыаҕа өссө маннык хоһуйуулар бааллар: «бар тыа баһаардаах, куруҥ тыа куораттаах, уулаах уулуссалаах, дулҕа тойонноох, киргил кинээстээх, чаарда чаччыыналаах, кукаакы кулубалаах!..». Мантан көрдөххө, куорат итинник атрибуттарынан, ыраахтааҕы саҕанааҕы дуоһунастарынан юмористическай уонна сатирическай образтары оҥоруу норуот айымньытыгар бэрт өрдөөҕүттэн үөскээбит эбит. Кэлин суругунан литератураны олохтоспут Н. Д. Неустроев «Кукаакы кулуба» диэн революция иннинээҕи саха тойотторун күлэр бастыҥ комедияны айбыта. Комедия «Кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, суор сурук-суттаах...»,— диэн эпиграфтаах. Айымньы норуоттан силистээҕин ити эмиэ көрдөрөр. Аны «ырыаҕа» нууччаттан киирбит таҥас-сап ааттарын туһанан метонимическай образтааһыннары хайдах оҥорбуттарын көрүөҕүҥ: «куһаахтааҕы куоттарымаҥ, ыстааннааҕы ыытымаҥ, сэлиэччиктээҕи ситиҥ, сөртүүктээҕи төлөрүтүмэҥ, хаалтыстааҕы ханыылааҥ, хампалааҕы ханыылааҥ». А. Миддендорф кэлэ сылдьыытын саҕана былыргылыы национальнай быһыылаах-тутуулаах, симэхтээх таҥас-сап толору баара. Ону сэргэ нууччаттан кэлбит таҥас-сап эмиэ балачча дэлэйбит (134—831). Ити кэмҥэ куһаах (кусаак) кур, сэлиэччик, сөртүүк, хаалтыс, солко, хампа (канфа) таҥастар үгүстүк туттуллар буолбуттарыттан араас поэтическай хоһуйуулар үөскүүллэр. Сахаҕа бэйэтигэр «саһыл саҕалаахтар», «оноолоох сонноохтор», «уһун сонноохтор» уо. д. а. этиилэр элбэх буолааччылар. Метонимическай образтааһыннары оҥорор үөрүйзхтээх буолан, норуот ити үөһэ этиллибит нуучча тылларын хоһуйууга хамаҕатык киллэртиир. Итини таһынан, бу ырыаҕа «көрүлүүр көлүөнэ» (колено), «оонньуур уочарат» (очередь), «этэр ибирээт» (обряд), «саҥарар чаастыйда» (от слова «часто») диэн нууччаттан киирбит тылларынан доҕуһуоллаан этиилэр бааллар. А. Мйддендорф «көлүөнэ» диэн тылга маннык быһаарыы биэрбит: «мин утарсарым үрдүнэн, тылбаасчытым бу тылы нууччаттан киирбитэ диэн бигэргэтэр». А. Миддендорф сахалар бэйэлэрин былыргы ырыаларыгар нуучча тылларын кыбыталаан киэргэтэр үгэстээхтэрин эмиэ бэлиэтээбит (134—767, 799). Мантан көрдөххө, бэрт эрдэттэн сахаҕа нуучча тыллара, көннөрү саҥаҕа эрэ буолбакка, ырыаҕа-тойукка киирэннэр, араас поэтическай дьүһүннээһиннэри эпитеттэри, тэҥнэбиллэри, метафоралары, метонимиялары — үөскэппиттэр. Ономатическай эрэ буолбакка, туохтуурунан («саҥарар чаастыйда») образтааһыннар эмиэ үөскүүллэр эбит. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскээбит дьүһүннээһиннэр бэл саха фольклорун былыргы жанрытар, олоҥхоҕо, өтөн кииртэлээбиттэр. Хомойуох иһин «олоҥхо сахалыы тылынан суруллуута ааспыт үйэ ортотуттан эрэ бэттэх, атыннык эттэххэ, Саха сирэ Росеия государствотыгар холбоспута икки сүүс сыл ааспытын кэннэ саҕаламмыт. Онон олоҥхо былыргы көрүҥэ хайдаҕын биһиги билбэппит. А. Миддендорф үлэлэрин II чааһын VI отделыгар, хас да ырыалартан ураты, «Эриэн тойон, Эбириэлдьин хотун уола Эриэдэл Бэргэн» диэн олоҥхоттон быһа тардыы киирбит. Бу олоҥхоҕо абааһы уолун дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа «...буор хаһар күрдьэх курдук тиистээх» диэн этии баар (134—810). Мантан көрдөххө, билигин киһи барыта билэр, туттар сэбэ өссө «тимир күрдьэх» диэн ааттаныан иннинэ олоҥхо дьүһүйүүтүгэр хайы-үйэ киирэ охсубут эбит. Олоҥхону аан бастаан (1848 с.) сахалыы сурукка киллэрбит киһинэн сахалар ортолоругар үөскээбит, нуучча төрүттээх А. Я. Уваровскай буолар. Кини айымньыны көннөрү «Олоҥхо» диэн ааттаабыт. Бухатыырын аатын быһыытынан бу олоҥхо «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох» диэн ааттаныан сөп. Олоҥхо суруллубутунан сүрдээх кылгас, стилэ да уратылаах. Сахалар таптыыр уһун сиэллээх-кутуруктаах хоһуйуулара да, тылы тылга дьүөрэлээһиннэрэ да кэмчи. Ол, баҕар, Уваровскай идэтийбит олоҥхоһут буолбатаҕыттан буолуо. Уонна сахалар тылларын, культураларын төһө да үчүгэйдик биллэр, нуучча төрүттээх киһи, бэрт былыргы силистээх уустук образтары, тыл эҥин эгэлгэ дэгэттэрин ситэри баһылыыра, биллэн туран, ыарахан. Уваровскай сахалары таптыыр, сахалар тылларын, культураларын үрдүктүк сыаналыыр киһи. А. Миддендорф этэринэн, бэйэтэ кэнэн сахаҕа кубулуйан хаалбыт киһи «Ахтыыларын» хас страницата кини дьиҥнээх сахалыы өйдөөҕүн-санаалааҕын көрдөрөллөр (134—768). Уваровскай, биһиги тылбытын аан бастаан сурукка киллэрэр киһи, бука, бу тыл барҕа баайын арыйан көрдөрдөрбүн, дьиҥ «ыраас» саха тылынан суруйдарбын диэбит буолуохтаах. Ол үрдүнэн, кини «Олоҥхотугар» нууччаттан киирбит тыллар элбэхтэр. Холобур, бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар маннык этиилэри ааҕабыт: «түөрт атахтаах остуоллаах», «сиэркэлэ тэлгэсэлээх», «ат туруорар алтан амбаардаах» (133— 82). Автор «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны адьас сахалыы суруйа сатыырыттан сыаналаатахха ити «остуол», «сиэркилэ», «ампаар» диэн тыллар норуот күннээҕи саҥатыгар оччоттон лаппа киирбит буолуохтарын сөп. Уваровскай «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны «муора» диэн тыл киирбэтэх. Баҕар, оччолорго ити тыл киэҥник туттулла илигэ буолуо. «Олоҥхоҕо» «күөх далай байҕаллаах» диэн этиллэр. Оттон «Ахтыыларга», Петербурга сылдьан, «элбэх улахан сололоох байҕал тойотторун кытта» (133—80, 56) билсибитин туһунан суруйар. «Муора» диэн тыл оччолорго лаппа кииртэ буоллар, «муора тойотторун гытта» диэн сөп этэ. Ол эрээри Уваровскай ити айымньыларыгар куорат, кинээс, кулуба («голоба»), хамыысыйа, сулуусуба, тыһыынча, сылабаар, чэй, саахар, биилкэ, ньуоска, сукуна, барча, сибиинньэ, быыдара уо. д. а. киирбиттэр. Ол аата, ити тыллар оччотооҕу дьон саҥатыгар туттуллар буолбут буолуохтарын сөп. Ити «муора» диэн тыл кэнники сахалар олоҥхолоругар элбэхтик киирбит. Холобур, К. Г. Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» диэн биир саамай эрдэтээҕитэ (1895 с.) сурукка киирбит саха бастыҥ олоҥхотугар бухатыыр: «уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийдэҕинэ, ата «хорус» гына түстэ» (22—120),— диэн этии баар. Олоҥхоһут «муора», «байҕал» диэн тыллары олбу-солбу, арыт сэргэстэһиннэри туттар. «Арҕаа дизки өттүн одуулаан турдахпына — аҕыс үөстээх Араат байаҕаллаах эбит»,— диир. Оттон Абааһы уола Айталыын Куону уоран барбыт сырыытын күүһүгэр «муора уута булкулла түстэ, байҕал уута баарыстана түстэ» дэнэр. Оросин олоҥхотугар киирии тыл «муоранан» эрэ бүппэт. Бухатыыр сирэ «очуос булгунньахтаах», «дэриэспэ таас тибиилээх», сыһыыта «ортотугар туох да ото-маһа суох чыыстай дойду» (22—62, 64, 112). «Очуос булгунньах», «дэриэспэ таас» («дресва» диэнтэн), «дэриэспэ курдук үлтү ыстанна», «чыыстай буолак» диэннэр — фольклор айымньыларыгар үгүстүк көрсүллэр ойуулааһыннар. Ырыа тылын эмоциональноһын күүһүрдэргэ «чыыстай маҥан», «чуорунай хара», «сиилинэй күүстээх» диэн киирии тылы кытта хоһуласпыт эпитеттэр туттуллаллар. Бухатыыр туттар сэбин, дьиэтин, дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа киирии тыллар эмиэ бааллар. Ньургун Боотур сытар ынах ханнын саҕа хара таас «мээчиктээх», «күкүр таас ампаардаах», «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах астаах», кыыһырдаҕына, «сирэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир». Манна «мээчик», «ампаар» диэннэр чопчу предметтэри сирэйинэн ааттыырга туттуллубут буоллахтарына, «хара көмүс курдук куударалаах ас», «еи-рэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир» диэннэргэ «куудара», «сиэрэ» диэн киирии тыллар уус-уран дьүһүннээһин быһыытынан туттуллубуттара көстөр. Итини тэҥэ «илиэсэй (илиэһэй) бэттэрэ», «абааһы атамааннара» диэннэр эмиэ бастаан-утаа образтаан этэр суолталаах туттуллубуттара буолуо. Оросин бу олоҥхотугар «тылбын күлүүстээн турабын» (22—88, 114, 176, 350, 356) диэн эриэккэс этии баар. Бу этии «тылбын биэрэн (туттаран) турабын» диэн суолтаҕа туттуллубут образтааһын буолара чуолкай. Аны балачча эрдэтээҕитэ (1906 с.) суруллубут И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурун» ылыаҕыҥ. Көстөрүн курдук, бу олоҥхо сүрүн геройун майгытын характеристйкалыырга «куруубай» диэн киирии тыл туһаныллыбыт. Ити тэҥэ олоҥхо геройдарын ааттарыгар киирии тыллар кыбыллыбыттара элбэх. «Балтараа Баатыр», «Арсыын туора тиистээх Арсан Дуолай», «Халлаан Бэрэгиэһэ Бэриэт Бэргэн», «Сэттэ уон бууттаах сиэмэлэс мас торуоскалаах Дзбиэ Дэлэй бухатыыр», уо. д. а. А. Е. Кулаковскай «бухатыыры» эмиэ киирии тыл диир эбит. Д. Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» абааһы эмээхсинэ нууччалыы «Дьэгэ-Бааба» (Яга Баба) диэн ааттанар. Бу «Дьэгэ-Бааба» балаҕанын «түү халпаак курдук логлу харбаан ылан», үөһэ халлааҥҥа таһааран баран, «сиксийбит куруппа курдук... ыһан кэбиһэр» (10—219). Манна «халпаак», «куруппа» диэн киирии тыллар олоҥхоҕо үчүгэй уус-уран тэҥнээһиннэри оҥорорго туһаныллыбыттар. «Мүлдьү Бөҕөҕө» Халлаан Дьардьама диэн мифологическай кыыл хараҕа «алтан чааскынан», «сүлүүдэ тааһынан» дьүһүннэнэр: «икки алтан чааскыны кэккэлэччи туппут курдук икки силиэдэ таас харахтаах, халлаан хамсыктаах Дьардьам тимир туруук кыыла» (10—220). Олоҥхо дьүһүннээһинигэр тэриэлкэ, чугуун, сиэркилэ, чөмчүүк, хаалтыс, сукуна, солко, былаат, сэлээппэ, өтүүк уо. д. а. олох-дьаһах, дьиэ-уот элбэх мала киирбиттэр. «Алтан тэриэлкэни кэккэлэтэ уурбут курдук„ алаан-дьалаан алаастар» (68—10); «кутуу чугуун куттахтаах... халлаан атыыр баргый кыыла», «сиэкилэ дугуй уу толбонноох» сир ийэ; абааһы уола «тоҕус уон тоҕус бууттаах дулҕа хара ноһумуой былаатын икки санньш байаатынан нэри-нэмиличчи нээлбилэнэн кэбиһэр», кини «сэттэ уон сэттэ бууттаах тиммр лэҥкэ хара сэлээппэ бэргэһэлээх»; «халлаан чалахайа хаалтыстаах» (31—7, 58, 137, 138, 235). Туйаарыма Куо «икки хараҕын уута икки уруускай чөмчүүк курдук күлүмүрдээбитинэн мөлбөрүс гынар» (40—179); Күн Толомон «тоҕус былас уйуллаах нуолур солко суһуохтаах», кини сирэйэ «кыһыл сукуна курдук кытара кыыһар» (68—21, 111). Сир, халлаан баранар ыпсыытын сарыы таҥаһынан хайыһарынан образтаан этэллэрин туһунан урут ахтаҥ турабыт. Итини кэлмн киирии тылынан—өтүүгүнэн дьүһүннээн эмиэ этэр буолбуттар. Холобур, сорох олоҥхоҕо маннык этэллэр: «үктэнэн үөскээбит үтүө буорум өтүүк төбөтүн курдук үмүрүйэ бараныыта...» (49—25). | Онон нуучча культурата саха дьүһүннээһинигэр бастаан-утаа дьиэ эргин туттуллар араас тэриллэринэн, малларынан, иһиттэринэн-хомуостарынан өтөн киирбитэ диэххэ сөп. Үөрэх, интеллектуальнай билии сыста илик омугар итинтэн атын буолуон да сатаммат. Итини таһынан олоҥхоҕо өссө христианскай итэҕэлгэ сыһыаннаах тыллар, терминнэр уонна олорунан образтаан зтиилэр бааллар. Бу өттүнэн үөһэ ахтыллыбыт И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустуура» ордук бэлиэ. Олоҥхоһут саха былыргы үрдүк таҥаратын — Үрүҥ Айыы тойону баһыттан атаҕар диэри нуучча итэҕэлин эгэлгэ атрибуттарынан симиир. «...Кыһыл көмүс ырыысалаах, арыы чаллах хатыҥын курдук араҕас-маҥан лампаадалаах, уон ордуга икки аанньал таҥара ньэмиэтэ суруллубут, тоҕус сиринэн нуоҕайдаах ураа көмүс бэргэһэтин кырыытынан ууруммут, тоҕус Ньукуола таҥаратын түөһүгэр көтөхпүт, аҕыс аанньал таҥаратын арҕаһыгар сүкпүт, сэттэ сибэтиэй таҥаратын сиһигэр кэккэлэппит, умуллубат чүмэчн уота манаардаах, ахпат лаадан сыта түптэлээх, сырдык ыырай сыккыабалаах аҕыс халлаан ыраахтааҕыта, сэттэ халлаан кинээһэ өрөһөлөөх өтөҕөлөөх Үрүҥ Айыы тойон» (68— 43). Манна саха языческай итэҕэлэ булкуллубутун курдук, кини үҥпүт-сүктүбүт үрдүк айыыта таҥастыын-саптыын, ааттыын-суоллуун барыта булкуллан хаалбыт. Кулун Куллустуур көрдөҕүнэ, Күн Толомон ийэтэ Боҕороодьусса, аҕата Ньукуола курдуктар эбит: «кэтэҕириин диэки Боҕороодьуссаны, уҥа диэки Ньукуоланы суруйбут курдук оҕонньордоох эмээхсин олороллор». Аллараа дойдуга олохтоох Буор Маҥалай оҕонньор эмиэ «ыраахтааҕынан» аатырар буолбут: «илиэһэй улууһун ыраахтааҕыта буолбут Буор Маҥалай оҕонньор, Буор Сүргэй тойон!» (68—7, 136). Уопсайынан И. Г. Теплоухов-Тимофеев олоҥхотугар нууччаттан киирбит тыллар, өйдөбүллэр элбэхтэр: «киэҥ дьаарбаҥ куорат», «кыһыл көмүс олбуор», «дьапталҕа көмүс кинигэ», «норуот», «хамаанда», «сибиидэ» уо. д .а. Оҕоһут эмээхсин «баабыскаһыт» дэммит, дьону мунньалларыгар «ыраах ыалларын барабааннааҕынан тардаллар». Ити курдук саха фольклорун былыргы жанрыгар арыт адьас атын обществоҕа үөскээбит өйдөбүллэр, терминнэр көһөрүллэн киирэллэр эбит. Ол эрээри итинник, итиниэхэ майгынныыр көһөртөөһүннэр айымньы аайы баар буолбатахтар. Үгүс олоҥхоҕо нууччаттан киирбит таллары кытта сибээстээх дьүһүннээһиннэр айымньы бэйэтин былыргыттан илдьэ сылдьар национальнай айылҕатын алдьаппакка, сиэрдээхтик киирбиттэр. Оннук дьүһүннээһиннэр И. Г. Теплоухов-Тимофеев бу аатырбыт олоҥхотугар, биллэн турар, элбэхтэр. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскүүр дьүһүннээһиннэр олоҥхоҕо улам кэҥээн испиттэр. Бастаан сурукка киирбит олоҥхолорго (Уваровскай «Олоҥхотугар», Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотуругар» уо. д. а.) сабыдыал аҕыйах буоллаҕына, кэлин суруллубуттарга (Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустууругар», Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» уо. д. а.) ол лаппа элбээн испит. Олоҥхоҕо саҥаны этиилэр, олоҥхолонор кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн, саҥаны киллэриилэр буола турбуттарын биир маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Үөрэҕэ суох кырдьаҕас олоҥхоһут Д. М. Говоров «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун, биһиги дойдубутугар тыа хаһаайыстыбатын социалистическайдыы холбоһуктааһын буолбутун кэннэ, 1935 сыллаахха суруйтарбыта 1938 сыллаахха туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ. Олоҥхоһут «оччотооҕу бириэмэҕэ килиэбинэ суоҕуна, хотон холбоһугун саҕана, холоҥсолоох хотон кулубата хотонноохтор эбит»,— диэн бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар Саха сиригэр культурнай революция буолан, хотону дьиэттэн араарбыттарын кэннэ олоҥхолуурун туһунан быһаарбытын кинигэ аан тылыгар сөпкө бэлиэтээн тураллар (10—13). Олоҥхо тылыгар-өһүгэр, уус-уран дьүһүннээһиннэригэр эрэ буолбакка, сюжетыгар, идейнэй ис хоһоонугар саҥа мотивтар кииртэлиир түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар. Олоҥхо «саҥа социальнай мотивтарынан, өссө, баҕар, саҥа сюжеттарынан, образтарынан, олох-дьаһах бэлиэлэринэн байарын», «тыла, поэтическай ньымалара сайдалларын» туһунан фольклорист Г. У. Эргис өссө 1940-с сыллардаахха суруйбута (22—44). Биһиэхэ нууччаттан киирбит өс хоһоонноро, сомоҕо домохтор элбэхтэр. Олортон сорохторо калькалааһын быһыытынан үөскээбиттэр. Оннуктарга, холобур, киллэриэххэ сөп маннык этиилэри: «харчы ахсааны таптыыр» (деньги счет любят), «муораны тобугунан» (море по колено), «уутааҕар чуумпу, оттооҕор намыһах» (тише воды, ниже травы), «кини ырыата ылланна» (песня его спета) уо. д. а. Оттон «өлүү суолун нэтээҕинэн бүөлээбиккэ дылы», «туора киһи иннигэр кыл саҕаны да көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сыта,рын көрүммэт», «бэрт киһи бэтиэхэлээх, үтүө киһи үгэлээх», «тыла мүөттээҕэр минньигэс», «сүлүүкүн үбэ үптээх», «маат бардым», «мэтээл туттар», «туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ», «холуоһаҕа олорбут», «этэрбэс радиота» уо. д. а. «нэтээги» (летяга), «бэрэбинэ» (бревно), «бэтиэхэ» (потеха), «мүөт» (мед), «сүлүүкүн» (шиликун), «маат» (мат), «мэтээл» (медаль), «торуоска» (трость, тростка), «сэлээппэ» (шляпа), «холуоһа» (галоши), «радио» диэн киирии тыллар лаппа үгүстүк туттуллар буолбуттарын эрэ кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. «Сиргэ түспүт сэрибиэй» (жребий), «хааппыла (капля) хаан хаалыар диэри»., «бэҕэһээҥи бэтэнээски» (бедняжка), «истиэнэ (стена) курдук эрэн», «сиидэ (сито) хайаҕаһын курдук», «тэрэпиискэ (тряпочка) курдук тутар», «хааһы (каша) буолбут», «алаадьы (оладьи) курдук эргитэр», «тустан ырычаахтастылар (от слова — рычаг)» уо. д. а. эмиэ нууччалар кэлбиттэрин кэннэ,. кинилэр тылларын сабыдыалынан үөскээбит этиилэр буолаллар. «Бэтэнээски» диэн тылы ылыаҕыҥ. Бу тылы А. Е.. Кулаковскай «бедняжка» диэн тылтан таһаарар. Бу соҕотоҕун бэйэтэ туттуллубат, «бэҕэһээҥи бэтэнээски» диэн эдэр киһини сэнээн этэргэ туттуллар образтааһын, Н. С. Григорьев үөскэппит термининэн эттэххэ, сомоҕо домох буолар. Оттон «ырычаах» сахаҕа бэйэтигэр ити тыл суолтатыгар туттуллар «төһүү» диэн тыл баарын үрдүнэн киирбит уонна туохтуурунан образтаан этэргэ туттуллар буолбут. Холобур, «тустан ырычаахтастылар» диэн («тустан төһүүлэстилэр» диэбэттэр) бэрт үчүгэй дьүһүннээһин үөскээбит. Манна икки мөлтөһүөр киһи тустан, тэҥҥэ эллэспиттэрин туһунан этиллэр. «Ырычаахтастылар» диэһин күлүү-оонньуу хабааннаах этии буолар. Норуот баайдары, тойоттору күлэр-элэктиир чабырҕахтарыгар нуучча, саха тылларын соруйан булкуйан сытыы сатирическай обраһы айар түбэлтэлэр бааллар. Холобур, «Балтааса» диэн чабырҕахха маннык көрүдьүөс этиилэр бааллар: <poem> Бырыы да бадараан, Түөрт түгэн айаҕа Дыбаа куонь пропаал — Саам сатыы Насыыла-насыыла приехал. Ити дьыаланы Исправник писаал, Күбүрүнээтэр подписаал. (52—270) </poem> Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран түмүктээтэххэ, саха норуотун тылынан уус-уран дьүһүннээһинигэр нуучча культуратын сабыдыала бэрт эрдэттэн дириҥник иҥэн киирбит. Россияҕа капитализм үөскээн, пролетариат революционнай хамсааһына күүһүрэн истэҕин аайы саха культуратыгар нуучча норуотун культуратын прогрессивнай сабыдыала улам улаатан, күүһүрэн испит. Саха обществота бэйэтэ сайдан иһиитэ кини прогрессивнай сабыдыалы ылынымтыатын эмиэ күүһүрдэр. Ол курдук, манна өссө революция буолуон иннинэ сурук-бичик, оскуолаҕа үөрзтии, уус-уран литература уонна периодическай бэчээт үөскэхтэрэ баар буолбуттара. </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] tv485yyaqhmewzn29s5l23d6ssz4oez 10112 10111 2026-08-10T08:57:34Z Dliavib 2204 10112 wikitext text/x-wiki {{header | title = Бэһис глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]] | next = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | notes = }} <div class="text"> == Бэһис глава. САХА ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННҮҮР НЬЫМАЛАРЫН САЙДЫЫТА == Саха тылынан айымньыта баайын, күүстээх уус-уран образтардааҕын туһунан чинчийээччилэр үгүстүк суруйаллар. «Олоҥхо дьикти кэрэ поэзиятын туһунан кэпсииртэн сылайыа суох курдукпун»,— диир саха тылын, фольклорун үөрэппит С. В. Ястремскай (156—9). «Сахаларга дьиҥнээх ырыалар да, дьиҥнээх ырыаһыттар да бааллар», кинилэр «ыллааһыннарын ньымата олус ураты уонна Европа киэниттэн букатын атын»,— диэбитэ этнограф, суруйааччы В. Л. Серошевскай (140— 590). «Киһи сүрэҕин иэйиитэ араастаан да этиллэр эбээт!..», «Сахалар кэрэтик хоһуйарга, биһиги өйдүүр-бүтүнэн буолбатаҕын да иһин, улахан дьоҕурдаах дьон»,— диэн суруйар В. Г. Короленко (29—42, 299). Кини этэринэн, саха ырыата, «Эол арфатын курдук», хас тыал сиккирээһинигэр, тыйыс айылҕа хас хамсааһыныгар, тулалыыр олох хас ибир гыныытыгар — барытыгар улгумнук хоруидуу охсон, дуораһыйан, төрөөн-үөскээн тахсар «туох эрэ туспалаах сааһыланыылаах», «эмиэ бэйэтин туһугар кэрэлээх» ырыа. Саха ырыата тулалаан турар айылҕаны, норуот олоҕун-дьаһаҕын кытта дьикти сөптүк дьүөрэлэһэрин уонна тутатына үөскүүр санааны ураннык биэрэрин Короленко таба бэлиэтээбитэ (29—42, 299). Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит культуралара Лена сүнньүгэр сөп түбэһэрдии хайдах уларыйан испитин биһиги билигин чуолкайдык билбэппит. Сахалар тустарынан бастакы сибидиэнньэлэр аан бастаан нууччалар кэлиэхтэриттэн (XVII үйэ 30-с сылларыттан) эрэ бэттэх сурукка киирэн испиттэр. Оттон сахалар бэйэлэрин тылынан айымньылара ааспыт үйэттэн эрэ ыла сурукка бэлиэтэнэр буолбут. Сахалар культуралара бэрт былыргы түүр төрүттээҕэ кинилэр бүгүҥҥү саҥарар тылларыгар, образтаан, хоһуйан этиилэригэр элбэхтик көстөр. Советскай тюрколог И. В. Стеблева поэтическай айымньылар диэн дакаастыыр тыһыынча сыл быдан анараа өттүнээҕи тааска суруллубут Орхон памятниктарыгар биһиги бүгүҥҥү хоһуйууларбытыгар киһи сөҕүөн курдук майгынныыр этиилэр бааллар эбит. Кюль-Тегин мэҥэ тааһын улахан суругар «бастааҕы хоҥкуппуттар, сүһүөхтээҕи сүгүрүппүттэр» (Башлыҕыҕ йүкүнтүрмис тизлигиг сөкүрмис) диэн хас да сиргэ этиллэр. Ити этии сороҕор «сүһүөхтээҕи...» диэн саҕаланардаах эбит (3—72, 78, 80). Оттон биһиэхэ «хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн», эбэтэр «сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан» диэн үгүстүк этиллэрин билэбит. Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарын суруктарыгар маннык эриэкэс этиилэр эмиэ бааллар: «түүр норуотун иһин түүн утуйбатым, күнүс олорботум» (Түрк будун үчүн түн удымадым күнтүз олурмадым); «түүн утуйуом кэлбэтэ, күнүс олоруом кэлбэтэ» (түн удысыхым кэлмэди күнтүз олурсыхым кэлмэди); «түүн эмиэ уум кэлбэт этэ, олоруом кэлбэт этэ» (түн йэмэ удысыхым кэлмэз эрти олурсыхым кэлмэз эрти); «түүн утуйбакка, күнүс олорбокко» (түн удыматы күн-түз олурматы) (3—84, 100, 104, 113). Биһиги күүскэ үлэлээһини-хамсааһыны, сырыыны сылдьыыны күн бүгүн даҕаны ити курдук этэ сылдьабыт. Үөһэ аҕалыллыбыт хоһуйан этиилэр быдан былыргы кэмтэн билиҥҥээҥэ диэри тас эрэ формаларын буолбакка, ис хоһооннорун кытта уларыппакка кэлбиттэрин киһи бэркиһизн эрэ сөп. Өссө төһө элбэх итинник ситимнэспит бөлөх тыллар оччоттон баччаҕа тиийэн кэлбиттэрэ буолуой?! Аҥардас Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарыттан биһиги бүгүҥҥү саҥарар тылбытыгар, дьүһүйүулэрбитигэр майгынныыр этиилэри элбэҕи булуохха сөп. «Кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу-дьаҕыл дайды» дэнэр саха фольклоругар. Оттон Орхон суругар «аллараа дьаҕыл сир» (Асра йаҕыз йир) айыллыбытын туһунан этиллэр. Ол аата, аан дойдуну оччоттон (эбэтэр ол анараа өттүттэн) ыла сылгы дьүһүнүнэн хоһуйан этэр буолтар эбит. Былыргы түүрдэргэ дьаҕыллаах сылгы элбэҕэ биллэр. «Кюль-Тегин кыра дьаҕылын миинэн» (Күл Тигин Аз йаҕызын бинип) сэриилэһэрин туһунан эмиэ суруллубут (3—71). Өссө маннык этиилэри ылыаҕыҥ: «суох-дьадаҥы»— йох чыҕань, «сирэ-уута»— йир суб, «хааныҥ уу курдук сүүрүгүрбүтэ» — ханыҥ субча йүгүрти, «уокка-ууга түһэрбэтим» —!ОТ суб хылмадым, «өлө-сүтэ» — өлү йиту, «үлэтин-күүһүн биэрэн» — исиг кучиг бирур, «хара норуот» — хара будун, «кыһыл хааным тоҕунна, хара көлөһүнүм сүүрдэ»— хызыл ханьгм төкти хара тэрим йүгүрти (3—69, 80, 82, 84, 85, 89, 115) уо. д. а. Бу этиилэр биһиэхэ оччо-бачча уларыйбакка билигин да туттулла сылдьаллар. Оттон «дьадаҥы норуоту баай гынным, аҕыйах норуоту үгүс гынным» (Чыҕань будуныҕ бай хылтым аз будуныҕ үкүш хылтым), «үөһэ халлаан баттаабатар, аллара сир тэллибэтэр» (үзэ тэҥри басмасар асра йир тэлинмэсэр), «иһигэр аһа суох, таһыгар таҥаһа суох» (ичрэ ашсыз ташра тонсыз), «халлаан-сир булкуллубутун иһин» (тэҥри йир булҕахын үчүн), «көрөр хараҕым көрбөт тэҥэ» (көрүр көзим көрмэз тэг), «өстөөх-төрбүт төгүрүйэ сиэмэх көтөрдөр курдук этилэр, биһиги сиэҥ этибит» (йаҕымыз тэгирэ учух тэг эрти, биз шэг эртимиз), «синньигэс эрдэҕи (синньигэһинэн) быһа тардар чэпчэки» (йинчгэ эриклиг үзгэли учуз) (3— 70, 81, 83, 91, 94, 99, 101) уо. д. а. этиилэр саха дьүһүннээһинигэр эмиэ чугастар. Былыргы тюүүрдэр «өлбүт» диэни тэгилитэн «көтөн барбыт» (3—78), «арахпыт», «барбыт» дииллэр эбит. «Сылгы сүөһүм, ынах сүөһүм» диэни «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) (143—98, 100, 101) дииллэр эбит. Оттон биһиэхэ «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» дэнэр. Былыргы тюрк үйэтинээҕи киһи уҥуоҕун биир тааһыгар маннык тыллары ааҕабыт: «Эһигиттэн, мин бэйэлээх бэйэм көмүс норуоппуттан (күмүш будунум),—-о муҥум!—араҕыстым» (143—99). Ити аата, туох үчүгэйи, кэрэни, күндүнү, сыаналааҕы барытын оччоттон көмүскэ тэҥнииллэр, «көмүс» диэн эпитет үгүстүк туттуллар эбит. «Хой баһа тыл», «Хоро тойуга», «тараан буолан тар-ҕаммыт», «хахай бодотугар түспүт», «тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук» уо. д. а. өс хоһоонноро былыр, сахалар төрүттэрэ өссө соҕуруу олорор эрдэхтэринэ, үөскээбит буолуохтара диэн сабаҕаланар. Саха сорох өһүн хоһоонноро атын түүр, монгол норуоттар «иэннэриниин сөп түбэһэллэрэ биитэр майгыннаһаллара эмиэ биллэр. Холобур, түүрдэр биир эрдэтээҕи (XI үйэтээҕи) суруктарын памятнигынан аатырар Махмуд Кашгарскай «Дивану Луҕат-ит-турк» диэн кинигэтигэр «курҕак касык ауыз жартар» (сухая ложка рот дерет), «алдырҕан анасыныҥ койнын ашар» (потерявший ищет и в пазухе своей матери), «Куш аласы ташында, киши аласы ичиндэ» (пестрота утки снаружи, пестрота человека внутри) диэн өс хоһоонноро киирбиттэрин, итилэр «кураанах хамыйах айахха баппат», «сүтүктээх сүүс айыылаах: ийэтин да хоон-ньун хаһан көрүөҕэ», «көтөр эриэнэ таһыгар, киһи эриэ-нэ иһигэр» диэн саха өһүн хоһоонноругар сөп түбэһэллэрин фольклористар бэлиэтииллэр. Шордарга «ат кистэс танузар, кизи эрбэктэс танузар» (кони знают друг друга по ржанию, люди знакомятся разговаривая друг с другом), «йахсу атха пир хамзу, йахсу кизэ пир сез» (хорошему коню одна плеть, хорошему человеку одно слово) диэн өс хоһоонноро баар буоллаҕына, сахаларга «сылгы кистэһэн билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр», «үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэннэр бааллар. «Бил балык баһыттан сытыйбытыгар дылы», «балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар», «ыт тииһиттэн ыт өлбөт», «суор хараҕын суор оҥпот» диэннэр туроктарга, татаардарга бааллар эбит. «Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар», «оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах», «төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы» диэн саха өһүн хоһоонноругар майгынныыр буряттарга эмиэ баар эбит (118—34, 37). Итинтэн да атын бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаһар, биир төрүттээх өс хоһооннорун, тэҥнэбиллэри уо. д. а. хоһуйуулары билиҥҥи түүр, монгол омуктарга элбэҕи булуохха сөп буолуо. Кюль-Тегин, Бильге-Каган, Тоньюкук тустарынан мэҥэ тааска суруллубут суруктар ис хоһооннорун, композиция, ритм, рифма, дорҕоон өттүнэн дьүөрэлэһиилэрин, стиллэрин, сорох образтыыр ньымаларын ырытан баран, И. В. Стеблева бу «үрдүк уус-уран таһымнаах поэтическай айымньылар эбиттэр», балары «историческай-героическай поэмалар курдук сыаналыахха сөп» диэн түмүк оҥорор уонна хоһооннор тутуллара билиҥҥи тюркскай норуоттар, ордук тува, хакас, саха героическай эпостарын хоһооннорун тутулугар чугастарын бэлиэтиир (143—61, 64). Былыргы дьүһүннээһиннэр сорохторо умнуллубуттара, сорохторо уларыйбыттара-тэлэрийбиттэрэ буолуо. Сир-дойду, олох усулуобуйалара уларыйыылара хоһуйан этэр үөрүйзххэ даҕаны уларыйыылары киллэрэн истэҕэ. Норуот уус-уран поэтическай дьүһүннээһинэ быыстала суох байар, кэҥиир, сайдар. Бу Киин Азия стептэрин диэки үөскээбит, бу тыа зонатыгар, Ленаҕа үөскээбит дьүһүннээһиннэр диэн тус-туспа долбуурга уурталыыр кыаллыбат. Ол эрзэ-ри сорох-сорох дьүһүннээһиннэр хаһан, ханна үөскээ-биттэрин, хайдах уларыйбыттарын быһаара сатыыр көдьүүстээх буолуон сөп. Былыргы тюркдар тааска суруктарыгар баар «үрүҥ көмүс» (өрүҥ күмүш), «хара саарба» (хара киш), «күөх тииҥ» (көк тэиҥ), «кыһыл хаан» (хызыл хан), «хара көлөһүн» (хара тэр), «мэҥэ таас» (бэнгү" таш), «көрөр хараҕым» (көрүр көзүм) диэн этиилэргэ баар уларыйбат эпитеттэр сахаҕа күн бүгүн даҕаны туттулла сылдьаллар. Билге-каган памятнигар баар «харах көрбөтөх, кулгаах истибэтэх» (көзүн көрмэдүк хулха-гун эсидмэдүк) (143—44, 46) диэн этии даҕаны би-һиэхэ сылдьар. Арай, арыт өссө уустугурдан, «хара ха-рах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх» диэн этэр түбэлтэлэр бааллар. Сорох былыргы дьүһүннээһиннэр кэлин ордук уус-тугуран испит курдуктар. Урут «дьаҕыл сир» (йаҕыз йир) диэн холобурга аҕалбыппыт. Сахалар ити дьүһүннээһини уларытан (сайыннаран) «кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу дьаҕыл дайды» дииллэрин туһунан эппиппит. Ити тэҥэ «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) диэни «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» эбэтэр «үрүҥ түүлээҕим, хара түүлээҕим» диэн хоһуйан этэр буолбуттар. Итэҕэли, айыыны, иччини кытта ситимнээх дьүһүннээһиннэр былыр үөскээбиттэрэ саарбаҕа суох. Холобур, Үрүҥ айыылар, Чыҥыс, Одун, Дьылҕа хааннар, Аар кудук (Луук) мас, Кыдай (Кудай, Кытай) Бахсы уус, о. д. а. образтара, Бар кыыл, халлаан Хардай кыыла, Луо балык уо. д. а мифологическай харамайдар, тэбиэн, хой, кулан курдук, степь кыылларыгар сыһыаннаах образтар эмиэ Киин Азия диэкиттэн кэлбиттэрэ буолуо. Оттон булт таҥарата, «тыа иччитэ»— Байанай, киниэхэ сыһыаннаах образтар тыа зонатыгар олохсуйбут кэннэ үөскээбиттэрэ буолуо суоҕа дуо? Тыа иччитэ кыырыктыйбыт хойуу баттахтаах, бытыктаах, баһыттан атаҕар диэри түүлэзх таҥастаах, мэлдьи алларастыы, күлэн-салан күһүгүрүү сылдьар майгылаах, эвенк-саха оҕонньорун икки ардыларынан көрүҥнээх. Кини арыт түөһүгэр «түһүлүк» диэн бэриэнньик курдугу кэтэ сылдьар уонна таба көлөлөөх буолар эбит. Онон сахалар тыа иччитин эвенкилэртэн ылбыттар диэбэппит буолан баран, кини тас көрүҥүн ойуулааһыҥҥа эвенкилэр сабыдыаллара баар быһыылаах. Оттон Дьыл оҕуһа Саха сирин кыһынын амырыын тымныыта үөскэппит сүдү мифологическай обраһа буолар. Уордаах уһун кыһын, тоҕо, холобур, атынан (атыырынан) буолбакка, суостаах-суодаллаах оҕуһунан образтаммыта буолуой? Сахаҕа бэрт былыргыттан сылгыны айыы сүөһүтүнэн ааттыыр, кинини туой үчүгэйи образтааһыҥҥа туттар үөрүйэх үөскээбитэ. Оттон былыргы итэҕэлинэн ынах сүөһүнү абааһылар эмиэ сүөһүлэнэллэр, абааһылар арыт оҕус келөлөнөллөр. Онон, оҕус, арыт, куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ туттулларын быһыытынан, тымныыны, кыһыны иччи оҥорон, тыыннааҕымсытан көрдөрөргө туһаныллыбыт буолуон сөп. Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит духовнай баайдара, олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэриллэн, сыыйа уларыйан-тэлэрийэн, кэлин, дьон билиэҕиттэн (сурукка бэлиэтэниэҕиттэн) ылатааҕыта бүтүннүү сүнньүнэн Лена эйгэтигэр үөскээбит культура буолан тахсар. Фольклор дьүһүннээһинигэр Саха сирин айылҕата, үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, көтөрө-сүүрэрэ бэрт элбэхтик кыттар. Үүнээйилэртэн дьүһүннээһиҥҥэ үгүстүк киирэллэр: тиит, хатыҥ, талах, үкэр, ача, ньургуһун. Дьиэ сүөһүтүттэн образка ордук элбэхтик туттуллар: ат, сылгы. Ынах сүөһү да образтанар буолан баран, сылгыга тиийбэт уонна, эппит курдук, арыт куһаҕаны дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. Тыа кыылларыттан ордук хото киирэллэр: саһыл, саарба (киис), бэдэр, буобура, тииҥ, кырынаас, эһэ, бөрө, тайах, таба. Көтөрдөртөн — кыталык, туруйа, хаас, орулуос, көҕөн, чөркей, чөкчөҥө, кэҕэ, күөрэгэй, туллук, чооруос, кыырт, мохооҕол, хотой, улардар, киргил, тоҥсоҕой, суор. Балыктан — бил, сыалыһар, сордоҥ, собо, мунду, ылбай. Үөннэртэн-көйүүрдэртэн, кыра харамайдартан — үрүмэччи, бырдах, сахсырҕа, ооҕуй, кымырдаҕас, баҕа, чоху, тыймыыт, кутуйах. Үрүмэччиттэн уратылара, үксүгэр куһаҕаны дьүһүннүүргэ киирсэллэр («быралый-быты бырдах сиир», «сахсырҕа курдук сааҕынас саҥалаах»,- «баҕа аттаммытыгар дылы»). Ити үүнээйилэр, харамайдар, үйэлэр тухары тыл хоһоонугар киирзннэр, биирдиилэрэ ханнык эрэ көстүүнү өйдөтөр, дьүһүннээн көрдөрөр ис хоһоонноммуттар. Холобур, тиит мастары эр дьоннорго, хатыҥнары дьахталларга тэҥниир үгэс үөскээбит. «Тойон-түһүмэт дьон тугу эрэ толкуйдуу тоҕуоруһан туралларын курдук,... толуу тиитмас тулааһыннаах» (31 —14); «хотун дьахтар аймах киэргэнэн туралларын курдук, арыы хатыҥ саҕалардаах» (52—206). Итини сэргэ кыргыттары кыталыктарга, уолаттары туруйаларга тэҥниир үгэс баар. «Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82). Саха обществота элбэх социальнай араҥаҕа хайдыбатаҕын быһыытынан, дьон дьүһүннээһиҥҥэ идэлэринэн, дьарыктарынан киириилэрэ аҕыйах. Ол оннугар киһи эр киһитэ, дьахтара, эдэрэ, кырдьаҕаһа уонна киһи тус-туспа миэстэлэрэ — төбөтө, хараҕа, мунна, айаҕа, тииһэ, тыла, кулгааҕа, илиитэ, атаҕа, көхсө, сүрэҕэ, быара, уо. д. а. — бэрт элбэх дьүһүннээһиҥҥэ кытталлар («саар дьахтар саҕа сабаҕа былас саргы», «кыыһыҥ алдьанна», «оҕотугар түспүт», «үтүө киһи хараҕа үс», «хараҕын уутун сотунна», «булбута эрэ муннугар», «айаҕын ииттэр», «тиис-тыҥырах тиийиэҕинэн», «көҥдөй көҕүс», «тиийбэт тирии, тарпат тараһа», «иһэ тымныйар», «таала кырыыланар», «сүрэҕин быата уһун», «тылын минньитэр» уо. д. а.). Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка, «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быьгччыктар эмиэ кытталлар. Элбэхтик ытыыр-соҥуур, аһыы аһыйар киһи — «хараҕын уутунан суунар», «хараҕын уутугар мунар», оттон улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн, ону толуйар көһүннэҕинэ, «хараҕын уутун сотунна» диэн этиллэр. Саамай харыстыыры, таптыыры «көрдөр хараҕым двүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ (билэтэ)» дииллэр. Ойуунускай олоҥхотугар Айыҥа Сиэр тойон баар-суох уоллаах кыыһын иккиэннэрин Орто дойдуга олохтуу ыытарыгар этэр: «Үрүҥ Уолан оҕобун аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо аҕаһын кытта — икки көрөр хараҕым дьүккэтин, икки көтүрдэр тииһим билэтин иккиэннэрин бииргэ киллэрэбин...» (39—140). Илии образка олус элбэхтик киирэр, олортон сорох холобурдары, кинилэр туох суолтаҕа туттуллалларын көрүөҕүҥ: «суут (ыраахтааҕы, таҥара) илиитэ уһун»— кинилэр кыахтарын, тугу да куоттарбаттарын туһунан; «аҕабыт илиитэ тордуохтаах» — кини иҥсэлээх, бэригимсэх; «икки илиилээх (уус)» — киһини кимиттэн көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх; «икки илиитинэн» — үөрүүнү кытта; «илиигэ киирбит»— бэйэтин кыаммат буола ыалдьыбыт; «илиигэр ыл»— салай, баһылаа-көһүлээ; «илиитин иһигэр баар» — кыаҕын иһигэр баар, таптаабытынан дьаһайар кыахтаах; «илиитин көтөхпүт» — охсубут (ытыктыыр, сөбүлүүр, таптыыр киһитин); «илиитин сотунна» — барытыттан матта, эһиннэ; «илиитин хааннаата» — бултуйда, бастакы булдун өлөрдө; «илиитинэн киирэр» — кырбаары гынар; «илии туппах» — ыйытыыта суох барыны бары ылар; «илиитэ сыстар» — сатыыр, үөрүйэхтэнэр. Арыт илии атаҕы кытта холбуу образка туттуллар түбэлтэлэрдээх: «илии-атах буол» — көмө-ама буол; «илии-атах салас» — туһаныс, тииһин; «илиитин-атаҕын кэтэс» — тугу эмэ биэрэрин кэтэс; «илиитэ-атаҕа барбат» — ымсыыта-баҕата суох оҥорор; «илиитэ-атаҕа суох буолар» — кыайбат-хоппот, сатаабат буолан хаалар. Дьүһүннээһиҥҥэ быар үгүстүк туттуллуута, сүрэҕи кытта холбуу сылдьыыта сахалар хоһуйан этиилэрин биир суол уратыта быһыылаах. «Быарын тарбыыр» (күлүү гынар), «быара манньыйар» (аһынар), «быар-быһаҕас» (ыарыһах), «сүрэҕи-быары сымнат» (уоскут, манньыт, санааны көтөх), «сүрэҕи-быары ортотунан киирэр» (сөбүлэтэр, таптатар), «сүрэҕэ-быара бөҕөх» (бүтэйдии эрэнэр), «сүрэх-быар ыарыыта» (ааспат санаа-оноо) уо. д. а. «Нохтолоох тойон долуо сүрэх», «хайҕахтаах хара быар» дизнҥэр сахалыы хоһуйууга үгүстүк көрсүллэллэр. Күннүк Уурастыырап «Тойон Дьаҕарыма» диэн олоҥхотугар Аал-Луук мас Орто дойду «сүрэҕэ» да «быара» да иккиэннэрэ тэҥҥэ буолар: «орто туруу дойду киэнэ нохтолоох сүрэҕэ буолан соҕотохтуу туругурбут, аан ийэ дайды киэнэ хайҕахтаах быара буолан аҥардастыы айыллыбыт, аҕыс салаалаах Аал-Луук мас» (31 —17). Манна «сүрэҕинэн», «быарынан» Аал-Луук мас сир-дойду, тыынар тыыннаах тутааҕа буолара образтанар. Норуат бэйэтин таҥнар таҥаһа, туттар сэбэ-сэбиргэлэ, аһыыр аһа дьүһүннээһиҥҥз эмиэ дэлэйдик кыттар. Олус өһөс, хадаар быһыы, эппити үрүтүн үөһэ этэ туруу «кэлии да соҕох» дэнэр; оттон сыыһа буоллун, таба буоллун, куруук биири талкыйыы — «кэлиилии кэбии»; мэһэйдэтэр, сөбүлээбэт, өстүйэр — «сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр» диэн буолаллар. Олоҥхоҕо абааһылар олорор аллараа дойдулара — «барбатах балык минин курдук бадыа-бүдүө, буспатах мунду минин курдук борук-сорук дойду». Олоҥхо бухатыырын хараҕа арыт «хатааһын чолбонугар», арыт «үүн тиэрбэһигэр» холуллар. Ньургун Боотур «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах». Харах уотун сытыыта, күүһэ туохха холоноруй? Прожекторы, электротехниканы билбэт былыргы сахалар кинини ат өргөнүнэн дьүһүннүүллэр. Далан өксөкүгэ кубулуйбут Айыы Умсуур удаҕан «үс үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрдө» дэнэр «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо (22—150). Аан дойду, сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуута тордуйалаах биитэр атыйахтаах уу хамсааһыныгар холуллар. Абааһы уола орто дойду маанылаах кыыһын Айталыын Куону уоран барыытыгар «үрдүк халлаан тордуйалаах уу курдук долгуйар», оттон Ньургун Боотур абаран-сатаран хаһыытаабытыгар «аан дойду атыйахтаах уу курдук хамсыыр». Сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуутун баара суоҕа атыйахтаах биитэр тордуйалаах уу хамсаабытыгар холуйуу төттөрү гипербола (литота) ньымата буолар. Итинйик стилиотическэй ньыма саха норуотун тылынан айымньытыгар элбэх. Ол курдук, киһи аймах бүтүннүүтэ долгуйан хамсааһынын аһыыр аһынан образтаан көрдөрүллэр («икки атахтаах бииһин ууһа кымыс хойуутун курдук кырылыы кыынньар, үүт күүгэнин курдук күрүлүү үллэр»). Былыргы сахалар мировоззрениеларынан сир уонна халлаан баранар уһуктаахтар: сир халлаан диэки өрө кэдэрийэн тахсар, оттон халлаан сир диэки таҥнары намылыйан түһэр, кинилэр тиксиһэр сирдэринэн бэйэ-бэйэлэрин аалса тураллар. Маны ырыаһыттар хайыһарынан, сири иһитинэн, тириинэн уо. д. а. дьүһүннүүллэр. «Кулун Куллустуур» олоҥхоҕо этиллэр: «сир-ийэ тэнийэ-тэлгэнэ сатаан баран, тоҥус киһи туут хайыһарын тумсун курдук, токуруйа чоноруйан тахсан, киҥкиниир киэҥ халлаан, араҕас маҥаас атыыр сылгы тириитин тиэрэ тардан, тэнитэ тоҥорбут курдук, таҥнары сааллан, намылыйан киирэн, сир-халлаан сири иһит сиксигин курдук, силбэһэ түһэн, аллаах ат балтатын тыаһын курдук, хаахыр-күүкүр аалса турар дойдута...» (68—19). Сорох айымньыга халлаан «сылгы тириитин» оннугар «сарыы таҥас курдук таҥнары намылыйан түһэр» (39-24). Айылҕа көстүүлэриттэн образка ордук күүскэ күн, уот, былыт, сайьгн сылааһа, кыһын тымныыта, сырдык, хараҥа кытталлар; өҥтөн үрүҥ (маҥан), күөх (от күөҕэ); сир-дойду көстүүлэриттэн хайа, томтор, булгунньах, тыа, алаас, сыһыы, үрэх, күөл уо. д. а. киирэллэр. Сир-дойду көстүүлэрйттэн алаас Саха сиригэр эрэ баар суол буолар, онон онуоха сыһыаннаах дьүһүннээһиннэр Саха сиригэр кэлбит кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахалар сиртэн эрэ алааска таптаан олохсуйаллар. Алааһы — сүөһү сииригэр үчүгэй оттооҕунан буолуо — үрэх, өрүс сирдээҕэр ордороллор. Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр, оттон алаас ойо үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. Дьэ ол иһин ырыаҕа-тойукка, чабырҕахха ааттаах алаастары хайҕаан хоһуйаллар: «уол оҕо хоһоонугар холбоспут, кыыс оҕо ырыатыгар кыттыспыт Кыыс Хаҥа кырдалыттан ордук кылбаархай хонуу баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм,.. бүтэй алаас үтүөтүттэн Мүрүттэн ордук бөдөҥ алаас баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм» (52—274). Алаас — тыа иһигэр үөскээбмт, үксүгэр сыырдаах, күөллээх хонуу. Мэччирэҥ сирдээх, оттуур ходуһалаах, иһэр уулаах, уутугар балыктаах, сир астаах, көтөр-сүүрэр бултаах куула, халдьаайы тыалардаах ойдом сири биир-икки ыал бас билэн олорор. Билбэт киһилэрин көрүстэхтэринэ: «хайа алаас киһитэй?» диэн буолар. Дьэ ол иһин олоҥхоҕо маннык этии үөскүүр: «Айталыын Куо барахсаны атын алгыстаах алаас аҕа баһылыгар ойох биэрэллэр» (41—308). Алааһы бэйэтин хайҕаан хоһуйуу элбэх. Маны таһынан, алааһы атын көстүүлэргэ тэҥнээһин, образ оҥоруу ырыаҕа-тойукка үгүс. Холобур, олоҥхоҕо бухатыыр дьиэтин киэҥэ, ороно, холумтана, хаппахчытын аана алааһынан холобурданар: «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа айдаҥ уорук балаҕан» (22—96), «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас-маҥан холумтан» (68— 13), «уҥуор диэки өттүгэр тоҕус алаас тоҕойун саҕа тоҕус лоҥку орон турбут... хаҥырҕастаах хаппахчы аана алаас-сыһыы аҥарын саҕа аһыллан аҥайбыт эбит» (41—200,201). Алаас сыһыынан холуллар улуу ыһыахтар чэчирдэрэ, бухатыырдар айанныыр былыттара. «Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыр», «убайдара Мүлдьү Бөҕө обургу алаас сыһыы бцһаҕаһын саҕа най хара былыты быһа кыйдаан ылла да, биир мөҥүрүк сылгыны, биир мөҥүрук ынаҕы быһа кыйдаан, уоллаах кыыстары, аттары, таҥастары-саптары барытын былытын үрдүгзр олорто да, туох да бокуойа суох илдьэ барда». Алааһынан, күөлүнэн ойууттар, удаҕаттар дүҥүрдэрэ образтанар. «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо этиллэр: «аҕаһа Умсуур удаҕан обургу түөлбэ күөл быһаҕаһын саҕа дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ» (22—76, 94, 344). Уруй-айхал, үөрүү курдук абстрактнай өйдөбүллэр улаханнара эмиэ алааһынан кээмэйдэнэр: «алаас сыһыы саҕа айхал аргыстастын» (41—61). Металлартан образка кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, алтан, тимир уо. д. а. киирэллэр. Ол эрээри саамай үгүстүк туттуллааччы — көмүс. Үчүгэй, кэрэ, күндү, сыаналаах барыта көмүскэ тэҥнэнэр. Итини таһынан фольклор дьүһүҥнээһинигэр араас мифологическай кыыллар, харамайдар, көстүүлэр, араас айыылар, иччилэр, абааһылар киэҥник туттуллаллар. Биир тылынан эттэххэ, Саха сирин үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, хамсыыра-харамайа, норуот эҥин араас дьарыга, сэбэ-сэбиргэлэ, таҥаһа-саба, аһа-үөлэ уо. д. а. поэзия араас дьүһүннээһинигэр бары кэриэтэ кытталлар. Быдан былыр өбүгэлэр соҕурууттан илдьэ кэлбит образтыыр объектарын (холобур, тэбиэн, кулан, хой, хахай уо. д. а.) тобохторо ордон хаалбыттарын аахсыбатахха, нууччалар кэлиэхтэригэр диэри Саха сирин тас өттүттэн норуот тылынан айымньытыгар киирбит биир эмэ үүнээйи, кыыл, харамай баара биллибэт. Дьүһүннээһиннэр бары бэйэ ис эйгэтиттэн, олоҕуттан, историятыттан, мифологиятыттан үөскээбиттэр. Ол, үөһэ эппит курдук, норуот сайдыылаах дойдулартан сибээһэ быстан, Хоту Муустаах муора хонноҕор өр бэйэтэ бэйэтигэр бүгэн, ойдон олорбутуттан тахсар. Саха поэзиятын дьүһүннээһинигэр улахан уларыйыылар нуучча культуратын сабыдыалынан тахсыбыттара. Сахалыы уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ нуучча культуратын, тылын, литературатын сабыдыалын үс этапка хайытыахха сөп: бастакы этап — XVII үйэ 30-с сылларыттан (Саха сирэ Россия государствотыгар холбоһуоҕуттан) бэттэх улуу Октябрьскай социалистическай революцияҕа диэри, бу — фольклорнай прэзия баһылыыр кэмэ; иккис этап — Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайыаҕыттан 1960-с сылларга диэри, бу — суругунан литература барҕарбыт, социализмы букатыннаахтык тутуу кэмэ; үһүс этап — 1960-с сыллартан саҕаланар, бу — наука, техника дохсуннук сайдар, социализмтан коммунизмҥа сыыйа киирии кэмэ. Нуучча культуратын сабыдыала эрдэттэн киирбитин норуот айымньытыттан көрөбүт. Биһиэхэ бэрт өрдөөҕүтэ нууччаттан кэлбит остуоруйалар, легендалар, араас кэпсээннэр бааллар. Олор тустарынан ааспыт үйэ ортотун диэки Саха сирин чинчййэ сылдьыбыт академик А. Ф. Миддендорф суруйбута. Ол курдук, былыр уу мотуогун саҕана мамонт кыыл, улахана бэрт буолан, Нуой оҥочотугар кыайан баппакка, ууга өлбүтэ үһү диэн үһүйээни сирдьит сахалар киниэхэ кэпсээбиттэр (134—821). Нууччаттан киирэн, библия үһүйээнэ оччоттон сахаҕа тарҕаммыт эбит. Оттон Уйбаан Сарыабыс, Соломуон Муударай, Салтаан Саар, Суут Балаахырап уо. д. а. тустарынан остуоруйалар сахаҕа эмиэ өрдөөҕүттэн киэҥник биллэллэр. Нуучча боростуой үлэһит дьоно хайдах сахалары кытта бииргэ олорбуттарын, бэйэлэрин норуоттарын культуратын сахаларга тарҕаппыттарын, сахалары кытта бодоруспуттарын туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар. Холобур, билиҥҥи Уус-Алдан оройуонун сиригэр, Өспөххө былыр (XVII үйэ эргэтин саҕана буолуон сөп) Василий Готовцев диэн ыраахтааҕы былааһын утаран кэлбит киһи олохсуйбута эбитэ үһү. Бу киһи кэргэнинээн Үөнэ аҕатын ууһугар, Булгунньахтаах диэн сиргэ, олорбут. Кинилэр сотору сахалыы үчүгэйдик билэр буолбуттар. Уоллаах кыыс оҕолоро саха оҕолорун ортолоругар улаатаннар, саха тыла төрөөбүт тылларын курдук буолбут. Кинилэр саха ырыатын, үҥкүүтүн, оонньуутун таптаан улааппыттар. Кинилэр сахалыы тылынан нуучча остуоруйаларын, кэпсээннэрин дьонноруттан истибиттэрин доҕотторугар кэпсииллэр. Готовцев оҕонньор нуучча куораттарын, дэриэбинэлэрин, хайдах өстөөхтөрү кытта сэриилэспитин уо. д. а. тустарынан бэркэ кэпсиирэ үһү. Урут Өспөх сахалара аты көлө быһыытынан миинэн эрэ туһаналлара үһү, оттон Василий Готовцев саха атын кыһын сыарҕаҕа көлүйбүт. Кинилэртэн олохтоохтор аты сыарҕаҕа көлүйэргэ үөрэммиттэр. Сыарҕаны, дуганы, хомууту, сөдүөлкэни уо. д. а. оҥостор буолтар. Василий Готовцев кэмиттэн ыла бу дойдуга нуучча таҥаһа-саба, иһитэ-хомуоһа баар буолан испит. Кэлин Готовцевтар ыччаттара сахалары кытта хаан уруулуу буолбуттар (48—37). Бу үһүйээн кэпсээнтэн нуучча культурата олохтоох тыа маассатыгар хайдах дириҥник киирэн испитин көрөбүт. Нуучча сабыдыала үһүйээннэр, остуоруйалар, кэпсээннэр ис хоһоонноругар, сюжеттарыгар, идейнэй матыыптарыгар эрэ буолбакка, ону таһынан олоҥхо, өс хоһооннорун, таабырыннар, чабырҕахтар, ырыалар-тойуктар поэтическай дьүһүннээһиннэригэр киирэр. Сурукка биир саамай эрдэ биллибит сахалыы айымньынан А. Ф. Миддендорф үлэтигэр киирбит «Ыһыах төгүлэ» диэн ырыа буолар. Миддендорф Якутскайынан 1844 сыллаахха кэлэн ааспыта биллэр. Онон бу ырыа ааспыт үйэ 40-с сылларын иннинэ айыллыбыт буолуон сөп. «Ырыаҕа», биһиги ааҕыыбытынан, 20-тэн тахса нууччаттан киирбит тыл баар, олор образтаан этиигэ, хоһуйууну киэргэтиигэ туттуллубуттар (52—70). «Сиэрэй сэбирдэх силитилээтэ, мотуок солко мутукча муҥутаата». «Сиэрэй», «мотуок», «солко» диэннэр нууччаттан киирбит тыллар буолаллар (серый, моток, шелк), баларынан сайын мас сэбирдэҕэ, мутукчата көҕөрүүтэ сиппитэ образтанар. Миддендорф ити үлэтигэр киирбит «Бүлүү төгүлэ» («Песня в честь реки Вилюя») диэн ырыатыгар: «Таат (Таатта буолуон сөп) эбэм мотуок солко мутукчата муҥутаата, сиэрэй солко сэбирдэҕэ силигилээтэ, чопчу көмүс туораҕа торолуйда, хара көмүс хатырыга хаҥаата» (134—806),— диэн хоһуйуу эмиэ баар. Таарыйа эттэххэ, ити ырыаҕа «холуста хонуулаах» диэн баар. Онон холуста (холст) таҥас образка эмиэ өрдөөҕүтэ киирбит эбит. Оччоттон баччааҥҥа диэри «сиэрэй солко сэбирдэх», «мотуок солко мутукча» диэн хоһуйан этии ырыаҕа-тойукка киирэн ахан биэрэр. «Сиэрэй солко», «мотуок солко» диэннэр куруук туттуллар эпитеттэр буолаллар. «Ырыаҕа» «оһуордаах оронноох», «оһуор хонуулаах», «сиэгилээх сиэбэлэс мастаах» диэн этиилэр бааллар. «Ойуу», «дьарҕаа», «мандар», «дьэрэкээн» уо. д. а. синонимическай ис хоһоонноох тыллар баалларын үрдүнэн «оһуор» (узор) диэн тыл поэзияҕа эбии киирэр. Оттон «сиэбэлэһи (сиэмэлэһи)» тыл үөрэхтээхтэрэ «жимолость» диэнтэн таһаараллар. Нууччалар сэбирдэхтээх сэппэрээк маһы ити курдук ааттыыллар. Бу тыл олоҥхоҕо киирбит. Сорох олоҥхо бухатыырдара «сиэмэлэс мас торуоскалаахтар». Үөһэ этиллибит ырыаҕа өссө маннык хоһуйуулар бааллар: «бар тыа баһаардаах, куруҥ тыа куораттаах, уулаах уулуссалаах, дулҕа тойонноох, киргил кинээстээх, чаарда чаччыыналаах, кукаакы кулубалаах!..». Мантан көрдөххө, куорат итинник атрибуттарынан, ыраахтааҕы саҕанааҕы дуоһунастарынан юмористическай уонна сатирическай образтары оҥоруу норуот айымньытыгар бэрт өрдөөҕүттэн үөскээбит эбит. Кэлин суругунан литератураны олохтоспут Н. Д. Неустроев «Кукаакы кулуба» диэн революция иннинээҕи саха тойотторун күлэр бастыҥ комедияны айбыта. Комедия «Кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, суор сурук-суттаах...»,— диэн эпиграфтаах. Айымньы норуоттан силистээҕин ити эмиэ көрдөрөр. Аны «ырыаҕа» нууччаттан киирбит таҥас-сап ааттарын туһанан метонимическай образтааһыннары хайдах оҥорбуттарын көрүөҕүҥ: «куһаахтааҕы куоттарымаҥ, ыстааннааҕы ыытымаҥ, сэлиэччиктээҕи ситиҥ, сөртүүктээҕи төлөрүтүмэҥ, хаалтыстааҕы ханыылааҥ, хампалааҕы ханыылааҥ». А. Миддендорф кэлэ сылдьыытын саҕана былыргылыы национальнай быһыылаах-тутуулаах, симэхтээх таҥас-сап толору баара. Ону сэргэ нууччаттан кэлбит таҥас-сап эмиэ балачча дэлэйбит (134—831). Ити кэмҥэ куһаах (кусаак) кур, сэлиэччик, сөртүүк, хаалтыс, солко, хампа (канфа) таҥастар үгүстүк туттуллар буолбуттарыттан араас поэтическай хоһуйуулар үөскүүллэр. Сахаҕа бэйэтигэр «саһыл саҕалаахтар», «оноолоох сонноохтор», «уһун сонноохтор» уо. д. а. этиилэр элбэх буолааччылар. Метонимическай образтааһыннары оҥорор үөрүйзхтээх буолан, норуот ити үөһэ этиллибит нуучча тылларын хоһуйууга хамаҕатык киллэртиир. Итини таһынан, бу ырыаҕа «көрүлүүр көлүөнэ» (колено), «оонньуур уочарат» (очередь), «этэр ибирээт» (обряд), «саҥарар чаастыйда» (от слова «часто») диэн нууччаттан киирбит тылларынан доҕуһуоллаан этиилэр бааллар. А. Мйддендорф «көлүөнэ» диэн тылга маннык быһаарыы биэрбит: «мин утарсарым үрдүнэн, тылбаасчытым бу тылы нууччаттан киирбитэ диэн бигэргэтэр». А. Миддендорф сахалар бэйэлэрин былыргы ырыаларыгар нуучча тылларын кыбыталаан киэргэтэр үгэстээхтэрин эмиэ бэлиэтээбит (134—767, 799). Мантан көрдөххө, бэрт эрдэттэн сахаҕа нуучча тыллара, көннөрү саҥаҕа эрэ буолбакка, ырыаҕа-тойукка киирэннэр, араас поэтическай дьүһүннээһиннэри эпитеттэри, тэҥнэбиллэри, метафоралары, метонимиялары — үөскэппиттэр. Ономатическай эрэ буолбакка, туохтуурунан («саҥарар чаастыйда») образтааһыннар эмиэ үөскүүллэр эбит. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскээбит дьүһүннээһиннэр бэл саха фольклорун былыргы жанрытар, олоҥхоҕо, өтөн кииртэлээбиттэр. Хомойуох иһин «олоҥхо сахалыы тылынан суруллуута ааспыт үйэ ортотуттан эрэ бэттэх, атыннык эттэххэ, Саха сирэ Росеия государствотыгар холбоспута икки сүүс сыл ааспытын кэннэ саҕаламмыт. Онон олоҥхо былыргы көрүҥэ хайдаҕын биһиги билбэппит. А. Миддендорф үлэлэрин II чааһын VI отделыгар, хас да ырыалартан ураты, «Эриэн тойон, Эбириэлдьин хотун уола Эриэдэл Бэргэн» диэн олоҥхоттон быһа тардыы киирбит. Бу олоҥхоҕо абааһы уолун дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа «...буор хаһар күрдьэх курдук тиистээх» диэн этии баар (134—810). Мантан көрдөххө, билигин киһи барыта билэр, туттар сэбэ өссө «тимир күрдьэх» диэн ааттаныан иннинэ олоҥхо дьүһүйүүтүгэр хайы-үйэ киирэ охсубут эбит. Олоҥхону аан бастаан (1848 с.) сахалыы сурукка киллэрбит киһинэн сахалар ортолоругар үөскээбит, нуучча төрүттээх А. Я. Уваровскай буолар. Кини айымньыны көннөрү «Олоҥхо» диэн ааттаабыт. Бухатыырын аатын быһыытынан бу олоҥхо «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох» диэн ааттаныан сөп. Олоҥхо суруллубутунан сүрдээх кылгас, стилэ да уратылаах. Сахалар таптыыр уһун сиэллээх-кутуруктаах хоһуйуулара да, тылы тылга дьүөрэлээһиннэрэ да кэмчи. Ол, баҕар, Уваровскай идэтийбит олоҥхоһут буолбатаҕыттан буолуо. Уонна сахалар тылларын, культураларын төһө да үчүгэйдик биллэр, нуучча төрүттээх киһи, бэрт былыргы силистээх уустук образтары, тыл эҥин эгэлгэ дэгэттэрин ситэри баһылыыра, биллэн туран, ыарахан. Уваровскай сахалары таптыыр, сахалар тылларын, культураларын үрдүктүк сыаналыыр киһи. А. Миддендорф этэринэн, бэйэтэ кэнэн сахаҕа кубулуйан хаалбыт киһи «Ахтыыларын» хас страницата кини дьиҥнээх сахалыы өйдөөҕүн-санаалааҕын көрдөрөллөр (134—768). Уваровскай, биһиги тылбытын аан бастаан сурукка киллэрэр киһи, бука, бу тыл барҕа баайын арыйан көрдөрдөрбүн, дьиҥ «ыраас» саха тылынан суруйдарбын диэбит буолуохтаах. Ол үрдүнэн, кини «Олоҥхотугар» нууччаттан киирбит тыллар элбэхтэр. Холобур, бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар маннык этиилэри ааҕабыт: «түөрт атахтаах остуоллаах», «сиэркэлэ тэлгэсэлээх», «ат туруорар алтан амбаардаах» (133— 82). Автор «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны адьас сахалыы суруйа сатыырыттан сыаналаатахха ити «остуол», «сиэркилэ», «ампаар» диэн тыллар норуот күннээҕи саҥатыгар оччоттон лаппа киирбит буолуохтарын сөп. Уваровскай «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны «муора» диэн тыл киирбэтэх. Баҕар, оччолорго ити тыл киэҥник туттулла илигэ буолуо. «Олоҥхоҕо» «күөх далай байҕаллаах» диэн этиллэр. Оттон «Ахтыыларга», Петербурга сылдьан, «элбэх улахан сололоох байҕал тойотторун кытта» (133—80, 56) билсибитин туһунан суруйар. «Муора» диэн тыл оччолорго лаппа кииртэ буоллар, «муора тойотторун гытта» диэн сөп этэ. Ол эрээри Уваровскай ити айымньыларыгар куорат, кинээс, кулуба («голоба»), хамыысыйа, сулуусуба, тыһыынча, сылабаар, чэй, саахар, биилкэ, ньуоска, сукуна, барча, сибиинньэ, быыдара уо. д. а. киирбиттэр. Ол аата, ити тыллар оччотооҕу дьон саҥатыгар туттуллар буолбут буолуохтарын сөп. Ити «муора» диэн тыл кэнники сахалар олоҥхолоругар элбэхтик киирбит. Холобур, К. Г. Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» диэн биир саамай эрдэтээҕитэ (1895 с.) сурукка киирбит саха бастыҥ олоҥхотугар бухатыыр: «уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийдэҕинэ, ата «хорус» гына түстэ» (22—120),— диэн этии баар. Олоҥхоһут «муора», «байҕал» диэн тыллары олбу-солбу, арыт сэргэстэһиннэри туттар. «Арҕаа дизки өттүн одуулаан турдахпына — аҕыс үөстээх Араат байаҕаллаах эбит»,— диир. Оттон Абааһы уола Айталыын Куону уоран барбыт сырыытын күүһүгэр «муора уута булкулла түстэ, байҕал уута баарыстана түстэ» дэнэр. Оросин олоҥхотугар киирии тыл «муоранан» эрэ бүппэт. Бухатыыр сирэ «очуос булгунньахтаах», «дэриэспэ таас тибиилээх», сыһыыта «ортотугар туох да ото-маһа суох чыыстай дойду» (22—62, 64, 112). «Очуос булгунньах», «дэриэспэ таас» («дресва» диэнтэн), «дэриэспэ курдук үлтү ыстанна», «чыыстай буолак» диэннэр — фольклор айымньыларыгар үгүстүк көрсүллэр ойуулааһыннар. Ырыа тылын эмоциональноһын күүһүрдэргэ «чыыстай маҥан», «чуорунай хара», «сиилинэй күүстээх» диэн киирии тылы кытта хоһуласпыт эпитеттэр туттуллаллар. Бухатыыр туттар сэбин, дьиэтин, дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа киирии тыллар эмиэ бааллар. Ньургун Боотур сытар ынах ханнын саҕа хара таас «мээчиктээх», «күкүр таас ампаардаах», «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах астаах», кыыһырдаҕына, «сирэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир». Манна «мээчик», «ампаар» диэннэр чопчу предметтэри сирэйинэн ааттыырга туттуллубут буоллахтарына, «хара көмүс курдук куударалаах ас», «еи-рэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир» диэннэргэ «куудара», «сиэрэ» диэн киирии тыллар уус-уран дьүһүннээһин быһыытынан туттуллубуттара көстөр. Итини тэҥэ «илиэсэй (илиэһэй) бэттэрэ», «абааһы атамааннара» диэннэр эмиэ бастаан-утаа образтаан этэр суолталаах туттуллубуттара буолуо. Оросин бу олоҥхотугар «тылбын күлүүстээн турабын» (22—88, 114, 176, 350, 356) диэн эриэккэс этии баар. Бу этии «тылбын биэрэн (туттаран) турабын» диэн суолтаҕа туттуллубут образтааһын буолара чуолкай. Аны балачча эрдэтээҕитэ (1906 с.) суруллубут И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурун» ылыаҕыҥ. Көстөрүн курдук, бу олоҥхо сүрүн геройун майгытын характеристйкалыырга «куруубай» диэн киирии тыл туһаныллыбыт. Ити тэҥэ олоҥхо геройдарын ааттарыгар киирии тыллар кыбыллыбыттара элбэх. «Балтараа Баатыр», «Арсыын туора тиистээх Арсан Дуолай», «Халлаан Бэрэгиэһэ Бэриэт Бэргэн», «Сэттэ уон бууттаах сиэмэлэс мас торуоскалаах Дзбиэ Дэлэй бухатыыр», уо. д. а. А. Е. Кулаковскай «бухатыыры» эмиэ киирии тыл диир эбит. Д. Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» абааһы эмээхсинэ нууччалыы «Дьэгэ-Бааба» (Яга Баба) диэн ааттанар. Бу «Дьэгэ-Бааба» балаҕанын «түү халпаак курдук логлу харбаан ылан», үөһэ халлааҥҥа таһааран баран, «сиксийбит куруппа курдук... ыһан кэбиһэр» (10—219). Манна «халпаак», «куруппа» диэн киирии тыллар олоҥхоҕо үчүгэй уус-уран тэҥнээһиннэри оҥорорго туһаныллыбыттар. «Мүлдьү Бөҕөҕө» Халлаан Дьардьама диэн мифологическай кыыл хараҕа «алтан чааскынан», «сүлүүдэ тааһынан» дьүһүннэнэр: «икки алтан чааскыны кэккэлэччи туппут курдук икки силиэдэ таас харахтаах, халлаан хамсыктаах Дьардьам тимир туруук кыыла» (10—220). Олоҥхо дьүһүннээһинигэр тэриэлкэ, чугуун, сиэркилэ, чөмчүүк, хаалтыс, сукуна, солко, былаат, сэлээппэ, өтүүк уо. д. а. олох-дьаһах, дьиэ-уот элбэх мала киирбиттэр. «Алтан тэриэлкэни кэккэлэтэ уурбут курдук„ алаан-дьалаан алаастар» (68—10); «кутуу чугуун куттахтаах... халлаан атыыр баргый кыыла», «сиэкилэ дугуй уу толбонноох» сир ийэ; абааһы уола «тоҕус уон тоҕус бууттаах дулҕа хара ноһумуой былаатын икки санньш байаатынан нэри-нэмиличчи нээлбилэнэн кэбиһэр», кини «сэттэ уон сэттэ бууттаах тиммр лэҥкэ хара сэлээппэ бэргэһэлээх»; «халлаан чалахайа хаалтыстаах» (31—7, 58, 137, 138, 235). Туйаарыма Куо «икки хараҕын уута икки уруускай чөмчүүк курдук күлүмүрдээбитинэн мөлбөрүс гынар» (40—179); Күн Толомон «тоҕус былас уйуллаах нуолур солко суһуохтаах», кини сирэйэ «кыһыл сукуна курдук кытара кыыһар» (68—21, 111). Сир, халлаан баранар ыпсыытын сарыы таҥаһынан хайыһарынан образтаан этэллэрин туһунан урут ахтаҥ турабыт. Итини кэлмн киирии тылынан—өтүүгүнэн дьүһүннээн эмиэ этэр буолбуттар. Холобур, сорох олоҥхоҕо маннык этэллэр: «үктэнэн үөскээбит үтүө буорум өтүүк төбөтүн курдук үмүрүйэ бараныыта...» (49—25). | Онон нуучча культурата саха дьүһүннээһинигэр бастаан-утаа дьиэ эргин туттуллар араас тэриллэринэн, малларынан, иһиттэринэн-хомуостарынан өтөн киирбитэ диэххэ сөп. Үөрэх, интеллектуальнай билии сыста илик омугар итинтэн атын буолуон да сатаммат. Итини таһынан олоҥхоҕо өссө христианскай итэҕэлгэ сыһыаннаах тыллар, терминнэр уонна олорунан образтаан зтиилэр бааллар. Бу өттүнэн үөһэ ахтыллыбыт И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустуура» ордук бэлиэ. Олоҥхоһут саха былыргы үрдүк таҥаратын — Үрүҥ Айыы тойону баһыттан атаҕар диэри нуучча итэҕэлин эгэлгэ атрибуттарынан симиир. «...Кыһыл көмүс ырыысалаах, арыы чаллах хатыҥын курдук араҕас-маҥан лампаадалаах, уон ордуга икки аанньал таҥара ньэмиэтэ суруллубут, тоҕус сиринэн нуоҕайдаах ураа көмүс бэргэһэтин кырыытынан ууруммут, тоҕус Ньукуола таҥаратын түөһүгэр көтөхпүт, аҕыс аанньал таҥаратын арҕаһыгар сүкпүт, сэттэ сибэтиэй таҥаратын сиһигэр кэккэлэппит, умуллубат чүмэчн уота манаардаах, ахпат лаадан сыта түптэлээх, сырдык ыырай сыккыабалаах аҕыс халлаан ыраахтааҕыта, сэттэ халлаан кинээһэ өрөһөлөөх өтөҕөлөөх Үрүҥ Айыы тойон» (68— 43). Манна саха языческай итэҕэлэ булкуллубутун курдук, кини үҥпүт-сүктүбүт үрдүк айыыта таҥастыын-саптыын, ааттыын-суоллуун барыта булкуллан хаалбыт. Кулун Куллустуур көрдөҕүнэ, Күн Толомон ийэтэ Боҕороодьусса, аҕата Ньукуола курдуктар эбит: «кэтэҕириин диэки Боҕороодьуссаны, уҥа диэки Ньукуоланы суруйбут курдук оҕонньордоох эмээхсин олороллор». Аллараа дойдуга олохтоох Буор Маҥалай оҕонньор эмиэ «ыраахтааҕынан» аатырар буолбут: «илиэһэй улууһун ыраахтааҕыта буолбут Буор Маҥалай оҕонньор, Буор Сүргэй тойон!» (68—7, 136). Уопсайынан И. Г. Теплоухов-Тимофеев олоҥхотугар нууччаттан киирбит тыллар, өйдөбүллэр элбэхтэр: «киэҥ дьаарбаҥ куорат», «кыһыл көмүс олбуор», «дьапталҕа көмүс кинигэ», «норуот», «хамаанда», «сибиидэ» уо. д .а. Оҕоһут эмээхсин «баабыскаһыт» дэммит, дьону мунньалларыгар «ыраах ыалларын барабааннааҕынан тардаллар». Ити курдук саха фольклорун былыргы жанрыгар арыт адьас атын обществоҕа үөскээбит өйдөбүллэр, терминнэр көһөрүллэн киирэллэр эбит. Ол эрээри итинник, итиниэхэ майгынныыр көһөртөөһүннэр айымньы аайы баар буолбатахтар. Үгүс олоҥхоҕо нууччаттан киирбит таллары кытта сибээстээх дьүһүннээһиннэр айымньы бэйэтин былыргыттан илдьэ сылдьар национальнай айылҕатын алдьаппакка, сиэрдээхтик киирбиттэр. Оннук дьүһүннээһиннэр И. Г. Теплоухов-Тимофеев бу аатырбыт олоҥхотугар, биллэн турар, элбэхтэр. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскүүр дьүһүннээһиннэр олоҥхоҕо улам кэҥээн испиттэр. Бастаан сурукка киирбит олоҥхолорго (Уваровскай «Олоҥхотугар», Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотуругар» уо. д. а.) сабыдыал аҕыйах буоллаҕына, кэлин суруллубуттарга (Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустууругар», Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» уо. д. а.) ол лаппа элбээн испит. Олоҥхоҕо саҥаны этиилэр, олоҥхолонор кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн, саҥаны киллэриилэр буола турбуттарын биир маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Үөрэҕэ суох кырдьаҕас олоҥхоһут Д. М. Говоров «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун, биһиги дойдубутугар тыа хаһаайыстыбатын социалистическайдыы холбоһуктааһын буолбутун кэннэ, 1935 сыллаахха суруйтарбыта 1938 сыллаахха туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ. Олоҥхоһут «оччотооҕу бириэмэҕэ килиэбинэ суоҕуна, хотон холбоһугун саҕана, холоҥсолоох хотон кулубата хотонноохтор эбит»,— диэн бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар Саха сиригэр культурнай революция буолан, хотону дьиэттэн араарбыттарын кэннэ олоҥхолуурун туһунан быһаарбытын кинигэ аан тылыгар сөпкө бэлиэтээн тураллар (10—13). Олоҥхо тылыгар-өһүгэр, уус-уран дьүһүннээһиннэригэр эрэ буолбакка, сюжетыгар, идейнэй ис хоһоонугар саҥа мотивтар кииртэлиир түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар. Олоҥхо «саҥа социальнай мотивтарынан, өссө, баҕар, саҥа сюжеттарынан, образтарынан, олох-дьаһах бэлиэлэринэн байарын», «тыла, поэтическай ньымалара сайдалларын» туһунан фольклорист Г. У. Эргис өссө 1940-с сыллардаахха суруйбута (22—44). Биһиэхэ нууччаттан киирбит өс хоһоонноро, сомоҕо домохтор элбэхтэр. Олортон сорохторо калькалааһын быһыытынан үөскээбиттэр. Оннуктарга, холобур, киллэриэххэ сөп маннык этиилэри: «харчы ахсааны таптыыр» (деньги счет любят), «муораны тобугунан» (море по колено), «уутааҕар чуумпу, оттооҕор намыһах» (тише воды, ниже травы), «кини ырыата ылланна» (песня его спета) уо. д. а. Оттон «өлүү суолун нэтээҕинэн бүөлээбиккэ дылы», «туора киһи иннигэр кыл саҕаны да көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сыта,рын көрүммэт», «бэрт киһи бэтиэхэлээх, үтүө киһи үгэлээх», «тыла мүөттээҕэр минньигэс», «сүлүүкүн үбэ үптээх», «маат бардым», «мэтээл туттар», «туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ», «холуоһаҕа олорбут», «этэрбэс радиота» уо. д. а. «нэтээги» (летяга), «бэрэбинэ» (бревно), «бэтиэхэ» (потеха), «мүөт» (мед), «сүлүүкүн» (шиликун), «маат» (мат), «мэтээл» (медаль), «торуоска» (трость, тростка), «сэлээппэ» (шляпа), «холуоһа» (галоши), «радио» диэн киирии тыллар лаппа үгүстүк туттуллар буолбуттарын эрэ кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. «Сиргэ түспүт сэрибиэй» (жребий), «хааппыла (капля) хаан хаалыар диэри»., «бэҕэһээҥи бэтэнээски» (бедняжка), «истиэнэ (стена) курдук эрэн», «сиидэ (сито) хайаҕаһын курдук», «тэрэпиискэ (тряпочка) курдук тутар», «хааһы (каша) буолбут», «алаадьы (оладьи) курдук эргитэр», «тустан ырычаахтастылар (от слова — рычаг)» уо. д. а. эмиэ нууччалар кэлбиттэрин кэннэ,. кинилэр тылларын сабыдыалынан үөскээбит этиилэр буолаллар. «Бэтэнээски» диэн тылы ылыаҕыҥ. Бу тылы А. Е.. Кулаковскай «бедняжка» диэн тылтан таһаарар. Бу соҕотоҕун бэйэтэ туттуллубат, «бэҕэһээҥи бэтэнээски» диэн эдэр киһини сэнээн этэргэ туттуллар образтааһын, Н. С. Григорьев үөскэппит термининэн эттэххэ, сомоҕо домох буолар. Оттон «ырычаах» сахаҕа бэйэтигэр ити тыл суолтатыгар туттуллар «төһүү» диэн тыл баарын үрдүнэн киирбит уонна туохтуурунан образтаан этэргэ туттуллар буолбут. Холобур, «тустан ырычаахтастылар» диэн («тустан төһүүлэстилэр» диэбэттэр) бэрт үчүгэй дьүһүннээһин үөскээбит. Манна икки мөлтөһүөр киһи тустан, тэҥҥэ эллэспиттэрин туһунан этиллэр. «Ырычаахтастылар» диэһин күлүү-оонньуу хабааннаах этии буолар. Норуот баайдары, тойоттору күлэр-элэктиир чабырҕахтарыгар нуучча, саха тылларын соруйан булкуйан сытыы сатирическай обраһы айар түбэлтэлэр бааллар. Холобур, «Балтааса» диэн чабырҕахха маннык көрүдьүөс этиилэр бааллар: <poem> Бырыы да бадараан, Түөрт түгэн айаҕа Дыбаа куонь пропаал — Саам сатыы Насыыла-насыыла приехал. Ити дьыаланы Исправник писаал, Күбүрүнээтэр подписаал. (52—270) </poem> Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран түмүктээтэххэ, саха норуотун тылынан уус-уран дьүһүннээһинигэр нуучча культуратын сабыдыала бэрт эрдэттэн дириҥник иҥэн киирбит. Россияҕа капитализм үөскээн, пролетариат революционнай хамсааһына күүһүрэн истэҕин аайы саха культуратыгар нуучча норуотун культуратын прогрессивнай сабыдыала улам улаатан, күүһүрэн испит. Саха обществота бэйэтэ сайдан иһиитэ кини прогрессивнай сабыдыалы ылынымтыатын эмиэ күүһүрдэр. Ол курдук, манна өссө революция буолуон иннинэ сурук-бичик, оскуолаҕа үөрзтии, уус-уран литература уонна периодическай бэчээт үөскэхтэрэ баар буолбуттара. Саха суругунан литературата төрөөбүт фольклоруттан силистэнэн, нуучча улуу реалистическай литературатын үтүө сабыдыалынан үескээбитэ биллэр. Бу литература биһигин Росоияҕа буолбут Бастакы буржуазнай-демократическай революция тыала бигээбитэ. Поэт А. Е. Кулаковскай (Өксөкүлээх Өлөксөй) норуот тылынан хоһуйар үгэстэрин, образтыыр, ойуулуур ньымаларын олоччу бэйэтигэр ылыммыта. Ону таһынан, кини национальнай образтааһыны салгыы сайыннарбыта диэххэ сөп. Норуот тылынан айымньытыгар уу эйгэтэ образтааһыҥҥа бэрт кыратык кыттара. Олоҥхоҕо айыы дьоно олорор сирдэрин арҕаа өттүгэр «Араат байҕал» баар ааттанар уонна аллараа дойдуга бухатыырдар охсуһар сирдэрэ «Уот кудулу байҕал», «Муус кудулу байҕал» диэннэр бааллара ахтыллар. Итиэннэ «далай акаары», «баһа байҕал, кутуруга куйаар» диэн курдук аҕыйах образтаан этиилэр бааллар. Сахалар, былыр-былыргыттан муораттан ыраах олорбут буоланнар уонна сүөһү иитиитинэн, булдунан дьарыктанар омукка уу улахан проблеманы үөскэппэтэҕиттэн кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар уу эйгэтэ күүскэ киирбэтэх. Улуу Байкал күөл туһунан билигин «акыйаан» (байхал, байҕал) диэн суолтаҕа туттуллар тылтан ураты туох эмэ норуот өйүгэр хатанан хаалбыта биллибэт. «Муора» диэн тыл нууччаттан киирбитин да кэннэ, уу эйгэтин көстүүлэринэн образтааһын норуот айымньытыгар улаханнык тэнийбэтэх. «Муора далай санаата муҥурсуйбат» диэн этиигэ «муора» уонна «далай» диэн биир өйдөбүллээх тыллар сэргэстэһэ сылдьаллар. Маҥнайгы поэттар — Кулаковскай уонна Софронов — уу эйгэтинэн дьүһүннээһини сайыннарбыттара. Ол курдук Кулаковскай киһи обществотын олоҕун «уу долгунугар» тэҥнээн хоһуйбута: «орто дойду оонньуулаах олоҕо, уу долгунун курдук, уларыйа турар буолар эбит!» (44—262). Автор бу хоһоону нууччалыыттан көҥүл тылбаас быһыытынан оҥорбута. Империалистическай дойдулар сэбилэниилээх күүстэрэ бэйэ-бэйэлэригэр сабыта түһээри суоһаспыттарын поэт атын айымньытыгар бу курдук ойуулуур: «Күтүр үрэх күрүлгэнин курдук, күүстээх сэриилэр күөтэспитинэн бардылар» (43—129). А. Софронов общество сайдыылаах олоҕун эмиэ долгунунан дьүһүннээн хоһуйбута. «Ол дойдум дьоно аан дойду айхалыгар, уу долгунун курдук, көрүдьүөс көҥүл олоххо көрүлүүллэр эбит» (60—112). Норуот тылынан айымньытыгар уоту образка киллэрии бэрт үгүс. Ити үгэһи өссө кэҥэтэн, сүүнэ социальнай ис хоһоонноон, Кулаковскай бу курдук хоһуйбута: «олус элбэх оччугуй. омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138). Капитализм, империализм саҕана национальнай баттал, колониализм күүһүрэрин, аан дойду адьырҕа баайдара кыра омуктары букатын эһэн кэбиһэр расистскай политиканы ыыталларын, ол түмүгэр элбэх омук сир үрдүттэн сотуллубутун поэт уот умулларынан образтаан көрдөрүүтэ саха поэзиятыгар бэрт сонун. Кулаковскай борокуоту «уһун субурҕа буруо тыыннаах, уот булкуур сүрэхтээх» диэн ойуулааһына эмиэ, урут этиллибэтэх, бэргэн, күүстээх этии буолар. Норуот айымньытыгар нууччаттан киирбит дьүһүннээһиннэри маҥнайгы поэттар ылыммат буолуох тус-тара суох. Кинилэр поэтическай дьүһүннээһиннэригэр нууччаттан сабыдыал фольклордааҕар өссө улааппыта. Улахан талааннаах поэттар фольклор ойуулуур үгэстэрин бэрт сиэрдээхтик сайыннарбыттара. Кулаковскай кыраһыабай кыыһы бу курдук образтаан хоһуйар: <poem>Кириэстээх атыыр манньыаты Кэккэлэтэ туппут курдук Килбиэн маҥан иэдэстээх эбит.., Чэрбиэнчэ харчыны Тэҥилии туппут курдук, Тэтэркэй иҥнэрдээх эбит. Киирэ-тахса кирибинньиктэннэ, Бара-кэлэ манньыаттанна. (44—146, 158)</poem> Манньыатынан, чэрбиэнчэ харчынан дьүһүннээһин, «кирибинньиктзннэ», «манньыаттанна» диэн этиилэр, баҕар, Өксөкүлээх иннинэ норуот хоһуйуутутар киирбиттэрэ буолуо. Саха сиригэр ис рынок үөскээбитин, нууччалар харчыларын системата лаппа олоҕурбутун кэннэ итинник дьүһүннүүр буолбуттара саарбаҕаламмат. Итинник дьүһүннээһин үөскүөн иннинэ дьахтар кэрэ иэдэһин күҥҥэ холуйаллара. «Киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх» дииллэрэ. Оттон дьахтар, кыыс туттар-хаптар ,кэрэ быһыытын «туллуктанна», «дьороһуйда» диир буолуохтаахтар. Ол эрээри уруккуттан баар дьүһүннээһиннэри саҥа, нууччаттан киирбит дьүһүннээһиннэр үтүрүйэн кэбиспэттэр, байыталлар. «Кирибинньиктэннэ», «манньыаттанна» диэни сэргэ «туллуктанна», дьороһуйда» диэн хоһуйуу туттулла сылдьар. Норуокка өрдөөҕүтэ киирбит «мотуок солко мутукча», «сиэрэй солко сэбирдэх» диэни Кулаковскай арыт бу курдук уларытан хоһуйар: <poem> Томороон лоҥкур тиит Тоҥон-хатан турбут бэйэтэ Толуу лоһуор туррахтанна, Муодунай солкону Мотуоктуу туппут курдук, Моймо күөх мутукчаланна. Хатан, кууран турбут Хатыҥ мастар... Харбалдьын хампа сэбирдэхтэннилэр. (44—227)</poem> Өксөкүлээх бэйэтэ оҥорбут киирии тылларын Тылдьытыгар «муода (мода), «муода» (диво, чудо), «муодарас» (мудрость, диво), «муодаранас» (мудреный), «муодьунусса» (модница) диэннэр бааллар, оттон «муодунай» диэн тыл суох. Онон «муодунай солкону мотуоктуу туппут курдук» диэни поэт бэйэтэ саҥалыы айбыт буолуон сөп. Ити этиллэр тылдьыкка «харбаллын» диэн тыл баар. Бу тылы автор «какая-то древняя материя» диэн быһаарбыт. «Харбалдьын» уонна «харбаллын» диэннэр биир тыл араастаан этиллиилэрэ буолуон сөп. Онон «харбалдьын хампа сэбирдэхтэннилэр» диэн эмиэ интэриэһинэй дьүһүннээһин буолар. «Суобастаах сокуонайа», «доруобуйалаах туйгуна» диэн поэт этиитэ оччотооҕуга эмиэ сонун буолуохтаах.. Оттон «кыра от-мас кыраһыабай өҥнөннө», «күөх көбүөр хонуу», «хартыына курдук хаамсан ханардастылар», «тойон киһи толкуйа тобулунна», «харах уулаах хаппырыыһа» диэннэргэ «кыраһыабай», «көбүөр», «хартыына», «толкуй», «хаппырыыс» диэн киирии тыллар эмиэ дьүһүннээһиҥҥэ актыыбынайдык кытталлар. «Сүлүмэ» (сулема) диэн тыл биһиэхэ кэлин соҕус киирбит быһыылаах. Бу тылы поэт «Тылдьытыгар» киллэрбэтэх. Өскө урут киирбит да буоллаҕына, фольклор хоһуйуутугар туттулла илик буолуохтаах. «Сүлүмэ» сахаҕа сүһүрдэр дьаат диэн өйдөбүллээх. Поэт бу тылы М. Ю. Лермонтов «Демонын» тылбаастыырыгар бэрт табыгастаахтык киллэрбитэ: <poem>Бу күнтэн ыла Мин өйүм сүлүмэтэ Ким да сүрэҕин сүөгүппэтин, Санаатын саппаҕыппатын... Күтүр угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ. (44—257)</poem> Лермонтовка «сүлүмэ» диэн суох, ол оннугар «отныне яд коварной лести ничей уж не встревожит ум», «смертельный яд его лобзания мгновенно в грудь ее проник» диэн этиилэр бааллар. Онон Кулаковскай сүлүмэнэн дьүһүннээһини Лермонтовтан быһаччы сибээһэ суох оҥорор. Бу саха ааҕааччытыгар тиийимтиэ образтар. Маннык образтааһыны А. Софронов эмиэ туттубута. «Сөп даҕаны сүлүмэ курдук сөҥөр... сүлүһүннээх күннэр сөп-сөп көстөн ааһаллар эбит» (60—214). «Сүлүс», «сүлүһүн» диэн саха бэйэтин төрүт тылларын кытта «сүлүмэ» ис хоһоонунан да, саҥарыллар дуораанынан да бэркэ чугасаһар буолан, ордук хамаҕатык киирбит уонна дьүһүннээһиҥҥэ да туттуллар буолбут быһыылаах. Сүрэх (санаа) сүлүһэ (сүлүһүнэ), а. э. бэтиэхэтэ, үөнэ-күрдьэҕэтэ, өһүөнэ диэн эмиэ этиллиэн сөп. Ол эрээри Ойуунускайга маннык хоһуйуу баар: «сүрэҕиэм, сүрэҕиэм, сүлүһүҥ күүстээҕиэн, сүөдүйбүт бэйэҕиэн!» (36—189). Поэт манна сүрэх күүскэ өрүкүйбутүн, долгуйбутун этэр буолуохтаах. «Дьүөкэт (деготь)» биһиги тылбытыгар революция иннинэ киирбит буолан баран, уус-уран дьүһүннээһин быһыытынан ситэ туттулла илигэ. А. Кулаковскай бу тылы ким-хайа иннинэ образтааһыҥҥа киллэрэр. «Дьүһүнүн эрэ көрбүт киһи дьүөкэт үөрэҕиттэн төлөрүйэн дьүүллээх өйүн түмүнэр» (44—151). Манна поэт «дьүөкэт үөрэҕинэн» куһаҕан быһыыны, хара санааны ойуулуур, кыыс кэрэ дьуһүнүттэн хара да санаа халбарыйарын туһунан этэр. Кулаковскай киирии тыллары, олор сабыдыаллары-нан үөскээбит дьүһүннээһиннэри куорат олоҕун, нуучча культурата киэҥник тарҕаммыт араҥаларын олоҕун хоһуйарыгар ордук дэлэгэйдик туттар. «Саха дьахталларын мэтириэттэригэр» «баарысына», «ньэмиэстэ», «бодурууга», «хабалыар», «сыбааха», «лиэкэр», «сибээткэ», «маасылынка», «сыбаайба», «дурууска», «дуоһунас», «дохуот», «биридээнэ» уо. д. а. элбэх киирии тылы булабыт. Оттон «Куорат кыргыттара» диэҥҥэ ааҕабыт: «бирикиэсэй», «көстүүнэй», «хардарыап», «биричиэскэ», «кулуон», «иридикиил», «тонсуор», «сэниик», «урукобиитийэ», «сомотурууна», «ухаасыбайдаһыы», «саппыыскалаһыы», «ысынакуомайдаһыы», «борободьуу гыныы», «сагылаасынай» уо. д. а. Бу тыллар үгүстэрэ айымньы персонажтарын майгыларын-сигилилэрин, олохторун-дьаһахтарын характеристикалаан көрдөрөргө, онон кинилэри күлэр, сиилиир майгыннаахтык, образтары ордук чаҕылхай оҥорор сыаллаахтык туттуллаллар. Холобур, «сибээткэҕэ сиэдэрэйдзрэ, маасылыҥкаҕа бастыҥнара» диэн хоһуйууну ылыаҕыҥ. Манна элбэхтик кэлбит-барбыт, биир да бырааһынньыгы, оонньууну көтүппэккэ сылдьар киһи тыыннаах мэтириэтэ саха ааҕааччытыгар бэрт тупсаҕайдык иһиллэр аллитерациянан бэриллэр. Поэт наука, техника терминнэринэн образтааһыннары айымньытыгар эмиэ балачча киллэртиир. Ол курдук, «Өрүс бэлэхтэрэ» диэн поэматыгар маннык этиилэри ааҕабыт: «динэмиитинэн тэптэрэн дэлбэритэ ыыттылар», «алдьархайдаах шахталар айахтара аҥастылар», «тимир суол тилигирээтэ, боробуос олус чускуутаата», «ыстаал сэп чыҥкынаата, буур массыына чуҥкунаата, маҕыньыыттаах массыына бачыгыраата, элэктэриичэстибэ уота элбээтэ...» Борокуоту, паровоһу, самолету саха поэзиятыгар аан бастаан киллэрэн хоһуйбут киһинэн А. Е. Кулаковскай буолар. Борокуот туһунан хоһооно 1913 сыллаахха «Саха саҥата» сурунаалга «Уот тыыннаах улахан оҥочо» диэн ааттанан бэчээттэммитэ. Кэлин автор бу хоһоонун 1924 сыллаахха бэчээттэтэригэр «Борокуот аал» диэн уларытан ааттаабыта. Айымньы бастакы да варианыгар оччотооҕу техника биир бастыҥ ситиһиитин поэт «уот булкуур сүрэхтээх обургу дьаалы борокуот аалга олордум» диэн хоһуйар. Оттон самолету хоһуйарыгар үксүн «көтөр аал», «салгын аала», арыт «айарапалаан», «тимир чыычаах» диэн тыллары туттар. Сахаҕа «аал» диэн улахан уу сэбин ааттыыллар. Оттон борокуоту «аал» биитэр «улахан оҥочо» диир чуолкайа суох. Оччотооҕу ааҕааччыга «борокуот аал» диэн хоһулаһыннаран этэр ордук тупсаҕайдык иһиллэр, өйдөнүмтүгө буолуохтаах. Кэлин «аалынан», уу эрэ буолбакка, салгын транспорын тэрилин кытта ааттыыр буолтар. Ол курдук «көтөр аал», «салгын аала» диэн тыллар үөскээбиттэр. Ол эрээри тимир суол поеһа «аал» дэммэтэх. Холобур, Кулаковскай «боробуос оҕус», «хонуу богуона» диэн эмиэ икки тылы хоһулаһыннарар. Арыгы хайдах тиэйиллэн кэлэн Саха сиригэр тарҕанарын хоһуйарыгар этэр: «хонуу богуонугар хос-хос уган баран,.. боробуос оҕустарга состорон... тиэйэн тиҥкинэттилэр» (44-197). Кулаковскай уопсайынан даҕаны саҥа терминнэри айымньыга киллэрэригэр киирии тылы төрүт биитэр төрүт тылга кубулуйбут киирии тылы кытта хоһулаһыннарар үгэстээх эбит («борокуот аал», «боробуос оҕус», «хонуу богуона», «буур массыына», «элэктэриичэстибэ уота», «боробулуоха тимир», «хоро турба» уо. д. а.). Кини итинник ньыманая саҥа киирэр терминнэ-ри оччотооҕу үөрэҕэ суох маасса кэбэҕэстик өйдүүрүн сйтиһэрин ааһан, ордук поэтичнай оҥорор. Дьэ ол иһин борокуоту ойуулууругар кини «хороҕор хоро турбалааҕын», «бадаҕа биллибэт баарсалааҕын, сатала суох улахансыарҕалааҕын», «боробулуоха тимир мурун быалааҕын», «дьуос дьаакыр тыҥырахтааҕын» хоһуйар, субу тыыннаах курдук көрдөрөр. Борокуоту хамсатар «гребной винт», «гребные колеса» диэн баар. Ону поэт «дьэргэлгэн эрэһэ эрдиилэр», «кыһыл-кытархай тыҥырахтар» диэн киһиэхэ тиийэрдик, кэрэтик хоһуйан этэр. Улахан лирик поэт А. И. Софронов сүнньүнэн син биир фольклор үгэстэрин тутуһан хоһуйара буолан баран, хоһоон тас форматыгар, ритмигэр, интонациятыгар эрэ буолбакка, ис поэтическай образтааһыннарыгар эмиэ А. Кулаковскайтан салҕаан балачча саҥа суоллары киллэртээбитэ. Кини поэтическай дьүһүннээһиннэригэр, нуучча литературатын, тылын сабыдыалынан үөскээбит элбэх. <poem> Өлбүт киһи буор түгэҕэр сытарын курдук, Мин төрөөбүт аан ийэ дойдум Халыҥ хаарынан Саҥата суох сабыллан сытар... Аан ийэ дойдум! Халлаан умнубут хаарыан бухатыырын курдук, Былыр-былыргыттан быйылгыга дылы Муустаах муора муннугар, Модун тимир быанан бохсуллан Бокуйа, утуктуу тураҕын! (60—112)</poem> Патриархальнай-феодальнай, колониальнай батталга, айылҕа кытаанах усулуобуйатыгар бохсуллубут аһара хаалан, быстан олорбут төрөөбүт Сахабыт сирин көмүллүбүт киһиэхэ, Муустаах муора муннугар хам кэлгиллэ сытар бухатыырга холуйуу — бу саха поззиятыгар урут туттуллубатах дьүһүннээһин. Маннык хоһуйуу нуучча поэзиятын быһаччы сабыдыалынан үөскээбитэ, ол эбэтэр саха поэта нуучча суруйааччытын Вас. И. Немирович-Данченко «Родной край» диэн хоһоонун образтарын ылыммыта. Немирович-Данченко хоһоонугар: «засыпанный глубокими снегами, как труп в земле, молчит мой край», «как богатырь, забытый небесами, к полярным льдам волшебницей-зимой прикованный железными цепями, давным-давно ты дремлешь, край родной»,— диэн этиилэр бааллар. Ол эрээри Софронов айымньыта — нууччаттан тыл-баас биитэр судургу үтүктүү диир сөбө суох. Нуучча суруйааччыта көҥүлгэ, сайдыыга дьулуһар үтүө идеятын, кини образтарын ылынан, Софронов сахалыы дириҥ иэйиилээх, улахан публицистическай күүрүүлээх, оччотооҕу олоҕу таба сыаналыыр уонна инникигэ ыҥырар айымньыны суруйбута. Софронов өрүһү лиэнтэнэн дьүһүннээн хоһуйууну саха поэзиятыгар бастаан киллэрбитэ. Кини Ленаны бу курдук хоһуйар: <poem>Көҥүллүк күөгэйэн Лиэнтэлии тэнийэн Унаара устаргын Уруйдаан туойабын! (60—354)</poem> Кэлин советскай поэттар лиэнтэни образка киллэриилэрэ үксээн уонна элбэх өрүттэнэн испитэ. Эллэйгэ Лена көннөрү лиэнтэҕэ эрэ холуллубат. Киниэхэ Саха сирэ кэрэ кыыс, ол кыыс лиэнтэтэ — Лена. «Кыыс кыраай лиэнтэтэ буолаахтаан үөскээбит Элиэнэ мөһүүрэ ууларын сүүрдэр» (89—210). Баал Хабырыыс хайаттан түһэр күрүлгэн уутун эмиэ лиэнтэҕэ холуйар: «торҕо күөх лиэнтэлии күлүмнээн, тохтон сыыйыллар күрүлгэн» (4—225). Тимофей Сметанин Ленаны эмиэ лиэнтэҕэ холуур гынан баран, Лена киниэхэ «санааҕа кэтириир үөрүү лиэнтэтинии саймаара кэҥиир». Оттон сэрии алдьархайа, траур хара лиэнтэ буолан, өйгө-санааҕа сөрүөстэр: «ханнык да кэпсэтии түмүгэр хап-хара лиэнтэнэн туой сэрии сөрүөстэр» (55—35). Тимофей Сметанин лиэнтэ обраһын киһи ис психологическай санаатын көрдөрөн туттар. Сахаҕа «бырдах» диэн тыл баарын үрдүнэн «кумаар» диэн тыл нууччаттан киирбитин холобурга аҕалан туран, Кулаковскай саха тыла ылынымтыатын бэлиэтээбитэ, Кини кумаарынан образтааһыны айымньытыгар туттубута: «оҥоойу кумаар курдук оҕо эдэр дьон... оонньууга туола түстүлэр» (44—235). А. Софронов итинник дьүһүннээһини сайыннаран, туохтуур форматынан биэрбитэ. «Ырыаһыт Бүөтүр Черныхха» хоһоонугар кини суруйар: «ыарыһах бэйэҕин кымаардаабакка,.. ыардьиппэ санааҕын,.. эргэрбэт диэн бэйэлээх эгэлгэ хоһоон оҥорон тэлгэттиҥ» (60 — 114). «Кымаардаабат» диэн кыһаммат, аахсыбат, ула-хаҥҥа уурбат диэн этиилэргэ чугас суолталаах тыл буолар. «Хомуок» (комок) диэн киирии тыл «мөчөкө» диэҥҥэ чугас суолталаах. Ол эрээри бу тылы норуокка үксүгэр мээккэ бурдук мөчөкөлөһө хаппытын (хомуохтас-пытын) этэргэ тутталлар. Ону А. Софронов абстрактнай өйдөбүлгэ киллэрэн, образ оҥорон турар: «хомуоктаспыт санаабыттан хоҥноруттан холбоспут хобун холобурбун хоһооммор холбуубун» (60—334). «Хомуоктаспыт санаа» диэн кини ыар санаа баттаабытын, өй-санаа тууйуллубутун туһунан хоһуйан этэр. Оттон поэт буруйа суох хаайыыга хаптара сытар киһини бу курдук дьүһүннүүр: «дьааһыкка хааттарбыт, таракаан курдук сананан,... сассыҥым сабыллан,.. сыҥ-сааран сытабын» (60—337). «Дьааһыкка хаайтарбыт таракаан курдук сананыы» олох саҥа дьүһүннээһин. Оттон чохуну, баҕаны кытта сэргэ хомурдуос куһаҕаны, мөлтөҕү холобурдааһыҥҥа уруккуттан да туттуллара буолан баран, «холбуйаҕа кутуллубут хомурдуоска» холонуу эмиэ да уратылаах этии буолар. Үөһэ аҕалтаабыт сорох чахчыларга олоҕуран, маннык санааны этиэххэ сөп. Кулаковскай, Софронов сүнньүнэн фольклор поэтикатыгар тирэҕирдэллэр даҕаны национальнай дьүһүннээһини салгыы сайыннарыы, байытыы суолунан барбыттара. Ол эрээри кинилэр урукку поэтическай үгэстэри улаханнык уларыппатахтара, син-биир күннээҕи олоххо-дьаһахха туттуллар киирии терминнэри, тыллары образка туһаналлара. Кинилэр поэтическай ойуулааһыннарыгар нуучча классическай литературатыттан бэйэтиттэн сабыдыал кичим этэ<ref>Кулаковскайы, Софроновы биирдиилэрин туспа ылар буоллахха, кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар эмиэ уратылаһаллар. Бастакы поэт фольклорга ордук чугас буоллаҕына, иккис поэт хоһоонун поэтическай дьүһүннээһинэ, тас тутула, стилэ фольклортан арыый сыҕарыйбыта биллэр.</ref>. Тоҕо оннук буолбута өйдөнөр. Үөрэх, интеллектуальнай сайдыы киирбэтэх биитэр киэҥник киирэ илик, бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэр культуралаах тус-туспа социальнай араҥаларга хайдыспатах омукка суругунан литература бастаан үөскүүрүгэр төрөөбүт фольклортан атыҥҥа сүрүннээн тирэҕирэр кыах суоҕа. Бастакы поэттар фольклор образтыыр, ойуулуур үгэстэригэр тирэҕирэн айбатахтара буоллар, кинилэр айымньыларын оччотооҕу үлэһит норуот халыҥ араҥата өйдүө суох этэ. Кулаковскай уонна Софронов сүнньүнэн фольклор үгэстэригзр олоҕурбут дьүһүннээһиннэрэ кинилэр поэт быһыытынан мөлтөхтөрүттэн, биитэр бэйэлэрин соруйан «төрөөбүт ыырдарынан» хаарчахтана сатаабыттарыттан, консервативнайдарыттан төрүттэммит буолбатахтар. Хата, бу оччотооҕу олох сайдыытын закономернай көстүүтүн, биһиги суругунан литературабыт үөскээбит уратытын курдук өйдөнүөх тустаах. Кулаковскай уонна Софронов фольклор үгэстэригэр олоҕурбут дьүһүннээһиннэрэ кинилэр айьшньыларын норуокка тиийимтиэ, демократичнай оҥорбута. Ити өттүнэн Кулаковскай уонна Софронов кэмнэрэ — биһиги литературабыт сайдыытын бастакы тумнуллубат кэрдииһэ буолар. == Быһаарыылар == <references/> </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] 6t8nmna0yyo8rh3ycsi4i8el7sk1rtx 10113 10112 2026-08-10T08:58:26Z Dliavib 2204 10113 wikitext text/x-wiki {{header | title = Бэһис глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]] | next = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | notes = }} <div class="text"> == Бэһис глава. САХА ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННҮҮР НЬЫМАЛАРЫН САЙДЫЫТА == Саха тылынан айымньыта баайын, күүстээх уус-уран образтардааҕын туһунан чинчийээччилэр үгүстүк суруйаллар. «Олоҥхо дьикти кэрэ поэзиятын туһунан кэпсииртэн сылайыа суох курдукпун»,— диир саха тылын, фольклорун үөрэппит С. В. Ястремскай (156—9). «Сахаларга дьиҥнээх ырыалар да, дьиҥнээх ырыаһыттар да бааллар», кинилэр «ыллааһыннарын ньымата олус ураты уонна Европа киэниттэн букатын атын»,— диэбитэ этнограф, суруйааччы В. Л. Серошевскай (140— 590). «Киһи сүрэҕин иэйиитэ араастаан да этиллэр эбээт!..», «Сахалар кэрэтик хоһуйарга, биһиги өйдүүр-бүтүнэн буолбатаҕын да иһин, улахан дьоҕурдаах дьон»,— диэн суруйар В. Г. Короленко (29—42, 299). Кини этэринэн, саха ырыата, «Эол арфатын курдук», хас тыал сиккирээһинигэр, тыйыс айылҕа хас хамсааһыныгар, тулалыыр олох хас ибир гыныытыгар — барытыгар улгумнук хоруидуу охсон, дуораһыйан, төрөөн-үөскээн тахсар «туох эрэ туспалаах сааһыланыылаах», «эмиэ бэйэтин туһугар кэрэлээх» ырыа. Саха ырыата тулалаан турар айылҕаны, норуот олоҕун-дьаһаҕын кытта дьикти сөптүк дьүөрэлэһэрин уонна тутатына үөскүүр санааны ураннык биэрэрин Короленко таба бэлиэтээбитэ (29—42, 299). Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит культуралара Лена сүнньүгэр сөп түбэһэрдии хайдах уларыйан испитин биһиги билигин чуолкайдык билбэппит. Сахалар тустарынан бастакы сибидиэнньэлэр аан бастаан нууччалар кэлиэхтэриттэн (XVII үйэ 30-с сылларыттан) эрэ бэттэх сурукка киирэн испиттэр. Оттон сахалар бэйэлэрин тылынан айымньылара ааспыт үйэттэн эрэ ыла сурукка бэлиэтэнэр буолбут. Сахалар культуралара бэрт былыргы түүр төрүттээҕэ кинилэр бүгүҥҥү саҥарар тылларыгар, образтаан, хоһуйан этиилэригэр элбэхтик көстөр. Советскай тюрколог И. В. Стеблева поэтическай айымньылар диэн дакаастыыр тыһыынча сыл быдан анараа өттүнээҕи тааска суруллубут Орхон памятниктарыгар биһиги бүгүҥҥү хоһуйууларбытыгар киһи сөҕүөн курдук майгынныыр этиилэр бааллар эбит. Кюль-Тегин мэҥэ тааһын улахан суругар «бастааҕы хоҥкуппуттар, сүһүөхтээҕи сүгүрүппүттэр» (Башлыҕыҕ йүкүнтүрмис тизлигиг сөкүрмис) диэн хас да сиргэ этиллэр. Ити этии сороҕор «сүһүөхтээҕи...» диэн саҕаланардаах эбит (3—72, 78, 80). Оттон биһиэхэ «хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн», эбэтэр «сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан» диэн үгүстүк этиллэрин билэбит. Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарын суруктарыгар маннык эриэкэс этиилэр эмиэ бааллар: «түүр норуотун иһин түүн утуйбатым, күнүс олорботум» (Түрк будун үчүн түн удымадым күнтүз олурмадым); «түүн утуйуом кэлбэтэ, күнүс олоруом кэлбэтэ» (түн удысыхым кэлмэди күнтүз олурсыхым кэлмэди); «түүн эмиэ уум кэлбэт этэ, олоруом кэлбэт этэ» (түн йэмэ удысыхым кэлмэз эрти олурсыхым кэлмэз эрти); «түүн утуйбакка, күнүс олорбокко» (түн удыматы күн-түз олурматы) (3—84, 100, 104, 113). Биһиги күүскэ үлэлээһини-хамсааһыны, сырыыны сылдьыыны күн бүгүн даҕаны ити курдук этэ сылдьабыт. Үөһэ аҕалыллыбыт хоһуйан этиилэр быдан былыргы кэмтэн билиҥҥээҥэ диэри тас эрэ формаларын буолбакка, ис хоһооннорун кытта уларыппакка кэлбиттэрин киһи бэркиһизн эрэ сөп. Өссө төһө элбэх итинник ситимнэспит бөлөх тыллар оччоттон баччаҕа тиийэн кэлбиттэрэ буолуой?! Аҥардас Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарыттан биһиги бүгүҥҥү саҥарар тылбытыгар, дьүһүйүулэрбитигэр майгынныыр этиилэри элбэҕи булуохха сөп. «Кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу-дьаҕыл дайды» дэнэр саха фольклоругар. Оттон Орхон суругар «аллараа дьаҕыл сир» (Асра йаҕыз йир) айыллыбытын туһунан этиллэр. Ол аата, аан дойдуну оччоттон (эбэтэр ол анараа өттүттэн) ыла сылгы дьүһүнүнэн хоһуйан этэр буолтар эбит. Былыргы түүрдэргэ дьаҕыллаах сылгы элбэҕэ биллэр. «Кюль-Тегин кыра дьаҕылын миинэн» (Күл Тигин Аз йаҕызын бинип) сэриилэһэрин туһунан эмиэ суруллубут (3—71). Өссө маннык этиилэри ылыаҕыҥ: «суох-дьадаҥы»— йох чыҕань, «сирэ-уута»— йир суб, «хааныҥ уу курдук сүүрүгүрбүтэ» — ханыҥ субча йүгүрти, «уокка-ууга түһэрбэтим» —!ОТ суб хылмадым, «өлө-сүтэ» — өлү йиту, «үлэтин-күүһүн биэрэн» — исиг кучиг бирур, «хара норуот» — хара будун, «кыһыл хааным тоҕунна, хара көлөһүнүм сүүрдэ»— хызыл ханьгм төкти хара тэрим йүгүрти (3—69, 80, 82, 84, 85, 89, 115) уо. д. а. Бу этиилэр биһиэхэ оччо-бачча уларыйбакка билигин да туттулла сылдьаллар. Оттон «дьадаҥы норуоту баай гынным, аҕыйах норуоту үгүс гынным» (Чыҕань будуныҕ бай хылтым аз будуныҕ үкүш хылтым), «үөһэ халлаан баттаабатар, аллара сир тэллибэтэр» (үзэ тэҥри басмасар асра йир тэлинмэсэр), «иһигэр аһа суох, таһыгар таҥаһа суох» (ичрэ ашсыз ташра тонсыз), «халлаан-сир булкуллубутун иһин» (тэҥри йир булҕахын үчүн), «көрөр хараҕым көрбөт тэҥэ» (көрүр көзим көрмэз тэг), «өстөөх-төрбүт төгүрүйэ сиэмэх көтөрдөр курдук этилэр, биһиги сиэҥ этибит» (йаҕымыз тэгирэ учух тэг эрти, биз шэг эртимиз), «синньигэс эрдэҕи (синньигэһинэн) быһа тардар чэпчэки» (йинчгэ эриклиг үзгэли учуз) (3— 70, 81, 83, 91, 94, 99, 101) уо. д. а. этиилэр саха дьүһүннээһинигэр эмиэ чугастар. Былыргы тюүүрдэр «өлбүт» диэни тэгилитэн «көтөн барбыт» (3—78), «арахпыт», «барбыт» дииллэр эбит. «Сылгы сүөһүм, ынах сүөһүм» диэни «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) (143—98, 100, 101) дииллэр эбит. Оттон биһиэхэ «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» дэнэр. Былыргы тюрк үйэтинээҕи киһи уҥуоҕун биир тааһыгар маннык тыллары ааҕабыт: «Эһигиттэн, мин бэйэлээх бэйэм көмүс норуоппуттан (күмүш будунум),—-о муҥум!—араҕыстым» (143—99). Ити аата, туох үчүгэйи, кэрэни, күндүнү, сыаналааҕы барытын оччоттон көмүскэ тэҥнииллэр, «көмүс» диэн эпитет үгүстүк туттуллар эбит. «Хой баһа тыл», «Хоро тойуга», «тараан буолан тар-ҕаммыт», «хахай бодотугар түспүт», «тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук» уо. д. а. өс хоһоонноро былыр, сахалар төрүттэрэ өссө соҕуруу олорор эрдэхтэринэ, үөскээбит буолуохтара диэн сабаҕаланар. Саха сорох өһүн хоһоонноро атын түүр, монгол норуоттар «иэннэриниин сөп түбэһэллэрэ биитэр майгыннаһаллара эмиэ биллэр. Холобур, түүрдэр биир эрдэтээҕи (XI үйэтээҕи) суруктарын памятнигынан аатырар Махмуд Кашгарскай «Дивану Луҕат-ит-турк» диэн кинигэтигэр «курҕак касык ауыз жартар» (сухая ложка рот дерет), «алдырҕан анасыныҥ койнын ашар» (потерявший ищет и в пазухе своей матери), «Куш аласы ташында, киши аласы ичиндэ» (пестрота утки снаружи, пестрота человека внутри) диэн өс хоһоонноро киирбиттэрин, итилэр «кураанах хамыйах айахха баппат», «сүтүктээх сүүс айыылаах: ийэтин да хоон-ньун хаһан көрүөҕэ», «көтөр эриэнэ таһыгар, киһи эриэ-нэ иһигэр» диэн саха өһүн хоһоонноругар сөп түбэһэллэрин фольклористар бэлиэтииллэр. Шордарга «ат кистэс танузар, кизи эрбэктэс танузар» (кони знают друг друга по ржанию, люди знакомятся разговаривая друг с другом), «йахсу атха пир хамзу, йахсу кизэ пир сез» (хорошему коню одна плеть, хорошему человеку одно слово) диэн өс хоһоонноро баар буоллаҕына, сахаларга «сылгы кистэһэн билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр», «үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэннэр бааллар. «Бил балык баһыттан сытыйбытыгар дылы», «балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар», «ыт тииһиттэн ыт өлбөт», «суор хараҕын суор оҥпот» диэннэр туроктарга, татаардарга бааллар эбит. «Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар», «оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах», «төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы» диэн саха өһүн хоһоонноругар майгынныыр буряттарга эмиэ баар эбит (118—34, 37). Итинтэн да атын бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаһар, биир төрүттээх өс хоһооннорун, тэҥнэбиллэри уо. д. а. хоһуйуулары билиҥҥи түүр, монгол омуктарга элбэҕи булуохха сөп буолуо. Кюль-Тегин, Бильге-Каган, Тоньюкук тустарынан мэҥэ тааска суруллубут суруктар ис хоһооннорун, композиция, ритм, рифма, дорҕоон өттүнэн дьүөрэлэһиилэрин, стиллэрин, сорох образтыыр ньымаларын ырытан баран, И. В. Стеблева бу «үрдүк уус-уран таһымнаах поэтическай айымньылар эбиттэр», балары «историческай-героическай поэмалар курдук сыаналыахха сөп» диэн түмүк оҥорор уонна хоһооннор тутуллара билиҥҥи тюркскай норуоттар, ордук тува, хакас, саха героическай эпостарын хоһооннорун тутулугар чугастарын бэлиэтиир (143—61, 64). Былыргы дьүһүннээһиннэр сорохторо умнуллубуттара, сорохторо уларыйбыттара-тэлэрийбиттэрэ буолуо. Сир-дойду, олох усулуобуйалара уларыйыылара хоһуйан этэр үөрүйзххэ даҕаны уларыйыылары киллэрэн истэҕэ. Норуот уус-уран поэтическай дьүһүннээһинэ быыстала суох байар, кэҥиир, сайдар. Бу Киин Азия стептэрин диэки үөскээбит, бу тыа зонатыгар, Ленаҕа үөскээбит дьүһүннээһиннэр диэн тус-туспа долбуурга уурталыыр кыаллыбат. Ол эрзэ-ри сорох-сорох дьүһүннээһиннэр хаһан, ханна үөскээ-биттэрин, хайдах уларыйбыттарын быһаара сатыыр көдьүүстээх буолуон сөп. Былыргы тюркдар тааска суруктарыгар баар «үрүҥ көмүс» (өрүҥ күмүш), «хара саарба» (хара киш), «күөх тииҥ» (көк тэиҥ), «кыһыл хаан» (хызыл хан), «хара көлөһүн» (хара тэр), «мэҥэ таас» (бэнгү" таш), «көрөр хараҕым» (көрүр көзүм) диэн этиилэргэ баар уларыйбат эпитеттэр сахаҕа күн бүгүн даҕаны туттулла сылдьаллар. Билге-каган памятнигар баар «харах көрбөтөх, кулгаах истибэтэх» (көзүн көрмэдүк хулха-гун эсидмэдүк) (143—44, 46) диэн этии даҕаны би-һиэхэ сылдьар. Арай, арыт өссө уустугурдан, «хара ха-рах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх» диэн этэр түбэлтэлэр бааллар. Сорох былыргы дьүһүннээһиннэр кэлин ордук уус-тугуран испит курдуктар. Урут «дьаҕыл сир» (йаҕыз йир) диэн холобурга аҕалбыппыт. Сахалар ити дьүһүннээһини уларытан (сайыннаран) «кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу дьаҕыл дайды» дииллэрин туһунан эппиппит. Ити тэҥэ «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) диэни «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» эбэтэр «үрүҥ түүлээҕим, хара түүлээҕим» диэн хоһуйан этэр буолбуттар. Итэҕэли, айыыны, иччини кытта ситимнээх дьүһүннээһиннэр былыр үөскээбиттэрэ саарбаҕа суох. Холобур, Үрүҥ айыылар, Чыҥыс, Одун, Дьылҕа хааннар, Аар кудук (Луук) мас, Кыдай (Кудай, Кытай) Бахсы уус, о. д. а. образтара, Бар кыыл, халлаан Хардай кыыла, Луо балык уо. д. а мифологическай харамайдар, тэбиэн, хой, кулан курдук, степь кыылларыгар сыһыаннаах образтар эмиэ Киин Азия диэкиттэн кэлбиттэрэ буолуо. Оттон булт таҥарата, «тыа иччитэ»— Байанай, киниэхэ сыһыаннаах образтар тыа зонатыгар олохсуйбут кэннэ үөскээбиттэрэ буолуо суоҕа дуо? Тыа иччитэ кыырыктыйбыт хойуу баттахтаах, бытыктаах, баһыттан атаҕар диэри түүлэзх таҥастаах, мэлдьи алларастыы, күлэн-салан күһүгүрүү сылдьар майгылаах, эвенк-саха оҕонньорун икки ардыларынан көрүҥнээх. Кини арыт түөһүгэр «түһүлүк» диэн бэриэнньик курдугу кэтэ сылдьар уонна таба көлөлөөх буолар эбит. Онон сахалар тыа иччитин эвенкилэртэн ылбыттар диэбэппит буолан баран, кини тас көрүҥүн ойуулааһыҥҥа эвенкилэр сабыдыаллара баар быһыылаах. Оттон Дьыл оҕуһа Саха сирин кыһынын амырыын тымныыта үөскэппит сүдү мифологическай обраһа буолар. Уордаах уһун кыһын, тоҕо, холобур, атынан (атыырынан) буолбакка, суостаах-суодаллаах оҕуһунан образтаммыта буолуой? Сахаҕа бэрт былыргыттан сылгыны айыы сүөһүтүнэн ааттыыр, кинини туой үчүгэйи образтааһыҥҥа туттар үөрүйэх үөскээбитэ. Оттон былыргы итэҕэлинэн ынах сүөһүнү абааһылар эмиэ сүөһүлэнэллэр, абааһылар арыт оҕус келөлөнөллөр. Онон, оҕус, арыт, куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ туттулларын быһыытынан, тымныыны, кыһыны иччи оҥорон, тыыннааҕымсытан көрдөрөргө туһаныллыбыт буолуон сөп. Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит духовнай баайдара, олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэриллэн, сыыйа уларыйан-тэлэрийэн, кэлин, дьон билиэҕиттэн (сурукка бэлиэтэниэҕиттэн) ылатааҕыта бүтүннүү сүнньүнэн Лена эйгэтигэр үөскээбит культура буолан тахсар. Фольклор дьүһүннээһинигэр Саха сирин айылҕата, үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, көтөрө-сүүрэрэ бэрт элбэхтик кыттар. Үүнээйилэртэн дьүһүннээһиҥҥэ үгүстүк киирэллэр: тиит, хатыҥ, талах, үкэр, ача, ньургуһун. Дьиэ сүөһүтүттэн образка ордук элбэхтик туттуллар: ат, сылгы. Ынах сүөһү да образтанар буолан баран, сылгыга тиийбэт уонна, эппит курдук, арыт куһаҕаны дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. Тыа кыылларыттан ордук хото киирэллэр: саһыл, саарба (киис), бэдэр, буобура, тииҥ, кырынаас, эһэ, бөрө, тайах, таба. Көтөрдөртөн — кыталык, туруйа, хаас, орулуос, көҕөн, чөркей, чөкчөҥө, кэҕэ, күөрэгэй, туллук, чооруос, кыырт, мохооҕол, хотой, улардар, киргил, тоҥсоҕой, суор. Балыктан — бил, сыалыһар, сордоҥ, собо, мунду, ылбай. Үөннэртэн-көйүүрдэртэн, кыра харамайдартан — үрүмэччи, бырдах, сахсырҕа, ооҕуй, кымырдаҕас, баҕа, чоху, тыймыыт, кутуйах. Үрүмэччиттэн уратылара, үксүгэр куһаҕаны дьүһүннүүргэ киирсэллэр («быралый-быты бырдах сиир», «сахсырҕа курдук сааҕынас саҥалаах»,- «баҕа аттаммытыгар дылы»). Ити үүнээйилэр, харамайдар, үйэлэр тухары тыл хоһоонугар киирзннэр, биирдиилэрэ ханнык эрэ көстүүнү өйдөтөр, дьүһүннээн көрдөрөр ис хоһоонноммуттар. Холобур, тиит мастары эр дьоннорго, хатыҥнары дьахталларга тэҥниир үгэс үөскээбит. «Тойон-түһүмэт дьон тугу эрэ толкуйдуу тоҕуоруһан туралларын курдук,... толуу тиитмас тулааһыннаах» (31 —14); «хотун дьахтар аймах киэргэнэн туралларын курдук, арыы хатыҥ саҕалардаах» (52—206). Итини сэргэ кыргыттары кыталыктарга, уолаттары туруйаларга тэҥниир үгэс баар. «Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82). Саха обществота элбэх социальнай араҥаҕа хайдыбатаҕын быһыытынан, дьон дьүһүннээһиҥҥэ идэлэринэн, дьарыктарынан киириилэрэ аҕыйах. Ол оннугар киһи эр киһитэ, дьахтара, эдэрэ, кырдьаҕаһа уонна киһи тус-туспа миэстэлэрэ — төбөтө, хараҕа, мунна, айаҕа, тииһэ, тыла, кулгааҕа, илиитэ, атаҕа, көхсө, сүрэҕэ, быара, уо. д. а. — бэрт элбэх дьүһүннээһиҥҥэ кытталлар («саар дьахтар саҕа сабаҕа былас саргы», «кыыһыҥ алдьанна», «оҕотугар түспүт», «үтүө киһи хараҕа үс», «хараҕын уутун сотунна», «булбута эрэ муннугар», «айаҕын ииттэр», «тиис-тыҥырах тиийиэҕинэн», «көҥдөй көҕүс», «тиийбэт тирии, тарпат тараһа», «иһэ тымныйар», «таала кырыыланар», «сүрэҕин быата уһун», «тылын минньитэр» уо. д. а.). Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка, «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быьгччыктар эмиэ кытталлар. Элбэхтик ытыыр-соҥуур, аһыы аһыйар киһи — «хараҕын уутунан суунар», «хараҕын уутугар мунар», оттон улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн, ону толуйар көһүннэҕинэ, «хараҕын уутун сотунна» диэн этиллэр. Саамай харыстыыры, таптыыры «көрдөр хараҕым двүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ (билэтэ)» дииллэр. Ойуунускай олоҥхотугар Айыҥа Сиэр тойон баар-суох уоллаах кыыһын иккиэннэрин Орто дойдуга олохтуу ыытарыгар этэр: «Үрүҥ Уолан оҕобун аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо аҕаһын кытта — икки көрөр хараҕым дьүккэтин, икки көтүрдэр тииһим билэтин иккиэннэрин бииргэ киллэрэбин...» (39—140). Илии образка олус элбэхтик киирэр, олортон сорох холобурдары, кинилэр туох суолтаҕа туттуллалларын көрүөҕүҥ: «суут (ыраахтааҕы, таҥара) илиитэ уһун»— кинилэр кыахтарын, тугу да куоттарбаттарын туһунан; «аҕабыт илиитэ тордуохтаах» — кини иҥсэлээх, бэригимсэх; «икки илиилээх (уус)» — киһини кимиттэн көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх; «икки илиитинэн» — үөрүүнү кытта; «илиигэ киирбит»— бэйэтин кыаммат буола ыалдьыбыт; «илиигэр ыл»— салай, баһылаа-көһүлээ; «илиитин иһигэр баар» — кыаҕын иһигэр баар, таптаабытынан дьаһайар кыахтаах; «илиитин көтөхпүт» — охсубут (ытыктыыр, сөбүлүүр, таптыыр киһитин); «илиитин сотунна» — барытыттан матта, эһиннэ; «илиитин хааннаата» — бултуйда, бастакы булдун өлөрдө; «илиитинэн киирэр» — кырбаары гынар; «илии туппах» — ыйытыыта суох барыны бары ылар; «илиитэ сыстар» — сатыыр, үөрүйэхтэнэр. Арыт илии атаҕы кытта холбуу образка туттуллар түбэлтэлэрдээх: «илии-атах буол» — көмө-ама буол; «илии-атах салас» — туһаныс, тииһин; «илиитин-атаҕын кэтэс» — тугу эмэ биэрэрин кэтэс; «илиитэ-атаҕа барбат» — ымсыыта-баҕата суох оҥорор; «илиитэ-атаҕа суох буолар» — кыайбат-хоппот, сатаабат буолан хаалар. Дьүһүннээһиҥҥэ быар үгүстүк туттуллуута, сүрэҕи кытта холбуу сылдьыыта сахалар хоһуйан этиилэрин биир суол уратыта быһыылаах. «Быарын тарбыыр» (күлүү гынар), «быара манньыйар» (аһынар), «быар-быһаҕас» (ыарыһах), «сүрэҕи-быары сымнат» (уоскут, манньыт, санааны көтөх), «сүрэҕи-быары ортотунан киирэр» (сөбүлэтэр, таптатар), «сүрэҕэ-быара бөҕөх» (бүтэйдии эрэнэр), «сүрэх-быар ыарыыта» (ааспат санаа-оноо) уо. д. а. «Нохтолоох тойон долуо сүрэх», «хайҕахтаах хара быар» дизнҥэр сахалыы хоһуйууга үгүстүк көрсүллэллэр. Күннүк Уурастыырап «Тойон Дьаҕарыма» диэн олоҥхотугар Аал-Луук мас Орто дойду «сүрэҕэ» да «быара» да иккиэннэрэ тэҥҥэ буолар: «орто туруу дойду киэнэ нохтолоох сүрэҕэ буолан соҕотохтуу туругурбут, аан ийэ дайды киэнэ хайҕахтаах быара буолан аҥардастыы айыллыбыт, аҕыс салаалаах Аал-Луук мас» (31 —17). Манна «сүрэҕинэн», «быарынан» Аал-Луук мас сир-дойду, тыынар тыыннаах тутааҕа буолара образтанар. Норуат бэйэтин таҥнар таҥаһа, туттар сэбэ-сэбиргэлэ, аһыыр аһа дьүһүннээһиҥҥз эмиэ дэлэйдик кыттар. Олус өһөс, хадаар быһыы, эппити үрүтүн үөһэ этэ туруу «кэлии да соҕох» дэнэр; оттон сыыһа буоллун, таба буоллун, куруук биири талкыйыы — «кэлиилии кэбии»; мэһэйдэтэр, сөбүлээбэт, өстүйэр — «сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр» диэн буолаллар. Олоҥхоҕо абааһылар олорор аллараа дойдулара — «барбатах балык минин курдук бадыа-бүдүө, буспатах мунду минин курдук борук-сорук дойду». Олоҥхо бухатыырын хараҕа арыт «хатааһын чолбонугар», арыт «үүн тиэрбэһигэр» холуллар. Ньургун Боотур «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах». Харах уотун сытыыта, күүһэ туохха холоноруй? Прожекторы, электротехниканы билбэт былыргы сахалар кинини ат өргөнүнэн дьүһүннүүллэр. Далан өксөкүгэ кубулуйбут Айыы Умсуур удаҕан «үс үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрдө» дэнэр «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо (22—150). Аан дойду, сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуута тордуйалаах биитэр атыйахтаах уу хамсааһыныгар холуллар. Абааһы уола орто дойду маанылаах кыыһын Айталыын Куону уоран барыытыгар «үрдүк халлаан тордуйалаах уу курдук долгуйар», оттон Ньургун Боотур абаран-сатаран хаһыытаабытыгар «аан дойду атыйахтаах уу курдук хамсыыр». Сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуутун баара суоҕа атыйахтаах биитэр тордуйалаах уу хамсаабытыгар холуйуу төттөрү гипербола (литота) ньымата буолар. Итинйик стилиотическэй ньыма саха норуотун тылынан айымньытыгар элбэх. Ол курдук, киһи аймах бүтүннүүтэ долгуйан хамсааһынын аһыыр аһынан образтаан көрдөрүллэр («икки атахтаах бииһин ууһа кымыс хойуутун курдук кырылыы кыынньар, үүт күүгэнин курдук күрүлүү үллэр»). Былыргы сахалар мировоззрениеларынан сир уонна халлаан баранар уһуктаахтар: сир халлаан диэки өрө кэдэрийэн тахсар, оттон халлаан сир диэки таҥнары намылыйан түһэр, кинилэр тиксиһэр сирдэринэн бэйэ-бэйэлэрин аалса тураллар. Маны ырыаһыттар хайыһарынан, сири иһитинэн, тириинэн уо. д. а. дьүһүннүүллэр. «Кулун Куллустуур» олоҥхоҕо этиллэр: «сир-ийэ тэнийэ-тэлгэнэ сатаан баран, тоҥус киһи туут хайыһарын тумсун курдук, токуруйа чоноруйан тахсан, киҥкиниир киэҥ халлаан, араҕас маҥаас атыыр сылгы тириитин тиэрэ тардан, тэнитэ тоҥорбут курдук, таҥнары сааллан, намылыйан киирэн, сир-халлаан сири иһит сиксигин курдук, силбэһэ түһэн, аллаах ат балтатын тыаһын курдук, хаахыр-күүкүр аалса турар дойдута...» (68—19). Сорох айымньыга халлаан «сылгы тириитин» оннугар «сарыы таҥас курдук таҥнары намылыйан түһэр» (39-24). Айылҕа көстүүлэриттэн образка ордук күүскэ күн, уот, былыт, сайьгн сылааһа, кыһын тымныыта, сырдык, хараҥа кытталлар; өҥтөн үрүҥ (маҥан), күөх (от күөҕэ); сир-дойду көстүүлэриттэн хайа, томтор, булгунньах, тыа, алаас, сыһыы, үрэх, күөл уо. д. а. киирэллэр. Сир-дойду көстүүлэрйттэн алаас Саха сиригэр эрэ баар суол буолар, онон онуоха сыһыаннаах дьүһүннээһиннэр Саха сиригэр кэлбит кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахалар сиртэн эрэ алааска таптаан олохсуйаллар. Алааһы — сүөһү сииригэр үчүгэй оттооҕунан буолуо — үрэх, өрүс сирдээҕэр ордороллор. Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр, оттон алаас ойо үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. Дьэ ол иһин ырыаҕа-тойукка, чабырҕахха ааттаах алаастары хайҕаан хоһуйаллар: «уол оҕо хоһоонугар холбоспут, кыыс оҕо ырыатыгар кыттыспыт Кыыс Хаҥа кырдалыттан ордук кылбаархай хонуу баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм,.. бүтэй алаас үтүөтүттэн Мүрүттэн ордук бөдөҥ алаас баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм» (52—274). Алаас — тыа иһигэр үөскээбмт, үксүгэр сыырдаах, күөллээх хонуу. Мэччирэҥ сирдээх, оттуур ходуһалаах, иһэр уулаах, уутугар балыктаах, сир астаах, көтөр-сүүрэр бултаах куула, халдьаайы тыалардаах ойдом сири биир-икки ыал бас билэн олорор. Билбэт киһилэрин көрүстэхтэринэ: «хайа алаас киһитэй?» диэн буолар. Дьэ ол иһин олоҥхоҕо маннык этии үөскүүр: «Айталыын Куо барахсаны атын алгыстаах алаас аҕа баһылыгар ойох биэрэллэр» (41—308). Алааһы бэйэтин хайҕаан хоһуйуу элбэх. Маны таһынан, алааһы атын көстүүлэргэ тэҥнээһин, образ оҥоруу ырыаҕа-тойукка үгүс. Холобур, олоҥхоҕо бухатыыр дьиэтин киэҥэ, ороно, холумтана, хаппахчытын аана алааһынан холобурданар: «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа айдаҥ уорук балаҕан» (22—96), «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас-маҥан холумтан» (68— 13), «уҥуор диэки өттүгэр тоҕус алаас тоҕойун саҕа тоҕус лоҥку орон турбут... хаҥырҕастаах хаппахчы аана алаас-сыһыы аҥарын саҕа аһыллан аҥайбыт эбит» (41—200,201). Алаас сыһыынан холуллар улуу ыһыахтар чэчирдэрэ, бухатыырдар айанныыр былыттара. «Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыр», «убайдара Мүлдьү Бөҕө обургу алаас сыһыы бцһаҕаһын саҕа най хара былыты быһа кыйдаан ылла да, биир мөҥүрүк сылгыны, биир мөҥүрук ынаҕы быһа кыйдаан, уоллаах кыыстары, аттары, таҥастары-саптары барытын былытын үрдүгзр олорто да, туох да бокуойа суох илдьэ барда». Алааһынан, күөлүнэн ойууттар, удаҕаттар дүҥүрдэрэ образтанар. «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо этиллэр: «аҕаһа Умсуур удаҕан обургу түөлбэ күөл быһаҕаһын саҕа дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ» (22—76, 94, 344). Уруй-айхал, үөрүү курдук абстрактнай өйдөбүллэр улаханнара эмиэ алааһынан кээмэйдэнэр: «алаас сыһыы саҕа айхал аргыстастын» (41—61). Металлартан образка кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, алтан, тимир уо. д. а. киирэллэр. Ол эрээри саамай үгүстүк туттуллааччы — көмүс. Үчүгэй, кэрэ, күндү, сыаналаах барыта көмүскэ тэҥнэнэр. Итини таһынан фольклор дьүһүҥнээһинигэр араас мифологическай кыыллар, харамайдар, көстүүлэр, араас айыылар, иччилэр, абааһылар киэҥник туттуллаллар. Биир тылынан эттэххэ, Саха сирин үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, хамсыыра-харамайа, норуот эҥин араас дьарыга, сэбэ-сэбиргэлэ, таҥаһа-саба, аһа-үөлэ уо. д. а. поэзия араас дьүһүннээһинигэр бары кэриэтэ кытталлар. Быдан былыр өбүгэлэр соҕурууттан илдьэ кэлбит образтыыр объектарын (холобур, тэбиэн, кулан, хой, хахай уо. д. а.) тобохторо ордон хаалбыттарын аахсыбатахха, нууччалар кэлиэхтэригэр диэри Саха сирин тас өттүттэн норуот тылынан айымньытыгар киирбит биир эмэ үүнээйи, кыыл, харамай баара биллибэт. Дьүһүннээһиннэр бары бэйэ ис эйгэтиттэн, олоҕуттан, историятыттан, мифологиятыттан үөскээбиттэр. Ол, үөһэ эппит курдук, норуот сайдыылаах дойдулартан сибээһэ быстан, Хоту Муустаах муора хонноҕор өр бэйэтэ бэйэтигэр бүгэн, ойдон олорбутуттан тахсар. Саха поэзиятын дьүһүннээһинигэр улахан уларыйыылар нуучча культуратын сабыдыалынан тахсыбыттара. Сахалыы уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ нуучча культуратын, тылын, литературатын сабыдыалын үс этапка хайытыахха сөп: бастакы этап — XVII үйэ 30-с сылларыттан (Саха сирэ Россия государствотыгар холбоһуоҕуттан) бэттэх улуу Октябрьскай социалистическай революцияҕа диэри, бу — фольклорнай прэзия баһылыыр кэмэ; иккис этап — Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайыаҕыттан 1960-с сылларга диэри, бу — суругунан литература барҕарбыт, социализмы букатыннаахтык тутуу кэмэ; үһүс этап — 1960-с сыллартан саҕаланар, бу — наука, техника дохсуннук сайдар, социализмтан коммунизмҥа сыыйа киирии кэмэ. Нуучча культуратын сабыдыала эрдэттэн киирбитин норуот айымньытыттан көрөбүт. Биһиэхэ бэрт өрдөөҕүтэ нууччаттан кэлбит остуоруйалар, легендалар, араас кэпсээннэр бааллар. Олор тустарынан ааспыт үйэ ортотун диэки Саха сирин чинчййэ сылдьыбыт академик А. Ф. Миддендорф суруйбута. Ол курдук, былыр уу мотуогун саҕана мамонт кыыл, улахана бэрт буолан, Нуой оҥочотугар кыайан баппакка, ууга өлбүтэ үһү диэн үһүйээни сирдьит сахалар киниэхэ кэпсээбиттэр (134—821). Нууччаттан киирэн, библия үһүйээнэ оччоттон сахаҕа тарҕаммыт эбит. Оттон Уйбаан Сарыабыс, Соломуон Муударай, Салтаан Саар, Суут Балаахырап уо. д. а. тустарынан остуоруйалар сахаҕа эмиэ өрдөөҕүттэн киэҥник биллэллэр. Нуучча боростуой үлэһит дьоно хайдах сахалары кытта бииргэ олорбуттарын, бэйэлэрин норуоттарын культуратын сахаларга тарҕаппыттарын, сахалары кытта бодоруспуттарын туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар. Холобур, билиҥҥи Уус-Алдан оройуонун сиригэр, Өспөххө былыр (XVII үйэ эргэтин саҕана буолуон сөп) Василий Готовцев диэн ыраахтааҕы былааһын утаран кэлбит киһи олохсуйбута эбитэ үһү. Бу киһи кэргэнинээн Үөнэ аҕатын ууһугар, Булгунньахтаах диэн сиргэ, олорбут. Кинилэр сотору сахалыы үчүгэйдик билэр буолбуттар. Уоллаах кыыс оҕолоро саха оҕолорун ортолоругар улаатаннар, саха тыла төрөөбүт тылларын курдук буолбут. Кинилэр саха ырыатын, үҥкүүтүн, оонньуутун таптаан улааппыттар. Кинилэр сахалыы тылынан нуучча остуоруйаларын, кэпсээннэрин дьонноруттан истибиттэрин доҕотторугар кэпсииллэр. Готовцев оҕонньор нуучча куораттарын, дэриэбинэлэрин, хайдах өстөөхтөрү кытта сэриилэспитин уо. д. а. тустарынан бэркэ кэпсиирэ үһү. Урут Өспөх сахалара аты көлө быһыытынан миинэн эрэ туһаналлара үһү, оттон Василий Готовцев саха атын кыһын сыарҕаҕа көлүйбүт. Кинилэртэн олохтоохтор аты сыарҕаҕа көлүйэргэ үөрэммиттэр. Сыарҕаны, дуганы, хомууту, сөдүөлкэни уо. д. а. оҥостор буолтар. Василий Готовцев кэмиттэн ыла бу дойдуга нуучча таҥаһа-саба, иһитэ-хомуоһа баар буолан испит. Кэлин Готовцевтар ыччаттара сахалары кытта хаан уруулуу буолбуттар (48—37). Бу үһүйээн кэпсээнтэн нуучча культурата олохтоох тыа маассатыгар хайдах дириҥник киирэн испитин көрөбүт. Нуучча сабыдыала үһүйээннэр, остуоруйалар, кэпсээннэр ис хоһоонноругар, сюжеттарыгар, идейнэй матыыптарыгар эрэ буолбакка, ону таһынан олоҥхо, өс хоһооннорун, таабырыннар, чабырҕахтар, ырыалар-тойуктар поэтическай дьүһүннээһиннэригэр киирэр. Сурукка биир саамай эрдэ биллибит сахалыы айымньынан А. Ф. Миддендорф үлэтигэр киирбит «Ыһыах төгүлэ» диэн ырыа буолар. Миддендорф Якутскайынан 1844 сыллаахха кэлэн ааспыта биллэр. Онон бу ырыа ааспыт үйэ 40-с сылларын иннинэ айыллыбыт буолуон сөп. «Ырыаҕа», биһиги ааҕыыбытынан, 20-тэн тахса нууччаттан киирбит тыл баар, олор образтаан этиигэ, хоһуйууну киэргэтиигэ туттуллубуттар (52—70). «Сиэрэй сэбирдэх силитилээтэ, мотуок солко мутукча муҥутаата». «Сиэрэй», «мотуок», «солко» диэннэр нууччаттан киирбит тыллар буолаллар (серый, моток, шелк), баларынан сайын мас сэбирдэҕэ, мутукчата көҕөрүүтэ сиппитэ образтанар. Миддендорф ити үлэтигэр киирбит «Бүлүү төгүлэ» («Песня в честь реки Вилюя») диэн ырыатыгар: «Таат (Таатта буолуон сөп) эбэм мотуок солко мутукчата муҥутаата, сиэрэй солко сэбирдэҕэ силигилээтэ, чопчу көмүс туораҕа торолуйда, хара көмүс хатырыга хаҥаата» (134—806),— диэн хоһуйуу эмиэ баар. Таарыйа эттэххэ, ити ырыаҕа «холуста хонуулаах» диэн баар. Онон холуста (холст) таҥас образка эмиэ өрдөөҕүтэ киирбит эбит. Оччоттон баччааҥҥа диэри «сиэрэй солко сэбирдэх», «мотуок солко мутукча» диэн хоһуйан этии ырыаҕа-тойукка киирэн ахан биэрэр. «Сиэрэй солко», «мотуок солко» диэннэр куруук туттуллар эпитеттэр буолаллар. «Ырыаҕа» «оһуордаах оронноох», «оһуор хонуулаах», «сиэгилээх сиэбэлэс мастаах» диэн этиилэр бааллар. «Ойуу», «дьарҕаа», «мандар», «дьэрэкээн» уо. д. а. синонимическай ис хоһоонноох тыллар баалларын үрдүнэн «оһуор» (узор) диэн тыл поэзияҕа эбии киирэр. Оттон «сиэбэлэһи (сиэмэлэһи)» тыл үөрэхтээхтэрэ «жимолость» диэнтэн таһаараллар. Нууччалар сэбирдэхтээх сэппэрээк маһы ити курдук ааттыыллар. Бу тыл олоҥхоҕо киирбит. Сорох олоҥхо бухатыырдара «сиэмэлэс мас торуоскалаахтар». Үөһэ этиллибит ырыаҕа өссө маннык хоһуйуулар бааллар: «бар тыа баһаардаах, куруҥ тыа куораттаах, уулаах уулуссалаах, дулҕа тойонноох, киргил кинээстээх, чаарда чаччыыналаах, кукаакы кулубалаах!..». Мантан көрдөххө, куорат итинник атрибуттарынан, ыраахтааҕы саҕанааҕы дуоһунастарынан юмористическай уонна сатирическай образтары оҥоруу норуот айымньытыгар бэрт өрдөөҕүттэн үөскээбит эбит. Кэлин суругунан литератураны олохтоспут Н. Д. Неустроев «Кукаакы кулуба» диэн революция иннинээҕи саха тойотторун күлэр бастыҥ комедияны айбыта. Комедия «Кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, суор сурук-суттаах...»,— диэн эпиграфтаах. Айымньы норуоттан силистээҕин ити эмиэ көрдөрөр. Аны «ырыаҕа» нууччаттан киирбит таҥас-сап ааттарын туһанан метонимическай образтааһыннары хайдах оҥорбуттарын көрүөҕүҥ: «куһаахтааҕы куоттарымаҥ, ыстааннааҕы ыытымаҥ, сэлиэччиктээҕи ситиҥ, сөртүүктээҕи төлөрүтүмэҥ, хаалтыстааҕы ханыылааҥ, хампалааҕы ханыылааҥ». А. Миддендорф кэлэ сылдьыытын саҕана былыргылыы национальнай быһыылаах-тутуулаах, симэхтээх таҥас-сап толору баара. Ону сэргэ нууччаттан кэлбит таҥас-сап эмиэ балачча дэлэйбит (134—831). Ити кэмҥэ куһаах (кусаак) кур, сэлиэччик, сөртүүк, хаалтыс, солко, хампа (канфа) таҥастар үгүстүк туттуллар буолбуттарыттан араас поэтическай хоһуйуулар үөскүүллэр. Сахаҕа бэйэтигэр «саһыл саҕалаахтар», «оноолоох сонноохтор», «уһун сонноохтор» уо. д. а. этиилэр элбэх буолааччылар. Метонимическай образтааһыннары оҥорор үөрүйзхтээх буолан, норуот ити үөһэ этиллибит нуучча тылларын хоһуйууга хамаҕатык киллэртиир. Итини таһынан, бу ырыаҕа «көрүлүүр көлүөнэ» (колено), «оонньуур уочарат» (очередь), «этэр ибирээт» (обряд), «саҥарар чаастыйда» (от слова «часто») диэн нууччаттан киирбит тылларынан доҕуһуоллаан этиилэр бааллар. А. Мйддендорф «көлүөнэ» диэн тылга маннык быһаарыы биэрбит: «мин утарсарым үрдүнэн, тылбаасчытым бу тылы нууччаттан киирбитэ диэн бигэргэтэр». А. Миддендорф сахалар бэйэлэрин былыргы ырыаларыгар нуучча тылларын кыбыталаан киэргэтэр үгэстээхтэрин эмиэ бэлиэтээбит (134—767, 799). Мантан көрдөххө, бэрт эрдэттэн сахаҕа нуучча тыллара, көннөрү саҥаҕа эрэ буолбакка, ырыаҕа-тойукка киирэннэр, араас поэтическай дьүһүннээһиннэри эпитеттэри, тэҥнэбиллэри, метафоралары, метонимиялары — үөскэппиттэр. Ономатическай эрэ буолбакка, туохтуурунан («саҥарар чаастыйда») образтааһыннар эмиэ үөскүүллэр эбит. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскээбит дьүһүннээһиннэр бэл саха фольклорун былыргы жанрытар, олоҥхоҕо, өтөн кииртэлээбиттэр. Хомойуох иһин «олоҥхо сахалыы тылынан суруллуута ааспыт үйэ ортотуттан эрэ бэттэх, атыннык эттэххэ, Саха сирэ Росеия государствотыгар холбоспута икки сүүс сыл ааспытын кэннэ саҕаламмыт. Онон олоҥхо былыргы көрүҥэ хайдаҕын биһиги билбэппит. А. Миддендорф үлэлэрин II чааһын VI отделыгар, хас да ырыалартан ураты, «Эриэн тойон, Эбириэлдьин хотун уола Эриэдэл Бэргэн» диэн олоҥхоттон быһа тардыы киирбит. Бу олоҥхоҕо абааһы уолун дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа «...буор хаһар күрдьэх курдук тиистээх» диэн этии баар (134—810). Мантан көрдөххө, билигин киһи барыта билэр, туттар сэбэ өссө «тимир күрдьэх» диэн ааттаныан иннинэ олоҥхо дьүһүйүүтүгэр хайы-үйэ киирэ охсубут эбит. Олоҥхону аан бастаан (1848 с.) сахалыы сурукка киллэрбит киһинэн сахалар ортолоругар үөскээбит, нуучча төрүттээх А. Я. Уваровскай буолар. Кини айымньыны көннөрү «Олоҥхо» диэн ааттаабыт. Бухатыырын аатын быһыытынан бу олоҥхо «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох» диэн ааттаныан сөп. Олоҥхо суруллубутунан сүрдээх кылгас, стилэ да уратылаах. Сахалар таптыыр уһун сиэллээх-кутуруктаах хоһуйуулара да, тылы тылга дьүөрэлээһиннэрэ да кэмчи. Ол, баҕар, Уваровскай идэтийбит олоҥхоһут буолбатаҕыттан буолуо. Уонна сахалар тылларын, культураларын төһө да үчүгэйдик биллэр, нуучча төрүттээх киһи, бэрт былыргы силистээх уустук образтары, тыл эҥин эгэлгэ дэгэттэрин ситэри баһылыыра, биллэн туран, ыарахан. Уваровскай сахалары таптыыр, сахалар тылларын, культураларын үрдүктүк сыаналыыр киһи. А. Миддендорф этэринэн, бэйэтэ кэнэн сахаҕа кубулуйан хаалбыт киһи «Ахтыыларын» хас страницата кини дьиҥнээх сахалыы өйдөөҕүн-санаалааҕын көрдөрөллөр (134—768). Уваровскай, биһиги тылбытын аан бастаан сурукка киллэрэр киһи, бука, бу тыл барҕа баайын арыйан көрдөрдөрбүн, дьиҥ «ыраас» саха тылынан суруйдарбын диэбит буолуохтаах. Ол үрдүнэн, кини «Олоҥхотугар» нууччаттан киирбит тыллар элбэхтэр. Холобур, бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар маннык этиилэри ааҕабыт: «түөрт атахтаах остуоллаах», «сиэркэлэ тэлгэсэлээх», «ат туруорар алтан амбаардаах» (133— 82). Автор «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны адьас сахалыы суруйа сатыырыттан сыаналаатахха ити «остуол», «сиэркилэ», «ампаар» диэн тыллар норуот күннээҕи саҥатыгар оччоттон лаппа киирбит буолуохтарын сөп. Уваровскай «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны «муора» диэн тыл киирбэтэх. Баҕар, оччолорго ити тыл киэҥник туттулла илигэ буолуо. «Олоҥхоҕо» «күөх далай байҕаллаах» диэн этиллэр. Оттон «Ахтыыларга», Петербурга сылдьан, «элбэх улахан сололоох байҕал тойотторун кытта» (133—80, 56) билсибитин туһунан суруйар. «Муора» диэн тыл оччолорго лаппа кииртэ буоллар, «муора тойотторун гытта» диэн сөп этэ. Ол эрээри Уваровскай ити айымньыларыгар куорат, кинээс, кулуба («голоба»), хамыысыйа, сулуусуба, тыһыынча, сылабаар, чэй, саахар, биилкэ, ньуоска, сукуна, барча, сибиинньэ, быыдара уо. д. а. киирбиттэр. Ол аата, ити тыллар оччотооҕу дьон саҥатыгар туттуллар буолбут буолуохтарын сөп. Ити «муора» диэн тыл кэнники сахалар олоҥхолоругар элбэхтик киирбит. Холобур, К. Г. Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» диэн биир саамай эрдэтээҕитэ (1895 с.) сурукка киирбит саха бастыҥ олоҥхотугар бухатыыр: «уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийдэҕинэ, ата «хорус» гына түстэ» (22—120),— диэн этии баар. Олоҥхоһут «муора», «байҕал» диэн тыллары олбу-солбу, арыт сэргэстэһиннэри туттар. «Арҕаа дизки өттүн одуулаан турдахпына — аҕыс үөстээх Араат байаҕаллаах эбит»,— диир. Оттон Абааһы уола Айталыын Куону уоран барбыт сырыытын күүһүгэр «муора уута булкулла түстэ, байҕал уута баарыстана түстэ» дэнэр. Оросин олоҥхотугар киирии тыл «муоранан» эрэ бүппэт. Бухатыыр сирэ «очуос булгунньахтаах», «дэриэспэ таас тибиилээх», сыһыыта «ортотугар туох да ото-маһа суох чыыстай дойду» (22—62, 64, 112). «Очуос булгунньах», «дэриэспэ таас» («дресва» диэнтэн), «дэриэспэ курдук үлтү ыстанна», «чыыстай буолак» диэннэр — фольклор айымньыларыгар үгүстүк көрсүллэр ойуулааһыннар. Ырыа тылын эмоциональноһын күүһүрдэргэ «чыыстай маҥан», «чуорунай хара», «сиилинэй күүстээх» диэн киирии тылы кытта хоһуласпыт эпитеттэр туттуллаллар. Бухатыыр туттар сэбин, дьиэтин, дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа киирии тыллар эмиэ бааллар. Ньургун Боотур сытар ынах ханнын саҕа хара таас «мээчиктээх», «күкүр таас ампаардаах», «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах астаах», кыыһырдаҕына, «сирэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир». Манна «мээчик», «ампаар» диэннэр чопчу предметтэри сирэйинэн ааттыырга туттуллубут буоллахтарына, «хара көмүс курдук куударалаах ас», «еи-рэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир» диэннэргэ «куудара», «сиэрэ» диэн киирии тыллар уус-уран дьүһүннээһин быһыытынан туттуллубуттара көстөр. Итини тэҥэ «илиэсэй (илиэһэй) бэттэрэ», «абааһы атамааннара» диэннэр эмиэ бастаан-утаа образтаан этэр суолталаах туттуллубуттара буолуо. Оросин бу олоҥхотугар «тылбын күлүүстээн турабын» (22—88, 114, 176, 350, 356) диэн эриэккэс этии баар. Бу этии «тылбын биэрэн (туттаран) турабын» диэн суолтаҕа туттуллубут образтааһын буолара чуолкай. Аны балачча эрдэтээҕитэ (1906 с.) суруллубут И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурун» ылыаҕыҥ. Көстөрүн курдук, бу олоҥхо сүрүн геройун майгытын характеристйкалыырга «куруубай» диэн киирии тыл туһаныллыбыт. Ити тэҥэ олоҥхо геройдарын ааттарыгар киирии тыллар кыбыллыбыттара элбэх. «Балтараа Баатыр», «Арсыын туора тиистээх Арсан Дуолай», «Халлаан Бэрэгиэһэ Бэриэт Бэргэн», «Сэттэ уон бууттаах сиэмэлэс мас торуоскалаах Дзбиэ Дэлэй бухатыыр», уо. д. а. А. Е. Кулаковскай «бухатыыры» эмиэ киирии тыл диир эбит. Д. Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» абааһы эмээхсинэ нууччалыы «Дьэгэ-Бааба» (Яга Баба) диэн ааттанар. Бу «Дьэгэ-Бааба» балаҕанын «түү халпаак курдук логлу харбаан ылан», үөһэ халлааҥҥа таһааран баран, «сиксийбит куруппа курдук... ыһан кэбиһэр» (10—219). Манна «халпаак», «куруппа» диэн киирии тыллар олоҥхоҕо үчүгэй уус-уран тэҥнээһиннэри оҥорорго туһаныллыбыттар. «Мүлдьү Бөҕөҕө» Халлаан Дьардьама диэн мифологическай кыыл хараҕа «алтан чааскынан», «сүлүүдэ тааһынан» дьүһүннэнэр: «икки алтан чааскыны кэккэлэччи туппут курдук икки силиэдэ таас харахтаах, халлаан хамсыктаах Дьардьам тимир туруук кыыла» (10—220). Олоҥхо дьүһүннээһинигэр тэриэлкэ, чугуун, сиэркилэ, чөмчүүк, хаалтыс, сукуна, солко, былаат, сэлээппэ, өтүүк уо. д. а. олох-дьаһах, дьиэ-уот элбэх мала киирбиттэр. «Алтан тэриэлкэни кэккэлэтэ уурбут курдук„ алаан-дьалаан алаастар» (68—10); «кутуу чугуун куттахтаах... халлаан атыыр баргый кыыла», «сиэкилэ дугуй уу толбонноох» сир ийэ; абааһы уола «тоҕус уон тоҕус бууттаах дулҕа хара ноһумуой былаатын икки санньш байаатынан нэри-нэмиличчи нээлбилэнэн кэбиһэр», кини «сэттэ уон сэттэ бууттаах тиммр лэҥкэ хара сэлээппэ бэргэһэлээх»; «халлаан чалахайа хаалтыстаах» (31—7, 58, 137, 138, 235). Туйаарыма Куо «икки хараҕын уута икки уруускай чөмчүүк курдук күлүмүрдээбитинэн мөлбөрүс гынар» (40—179); Күн Толомон «тоҕус былас уйуллаах нуолур солко суһуохтаах», кини сирэйэ «кыһыл сукуна курдук кытара кыыһар» (68—21, 111). Сир, халлаан баранар ыпсыытын сарыы таҥаһынан хайыһарынан образтаан этэллэрин туһунан урут ахтаҥ турабыт. Итини кэлмн киирии тылынан—өтүүгүнэн дьүһүннээн эмиэ этэр буолбуттар. Холобур, сорох олоҥхоҕо маннык этэллэр: «үктэнэн үөскээбит үтүө буорум өтүүк төбөтүн курдук үмүрүйэ бараныыта...» (49—25). | Онон нуучча культурата саха дьүһүннээһинигэр бастаан-утаа дьиэ эргин туттуллар араас тэриллэринэн, малларынан, иһиттэринэн-хомуостарынан өтөн киирбитэ диэххэ сөп. Үөрэх, интеллектуальнай билии сыста илик омугар итинтэн атын буолуон да сатаммат. Итини таһынан олоҥхоҕо өссө христианскай итэҕэлгэ сыһыаннаах тыллар, терминнэр уонна олорунан образтаан зтиилэр бааллар. Бу өттүнэн үөһэ ахтыллыбыт И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустуура» ордук бэлиэ. Олоҥхоһут саха былыргы үрдүк таҥаратын — Үрүҥ Айыы тойону баһыттан атаҕар диэри нуучча итэҕэлин эгэлгэ атрибуттарынан симиир. «...Кыһыл көмүс ырыысалаах, арыы чаллах хатыҥын курдук араҕас-маҥан лампаадалаах, уон ордуга икки аанньал таҥара ньэмиэтэ суруллубут, тоҕус сиринэн нуоҕайдаах ураа көмүс бэргэһэтин кырыытынан ууруммут, тоҕус Ньукуола таҥаратын түөһүгэр көтөхпүт, аҕыс аанньал таҥаратын арҕаһыгар сүкпүт, сэттэ сибэтиэй таҥаратын сиһигэр кэккэлэппит, умуллубат чүмэчн уота манаардаах, ахпат лаадан сыта түптэлээх, сырдык ыырай сыккыабалаах аҕыс халлаан ыраахтааҕыта, сэттэ халлаан кинээһэ өрөһөлөөх өтөҕөлөөх Үрүҥ Айыы тойон» (68— 43). Манна саха языческай итэҕэлэ булкуллубутун курдук, кини үҥпүт-сүктүбүт үрдүк айыыта таҥастыын-саптыын, ааттыын-суоллуун барыта булкуллан хаалбыт. Кулун Куллустуур көрдөҕүнэ, Күн Толомон ийэтэ Боҕороодьусса, аҕата Ньукуола курдуктар эбит: «кэтэҕириин диэки Боҕороодьуссаны, уҥа диэки Ньукуоланы суруйбут курдук оҕонньордоох эмээхсин олороллор». Аллараа дойдуга олохтоох Буор Маҥалай оҕонньор эмиэ «ыраахтааҕынан» аатырар буолбут: «илиэһэй улууһун ыраахтааҕыта буолбут Буор Маҥалай оҕонньор, Буор Сүргэй тойон!» (68—7, 136). Уопсайынан И. Г. Теплоухов-Тимофеев олоҥхотугар нууччаттан киирбит тыллар, өйдөбүллэр элбэхтэр: «киэҥ дьаарбаҥ куорат», «кыһыл көмүс олбуор», «дьапталҕа көмүс кинигэ», «норуот», «хамаанда», «сибиидэ» уо. д .а. Оҕоһут эмээхсин «баабыскаһыт» дэммит, дьону мунньалларыгар «ыраах ыалларын барабааннааҕынан тардаллар». Ити курдук саха фольклорун былыргы жанрыгар арыт адьас атын обществоҕа үөскээбит өйдөбүллэр, терминнэр көһөрүллэн киирэллэр эбит. Ол эрээри итинник, итиниэхэ майгынныыр көһөртөөһүннэр айымньы аайы баар буолбатахтар. Үгүс олоҥхоҕо нууччаттан киирбит таллары кытта сибээстээх дьүһүннээһиннэр айымньы бэйэтин былыргыттан илдьэ сылдьар национальнай айылҕатын алдьаппакка, сиэрдээхтик киирбиттэр. Оннук дьүһүннээһиннэр И. Г. Теплоухов-Тимофеев бу аатырбыт олоҥхотугар, биллэн турар, элбэхтэр. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскүүр дьүһүннээһиннэр олоҥхоҕо улам кэҥээн испиттэр. Бастаан сурукка киирбит олоҥхолорго (Уваровскай «Олоҥхотугар», Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотуругар» уо. д. а.) сабыдыал аҕыйах буоллаҕына, кэлин суруллубуттарга (Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустууругар», Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» уо. д. а.) ол лаппа элбээн испит. Олоҥхоҕо саҥаны этиилэр, олоҥхолонор кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн, саҥаны киллэриилэр буола турбуттарын биир маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Үөрэҕэ суох кырдьаҕас олоҥхоһут Д. М. Говоров «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун, биһиги дойдубутугар тыа хаһаайыстыбатын социалистическайдыы холбоһуктааһын буолбутун кэннэ, 1935 сыллаахха суруйтарбыта 1938 сыллаахха туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ. Олоҥхоһут «оччотооҕу бириэмэҕэ килиэбинэ суоҕуна, хотон холбоһугун саҕана, холоҥсолоох хотон кулубата хотонноохтор эбит»,— диэн бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар Саха сиригэр культурнай революция буолан, хотону дьиэттэн араарбыттарын кэннэ олоҥхолуурун туһунан быһаарбытын кинигэ аан тылыгар сөпкө бэлиэтээн тураллар (10—13). Олоҥхо тылыгар-өһүгэр, уус-уран дьүһүннээһиннэригэр эрэ буолбакка, сюжетыгар, идейнэй ис хоһоонугар саҥа мотивтар кииртэлиир түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар. Олоҥхо «саҥа социальнай мотивтарынан, өссө, баҕар, саҥа сюжеттарынан, образтарынан, олох-дьаһах бэлиэлэринэн байарын», «тыла, поэтическай ньымалара сайдалларын» туһунан фольклорист Г. У. Эргис өссө 1940-с сыллардаахха суруйбута (22—44). Биһиэхэ нууччаттан киирбит өс хоһоонноро, сомоҕо домохтор элбэхтэр. Олортон сорохторо калькалааһын быһыытынан үөскээбиттэр. Оннуктарга, холобур, киллэриэххэ сөп маннык этиилэри: «харчы ахсааны таптыыр» (деньги счет любят), «муораны тобугунан» (море по колено), «уутааҕар чуумпу, оттооҕор намыһах» (тише воды, ниже травы), «кини ырыата ылланна» (песня его спета) уо. д. а. Оттон «өлүү суолун нэтээҕинэн бүөлээбиккэ дылы», «туора киһи иннигэр кыл саҕаны да көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сыта,рын көрүммэт», «бэрт киһи бэтиэхэлээх, үтүө киһи үгэлээх», «тыла мүөттээҕэр минньигэс», «сүлүүкүн үбэ үптээх», «маат бардым», «мэтээл туттар», «туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ», «холуоһаҕа олорбут», «этэрбэс радиота» уо. д. а. «нэтээги» (летяга), «бэрэбинэ» (бревно), «бэтиэхэ» (потеха), «мүөт» (мед), «сүлүүкүн» (шиликун), «маат» (мат), «мэтээл» (медаль), «торуоска» (трость, тростка), «сэлээппэ» (шляпа), «холуоһа» (галоши), «радио» диэн киирии тыллар лаппа үгүстүк туттуллар буолбуттарын эрэ кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. «Сиргэ түспүт сэрибиэй» (жребий), «хааппыла (капля) хаан хаалыар диэри»., «бэҕэһээҥи бэтэнээски» (бедняжка), «истиэнэ (стена) курдук эрэн», «сиидэ (сито) хайаҕаһын курдук», «тэрэпиискэ (тряпочка) курдук тутар», «хааһы (каша) буолбут», «алаадьы (оладьи) курдук эргитэр», «тустан ырычаахтастылар (от слова — рычаг)» уо. д. а. эмиэ нууччалар кэлбиттэрин кэннэ,. кинилэр тылларын сабыдыалынан үөскээбит этиилэр буолаллар. «Бэтэнээски» диэн тылы ылыаҕыҥ. Бу тылы А. Е.. Кулаковскай «бедняжка» диэн тылтан таһаарар. Бу соҕотоҕун бэйэтэ туттуллубат, «бэҕэһээҥи бэтэнээски» диэн эдэр киһини сэнээн этэргэ туттуллар образтааһын, Н. С. Григорьев үөскэппит термининэн эттэххэ, сомоҕо домох буолар. Оттон «ырычаах» сахаҕа бэйэтигэр ити тыл суолтатыгар туттуллар «төһүү» диэн тыл баарын үрдүнэн киирбит уонна туохтуурунан образтаан этэргэ туттуллар буолбут. Холобур, «тустан ырычаахтастылар» диэн («тустан төһүүлэстилэр» диэбэттэр) бэрт үчүгэй дьүһүннээһин үөскээбит. Манна икки мөлтөһүөр киһи тустан, тэҥҥэ эллэспиттэрин туһунан этиллэр. «Ырычаахтастылар» диэһин күлүү-оонньуу хабааннаах этии буолар. Норуот баайдары, тойоттору күлэр-элэктиир чабырҕахтарыгар нуучча, саха тылларын соруйан булкуйан сытыы сатирическай обраһы айар түбэлтэлэр бааллар. Холобур, «Балтааса» диэн чабырҕахха маннык көрүдьүөс этиилэр бааллар: <poem> Бырыы да бадараан, Түөрт түгэн айаҕа Дыбаа куонь пропаал — Саам сатыы Насыыла-насыыла приехал. Ити дьыаланы Исправник писаал, Күбүрүнээтэр подписаал. (52—270) </poem> Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран түмүктээтэххэ, саха норуотун тылынан уус-уран дьүһүннээһинигэр нуучча культуратын сабыдыала бэрт эрдэттэн дириҥник иҥэн киирбит. Россияҕа капитализм үөскээн, пролетариат революционнай хамсааһына күүһүрэн истэҕин аайы саха культуратыгар нуучча норуотун культуратын прогрессивнай сабыдыала улам улаатан, күүһүрэн испит. Саха обществота бэйэтэ сайдан иһиитэ кини прогрессивнай сабыдыалы ылынымтыатын эмиэ күүһүрдэр. Ол курдук, манна өссө революция буолуон иннинэ сурук-бичик, оскуолаҕа үөрзтии, уус-уран литература уонна периодическай бэчээт үөскэхтэрэ баар буолбуттара. Саха суругунан литературата төрөөбүт фольклоруттан силистэнэн, нуучча улуу реалистическай литературатын үтүө сабыдыалынан үескээбитэ биллэр. Бу литература биһигин Росоияҕа буолбут Бастакы буржуазнай-демократическай революция тыала бигээбитэ. Поэт А. Е. Кулаковскай (Өксөкүлээх Өлөксөй) норуот тылынан хоһуйар үгэстэрин, образтыыр, ойуулуур ньымаларын олоччу бэйэтигэр ылыммыта. Ону таһынан, кини национальнай образтааһыны салгыы сайыннарбыта диэххэ сөп. Норуот тылынан айымньытыгар уу эйгэтэ образтааһыҥҥа бэрт кыратык кыттара. Олоҥхоҕо айыы дьоно олорор сирдэрин арҕаа өттүгэр «Араат байҕал» баар ааттанар уонна аллараа дойдуга бухатыырдар охсуһар сирдэрэ «Уот кудулу байҕал», «Муус кудулу байҕал» диэннэр бааллара ахтыллар. Итиэннэ «далай акаары», «баһа байҕал, кутуруга куйаар» диэн курдук аҕыйах образтаан этиилэр бааллар. Сахалар, былыр-былыргыттан муораттан ыраах олорбут буоланнар уонна сүөһү иитиитинэн, булдунан дьарыктанар омукка уу улахан проблеманы үөскэппэтэҕиттэн кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар уу эйгэтэ күүскэ киирбэтэх. Улуу Байкал күөл туһунан билигин «акыйаан» (байхал, байҕал) диэн суолтаҕа туттуллар тылтан ураты туох эмэ норуот өйүгэр хатанан хаалбыта биллибэт. «Муора» диэн тыл нууччаттан киирбитин да кэннэ, уу эйгэтин көстүүлэринэн образтааһын норуот айымньытыгар улаханнык тэнийбэтэх. «Муора далай санаата муҥурсуйбат» диэн этиигэ «муора» уонна «далай» диэн биир өйдөбүллээх тыллар сэргэстэһэ сылдьаллар. Маҥнайгы поэттар — Кулаковскай уонна Софронов — уу эйгэтинэн дьүһүннээһини сайыннарбыттара. Ол курдук Кулаковскай киһи обществотын олоҕун «уу долгунугар» тэҥнээн хоһуйбута: «орто дойду оонньуулаах олоҕо, уу долгунун курдук, уларыйа турар буолар эбит!» (44—262). Автор бу хоһоону нууччалыыттан көҥүл тылбаас быһыытынан оҥорбута. Империалистическай дойдулар сэбилэниилээх күүстэрэ бэйэ-бэйэлэригэр сабыта түһээри суоһаспыттарын поэт атын айымньытыгар бу курдук ойуулуур: «Күтүр үрэх күрүлгэнин курдук, күүстээх сэриилэр күөтэспитинэн бардылар» (43—129). А. Софронов общество сайдыылаах олоҕун эмиэ долгунунан дьүһүннээн хоһуйбута. «Ол дойдум дьоно аан дойду айхалыгар, уу долгунун курдук, көрүдьүөс көҥүл олоххо көрүлүүллэр эбит» (60—112). Норуот тылынан айымньытыгар уоту образка киллэрии бэрт үгүс. Ити үгэһи өссө кэҥэтэн, сүүнэ социальнай ис хоһоонноон, Кулаковскай бу курдук хоһуйбута: «олус элбэх оччугуй. омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138). Капитализм, империализм саҕана национальнай баттал, колониализм күүһүрэрин, аан дойду адьырҕа баайдара кыра омуктары букатын эһэн кэбиһэр расистскай политиканы ыыталларын, ол түмүгэр элбэх омук сир үрдүттэн сотуллубутун поэт уот умулларынан образтаан көрдөрүүтэ саха поэзиятыгар бэрт сонун. Кулаковскай борокуоту «уһун субурҕа буруо тыыннаах, уот булкуур сүрэхтээх» диэн ойуулааһына эмиэ, урут этиллибэтэх, бэргэн, күүстээх этии буолар. Норуот айымньытыгар нууччаттан киирбит дьүһүннээһиннэри маҥнайгы поэттар ылыммат буолуох тус-тара суох. Кинилэр поэтическай дьүһүннээһиннэригэр нууччаттан сабыдыал фольклордааҕар өссө улааппыта. Улахан талааннаах поэттар фольклор ойуулуур үгэстэрин бэрт сиэрдээхтик сайыннарбыттара. Кулаковскай кыраһыабай кыыһы бу курдук образтаан хоһуйар: <poem>Кириэстээх атыыр манньыаты Кэккэлэтэ туппут курдук Килбиэн маҥан иэдэстээх эбит.., Чэрбиэнчэ харчыны Тэҥилии туппут курдук, Тэтэркэй иҥнэрдээх эбит. Киирэ-тахса кирибинньиктэннэ, Бара-кэлэ манньыаттанна. (44—146, 158)</poem> Манньыатынан, чэрбиэнчэ харчынан дьүһүннээһин, «кирибинньиктзннэ», «манньыаттанна» диэн этиилэр, баҕар, Өксөкүлээх иннинэ норуот хоһуйуутутар киирбиттэрэ буолуо. Саха сиригэр ис рынок үөскээбитин, нууччалар харчыларын системата лаппа олоҕурбутун кэннэ итинник дьүһүннүүр буолбуттара саарбаҕаламмат. Итинник дьүһүннээһин үөскүөн иннинэ дьахтар кэрэ иэдэһин күҥҥэ холуйаллара. «Киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх» дииллэрэ. Оттон дьахтар, кыыс туттар-хаптар ,кэрэ быһыытын «туллуктанна», «дьороһуйда» диир буолуохтаахтар. Ол эрээри уруккуттан баар дьүһүннээһиннэри саҥа, нууччаттан киирбит дьүһүннээһиннэр үтүрүйэн кэбиспэттэр, байыталлар. «Кирибинньиктэннэ», «манньыаттанна» диэни сэргэ «туллуктанна», дьороһуйда» диэн хоһуйуу туттулла сылдьар. Норуокка өрдөөҕүтэ киирбит «мотуок солко мутукча», «сиэрэй солко сэбирдэх» диэни Кулаковскай арыт бу курдук уларытан хоһуйар: <poem> Томороон лоҥкур тиит Тоҥон-хатан турбут бэйэтэ Толуу лоһуор туррахтанна, Муодунай солкону Мотуоктуу туппут курдук, Моймо күөх мутукчаланна. Хатан, кууран турбут Хатыҥ мастар... Харбалдьын хампа сэбирдэхтэннилэр. (44—227)</poem> Өксөкүлээх бэйэтэ оҥорбут киирии тылларын Тылдьытыгар «муода (мода), «муода» (диво, чудо), «муодарас» (мудрость, диво), «муодаранас» (мудреный), «муодьунусса» (модница) диэннэр бааллар, оттон «муодунай» диэн тыл суох. Онон «муодунай солкону мотуоктуу туппут курдук» диэни поэт бэйэтэ саҥалыы айбыт буолуон сөп. Ити этиллэр тылдьыкка «харбаллын» диэн тыл баар. Бу тылы автор «какая-то древняя материя» диэн быһаарбыт. «Харбалдьын» уонна «харбаллын» диэннэр биир тыл араастаан этиллиилэрэ буолуон сөп. Онон «харбалдьын хампа сэбирдэхтэннилэр» диэн эмиэ интэриэһинэй дьүһүннээһин буолар. «Суобастаах сокуонайа», «доруобуйалаах туйгуна» диэн поэт этиитэ оччотооҕуга эмиэ сонун буолуохтаах.. Оттон «кыра от-мас кыраһыабай өҥнөннө», «күөх көбүөр хонуу», «хартыына курдук хаамсан ханардастылар», «тойон киһи толкуйа тобулунна», «харах уулаах хаппырыыһа» диэннэргэ «кыраһыабай», «көбүөр», «хартыына», «толкуй», «хаппырыыс» диэн киирии тыллар эмиэ дьүһүннээһиҥҥэ актыыбынайдык кытталлар. «Сүлүмэ» (сулема) диэн тыл биһиэхэ кэлин соҕус киирбит быһыылаах. Бу тылы поэт «Тылдьытыгар» киллэрбэтэх. Өскө урут киирбит да буоллаҕына, фольклор хоһуйуутугар туттулла илик буолуохтаах. «Сүлүмэ» сахаҕа сүһүрдэр дьаат диэн өйдөбүллээх. Поэт бу тылы М. Ю. Лермонтов «Демонын» тылбаастыырыгар бэрт табыгастаахтык киллэрбитэ: <poem>Бу күнтэн ыла Мин өйүм сүлүмэтэ Ким да сүрэҕин сүөгүппэтин, Санаатын саппаҕыппатын... Күтүр угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ. (44—257)</poem> Лермонтовка «сүлүмэ» диэн суох, ол оннугар «отныне яд коварной лести ничей уж не встревожит ум», «смертельный яд его лобзания мгновенно в грудь ее проник» диэн этиилэр бааллар. Онон Кулаковскай сүлүмэнэн дьүһүннээһини Лермонтовтан быһаччы сибээһэ суох оҥорор. Бу саха ааҕааччытыгар тиийимтиэ образтар. Маннык образтааһыны А. Софронов эмиэ туттубута. «Сөп даҕаны сүлүмэ курдук сөҥөр... сүлүһүннээх күннэр сөп-сөп көстөн ааһаллар эбит» (60—214). «Сүлүс», «сүлүһүн» диэн саха бэйэтин төрүт тылларын кытта «сүлүмэ» ис хоһоонунан да, саҥарыллар дуораанынан да бэркэ чугасаһар буолан, ордук хамаҕатык киирбит уонна дьүһүннээһиҥҥэ да туттуллар буолбут быһыылаах. Сүрэх (санаа) сүлүһэ (сүлүһүнэ), а. э. бэтиэхэтэ, үөнэ-күрдьэҕэтэ, өһүөнэ диэн эмиэ этиллиэн сөп. Ол эрээри Ойуунускайга маннык хоһуйуу баар: «сүрэҕиэм, сүрэҕиэм, сүлүһүҥ күүстээҕиэн, сүөдүйбүт бэйэҕиэн!» (36—189). Поэт манна сүрэх күүскэ өрүкүйбутүн, долгуйбутун этэр буолуохтаах. «Дьүөкэт (деготь)» биһиги тылбытыгар революция иннинэ киирбит буолан баран, уус-уран дьүһүннээһин быһыытынан ситэ туттулла илигэ. А. Кулаковскай бу тылы ким-хайа иннинэ образтааһыҥҥа киллэрэр. «Дьүһүнүн эрэ көрбүт киһи дьүөкэт үөрэҕиттэн төлөрүйэн дьүүллээх өйүн түмүнэр» (44—151). Манна поэт «дьүөкэт үөрэҕинэн» куһаҕан быһыыны, хара санааны ойуулуур, кыыс кэрэ дьуһүнүттэн хара да санаа халбарыйарын туһунан этэр. Кулаковскай киирии тыллары, олор сабыдыаллары-нан үөскээбит дьүһүннээһиннэри куорат олоҕун, нуучча культурата киэҥник тарҕаммыт араҥаларын олоҕун хоһуйарыгар ордук дэлэгэйдик туттар. «Саха дьахталларын мэтириэттэригэр» «баарысына», «ньэмиэстэ», «бодурууга», «хабалыар», «сыбааха», «лиэкэр», «сибээткэ», «маасылынка», «сыбаайба», «дурууска», «дуоһунас», «дохуот», «биридээнэ» уо. д. а. элбэх киирии тылы булабыт. Оттон «Куорат кыргыттара» диэҥҥэ ааҕабыт: «бирикиэсэй», «көстүүнэй», «хардарыап», «биричиэскэ», «кулуон», «иридикиил», «тонсуор», «сэниик», «урукобиитийэ», «сомотурууна», «ухаасыбайдаһыы», «саппыыскалаһыы», «ысынакуомайдаһыы», «борободьуу гыныы», «сагылаасынай» уо. д. а. Бу тыллар үгүстэрэ айымньы персонажтарын майгыларын-сигилилэрин, олохторун-дьаһахтарын характеристикалаан көрдөрөргө, онон кинилэри күлэр, сиилиир майгыннаахтык, образтары ордук чаҕылхай оҥорор сыаллаахтык туттуллаллар. Холобур, «сибээткэҕэ сиэдэрэйдзрэ, маасылыҥкаҕа бастыҥнара» диэн хоһуйууну ылыаҕыҥ. Манна элбэхтик кэлбит-барбыт, биир да бырааһынньыгы, оонньууну көтүппэккэ сылдьар киһи тыыннаах мэтириэтэ саха ааҕааччытыгар бэрт тупсаҕайдык иһиллэр аллитерациянан бэриллэр. Поэт наука, техника терминнэринэн образтааһыннары айымньытыгар эмиэ балачча киллэртиир. Ол курдук, «Өрүс бэлэхтэрэ» диэн поэматыгар маннык этиилэри ааҕабыт: «динэмиитинэн тэптэрэн дэлбэритэ ыыттылар», «алдьархайдаах шахталар айахтара аҥастылар», «тимир суол тилигирээтэ, боробуос олус чускуутаата», «ыстаал сэп чыҥкынаата, буур массыына чуҥкунаата, маҕыньыыттаах массыына бачыгыраата, элэктэриичэстибэ уота элбээтэ...» Борокуоту, паровоһу, самолету саха поэзиятыгар аан бастаан киллэрэн хоһуйбут киһинэн А. Е. Кулаковскай буолар. Борокуот туһунан хоһооно 1913 сыллаахха «Саха саҥата» сурунаалга «Уот тыыннаах улахан оҥочо» диэн ааттанан бэчээттэммитэ. Кэлин автор бу хоһоонун 1924 сыллаахха бэчээттэтэригэр «Борокуот аал» диэн уларытан ааттаабыта. Айымньы бастакы да варианыгар оччотооҕу техника биир бастыҥ ситиһиитин поэт «уот булкуур сүрэхтээх обургу дьаалы борокуот аалга олордум» диэн хоһуйар. Оттон самолету хоһуйарыгар үксүн «көтөр аал», «салгын аала», арыт «айарапалаан», «тимир чыычаах» диэн тыллары туттар. Сахаҕа «аал» диэн улахан уу сэбин ааттыыллар. Оттон борокуоту «аал» биитэр «улахан оҥочо» диир чуолкайа суох. Оччотооҕу ааҕааччыга «борокуот аал» диэн хоһулаһыннаран этэр ордук тупсаҕайдык иһиллэр, өйдөнүмтүгө буолуохтаах. Кэлин «аалынан», уу эрэ буолбакка, салгын транспорын тэрилин кытта ааттыыр буолтар. Ол курдук «көтөр аал», «салгын аала» диэн тыллар үөскээбиттэр. Ол эрээри тимир суол поеһа «аал» дэммэтэх. Холобур, Кулаковскай «боробуос оҕус», «хонуу богуона» диэн эмиэ икки тылы хоһулаһыннарар. Арыгы хайдах тиэйиллэн кэлэн Саха сиригэр тарҕанарын хоһуйарыгар этэр: «хонуу богуонугар хос-хос уган баран,.. боробуос оҕустарга состорон... тиэйэн тиҥкинэттилэр» (44-197). Кулаковскай уопсайынан даҕаны саҥа терминнэри айымньыга киллэрэригэр киирии тылы төрүт биитэр төрүт тылга кубулуйбут киирии тылы кытта хоһулаһыннарар үгэстээх эбит («борокуот аал», «боробуос оҕус», «хонуу богуона», «буур массыына», «элэктэриичэстибэ уота», «боробулуоха тимир», «хоро турба» уо. д. а.). Кини итинник ньыманая саҥа киирэр терминнэ-ри оччотооҕу үөрэҕэ суох маасса кэбэҕэстик өйдүүрүн сйтиһэрин ааһан, ордук поэтичнай оҥорор. Дьэ ол иһин борокуоту ойуулууругар кини «хороҕор хоро турбалааҕын», «бадаҕа биллибэт баарсалааҕын, сатала суох улахансыарҕалааҕын», «боробулуоха тимир мурун быалааҕын», «дьуос дьаакыр тыҥырахтааҕын» хоһуйар, субу тыыннаах курдук көрдөрөр. Борокуоту хамсатар «гребной винт», «гребные колеса» диэн баар. Ону поэт «дьэргэлгэн эрэһэ эрдиилэр», «кыһыл-кытархай тыҥырахтар» диэн киһиэхэ тиийэрдик, кэрэтик хоһуйан этэр. Улахан лирик поэт А. И. Софронов сүнньүнэн син биир фольклор үгэстэрин тутуһан хоһуйара буолан баран, хоһоон тас форматыгар, ритмигэр, интонациятыгар эрэ буолбакка, ис поэтическай образтааһыннарыгар эмиэ А. Кулаковскайтан салҕаан балачча саҥа суоллары киллэртээбитэ. Кини поэтическай дьүһүннээһиннэригэр, нуучча литературатын, тылын сабыдыалынан үөскээбит элбэх. <poem> Өлбүт киһи буор түгэҕэр сытарын курдук, Мин төрөөбүт аан ийэ дойдум Халыҥ хаарынан Саҥата суох сабыллан сытар... Аан ийэ дойдум! Халлаан умнубут хаарыан бухатыырын курдук, Былыр-былыргыттан быйылгыга дылы Муустаах муора муннугар, Модун тимир быанан бохсуллан Бокуйа, утуктуу тураҕын! (60—112)</poem> Патриархальнай-феодальнай, колониальнай батталга, айылҕа кытаанах усулуобуйатыгар бохсуллубут аһара хаалан, быстан олорбут төрөөбүт Сахабыт сирин көмүллүбүт киһиэхэ, Муустаах муора муннугар хам кэлгиллэ сытар бухатыырга холуйуу — бу саха поззиятыгар урут туттуллубатах дьүһүннээһин. Маннык хоһуйуу нуучча поэзиятын быһаччы сабыдыалынан үөскээбитэ, ол эбэтэр саха поэта нуучча суруйааччытын Вас. И. Немирович-Данченко «Родной край» диэн хоһоонун образтарын ылыммыта. Немирович-Данченко хоһоонугар: «засыпанный глубокими снегами, как труп в земле, молчит мой край», «как богатырь, забытый небесами, к полярным льдам волшебницей-зимой прикованный железными цепями, давным-давно ты дремлешь, край родной»,— диэн этиилэр бааллар. Ол эрээри Софронов айымньыта — нууччаттан тыл-баас биитэр судургу үтүктүү диир сөбө суох. Нуучча суруйааччыта көҥүлгэ, сайдыыга дьулуһар үтүө идеятын, кини образтарын ылынан, Софронов сахалыы дириҥ иэйиилээх, улахан публицистическай күүрүүлээх, оччотооҕу олоҕу таба сыаналыыр уонна инникигэ ыҥырар айымньыны суруйбута. Софронов өрүһү лиэнтэнэн дьүһүннээн хоһуйууну саха поэзиятыгар бастаан киллэрбитэ. Кини Ленаны бу курдук хоһуйар: <poem>Көҥүллүк күөгэйэн Лиэнтэлии тэнийэн Унаара устаргын Уруйдаан туойабын! (60—354)</poem> Кэлин советскай поэттар лиэнтэни образка киллэриилэрэ үксээн уонна элбэх өрүттэнэн испитэ. Эллэйгэ Лена көннөрү лиэнтэҕэ эрэ холуллубат. Киниэхэ Саха сирэ кэрэ кыыс, ол кыыс лиэнтэтэ — Лена. «Кыыс кыраай лиэнтэтэ буолаахтаан үөскээбит Элиэнэ мөһүүрэ ууларын сүүрдэр» (89—210). Баал Хабырыыс хайаттан түһэр күрүлгэн уутун эмиэ лиэнтэҕэ холуйар: «торҕо күөх лиэнтэлии күлүмнээн, тохтон сыыйыллар күрүлгэн» (4—225). Тимофей Сметанин Ленаны эмиэ лиэнтэҕэ холуур гынан баран, Лена киниэхэ «санааҕа кэтириир үөрүү лиэнтэтинии саймаара кэҥиир». Оттон сэрии алдьархайа, траур хара лиэнтэ буолан, өйгө-санааҕа сөрүөстэр: «ханнык да кэпсэтии түмүгэр хап-хара лиэнтэнэн туой сэрии сөрүөстэр» (55—35). Тимофей Сметанин лиэнтэ обраһын киһи ис психологическай санаатын көрдөрөн туттар. Сахаҕа «бырдах» диэн тыл баарын үрдүнэн «кумаар» диэн тыл нууччаттан киирбитин холобурга аҕалан туран, Кулаковскай саха тыла ылынымтыатын бэлиэтээбитэ, Кини кумаарынан образтааһыны айымньытыгар туттубута: «оҥоойу кумаар курдук оҕо эдэр дьон... оонньууга туола түстүлэр» (44—235). А. Софронов итинник дьүһүннээһини сайыннаран, туохтуур форматынан биэрбитэ. «Ырыаһыт Бүөтүр Черныхха» хоһоонугар кини суруйар: «ыарыһах бэйэҕин кымаардаабакка,.. ыардьиппэ санааҕын,.. эргэрбэт диэн бэйэлээх эгэлгэ хоһоон оҥорон тэлгэттиҥ» (60 — 114). «Кымаардаабат» диэн кыһаммат, аахсыбат, ула-хаҥҥа уурбат диэн этиилэргэ чугас суолталаах тыл буолар. «Хомуок» (комок) диэн киирии тыл «мөчөкө» диэҥҥэ чугас суолталаах. Ол эрээри бу тылы норуокка үксүгэр мээккэ бурдук мөчөкөлөһө хаппытын (хомуохтас-пытын) этэргэ тутталлар. Ону А. Софронов абстрактнай өйдөбүлгэ киллэрэн, образ оҥорон турар: «хомуоктаспыт санаабыттан хоҥноруттан холбоспут хобун холобурбун хоһооммор холбуубун» (60—334). «Хомуоктаспыт санаа» диэн кини ыар санаа баттаабытын, өй-санаа тууйуллубутун туһунан хоһуйан этэр. Оттон поэт буруйа суох хаайыыга хаптара сытар киһини бу курдук дьүһүннүүр: «дьааһыкка хааттарбыт, таракаан курдук сананан,... сассыҥым сабыллан,.. сыҥ-сааран сытабын» (60—337). «Дьааһыкка хаайтарбыт таракаан курдук сананыы» олох саҥа дьүһүннээһин. Оттон чохуну, баҕаны кытта сэргэ хомурдуос куһаҕаны, мөлтөҕү холобурдааһыҥҥа уруккуттан да туттуллара буолан баран, «холбуйаҕа кутуллубут хомурдуоска» холонуу эмиэ да уратылаах этии буолар. Үөһэ аҕалтаабыт сорох чахчыларга олоҕуран, маннык санааны этиэххэ сөп. Кулаковскай, Софронов сүнньүнэн фольклор поэтикатыгар тирэҕирдэллэр даҕаны национальнай дьүһүннээһини салгыы сайыннарыы, байытыы суолунан барбыттара. Ол эрээри кинилэр урукку поэтическай үгэстэри улаханнык уларыппатахтара, син-биир күннээҕи олоххо-дьаһахха туттуллар киирии терминнэри, тыллары образка туһаналлара. Кинилэр поэтическай ойуулааһыннарыгар нуучча классическай литературатыттан бэйэтиттэн сабыдыал кичим этэ<ref>Кулаковскайы, Софроновы биирдиилэрин туспа ылар буоллахха, кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар эмиэ уратылаһаллар. Бастакы поэт фольклорга ордук чугас буоллаҕына, иккис поэт хоһоонун поэтическай дьүһүннээһинэ, тас тутула, стилэ фольклортан арыый сыҕарыйбыта биллэр.</ref>. Тоҕо оннук буолбута өйдөнөр. Үөрэх, интеллектуальнай сайдыы киирбэтэх биитэр киэҥник киирэ илик, бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэр культуралаах тус-туспа социальнай араҥаларга хайдыспатах омукка суругунан литература бастаан үөскүүрүгэр төрөөбүт фольклортан атыҥҥа сүрүннээн тирэҕирэр кыах суоҕа. Бастакы поэттар фольклор образтыыр, ойуулуур үгэстэригэр тирэҕирэн айбатахтара буоллар, кинилэр айымньыларын оччотооҕу үлэһит норуот халыҥ араҥата өйдүө суох этэ. Кулаковскай уонна Софронов сүнньүнэн фольклор үгэстэригзр олоҕурбут дьүһүннээһиннэрэ кинилэр поэт быһыытынан мөлтөхтөрүттэн, биитэр бэйэлэрин соруйан «төрөөбүт ыырдарынан» хаарчахтана сатаабыттарыттан, консервативнайдарыттан төрүттэммит буолбатахтар. Хата, бу оччотооҕу олох сайдыытын закономернай көстүүтүн, биһиги суругунан литературабыт үөскээбит уратытын курдук өйдөнүөх тустаах. Кулаковскай уонна Софронов фольклор үгэстэригэр олоҕурбут дьүһүннээһиннэрэ кинилэр айьшньыларын норуокка тиийимтиэ, демократичнай оҥорбута. Ити өттүнэн Кулаковскай уонна Софронов кэмнэрэ — биһиги литературабыт сайдыытын бастакы тумнуллубат кэрдииһэ буолар. Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр ордук улахан уларыйыылар Улуу Октябрьскай социалистическай революцияттан бэттэх, атыннык эттэххэ, Советскай кэмҥэ, социализм кэмигэр тахсаллар. Общество олоҕор бүтүннүүтүгэр буолбут тосту өҕүллүү поэзия ойуулуур-дьүһүннүүр ньымаларыгар да сабыдыаллаабат буолуох туһа суох. Патриархальнай-феодальнай олох социалистическайга кубулуйар, эргэ итэҕэллэр, аныгы кэмҥэ дьүөрэтэ суох эргэ үгэстэр быраҕыллаллар, норуоту бүтүннүүтүн үөрэхтээһиҥҥэ, аныгылыы ис хоһоонноох культураҕа үмүрү тардар үлэ күүскэ ыытыллар; урут ким да үөйбэтэх-ахтыбатах саҥа тэрээһиннэрэ үөокүүллэр. Бу кэмҥэ нуучча демократическай, социалистичеокай культуратын үтүө сабыдыала хаһааҥҥытааҕар да күүһүрэр. Саха профессиональнай искусствота үүнэр, сайдар. Ити барыта норуот эстетическэй көрүүлэригэр уларыйыылары киллэртиир. Саха суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ икки үөскүүр, сайдар төрүттээхтэр: бастакынан, бэйэтин төрүкү национальнай үгэстэригэр олоҕуруу, олору байытыы; иккиһинэн, нуучча литературатын, тылын, культуратын сабыдыалларынан урут билбэтэх саҥа көстүүлэри, объектары туһаныы. Фольклорга туһаныллыбатах биитэр бэрт кыратык туһаныллыбыт «олохтоох» объектар, көстүүлэр советскай поэзия дьүһүннээһинигэр күүскэ киирдилэр. Холобур, буурҕа, этиҥ, муора, өрүс, сүүрүк, долгун, дьүкээбил уота уо. д. а. Уу эйгэтэ Кулаковскай, Софронов дьүһүннээһиннэригэр кыратык «иирбитин туһунан ахтан турабыт. Этиҥ, силлиэ Софронов хоһуйууларыгар кииртэлзэбитин эмиэ этэр наадалаах. Кини «Этиҥнээх ардах»; «Силлиэ» диэн хоһоонноругар революционнай охсуһуу уорун-кылынын ойуулаан көрдөрбүтэ. Поэт «сир симэҕин сиҥнэритэ сынньар», «сэбирдэҕи, сиппэҕи... үөһэ-аллара өрүкүтэр», «үгүһү үнтүрүтэр», киһи билбэтэх күүстээх силлиэтэ, тобураҕа турбутун сөҕөр-махтайар, онтон чаҕыйар даҕаны. Бастакы хоһооҥҥо этиллэр: <poem> — Ок-сиэ ньии оҕолоор, Олоҕу уларытарга Улахантан олохтоммут, Киэҥтэн кэскиллэммит, Айыыны-хараны аччылыырга Анарааттан анаттарыылаах Алдьархайдаах ардах Аан дайдым үрдүнэн Ааҥнаан ааспыт эбит ньии. Иккис хоһооҥҥо ааҕабыт: Ардьаалы, ааттатай ньии! Аныһыйдаҕа баҕас Тугун алыһай... Сипсийдэҕэ баҕас Тугун сибиэнэй... Тыалырдаҕа баҕас Тугун сытыытай!.. (60—192, 326)</poem> Буурҕа, холорук, муора, долгун саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр күүскэ киириилэрэ Улуу Октябрьскай социалистическай революцияны, кылаас охсуһуута тыҥааһынын, саҥа олоҕу тутуу күүрээнин кытта ситимнээх. Улуу социальнай уларыйыылар, революционнай тосту өҕүллүү кэмнэрэ бэйэтигэр сөптөөх саҥа образтары, символлары, ойуулааһыннары эрэйэр. Буурҕа, силлиэ, холорук, этиҥ, чаҕылҕан, муора, долгун курдук, айылҕа модун көстүүлэрэ айымньы активнай компоненнара буолаллар. Айылҕа ити көстүүлэрэ саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр күүскэ кыттыыларыгар нуучча литературатын опыта үтүө холобуру көрдөрөр. Пушкинтан, Лермонтовтан Горькайга диэри образка улам күүскэ киирэн испит буурҕа, силлиэ, муора, долгун нуучча поэзиятын сүрүн лейтмотива бублбуттара. Бу көстүүлэр саха советскай литературатын төрүттээччи, революционер, ленинец П. А. Ойуунускай поэзиятыгар аан бастаан күүскэ киирбиттэрэ. Ойуунускай өссө 1917 сыллаахха суруйбут «Таатта оҕото Дьаральжтыйа Былатыан» диэн биир эрдэтээҕи хоһоонугар: «Араат байҕал уотунан умайар уу долгунун, күөх халлаан көстөр күөх көхсүн көрөн туран, сытыы сындыыс сырыыта сырыылаах өй-мэйиибинэн өйдөөн турдум, үтүө доҕоттоор!» — диэбиттээх. «Муораны тобугунан, халлааны хабарҕатынан» харса-хаан санаалаах уол оҕо литератураҕа киирбит эбит диэх курдук. Ситинтэн ыла кини революционнай поэзиятыгар буурҕа, этиҥ, чаҕылҕан, муора модун баала кыттыспытынан бараллар. «Санаа» диэн хоһоонугар пролетариат улуу революцията бу курдук образтанар: <poem>Өрөгөйдөөх революция Өркөн төленө саластаҕына, Өрө түллэн дьалкыйдаҕына, Уоттаах улуу күүһүнэн Общество урукку олоҕун Уйаҕас уйата долгуйар... Кыайбыт кылаас обургу Кыайыыттан кыайыыга Өрө суүрэн тахсан Өрөһөлүү анньан истэҕинэ, Хаппытаал, хабала, хаатырга Хампарыта охсулла түһэллэр. Дибилийэр элбэх уулаах Дириҥ далай обургу Кэрис бараан дьүһүннэнэн, Кэтит иэнэ ытыллар. Баараҕай байҕал барахсан Баала баллырҕаччы охсуллар, Өлгөм өрөгөй күүһэ Өрө түллэн мэҥийэр. Сир, халлаан икки, Силлиэ ытыйбытын курдук, Титирии, ньиргийэ, тураллар. (36—104)</poem> Автор общество олоҕун айылҕа көстүүтүн кытта дьүөрэлиир поэтическай параллелизмы айар. Революция муҥутааһына сири-халлааны титирэтзр акыйаан силлиэтин ойуулааһынынан түстэнэр. Ойуунускай революционнай охсуһуу буурҕатыттан, силлиэтиттэн кыратык да дьулайбат, чаҕыйбат, хата ордук күүһүрэригэр баҕарар. Кини: «Түөрт сүллэр этиҥ дүрбүйдэр дүрбүйдүн! Сааллар чаҕылҕан дапсыйдар дапсыйдын!» — диир. Ити этэрэ «Пусть сильнее грянет буря!» диэн М. Горькай этиитигэр уруулуу. Ойуунускай «сэтинньи сэттистиир күүрээннээх күнүгэр... сир ийэ үрдүнэн силлизлээх холорук силлиэрэн-боллоорон ытыллан тахсыбытын» дорҕоонноохтук уруйдуур-айхаллыыр. Бу силлиэ баай былааһын, батталы «түҥнэри ытыйар, күөрчэхтии көтүтэр», баттаммыт-атаҕастаммыт үлэһит норуот, эн, бу силлиэттэн чаҕыйыма, «кэннигинэн кэхтимэ», хата «биитэр мин, биитэр эн — биирдэспит кыайдын диэн өрөгөй өлөрсүү өһүөнэ үрдээтин...», «бары сир баһынан баттаммыт баргыйдын..!» — диэн поэт уоттаахтык-төленнөөхтүк охсуһууга ыҥырар. Коммунист партията, рабочай-бааһынай армията үүнэн-үрдээн иһиилэрэ Ойуунускайга акыйаан баалынан образтанар: «Балкыырдаах байҕалым баалланарын курдук, бассабыык партия барҕаран таҕыста... Үллэр долгун курдук, үлэһит сэриитэ үксээтэ үрдээтэ» (36— 42). Киһи обществотын олоҕо — дьалхааннаах муора («Ильич өллө» диэн бу муора курулуур»), революция, гражданскай сэрии күннэрэ — «дирбиэн-дарбаан», «тибиилээх-тиһиктээх», «саталаах-саргылаах» күннэр. Революция кыһыл партизана Мэхээчэ, олоҥхо бухатыырын курдук, айаннаах: «Аҕыс тараҕай Дьааҥы арҕаһыттан күдэн туман оргуйан, буурҕа курдук ытыллан, аттаах киһи күлүгэ таҥнары түһэн иһэрэ» (42— 209). Россияҕа Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайбытын кэннэ капиталистическай дойдуларга кылаас охсуһуута өссө ордук сэтэрбитин поэт эмиэ буурҕанан образтаан көрдөрөр: «аан дайды адаардаах арҕаһын саалыгар... уйулуу оргуйар холорук ытыллар, уот тырым чаҕылҕан тоһуттан чаҕыллар» (36—44). Онон, Ойуунускайга хабыр кылаас охсуһуута барыта буурҕаҕа, холорукка холуллар; «билиҥҥи биһиги бириэмэбит... коммуна олоҕун мөккүөрэ, холорук буурҕа ытыллыыта» диир кини. Революционер өйө, дууһата буурҕанан туолар, «санаата сата буурай оонньуур». Революция ырыата, музыката, революционнай поэт айымньыта — барылара буурҕалаахтар (36—45, 78, 176). Эйэлээх социалистическай тутуу күүрээнэ, стахановтыы үлэ муоралыы «куугунуур», «этиҥнии лиҥкиниир». Манна биһиги Ойуунускай муораны бэйэтин, ордук Хара муораны, сахаттан ким-хайа иннинэ хас да айым-ньытыгар анаан-минээн хоһуйууларын («Байҕал таптала», «Муора», «Бырастыы»), муора кини күүһүн көтөҕөрүн, кини революционнай-романтическай поэзиятыгар, кини характерыгар бүтүннүүтүгэр дьүөрэлээҕин тустарынан этэ да барбаппыт. <poem> Мин тылым — мин тохтор тойугум... Харака муорака саалыгар, Харылыы баргыйар баалыгар Уһуллан-уоҕуран уүмлтүтэ, Умайар урсуҥҥа күлбүтэ (36—176)</poem> диэн поэт мээнэҕэ эппэтэҕэ. Сахалыы хоһуйар кыахтары кэҥэтэр ити аҕыйах холобуртан да көрдөххө, П. А. Ойуунускай биһиги поэзиябытын идейнэй эрэ өттүнэн буолбакка, эстетическэй өттүнэн эмиэ быдан инники сайыннарбыт дьиҥнээх новатор-поэт буолар. Чуолаан буурҕа, муора уо. д. а. айылҕа модун көстүүлэрин айымньы образтааһыннара оҥорууга Ойуунускай үөрүйэхтэрин биһиги элбэх талааннаах поэттарбыт кэлин салгыы сайыннарбыттара уонна сайыннара тураллар. Холобур, 1920-с сыллар иккис аҥардарыгар литератураҕа кэлбит эдэр поэттарга, Эллэй этэринии, Ленин комсомолун «ньиргиэрдээх долгуна санааларын туруоран», бу тема ыччаттарга «туойар муоранан буолбута». Итинтзн ыла туох элбэх, киэҥ, муҥура биллибэт барыта, нуучча литературатыгар буоларын курдук, муоранан образтанар буолан испитэ. Колхоз үүнүүлээх бурдугун бааһыната, оттуур ходуһата, советскай но-руот бүттүүнүн бас билиитэ буолбут, уйаара-кэйээрэ биллибэт күөх тайҕа тыабыт — барыта «муоралыы долгуйаллар», саҥа олоҕу тутар советскай ыччат хоодуот сүрэҕэ «муора курдук, эппэҥнии долгуйа бааллырар». Муораны, муора баалын кытта сэргэ олох сайдыы-тын тэтимин өрүһүнэн, өрүс, үрэх сүүрүгүнэн, сааскы уунан образтааһыннар үөскүүллэр. Тыа дьоно, «сааскы уу дьырылыы сүүрэн түмсэрин курдук», колхозка «киирэллэр, улуус, нэһилиэж аайы бастакы бүттүүн үөрэхтээһин оҕолоро, пионердар «долгун курдук куу-гунууллар, сүүрүк курдук чарылыыллар...», көҥүл советскай ыччат «бүтүн дойду устун чобоо долгун кур-дук туран хаамсар», «Россия диэн ааттаах сир модун өрүһүгэр кыттан остуоруйа дьоллоох суолунан Саха өҥ үрэҕэ устар». Муораны, буурҕаны, өрүһү образка кэлин ордук чопчу киллэрэр буоллулар. Гитлеровскай Германияны кыайыы кэнниттэн сэрии иккис көрдүгэнэ буолбут имтериалистическай Японияны урусхаллыыр сорук турбутугар Т. Сметанин охсуһууга үөлээннээхтэрин ыҥыран, маннык тыллары эипитэ: <poem>Охсуһуулаах кэмҥэ төрөөбүт Уол оҕо доҕорум.., Көҥүл-дьол сүрэҕин хаһыытын, Санаа ыар сибиниэһин Тайфун гынан силлиэрдиэх эрэ Япон сиригэр (55 — 70)</poem> «Тайфун» төрдө кытай тыла. Акыйааҥҥа, экватор чугаһыгар үөскүүр Японияҕа бэркэ биллэр буурҕаны (циклону) ити курдук ааттыыллар. Бу тыл сахаҕа нууччаттан кэлбитэ. Япон империализмын урусхаллыыр босхолонуулаах сэриини поэт, үрдүттэн буурҕанан, муоранан буолбакка, чуолаан тайфунунан, Чуумпу акыйаан уутунан дьүһүннээһиҥэ ордук табыгастааҕа көстөн турар. Уу эйгэтинэн дьүһүннээһиҥҥэ Эллэй чопчу национальнай географическай уратылары үгүстүк туһанар. Кини казах норуотун босхолонуулаах хамсааһынын сирдьитэ Амангельды Имановы хоһуйарыгар Арал күөл обраһын туттар: «Араал байҕал баалыныы аймаммыта Амангельды» (89—199). Саха сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа актыыбынайдык кыттыбыт латыш норуотун чулуу уолаттарын — К. Байкаловы, И. Строду, Я. Крумины — хоһуйарыгар поэт Балтийскай муора долгуннарынан образтыыр (95—52). Советскай поэзияҕа сулус, кустук, дьүкээбил уота, ардах эмиэ араас ойуулааһыҥҥа киирэр буоллулар. Манна эмиэ нуучча литературатын сабыдыала баар. Холобур, «дьол чолбон сулуһа», «көҥүл, дьол сулуһа» диэн этиилэр нуучча литературатын сабыдыалынан үөскээбиттэрэ чахчы (А. С. Пушкиҥҥа «звезда пленительного счастья» диэн баара дии). Өҥү туттууну ылар буоллахха, кыһыл өҥ, урут эппит курдук, нуучча пролетариата күөдьүппүт охсуһуутун сабыдыалынан, революция өҥүн быһыытынан биһиги литературабытыгар күүскэ киирбитэ, биһиги таптыыр өҥмүт буолбута. Онон бйһиэхэ бэйэбитигэр баар, былыргыттан билэр да көстүүлэрбит, объектарбыт (муора, буурҕа, сулус, дьүкээбил уота, кыһыл өҥ уо. д. а.) поэзия актыыбынай дьүһүннээһинэ буолууларытар нуучча литературата, культурата, нуучча норуота көҥүл иһин революционнай охсуһуута үтүө сабыдыаллаах. Нуучча литературатын дьүһүннээһиннэрэ уонна нуучча литературатынан эргийэн кэлэр интернациональнай үөрүйэхтэр саха советскай поэзиятыгар киириилэрэ улам элбээн иһэр. Маны барытын хабан, системалаан көрөр уустук. Холобур, «көбүөрү» образка киллэриини ылыаҕыҥ. Маны бастаан өссе эрдэтээҕи поэттар туһаммыттара, Кулаковскайга «күөх көбүөр хонуулар», Софроновка «күөх көбүөр от», «көбүөрү тэлгэппит курдук, көҕөрөн көстөр хонуулар» диэн этиилэр бааллар. Манна кинилэр сайыҥҥы сибэккилээх хонууну дьүһүннээн хоһуйаллар. Оттон кэлин, советскай поэзияҕа көбүөрүнэн хоһуйуу хайдах киирбитэй? Коммунист партията үлэһит норуот дьоллоох олоҕун тэрийбитин Эллэй бу курдук хоһуйар: <poem>Бөкчөйбүт систэри көннөрдө, Самныбыт саргыны көтөхтө, Ханнык да үөрбэтэх өтөххө Тэлгэттэ дьикти бэрт дьол, үөрүү Дьэрэкээн көбүөрүн. (89 — 222)</poem> Манна поэт бар-дьон олоҕо ойуччу тупсубутун көбүөрүнэн тэгилитэн эппитэ дириҥ түмүктээһиннээх образ буолан тахсар. «Манньыаты» Кулаковскай кыраһыабай кыыһы хоһуйарыгар киллэрбитин үөһэ ахтан турабыт. Оттон советскай поэзияҕа манньыаты атын образтааһыннарга эмиэ тутталлар. Эллэй күһүҥҥү айылҕа көстүүтүн бу курдук хоһуйар: <poem> Күһүн. Хагдарыйбыт хатыҥнар Сэбирдэхтэрин тыал ыһан, Тулаларын манньыат харчынан Ыһыахтыы турар курдуктара. (95—29)</poem> Биллэн турар, саха литературата революция иннинэ киирбит дьүһүннээһиннэри кэҥэтиинэн эрэ муҥурдаммат. Урут, Советскай былаас иннинз саха хаһан да үөйбэтэх-ахтыбатах ахса биллибэт элбэх саҥаттан саҥа образтааһыннара нуучча литературатын сабыдыалынан үөскээтилэр уонна үөскүү тураллар. Биһиэхэ «знамя», «барабаан», «набаат» уо. д. а. тыллар революцияны кытта тэҥҥэ кэлбиттэрэ. Кинилэр сирэй бэйэлэрин суолталарыгар туттуллалларын таһынан, улам-улам араас образтааһыннарга киирэр буоллулар. Советскай Союз — буурҕаттан иҥнибэккэ айанныыр модун хараап, ол хараап «Ленин знамята кынаттаах» (89—185). Айылҕа көстүүтүн знамянан образтааһын эмиэ баар. <poem> Онно намтыы кыыһаллар Поэзия былыттар, Буурҕаҕа көтөн ааһар Знамяны санаталлар. (19—35)</poem> Былыты знамяҕа холуйуу, бу революция знамятын обраһа, революция идеята советскай киһи өйүгэр-сүрэҕэр күүскэ иҥмитин туоһулуур. Норуоту сирдиир, охсуһууга ыҥырар, охсуһууну күөртүүр революционнай поэзия — барабаан, набаат, куолакал, фонтан, маяк. Ол курдук, Эллэй этэринэн, советскай поэт ырыата — «барабаан, набаат эрэйи эһэргэ», Маяковскай айымньыта — «туйгун тойук фонтана», «барыктан сырдыкка ыҥыртыыр банаардаах маяк», оттон Лермонтов — «поэзия куолакала». Улуу Москва куорат — факел, банаар, маяк. «Аан дойду сырдык банаара — аар-ытык Москвам»; «Октябрь умуллубат факела — эн бааргын улуу Москва!» (92— 214,254). Советскай Союз — хараап, аал; Ленин — кини капитана. «Биһиги аалбыт биирдэ да мунуо суоҕа, кини капитана — Киин Комитет сирдьитэ, улуу учууталбыт Ленин..» (136—105). Оттон бүгүҥҥү Саха сирэ — ол модун хараап «биир маҥан баарыһа»(13—63). Советскай олох — аал, советскай киһи — матрос: «Үйэм, олоҕум аалыгар биир матрос этим мин» (18—23). Арыт поэт сүрэҕэ, «аал буолан, сайын тыырар Лена урсунун» (14 -5). Саха советскай поэзиятын дьүһүннээһинигэр дууп, сад, оҕуруот, роза, соловей элбэхтик киирдэ. Советскай Союз — чэлгийэ үүнэр модун дууп, кини олоҥхоҕо этил-лэр Аал-Луук маһы майгынныыр гына ойууланар. <poem> Тимиртэн лабаалаах дууп мастыы, Үлэһит, бааһынай аймахтыын, Дирбийэ үүнэҕин, мин дойдум, Коммунист сирдьиттээх Союһум! (89—120)</poem> Арыт Советскай Союз — «дьиктилээх сад», «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ сада», арыт Саха сирэ эмиэ «сайдыылаах садынан», «отонноох садынан» образтанар. Советскай киһи «сири, сад курдук, симиир». Оҕуруотунан дьарыктанар буолбуттан ыла оҕуруот астарын образка киллэрии элбээтэ. Күннүк Уурастыырап айымньым аҕыйах диирин оннугар, «оҕуруоппар үүнүүм кэмчи» диэн тэгилитэн этэр. Оттон И. Гоголевка «агроном кыысчаан имэ, килбигийэн, үүннэрбит помидорун курдук кэйэр» (14—38). Бу ураты саҥа образтааһын. Урут кыыс иҥин (иэдэһин) күҥҥэ, кыһыл көмүс манньыакка холуйар эбит буоллахтарына, бу сырыыга эдэркээн агроном кыыс кытарбыт иэдэһэ бэйэтэ «үүннэрбит помидорун курдук кэйэр». Оттон дьахтар уоһун роза сибэккигэ холуйуу эмиэ саҥа. Ойуунускай этэр: «Обуйук уостара — умайар оруоса!» (36—75). Биһиэхэ күөрэгэй, көлүөс, ымыы курдук хоһооҥҥо киирбит ырыаһыт чыычаахтар баалларын үрдүнэн, нууччаттан соловей эбии кэллэ. Соловей образка туттуллуута күөрэгэйгэ майгынныыр диэххэ сөп. Син-биир күөрэгэй курдук, соловей — кэрэ куоластаах ырыаһыт, поэт, музыкант. Ол гынан баран соловей үксүгэр соҕуруу дойдулар идэлээхтэрин образтыырга туттуллар. Композитор Грант Григорян туһунан этиллэр: «Соҕуруу итии сир соловей чыычааҕа, эн көтөн кэлбитиҥ бу тымныы тайҕаҕа» (92—242). Арыт саха ырыаһыт кыргыттарын соловейга холуйуу эмиэ баар. <poem> Оо, Сахам сиригэр Ырыаһыт кыргыттар, Кыҥкынас куоласкыт кэрэтиэн! Санаатым манна суох Соловей чыычаахтар Эһиги эбиккит эбээт,— диэн. (94—99)</poem> Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр өссө революция иннинэ ырай, аат (ад), аанньал киирбиттэрэ. Советскай былаас саҕана храм, люстра, арфа, орган, флейта, ордук Аҕа дойду сэриитин сылларыттан бэттэх армия, фронт, тыл, маршал, орудие, снаряд, сэрии кэнниттэн эйэ иһин охсуһуу күүһүрбүт кэмигэр холууп уо. д. а. элбэх саҥа объектар киирдилэр. Биһиги поэзиябытыгар Илья Муромец, Тарас Бульба, Онегин, Демон уо. д. а. нуучча литературатын образтара, Прометей, Колумб, Робинзон, Муза, Пегас, Орфей уо. д, а. интернациональнай образтар, Крым, Кавказ, Волга, Москва, Ташкент, Бородино уо. д. а. аатырбыт куораттар, географическай ааттар киирдилэр. Ити элбэх киирии образтар үксүгэр нуучча литературатыгар хайдах баалларынан эбэтэр олорго майгын-натан туттуллаллар. Холобур, «храм» диэни ылыаҕыҥ: «эн тэлэйбитиҥ дьолуҥ аанын — искусство килбиэннээх храмын» (57—27). Манна «храм искусства», «храм муз», «храм науки» диэн нууччаҕа этиллэринии бэриллэр. Ол эрээри туохха эрэ дириҥник сүгүрүйүү суолтатыгар храмынан образ-тааһыны саха поэттара атыннык эмиэ тутталлар. <poem>Айылҕам бу халыан храмыгар Мин көрбүөччү харахтанабын. (20—122) Умайдын олох храмыгар Умуллубат сырдык чүмэчи. (55—74)</poem> Бу саха поэзиятыгар сонун хоһуйуулар. Холобур, айар-тутар советскай норуоттар дьоллоох олохторун храмҥа холуйуу, биһиги санаабытыгар, бэргэн. Норуот баттана-үктэнэ олорор сордоох олоҕун поэт, бука, ити курдук этиэ суоҕа эбитэ буолуо. Бу холобурдарга биһи киирии объектары айымньылаахтык поэтическай образ оҥорон кэбиһиини көрөбүт. Биһиги саҥарар тылбытыгар, ырыабытыгар нуучча сомоҕо домохторо үгүстүк киирэллэр. «Көмүс илиилээх» (золотые руки), «маҥнайгы хараҥаччылар» (первые ласточки) диэннэр уо. д. а. ис хоһоонноро да, тас формалара да уларыйбакка сылдьаллар эбит: «көҥдөй тиит хаачырҕаата, көмүү ырыатын ыллаата» (55—139); «кубаларын хоһооннорун хоҥкуначчы туойбут диэмэҥ» (17 -438). «Көмүү ырыата» (панихидная песня), «куба хоһооно» (лебединая песня) диэннэр эмиэ нууччаттан киирбит сомоҕо домохтор буолаллар. Балартан иккиһин өссө 1928 сыллаахха А. И. Софронов бастаан саха тылыгар киллэрбит эбит (60—430). Кини маны «ырыа быстыыта хоһоон» диэн тылбаастаабыт. Онтон кэлин ким эрэ тиһэх айымньытын, талаан, дьоҕур бүтэр тиһэх күөрэйиитин «кубатын хоһооно» (тойуга) диэн калька оҥорон этэр буолбуттар. Арыт сахалыы этиини нуучча тылын сабыдыалынан үөскээбит этиини кытта сэргэстэһиннэрэ туттуу баар. Оннук сэргэстэһиннэриилэри, холобур, Т. Сметанин хоһоонноруттан булуохха сөп. <poem> Өлөн иһэн Өйдөммүтэ эһэ: Этинэн хаанынан, Бүтүн олоҕунан Эппит тылы кэһиигэ Эппиэттииллэр эбит диэн. (54—78)</poem> «Этинэн-хаанынан» диэн дьиҥ сахалыы этии, оттон «олоҕунан эппиэттээһин» (поплатиться жизнью) диэн нуучча тылын сабыдыалынан үөскэтиллибит этии. Биитэр маннык холобуру ылыаҕыҥ: <poem>Сэрии хааннаах Сценатын быыһын Аан маҥнай аһааччыларынан Фашистар этилэр. Илбис дьиикэй ырыата Фашист сириттэн куйаарара. (55—67)</poem> «Сэрии сценатын быыһын аһыы» — сахаҕа саҥа образ. Нуучча тылыгар «сцена гибели», «выступить на сцену истории», «под занавес тумана», «приподнять завесу» уо. д. а. «сцена», «занавес» диэн тылларынан тэгилитэн этиилэр элбэхтэр. Олору айымньылаахтык туһанан, поэт «сэрии сценатын быыһа» диэн образтааһыны киллэрэр. Ону кытта «илбис дьиикэй ырыата» диэн этиини сэргэстэһиннэрэр. Бу кэнники образтааһын саха бэйэтин «илбис кыыһын ырыата» диэниттэн тахсар. Сахаҕа урут «уһун тыл» диэн этиллибэт этэ. Арай нууччаҕа «длинный язык» диэн буолары-буолбаты элбэхтик лахсыйары, тылга тииһиини этэллзр. Онон поэт И. Гоголев маннык хоһуйара эмиэ нууччаттан сабыдыаллаах буолуо: «Таҥас кылгас лоскуйуттан кылгас таҥас тигиллэр. Тоҕо кылгас санааттан уһун тыллар төрүүллэр?» (13—95) Былыргы гректэртэн төрүттээх искусство таҥаратын Муза обраһа саха поэзиятыгар арыт кыталык доҕуһуоллаах буолар эбит. Кини «кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» көстөр, «кыталык кыҥкынас ырыатынан ыҥырар» (89—341). Арыт кини көмүс кынатынан хомус тылын таарыйан, «дьикти дорҕоону таһаарар». <poem>Биирдэ иэйэр Муза көппүтэ Сайсары киэҥ тулатынан, Эргэ хомус тылын тарпыта Алҕас көмүс кынатынан (65—293)</poem> Искусство таҥарата Муза ити курдук «сахатыйбыт». Демоны бастаан саха -поэзиятыгар киллэрбит Кулаковскай кинини «Абааһы (үөһээ бөҕө өһөгөйдөөх санаалаах үөдэн уола сордоох Уот Уорумтаҕай)» диэн тылбаастаабыта. Кулаковскай «сахатытан» тылбаастааһына оччотооҕу дьоҥҥо ордук өйдөнүмтүө этэ. Советскай былаас саҕана норуот үөрэҕирбитин, өйө-санаата кэҥээбитин, биһиэхэ нуучча культуратын, литературатын сабыдыала күүһүрбүтүн кэннэ бу образ сирэйинэн кҥирэр буолта. Таллан Бүрэ «Уолан Эрилик» диэн поэматыгар ааҕабыт: <poem>Ол этэ — өлүүгэ өргөстөммүт, Үҥэр таҥараларыгар өстөммүт, Самныы-кыайыы демона, Сайсары төлөннөөх уолана, Уолан Эрилик!..</poem> (65—343) Демон манна тыл көһөрүллүбүт суолтатыгар, тэгилитэн, образтаан этии быһыытынан туттуллубут. == Быһаарыылар == <references/> </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] 22a3u93li90yhbrpckqc6ify4d0o6hv 10114 10113 2026-08-10T08:59:32Z Dliavib 2204 10114 wikitext text/x-wiki {{header | title = Бэһис глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Төрдүс глава|Төрдүс глава]] | next = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | notes = }} <div class="text"> == Бэһис глава. САХА ПОЭЗИЯТЫН ДЬҮҺҮННҮҮР НЬЫМАЛАРЫН САЙДЫЫТА == Саха тылынан айымньыта баайын, күүстээх уус-уран образтардааҕын туһунан чинчийээччилэр үгүстүк суруйаллар. «Олоҥхо дьикти кэрэ поэзиятын туһунан кэпсииртэн сылайыа суох курдукпун»,— диир саха тылын, фольклорун үөрэппит С. В. Ястремскай (156—9). «Сахаларга дьиҥнээх ырыалар да, дьиҥнээх ырыаһыттар да бааллар», кинилэр «ыллааһыннарын ньымата олус ураты уонна Европа киэниттэн букатын атын»,— диэбитэ этнограф, суруйааччы В. Л. Серошевскай (140— 590). «Киһи сүрэҕин иэйиитэ араастаан да этиллэр эбээт!..», «Сахалар кэрэтик хоһуйарга, биһиги өйдүүр-бүтүнэн буолбатаҕын да иһин, улахан дьоҕурдаах дьон»,— диэн суруйар В. Г. Короленко (29—42, 299). Кини этэринэн, саха ырыата, «Эол арфатын курдук», хас тыал сиккирээһинигэр, тыйыс айылҕа хас хамсааһыныгар, тулалыыр олох хас ибир гыныытыгар — барытыгар улгумнук хоруидуу охсон, дуораһыйан, төрөөн-үөскээн тахсар «туох эрэ туспалаах сааһыланыылаах», «эмиэ бэйэтин туһугар кэрэлээх» ырыа. Саха ырыата тулалаан турар айылҕаны, норуот олоҕун-дьаһаҕын кытта дьикти сөптүк дьүөрэлэһэрин уонна тутатына үөскүүр санааны ураннык биэрэрин Короленко таба бэлиэтээбитэ (29—42, 299). Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит культуралара Лена сүнньүгэр сөп түбэһэрдии хайдах уларыйан испитин биһиги билигин чуолкайдык билбэппит. Сахалар тустарынан бастакы сибидиэнньэлэр аан бастаан нууччалар кэлиэхтэриттэн (XVII үйэ 30-с сылларыттан) эрэ бэттэх сурукка киирэн испиттэр. Оттон сахалар бэйэлэрин тылынан айымньылара ааспыт үйэттэн эрэ ыла сурукка бэлиэтэнэр буолбут. Сахалар культуралара бэрт былыргы түүр төрүттээҕэ кинилэр бүгүҥҥү саҥарар тылларыгар, образтаан, хоһуйан этиилэригэр элбэхтик көстөр. Советскай тюрколог И. В. Стеблева поэтическай айымньылар диэн дакаастыыр тыһыынча сыл быдан анараа өттүнээҕи тааска суруллубут Орхон памятниктарыгар биһиги бүгүҥҥү хоһуйууларбытыгар киһи сөҕүөн курдук майгынныыр этиилэр бааллар эбит. Кюль-Тегин мэҥэ тааһын улахан суругар «бастааҕы хоҥкуппуттар, сүһүөхтээҕи сүгүрүппүттэр» (Башлыҕыҕ йүкүнтүрмис тизлигиг сөкүрмис) диэн хас да сиргэ этиллэр. Ити этии сороҕор «сүһүөхтээҕи...» диэн саҕаланардаах эбит (3—72, 78, 80). Оттон биһиэхэ «хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн», эбэтэр «сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан» диэн үгүстүк этиллэрин билэбит. Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарын суруктарыгар маннык эриэкэс этиилэр эмиэ бааллар: «түүр норуотун иһин түүн утуйбатым, күнүс олорботум» (Түрк будун үчүн түн удымадым күнтүз олурмадым); «түүн утуйуом кэлбэтэ, күнүс олоруом кэлбэтэ» (түн удысыхым кэлмэди күнтүз олурсыхым кэлмэди); «түүн эмиэ уум кэлбэт этэ, олоруом кэлбэт этэ» (түн йэмэ удысыхым кэлмэз эрти олурсыхым кэлмэз эрти); «түүн утуйбакка, күнүс олорбокко» (түн удыматы күн-түз олурматы) (3—84, 100, 104, 113). Биһиги күүскэ үлэлээһини-хамсааһыны, сырыыны сылдьыыны күн бүгүн даҕаны ити курдук этэ сылдьабыт. Үөһэ аҕалыллыбыт хоһуйан этиилэр быдан былыргы кэмтэн билиҥҥээҥэ диэри тас эрэ формаларын буолбакка, ис хоһооннорун кытта уларыппакка кэлбиттэрин киһи бэркиһизн эрэ сөп. Өссө төһө элбэх итинник ситимнэспит бөлөх тыллар оччоттон баччаҕа тиийэн кэлбиттэрэ буолуой?! Аҥардас Кюль-Тегин уонна Тоньюкук мэҥэ таастарыттан биһиги бүгүҥҥү саҥарар тылбытыгар, дьүһүйүулэрбитигэр майгынныыр этиилэри элбэҕи булуохха сөп. «Кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу-дьаҕыл дайды» дэнэр саха фольклоругар. Оттон Орхон суругар «аллараа дьаҕыл сир» (Асра йаҕыз йир) айыллыбытын туһунан этиллэр. Ол аата, аан дойдуну оччоттон (эбэтэр ол анараа өттүттэн) ыла сылгы дьүһүнүнэн хоһуйан этэр буолтар эбит. Былыргы түүрдэргэ дьаҕыллаах сылгы элбэҕэ биллэр. «Кюль-Тегин кыра дьаҕылын миинэн» (Күл Тигин Аз йаҕызын бинип) сэриилэһэрин туһунан эмиэ суруллубут (3—71). Өссө маннык этиилэри ылыаҕыҥ: «суох-дьадаҥы»— йох чыҕань, «сирэ-уута»— йир суб, «хааныҥ уу курдук сүүрүгүрбүтэ» — ханыҥ субча йүгүрти, «уокка-ууга түһэрбэтим» —!ОТ суб хылмадым, «өлө-сүтэ» — өлү йиту, «үлэтин-күүһүн биэрэн» — исиг кучиг бирур, «хара норуот» — хара будун, «кыһыл хааным тоҕунна, хара көлөһүнүм сүүрдэ»— хызыл ханьгм төкти хара тэрим йүгүрти (3—69, 80, 82, 84, 85, 89, 115) уо. д. а. Бу этиилэр биһиэхэ оччо-бачча уларыйбакка билигин да туттулла сылдьаллар. Оттон «дьадаҥы норуоту баай гынным, аҕыйах норуоту үгүс гынным» (Чыҕань будуныҕ бай хылтым аз будуныҕ үкүш хылтым), «үөһэ халлаан баттаабатар, аллара сир тэллибэтэр» (үзэ тэҥри басмасар асра йир тэлинмэсэр), «иһигэр аһа суох, таһыгар таҥаһа суох» (ичрэ ашсыз ташра тонсыз), «халлаан-сир булкуллубутун иһин» (тэҥри йир булҕахын үчүн), «көрөр хараҕым көрбөт тэҥэ» (көрүр көзим көрмэз тэг), «өстөөх-төрбүт төгүрүйэ сиэмэх көтөрдөр курдук этилэр, биһиги сиэҥ этибит» (йаҕымыз тэгирэ учух тэг эрти, биз шэг эртимиз), «синньигэс эрдэҕи (синньигэһинэн) быһа тардар чэпчэки» (йинчгэ эриклиг үзгэли учуз) (3— 70, 81, 83, 91, 94, 99, 101) уо. д. а. этиилэр саха дьүһүннээһинигэр эмиэ чугастар. Былыргы тюүүрдэр «өлбүт» диэни тэгилитэн «көтөн барбыт» (3—78), «арахпыт», «барбыт» дииллэр эбит. «Сылгы сүөһүм, ынах сүөһүм» диэни «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) (143—98, 100, 101) дииллэр эбит. Оттон биһиэхэ «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» дэнэр. Былыргы тюрк үйэтинээҕи киһи уҥуоҕун биир тааһыгар маннык тыллары ааҕабыт: «Эһигиттэн, мин бэйэлээх бэйэм көмүс норуоппуттан (күмүш будунум),—-о муҥум!—араҕыстым» (143—99). Ити аата, туох үчүгэйи, кэрэни, күндүнү, сыаналааҕы барытын оччоттон көмүскэ тэҥнииллэр, «көмүс» диэн эпитет үгүстүк туттуллар эбит. «Хой баһа тыл», «Хоро тойуга», «тараан буолан тар-ҕаммыт», «хахай бодотугар түспүт», «тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук» уо. д. а. өс хоһоонноро былыр, сахалар төрүттэрэ өссө соҕуруу олорор эрдэхтэринэ, үөскээбит буолуохтара диэн сабаҕаланар. Саха сорох өһүн хоһоонноро атын түүр, монгол норуоттар «иэннэриниин сөп түбэһэллэрэ биитэр майгыннаһаллара эмиэ биллэр. Холобур, түүрдэр биир эрдэтээҕи (XI үйэтээҕи) суруктарын памятнигынан аатырар Махмуд Кашгарскай «Дивану Луҕат-ит-турк» диэн кинигэтигэр «курҕак касык ауыз жартар» (сухая ложка рот дерет), «алдырҕан анасыныҥ койнын ашар» (потерявший ищет и в пазухе своей матери), «Куш аласы ташында, киши аласы ичиндэ» (пестрота утки снаружи, пестрота человека внутри) диэн өс хоһоонноро киирбиттэрин, итилэр «кураанах хамыйах айахха баппат», «сүтүктээх сүүс айыылаах: ийэтин да хоон-ньун хаһан көрүөҕэ», «көтөр эриэнэ таһыгар, киһи эриэ-нэ иһигэр» диэн саха өһүн хоһоонноругар сөп түбэһэллэрин фольклористар бэлиэтииллэр. Шордарга «ат кистэс танузар, кизи эрбэктэс танузар» (кони знают друг друга по ржанию, люди знакомятся разговаривая друг с другом), «йахсу атха пир хамзу, йахсу кизэ пир сез» (хорошему коню одна плеть, хорошему человеку одно слово) диэн өс хоһоонноро баар буоллаҕына, сахаларга «сылгы кистэһэн билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр», «үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах» диэннэр бааллар. «Бил балык баһыттан сытыйбытыгар дылы», «балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар», «ыт тииһиттэн ыт өлбөт», «суор хараҕын суор оҥпот» диэннэр туроктарга, татаардарга бааллар эбит. «Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар», «оннооҕор үүнэр от-мас үрдүктээх-намыһахтаах», «төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы» диэн саха өһүн хоһоонноругар майгынныыр буряттарга эмиэ баар эбит (118—34, 37). Итинтэн да атын бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаһар, биир төрүттээх өс хоһооннорун, тэҥнэбиллэри уо. д. а. хоһуйуулары билиҥҥи түүр, монгол омуктарга элбэҕи булуохха сөп буолуо. Кюль-Тегин, Бильге-Каган, Тоньюкук тустарынан мэҥэ тааска суруллубут суруктар ис хоһооннорун, композиция, ритм, рифма, дорҕоон өттүнэн дьүөрэлэһиилэрин, стиллэрин, сорох образтыыр ньымаларын ырытан баран, И. В. Стеблева бу «үрдүк уус-уран таһымнаах поэтическай айымньылар эбиттэр», балары «историческай-героическай поэмалар курдук сыаналыахха сөп» диэн түмүк оҥорор уонна хоһооннор тутуллара билиҥҥи тюркскай норуоттар, ордук тува, хакас, саха героическай эпостарын хоһооннорун тутулугар чугастарын бэлиэтиир (143—61, 64). Былыргы дьүһүннээһиннэр сорохторо умнуллубуттара, сорохторо уларыйбыттара-тэлэрийбиттэрэ буолуо. Сир-дойду, олох усулуобуйалара уларыйыылара хоһуйан этэр үөрүйзххэ даҕаны уларыйыылары киллэрэн истэҕэ. Норуот уус-уран поэтическай дьүһүннээһинэ быыстала суох байар, кэҥиир, сайдар. Бу Киин Азия стептэрин диэки үөскээбит, бу тыа зонатыгар, Ленаҕа үөскээбит дьүһүннээһиннэр диэн тус-туспа долбуурга уурталыыр кыаллыбат. Ол эрзэ-ри сорох-сорох дьүһүннээһиннэр хаһан, ханна үөскээ-биттэрин, хайдах уларыйбыттарын быһаара сатыыр көдьүүстээх буолуон сөп. Былыргы тюркдар тааска суруктарыгар баар «үрүҥ көмүс» (өрүҥ күмүш), «хара саарба» (хара киш), «күөх тииҥ» (көк тэиҥ), «кыһыл хаан» (хызыл хан), «хара көлөһүн» (хара тэр), «мэҥэ таас» (бэнгү" таш), «көрөр хараҕым» (көрүр көзүм) диэн этиилэргэ баар уларыйбат эпитеттэр сахаҕа күн бүгүн даҕаны туттулла сылдьаллар. Билге-каган памятнигар баар «харах көрбөтөх, кулгаах истибэтэх» (көзүн көрмэдүк хулха-гун эсидмэдүк) (143—44, 46) диэн этии даҕаны би-һиэхэ сылдьар. Арай, арыт өссө уустугурдан, «хара ха-рах көрбөтөх, хаптаҕай кулгаах истибэтэх» диэн этэр түбэлтэлэр бааллар. Сорох былыргы дьүһүннээһиннэр кэлин ордук уус-тугуран испит курдуктар. Урут «дьаҕыл сир» (йаҕыз йир) диэн холобурга аҕалбыппыт. Сахалар ити дьүһүннээһини уларытан (сайыннаран) «кэрэ дьаҕыл дайды», «орто курбуу дьаҕыл дайды» дииллэрин туһунан эппиппит. Ити тэҥэ «үрүҥүм, харам» (өрүҥүм харам) диэни «үрүҥ сүүрүгүм, хара сүүрүгүм» эбэтэр «үрүҥ түүлээҕим, хара түүлээҕим» диэн хоһуйан этэр буолбуттар. Итэҕэли, айыыны, иччини кытта ситимнээх дьүһүннээһиннэр былыр үөскээбиттэрэ саарбаҕа суох. Холобур, Үрүҥ айыылар, Чыҥыс, Одун, Дьылҕа хааннар, Аар кудук (Луук) мас, Кыдай (Кудай, Кытай) Бахсы уус, о. д. а. образтара, Бар кыыл, халлаан Хардай кыыла, Луо балык уо. д. а мифологическай харамайдар, тэбиэн, хой, кулан курдук, степь кыылларыгар сыһыаннаах образтар эмиэ Киин Азия диэкиттэн кэлбиттэрэ буолуо. Оттон булт таҥарата, «тыа иччитэ»— Байанай, киниэхэ сыһыаннаах образтар тыа зонатыгар олохсуйбут кэннэ үөскээбиттэрэ буолуо суоҕа дуо? Тыа иччитэ кыырыктыйбыт хойуу баттахтаах, бытыктаах, баһыттан атаҕар диэри түүлэзх таҥастаах, мэлдьи алларастыы, күлэн-салан күһүгүрүү сылдьар майгылаах, эвенк-саха оҕонньорун икки ардыларынан көрүҥнээх. Кини арыт түөһүгэр «түһүлүк» диэн бэриэнньик курдугу кэтэ сылдьар уонна таба көлөлөөх буолар эбит. Онон сахалар тыа иччитин эвенкилэртэн ылбыттар диэбэппит буолан баран, кини тас көрүҥүн ойуулааһыҥҥа эвенкилэр сабыдыаллара баар быһыылаах. Оттон Дьыл оҕуһа Саха сирин кыһынын амырыын тымныыта үөскэппит сүдү мифологическай обраһа буолар. Уордаах уһун кыһын, тоҕо, холобур, атынан (атыырынан) буолбакка, суостаах-суодаллаах оҕуһунан образтаммыта буолуой? Сахаҕа бэрт былыргыттан сылгыны айыы сүөһүтүнэн ааттыыр, кинини туой үчүгэйи образтааһыҥҥа туттар үөрүйэх үөскээбитэ. Оттон былыргы итэҕэлинэн ынах сүөһүнү абааһылар эмиэ сүөһүлэнэллэр, абааһылар арыт оҕус келөлөнөллөр. Онон, оҕус, арыт, куһаҕаны дьүһүннээһиҥҥэ туттулларын быһыытынан, тымныыны, кыһыны иччи оҥорон, тыыннааҕымсытан көрдөрөргө туһаныллыбыт буолуон сөп. Сахалар төрүттэрэ соҕурууттан илдьэ кэлбит духовнай баайдара, олохтоох усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэриллэн, сыыйа уларыйан-тэлэрийэн, кэлин, дьон билиэҕиттэн (сурукка бэлиэтэниэҕиттэн) ылатааҕыта бүтүннүү сүнньүнэн Лена эйгэтигэр үөскээбит культура буолан тахсар. Фольклор дьүһүннээһинигэр Саха сирин айылҕата, үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, көтөрө-сүүрэрэ бэрт элбэхтик кыттар. Үүнээйилэртэн дьүһүннээһиҥҥэ үгүстүк киирэллэр: тиит, хатыҥ, талах, үкэр, ача, ньургуһун. Дьиэ сүөһүтүттэн образка ордук элбэхтик туттуллар: ат, сылгы. Ынах сүөһү да образтанар буолан баран, сылгыга тиийбэт уонна, эппит курдук, арыт куһаҕаны дьүһүннүүргэ эмиэ туттуллар. Тыа кыылларыттан ордук хото киирэллэр: саһыл, саарба (киис), бэдэр, буобура, тииҥ, кырынаас, эһэ, бөрө, тайах, таба. Көтөрдөртөн — кыталык, туруйа, хаас, орулуос, көҕөн, чөркей, чөкчөҥө, кэҕэ, күөрэгэй, туллук, чооруос, кыырт, мохооҕол, хотой, улардар, киргил, тоҥсоҕой, суор. Балыктан — бил, сыалыһар, сордоҥ, собо, мунду, ылбай. Үөннэртэн-көйүүрдэртэн, кыра харамайдартан — үрүмэччи, бырдах, сахсырҕа, ооҕуй, кымырдаҕас, баҕа, чоху, тыймыыт, кутуйах. Үрүмэччиттэн уратылара, үксүгэр куһаҕаны дьүһүннүүргэ киирсэллэр («быралый-быты бырдах сиир», «сахсырҕа курдук сааҕынас саҥалаах»,- «баҕа аттаммытыгар дылы»). Ити үүнээйилэр, харамайдар, үйэлэр тухары тыл хоһоонугар киирзннэр, биирдиилэрэ ханнык эрэ көстүүнү өйдөтөр, дьүһүннээн көрдөрөр ис хоһоонноммуттар. Холобур, тиит мастары эр дьоннорго, хатыҥнары дьахталларга тэҥниир үгэс үөскээбит. «Тойон-түһүмэт дьон тугу эрэ толкуйдуу тоҕуоруһан туралларын курдук,... толуу тиитмас тулааһыннаах» (31 —14); «хотун дьахтар аймах киэргэнэн туралларын курдук, арыы хатыҥ саҕалардаах» (52—206). Итини сэргэ кыргыттары кыталыктарга, уолаттары туруйаларга тэҥниир үгэс баар. «Тоҕус субан туруйа курдук уолаттар, аҕыс тыһы кыталык курдук кыргыттар» (22—82). Саха обществота элбэх социальнай араҥаҕа хайдыбатаҕын быһыытынан, дьон дьүһүннээһиҥҥэ идэлэринэн, дьарыктарынан киириилэрэ аҕыйах. Ол оннугар киһи эр киһитэ, дьахтара, эдэрэ, кырдьаҕаһа уонна киһи тус-туспа миэстэлэрэ — төбөтө, хараҕа, мунна, айаҕа, тииһэ, тыла, кулгааҕа, илиитэ, атаҕа, көхсө, сүрэҕэ, быара, уо. д. а. — бэрт элбэх дьүһүннээһиҥҥэ кытталлар («саар дьахтар саҕа сабаҕа былас саргы», «кыыһыҥ алдьанна», «оҕотугар түспүт», «үтүө киһи хараҕа үс», «хараҕын уутун сотунна», «булбута эрэ муннугар», «айаҕын ииттэр», «тиис-тыҥырах тиийиэҕинэн», «көҥдөй көҕүс», «тиийбэт тирии, тарпат тараһа», «иһэ тымныйар», «таала кырыыланар», «сүрэҕин быата уһун», «тылын минньитэр» уо. д. а.). Дьүһүннээһиҥҥэ харах, тиис эрэ буолбакка, «харах уута», «харах харата», «харах дьүккэтэ», «тиис билэтэ (миилэтэ)» диэн быьгччыктар эмиэ кытталлар. Элбэхтик ытыыр-соҥуур, аһыы аһыйар киһи — «хараҕын уутунан суунар», «хараҕын уутугар мунар», оттон улахан аһыы, сүтүк кэнниттэн, ону толуйар көһүннэҕинэ, «хараҕын уутун сотунна» диэн этиллэр. Саамай харыстыыры, таптыыры «көрдөр хараҕым двүккэтэ, көтүрдэр тииһим миилэтэ (билэтэ)» дииллэр. Ойуунускай олоҥхотугар Айыҥа Сиэр тойон баар-суох уоллаах кыыһын иккиэннэрин Орто дойдуга олохтуу ыытарыгар этэр: «Үрүҥ Уолан оҕобун аҕыс былас суһуохтаах Айталыын Куо аҕаһын кытта — икки көрөр хараҕым дьүккэтин, икки көтүрдэр тииһим билэтин иккиэннэрин бииргэ киллэрэбин...» (39—140). Илии образка олус элбэхтик киирэр, олортон сорох холобурдары, кинилэр туох суолтаҕа туттуллалларын көрүөҕүҥ: «суут (ыраахтааҕы, таҥара) илиитэ уһун»— кинилэр кыахтарын, тугу да куоттарбаттарын туһунан; «аҕабыт илиитэ тордуохтаах» — кини иҥсэлээх, бэригимсэх; «икки илиилээх (уус)» — киһини кимиттэн көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх; «икки илиитинэн» — үөрүүнү кытта; «илиигэ киирбит»— бэйэтин кыаммат буола ыалдьыбыт; «илиигэр ыл»— салай, баһылаа-көһүлээ; «илиитин иһигэр баар» — кыаҕын иһигэр баар, таптаабытынан дьаһайар кыахтаах; «илиитин көтөхпүт» — охсубут (ытыктыыр, сөбүлүүр, таптыыр киһитин); «илиитин сотунна» — барытыттан матта, эһиннэ; «илиитин хааннаата» — бултуйда, бастакы булдун өлөрдө; «илиитинэн киирэр» — кырбаары гынар; «илии туппах» — ыйытыыта суох барыны бары ылар; «илиитэ сыстар» — сатыыр, үөрүйэхтэнэр. Арыт илии атаҕы кытта холбуу образка туттуллар түбэлтэлэрдээх: «илии-атах буол» — көмө-ама буол; «илии-атах салас» — туһаныс, тииһин; «илиитин-атаҕын кэтэс» — тугу эмэ биэрэрин кэтэс; «илиитэ-атаҕа барбат» — ымсыыта-баҕата суох оҥорор; «илиитэ-атаҕа суох буолар» — кыайбат-хоппот, сатаабат буолан хаалар. Дьүһүннээһиҥҥэ быар үгүстүк туттуллуута, сүрэҕи кытта холбуу сылдьыыта сахалар хоһуйан этиилэрин биир суол уратыта быһыылаах. «Быарын тарбыыр» (күлүү гынар), «быара манньыйар» (аһынар), «быар-быһаҕас» (ыарыһах), «сүрэҕи-быары сымнат» (уоскут, манньыт, санааны көтөх), «сүрэҕи-быары ортотунан киирэр» (сөбүлэтэр, таптатар), «сүрэҕэ-быара бөҕөх» (бүтэйдии эрэнэр), «сүрэх-быар ыарыыта» (ааспат санаа-оноо) уо. д. а. «Нохтолоох тойон долуо сүрэх», «хайҕахтаах хара быар» дизнҥэр сахалыы хоһуйууга үгүстүк көрсүллэллэр. Күннүк Уурастыырап «Тойон Дьаҕарыма» диэн олоҥхотугар Аал-Луук мас Орто дойду «сүрэҕэ» да «быара» да иккиэннэрэ тэҥҥэ буолар: «орто туруу дойду киэнэ нохтолоох сүрэҕэ буолан соҕотохтуу туругурбут, аан ийэ дайды киэнэ хайҕахтаах быара буолан аҥардастыы айыллыбыт, аҕыс салаалаах Аал-Луук мас» (31 —17). Манна «сүрэҕинэн», «быарынан» Аал-Луук мас сир-дойду, тыынар тыыннаах тутааҕа буолара образтанар. Норуат бэйэтин таҥнар таҥаһа, туттар сэбэ-сэбиргэлэ, аһыыр аһа дьүһүннээһиҥҥз эмиэ дэлэйдик кыттар. Олус өһөс, хадаар быһыы, эппити үрүтүн үөһэ этэ туруу «кэлии да соҕох» дэнэр; оттон сыыһа буоллун, таба буоллун, куруук биири талкыйыы — «кэлиилии кэбии»; мэһэйдэтэр, сөбүлээбэт, өстүйэр — «сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр» диэн буолаллар. Олоҥхоҕо абааһылар олорор аллараа дойдулара — «барбатах балык минин курдук бадыа-бүдүө, буспатах мунду минин курдук борук-сорук дойду». Олоҥхо бухатыырын хараҕа арыт «хатааһын чолбонугар», арыт «үүн тиэрбэһигэр» холуллар. Ньургун Боотур «эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах». Харах уотун сытыыта, күүһэ туохха холоноруй? Прожекторы, электротехниканы билбэт былыргы сахалар кинини ат өргөнүнэн дьүһүннүүллэр. Далан өксөкүгэ кубулуйбут Айыы Умсуур удаҕан «үс үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕынан дьөлө көрдө» дэнэр «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо (22—150). Аан дойду, сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуута тордуйалаах биитэр атыйахтаах уу хамсааһыныгар холуллар. Абааһы уола орто дойду маанылаах кыыһын Айталыын Куону уоран барыытыгар «үрдүк халлаан тордуйалаах уу курдук долгуйар», оттон Ньургун Боотур абаран-сатаран хаһыытаабытыгар «аан дойду атыйахтаах уу курдук хамсыыр». Сир-халлаан бүтүннүүтэ долгуйуутун баара суоҕа атыйахтаах биитэр тордуйалаах уу хамсаабытыгар холуйуу төттөрү гипербола (литота) ньымата буолар. Итинйик стилиотическэй ньыма саха норуотун тылынан айымньытыгар элбэх. Ол курдук, киһи аймах бүтүннүүтэ долгуйан хамсааһынын аһыыр аһынан образтаан көрдөрүллэр («икки атахтаах бииһин ууһа кымыс хойуутун курдук кырылыы кыынньар, үүт күүгэнин курдук күрүлүү үллэр»). Былыргы сахалар мировоззрениеларынан сир уонна халлаан баранар уһуктаахтар: сир халлаан диэки өрө кэдэрийэн тахсар, оттон халлаан сир диэки таҥнары намылыйан түһэр, кинилэр тиксиһэр сирдэринэн бэйэ-бэйэлэрин аалса тураллар. Маны ырыаһыттар хайыһарынан, сири иһитинэн, тириинэн уо. д. а. дьүһүннүүллэр. «Кулун Куллустуур» олоҥхоҕо этиллэр: «сир-ийэ тэнийэ-тэлгэнэ сатаан баран, тоҥус киһи туут хайыһарын тумсун курдук, токуруйа чоноруйан тахсан, киҥкиниир киэҥ халлаан, араҕас маҥаас атыыр сылгы тириитин тиэрэ тардан, тэнитэ тоҥорбут курдук, таҥнары сааллан, намылыйан киирэн, сир-халлаан сири иһит сиксигин курдук, силбэһэ түһэн, аллаах ат балтатын тыаһын курдук, хаахыр-күүкүр аалса турар дойдута...» (68—19). Сорох айымньыга халлаан «сылгы тириитин» оннугар «сарыы таҥас курдук таҥнары намылыйан түһэр» (39-24). Айылҕа көстүүлэриттэн образка ордук күүскэ күн, уот, былыт, сайьгн сылааһа, кыһын тымныыта, сырдык, хараҥа кытталлар; өҥтөн үрүҥ (маҥан), күөх (от күөҕэ); сир-дойду көстүүлэриттэн хайа, томтор, булгунньах, тыа, алаас, сыһыы, үрэх, күөл уо. д. а. киирэллэр. Сир-дойду көстүүлэрйттэн алаас Саха сиригэр эрэ баар суол буолар, онон онуоха сыһыаннаах дьүһүннээһиннэр Саха сиригэр кэлбит кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. Сахалар сиртэн эрэ алааска таптаан олохсуйаллар. Алааһы — сүөһү сииригэр үчүгэй оттооҕунан буолуо — үрэх, өрүс сирдээҕэр ордороллор. Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр, оттон алаас ойо үүттүгэннээх, чиҥ-чаҥ, сүөһүнү төлөһүтэр диэн буолар. Дьэ ол иһин ырыаҕа-тойукка, чабырҕахха ааттаах алаастары хайҕаан хоһуйаллар: «уол оҕо хоһоонугар холбоспут, кыыс оҕо ырыатыгар кыттыспыт Кыыс Хаҥа кырдалыттан ордук кылбаархай хонуу баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм,.. бүтэй алаас үтүөтүттэн Мүрүттэн ордук бөдөҥ алаас баарын өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм» (52—274). Алаас — тыа иһигэр үөскээбмт, үксүгэр сыырдаах, күөллээх хонуу. Мэччирэҥ сирдээх, оттуур ходуһалаах, иһэр уулаах, уутугар балыктаах, сир астаах, көтөр-сүүрэр бултаах куула, халдьаайы тыалардаах ойдом сири биир-икки ыал бас билэн олорор. Билбэт киһилэрин көрүстэхтэринэ: «хайа алаас киһитэй?» диэн буолар. Дьэ ол иһин олоҥхоҕо маннык этии үөскүүр: «Айталыын Куо барахсаны атын алгыстаах алаас аҕа баһылыгар ойох биэрэллэр» (41—308). Алааһы бэйэтин хайҕаан хоһуйуу элбэх. Маны таһынан, алааһы атын көстүүлэргэ тэҥнээһин, образ оҥоруу ырыаҕа-тойукка үгүс. Холобур, олоҥхоҕо бухатыыр дьиэтин киэҥэ, ороно, холумтана, хаппахчытын аана алааһынан холобурданар: «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа айдаҥ уорук балаҕан» (22—96), «алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас-маҥан холумтан» (68— 13), «уҥуор диэки өттүгэр тоҕус алаас тоҕойун саҕа тоҕус лоҥку орон турбут... хаҥырҕастаах хаппахчы аана алаас-сыһыы аҥарын саҕа аһыллан аҥайбыт эбит» (41—200,201). Алаас сыһыынан холуллар улуу ыһыахтар чэчирдэрэ, бухатыырдар айанныыр былыттара. «Алаас сыһыы быһаҕаһын саҕа араҕас чачыр», «убайдара Мүлдьү Бөҕө обургу алаас сыһыы бцһаҕаһын саҕа най хара былыты быһа кыйдаан ылла да, биир мөҥүрүк сылгыны, биир мөҥүрук ынаҕы быһа кыйдаан, уоллаах кыыстары, аттары, таҥастары-саптары барытын былытын үрдүгзр олорто да, туох да бокуойа суох илдьэ барда». Алааһынан, күөлүнэн ойууттар, удаҕаттар дүҥүрдэрэ образтанар. «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо этиллэр: «аҕаһа Умсуур удаҕан обургу түөлбэ күөл быһаҕаһын саҕа дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ» (22—76, 94, 344). Уруй-айхал, үөрүү курдук абстрактнай өйдөбүллэр улаханнара эмиэ алааһынан кээмэйдэнэр: «алаас сыһыы саҕа айхал аргыстастын» (41—61). Металлартан образка кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, алтан, тимир уо. д. а. киирэллэр. Ол эрээри саамай үгүстүк туттуллааччы — көмүс. Үчүгэй, кэрэ, күндү, сыаналаах барыта көмүскэ тэҥнэнэр. Итини таһынан фольклор дьүһүҥнээһинигэр араас мифологическай кыыллар, харамайдар, көстүүлэр, араас айыылар, иччилэр, абааһылар киэҥник туттуллаллар. Биир тылынан эттэххэ, Саха сирин үүнээйитэ, кыыла-сүөлэ, хамсыыра-харамайа, норуот эҥин араас дьарыга, сэбэ-сэбиргэлэ, таҥаһа-саба, аһа-үөлэ уо. д. а. поэзия араас дьүһүннээһинигэр бары кэриэтэ кытталлар. Быдан былыр өбүгэлэр соҕурууттан илдьэ кэлбит образтыыр объектарын (холобур, тэбиэн, кулан, хой, хахай уо. д. а.) тобохторо ордон хаалбыттарын аахсыбатахха, нууччалар кэлиэхтэригэр диэри Саха сирин тас өттүттэн норуот тылынан айымньытыгар киирбит биир эмэ үүнээйи, кыыл, харамай баара биллибэт. Дьүһүннээһиннэр бары бэйэ ис эйгэтиттэн, олоҕуттан, историятыттан, мифологиятыттан үөскээбиттэр. Ол, үөһэ эппит курдук, норуот сайдыылаах дойдулартан сибээһэ быстан, Хоту Муустаах муора хонноҕор өр бэйэтэ бэйэтигэр бүгэн, ойдон олорбутуттан тахсар. Саха поэзиятын дьүһүннээһинигэр улахан уларыйыылар нуучча культуратын сабыдыалынан тахсыбыттара. Сахалыы уус-уран дьүһүннээһиҥҥэ нуучча культуратын, тылын, литературатын сабыдыалын үс этапка хайытыахха сөп: бастакы этап — XVII үйэ 30-с сылларыттан (Саха сирэ Россия государствотыгар холбоһуоҕуттан) бэттэх улуу Октябрьскай социалистическай революцияҕа диэри, бу — фольклорнай прэзия баһылыыр кэмэ; иккис этап — Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайыаҕыттан 1960-с сылларга диэри, бу — суругунан литература барҕарбыт, социализмы букатыннаахтык тутуу кэмэ; үһүс этап — 1960-с сыллартан саҕаланар, бу — наука, техника дохсуннук сайдар, социализмтан коммунизмҥа сыыйа киирии кэмэ. Нуучча культуратын сабыдыала эрдэттэн киирбитин норуот айымньытыттан көрөбүт. Биһиэхэ бэрт өрдөөҕүтэ нууччаттан кэлбит остуоруйалар, легендалар, араас кэпсээннэр бааллар. Олор тустарынан ааспыт үйэ ортотун диэки Саха сирин чинчййэ сылдьыбыт академик А. Ф. Миддендорф суруйбута. Ол курдук, былыр уу мотуогун саҕана мамонт кыыл, улахана бэрт буолан, Нуой оҥочотугар кыайан баппакка, ууга өлбүтэ үһү диэн үһүйээни сирдьит сахалар киниэхэ кэпсээбиттэр (134—821). Нууччаттан киирэн, библия үһүйээнэ оччоттон сахаҕа тарҕаммыт эбит. Оттон Уйбаан Сарыабыс, Соломуон Муударай, Салтаан Саар, Суут Балаахырап уо. д. а. тустарынан остуоруйалар сахаҕа эмиэ өрдөөҕүттэн киэҥник биллэллэр. Нуучча боростуой үлэһит дьоно хайдах сахалары кытта бииргэ олорбуттарын, бэйэлэрин норуоттарын культуратын сахаларга тарҕаппыттарын, сахалары кытта бодоруспуттарын туһунан элбэх үһүйээннэр бааллар. Холобур, билиҥҥи Уус-Алдан оройуонун сиригэр, Өспөххө былыр (XVII үйэ эргэтин саҕана буолуон сөп) Василий Готовцев диэн ыраахтааҕы былааһын утаран кэлбит киһи олохсуйбута эбитэ үһү. Бу киһи кэргэнинээн Үөнэ аҕатын ууһугар, Булгунньахтаах диэн сиргэ, олорбут. Кинилэр сотору сахалыы үчүгэйдик билэр буолбуттар. Уоллаах кыыс оҕолоро саха оҕолорун ортолоругар улаатаннар, саха тыла төрөөбүт тылларын курдук буолбут. Кинилэр саха ырыатын, үҥкүүтүн, оонньуутун таптаан улааппыттар. Кинилэр сахалыы тылынан нуучча остуоруйаларын, кэпсээннэрин дьонноруттан истибиттэрин доҕотторугар кэпсииллэр. Готовцев оҕонньор нуучча куораттарын, дэриэбинэлэрин, хайдах өстөөхтөрү кытта сэриилэспитин уо. д. а. тустарынан бэркэ кэпсиирэ үһү. Урут Өспөх сахалара аты көлө быһыытынан миинэн эрэ туһаналлара үһү, оттон Василий Готовцев саха атын кыһын сыарҕаҕа көлүйбүт. Кинилэртэн олохтоохтор аты сыарҕаҕа көлүйэргэ үөрэммиттэр. Сыарҕаны, дуганы, хомууту, сөдүөлкэни уо. д. а. оҥостор буолтар. Василий Готовцев кэмиттэн ыла бу дойдуга нуучча таҥаһа-саба, иһитэ-хомуоһа баар буолан испит. Кэлин Готовцевтар ыччаттара сахалары кытта хаан уруулуу буолбуттар (48—37). Бу үһүйээн кэпсээнтэн нуучча культурата олохтоох тыа маассатыгар хайдах дириҥник киирэн испитин көрөбүт. Нуучча сабыдыала үһүйээннэр, остуоруйалар, кэпсээннэр ис хоһоонноругар, сюжеттарыгар, идейнэй матыыптарыгар эрэ буолбакка, ону таһынан олоҥхо, өс хоһооннорун, таабырыннар, чабырҕахтар, ырыалар-тойуктар поэтическай дьүһүннээһиннэригэр киирэр. Сурукка биир саамай эрдэ биллибит сахалыы айымньынан А. Ф. Миддендорф үлэтигэр киирбит «Ыһыах төгүлэ» диэн ырыа буолар. Миддендорф Якутскайынан 1844 сыллаахха кэлэн ааспыта биллэр. Онон бу ырыа ааспыт үйэ 40-с сылларын иннинэ айыллыбыт буолуон сөп. «Ырыаҕа», биһиги ааҕыыбытынан, 20-тэн тахса нууччаттан киирбит тыл баар, олор образтаан этиигэ, хоһуйууну киэргэтиигэ туттуллубуттар (52—70). «Сиэрэй сэбирдэх силитилээтэ, мотуок солко мутукча муҥутаата». «Сиэрэй», «мотуок», «солко» диэннэр нууччаттан киирбит тыллар буолаллар (серый, моток, шелк), баларынан сайын мас сэбирдэҕэ, мутукчата көҕөрүүтэ сиппитэ образтанар. Миддендорф ити үлэтигэр киирбит «Бүлүү төгүлэ» («Песня в честь реки Вилюя») диэн ырыатыгар: «Таат (Таатта буолуон сөп) эбэм мотуок солко мутукчата муҥутаата, сиэрэй солко сэбирдэҕэ силигилээтэ, чопчу көмүс туораҕа торолуйда, хара көмүс хатырыга хаҥаата» (134—806),— диэн хоһуйуу эмиэ баар. Таарыйа эттэххэ, ити ырыаҕа «холуста хонуулаах» диэн баар. Онон холуста (холст) таҥас образка эмиэ өрдөөҕүтэ киирбит эбит. Оччоттон баччааҥҥа диэри «сиэрэй солко сэбирдэх», «мотуок солко мутукча» диэн хоһуйан этии ырыаҕа-тойукка киирэн ахан биэрэр. «Сиэрэй солко», «мотуок солко» диэннэр куруук туттуллар эпитеттэр буолаллар. «Ырыаҕа» «оһуордаах оронноох», «оһуор хонуулаах», «сиэгилээх сиэбэлэс мастаах» диэн этиилэр бааллар. «Ойуу», «дьарҕаа», «мандар», «дьэрэкээн» уо. д. а. синонимическай ис хоһоонноох тыллар баалларын үрдүнэн «оһуор» (узор) диэн тыл поэзияҕа эбии киирэр. Оттон «сиэбэлэһи (сиэмэлэһи)» тыл үөрэхтээхтэрэ «жимолость» диэнтэн таһаараллар. Нууччалар сэбирдэхтээх сэппэрээк маһы ити курдук ааттыыллар. Бу тыл олоҥхоҕо киирбит. Сорох олоҥхо бухатыырдара «сиэмэлэс мас торуоскалаахтар». Үөһэ этиллибит ырыаҕа өссө маннык хоһуйуулар бааллар: «бар тыа баһаардаах, куруҥ тыа куораттаах, уулаах уулуссалаах, дулҕа тойонноох, киргил кинээстээх, чаарда чаччыыналаах, кукаакы кулубалаах!..». Мантан көрдөххө, куорат итинник атрибуттарынан, ыраахтааҕы саҕанааҕы дуоһунастарынан юмористическай уонна сатирическай образтары оҥоруу норуот айымньытыгар бэрт өрдөөҕүттэн үөскээбит эбит. Кэлин суругунан литератураны олохтоспут Н. Д. Неустроев «Кукаакы кулуба» диэн революция иннинээҕи саха тойотторун күлэр бастыҥ комедияны айбыта. Комедия «Кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх, суор сурук-суттаах...»,— диэн эпиграфтаах. Айымньы норуоттан силистээҕин ити эмиэ көрдөрөр. Аны «ырыаҕа» нууччаттан киирбит таҥас-сап ааттарын туһанан метонимическай образтааһыннары хайдах оҥорбуттарын көрүөҕүҥ: «куһаахтааҕы куоттарымаҥ, ыстааннааҕы ыытымаҥ, сэлиэччиктээҕи ситиҥ, сөртүүктээҕи төлөрүтүмэҥ, хаалтыстааҕы ханыылааҥ, хампалааҕы ханыылааҥ». А. Миддендорф кэлэ сылдьыытын саҕана былыргылыы национальнай быһыылаах-тутуулаах, симэхтээх таҥас-сап толору баара. Ону сэргэ нууччаттан кэлбит таҥас-сап эмиэ балачча дэлэйбит (134—831). Ити кэмҥэ куһаах (кусаак) кур, сэлиэччик, сөртүүк, хаалтыс, солко, хампа (канфа) таҥастар үгүстүк туттуллар буолбуттарыттан араас поэтическай хоһуйуулар үөскүүллэр. Сахаҕа бэйэтигэр «саһыл саҕалаахтар», «оноолоох сонноохтор», «уһун сонноохтор» уо. д. а. этиилэр элбэх буолааччылар. Метонимическай образтааһыннары оҥорор үөрүйзхтээх буолан, норуот ити үөһэ этиллибит нуучча тылларын хоһуйууга хамаҕатык киллэртиир. Итини таһынан, бу ырыаҕа «көрүлүүр көлүөнэ» (колено), «оонньуур уочарат» (очередь), «этэр ибирээт» (обряд), «саҥарар чаастыйда» (от слова «часто») диэн нууччаттан киирбит тылларынан доҕуһуоллаан этиилэр бааллар. А. Мйддендорф «көлүөнэ» диэн тылга маннык быһаарыы биэрбит: «мин утарсарым үрдүнэн, тылбаасчытым бу тылы нууччаттан киирбитэ диэн бигэргэтэр». А. Миддендорф сахалар бэйэлэрин былыргы ырыаларыгар нуучча тылларын кыбыталаан киэргэтэр үгэстээхтэрин эмиэ бэлиэтээбит (134—767, 799). Мантан көрдөххө, бэрт эрдэттэн сахаҕа нуучча тыллара, көннөрү саҥаҕа эрэ буолбакка, ырыаҕа-тойукка киирэннэр, араас поэтическай дьүһүннээһиннэри эпитеттэри, тэҥнэбиллэри, метафоралары, метонимиялары — үөскэппиттэр. Ономатическай эрэ буолбакка, туохтуурунан («саҥарар чаастыйда») образтааһыннар эмиэ үөскүүллэр эбит. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскээбит дьүһүннээһиннэр бэл саха фольклорун былыргы жанрытар, олоҥхоҕо, өтөн кииртэлээбиттэр. Хомойуох иһин «олоҥхо сахалыы тылынан суруллуута ааспыт үйэ ортотуттан эрэ бэттэх, атыннык эттэххэ, Саха сирэ Росеия государствотыгар холбоспута икки сүүс сыл ааспытын кэннэ саҕаламмыт. Онон олоҥхо былыргы көрүҥэ хайдаҕын биһиги билбэппит. А. Миддендорф үлэлэрин II чааһын VI отделыгар, хас да ырыалартан ураты, «Эриэн тойон, Эбириэлдьин хотун уола Эриэдэл Бэргэн» диэн олоҥхоттон быһа тардыы киирбит. Бу олоҥхоҕо абааһы уолун дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа «...буор хаһар күрдьэх курдук тиистээх» диэн этии баар (134—810). Мантан көрдөххө, билигин киһи барыта билэр, туттар сэбэ өссө «тимир күрдьэх» диэн ааттаныан иннинэ олоҥхо дьүһүйүүтүгэр хайы-үйэ киирэ охсубут эбит. Олоҥхону аан бастаан (1848 с.) сахалыы сурукка киллэрбит киһинэн сахалар ортолоругар үөскээбит, нуучча төрүттээх А. Я. Уваровскай буолар. Кини айымньыны көннөрү «Олоҥхо» диэн ааттаабыт. Бухатыырын аатын быһыытынан бу олоҥхо «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох» диэн ааттаныан сөп. Олоҥхо суруллубутунан сүрдээх кылгас, стилэ да уратылаах. Сахалар таптыыр уһун сиэллээх-кутуруктаах хоһуйуулара да, тылы тылга дьүөрэлээһиннэрэ да кэмчи. Ол, баҕар, Уваровскай идэтийбит олоҥхоһут буолбатаҕыттан буолуо. Уонна сахалар тылларын, культураларын төһө да үчүгэйдик биллэр, нуучча төрүттээх киһи, бэрт былыргы силистээх уустук образтары, тыл эҥин эгэлгэ дэгэттэрин ситэри баһылыыра, биллэн туран, ыарахан. Уваровскай сахалары таптыыр, сахалар тылларын, культураларын үрдүктүк сыаналыыр киһи. А. Миддендорф этэринэн, бэйэтэ кэнэн сахаҕа кубулуйан хаалбыт киһи «Ахтыыларын» хас страницата кини дьиҥнээх сахалыы өйдөөҕүн-санаалааҕын көрдөрөллөр (134—768). Уваровскай, биһиги тылбытын аан бастаан сурукка киллэрэр киһи, бука, бу тыл барҕа баайын арыйан көрдөрдөрбүн, дьиҥ «ыраас» саха тылынан суруйдарбын диэбит буолуохтаах. Ол үрдүнэн, кини «Олоҥхотугар» нууччаттан киирбит тыллар элбэхтэр. Холобур, бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар маннык этиилэри ааҕабыт: «түөрт атахтаах остуоллаах», «сиэркэлэ тэлгэсэлээх», «ат туруорар алтан амбаардаах» (133— 82). Автор «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны адьас сахалыы суруйа сатыырыттан сыаналаатахха ити «остуол», «сиэркилэ», «ампаар» диэн тыллар норуот күннээҕи саҥатыгар оччоттон лаппа киирбит буолуохтарын сөп. Уваровскай «Олоҥхотугар» даҕаны, «Ахтыыларыгар» даҕаны «муора» диэн тыл киирбэтэх. Баҕар, оччолорго ити тыл киэҥник туттулла илигэ буолуо. «Олоҥхоҕо» «күөх далай байҕаллаах» диэн этиллэр. Оттон «Ахтыыларга», Петербурга сылдьан, «элбэх улахан сололоох байҕал тойотторун кытта» (133—80, 56) билсибитин туһунан суруйар. «Муора» диэн тыл оччолорго лаппа кииртэ буоллар, «муора тойотторун гытта» диэн сөп этэ. Ол эрээри Уваровскай ити айымньыларыгар куорат, кинээс, кулуба («голоба»), хамыысыйа, сулуусуба, тыһыынча, сылабаар, чэй, саахар, биилкэ, ньуоска, сукуна, барча, сибиинньэ, быыдара уо. д. а. киирбиттэр. Ол аата, ити тыллар оччотооҕу дьон саҥатыгар туттуллар буолбут буолуохтарын сөп. Ити «муора» диэн тыл кэнники сахалар олоҥхолоругар элбэхтик киирбит. Холобур, К. Г. Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» диэн биир саамай эрдэтээҕитэ (1895 с.) сурукка киирбит саха бастыҥ олоҥхотугар бухатыыр: «уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийдэҕинэ, ата «хорус» гына түстэ» (22—120),— диэн этии баар. Олоҥхоһут «муора», «байҕал» диэн тыллары олбу-солбу, арыт сэргэстэһиннэри туттар. «Арҕаа дизки өттүн одуулаан турдахпына — аҕыс үөстээх Араат байаҕаллаах эбит»,— диир. Оттон Абааһы уола Айталыын Куону уоран барбыт сырыытын күүһүгэр «муора уута булкулла түстэ, байҕал уута баарыстана түстэ» дэнэр. Оросин олоҥхотугар киирии тыл «муоранан» эрэ бүппэт. Бухатыыр сирэ «очуос булгунньахтаах», «дэриэспэ таас тибиилээх», сыһыыта «ортотугар туох да ото-маһа суох чыыстай дойду» (22—62, 64, 112). «Очуос булгунньах», «дэриэспэ таас» («дресва» диэнтэн), «дэриэспэ курдук үлтү ыстанна», «чыыстай буолак» диэннэр — фольклор айымньыларыгар үгүстүк көрсүллэр ойуулааһыннар. Ырыа тылын эмоциональноһын күүһүрдэргэ «чыыстай маҥан», «чуорунай хара», «сиилинэй күүстээх» диэн киирии тылы кытта хоһуласпыт эпитеттэр туттуллаллар. Бухатыыр туттар сэбин, дьиэтин, дьүһүнүн-бодотун ойуулааһыҥҥа киирии тыллар эмиэ бааллар. Ньургун Боотур сытар ынах ханнын саҕа хара таас «мээчиктээх», «күкүр таас ампаардаах», «саннын байаатыгар диэри түспүт хара көмүс курдук куударалаах астаах», кыыһырдаҕына, «сирэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир». Манна «мээчик», «ампаар» диэннэр чопчу предметтэри сирэйинэн ааттыырга туттуллубут буоллахтарына, «хара көмүс курдук куударалаах ас», «еи-рэйиттэн сиэрэ уотун курдук сирдьигиниир» диэннэргэ «куудара», «сиэрэ» диэн киирии тыллар уус-уран дьүһүннээһин быһыытынан туттуллубуттара көстөр. Итини тэҥэ «илиэсэй (илиэһэй) бэттэрэ», «абааһы атамааннара» диэннэр эмиэ бастаан-утаа образтаан этэр суолталаах туттуллубуттара буолуо. Оросин бу олоҥхотугар «тылбын күлүүстээн турабын» (22—88, 114, 176, 350, 356) диэн эриэккэс этии баар. Бу этии «тылбын биэрэн (туттаран) турабын» диэн суолтаҕа туттуллубут образтааһын буолара чуолкай. Аны балачча эрдэтээҕитэ (1906 с.) суруллубут И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурун» ылыаҕыҥ. Көстөрүн курдук, бу олоҥхо сүрүн геройун майгытын характеристйкалыырга «куруубай» диэн киирии тыл туһаныллыбыт. Ити тэҥэ олоҥхо геройдарын ааттарыгар киирии тыллар кыбыллыбыттара элбэх. «Балтараа Баатыр», «Арсыын туора тиистээх Арсан Дуолай», «Халлаан Бэрэгиэһэ Бэриэт Бэргэн», «Сэттэ уон бууттаах сиэмэлэс мас торуоскалаах Дзбиэ Дэлэй бухатыыр», уо. д. а. А. Е. Кулаковскай «бухатыыры» эмиэ киирии тыл диир эбит. Д. Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» абааһы эмээхсинэ нууччалыы «Дьэгэ-Бааба» (Яга Баба) диэн ааттанар. Бу «Дьэгэ-Бааба» балаҕанын «түү халпаак курдук логлу харбаан ылан», үөһэ халлааҥҥа таһааран баран, «сиксийбит куруппа курдук... ыһан кэбиһэр» (10—219). Манна «халпаак», «куруппа» диэн киирии тыллар олоҥхоҕо үчүгэй уус-уран тэҥнээһиннэри оҥорорго туһаныллыбыттар. «Мүлдьү Бөҕөҕө» Халлаан Дьардьама диэн мифологическай кыыл хараҕа «алтан чааскынан», «сүлүүдэ тааһынан» дьүһүннэнэр: «икки алтан чааскыны кэккэлэччи туппут курдук икки силиэдэ таас харахтаах, халлаан хамсыктаах Дьардьам тимир туруук кыыла» (10—220). Олоҥхо дьүһүннээһинигэр тэриэлкэ, чугуун, сиэркилэ, чөмчүүк, хаалтыс, сукуна, солко, былаат, сэлээппэ, өтүүк уо. д. а. олох-дьаһах, дьиэ-уот элбэх мала киирбиттэр. «Алтан тэриэлкэни кэккэлэтэ уурбут курдук„ алаан-дьалаан алаастар» (68—10); «кутуу чугуун куттахтаах... халлаан атыыр баргый кыыла», «сиэкилэ дугуй уу толбонноох» сир ийэ; абааһы уола «тоҕус уон тоҕус бууттаах дулҕа хара ноһумуой былаатын икки санньш байаатынан нэри-нэмиличчи нээлбилэнэн кэбиһэр», кини «сэттэ уон сэттэ бууттаах тиммр лэҥкэ хара сэлээппэ бэргэһэлээх»; «халлаан чалахайа хаалтыстаах» (31—7, 58, 137, 138, 235). Туйаарыма Куо «икки хараҕын уута икки уруускай чөмчүүк курдук күлүмүрдээбитинэн мөлбөрүс гынар» (40—179); Күн Толомон «тоҕус былас уйуллаах нуолур солко суһуохтаах», кини сирэйэ «кыһыл сукуна курдук кытара кыыһар» (68—21, 111). Сир, халлаан баранар ыпсыытын сарыы таҥаһынан хайыһарынан образтаан этэллэрин туһунан урут ахтаҥ турабыт. Итини кэлмн киирии тылынан—өтүүгүнэн дьүһүннээн эмиэ этэр буолбуттар. Холобур, сорох олоҥхоҕо маннык этэллэр: «үктэнэн үөскээбит үтүө буорум өтүүк төбөтүн курдук үмүрүйэ бараныыта...» (49—25). | Онон нуучча культурата саха дьүһүннээһинигэр бастаан-утаа дьиэ эргин туттуллар араас тэриллэринэн, малларынан, иһиттэринэн-хомуостарынан өтөн киирбитэ диэххэ сөп. Үөрэх, интеллектуальнай билии сыста илик омугар итинтэн атын буолуон да сатаммат. Итини таһынан олоҥхоҕо өссө христианскай итэҕэлгэ сыһыаннаах тыллар, терминнэр уонна олорунан образтаан зтиилэр бааллар. Бу өттүнэн үөһэ ахтыллыбыт И. Г. Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустуура» ордук бэлиэ. Олоҥхоһут саха былыргы үрдүк таҥаратын — Үрүҥ Айыы тойону баһыттан атаҕар диэри нуучча итэҕэлин эгэлгэ атрибуттарынан симиир. «...Кыһыл көмүс ырыысалаах, арыы чаллах хатыҥын курдук араҕас-маҥан лампаадалаах, уон ордуга икки аанньал таҥара ньэмиэтэ суруллубут, тоҕус сиринэн нуоҕайдаах ураа көмүс бэргэһэтин кырыытынан ууруммут, тоҕус Ньукуола таҥаратын түөһүгэр көтөхпүт, аҕыс аанньал таҥаратын арҕаһыгар сүкпүт, сэттэ сибэтиэй таҥаратын сиһигэр кэккэлэппит, умуллубат чүмэчн уота манаардаах, ахпат лаадан сыта түптэлээх, сырдык ыырай сыккыабалаах аҕыс халлаан ыраахтааҕыта, сэттэ халлаан кинээһэ өрөһөлөөх өтөҕөлөөх Үрүҥ Айыы тойон» (68— 43). Манна саха языческай итэҕэлэ булкуллубутун курдук, кини үҥпүт-сүктүбүт үрдүк айыыта таҥастыын-саптыын, ааттыын-суоллуун барыта булкуллан хаалбыт. Кулун Куллустуур көрдөҕүнэ, Күн Толомон ийэтэ Боҕороодьусса, аҕата Ньукуола курдуктар эбит: «кэтэҕириин диэки Боҕороодьуссаны, уҥа диэки Ньукуоланы суруйбут курдук оҕонньордоох эмээхсин олороллор». Аллараа дойдуга олохтоох Буор Маҥалай оҕонньор эмиэ «ыраахтааҕынан» аатырар буолбут: «илиэһэй улууһун ыраахтааҕыта буолбут Буор Маҥалай оҕонньор, Буор Сүргэй тойон!» (68—7, 136). Уопсайынан И. Г. Теплоухов-Тимофеев олоҥхотугар нууччаттан киирбит тыллар, өйдөбүллэр элбэхтэр: «киэҥ дьаарбаҥ куорат», «кыһыл көмүс олбуор», «дьапталҕа көмүс кинигэ», «норуот», «хамаанда», «сибиидэ» уо. д .а. Оҕоһут эмээхсин «баабыскаһыт» дэммит, дьону мунньалларыгар «ыраах ыалларын барабааннааҕынан тардаллар». Ити курдук саха фольклорун былыргы жанрыгар арыт адьас атын обществоҕа үөскээбит өйдөбүллэр, терминнэр көһөрүллэн киирэллэр эбит. Ол эрээри итинник, итиниэхэ майгынныыр көһөртөөһүннэр айымньы аайы баар буолбатахтар. Үгүс олоҥхоҕо нууччаттан киирбит таллары кытта сибээстээх дьүһүннээһиннэр айымньы бэйэтин былыргыттан илдьэ сылдьар национальнай айылҕатын алдьаппакка, сиэрдээхтик киирбиттэр. Оннук дьүһүннээһиннэр И. Г. Теплоухов-Тимофеев бу аатырбыт олоҥхотугар, биллэн турар, элбэхтэр. Нуучча тылын, культуратын сабыдыалынан үөскүүр дьүһүннээһиннэр олоҥхоҕо улам кэҥээн испиттэр. Бастаан сурукка киирбит олоҥхолорго (Уваровскай «Олоҥхотугар», Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотуругар» уо. д. а.) сабыдыал аҕыйах буоллаҕына, кэлин суруллубуттарга (Теплоухов-Тимофеев «Кулун Куллустууругар», Говоров «Мүлдьү Бөҕөтүгэр» уо. д. а.) ол лаппа элбээн испит. Олоҥхоҕо саҥаны этиилэр, олоҥхолонор кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн, саҥаны киллэриилэр буола турбуттарын биир маннык холобуртан көрүөххэ сөп. Үөрэҕэ суох кырдьаҕас олоҥхоһут Д. М. Говоров «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун, биһиги дойдубутугар тыа хаһаайыстыбатын социалистическайдыы холбоһуктааһын буолбутун кэннэ, 1935 сыллаахха суруйтарбыта 1938 сыллаахха туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ. Олоҥхоһут «оччотооҕу бириэмэҕэ килиэбинэ суоҕуна, хотон холбоһугун саҕана, холоҥсолоох хотон кулубата хотонноохтор эбит»,— диэн бухатыыр дьиэтин-уотун хоһуйарыгар Саха сиригэр культурнай революция буолан, хотону дьиэттэн араарбыттарын кэннэ олоҥхолуурун туһунан быһаарбытын кинигэ аан тылыгар сөпкө бэлиэтээн тураллар (10—13). Олоҥхо тылыгар-өһүгэр, уус-уран дьүһүннээһиннэригэр эрэ буолбакка, сюжетыгар, идейнэй ис хоһоонугар саҥа мотивтар кииртэлиир түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар. Олоҥхо «саҥа социальнай мотивтарынан, өссө, баҕар, саҥа сюжеттарынан, образтарынан, олох-дьаһах бэлиэлэринэн байарын», «тыла, поэтическай ньымалара сайдалларын» туһунан фольклорист Г. У. Эргис өссө 1940-с сыллардаахха суруйбута (22—44). Биһиэхэ нууччаттан киирбит өс хоһоонноро, сомоҕо домохтор элбэхтэр. Олортон сорохторо калькалааһын быһыытынан үөскээбиттэр. Оннуктарга, холобур, киллэриэххэ сөп маннык этиилэри: «харчы ахсааны таптыыр» (деньги счет любят), «муораны тобугунан» (море по колено), «уутааҕар чуумпу, оттооҕор намыһах» (тише воды, ниже травы), «кини ырыата ылланна» (песня его спета) уо. д. а. Оттон «өлүү суолун нэтээҕинэн бүөлээбиккэ дылы», «туора киһи иннигэр кыл саҕаны да көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сыта,рын көрүммэт», «бэрт киһи бэтиэхэлээх, үтүө киһи үгэлээх», «тыла мүөттээҕэр минньигэс», «сүлүүкүн үбэ үптээх», «маат бардым», «мэтээл туттар», «туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ», «холуоһаҕа олорбут», «этэрбэс радиота» уо. д. а. «нэтээги» (летяга), «бэрэбинэ» (бревно), «бэтиэхэ» (потеха), «мүөт» (мед), «сүлүүкүн» (шиликун), «маат» (мат), «мэтээл» (медаль), «торуоска» (трость, тростка), «сэлээппэ» (шляпа), «холуоһа» (галоши), «радио» диэн киирии тыллар лаппа үгүстүк туттуллар буолбуттарын эрэ кэннэ үөскээбит буолуохтарын сөп. «Сиргэ түспүт сэрибиэй» (жребий), «хааппыла (капля) хаан хаалыар диэри»., «бэҕэһээҥи бэтэнээски» (бедняжка), «истиэнэ (стена) курдук эрэн», «сиидэ (сито) хайаҕаһын курдук», «тэрэпиискэ (тряпочка) курдук тутар», «хааһы (каша) буолбут», «алаадьы (оладьи) курдук эргитэр», «тустан ырычаахтастылар (от слова — рычаг)» уо. д. а. эмиэ нууччалар кэлбиттэрин кэннэ,. кинилэр тылларын сабыдыалынан үөскээбит этиилэр буолаллар. «Бэтэнээски» диэн тылы ылыаҕыҥ. Бу тылы А. Е.. Кулаковскай «бедняжка» диэн тылтан таһаарар. Бу соҕотоҕун бэйэтэ туттуллубат, «бэҕэһээҥи бэтэнээски» диэн эдэр киһини сэнээн этэргэ туттуллар образтааһын, Н. С. Григорьев үөскэппит термининэн эттэххэ, сомоҕо домох буолар. Оттон «ырычаах» сахаҕа бэйэтигэр ити тыл суолтатыгар туттуллар «төһүү» диэн тыл баарын үрдүнэн киирбит уонна туохтуурунан образтаан этэргэ туттуллар буолбут. Холобур, «тустан ырычаахтастылар» диэн («тустан төһүүлэстилэр» диэбэттэр) бэрт үчүгэй дьүһүннээһин үөскээбит. Манна икки мөлтөһүөр киһи тустан, тэҥҥэ эллэспиттэрин туһунан этиллэр. «Ырычаахтастылар» диэһин күлүү-оонньуу хабааннаах этии буолар. Норуот баайдары, тойоттору күлэр-элэктиир чабырҕахтарыгар нуучча, саха тылларын соруйан булкуйан сытыы сатирическай обраһы айар түбэлтэлэр бааллар. Холобур, «Балтааса» диэн чабырҕахха маннык көрүдьүөс этиилэр бааллар: <poem> Бырыы да бадараан, Түөрт түгэн айаҕа Дыбаа куонь пропаал — Саам сатыы Насыыла-насыыла приехал. Ити дьыаланы Исправник писаал, Күбүрүнээтэр подписаал. (52—270) </poem> Үөһэ эппиттэргэ олоҕуран түмүктээтэххэ, саха норуотун тылынан уус-уран дьүһүннээһинигэр нуучча культуратын сабыдыала бэрт эрдэттэн дириҥник иҥэн киирбит. Россияҕа капитализм үөскээн, пролетариат революционнай хамсааһына күүһүрэн истэҕин аайы саха культуратыгар нуучча норуотун культуратын прогрессивнай сабыдыала улам улаатан, күүһүрэн испит. Саха обществота бэйэтэ сайдан иһиитэ кини прогрессивнай сабыдыалы ылынымтыатын эмиэ күүһүрдэр. Ол курдук, манна өссө революция буолуон иннинэ сурук-бичик, оскуолаҕа үөрзтии, уус-уран литература уонна периодическай бэчээт үөскэхтэрэ баар буолбуттара. Саха суругунан литературата төрөөбүт фольклоруттан силистэнэн, нуучча улуу реалистическай литературатын үтүө сабыдыалынан үескээбитэ биллэр. Бу литература биһигин Росоияҕа буолбут Бастакы буржуазнай-демократическай революция тыала бигээбитэ. Поэт А. Е. Кулаковскай (Өксөкүлээх Өлөксөй) норуот тылынан хоһуйар үгэстэрин, образтыыр, ойуулуур ньымаларын олоччу бэйэтигэр ылыммыта. Ону таһынан, кини национальнай образтааһыны салгыы сайыннарбыта диэххэ сөп. Норуот тылынан айымньытыгар уу эйгэтэ образтааһыҥҥа бэрт кыратык кыттара. Олоҥхоҕо айыы дьоно олорор сирдэрин арҕаа өттүгэр «Араат байҕал» баар ааттанар уонна аллараа дойдуга бухатыырдар охсуһар сирдэрэ «Уот кудулу байҕал», «Муус кудулу байҕал» диэннэр бааллара ахтыллар. Итиэннэ «далай акаары», «баһа байҕал, кутуруга куйаар» диэн курдук аҕыйах образтаан этиилэр бааллар. Сахалар, былыр-былыргыттан муораттан ыраах олорбут буоланнар уонна сүөһү иитиитинэн, булдунан дьарыктанар омукка уу улахан проблеманы үөскэппэтэҕиттэн кинилэр ырыаларыгар-тойуктарыгар уу эйгэтэ күүскэ киирбэтэх. Улуу Байкал күөл туһунан билигин «акыйаан» (байхал, байҕал) диэн суолтаҕа туттуллар тылтан ураты туох эмэ норуот өйүгэр хатанан хаалбыта биллибэт. «Муора» диэн тыл нууччаттан киирбитин да кэннэ, уу эйгэтин көстүүлэринэн образтааһын норуот айымньытыгар улаханнык тэнийбэтэх. «Муора далай санаата муҥурсуйбат» диэн этиигэ «муора» уонна «далай» диэн биир өйдөбүллээх тыллар сэргэстэһэ сылдьаллар. Маҥнайгы поэттар — Кулаковскай уонна Софронов — уу эйгэтинэн дьүһүннээһини сайыннарбыттара. Ол курдук Кулаковскай киһи обществотын олоҕун «уу долгунугар» тэҥнээн хоһуйбута: «орто дойду оонньуулаах олоҕо, уу долгунун курдук, уларыйа турар буолар эбит!» (44—262). Автор бу хоһоону нууччалыыттан көҥүл тылбаас быһыытынан оҥорбута. Империалистическай дойдулар сэбилэниилээх күүстэрэ бэйэ-бэйэлэригэр сабыта түһээри суоһаспыттарын поэт атын айымньытыгар бу курдук ойуулуур: «Күтүр үрэх күрүлгэнин курдук, күүстээх сэриилэр күөтэспитинэн бардылар» (43—129). А. Софронов общество сайдыылаах олоҕун эмиэ долгунунан дьүһүннээн хоһуйбута. «Ол дойдум дьоно аан дойду айхалыгар, уу долгунун курдук, көрүдьүөс көҥүл олоххо көрүлүүллэр эбит» (60—112). Норуот тылынан айымньытыгар уоту образка киллэрии бэрт үгүс. Ити үгэһи өссө кэҥэтэн, сүүнэ социальнай ис хоһоонноон, Кулаковскай бу курдук хоһуйбута: «олус элбэх оччугуй. омук орто дойдуттан омуллубута үһү» (43—138). Капитализм, империализм саҕана национальнай баттал, колониализм күүһүрэрин, аан дойду адьырҕа баайдара кыра омуктары букатын эһэн кэбиһэр расистскай политиканы ыыталларын, ол түмүгэр элбэх омук сир үрдүттэн сотуллубутун поэт уот умулларынан образтаан көрдөрүүтэ саха поэзиятыгар бэрт сонун. Кулаковскай борокуоту «уһун субурҕа буруо тыыннаах, уот булкуур сүрэхтээх» диэн ойуулааһына эмиэ, урут этиллибэтэх, бэргэн, күүстээх этии буолар. Норуот айымньытыгар нууччаттан киирбит дьүһүннээһиннэри маҥнайгы поэттар ылыммат буолуох тус-тара суох. Кинилэр поэтическай дьүһүннээһиннэригэр нууччаттан сабыдыал фольклордааҕар өссө улааппыта. Улахан талааннаах поэттар фольклор ойуулуур үгэстэрин бэрт сиэрдээхтик сайыннарбыттара. Кулаковскай кыраһыабай кыыһы бу курдук образтаан хоһуйар: <poem>Кириэстээх атыыр манньыаты Кэккэлэтэ туппут курдук Килбиэн маҥан иэдэстээх эбит.., Чэрбиэнчэ харчыны Тэҥилии туппут курдук, Тэтэркэй иҥнэрдээх эбит. Киирэ-тахса кирибинньиктэннэ, Бара-кэлэ манньыаттанна. (44—146, 158)</poem> Манньыатынан, чэрбиэнчэ харчынан дьүһүннээһин, «кирибинньиктзннэ», «манньыаттанна» диэн этиилэр, баҕар, Өксөкүлээх иннинэ норуот хоһуйуутутар киирбиттэрэ буолуо. Саха сиригэр ис рынок үөскээбитин, нууччалар харчыларын системата лаппа олоҕурбутун кэннэ итинник дьүһүннүүр буолбуттара саарбаҕаламмат. Итинник дьүһүннээһин үөскүөн иннинэ дьахтар кэрэ иэдэһин күҥҥэ холуйаллара. «Киирэн эрэр күн килбиэнин курдук килбиэннээх иэдэстээх» дииллэрэ. Оттон дьахтар, кыыс туттар-хаптар ,кэрэ быһыытын «туллуктанна», «дьороһуйда» диир буолуохтаахтар. Ол эрээри уруккуттан баар дьүһүннээһиннэри саҥа, нууччаттан киирбит дьүһүннээһиннэр үтүрүйэн кэбиспэттэр, байыталлар. «Кирибинньиктэннэ», «манньыаттанна» диэни сэргэ «туллуктанна», дьороһуйда» диэн хоһуйуу туттулла сылдьар. Норуокка өрдөөҕүтэ киирбит «мотуок солко мутукча», «сиэрэй солко сэбирдэх» диэни Кулаковскай арыт бу курдук уларытан хоһуйар: <poem> Томороон лоҥкур тиит Тоҥон-хатан турбут бэйэтэ Толуу лоһуор туррахтанна, Муодунай солкону Мотуоктуу туппут курдук, Моймо күөх мутукчаланна. Хатан, кууран турбут Хатыҥ мастар... Харбалдьын хампа сэбирдэхтэннилэр. (44—227)</poem> Өксөкүлээх бэйэтэ оҥорбут киирии тылларын Тылдьытыгар «муода (мода), «муода» (диво, чудо), «муодарас» (мудрость, диво), «муодаранас» (мудреный), «муодьунусса» (модница) диэннэр бааллар, оттон «муодунай» диэн тыл суох. Онон «муодунай солкону мотуоктуу туппут курдук» диэни поэт бэйэтэ саҥалыы айбыт буолуон сөп. Ити этиллэр тылдьыкка «харбаллын» диэн тыл баар. Бу тылы автор «какая-то древняя материя» диэн быһаарбыт. «Харбалдьын» уонна «харбаллын» диэннэр биир тыл араастаан этиллиилэрэ буолуон сөп. Онон «харбалдьын хампа сэбирдэхтэннилэр» диэн эмиэ интэриэһинэй дьүһүннээһин буолар. «Суобастаах сокуонайа», «доруобуйалаах туйгуна» диэн поэт этиитэ оччотооҕуга эмиэ сонун буолуохтаах.. Оттон «кыра от-мас кыраһыабай өҥнөннө», «күөх көбүөр хонуу», «хартыына курдук хаамсан ханардастылар», «тойон киһи толкуйа тобулунна», «харах уулаах хаппырыыһа» диэннэргэ «кыраһыабай», «көбүөр», «хартыына», «толкуй», «хаппырыыс» диэн киирии тыллар эмиэ дьүһүннээһиҥҥэ актыыбынайдык кытталлар. «Сүлүмэ» (сулема) диэн тыл биһиэхэ кэлин соҕус киирбит быһыылаах. Бу тылы поэт «Тылдьытыгар» киллэрбэтэх. Өскө урут киирбит да буоллаҕына, фольклор хоһуйуутугар туттулла илик буолуохтаах. «Сүлүмэ» сахаҕа сүһүрдэр дьаат диэн өйдөбүллээх. Поэт бу тылы М. Ю. Лермонтов «Демонын» тылбаастыырыгар бэрт табыгастаахтык киллэрбитэ: <poem>Бу күнтэн ыла Мин өйүм сүлүмэтэ Ким да сүрэҕин сүөгүппэтин, Санаатын саппаҕыппатын... Күтүр угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ. (44—257)</poem> Лермонтовка «сүлүмэ» диэн суох, ол оннугар «отныне яд коварной лести ничей уж не встревожит ум», «смертельный яд его лобзания мгновенно в грудь ее проник» диэн этиилэр бааллар. Онон Кулаковскай сүлүмэнэн дьүһүннээһини Лермонтовтан быһаччы сибээһэ суох оҥорор. Бу саха ааҕааччытыгар тиийимтиэ образтар. Маннык образтааһыны А. Софронов эмиэ туттубута. «Сөп даҕаны сүлүмэ курдук сөҥөр... сүлүһүннээх күннэр сөп-сөп көстөн ааһаллар эбит» (60—214). «Сүлүс», «сүлүһүн» диэн саха бэйэтин төрүт тылларын кытта «сүлүмэ» ис хоһоонунан да, саҥарыллар дуораанынан да бэркэ чугасаһар буолан, ордук хамаҕатык киирбит уонна дьүһүннээһиҥҥэ да туттуллар буолбут быһыылаах. Сүрэх (санаа) сүлүһэ (сүлүһүнэ), а. э. бэтиэхэтэ, үөнэ-күрдьэҕэтэ, өһүөнэ диэн эмиэ этиллиэн сөп. Ол эрээри Ойуунускайга маннык хоһуйуу баар: «сүрэҕиэм, сүрэҕиэм, сүлүһүҥ күүстээҕиэн, сүөдүйбүт бэйэҕиэн!» (36—189). Поэт манна сүрэх күүскэ өрүкүйбутүн, долгуйбутун этэр буолуохтаах. «Дьүөкэт (деготь)» биһиги тылбытыгар революция иннинэ киирбит буолан баран, уус-уран дьүһүннээһин быһыытынан ситэ туттулла илигэ. А. Кулаковскай бу тылы ким-хайа иннинэ образтааһыҥҥа киллэрэр. «Дьүһүнүн эрэ көрбүт киһи дьүөкэт үөрэҕиттэн төлөрүйэн дьүүллээх өйүн түмүнэр» (44—151). Манна поэт «дьүөкэт үөрэҕинэн» куһаҕан быһыыны, хара санааны ойуулуур, кыыс кэрэ дьуһүнүттэн хара да санаа халбарыйарын туһунан этэр. Кулаковскай киирии тыллары, олор сабыдыаллары-нан үөскээбит дьүһүннээһиннэри куорат олоҕун, нуучча культурата киэҥник тарҕаммыт араҥаларын олоҕун хоһуйарыгар ордук дэлэгэйдик туттар. «Саха дьахталларын мэтириэттэригэр» «баарысына», «ньэмиэстэ», «бодурууга», «хабалыар», «сыбааха», «лиэкэр», «сибээткэ», «маасылынка», «сыбаайба», «дурууска», «дуоһунас», «дохуот», «биридээнэ» уо. д. а. элбэх киирии тылы булабыт. Оттон «Куорат кыргыттара» диэҥҥэ ааҕабыт: «бирикиэсэй», «көстүүнэй», «хардарыап», «биричиэскэ», «кулуон», «иридикиил», «тонсуор», «сэниик», «урукобиитийэ», «сомотурууна», «ухаасыбайдаһыы», «саппыыскалаһыы», «ысынакуомайдаһыы», «борободьуу гыныы», «сагылаасынай» уо. д. а. Бу тыллар үгүстэрэ айымньы персонажтарын майгыларын-сигилилэрин, олохторун-дьаһахтарын характеристикалаан көрдөрөргө, онон кинилэри күлэр, сиилиир майгыннаахтык, образтары ордук чаҕылхай оҥорор сыаллаахтык туттуллаллар. Холобур, «сибээткэҕэ сиэдэрэйдзрэ, маасылыҥкаҕа бастыҥнара» диэн хоһуйууну ылыаҕыҥ. Манна элбэхтик кэлбит-барбыт, биир да бырааһынньыгы, оонньууну көтүппэккэ сылдьар киһи тыыннаах мэтириэтэ саха ааҕааччытыгар бэрт тупсаҕайдык иһиллэр аллитерациянан бэриллэр. Поэт наука, техника терминнэринэн образтааһыннары айымньытыгар эмиэ балачча киллэртиир. Ол курдук, «Өрүс бэлэхтэрэ» диэн поэматыгар маннык этиилэри ааҕабыт: «динэмиитинэн тэптэрэн дэлбэритэ ыыттылар», «алдьархайдаах шахталар айахтара аҥастылар», «тимир суол тилигирээтэ, боробуос олус чускуутаата», «ыстаал сэп чыҥкынаата, буур массыына чуҥкунаата, маҕыньыыттаах массыына бачыгыраата, элэктэриичэстибэ уота элбээтэ...» Борокуоту, паровоһу, самолету саха поэзиятыгар аан бастаан киллэрэн хоһуйбут киһинэн А. Е. Кулаковскай буолар. Борокуот туһунан хоһооно 1913 сыллаахха «Саха саҥата» сурунаалга «Уот тыыннаах улахан оҥочо» диэн ааттанан бэчээттэммитэ. Кэлин автор бу хоһоонун 1924 сыллаахха бэчээттэтэригэр «Борокуот аал» диэн уларытан ааттаабыта. Айымньы бастакы да варианыгар оччотооҕу техника биир бастыҥ ситиһиитин поэт «уот булкуур сүрэхтээх обургу дьаалы борокуот аалга олордум» диэн хоһуйар. Оттон самолету хоһуйарыгар үксүн «көтөр аал», «салгын аала», арыт «айарапалаан», «тимир чыычаах» диэн тыллары туттар. Сахаҕа «аал» диэн улахан уу сэбин ааттыыллар. Оттон борокуоту «аал» биитэр «улахан оҥочо» диир чуолкайа суох. Оччотооҕу ааҕааччыга «борокуот аал» диэн хоһулаһыннаран этэр ордук тупсаҕайдык иһиллэр, өйдөнүмтүгө буолуохтаах. Кэлин «аалынан», уу эрэ буолбакка, салгын транспорын тэрилин кытта ааттыыр буолтар. Ол курдук «көтөр аал», «салгын аала» диэн тыллар үөскээбиттэр. Ол эрээри тимир суол поеһа «аал» дэммэтэх. Холобур, Кулаковскай «боробуос оҕус», «хонуу богуона» диэн эмиэ икки тылы хоһулаһыннарар. Арыгы хайдах тиэйиллэн кэлэн Саха сиригэр тарҕанарын хоһуйарыгар этэр: «хонуу богуонугар хос-хос уган баран,.. боробуос оҕустарга состорон... тиэйэн тиҥкинэттилэр» (44-197). Кулаковскай уопсайынан даҕаны саҥа терминнэри айымньыга киллэрэригэр киирии тылы төрүт биитэр төрүт тылга кубулуйбут киирии тылы кытта хоһулаһыннарар үгэстээх эбит («борокуот аал», «боробуос оҕус», «хонуу богуона», «буур массыына», «элэктэриичэстибэ уота», «боробулуоха тимир», «хоро турба» уо. д. а.). Кини итинник ньыманая саҥа киирэр терминнэ-ри оччотооҕу үөрэҕэ суох маасса кэбэҕэстик өйдүүрүн сйтиһэрин ааһан, ордук поэтичнай оҥорор. Дьэ ол иһин борокуоту ойуулууругар кини «хороҕор хоро турбалааҕын», «бадаҕа биллибэт баарсалааҕын, сатала суох улахансыарҕалааҕын», «боробулуоха тимир мурун быалааҕын», «дьуос дьаакыр тыҥырахтааҕын» хоһуйар, субу тыыннаах курдук көрдөрөр. Борокуоту хамсатар «гребной винт», «гребные колеса» диэн баар. Ону поэт «дьэргэлгэн эрэһэ эрдиилэр», «кыһыл-кытархай тыҥырахтар» диэн киһиэхэ тиийэрдик, кэрэтик хоһуйан этэр. Улахан лирик поэт А. И. Софронов сүнньүнэн син биир фольклор үгэстэрин тутуһан хоһуйара буолан баран, хоһоон тас форматыгар, ритмигэр, интонациятыгар эрэ буолбакка, ис поэтическай образтааһыннарыгар эмиэ А. Кулаковскайтан салҕаан балачча саҥа суоллары киллэртээбитэ. Кини поэтическай дьүһүннээһиннэригэр, нуучча литературатын, тылын сабыдыалынан үөскээбит элбэх. <poem> Өлбүт киһи буор түгэҕэр сытарын курдук, Мин төрөөбүт аан ийэ дойдум Халыҥ хаарынан Саҥата суох сабыллан сытар... Аан ийэ дойдум! Халлаан умнубут хаарыан бухатыырын курдук, Былыр-былыргыттан быйылгыга дылы Муустаах муора муннугар, Модун тимир быанан бохсуллан Бокуйа, утуктуу тураҕын! (60—112)</poem> Патриархальнай-феодальнай, колониальнай батталга, айылҕа кытаанах усулуобуйатыгар бохсуллубут аһара хаалан, быстан олорбут төрөөбүт Сахабыт сирин көмүллүбүт киһиэхэ, Муустаах муора муннугар хам кэлгиллэ сытар бухатыырга холуйуу — бу саха поззиятыгар урут туттуллубатах дьүһүннээһин. Маннык хоһуйуу нуучча поэзиятын быһаччы сабыдыалынан үөскээбитэ, ол эбэтэр саха поэта нуучча суруйааччытын Вас. И. Немирович-Данченко «Родной край» диэн хоһоонун образтарын ылыммыта. Немирович-Данченко хоһоонугар: «засыпанный глубокими снегами, как труп в земле, молчит мой край», «как богатырь, забытый небесами, к полярным льдам волшебницей-зимой прикованный железными цепями, давным-давно ты дремлешь, край родной»,— диэн этиилэр бааллар. Ол эрээри Софронов айымньыта — нууччаттан тыл-баас биитэр судургу үтүктүү диир сөбө суох. Нуучча суруйааччыта көҥүлгэ, сайдыыга дьулуһар үтүө идеятын, кини образтарын ылынан, Софронов сахалыы дириҥ иэйиилээх, улахан публицистическай күүрүүлээх, оччотооҕу олоҕу таба сыаналыыр уонна инникигэ ыҥырар айымньыны суруйбута. Софронов өрүһү лиэнтэнэн дьүһүннээн хоһуйууну саха поэзиятыгар бастаан киллэрбитэ. Кини Ленаны бу курдук хоһуйар: <poem>Көҥүллүк күөгэйэн Лиэнтэлии тэнийэн Унаара устаргын Уруйдаан туойабын! (60—354)</poem> Кэлин советскай поэттар лиэнтэни образка киллэриилэрэ үксээн уонна элбэх өрүттэнэн испитэ. Эллэйгэ Лена көннөрү лиэнтэҕэ эрэ холуллубат. Киниэхэ Саха сирэ кэрэ кыыс, ол кыыс лиэнтэтэ — Лена. «Кыыс кыраай лиэнтэтэ буолаахтаан үөскээбит Элиэнэ мөһүүрэ ууларын сүүрдэр» (89—210). Баал Хабырыыс хайаттан түһэр күрүлгэн уутун эмиэ лиэнтэҕэ холуйар: «торҕо күөх лиэнтэлии күлүмнээн, тохтон сыыйыллар күрүлгэн» (4—225). Тимофей Сметанин Ленаны эмиэ лиэнтэҕэ холуур гынан баран, Лена киниэхэ «санааҕа кэтириир үөрүү лиэнтэтинии саймаара кэҥиир». Оттон сэрии алдьархайа, траур хара лиэнтэ буолан, өйгө-санааҕа сөрүөстэр: «ханнык да кэпсэтии түмүгэр хап-хара лиэнтэнэн туой сэрии сөрүөстэр» (55—35). Тимофей Сметанин лиэнтэ обраһын киһи ис психологическай санаатын көрдөрөн туттар. Сахаҕа «бырдах» диэн тыл баарын үрдүнэн «кумаар» диэн тыл нууччаттан киирбитин холобурга аҕалан туран, Кулаковскай саха тыла ылынымтыатын бэлиэтээбитэ, Кини кумаарынан образтааһыны айымньытыгар туттубута: «оҥоойу кумаар курдук оҕо эдэр дьон... оонньууга туола түстүлэр» (44—235). А. Софронов итинник дьүһүннээһини сайыннаран, туохтуур форматынан биэрбитэ. «Ырыаһыт Бүөтүр Черныхха» хоһоонугар кини суруйар: «ыарыһах бэйэҕин кымаардаабакка,.. ыардьиппэ санааҕын,.. эргэрбэт диэн бэйэлээх эгэлгэ хоһоон оҥорон тэлгэттиҥ» (60 — 114). «Кымаардаабат» диэн кыһаммат, аахсыбат, ула-хаҥҥа уурбат диэн этиилэргэ чугас суолталаах тыл буолар. «Хомуок» (комок) диэн киирии тыл «мөчөкө» диэҥҥэ чугас суолталаах. Ол эрээри бу тылы норуокка үксүгэр мээккэ бурдук мөчөкөлөһө хаппытын (хомуохтас-пытын) этэргэ тутталлар. Ону А. Софронов абстрактнай өйдөбүлгэ киллэрэн, образ оҥорон турар: «хомуоктаспыт санаабыттан хоҥноруттан холбоспут хобун холобурбун хоһооммор холбуубун» (60—334). «Хомуоктаспыт санаа» диэн кини ыар санаа баттаабытын, өй-санаа тууйуллубутун туһунан хоһуйан этэр. Оттон поэт буруйа суох хаайыыга хаптара сытар киһини бу курдук дьүһүннүүр: «дьааһыкка хааттарбыт, таракаан курдук сананан,... сассыҥым сабыллан,.. сыҥ-сааран сытабын» (60—337). «Дьааһыкка хаайтарбыт таракаан курдук сананыы» олох саҥа дьүһүннээһин. Оттон чохуну, баҕаны кытта сэргэ хомурдуос куһаҕаны, мөлтөҕү холобурдааһыҥҥа уруккуттан да туттуллара буолан баран, «холбуйаҕа кутуллубут хомурдуоска» холонуу эмиэ да уратылаах этии буолар. Үөһэ аҕалтаабыт сорох чахчыларга олоҕуран, маннык санааны этиэххэ сөп. Кулаковскай, Софронов сүнньүнэн фольклор поэтикатыгар тирэҕирдэллэр даҕаны национальнай дьүһүннээһини салгыы сайыннарыы, байытыы суолунан барбыттара. Ол эрээри кинилэр урукку поэтическай үгэстэри улаханнык уларыппатахтара, син-биир күннээҕи олоххо-дьаһахха туттуллар киирии терминнэри, тыллары образка туһаналлара. Кинилэр поэтическай ойуулааһыннарыгар нуучча классическай литературатыттан бэйэтиттэн сабыдыал кичим этэ<ref>Кулаковскайы, Софроновы биирдиилэрин туспа ылар буоллахха, кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар эмиэ уратылаһаллар. Бастакы поэт фольклорга ордук чугас буоллаҕына, иккис поэт хоһоонун поэтическай дьүһүннээһинэ, тас тутула, стилэ фольклортан арыый сыҕарыйбыта биллэр.</ref>. Тоҕо оннук буолбута өйдөнөр. Үөрэх, интеллектуальнай сайдыы киирбэтэх биитэр киэҥник киирэ илик, бэйэ-бэйэлэриттэн тэйсэр культуралаах тус-туспа социальнай араҥаларга хайдыспатах омукка суругунан литература бастаан үөскүүрүгэр төрөөбүт фольклортан атыҥҥа сүрүннээн тирэҕирэр кыах суоҕа. Бастакы поэттар фольклор образтыыр, ойуулуур үгэстэригэр тирэҕирэн айбатахтара буоллар, кинилэр айымньыларын оччотооҕу үлэһит норуот халыҥ араҥата өйдүө суох этэ. Кулаковскай уонна Софронов сүнньүнэн фольклор үгэстэригзр олоҕурбут дьүһүннээһиннэрэ кинилэр поэт быһыытынан мөлтөхтөрүттэн, биитэр бэйэлэрин соруйан «төрөөбүт ыырдарынан» хаарчахтана сатаабыттарыттан, консервативнайдарыттан төрүттэммит буолбатахтар. Хата, бу оччотооҕу олох сайдыытын закономернай көстүүтүн, биһиги суругунан литературабыт үөскээбит уратытын курдук өйдөнүөх тустаах. Кулаковскай уонна Софронов фольклор үгэстэригэр олоҕурбут дьүһүннээһиннэрэ кинилэр айьшньыларын норуокка тиийимтиэ, демократичнай оҥорбута. Ити өттүнэн Кулаковскай уонна Софронов кэмнэрэ — биһиги литературабыт сайдыытын бастакы тумнуллубат кэрдииһэ буолар. Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр ордук улахан уларыйыылар Улуу Октябрьскай социалистическай революцияттан бэттэх, атыннык эттэххэ, Советскай кэмҥэ, социализм кэмигэр тахсаллар. Общество олоҕор бүтүннүүтүгэр буолбут тосту өҕүллүү поэзия ойуулуур-дьүһүннүүр ньымаларыгар да сабыдыаллаабат буолуох туһа суох. Патриархальнай-феодальнай олох социалистическайга кубулуйар, эргэ итэҕэллэр, аныгы кэмҥэ дьүөрэтэ суох эргэ үгэстэр быраҕыллаллар, норуоту бүтүннүүтүн үөрэхтээһиҥҥэ, аныгылыы ис хоһоонноох культураҕа үмүрү тардар үлэ күүскэ ыытыллар; урут ким да үөйбэтэх-ахтыбатах саҥа тэрээһиннэрэ үөокүүллэр. Бу кэмҥэ нуучча демократическай, социалистичеокай культуратын үтүө сабыдыала хаһааҥҥытааҕар да күүһүрэр. Саха профессиональнай искусствота үүнэр, сайдар. Ити барыта норуот эстетическэй көрүүлэригэр уларыйыылары киллэртиир. Саха суругунан поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ икки үөскүүр, сайдар төрүттээхтэр: бастакынан, бэйэтин төрүкү национальнай үгэстэригэр олоҕуруу, олору байытыы; иккиһинэн, нуучча литературатын, тылын, культуратын сабыдыалларынан урут билбэтэх саҥа көстүүлэри, объектары туһаныы. Фольклорга туһаныллыбатах биитэр бэрт кыратык туһаныллыбыт «олохтоох» объектар, көстүүлэр советскай поэзия дьүһүннээһинигэр күүскэ киирдилэр. Холобур, буурҕа, этиҥ, муора, өрүс, сүүрүк, долгун, дьүкээбил уота уо. д. а. Уу эйгэтэ Кулаковскай, Софронов дьүһүннээһиннэригэр кыратык «иирбитин туһунан ахтан турабыт. Этиҥ, силлиэ Софронов хоһуйууларыгар кииртэлзэбитин эмиэ этэр наадалаах. Кини «Этиҥнээх ардах»; «Силлиэ» диэн хоһоонноругар революционнай охсуһуу уорун-кылынын ойуулаан көрдөрбүтэ. Поэт «сир симэҕин сиҥнэритэ сынньар», «сэбирдэҕи, сиппэҕи... үөһэ-аллара өрүкүтэр», «үгүһү үнтүрүтэр», киһи билбэтэх күүстээх силлиэтэ, тобураҕа турбутун сөҕөр-махтайар, онтон чаҕыйар даҕаны. Бастакы хоһооҥҥо этиллэр: <poem> — Ок-сиэ ньии оҕолоор, Олоҕу уларытарга Улахантан олохтоммут, Киэҥтэн кэскиллэммит, Айыыны-хараны аччылыырга Анарааттан анаттарыылаах Алдьархайдаах ардах Аан дайдым үрдүнэн Ааҥнаан ааспыт эбит ньии. Иккис хоһооҥҥо ааҕабыт: Ардьаалы, ааттатай ньии! Аныһыйдаҕа баҕас Тугун алыһай... Сипсийдэҕэ баҕас Тугун сибиэнэй... Тыалырдаҕа баҕас Тугун сытыытай!.. (60—192, 326)</poem> Буурҕа, холорук, муора, долгун саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр күүскэ киириилэрэ Улуу Октябрьскай социалистическай революцияны, кылаас охсуһуута тыҥааһынын, саҥа олоҕу тутуу күүрээнин кытта ситимнээх. Улуу социальнай уларыйыылар, революционнай тосту өҕүллүү кэмнэрэ бэйэтигэр сөптөөх саҥа образтары, символлары, ойуулааһыннары эрэйэр. Буурҕа, силлиэ, холорук, этиҥ, чаҕылҕан, муора, долгун курдук, айылҕа модун көстүүлэрэ айымньы активнай компоненнара буолаллар. Айылҕа ити көстүүлэрэ саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр күүскэ кыттыыларыгар нуучча литературатын опыта үтүө холобуру көрдөрөр. Пушкинтан, Лермонтовтан Горькайга диэри образка улам күүскэ киирэн испит буурҕа, силлиэ, муора, долгун нуучча поэзиятын сүрүн лейтмотива бублбуттара. Бу көстүүлэр саха советскай литературатын төрүттээччи, революционер, ленинец П. А. Ойуунускай поэзиятыгар аан бастаан күүскэ киирбиттэрэ. Ойуунускай өссө 1917 сыллаахха суруйбут «Таатта оҕото Дьаральжтыйа Былатыан» диэн биир эрдэтээҕи хоһоонугар: «Араат байҕал уотунан умайар уу долгунун, күөх халлаан көстөр күөх көхсүн көрөн туран, сытыы сындыыс сырыыта сырыылаах өй-мэйиибинэн өйдөөн турдум, үтүө доҕоттоор!» — диэбиттээх. «Муораны тобугунан, халлааны хабарҕатынан» харса-хаан санаалаах уол оҕо литератураҕа киирбит эбит диэх курдук. Ситинтэн ыла кини революционнай поэзиятыгар буурҕа, этиҥ, чаҕылҕан, муора модун баала кыттыспытынан бараллар. «Санаа» диэн хоһоонугар пролетариат улуу революцията бу курдук образтанар: <poem>Өрөгөйдөөх революция Өркөн төленө саластаҕына, Өрө түллэн дьалкыйдаҕына, Уоттаах улуу күүһүнэн Общество урукку олоҕун Уйаҕас уйата долгуйар... Кыайбыт кылаас обургу Кыайыыттан кыайыыга Өрө суүрэн тахсан Өрөһөлүү анньан истэҕинэ, Хаппытаал, хабала, хаатырга Хампарыта охсулла түһэллэр. Дибилийэр элбэх уулаах Дириҥ далай обургу Кэрис бараан дьүһүннэнэн, Кэтит иэнэ ытыллар. Баараҕай байҕал барахсан Баала баллырҕаччы охсуллар, Өлгөм өрөгөй күүһэ Өрө түллэн мэҥийэр. Сир, халлаан икки, Силлиэ ытыйбытын курдук, Титирии, ньиргийэ, тураллар. (36—104)</poem> Автор общество олоҕун айылҕа көстүүтүн кытта дьүөрэлиир поэтическай параллелизмы айар. Революция муҥутааһына сири-халлааны титирэтзр акыйаан силлиэтин ойуулааһынынан түстэнэр. Ойуунускай революционнай охсуһуу буурҕатыттан, силлиэтиттэн кыратык да дьулайбат, чаҕыйбат, хата ордук күүһүрэригэр баҕарар. Кини: «Түөрт сүллэр этиҥ дүрбүйдэр дүрбүйдүн! Сааллар чаҕылҕан дапсыйдар дапсыйдын!» — диир. Ити этэрэ «Пусть сильнее грянет буря!» диэн М. Горькай этиитигэр уруулуу. Ойуунускай «сэтинньи сэттистиир күүрээннээх күнүгэр... сир ийэ үрдүнэн силлизлээх холорук силлиэрэн-боллоорон ытыллан тахсыбытын» дорҕоонноохтук уруйдуур-айхаллыыр. Бу силлиэ баай былааһын, батталы «түҥнэри ытыйар, күөрчэхтии көтүтэр», баттаммыт-атаҕастаммыт үлэһит норуот, эн, бу силлиэттэн чаҕыйыма, «кэннигинэн кэхтимэ», хата «биитэр мин, биитэр эн — биирдэспит кыайдын диэн өрөгөй өлөрсүү өһүөнэ үрдээтин...», «бары сир баһынан баттаммыт баргыйдын..!» — диэн поэт уоттаахтык-төленнөөхтүк охсуһууга ыҥырар. Коммунист партията, рабочай-бааһынай армията үүнэн-үрдээн иһиилэрэ Ойуунускайга акыйаан баалынан образтанар: «Балкыырдаах байҕалым баалланарын курдук, бассабыык партия барҕаран таҕыста... Үллэр долгун курдук, үлэһит сэриитэ үксээтэ үрдээтэ» (36— 42). Киһи обществотын олоҕо — дьалхааннаах муора («Ильич өллө» диэн бу муора курулуур»), революция, гражданскай сэрии күннэрэ — «дирбиэн-дарбаан», «тибиилээх-тиһиктээх», «саталаах-саргылаах» күннэр. Революция кыһыл партизана Мэхээчэ, олоҥхо бухатыырын курдук, айаннаах: «Аҕыс тараҕай Дьааҥы арҕаһыттан күдэн туман оргуйан, буурҕа курдук ытыллан, аттаах киһи күлүгэ таҥнары түһэн иһэрэ» (42— 209). Россияҕа Улуу Октябрьскай социалистическай революция кыайбытын кэннэ капиталистическай дойдуларга кылаас охсуһуута өссө ордук сэтэрбитин поэт эмиэ буурҕанан образтаан көрдөрөр: «аан дайды адаардаах арҕаһын саалыгар... уйулуу оргуйар холорук ытыллар, уот тырым чаҕылҕан тоһуттан чаҕыллар» (36—44). Онон, Ойуунускайга хабыр кылаас охсуһуута барыта буурҕаҕа, холорукка холуллар; «билиҥҥи биһиги бириэмэбит... коммуна олоҕун мөккүөрэ, холорук буурҕа ытыллыыта» диир кини. Революционер өйө, дууһата буурҕанан туолар, «санаата сата буурай оонньуур». Революция ырыата, музыката, революционнай поэт айымньыта — барылара буурҕалаахтар (36—45, 78, 176). Эйэлээх социалистическай тутуу күүрээнэ, стахановтыы үлэ муоралыы «куугунуур», «этиҥнии лиҥкиниир». Манна биһиги Ойуунускай муораны бэйэтин, ордук Хара муораны, сахаттан ким-хайа иннинэ хас да айым-ньытыгар анаан-минээн хоһуйууларын («Байҕал таптала», «Муора», «Бырастыы»), муора кини күүһүн көтөҕөрүн, кини революционнай-романтическай поэзиятыгар, кини характерыгар бүтүннүүтүгэр дьүөрэлээҕин тустарынан этэ да барбаппыт. <poem> Мин тылым — мин тохтор тойугум... Харака муорака саалыгар, Харылыы баргыйар баалыгар Уһуллан-уоҕуран уүмлтүтэ, Умайар урсуҥҥа күлбүтэ (36—176)</poem> диэн поэт мээнэҕэ эппэтэҕэ. Сахалыы хоһуйар кыахтары кэҥэтэр ити аҕыйах холобуртан да көрдөххө, П. А. Ойуунускай биһиги поэзиябытын идейнэй эрэ өттүнэн буолбакка, эстетическэй өттүнэн эмиэ быдан инники сайыннарбыт дьиҥнээх новатор-поэт буолар. Чуолаан буурҕа, муора уо. д. а. айылҕа модун көстүүлэрин айымньы образтааһыннара оҥорууга Ойуунускай үөрүйэхтэрин биһиги элбэх талааннаах поэттарбыт кэлин салгыы сайыннарбыттара уонна сайыннара тураллар. Холобур, 1920-с сыллар иккис аҥардарыгар литератураҕа кэлбит эдэр поэттарга, Эллэй этэринии, Ленин комсомолун «ньиргиэрдээх долгуна санааларын туруоран», бу тема ыччаттарга «туойар муоранан буолбута». Итинтзн ыла туох элбэх, киэҥ, муҥура биллибэт барыта, нуучча литературатыгар буоларын курдук, муоранан образтанар буолан испитэ. Колхоз үүнүүлээх бурдугун бааһыната, оттуур ходуһата, советскай но-руот бүттүүнүн бас билиитэ буолбут, уйаара-кэйээрэ биллибэт күөх тайҕа тыабыт — барыта «муоралыы долгуйаллар», саҥа олоҕу тутар советскай ыччат хоодуот сүрэҕэ «муора курдук, эппэҥнии долгуйа бааллырар». Муораны, муора баалын кытта сэргэ олох сайдыы-тын тэтимин өрүһүнэн, өрүс, үрэх сүүрүгүнэн, сааскы уунан образтааһыннар үөскүүллэр. Тыа дьоно, «сааскы уу дьырылыы сүүрэн түмсэрин курдук», колхозка «киирэллэр, улуус, нэһилиэж аайы бастакы бүттүүн үөрэхтээһин оҕолоро, пионердар «долгун курдук куу-гунууллар, сүүрүк курдук чарылыыллар...», көҥүл советскай ыччат «бүтүн дойду устун чобоо долгун кур-дук туран хаамсар», «Россия диэн ааттаах сир модун өрүһүгэр кыттан остуоруйа дьоллоох суолунан Саха өҥ үрэҕэ устар». Муораны, буурҕаны, өрүһү образка кэлин ордук чопчу киллэрэр буоллулар. Гитлеровскай Германияны кыайыы кэнниттэн сэрии иккис көрдүгэнэ буолбут имтериалистическай Японияны урусхаллыыр сорук турбутугар Т. Сметанин охсуһууга үөлээннээхтэрин ыҥыран, маннык тыллары эипитэ: <poem>Охсуһуулаах кэмҥэ төрөөбүт Уол оҕо доҕорум.., Көҥүл-дьол сүрэҕин хаһыытын, Санаа ыар сибиниэһин Тайфун гынан силлиэрдиэх эрэ Япон сиригэр (55 — 70)</poem> «Тайфун» төрдө кытай тыла. Акыйааҥҥа, экватор чугаһыгар үөскүүр Японияҕа бэркэ биллэр буурҕаны (циклону) ити курдук ааттыыллар. Бу тыл сахаҕа нууччаттан кэлбитэ. Япон империализмын урусхаллыыр босхолонуулаах сэриини поэт, үрдүттэн буурҕанан, муоранан буолбакка, чуолаан тайфунунан, Чуумпу акыйаан уутунан дьүһүннээһиҥэ ордук табыгастааҕа көстөн турар. Уу эйгэтинэн дьүһүннээһиҥҥэ Эллэй чопчу национальнай географическай уратылары үгүстүк туһанар. Кини казах норуотун босхолонуулаах хамсааһынын сирдьитэ Амангельды Имановы хоһуйарыгар Арал күөл обраһын туттар: «Араал байҕал баалыныы аймаммыта Амангельды» (89—199). Саха сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа актыыбынайдык кыттыбыт латыш норуотун чулуу уолаттарын — К. Байкаловы, И. Строду, Я. Крумины — хоһуйарыгар поэт Балтийскай муора долгуннарынан образтыыр (95—52). Советскай поэзияҕа сулус, кустук, дьүкээбил уота, ардах эмиэ араас ойуулааһыҥҥа киирэр буоллулар. Манна эмиэ нуучча литературатын сабыдыала баар. Холобур, «дьол чолбон сулуһа», «көҥүл, дьол сулуһа» диэн этиилэр нуучча литературатын сабыдыалынан үөскээбиттэрэ чахчы (А. С. Пушкиҥҥа «звезда пленительного счастья» диэн баара дии). Өҥү туттууну ылар буоллахха, кыһыл өҥ, урут эппит курдук, нуучча пролетариата күөдьүппүт охсуһуутун сабыдыалынан, революция өҥүн быһыытынан биһиги литературабытыгар күүскэ киирбитэ, биһиги таптыыр өҥмүт буолбута. Онон бйһиэхэ бэйэбитигэр баар, былыргыттан билэр да көстүүлэрбит, объектарбыт (муора, буурҕа, сулус, дьүкээбил уота, кыһыл өҥ уо. д. а.) поэзия актыыбынай дьүһүннээһинэ буолууларытар нуучча литературата, культурата, нуучча норуота көҥүл иһин революционнай охсуһуута үтүө сабыдыаллаах. Нуучча литературатын дьүһүннээһиннэрэ уонна нуучча литературатынан эргийэн кэлэр интернациональнай үөрүйэхтэр саха советскай поэзиятыгар киириилэрэ улам элбээн иһэр. Маны барытын хабан, системалаан көрөр уустук. Холобур, «көбүөрү» образка киллэриини ылыаҕыҥ. Маны бастаан өссе эрдэтээҕи поэттар туһаммыттара, Кулаковскайга «күөх көбүөр хонуулар», Софроновка «күөх көбүөр от», «көбүөрү тэлгэппит курдук, көҕөрөн көстөр хонуулар» диэн этиилэр бааллар. Манна кинилэр сайыҥҥы сибэккилээх хонууну дьүһүннээн хоһуйаллар. Оттон кэлин, советскай поэзияҕа көбүөрүнэн хоһуйуу хайдах киирбитэй? Коммунист партията үлэһит норуот дьоллоох олоҕун тэрийбитин Эллэй бу курдук хоһуйар: <poem>Бөкчөйбүт систэри көннөрдө, Самныбыт саргыны көтөхтө, Ханнык да үөрбэтэх өтөххө Тэлгэттэ дьикти бэрт дьол, үөрүү Дьэрэкээн көбүөрүн. (89 — 222)</poem> Манна поэт бар-дьон олоҕо ойуччу тупсубутун көбүөрүнэн тэгилитэн эппитэ дириҥ түмүктээһиннээх образ буолан тахсар. «Манньыаты» Кулаковскай кыраһыабай кыыһы хоһуйарыгар киллэрбитин үөһэ ахтан турабыт. Оттон советскай поэзияҕа манньыаты атын образтааһыннарга эмиэ тутталлар. Эллэй күһүҥҥү айылҕа көстүүтүн бу курдук хоһуйар: <poem> Күһүн. Хагдарыйбыт хатыҥнар Сэбирдэхтэрин тыал ыһан, Тулаларын манньыат харчынан Ыһыахтыы турар курдуктара. (95—29)</poem> Биллэн турар, саха литературата революция иннинэ киирбит дьүһүннээһиннэри кэҥэтиинэн эрэ муҥурдаммат. Урут, Советскай былаас иннинз саха хаһан да үөйбэтэх-ахтыбатах ахса биллибэт элбэх саҥаттан саҥа образтааһыннара нуучча литературатын сабыдыалынан үөскээтилэр уонна үөскүү тураллар. Биһиэхэ «знамя», «барабаан», «набаат» уо. д. а. тыллар революцияны кытта тэҥҥэ кэлбиттэрэ. Кинилэр сирэй бэйэлэрин суолталарыгар туттуллалларын таһынан, улам-улам араас образтааһыннарга киирэр буоллулар. Советскай Союз — буурҕаттан иҥнибэккэ айанныыр модун хараап, ол хараап «Ленин знамята кынаттаах» (89—185). Айылҕа көстүүтүн знамянан образтааһын эмиэ баар. <poem> Онно намтыы кыыһаллар Поэзия былыттар, Буурҕаҕа көтөн ааһар Знамяны санаталлар. (19—35)</poem> Былыты знамяҕа холуйуу, бу революция знамятын обраһа, революция идеята советскай киһи өйүгэр-сүрэҕэр күүскэ иҥмитин туоһулуур. Норуоту сирдиир, охсуһууга ыҥырар, охсуһууну күөртүүр революционнай поэзия — барабаан, набаат, куолакал, фонтан, маяк. Ол курдук, Эллэй этэринэн, советскай поэт ырыата — «барабаан, набаат эрэйи эһэргэ», Маяковскай айымньыта — «туйгун тойук фонтана», «барыктан сырдыкка ыҥыртыыр банаардаах маяк», оттон Лермонтов — «поэзия куолакала». Улуу Москва куорат — факел, банаар, маяк. «Аан дойду сырдык банаара — аар-ытык Москвам»; «Октябрь умуллубат факела — эн бааргын улуу Москва!» (92— 214,254). Советскай Союз — хараап, аал; Ленин — кини капитана. «Биһиги аалбыт биирдэ да мунуо суоҕа, кини капитана — Киин Комитет сирдьитэ, улуу учууталбыт Ленин..» (136—105). Оттон бүгүҥҥү Саха сирэ — ол модун хараап «биир маҥан баарыһа»(13—63). Советскай олох — аал, советскай киһи — матрос: «Үйэм, олоҕум аалыгар биир матрос этим мин» (18—23). Арыт поэт сүрэҕэ, «аал буолан, сайын тыырар Лена урсунун» (14 -5). Саха советскай поэзиятын дьүһүннээһинигэр дууп, сад, оҕуруот, роза, соловей элбэхтик киирдэ. Советскай Союз — чэлгийэ үүнэр модун дууп, кини олоҥхоҕо этил-лэр Аал-Луук маһы майгынныыр гына ойууланар. <poem> Тимиртэн лабаалаах дууп мастыы, Үлэһит, бааһынай аймахтыын, Дирбийэ үүнэҕин, мин дойдум, Коммунист сирдьиттээх Союһум! (89—120)</poem> Арыт Советскай Союз — «дьиктилээх сад», «хаһыҥ хаарыйбат халыҥ сада», арыт Саха сирэ эмиэ «сайдыылаах садынан», «отонноох садынан» образтанар. Советскай киһи «сири, сад курдук, симиир». Оҕуруотунан дьарыктанар буолбуттан ыла оҕуруот астарын образка киллэрии элбээтэ. Күннүк Уурастыырап айымньым аҕыйах диирин оннугар, «оҕуруоппар үүнүүм кэмчи» диэн тэгилитэн этэр. Оттон И. Гоголевка «агроном кыысчаан имэ, килбигийэн, үүннэрбит помидорун курдук кэйэр» (14—38). Бу ураты саҥа образтааһын. Урут кыыс иҥин (иэдэһин) күҥҥэ, кыһыл көмүс манньыакка холуйар эбит буоллахтарына, бу сырыыга эдэркээн агроном кыыс кытарбыт иэдэһэ бэйэтэ «үүннэрбит помидорун курдук кэйэр». Оттон дьахтар уоһун роза сибэккигэ холуйуу эмиэ саҥа. Ойуунускай этэр: «Обуйук уостара — умайар оруоса!» (36—75). Биһиэхэ күөрэгэй, көлүөс, ымыы курдук хоһооҥҥо киирбит ырыаһыт чыычаахтар баалларын үрдүнэн, нууччаттан соловей эбии кэллэ. Соловей образка туттуллуута күөрэгэйгэ майгынныыр диэххэ сөп. Син-биир күөрэгэй курдук, соловей — кэрэ куоластаах ырыаһыт, поэт, музыкант. Ол гынан баран соловей үксүгэр соҕуруу дойдулар идэлээхтэрин образтыырга туттуллар. Композитор Грант Григорян туһунан этиллэр: «Соҕуруу итии сир соловей чыычааҕа, эн көтөн кэлбитиҥ бу тымныы тайҕаҕа» (92—242). Арыт саха ырыаһыт кыргыттарын соловейга холуйуу эмиэ баар. <poem> Оо, Сахам сиригэр Ырыаһыт кыргыттар, Кыҥкынас куоласкыт кэрэтиэн! Санаатым манна суох Соловей чыычаахтар Эһиги эбиккит эбээт,— диэн. (94—99)</poem> Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр өссө революция иннинэ ырай, аат (ад), аанньал киирбиттэрэ. Советскай былаас саҕана храм, люстра, арфа, орган, флейта, ордук Аҕа дойду сэриитин сылларыттан бэттэх армия, фронт, тыл, маршал, орудие, снаряд, сэрии кэнниттэн эйэ иһин охсуһуу күүһүрбүт кэмигэр холууп уо. д. а. элбэх саҥа объектар киирдилэр. Биһиги поэзиябытыгар Илья Муромец, Тарас Бульба, Онегин, Демон уо. д. а. нуучча литературатын образтара, Прометей, Колумб, Робинзон, Муза, Пегас, Орфей уо. д, а. интернациональнай образтар, Крым, Кавказ, Волга, Москва, Ташкент, Бородино уо. д. а. аатырбыт куораттар, географическай ааттар киирдилэр. Ити элбэх киирии образтар үксүгэр нуучча литературатыгар хайдах баалларынан эбэтэр олорго майгын-натан туттуллаллар. Холобур, «храм» диэни ылыаҕыҥ: «эн тэлэйбитиҥ дьолуҥ аанын — искусство килбиэннээх храмын» (57—27). Манна «храм искусства», «храм муз», «храм науки» диэн нууччаҕа этиллэринии бэриллэр. Ол эрээри туохха эрэ дириҥник сүгүрүйүү суолтатыгар храмынан образ-тааһыны саха поэттара атыннык эмиэ тутталлар. <poem>Айылҕам бу халыан храмыгар Мин көрбүөччү харахтанабын. (20—122) Умайдын олох храмыгар Умуллубат сырдык чүмэчи. (55—74)</poem> Бу саха поэзиятыгар сонун хоһуйуулар. Холобур, айар-тутар советскай норуоттар дьоллоох олохторун храмҥа холуйуу, биһиги санаабытыгар, бэргэн. Норуот баттана-үктэнэ олорор сордоох олоҕун поэт, бука, ити курдук этиэ суоҕа эбитэ буолуо. Бу холобурдарга биһи киирии объектары айымньылаахтык поэтическай образ оҥорон кэбиһиини көрөбүт. Биһиги саҥарар тылбытыгар, ырыабытыгар нуучча сомоҕо домохторо үгүстүк киирэллэр. «Көмүс илиилээх» (золотые руки), «маҥнайгы хараҥаччылар» (первые ласточки) диэннэр уо. д. а. ис хоһоонноро да, тас формалара да уларыйбакка сылдьаллар эбит: «көҥдөй тиит хаачырҕаата, көмүү ырыатын ыллаата» (55—139); «кубаларын хоһооннорун хоҥкуначчы туойбут диэмэҥ» (17 -438). «Көмүү ырыата» (панихидная песня), «куба хоһооно» (лебединая песня) диэннэр эмиэ нууччаттан киирбит сомоҕо домохтор буолаллар. Балартан иккиһин өссө 1928 сыллаахха А. И. Софронов бастаан саха тылыгар киллэрбит эбит (60—430). Кини маны «ырыа быстыыта хоһоон» диэн тылбаастаабыт. Онтон кэлин ким эрэ тиһэх айымньытын, талаан, дьоҕур бүтэр тиһэх күөрэйиитин «кубатын хоһооно» (тойуга) диэн калька оҥорон этэр буолбуттар. Арыт сахалыы этиини нуучча тылын сабыдыалынан үөскээбит этиини кытта сэргэстэһиннэрэ туттуу баар. Оннук сэргэстэһиннэриилэри, холобур, Т. Сметанин хоһоонноруттан булуохха сөп. <poem> Өлөн иһэн Өйдөммүтэ эһэ: Этинэн хаанынан, Бүтүн олоҕунан Эппит тылы кэһиигэ Эппиэттииллэр эбит диэн. (54—78)</poem> «Этинэн-хаанынан» диэн дьиҥ сахалыы этии, оттон «олоҕунан эппиэттээһин» (поплатиться жизнью) диэн нуучча тылын сабыдыалынан үөскэтиллибит этии. Биитэр маннык холобуру ылыаҕыҥ: <poem>Сэрии хааннаах Сценатын быыһын Аан маҥнай аһааччыларынан Фашистар этилэр. Илбис дьиикэй ырыата Фашист сириттэн куйаарара. (55—67)</poem> «Сэрии сценатын быыһын аһыы» — сахаҕа саҥа образ. Нуучча тылыгар «сцена гибели», «выступить на сцену истории», «под занавес тумана», «приподнять завесу» уо. д. а. «сцена», «занавес» диэн тылларынан тэгилитэн этиилэр элбэхтэр. Олору айымньылаахтык туһанан, поэт «сэрии сценатын быыһа» диэн образтааһыны киллэрэр. Ону кытта «илбис дьиикэй ырыата» диэн этиини сэргэстэһиннэрэр. Бу кэнники образтааһын саха бэйэтин «илбис кыыһын ырыата» диэниттэн тахсар. Сахаҕа урут «уһун тыл» диэн этиллибэт этэ. Арай нууччаҕа «длинный язык» диэн буолары-буолбаты элбэхтик лахсыйары, тылга тииһиини этэллзр. Онон поэт И. Гоголев маннык хоһуйара эмиэ нууччаттан сабыдыаллаах буолуо: «Таҥас кылгас лоскуйуттан кылгас таҥас тигиллэр. Тоҕо кылгас санааттан уһун тыллар төрүүллэр?» (13—95) Былыргы гректэртэн төрүттээх искусство таҥаратын Муза обраһа саха поэзиятыгар арыт кыталык доҕуһуоллаах буолар эбит. Кини «кый халлаан кырсыгар кыталык үөрүнүүн» көстөр, «кыталык кыҥкынас ырыатынан ыҥырар» (89—341). Арыт кини көмүс кынатынан хомус тылын таарыйан, «дьикти дорҕоону таһаарар». <poem>Биирдэ иэйэр Муза көппүтэ Сайсары киэҥ тулатынан, Эргэ хомус тылын тарпыта Алҕас көмүс кынатынан (65—293)</poem> Искусство таҥарата Муза ити курдук «сахатыйбыт». Демоны бастаан саха -поэзиятыгар киллэрбит Кулаковскай кинини «Абааһы (үөһээ бөҕө өһөгөйдөөх санаалаах үөдэн уола сордоох Уот Уорумтаҕай)» диэн тылбаастаабыта. Кулаковскай «сахатытан» тылбаастааһына оччотооҕу дьоҥҥо ордук өйдөнүмтүө этэ. Советскай былаас саҕана норуот үөрэҕирбитин, өйө-санаата кэҥээбитин, биһиэхэ нуучча культуратын, литературатын сабыдыала күүһүрбүтүн кэннэ бу образ сирэйинэн кҥирэр буолта. Таллан Бүрэ «Уолан Эрилик» диэн поэматыгар ааҕабыт: <poem>Ол этэ — өлүүгэ өргөстөммүт, Үҥэр таҥараларыгар өстөммүт, Самныы-кыайыы демона, Сайсары төлөннөөх уолана, Уолан Эрилик!..</poem> (65—343) Демон манна тыл көһөрүллүбүт суолтатыгар, тэгилитэн, образтаан этии быһыытынан туттуллубут. Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр саҥа биллэр уларыйыылар 1960-с сыллартан бзттэх, тахсыталаан эрэллэр. Ол уларыйыылары олох сайдыыта бэйэтэ үөскэтэр. Биһиги научнай-техническэй прогресс кэмигэр, сайдыылаах социализм үйэтигэр олоробут. Билиҥҥи кэмҥэ бырааттыы советскай норуоттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстэһиилэрэ, сабыдыаллаһыылара, чугасаһыылара күүһүрэн иһэр. Элбэх национальностаах советскай общество дьон саҥа историческай холбоһуга буола үүнэн таҕыста. Аан дойду үрдүнэн ылар буоллахха, норуоттар эйэ иһин, талыыр-халыыр сэриилэри утары охсуһуулара күүһүрэр, государстволар бэйэ-бэйэлэрин кытта экономическай, научнай, культурнай өттүнэн сибээстэһиилэрэ кэҥиир. Коммуникация сайдан, аан дойдуга туох буолара дьон кулгааҕар-хараҕар түргэнник тиийэр. Ити барыта, хас биирдии норуот олоҕор-дьаһаҕар, культуратыгар, ол иһигэр литературатыгар, литературатыҤ дьүһүннээһиннэригэр сабыдыаллаабат буолуох туһа суох. Ол курдук, олох улахан уларыйыылара саха поэзиятын дьүһүннээһиннэригэр эмиэ сабыдыаллыыллар. Дьүһүннээһиҥҥэ наука, техника терминнэрэ, объектара хоиуутук кииртэлээн эрэллэр. Ол сөп: наука, техника биһиги күннээҕи олохпут-дьаһахпыт арахсыбат көстүүлэрэ буоллулар, кинилэрэ суох биһиги билшгҥи кэмҥэ мүнүүтэҕэ да сатаммаппыт. Саха поэзиятыгар саҥа дьүһүннээһиннэри хорсуннук киллэрэр поэттартан биирдэстэринэн Иван Гоголев буолар. Кини хоһуйууларыгар «атом», «космонавт», «нейлон» уо. д. а. кииртэлииллэр. <poem> Айымньыга атом күүһүн Көлүйэр кэм кэллэ буолбаат, Поэзияҕа наада бүгүн Хардааччы космонавт... Хоһооннору көмүс, алмаас Салгыппыта буолуо, бука, Атаакалаа пластмасс, Нейлоновай лирика. (12—73, 74)</poem> Урукку образтааһыннары (холобур, көмүһү, алмааһы да буоллун) үрдүттэн эргэрдилэр, «салгыттылар» диир киһини итэҕэппэт, балары саҥардан тутуннахха, билигин да үчүгэйдик сулууспалыыр кыахтаахтар уонна сулууспалыыллар даҕаны. Оттон поэзия дьүһүннээһиннэрэ саҥаттан саҥа көстүүлэринэн байытыллан иһиэхтээхтэрэ эмиэ саарбаҕа суох. Ол иһигэр наука, техника терминнэрин — пластмассалары, нейлону да буоллун — дьүһүннээһиҥҥэ сатаан киллэрдэххэ, сүүйүөххэ эрэ сөп. И. Гоголев сулустары — күөх светофордарга, былыттары —- комбайнарга холуйан хоһуйталаабыта поэтичнайдар. <poem> Сулус — күөх светофор, Киэһэ аайы умайар, Үргүбүт былыт уҥуор Суол аһаҕас диэн ыйар. (12—63) -Күһүн эмиэ иһийдилар бааһыналар... Кинилэри үрдүнэн комбайнныы Үөр былыттар долгуһаллар, ыллыы-ыллыы. (14—39)</poem> Сулус киһи космоска ыттыбыт үйэтигэр куйаарга айанныырга суол аһаҕаһын ыйар светофор буолан көстөрө өйдөнөр, хомуллубут бааһыналар үрдүлэринэн устар былыттар субу аҕай үлэлээн ньиргийэн барбыт комбайннары санатыахтарын сөп. Итинник образтааһыннар табыллыбыттара билиҥҥи дьон өйдөрө-санаалара араастаан оонньооһунун эгэлгэлээн хоһуйарга сөптөөхтөр. Итиннэ даҕатан эттэххэ, А. П. Чехов өосө ааспыт үйэ бүтүүтүгэр суруйбут «Хопто» диэн аатырбыт пьесатын геройа, суруйааччы Тригорин былыты рояльга холуйбута эбээт. Дьүһүннээһиҥҥэ наука, техника терминнэрин, өйдөбүллэрин куорат, индустриальнай олохкөстүүлэрин туттуу билиҥҥи советскай поэзияҕа бүтүннүүтүгэр баар. Ол эрээри, сорохтор этэллэрин курдук, урукку, «дэриэбинэ поэтиката» эргэрдэ, наука, техника барҕара сайдар үйэтигэр сөп түбэспэт буолла, маны саҥа «индустриальнай поэтиканан» солбуйар уолдьаста диир сыыһа. Киһи аймах үйэ тухары муспут духовнай баайа хаһан да бүтүннүүтэ киэр быраҕыллааччыта суох, хата саҥар-дыллан, байан, сайдан иһээччи. Ити уус-уран дьүһүннээһин сайдыытыгар эмиэ сыһыаннааҕын биһиги саха поэзиятын холобурдарыттан даҕаны көрөбүт. Саха поэзиятыгар наука, техника сайдыыларын сабыдыалынан үөскүүр дьүһүннээһиннэр урукку, традиционнай дьүһүннээһиннэри үтүрүйбэттэр. Атын бырааттыы советскай литератураларга эмиэ оннук. «Индустрия үйэтигэр» айылҕаҕа тардыһыы, айылҕаны харах харатын курдук өйдөөн-санаан харыстааһын наадата кэлэн турдаҕына, бүтүннүүтэ айылҕаттан төрүттэнэн үөскээбит урукку образтааһыннарбытын киэр быраҕыахтааҕар, хата, ордук күндүркэтэрбит сөп буолуоҕа. Былыр тулалаан турар айылҕаттан атын сибээс суох эбит буоллаҕына, кэлин киһи бэйэтэ үөскэппит «иккис айылҕатын» — наукатын, техникатын — көстүүлэрэ эмиэ умсугутар, сөхтөрөр, эстетическэй өттүнэн суолталаах буолан иһэллэр. Ол эрээри наука, техника ситиһиилэрин бар-дьон туһатыгар өйдөөхтүк киллэрэр наадатын тэҥэ, наука, техника көстүүлэринэн уустаан-ураннаан дьүһүннээһини да сатабыллаахтык туттуохха наада. Бүгүҥҥү советскай литератураҕа ураты образтааһыннардаах поэттартан литовец Эдуардас Межелайтиһы уонна нуучча Андрей Вознесенскайы ылыаҕыҥ. Кинилэр айымньыларыгар наука, техника өйдөбүллэрэ күүскэ киирбиттэрин аҥардас кинигэлэрин да аатта: рыттан көрүөххэ сөп: бастакы поэт «Кардиограмма» (1963 с); иккис —«Парабола» (1960 с), «Мозаика» (1960 с) «Треугольная груша» (1962 с),«Антимиры» (1964 с) диэн хомуурунньуктары бзчээттэтэн тураллар. Межелайтис коммунизм материальнай-техническэй базатын тэрийэр баараҕай үлэни советскай киһи «сүрэҕин буочарыгар» холуур. Кини маннык хоһуйар: <poem>Городов гляжу панорамы И прерывистые кривые, Как на ленте кардиограммы, Различаю там не впервые,.. Наше сердце чертит кривую Не на тонкой ленте бумаги, А другую — Большую, живую — На земли и неба размахе. (130)</poem> Бу ааҕааччыга тиийэр, өйдөнөр образтааһын. Кырдьыга да, дойдуну индустриялыыр, социалистическайдыы сайыннарар күүрээннээх үлэ туох баара «сүрэх тэбиититтэн» үөскүүр. «Сүрэҕэ тэппэт», «сүрзҕэ суох» киһи диэн биһиэхэ, сахаҕа даҕаны буорайбыт киһини, луодуру ааттыыллар. Онон бу түбэлтэҕэ «кардиограмма» диэн медицина термининзн образтааһын табыллыбыт. А. Вознесенскай «Лонжюмо» (1963 с.) диэн хайҕанар поэматыгар Ленин мавзолейын рентген кабинетыгар, оттон Ленини бэйэтин рентген аппаратыгар тэҥниир. Мы входим в Мавзолей, как в кабинет рентгеновский, вне сплетен и легенд, без шапок, без прикрас, и Ленин, как рентген, просвечивает нас. (110—134) Ордук, эдэрдэртэн Э. Межелайтиһы, А. Вознесенскайы уо. д. а. батыһааччылар баар буолан иһэллэр. Саха поэзиятыгар бу сабыдыал эмиэ биллэн эрэр. Ол эрээри, урукку өттүгзр саха поэзиятын образтааһыннарыгар куораттыы хабааннаах терүт традиция суоҕун быһыытынан, итинник саҥа сүүрээн сыыйа, олохтоохтук киириэн сөп этэ. Биһиэхэ билигин наука, техника көстүүлэринэн, терминнэринэн дьүһүннээһин урукку, традиционнай , дьүһүннээһиннэри салгыы сайыннарыыны кытта сэргэстэһэ барар диэххэ сөп. Холобур, И. Гоголев айымньытыгар «кулун туйаҕыныы төтүрүк» алаастары, «томуйах хараҕыныы харааччы одуулаһар» күөллэри сэргэ били үөһэ ахтыбыт «пластмассаларбыт», «нейлоннарбыт» дьүһүн-нээһиҥҥэ кытталлар. 1967 сыллаахха Рафаэль Баҕатаайыскай «Үс муннук» диэн хомуурунньугу бэчээттэтэн турар. Онно киирбит итинник ааттаах лирическэй поэма маннык куплет-тарынан түмүктэнэр: <poem>Бүгүн эһэм хотуурунан От оҕустум алааска: Икки муннуктан мустан Түмүстүбүт үс муннукка. Хотуур, мин — катеттарбыт: Онно иҥмит икки муза. Биһигини холбоон барбыт Эһэм суола — гипотенуза. (6 — 126)</poem> Геометрия терминнэрин дьүһүннээһиҥҥэ киллэрии саха поэзиятыгар урут суоҕа. Бу бастакы холонууну олус табыллыбыт дииртэн туттунуохха сөп буолан баран, математика да терминнэрэ, сатаннаҕына, образка киириэхтэрин син эбит дии саныыгын. Арыт бүтүннүү саҥа метафорическай образтарынан туолбут хоһооннор суруллаллар. Олох-дьаһах көстүү-лэрин саҥалыы тыыннаан, киһититэн, айылҕа көстүүлэрин олох-дьаһах, культура көстүүлэринэн тэгилитэн хо-һуйуулар, уустук, ассоциативнай образтааһыннар түбэһитэлииллэр. Холобур, И. Гоголев «Саха балаҕана», «Поэзия хо-нуута», К. Туйаарыскай «Киэҥ кабинет киһитэбин», М. Ефимов «Көлүччэм» диэннэрэ — кэлимсэ метафоранан суруллубут хоһооннор. К. Туйаарыскай «Киэҥ кабинет киһитэбин» (1966 с.) диэн хоһоонугар төрөөбүт айылҕатын кытта быстыспат ситимнээҕин тоһоҕолоон этэригэр айылҕа дьүһүнүн-бодотун билиҥҥи олох-дьаһах көстүүлэринэн образтыыр. Поэт «үлэлиир хоһо» «күн люстралаах» «күөх мутукча көбүөрдээх», «дүлүҥ диваннаах», «хатыҥ хампа шторалаах», көтөр-сүүрэр саҥатын ой дуораана оҥорор «радиолаах». Оттон сарсыардааҥы сиигинэн, самыырынан куоппаһы сууйар, сотор тыал — «буор босхо остуорас». <poem> Амма, Лена тардыыта Аһаҕас халлаан анна бүтүннүү,— Аарыма сабардамнаах, айар-үлэлиир Алаһа ордуум итинник,— (76—31)</poem> диэн поэт киэн тутта этэр. М. Ефимовка күөл уутун үрдэ театр сцената буолан көстөр, онно хатыҥнар күлүктэрэ «маҥан сотолоох балерина кыргыттар» буолан үҥкүүлЪэн дайаллар («Көлүччэм»). Манна айылҕа искусство эйгэтин көстүүлэринэн образтанар. Поэт биир хоһоонугар: «ийэ айылҕам — дьэ бу баар поэт, музыкант»,— диэн эмиэ эппиттээх (25—4). Дьуһүннээһиҥҥэ биири атынынан солбуйар ньыманы сонуннук туттар түбэлтэлэр урут да бааллара. Холобур, П. Тулааһынап И. Эртюковтыын «Оҕо эһэтиниин кэпсэтиитэ» диэн 30-с сыллардаахха суруйбут хоһоонноругар маннык этиилэри ааҕабыт: <poem> Тукаам, былыр оскуоланы Өҥөйбөтөх киһибин. Бөдөҥ бугул буукубаны Мин ааҕа үөрэммитим. От охсор, мунньар оскуола Өр сылга үөрэшгатэ. Кини партата, остуола — Киэҥ хочо, кытыл өтэ. (79 — 101)</poem> Ити үгэһи бүгүҥҥү поэттар сайыннараллар. Холобур, В. Миронов суруйааччы айар, обраһы көрдүүр үлэтин булчут дьарыгар холуу тутан хоһуйбут. <poem>Ыллам бөрүө — мин туутум, Ыраас лиис — хаардаах сис, Олох — билэр ойуурум, Онно саһар санаа — киис. (34—3)</poem> Суруйааччы — булчут, кини олох ойууругар, кииһи сонордоһор курдук, уус-уран булумньуну көрдүүр. Туох-ханнык иннинэ, хотугу булчут омуктар литератураларыгар маннык образтааһыннар кэбэҕэстик үөскүүллэрэ өйдөнөр. Дьүһүннээһиҥҥэ былыргыттан баар тыыннааҕым-сытыы, киһититии ньымата кэлин күүскэ уонна саҥалыы туттуллар буолла диэххэ сөп. И. Гоголев «Саха балаҕана» диэн хоһоонугар өтөх кубарыйа куурбут сэргэтэ «ааһар дьону чарапчыланан көрөр». Өтөххө баар барыта поэкка тыыннаах курдук: балаҕан эрэйдээх, кини сылдьыбытыгар «махтанан, дириҥник үөһэ тыынар», эргэ талкы «эмээхсиннии мас миилэтин килэтэн, мичээрдиир», «сэлликтээбит» көмүлүөк кубарыйар» (12—69) — бу барыта ааҕааччыга тиийигэс тыыннааҕымсытыылар. Итинник тыыннааҕымсытыы көмөтүнэн автор элбэҕи эҥсэн этэр кыахтанар. «Тыыммат айылҕа тыынар көстүүнэн дьүһүннэннэҕинэ, тыл ордук этигэн буолар» (113—114),— дииллэрэ эбээт. Саҥалыы тыыннааҕымсытыы эмиэ эмискэ кэлбэтэҕэ. Итинник ньыманы өссө 40-с сыл бастакы аҥарыгар П. Тулааһынап «Комсомолга» диэн хоһоонугар туттубута: <poem>Ыҥырбытыҥ эн миигин, комсомол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. Көрсүбүтүҥ кылаас ааныгар Миэхэ илиигин быластаан. (79—185)</poem> Советокай былаас туругуран, саха ыччата үөрэх, сайдыы суолунан барбытын, комсомол киниэхэ эрэллээх доҕор, сирдьит буолбутун поэт тыыннааҕымсытыы кө-мөтүнэн аҕыйах тылынан этэн кэбиспит. И. Гоголев «Поэзия хонуута» диэн хоһоонугар поэзияны (абстрактнай өйдөбүлү) айылҕанан дьүһүйүү, а. э .төптөрү образтааһын туттуллар. <poem>Поэзия хонуута баар Дьоһун мааны Ленаҕа... Ортотугар күүгэн аллар Олоҥхо улуу күөлэ, Куба буолан, тыыннаах тыллар Көрүлүүллэр чүөмпэтигэр... (12—155)</poem> «Поэзия хонуутугар» поэт «дьиэ туттубут», дьиэтин түннүктэрин таастаабыт «ып ыраас мичээринэн», оһоҕун оттубут «иэйии өспөт төлөнүнэн». Бу дьиэҕэ тиэрдэр «ырыа ыллык», «таптал аллеята», онно баар «баҕа санаа беседката». Поэт биһигини барыбытын онно ыалдьыттыырга ыҥырар (12—155). Омос көрдөххө, бу барыта олуона курдук. Ол эрээри эргитэ санаатахха, кинилэр син биир ийэ сиртэн тардыылаахтар. Норуокка бэрт былыргыттан абстрактнай өйдөбүлү предметинэн холобурдаан зтйи баара: «саадьаҕай ынах саҕа саргы», «эскэл тый саҕа эҕэрдэ», «алаас сыһыы саҕа айхал»... Айыы бухатыырын албан аата оҕус буолан мөҥүрүүрэ, атыыр буолан кистиирэ. Ол аата, И. Гоголев норуот образтыыр үгэһин сайыннарар, байытар. Билигин абстрактнай өйдөбүлү хараҕынан көрөн, илиинэн бигээн билэр көстүүнэн биитэр ону төптөрү эргитэн образтаан хоһуйуу ордук сайдар, Саха аҕа кө-лүөнэ поэттарыттан биир ураты хоһуйуулаахтара Таллан Бүрэ маннык этэр: <poem>Өлүөнэҕэ элбэх таас очуос турар,.. Сороҕо хомойуу курдук намыһах, Сороҕо үөрүү курдук үрдүк. (65 — 285)</poem> «Үөрүү курдук үрдүк» диэн этии «саар булгунньах саҕа саргы», «үүнүүлээх тиит саҕа өрөгөй» диэн фольклор хоһуйууларыттан чиэски ырааҕа суох. Үрдүк — үөрүү, дьол, кыайыы, оттон намыһах — хомойуу, кыайтарыы символлара буоллахтара. Былыр даҕаны «өрөгөй үрдээтэ», «соргу түстэ (намтаата)» дииллэрэ эбээт. И. Гоголев өрүс уутун арыт «ынчык курдук хара», арыт «ырыа курдук сырдык» (14—8) диэһинэ даҕаны ити кэккэ хоһуйууларга киирсэр. Семен Данилов этэр: <poem>Арыллан баран, умнуллан, Ааҕылла илик хоһооннуу Алыс да чуумпу буолар Күһүҥҥү алаас, тыа, хонуу. (18—102)</poem> Саха поэзиятыгар итинник образтар нуучча литературатын сабыдыалынан үөскээбиттэрэ саарбаҕа суох. Сем. Данилов «Сибэккилэр» диэн хоһоонугар В. Тушнова: «Цветы— это стихи земли»,— диэн этиитин эпиграф оҥостор. Итинник образтааһыннары тутталлара В. Маяковскай, Б. Пастернак, кэлин тутталлар Э. Межелайтис, А. Вознесенскай уонна да атын советскай поэттар. В. Маяковскай: «И женщины истрепанные, как пословица» (129—6); Б. Пастернак: «Вечер пуст, как прерванный рассказ» (136—134). Э. Межелайтис: <poem>Растворяется воздух в крови, Как живая вода растворяется, И становится тесно в груди, И, как эпос, она расширяется. (130—210)</poem> Историческай событиелар, географическай миэстэлэр поэтическай ойуулааһыннарга үгүстүк кииртэлээһиннэригэр литературалар сабыдыаллаһыылара эмиэ көстүөн сөп. Холобур, саха поэта: «суруйбут хас лииспит буоллун Бородино хонуутунан» (12—74),— диэһинэ Е. Евтушенко маннык этиитигэр ханан эрэ уруулуу: «Все мы порознь как в поле травинки, ну а вместе — Бородино» (117—40). Бородино кэриэтэ, улахан историческай событиелар буолбут рлохтоох миэстэлэрэ эр санаа, геройдуу быһыы символын быһыытынан образтааһыҥҥа эмиэ кытталлар. М. Ефимов этэр: :Баар миэхэ «Саһыл сыһыым» — :Мин бэриммэт бигэ санаам. :Өстөөх ыла сатыыр :Ахсаабакка атаакалаан. (25—62) Манна поэт Ленин идеяларын, коммунизм иһин туруулаһан охсуһарын Саха сиригэр гражданскай сэрии бийр саамай быһаарыылаах кыргыһыыта буолбут алааһынан образтаан этэр. Биһиги поэттарбыт хоһуйууларыгар нуучча литературатын чахчылара, образтарга улам хамаҕатык туттуллар буоллулар. Холобур, Баал Хабырыыс тиһэх хоһоонноруттан биирдэстэригэр маннык этиилэр бааллар: :Пушкин Болдинотааҕы күһүнэ :Букатын миигиттэн күрэннэ. :Некрасовтыыкэриэс этинэр :Бүтэһик күннэрим үүннүлэр. (5—114) Бу айар, үлэлиир күдэҕи ыарыы сарбыйбытыттан үөскээбит тыллар. Манна айар көтөҕүллүү Пушкин биир күһүн Болдино дэриэбинэҕэ олорон күүрүүлээхтик үлэлээбитинэн образтанар. Биһиги бүгүҥҥү поэзиябытыгар биир суол бэлйэ көстүүнэн өлүктүйбүт тыллары, образтары хат сөргүтүү буолар. Холобур, «табык», «айыҥат», «аар», «добун», «күлкэдийии» уо. д. а. хоһооҥҥо кииртэлиир буоллулар. Умнуллан эрэр тыллары хоһооҥҥо сатабыллаахтык киллэртиирэ өссө 30—40-с сыллардаахха поэт И. Чаҕылҕан. «Күн. уотун бүөлүүр кыргыһыы мэйэ», «күлкэдийбэт күтүр күүс» — баларга өлүктүйбүт тыллар саҥалыы клүмүрдүүллэр. Эргэ тыллар, сатаатахха, хоһуйар кыаҕы кэҥэтиэхтэрин, тылы этигэн оҥоруохтарын, байытыахтарын сөп. Итинник кыахтар баалларын поэттар билигин өйдөөтүлэр. Поэзия этэр кыаҕын, кэриҥин кэҥэтэр сыалтан саҥа тыллары айарга холонуулар эмиэ бааллар. Таллан Бүрэ революцияны, революционнай өй-санаа күүһүн, улуутун символлаан, «Байҕалиада» диэн тылы үөскэтэр, Лена — «Арктическай Куо», киниэхэ «килбиэннээх бухатыыр аттар» кэлэллэр (65—49, 65, 348). == Быһаарыылар == <references/> </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] s2md9mjw3pap003fzaaopp995of7bqq 0 2580 10115 2026-08-10T09:04:47Z Dliavib 2204 "{{header | title = Төрдүс глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Бэһис глава|Бэһис глава]] | next = [[СПДьНь/Туһаныллыбыт литература|Туһаныллыбыт литература]] | notes = }} <div class="text"> Уус-ура..." саҥа сирэй оҥоһулунна 10115 wikitext text/x-wiki {{header | title = Төрдүс глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Бэһис глава|Бэһис глава]] | next = [[СПДьНь/Туһаныллыбыт литература|Туһаныллыбыт литература]] | notes = }} <div class="text"> Уус-уран дьүһүннээһиннэргэ литературалар национальнай уратылара тыктарыллар. Ураты дьүһүннээһиннэр норуот үөскээбит айылҕатыттан, климатыттан, олорбут историятыттан, дьарыгыттан дириҥ силистээхтэр. Дьүһүннээһиҥҥэ национальнай уратылаһыы ордук ааспыт үйэлэргэ күүстээх этэ. Билиҥҥи дохсун социальнай-политическай, научнай-техническэй сайдыы үйэтэ литератураҕа урут киһи билбэтэх элбэх саҥа тылларын-өстөрүн, дьүһүннээһиннэрин, саҥа хоһуйуулары, стиллэри үөскэтэр. Норуот эстетическэй көрүүтүгэр улахан уларыйыылар тахсаллар. Ол эрээри урукку, традиционнай дьүһүннээһиннэр киэр быраҕыллыбаттар, олор үгүстэрэ билигин даҕаны сулууспалыыллар, саҥа кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн туттуллуулара уларыйар-тэлэрийэр, кэҥиир, сайдар. Онон коммунизмҥа сыыйа киирии, наука-техника дохсуннук сайдар үйэтигэр үөскүүр саҥа дьүһүннээһиннэр литература ойуулуур кыаҕын салгыы байыталлар. Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ сайдыытыгар нуучча культуратын сабыдыала сүүнэ улахан. Бу сабыдыал ааспыт үйэтээҕи саха тылынан айымньытын (олоҥхотун, ырыатын-тойугун, өһүн хоһооннорун уо. д. а.) дьүһүннээһиннэригэр даҕаны көстөрө. Оттон суругунан литература төрөөбүт фольклорун кырыһыттан силис тардан үөскүүрүгэр, ордук Улуу Октябрьтан бэттэх биһиги советскай поэттарбыт социализм баараҕай кыайыытын-хотуутун өрө көтөҕүллэн хоһуйууларыгар бу үтүө сабыдыал кинилэр тыынар салгыннара буолла. Советскай национальнай литературалар идейнэй сомоҕолоһуулара, биир санааланыылара кинилэр эгэлгэ көрүҥнэрин, ураты майгыларын суох гыммат. Биир кэлим эрээри, эгэлгэ уус-уран дьүһүннээх буолуу — барҕарыы тирэҕэ, көстүүтэ. Сайдыылаах социалистическай общества үйэтигэр бырааттыы советскай литературалар хардарыта сабыдыаллаһыылара, байытыһыылара быдан күүһүрэр, литературалар дьиҥнээх доҕордоһуулара үөскүүр. Ол үрдүнэн наука-техника да үйэтигэр саҥа киирэр дьүһүннээһиннэр литератураларга барыларыгар адьас биир буолбаттара буолуо, национальнай ойуулааһыннарга унификация үөскээбэтэ буолуо дии саныахха сөп. Бу боппуруоһу туспа кичэйэн үөрэтиэххэ наада. Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара сайдыытын бэрийэн көрүүттэн итинник түмүк тахсар. </div> ogfwk94le3vcwj309l4fxmqs5w3ynte 10116 10115 2026-08-10T09:05:12Z Dliavib 2204 10116 wikitext text/x-wiki {{header | title = Төрдүс глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Бэһис глава|Бэһис глава]] | next = [[СПДьНь/Туһаныллыбыт литература|Туһаныллыбыт литература]] | notes = }} <div class="text"> Уус-уран дьүһүннээһиннэргэ литературалар национальнай уратылара тыктарыллар. Ураты дьүһүннээһиннэр норуот үөскээбит айылҕатыттан, климатыттан, олорбут историятыттан, дьарыгыттан дириҥ силистээхтэр. Дьүһүннээһиҥҥэ национальнай уратылаһыы ордук ааспыт үйэлэргэ күүстээх этэ. Билиҥҥи дохсун социальнай-политическай, научнай-техническэй сайдыы үйэтэ литератураҕа урут киһи билбэтэх элбэх саҥа тылларын-өстөрүн, дьүһүннээһиннэрин, саҥа хоһуйуулары, стиллэри үөскэтэр. Норуот эстетическэй көрүүтүгэр улахан уларыйыылар тахсаллар. Ол эрээри урукку, традиционнай дьүһүннээһиннэр киэр быраҕыллыбаттар, олор үгүстэрэ билигин даҕаны сулууспалыыллар, саҥа кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн туттуллуулара уларыйар-тэлэрийэр, кэҥиир, сайдар. Онон коммунизмҥа сыыйа киирии, наука-техника дохсуннук сайдар үйэтигэр үөскүүр саҥа дьүһүннээһиннэр литература ойуулуур кыаҕын салгыы байыталлар. Саха поэзиятын дьүһүннээһиннэрэ сайдыытыгар нуучча культуратын сабыдыала сүүнэ улахан. Бу сабыдыал ааспыт үйэтээҕи саха тылынан айымньытын (олоҥхотун, ырыатын-тойугун, өһүн хоһооннорун уо. д. а.) дьүһүннээһиннэригэр даҕаны көстөрө. Оттон суругунан литература төрөөбүт фольклорун кырыһыттан силис тардан үөскүүрүгэр, ордук Улуу Октябрьтан бэттэх биһиги советскай поэттарбыт социализм баараҕай кыайыытын-хотуутун өрө көтөҕүллэн хоһуйууларыгар бу үтүө сабыдыал кинилэр тыынар салгыннара буолла. Советскай национальнай литературалар идейнэй сомоҕолоһуулара, биир санааланыылара кинилэр эгэлгэ көрүҥнэрин, ураты майгыларын суох гыммат. Биир кэлим эрээри, эгэлгэ уус-уран дьүһүннээх буолуу — барҕарыы тирэҕэ, көстүүтэ. Сайдыылаах социалистическай общества үйэтигэр бырааттыы советскай литературалар хардарыта сабыдыаллаһыылара, байытыһыылара быдан күүһүрэр, литературалар дьиҥнээх доҕордоһуулара үөскүүр. Ол үрдүнэн наука-техника да үйэтигэр саҥа киирэр дьүһүннээһиннэр литератураларга барыларыгар адьас биир буолбаттара буолуо, национальнай ойуулааһыннарга унификация үөскээбэтэ буолуо дии саныахха сөп. Бу боппуруоһу туспа кичэйэн үөрэтиэххэ наада. Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара сайдыытын бэрийэн көрүүттэн итинник түмүк тахсар. </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] ntzcme3n6i73hg7h3a0z781l3x9x4fk 0 2581 10117 2026-08-10T09:08:47Z Dliavib 2204 "{{header | title = Төрдүс глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | next = | notes = }} <div class="text"> <poem> 1. Абаҕыыныскай. Талыллыбыт айымньылар. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1958. 2. А..." саҥа сирэй оҥоһулунна 10117 wikitext text/x-wiki {{header | title = Төрдүс глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | next = | notes = }} <div class="text"> <poem> 1. Абаҕыыныскай. Талыллыбыт айымньылар. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1958. 2. Амма Аччыгыйа. Алдьархай,— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1966. 3. Антонов Н. К. Былыргы тюрк тыла (VI—VIII үйэ-лэр).— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 4. Баал Xабырыыс Талыллыбыт айымнъылар. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1968. 5. Баал Xабырыыс. Киһи суола барбыт.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1974. 6. Баҕатаайыскай. Үс муннук.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 7. Б э р и я к. Отут биэс сыл.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1964. 8. Васильев С. С. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд^вота, 1966. 9. Васильев С. С. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд^вота, 1967. 10. Говоров Д. М. Бүдүрүйбэт Мулдьү Бөҕө.—Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1938. 11. Гоголев И. М. Кынаттар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 12. Гоголев И. М. Лирйка.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 13. Гоголев И. М. Тоҕус халлаан анныгар.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 14. Гоголев И. М. Өлүөнэ хоптолоро.— Якутскай: Ки-нигэ изднвота, 1973. 15. Гольдеров В. Ф. Доҕордоһуу чорооно,—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 16. Д а н и л ов С. П. Алаас сулустара.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 17. Данилов С. П. Хоһооннор, поэмалар.—Якутскай: Кинигэ, изд-иота, 1967. 18. Данилов С. П. Киһи барахсан.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1968. 19. Данилов С. П. Саҥа күн.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1971. 20. Данилов С. П. Манчаары маҥан ата.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1973. 21. Доҕордоһуу түһүлгэтэ (хотугу норуоттар суруйааччыларын хомуурунньуктара). Г. Н. Курилов-Улуро Адо уонна П. Д. Аввакумов оҥоруулара.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1974. 22. Дьулуруйар Ньургун Боотур. Суруллуута Г. К. Оросин киэнэ, редакцията, тылбааһа уонна комментарийдара Г. У. Эргис киэннэрэ.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1947. 23. Дьуон Дьаҥылы. Хоһооннор, поэмалар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1958. Кыым, кулун тутар 24. Дьуон Дьаҥылы. Саха сиригэр саас иһэр.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1962. 25. Ефимов М. Д. Мин Саһыл Сыһыым.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 26. Зверев С. А. Аман өс— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1971. 27. Иванов М. С. Айыы тайбыт -28 күнэ, 1970. айымньылар.— Якутскай: Дьаҕарыма. 28. Иванов М. С. Сэттэ.—Хотугу сулус, 1971, № 2. 29. Короленко В. Г. Саха сирин туһунан.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1954. 30. Күндэ. Талыллыбыт нигэ изд-вота, 1960. 31. Күннүк Уурастыырап. Тойон Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 32. Күннүк Уурастыырал. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 33. Күннүк Уурастыырап. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1968. 34. Миронов В. П. Саҕаһа.—Якутскай: Кинигэ вота, 1969. 35. Норуот ырыаһыттара. 1947.—Якутскай: Кинигэ вота, 1947 36. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 1 т. - Кинигэ изд-вота, 1958. 37. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 2 т. -Кинигэ изд-вота, 1958. 38. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 3 т. Кинигэ изд-вота, 1959. 39. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 4 т. -Кинигэ изд-вота, 1959. 40. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 5 т. -Кинигэ изд-вота, 1959. 41. Ойуунуснай П.А. Айымньылар. 6 т. -Кинигэ изд-вота, 1960. 42. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 7 т. -Кинигэ изд-вота, 1962. 43. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ырыа-хоһоон - Якутскай: Кинигэ изд-чзота, 19464. 44. Өксөкүлээх Ө л ө к с ө й Ырыалар-хоһооннор - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1957. 45. Попов Л. А. Талыллыбыт Кинигэ изд-вота, 1969. 46. Попов Л. А. Күндэли. — Якутскай: 1970. 47. Рыкунов изд-вота, 1969. 48. Саха былыргы сэһаннэрэ уонна кэпсээннэрэ. Г. У. Эр-гис оҥоруута, 2 ч,— М. Л., изд-во АН СССР, 1960. 49. Саха норуотун айымньыта. Г. М. Васильев, X. И. Кон-стантинов оҥоруулара.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1942. 50. Саха өһүи хоһоонноруе хомуура. Н. В. Емельянов оҥо-руута.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 51. Саха поэзиятын антологията.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 52. Саха фольклора. Д. К. Сивцев оҥоруута.— Якутскай: Кинигз изд-вота, 1970. 53. Сидоров Е. Былыргы сахаҕа аая дойду обраһа.— Хотугу сулус, 1970, № 7. 54. Сметанин Т. Е. Талыллыбыт айымньылар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1951. 55. Сметанин Т. Е. Талыллыбыт айымньылар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1969. 56. Соловьев В. С. Ол күн.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 57. Соловьев В. С. Хомурахтаах мин дойдум.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1965. 58. Софронов А. И. Талыллыбыт айымньылар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1959. 59. Софронов А. И. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1964. 60. Софронов А. И. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 61. Оуорун Ом. о|ллоо|н. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1960. 62. Суорун Омоллоон. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1966. 63. Суорун Омоллоон. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 64. Таллан Бүрэ. Көмүс долгун.— Якутскай: Кинигэ изд-вота. 1957. 65. Таллан Бүрэ. Өлүөнэ очуостара.— Якутокай: Ки-нигэ изднвота, 1971. 66. Тарабукин Н. С. Дьүкээбил уота.— Якутскай: Ки-нигэ изд-вота, 1971. 67. Тарасов С. И. Билэр, таптыыр да этим.—Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1971. 68. Теплоухов-Тимофеев И. Г. Куруубай хаан-наах Кулун Куллустуур.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1958. 69. Тимофеев М. Е. Маҥнайгы хаар.— Якутскай: Ки-нигэ изд-вота, 1960. 70. Тимофеев С. И. Сандаарар саҕахтар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1960. 71. Тимофеев С. И. Күнүс.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 72. Тимофеев С. И. Суох буоллун сэрии.— Якутекай: Кинигэ изд-вота, 1970. 73. Тобуруокап П. Н. Хоһооннор, поэмалар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1967. 74. Толстяков И. Биһиги да сүүрүктэрдаэх этибит.— Кыым, 1971, бэс ыйын 17 күнэ. 75. Тоҥ Суорун. Ырыа-тойук.—Якутскай: Кинигз изд-вота, 1944. 76. Т у й а а р ы с к а й К. Н. Көмүс далаһа.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 77. Т у л а а һ ы н а п П. Я. Таптыыбын төрөөбүт дойду-бун.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1948. 78. Т у л а а һ ы н а п П. Я. Талыллыбыт айымньылар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1950. 79. Т у л а а һ ы н а п П. Я. . Кымыс ьфыата.— Якутснай: Кинигэ изд-вота, 1969. 80. Т ы а һ ы т. Кууһума.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1940. 81. Уйгулаах олоҕу уруйдуубут (норуот . ырыаһыттарын айымньылара).— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1960. 82. Ч а ҕ ы л ҕ а н. Саргылаах дойду.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1944. 83. Чаҕылҕан. Биһиги күннэрбит ырыалара.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1952. 84. Ч а ҕ ы л ҕ а н. Талыллыбыт айымньылар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1954. 85. Ч а ҕ ы л ҕ а н-. Талыллыйыт айымньылар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1972. 86. Ч и р я е в В. Г. Ырыалар, хоһооннор.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1971. 87. Эллэй. ДьоллоОх олох.— Якутскай: Кинигэ изднво-та, 1938. 88. Э л л э й. Элиэнэ.— Хотугу сулус, 1940, № 5—6. 89. Э л л э й. Хоһооннор, поэмалар.— Ярутскай: Кинигэ изд^ота, 1954. 90. Э л л э й. Айар үлэҕэ айхал.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 91. Э л л э й.: Киһи — 'киһиэхэ.— Якутскай: Кинигэ изд,-вота, 1962. 92. Э л л эй. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1964. 93. Эллэй. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд^вота, 1965. 94. Э л л э й. Умуллубат уот.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1969. 95. Э л л э й. Доҕор хоһуун сүрэҕэ.— Якутскай: Кинигэ :;зд-вота, 1973. 96. Э>рилик Эристиин. Буура Дохсун.— Архив ЯФ СО АН СОСР, ф. 4, оп. 2, д. 30. 97. Эртюков И. И. Талыллыбыт хоһооннор.— Якутскаи: Кинигэ изд-вота, 1967. 98. Эртюков И. И. Сарсыарда оһуора.—Якутскай: Ки-нигэ изд-вота, 1970. 99. Анисииов А. Ф. Религия эвенков в историко-генегическом взучении и проблемы происхождения первобытных верований. М.-Л., Изд-во АН СССР, 1958. 100. Антология китайской поэзии. Перевод с китайского под общ. ред. Го Мо-жо и Н. Т. Федоренко. Кн. 3.— М.: Худож. .лит., 1957. 101. Антонов Н. К. Материалы по исторической лек-сике якутского языка.— Якутск: Книжное изд-во, 1971. 102. Аура Поку (мифы, сказки, легенды, басни пословицы и загадки народа баулеК Собраны доктором Г. Химмельхебе-рам в этнографичеекой экспедиции на Берег Слоновой Кости.— М.: Изд. Вост. лит., 1960. 103. Банзаров Д. Собрание сочинений.— М.: Изд-во АН СССР, 1955. 104. Баранников А. П. Изобразительные средства Индийской поэзии.— Л.: Изд-во госуниверситета, 1947. 105. Бернгард и Михаэль Гржимек. Серенгети не должен умереть.— М., 1968. 106. Богораз В. Г. Чукчи и религия. Авторизов. пер. с англ. под ред. Ю. П. Францева.—- Л.: Изд-во Глав. сев. мор. пути, 1939. 107. Боло С. И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену.— Сб. труд. Науч. иссл. института языка и культуры при СНК ЯАССР, вып. 4.— М. Якутск, 1938. 108. Васильев. Л. С. Культуры, религии, традиции в Китае. Гл. ред. Вост. Лит.—М.: Наука, 1970. 109. Веселовский А. Н. Историческая поэтика.— Л., 1940. 110. Вознесенский А. А. Ахиллесово сердце. — М.: Изд-во Худ. Лит. 1966. 111. Гамзатов Р. Мой Дагестан.— Роман-газета, 1973, .№ 5. 112. Гачев Г. Д. 0 национальных картинах мира.— Наро-ды Азии и Африки, 1967, № 1. 113. Г е г е л ь. Сочинения. Т. 14 (Лекции по- эстетике, кн. 3, пер. П. С. Попова),— М., 1958. 114. Глобус. Географический ежегодник для дет-ей.— Л.: изд-во Дет. лит., 1968. 115. Грузинские народные предания и легенды. Сост., пе-рев., предисл. и прим. Е. Б. Бирсаладзе,— М.: Наука, 1973. 116. Древнетюркский словарь. Ред. В. М. Наделяев и др.— Л.: Наука, 1969. 117. Ев т у ш е н к о Е. А. Поющая дамба.— М.: Советский писатель, 1972. 118. Емельянов Н. В. Якутокие пословицы и поговор-ки.— Якутск: Кн. изд-во, 1962. 119. Ионов В. М. Дух — хозяин леса у якутов.— Сб. музея Антропологии и этнографии при Импер. АН, т. 4.— Пет-роград, 1916. 120. Кишкин Л. С. 06 изучении национальной образно-сти в литературе.— «Чешско-русские и словацко-русские ли-тературные отношения»,— М.: Наука, 1968. 121. Кулаковский А. Ё. Материалы для изучения верований якутов.— Якутск: Кн. изд-во, 1923. 122. Кулиев К. Благодарю солнце. Пер. с балкарского.— М.: Молодая гвардия, 1969. 123. Легенды и оказки индейцев Латинской Америки.— М.-Л.: Худож. лит., 1962. 124. Линде Г. и Бретшнейдер Э. До прихода бе-лого человека.— М.: Наука, 1965. 125. Лихачев Д. С. 06 общественной ответственности литерату^роведения.— Ковтекст, 1973. Литературно-критичес-кие исследования.— М.: Наука, 1974. 126. Маадай-Кара. Алтайский героический эпос.— М.: Наука, 1973. 127. Маловицкий Л. Я., Попов Р. Н. Профессии, которые мы выбираем.— Русская речь, 1969, № 2. 128. Маяковский В. В. Избранные произведения. Т. 1.— М.: Худож. лит.,1953. 129. Маяковский В. В. Избранные произведения. Т. 2,— М.: Худож. лит., 1953! 130. Межелайтис Э. Кардиограмма. Пер. с литовско-го под ред. Б. Слуцкого.— М.: Советокий писатель, 1963. 131. М е л е т'и н с к и й Е. М. Происхождение героическо-.го эпоса.— М., 1963. 132. Меновщиков Г. А. Эскимосы.— Магадан: Книж-ное изд-во, 1959. 133. Миддендорф А. Ф. Путешествие на север и вос-ток Сибири,— Спб, 1851. 134. Миддендорф А. Ф. Путешествие на север и вос-ток Сибири.— Спб, 1878- 135. Окладников А. П. Петроглифы Сибири и Даль-него Востока как источник по этнической истории Северной Азии.— Материалы конференции «Этногенез народов Север-ной Азии».— Новосибирск, 1969. 136. Пастернак Б. Л. Стихи.— М.: Худож. лит., 1966. 137. Пекарский Э. К. Словарь якутского языка.— Спб.: 'Изд-во А"Н, 1907 — 1930. 138. Поэзия Африки. Вступ. ст. Р. Рождественского, сост. и прим. М, Ваксмахара и др.— М.: Худож. лит., 1973. 139. Родная поэзия. Избранные стихотворения советских поэтов народов СССР.— М.: Дет. лит., 1966. 140. Серошевский В. Л. Якуты.—Спб., 1896. 141. Сидельников В. М. Поэтика русской народной лирики.— М.: 1959.' 142. Сказки и легенды Вьетнама. Сост., вступ. ст. и прим. Э. Зиберта.— М.: Худож., лит., 1958. 143. Стеблева И. В. Поэзия тюрков VI—VIII веков.— М.: Наука, 1965. 144. С у ч к о в Б. Л. Теория социалистического реализма и современный литературный процесс.— Литературная гаэета, 1974, 6 февраля. 145. Трощанский В. Ф. Эволюция черной веры (ша-манизма) у якутов,— Казань, 1902. 146. Турсун-заде М. Свет над Азией.— Вопросы лите-ратуры, 1972, № 8. 147. Федоренко Н. Т. Китайские записи.— М.: Совет-ский писатель, 1958. 148. Фридлендер Г. М. Поэтика русского реализма. Очерки о русской литературе XIX века.— Л.: . Наука, 1971. 149. Хоанг Тхи Т ь я у. Названия рек Вьетнама.— Топонимика Востока. Исследования и матёриалы.— М.: Наука, 1969. 150. Худяков И. А. Краткое описание Верхоянского округа.-— Л.: Наука, 1969. 151. Шахнович М. И. Первобытная мифология и фило-софия.— Л.: Наука, 1971. 152. Шесталов Ю. Языческая поэма.— М.: Современ-ник, 1973. 153. Шидфар Б. Я. Обраэная система арабской класси-ческой литературы (VI—XII вв.).— М.: Наука, 1974. 154. Юань К э. Мифы древнего Китая.—М.: Наука. 1965. 155. Якутский фольклор. Тексты и перев. Попова А. А., Лит. обраб. Тагер Е. М., общая ред. Сергеева М. А., встун. стат. акад. Самойловича А. Н.— М.: Совегский писатель, 1936. 156. Ястремский С. В. Образцы народной литературы якутов,— Л., 1929. </poem> </div> 44z466q51kkr2nqcty71l6ws1cl9wk3 10118 10117 2026-08-10T09:09:29Z Dliavib 2204 10118 wikitext text/x-wiki {{header | title = Төрдүс глава | author = Копырин Николай Захарович | section = Саха поэзиятын дьүһүннүүр ньымалара | previous = [[СПДьНь/Түмүк|Түмүк]] | next = | notes = }} <div class="text"> <poem> 1. Абаҕыыныскай. Талыллыбыт айымньылар. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1958. 2. Амма Аччыгыйа. Алдьархай,— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1966. 3. Антонов Н. К. Былыргы тюрк тыла (VI—VIII үйэ-лэр).— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 4. Баал Xабырыыс Талыллыбыт айымнъылар. — Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1968. 5. Баал Xабырыыс. Киһи суола барбыт.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1974. 6. Баҕатаайыскай. Үс муннук.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 7. Б э р и я к. Отут биэс сыл.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1964. 8. Васильев С. С. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд^вота, 1966. 9. Васильев С. С. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд^вота, 1967. 10. Говоров Д. М. Бүдүрүйбэт Мулдьү Бөҕө.—Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1938. 11. Гоголев И. М. Кынаттар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 12. Гоголев И. М. Лирйка.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 13. Гоголев И. М. Тоҕус халлаан анныгар.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 14. Гоголев И. М. Өлүөнэ хоптолоро.— Якутскай: Ки-нигэ изднвота, 1973. 15. Гольдеров В. Ф. Доҕордоһуу чорооно,—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 16. Д а н и л ов С. П. Алаас сулустара.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 17. Данилов С. П. Хоһооннор, поэмалар.—Якутскай: Кинигэ, изд-иота, 1967. 18. Данилов С. П. Киһи барахсан.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1968. 19. Данилов С. П. Саҥа күн.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1971. 20. Данилов С. П. Манчаары маҥан ата.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1973. 21. Доҕордоһуу түһүлгэтэ (хотугу норуоттар суруйааччыларын хомуурунньуктара). Г. Н. Курилов-Улуро Адо уонна П. Д. Аввакумов оҥоруулара.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1974. 22. Дьулуруйар Ньургун Боотур. Суруллуута Г. К. Оросин киэнэ, редакцията, тылбааһа уонна комментарийдара Г. У. Эргис киэннэрэ.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1947. 23. Дьуон Дьаҥылы. Хоһооннор, поэмалар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1958. Кыым, кулун тутар 24. Дьуон Дьаҥылы. Саха сиригэр саас иһэр.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1962. 25. Ефимов М. Д. Мин Саһыл Сыһыым.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 26. Зверев С. А. Аман өс— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1971. 27. Иванов М. С. Айыы тайбыт -28 күнэ, 1970. айымньылар.— Якутскай: Дьаҕарыма. 28. Иванов М. С. Сэттэ.—Хотугу сулус, 1971, № 2. 29. Короленко В. Г. Саха сирин туһунан.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1954. 30. Күндэ. Талыллыбыт нигэ изд-вота, 1960. 31. Күннүк Уурастыырап. Тойон Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 32. Күннүк Уурастыырал. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 33. Күннүк Уурастыырап. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1968. 34. Миронов В. П. Саҕаһа.—Якутскай: Кинигэ вота, 1969. 35. Норуот ырыаһыттара. 1947.—Якутскай: Кинигэ вота, 1947 36. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 1 т. - Кинигэ изд-вота, 1958. 37. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 2 т. -Кинигэ изд-вота, 1958. 38. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 3 т. Кинигэ изд-вота, 1959. 39. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 4 т. -Кинигэ изд-вота, 1959. 40. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 5 т. -Кинигэ изд-вота, 1959. 41. Ойуунуснай П.А. Айымньылар. 6 т. -Кинигэ изд-вота, 1960. 42. Ойуунускай П.А. Айымньылар. 7 т. -Кинигэ изд-вота, 1962. 43. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ырыа-хоһоон - Якутскай: Кинигэ изд-чзота, 19464. 44. Өксөкүлээх Ө л ө к с ө й Ырыалар-хоһооннор - Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1957. 45. Попов Л. А. Талыллыбыт Кинигэ изд-вота, 1969. 46. Попов Л. А. Күндэли. — Якутскай: 1970. 47. Рыкунов изд-вота, 1969. 48. Саха былыргы сэһаннэрэ уонна кэпсээннэрэ. Г. У. Эр-гис оҥоруута, 2 ч,— М. Л., изд-во АН СССР, 1960. 49. Саха норуотун айымньыта. Г. М. Васильев, X. И. Кон-стантинов оҥоруулара.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1942. 50. Саха өһүи хоһоонноруе хомуура. Н. В. Емельянов оҥо-руута.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 51. Саха поэзиятын антологията.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 52. Саха фольклора. Д. К. Сивцев оҥоруута.— Якутскай: Кинигз изд-вота, 1970. 53. Сидоров Е. Былыргы сахаҕа аая дойду обраһа.— Хотугу сулус, 1970, № 7. 54. Сметанин Т. Е. Талыллыбыт айымньылар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1951. 55. Сметанин Т. Е. Талыллыбыт айымньылар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1969. 56. Соловьев В. С. Ол күн.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 57. Соловьев В. С. Хомурахтаах мин дойдум.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1965. 58. Софронов А. И. Талыллыбыт айымньылар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1959. 59. Софронов А. И. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1964. 60. Софронов А. И. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1965. 61. Оуорун Ом. о|ллоо|н. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1960. 62. Суорун Омоллоон. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1966. 63. Суорун Омоллоон. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 64. Таллан Бүрэ. Көмүс долгун.— Якутскай: Кинигэ изд-вота. 1957. 65. Таллан Бүрэ. Өлүөнэ очуостара.— Якутокай: Ки-нигэ изднвота, 1971. 66. Тарабукин Н. С. Дьүкээбил уота.— Якутскай: Ки-нигэ изд-вота, 1971. 67. Тарасов С. И. Билэр, таптыыр да этим.—Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1971. 68. Теплоухов-Тимофеев И. Г. Куруубай хаан-наах Кулун Куллустуур.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1958. 69. Тимофеев М. Е. Маҥнайгы хаар.— Якутскай: Ки-нигэ изд-вота, 1960. 70. Тимофеев С. И. Сандаарар саҕахтар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1960. 71. Тимофеев С. И. Күнүс.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1967. 72. Тимофеев С. И. Суох буоллун сэрии.— Якутекай: Кинигэ изд-вота, 1970. 73. Тобуруокап П. Н. Хоһооннор, поэмалар.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1967. 74. Толстяков И. Биһиги да сүүрүктэрдаэх этибит.— Кыым, 1971, бэс ыйын 17 күнэ. 75. Тоҥ Суорун. Ырыа-тойук.—Якутскай: Кинигз изд-вота, 1944. 76. Т у й а а р ы с к а й К. Н. Көмүс далаһа.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1970. 77. Т у л а а һ ы н а п П. Я. Таптыыбын төрөөбүт дойду-бун.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1948. 78. Т у л а а һ ы н а п П. Я. Талыллыбыт айымньылар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1950. 79. Т у л а а һ ы н а п П. Я. . Кымыс ьфыата.— Якутснай: Кинигэ изд-вота, 1969. 80. Т ы а һ ы т. Кууһума.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1940. 81. Уйгулаах олоҕу уруйдуубут (норуот . ырыаһыттарын айымньылара).— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1960. 82. Ч а ҕ ы л ҕ а н. Саргылаах дойду.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1944. 83. Чаҕылҕан. Биһиги күннэрбит ырыалара.— Якут-скай: Кинигэ изд-вота, 1952. 84. Ч а ҕ ы л ҕ а н. Талыллыбыт айымньылар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1954. 85. Ч а ҕ ы л ҕ а н-. Талыллыйыт айымньылар.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1972. 86. Ч и р я е в В. Г. Ырыалар, хоһооннор.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1971. 87. Эллэй. ДьоллоОх олох.— Якутскай: Кинигэ изднво-та, 1938. 88. Э л л э й. Элиэнэ.— Хотугу сулус, 1940, № 5—6. 89. Э л л э й. Хоһооннор, поэмалар.— Ярутскай: Кинигэ изд^ота, 1954. 90. Э л л э й. Айар үлэҕэ айхал.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1959. 91. Э л л э й.: Киһи — 'киһиэхэ.— Якутскай: Кинигэ изд,-вота, 1962. 92. Э л л эй. Талыллыбыт айымньылар. 1 т.—Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1964. 93. Эллэй. Талыллыбыт айымньылар. 2 т.— Якутскай: Кинигэ изд^вота, 1965. 94. Э л л э й. Умуллубат уот.— Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1969. 95. Э л л э й. Доҕор хоһуун сүрэҕэ.— Якутскай: Кинигэ :;зд-вота, 1973. 96. Э>рилик Эристиин. Буура Дохсун.— Архив ЯФ СО АН СОСР, ф. 4, оп. 2, д. 30. 97. Эртюков И. И. Талыллыбыт хоһооннор.— Якутскаи: Кинигэ изд-вота, 1967. 98. Эртюков И. И. Сарсыарда оһуора.—Якутскай: Ки-нигэ изд-вота, 1970. 99. Анисииов А. Ф. Религия эвенков в историко-генегическом взучении и проблемы происхождения первобытных верований. М.-Л., Изд-во АН СССР, 1958. 100. Антология китайской поэзии. Перевод с китайского под общ. ред. Го Мо-жо и Н. Т. Федоренко. Кн. 3.— М.: Худож. .лит., 1957. 101. Антонов Н. К. Материалы по исторической лек-сике якутского языка.— Якутск: Книжное изд-во, 1971. 102. Аура Поку (мифы, сказки, легенды, басни пословицы и загадки народа баулеК Собраны доктором Г. Химмельхебе-рам в этнографичеекой экспедиции на Берег Слоновой Кости.— М.: Изд. Вост. лит., 1960. 103. Банзаров Д. Собрание сочинений.— М.: Изд-во АН СССР, 1955. 104. Баранников А. П. Изобразительные средства Индийской поэзии.— Л.: Изд-во госуниверситета, 1947. 105. Бернгард и Михаэль Гржимек. Серенгети не должен умереть.— М., 1968. 106. Богораз В. Г. Чукчи и религия. Авторизов. пер. с англ. под ред. Ю. П. Францева.—- Л.: Изд-во Глав. сев. мор. пути, 1939. 107. Боло С. И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену.— Сб. труд. Науч. иссл. института языка и культуры при СНК ЯАССР, вып. 4.— М. Якутск, 1938. 108. Васильев. Л. С. Культуры, религии, традиции в Китае. Гл. ред. Вост. Лит.—М.: Наука, 1970. 109. Веселовский А. Н. Историческая поэтика.— Л., 1940. 110. Вознесенский А. А. Ахиллесово сердце. — М.: Изд-во Худ. Лит. 1966. 111. Гамзатов Р. Мой Дагестан.— Роман-газета, 1973, .№ 5. 112. Гачев Г. Д. 0 национальных картинах мира.— Наро-ды Азии и Африки, 1967, № 1. 113. Г е г е л ь. Сочинения. Т. 14 (Лекции по- эстетике, кн. 3, пер. П. С. Попова),— М., 1958. 114. Глобус. Географический ежегодник для дет-ей.— Л.: изд-во Дет. лит., 1968. 115. Грузинские народные предания и легенды. Сост., пе-рев., предисл. и прим. Е. Б. Бирсаладзе,— М.: Наука, 1973. 116. Древнетюркский словарь. Ред. В. М. Наделяев и др.— Л.: Наука, 1969. 117. Ев т у ш е н к о Е. А. Поющая дамба.— М.: Советский писатель, 1972. 118. Емельянов Н. В. Якутокие пословицы и поговор-ки.— Якутск: Кн. изд-во, 1962. 119. Ионов В. М. Дух — хозяин леса у якутов.— Сб. музея Антропологии и этнографии при Импер. АН, т. 4.— Пет-роград, 1916. 120. Кишкин Л. С. 06 изучении национальной образно-сти в литературе.— «Чешско-русские и словацко-русские ли-тературные отношения»,— М.: Наука, 1968. 121. Кулаковский А. Ё. Материалы для изучения верований якутов.— Якутск: Кн. изд-во, 1923. 122. Кулиев К. Благодарю солнце. Пер. с балкарского.— М.: Молодая гвардия, 1969. 123. Легенды и оказки индейцев Латинской Америки.— М.-Л.: Худож. лит., 1962. 124. Линде Г. и Бретшнейдер Э. До прихода бе-лого человека.— М.: Наука, 1965. 125. Лихачев Д. С. 06 общественной ответственности литерату^роведения.— Ковтекст, 1973. Литературно-критичес-кие исследования.— М.: Наука, 1974. 126. Маадай-Кара. Алтайский героический эпос.— М.: Наука, 1973. 127. Маловицкий Л. Я., Попов Р. Н. Профессии, которые мы выбираем.— Русская речь, 1969, № 2. 128. Маяковский В. В. Избранные произведения. Т. 1.— М.: Худож. лит.,1953. 129. Маяковский В. В. Избранные произведения. Т. 2,— М.: Худож. лит., 1953! 130. Межелайтис Э. Кардиограмма. Пер. с литовско-го под ред. Б. Слуцкого.— М.: Советокий писатель, 1963. 131. М е л е т'и н с к и й Е. М. Происхождение героическо-.го эпоса.— М., 1963. 132. Меновщиков Г. А. Эскимосы.— Магадан: Книж-ное изд-во, 1959. 133. Миддендорф А. Ф. Путешествие на север и вос-ток Сибири,— Спб, 1851. 134. Миддендорф А. Ф. Путешествие на север и вос-ток Сибири.— Спб, 1878- 135. Окладников А. П. Петроглифы Сибири и Даль-него Востока как источник по этнической истории Северной Азии.— Материалы конференции «Этногенез народов Север-ной Азии».— Новосибирск, 1969. 136. Пастернак Б. Л. Стихи.— М.: Худож. лит., 1966. 137. Пекарский Э. К. Словарь якутского языка.— Спб.: 'Изд-во А"Н, 1907 — 1930. 138. Поэзия Африки. Вступ. ст. Р. Рождественского, сост. и прим. М, Ваксмахара и др.— М.: Худож. лит., 1973. 139. Родная поэзия. Избранные стихотворения советских поэтов народов СССР.— М.: Дет. лит., 1966. 140. Серошевский В. Л. Якуты.—Спб., 1896. 141. Сидельников В. М. Поэтика русской народной лирики.— М.: 1959.' 142. Сказки и легенды Вьетнама. Сост., вступ. ст. и прим. Э. Зиберта.— М.: Худож., лит., 1958. 143. Стеблева И. В. Поэзия тюрков VI—VIII веков.— М.: Наука, 1965. 144. С у ч к о в Б. Л. Теория социалистического реализма и современный литературный процесс.— Литературная гаэета, 1974, 6 февраля. 145. Трощанский В. Ф. Эволюция черной веры (ша-манизма) у якутов,— Казань, 1902. 146. Турсун-заде М. Свет над Азией.— Вопросы лите-ратуры, 1972, № 8. 147. Федоренко Н. Т. Китайские записи.— М.: Совет-ский писатель, 1958. 148. Фридлендер Г. М. Поэтика русского реализма. Очерки о русской литературе XIX века.— Л.: . Наука, 1971. 149. Хоанг Тхи Т ь я у. Названия рек Вьетнама.— Топонимика Востока. Исследования и матёриалы.— М.: Наука, 1969. 150. Худяков И. А. Краткое описание Верхоянского округа.-— Л.: Наука, 1969. 151. Шахнович М. И. Первобытная мифология и фило-софия.— Л.: Наука, 1971. 152. Шесталов Ю. Языческая поэма.— М.: Современ-ник, 1973. 153. Шидфар Б. Я. Обраэная система арабской класси-ческой литературы (VI—XII вв.).— М.: Наука, 1974. 154. Юань К э. Мифы древнего Китая.—М.: Наука. 1965. 155. Якутский фольклор. Тексты и перев. Попова А. А., Лит. обраб. Тагер Е. М., общая ред. Сергеева М. А., встун. стат. акад. Самойловича А. Н.— М.: Совегский писатель, 1936. 156. Ястремский С. В. Образцы народной литературы якутов,— Л., 1929. </poem> </div> [[Категория:Кириитикэ]] [[Категория:Копырин Николай Захарович]] 8odtleba6gtzioo2pa0ulhzunupaqa2