Биһиги "Кыһыл" холкуоспут (Ильин Егор Михайлович)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикитиэкэ</sitename>
    <dbname>sahwikisource</dbname>
    <base>https://sah.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикитиэкэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикитиэкэ Ырытыы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Ааптар</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Ааптар ырытыыта</namespace>
      <namespace key="250" case="first-letter">Page</namespace>
      <namespace key="251" case="first-letter">Page talk</namespace>
      <namespace key="252" case="first-letter">Index</namespace>
      <namespace key="253" case="first-letter">Index talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Биһиги &quot;Кыһыл&quot; холкуоспут (Ильин Егор Михайлович)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1883</id>
    <revision>
      <id>10296</id>
      <parentid>7734</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <origin>10296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172778" sha1="q7i4pncnk984nebwmyvy5k65g8mq8pf" xml:space="preserve">{{header|title=Биһиги “Кыһыл” холкуоспут|author=Ильин Егор Михайлович|editor=Степанов Владимир Николаевич|section=Ахтыылар|previous=|next=|notes=И46    Биһиги “Кыһыл” холкуоспут / Е. М. Ильин. - Дьокуускай, 2024. - 60 с. (“СӨ историктарын, кыраайы үөрэтээччилэрин сойууһун “Умнуллубат ааттар” бырайыага”). Агентство CIP НБР Саха}}
&lt;div class=&quot;text&quot;&gt;
Кинигэҕэ ааптар Горнай улууһун Бэрдьигэстээх нэһилилиэгэр Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии иннигэр тэриллибит “Кыһыл” холкуос төрүттэниитин,  үлэтин-хамнаһын, холкуоска киирбит уонна сэрии ыар кэмнэригэр биһиги кэскилбитин турууласпыт холкуостаахтары ааттарын-суолларын ыйан туран билиһиннэрэр. Ааҕааччы киэҥ араҥатыгар ананар.


=== КИИРИИ ТЫЛ ===

Эһиил Улуу Кыайыы 80 сылын өрөгөйдөөхтүк бэлиэтиэхпит. Оттон бы-йыл тыылга кыайыыны уһансыы сүрүн тирэҕэ буолбут  холкуостар тэриллибиттэрэ 95 сылын туолла. Холкуос биһиги өбүгэлэрбит тыһыынчанан сылларга олорон кэлбит олохторун төрдүттэн уларыппыта. 1926 с. дааннайдарынан былыргы сахалар 11743 алаастарынан, сыһыыларынан балаҕан дьиэлээх, көмүлүөк оһохтоох биирдии-иккилии  ыалынан  тарҕанан, сүөһү, сылгы иитэн бу тыйыс тымныы дойдуну иччилээн олорбуттар. Сэбиэскэй былаас индустриализация, холкуостааһын курдук сүҥкэн былаанын толороругар, дьону салайарыгар табыгастаах суолу хайынан, элбэх дьон мустан олорор холкуостар бөһүөлэктэрин тутууну ыыппыта. 

Бэрдьигэстээх нэһилиэгин, оччолорго Арҕаа Хаҥалас улууһун II Одуну нэһилиэгэр олорбут төрүттэрбит түмсэн, 1932 с. “Кыһыл” холкуоһу тэрийбиттэрэ. Оччотооҕу докумуон аҕыйаҕынан,  “Кыһыл” холкуос история “үрүҥ бээтинэтигэр” кубулуйан, кэлин ахтыллыбат буолан испитэ. 

Быйыл сайын улууспут биир ытык киһитэ Алексей Семенович Прокопьев үлэбэр кэлэн, “Кыһыл” холкуостан бастакы үрдүк үөрэхтэммит үлэ бэтэрээнэ Егор Михайлович Ильин “Биһиги “Кыһыл” холкуоспут” диэн холкуос чилиэннэрин ааттарын-суолларын, ханан олорбуттарын, тугу үлэлээбиттэрин оҕо сылдьан өйдөөн хаалбытынан, ахтыы суруйбутун кэпсээбитэ. Ол ахтыы бу кинигэ буолан таҕыста. Кырдьыгынан эттэххэ, мин ханна да холкуостар тустарынан маннык толору чахчылардаах үлэни көрө, истэ иликпин. 
Улууска холкуостар сэрии иннинээҕи олохторун кэпсиир матырыйааллар 1941-1942 сс. Бэрдьигэстээх нэһилиэгин Сэбиэтин отчуотугар уонна  сессиялар боротокуолларыгар хаалбыттар. Ону көрдөххө, “Кыһыл” холкуос саҥа бөһүөлэгин дьоно бары билиитэлээх кирпииччэ оһохтоох, ичигэс нууччалыы дьиэлэри туттан, олохторун  хаачыстыбатын үрдэтэн “култуурунайдык, көрдөөхтүк” олороллоро бэлиэтэммит. Холкуоска киирбит прогрессивнай өйдөөх-санаалаах дьоммут оччотооҕу саҥа технологиялары туһанан, сүөһүнү, сылгыны иитэн, оҕуруот олордон, бурдук ыһан, аныгы тылынан эттэххэ, олохторун таһымын үрдэтэр экополиһы туттан испиттэр диэн сыаналыахха сөп. Сэрии мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, элбэҕи оҥоруохтара хаалбыт. 
Ытыктабыллаах Е.М. Ильиҥҥэ улууспут биир “үрүҥ бээтинэтин” сырдаппытыгар, ааспыт олох үтүө өйдөбүлүн тилиннэрбитигэр махтанабыт.

''Владимир Степанов,'' 

''РФ үтүөлээх суруналыыһа,'' 
''СӨ историктарын уонна кыраайы үөрэтээччилэрин сойууһун бэрэссэдээтэлэ''

=== ГОРНАЙ УЛУУҺУН ҮӨСКЭЭҺИНИН ИСТОРИЯТЫТТАН === 

1921-1922 сс. буолбут Гражданскай сэрии бүтэн, Саха сирин киин оройуоннарыгар, оччотооҕуга – улуустарыгар, дьон-сэргэ уоскуйан, саҥа  Сэбиэскэй олоҕу тутууга туруммуттара.

Саха сирин территориятыгар барытыгар олохтоох нэһилиэнньэ ыалынан олорор сирдэрэ киин куораттан Дьокуускайтан, оройуоннарын кииниттэн, төһө ыраахтарын, чугастарын аахсан, нэһилиэктэр тэриллибиттэрэ. Ити ирдэбиллэргэ сөп түбэһиннэрэн, олохтоох нэһилиэнньэ модьуйуутунан, 1931 с. Арҕаа Хаҥалас уонна Нам улуустарыттан сир бысталаан, Горнай оройуона тэриллибитэ.
Бу оройуону тэрийии туһунан үлэни саҕалааччынан бастакынан Бэрдьигэстээхтэн чугас Таалаҕа олохтоох атыыһыт Корякин Никифор уола Иннокентий Никифорович Корякин буолбут. Кини бу дьоһуннаах боппуруоһу Саха АССР салалтатыгар туруорсан, туруулаһан үлэлииригэр, оччотооҕуга бэйэтин баҕатынан ааҕар-суруйар буолбут дьадаҥы Дьабдьы Ньукууһа Ылдьыын уола Михаил Николаевич Ильин баҕа өттүнэн көмөлөспүт.

1930-1931 сылларга өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар ити боппуруоһу дьүүллэһиигэ олохтоох нэһилиэнньэ дэлэгээтинэн Михаил Николаевич Ильин үлэлэспит.

Горнай оройуона тэриллэригэр Бэрдьигэстээх нэһилиэгэ өссө үөскүү илигэ. Куорат суолун бата Мархааныттан ыла олорор дьон – Өлөҥү, Тааланы, Бэрдьигэстээх тула баар ыаллары хабан, Эбэнэн, Мотоол Толоонунан, Кураанаҕынан, Баахтааҕынан, Хомустааҕынан Чараҥынан, Чэкээ Бэһинэн, Харыйанан, Баҕадьанан, Сөдүөччүйэ алааһынан олорор дьону Түгэнэ нэһилиэгэр диэри холбоон туран, урукку Арҕаа Хаҥалас II Одунутун нэһилиэгэр киирэллэрэ.

1930-1932 сылларга II Одуну нэһилиэгин сэбиэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн Ильин Михаил Николаевич үлэлээбит.

=== “ИИРЭЛЭЭХ” ТОЗ ТЭРИЛЛИИТЭ ===

Холкуостары тэрийии быдан инниттэн, алаастарынан, өтөхтөрүнэн 3-4-5-6-лыы биэрэстэнэн ыһыллан олорор ыаллары саҥа олоххо түмүү мээнэ, чэпчэкитик кыаллыбат дьыала этэ.

Оччотооҕу баартыйа, сэбиэскэй кэмитиэттэр көҕүлээһиннэринэн, ити үлэни 1928 сылтан Михаил Ильин саҕалаабыт. Кини II Одуну нэһилиэгэр киирэр Бэрдьигэстээх, Эбэ, Тураҥнаах, Күндэрбэ алаастарын, Саһыл Уйатын ыалларын түмэн, бастакы “Иирэлээх” ТОЗ (Товарищество по совместной обработке земли), олохтоохтор ааттыылларынан “ТУОС” хаһаайыстыбаны тэрийбит.

Бу саҥа түмсүү үлэтэ-хамнаһа бэрт сэрэхтээхтик, бытааннык саҕаламмыт. Сүрүннээн ыаллар оттуур сирдэрин холбоһон биригээдэнэн оттооһуҥҥа, оттуур ходуһаларын, мэччирэҥ сирдэриттэн харыстаан күрүөлээһиҥҥэ уонна ким саҥа дьиэ туттар ыалга холбоһон, мас кэрдиитигэр түмсэллэр эбит. Күһүн муҥхалааһын буоллаҕына, бииргэ кыттыһан муҥхалыыллар.

Бу бастакы “Иирэлээх” ТОЗ үөскээн, дьону кэлэктиибинэй үлэҕэ түмүүгэ холонуу буолбут.

Мантан салгыы Мотоол Толоонун тула чугас олорор ыаллары түмэн, иккис “Мотоол” ТОЗ 1930 сыллаахха тэриллибит. Бу кооперативы тэрийээччинэн, салайааччынан, бэйэтин баҕатынан ааҕар-суруйар буолбут Степанов Алексей Филиппович анаммыт.
Бу ТОЗ Хомустаах, Баахтаах, Тугуттай, Малаанньа, Кураанах алаастарын элбэх ыалларын түмэн, улахан хаһаайыстыба тэриллэн 1932 сылтан ыла холкуос буолбут.

=== “КЫҺЫЛ” ХОЛКУОҺУ ТЭРИЙИИ ===

Холкуоска ТОЗ-ка холбоммут ыаллар, онно эбии ТОЗ-ка киирэ илик ыаллары агитация көмөтүнэн, сорох баҕарбат ыаллары күһэйэн да туран, холбооһун балачча ситиһиилээхтик барбыт.
Холкуостарын тэрийээччи, салайааччы Алексей Филиппович Степанов этиитинэн “Кыһыл” диэн ааттаабыттар.
Холкуос тэриллиитигэр бастакынан Бэрдьигэстээх тула олорор ыаллар Павлов Павел-Халгачыак Байбал, Степанов Василий-Тоҥус Баһылай, Попов Михаил-Уус Мэхээс, Попов Егор-Дьөгүөрүскэ Боппуок, Хобой уолаттара Павлов Никон уонна кини быраата Филипп Павлов, Сэмэнчик уолаттара эдэр ыаллар Прокопьев Семен I, Прокопьев Семен II, Боойо Сэмэн уолаттара Павлов Василий-Баһыкка, быраата Павлов Ефим, Павлов Михаил-Куочук Мэхээлэ уонна быраата Павлов Федор-Торҕо Сүөдэр, Павлов Антон Иванович-Харын Уола ийэтэ Дариялыын, балтылара Агриппина, Парасковья, Варвара уонна Степанов Савва киирбиттэр.
Кураанах алааһыгар уонна манна чугас олорор ыаллар Степанов Филипп-Мыксыгыр Силип, Петров Николай Павлович-Халты Ньукулай, Степанов Николай Васильевич-Тырылыыр Ньукулааскы, Тугуттай, Малаанньа ыаллара Максимов Иннокентий (Леонтий) Данилович-Сыабар оҕонньор, кини уолаттара Максимов Николай-Буккаайа Ньукулай, Максимов Семен-Дьоп Сэмэн холбоспуттар.
Баахтаах алааһын ыаллара Максимов Нээстэр уолаттара Никон –Ньыыкан оҕонньор, Иван-Ньэлбээ Уйбаан, Дмитрий-Эбэтэй Мииһэ кыттыспыттар.

Хомустаах ыаллара Максимов Семен Павлович-Сэттэ Сэмэн, Максимов Никон Петрович-Куурай Ньыыкан, Суодьа Уус уола Петров Алексей Иванович – тимир, көмүс ууһа, кини уолаттара мас  тутуу маастардара Кирилл Петров-Таппыыһа Кирилэ, кини быраата Иван Петров-Хаптаҕай Уйбаан уонна бу дьон бырааттара Матвей Петров-Куохаах Маппый кэлбиттэр.
1934–1935 сыллартан 1941 сылга диэри холкуос дьоно саҥа холбоһуктааһыҥҥа үөрэн-көтөн туран көхтөөхтүк, күүстээхтик үлэлээбиттэр.
Саһыл Уйатыгар 3 ыанньыксыкка анаан, бэрэбинэ хотону уонна  бурдук мэлийэргэ оҕуһунан эргиттэрэр улахан миэлиҥсэни туппуттар.
Кыһыл Толоонуттан Саһыл Уйатыгар сылдьарга Улуу Үрэҕи туоруур саҥа муостаны бэрэссэдээтэл Алексей Филиппович Степанов тэрийиитинэн, дьаһалынан Попов Мэхээ, Петров Кирилл, Петров Иван туппуттар. Олус үчүгэй, бөҕө муоста этэ.
1938 с. Даарыйа Булуҥар 2 ыанньыксыкка анаан хотон тутуллубут. Ити сыл Кыһыл Толоонугар холкуос  бөһүөлэгин тутуута саҕаламмыт. Бастакы дьиэни Степанов Алексей Филиппович Хомустаахтан Толооҥҥо киириигэ туттубута.

Алексей Филиппович кэнниттэн кини аҕата Филипп оҕонньор уола Семенныын, кинилэртэн салгыы соҕуруу, үрэх диэки, субуруччу Попов Мэхээс, Степанов Ньукулаас, Максимов Никон-Куурай, Максимов Семен, Максимов Иван дьиэ туттубуттара. Онтон салгыы Павлов Ефим дьиэтин истиэнэтин саҥа маһынан туруоран баран, салгыы кыайан ситэрбэтэҕэ. 1943 с. хаайыыга түбэһэн барбыта, онтон төннүбэтэҕэ.
Ефим кэнниттэн Павлов Федор, кини кэнниттэн өссө 5–6 ыал дьиэтэ тутуллубута. Саамай соҕуруу уһукка, үрэх чугаһыгар Попов Дьөгүөрүскэ тиэргэнэ баара.

Бэрдьигэстээхтэн толооҥҥо киириигэ Максимов Никон 1939 с. дьиэтин Баахтаахтан көһөрөн аҕалан туттубута. Кини тиэргэниттэн салгыы Максимов Дмитрий-Мииһэ дьиэтин акылаатын саҕалаабыта уонна 1945 с. бүтэрбитэ.

1938–1940 сылларга саҥа бөһүөлэк дьиэлэригэр саҥалыы, нууччалыы билиитэ оһоҕу тутуу барбыта. Сүүрбэччэ дьиэҕэ мээнэ элбэх кирпииччэ наада этэ. Кирпииччэ оҥоһуутун маастар Кирилл Петров биригээдэ тэринэн үлэлээбитэ. Биригээдэтэ диэн оскуола оҕолоро: Максимов Яков, икки Максимов Афонялар, Степанов Алексей балтылара Маша, Агриппина Степановалар, Петров Кирилл – маастар кыргыттара Мария, Марфа, Евдокия, Павлова Даарыйа эмээхсин кыыһа Варвара.

Дьэ бу оҕо дьоҥҥо күүстэрин, сатабылларын эрэйэр ыарахан үлэ этэ. Мэһиллибит буор тиэстэни халыыпка кутан тэҥнээһин, ити тиэстэ кирпииччэни көнө муостаҕа алдьаппакка сэрэнэн тэҥ гына түһэрии. Онтон сытыары сыппыт кирпииччэни ойоҕосторунан кэккэлэтии. Аны бу буор кирпииччэни уматан таас кирпииччэ оҥороллоро. Кирпииччэ элбэх эрэйинэн, ыарахан үлэнэн ситэрэ-буһара.
Саҥа бөһүөлэк дьиэлэригэр аныгылыы, нууччалыы билиитэ оһоҕу тутуллуохтаах үлэтэ эмиэ маастар Кирилэ Петровка сүктэриллибитэ. Бу  да соругу кини дьоһуннаахтык толорбута.

1939—1940 сылларга Кыһыл толоонун хоту уһугар 4 ыанньыксыт ынахтарыгар анаан улахан хотон туппуттара. Бу хотоҥҥо аны түүҥҥү харабылы аныыр буолбуттара.
Харабыл түүн ынах босхо барбатын, оннук-маннык оһол тахсыбатын кэтиэхтээҕэ уонна ынах төрүүр түбэлтэтигэр көмөлөһөр эбээһинэстээҕэ. Холкуоска ыаллар ынахтарын хомуйан үүт фермаларын тэрийии 1935, 1936 сылларга барбыт.
Ыалга дьонун, оҕолорун ахсаанынан көрөн 2-3 ыанар ынаҕы, 1 аттаммыт көлүүр оҕуһу, эбэтэр 1 атыыр оҕуһу, 1-2 торбоһу, 1-2 тыһаҕаһы хаалларар эбиттэр. Онон холкуоска уопсай сүөһүгэ сөбүгэр оттомноох хомуур буолан, дьон аймамматах.

Сылгыны холбооһун 1938 сыллаахха ыытыллыбыт. Сылгы ферматын салайааччынан Баһылай Павлов анаммыт. Көмөлөһөөччү сылгыһыттарынан Дьэкиим Павлов, Ньыыкан Максимов–Куурай Ньыыкан анаммыттар.

Сэрии иннинэ холкуоска кыра да буоллар, нэчимиэн бурдугу үүннэрэр этилэр. Бурдук ыһар бааһыналара Хомустаахха, Ыарҕаҕа, Туһахтыыр толоонугар этилэр. 1938–1940 сылларга холкуос бэйэтэ хомуйбут ньэчимиэниттэн кыра да буоллар, үлэ күнүнэн кэмнээн холкуостаахтарга түҥэппиттэрэ. Ону ыаллар дьиэлэригэр бэйэлэрин былыргы суоруна таастарынан мэлийэн, бурдугунан лэппиэскэ, хааһы оҥостоллоро. Күһүҥҥү саҥа бурдуктан алаадьы олус да минньигэс буолара. Саҥа улахан миэлиҥсэни бэрэссэдээтэл Степанов Алексей Филиппович салалтатынан оҥорбуттара.

=== ОҔУРУОТЧУТТАР БИРИГЭЭДЭЛЭРЭ ===

:Холкуоһунан хардыылаан,&lt;br&gt; 
:Хото-кыайа балталаан&lt;br&gt;
:Саҥа суолу тутабыт,&lt;br&gt;
:Сайдан үүнэн иһэбит.&lt;br&gt;

Холкуос олоҕун оҥостон, үлэ-хамнас көхтөөхтүк, кыайыылаахтык баран иһэр кэмигэр, 
1936-1941 сылларга биһиги холкуоспут оҕолоро маннык ырыаны ыллыыр этилэр. 

1933 сыллаахтан Хомустаах күөлүн аттыгар дьоҕус, 1 га кэриҥэ бааһына сиригэр хорутан, оҕуруот култууратын олордууну саҕалаабыттара. Бу Горнай оройуонугар оҕуруот аһын олордууга  бастакы холонуу буолбута.

«Кыһыл» холкуос бэрэссэдээтэлэ А.Ф. Степанов эдэр передовой өйдөөх киһи буолан, кэлэктиибинэн үлэ кыайыылааҕын өйдөөн, туһанан, элбэх саҥаны киллэрэн испитэ. Оҕуруоту салайыыга биригэдьииринэн эдэр актыыбынай холкуостаах Дмитрий Несторович Максимов–Мииһэ анаммыт. Бу биир да кылаас үөрэҕэ суох киһи, урут оҕотук сылдьан, куоракка кытайдар бэйэлэрин дьиэлэрин тиэргэнигэр хортуоска, хаппыыста, сүбүөкүлэ, луук үүннэрэллэрин көрбүтүнэн сирдэтэн үлэлииргэ туруммут.

Оҕуруокка бастакы саамай кыһалҕалааҕа – уу боппуруоһун быһаарыы. Маны А.Ф. Степанов, Мииһэ, атын да холкуостаахтар сүбэлэрин холбоон, сахалыы мындыр өйдөрүнэн толкуйдаан, мас көҥдөйүн иһин нарылаан носуос оҥостубуттар. Носуоһу туруорарга 4 остуолбанан атахтаан күөл дириҥ сиринэн муосталаабыттар. Носуоһун талкы маһын курдук үөһэ-аллара хачайдаан, ууну үөһэ тартаран таһаарар механизм оҥорбуттар. Оҕуруот ортотунан 4–5 хаптаһын эркиннээх холуодьас хаспыттар. Аны носуостан холуодьастарга ууну түһэрэргэ анаан биэстии-алталыы миэтэрэ уһун бэрэбинэлэри хоруудалыы хаһан баран, уһуктарын бэйэ-бэйэлэригэр кэтэрдэн, остуолба атахтарга уурталаабыттар. Ол кэмнэргэ тимир турба суох үйэтэ этэ, онон бу бэрэбинэлэр ууну сүүрдэр турбаны солбуйбуттар. Хас холуодьас үрдүнэн бу халдьыыларга дьөлөҕөстөрдөөхтөрө. Уу түһэрин тохтотоору гыннахтарына, бүөлээн кэбиһэллэр. Онтон атын холуодьас үрдүнэн баар бүөнү тууран (устан) арыйан эмиэ ууну түһэрэллэрэ.

Үүнээйилэрин уоҕурдарга анаан сир, буор ирэ илигинэ холкуос фермаларыттан, холкуос ыалларын хотонноруттан балбааҕы хомуйан, эрдэ бэлэмнэммит сылбах мас (бэрэбинэ, чөҥөчөк, эмэх мас, мутук, мас сыыһа) үрдүнэн шахта курдук, ортотунан салгын ааһар көрүдүөрдээн, үмүрүччү саба уураллар. Онтон үлэлэрэ саҕаланыыта, сир ириитэ, бу бэлэмнээбит каркаастарын уматаллар. Бу каркаас 2–3 суукка устата умайан үгүс өттө күл, оттон ситэ умайбатаҕа, ситэ умайбатах кии буолар.

Аны хортуоска, хаппыыста, атын да үүнээйилэрин кирээккэлэригэр бу умайбыт киилэрин булкуйаллар. Маны таһынан, оҕурсуга анаан 4 устуука 60-ча см үрдүктээх, уһуна 1,5 м, туората 1,0 м өстүөкүлэлээх араама сабыылаах парниктар бааллара.
Онтон арассааданы олордон баран, бу иринньэх үүнээйилэри олус сэрэнэн бүөбэйдииллэрэ.
Ол саҕана сайын бэс, от, атырдьах ыйдарыгар биирдии-иккилии хаһыҥнаах түүннэр түһэллэрэ. Онно анаан тымныы салгын ханан охсорун учуоттаан, түптэ оттугун бэлэмнииллэрэ. Хаһыҥ түһэр түүнүгэр обургу саастаах оҕолор  3–4 буолан, уоттарын оттон оҕуруоттарын үрдүнэн сылаас буруо ыытан, үүнээйилэрин харыстыыллара.

Оҕуруотчуттар биригээдэлэригэр 12-15 саастаах оҕолор: Хомустаахтан Максимов Афоня; Хомустаахтан Петров Кирилл кыргыттара Маарыйачаас, Мааппа, Дуунньа; Максимова Маайа; Кыһыл Толоонуттан Филипп Степанов кыргыттара Маарыйа, Арыппыана; Ньукулаас Степанов оҕолоро Маайа, Мааппа, Коля; Баахтаахтан Максимов Афоня, Максимов Яков, Максимова Мотя үлэлииллэрэ.
Уолаттар бас-көс дьон быһыытынан, күөл уутун носуоһунан хачайдыыллара. Бу улахан күүһү эрэйэр ыарахан үлэ, онон 20–30 мүнүүтэнэн сылайар буолан, икки Афонялар уонна Яков солбуйса сылдьан үлэлииллэрэ. Ол быыһыгар-ардыгар икки, үс күннээх ардах түһэн сынньанан абыраналлара.

Кыргыттар холуодьастан ыаҕайанан, солуурунан ууну баһан ылан кирээккэлэргэ, парниктарга ким хомуоһунан, ким куруусканан, сүүрүүнэн сылдьан, уу куталлара.

Ууну куппат күннэргэ сыыс оту үргүүллэрэ, кирээккэлэрин көннөрөллөрө, тэҥнииллэрэ. Эриэппэни, сүбүөкүлэни, луугу аҕыйаҕы олордоллоро. Оҕурсуну, хаппыыстаны, луугу РайПО-ҕа олус кыра сыанаҕа туттараллара. Онон дохуот биэрбэт этилэр. Күһүн хортуоппуйу хомуйан, түөртэн биирин эһиилги олордууга сиэмэҕэ уураллара, онтон ордугун ыалга түҥэтэллэрэ. Хаппыыстаны сороҕун РайПО-ҕа туттараллара уонна ыалларга түҥэтэллэрэ. 1935,1936 сылларга холкуос үчүгэй үүнүүнү ситиспит буолан, 1936 с. өрөспүүбүлүкэҕэ ударниктар мунньахтарыгар биригэдьиир Дмитрий Максимов дэлэгээтинэн ыҥырыллан кыттыбыт. Киниэхэ “Стахановец” аата иҥэриллибит, “Зингер” диэн иистэнэр массыынаны бириэмийэлээбиттэр.

1941 сыллаахха холкуос сүрүн үлэһиттэрэ сэриигэ барбыттара. Мантан антах холкуоска от-мас үлэтэ кыайтарбат буолбута. Онон били оҕуруотчут оҕолор от-мас үлэтигэр, сүөһү көрүүтүгэр көспүттэрэ. 1942 сылтан оҕуруотунан дьарыктаныы быраҕыллыбыта.
Ол да буоллар нэһилиэк, оройуон олоҕор биир кэмҥэ кэрэхсэбиллээх үлэ көстүүтүн быһыытынан бэлиэ суолу хаалларбыта.

=== СЭРИИ СЫЛЛАРЫГАР ХОЛКУОС ОЛОҔО ===

Сэриигэ бастакы хомуурга холкуос үлэни кыайар-хотор дьоно икки бырааттыы Алексей, Семен Степановтар; бырааттыы Семен I, Семен II Прокопьевтар; Антон, Михаил, Федор Павловтар; Саввин Михаил, Семен Павлович Максимов, Афанасий Николаевич Степанов, Матвей Петров, Николай Максимов, Семен Ильин бастакы хомуурга барбыттара. Онтон иккис хомуурга Семен Павлов, Тимофей Максимов, Дөгүөрүскэ Попов, Проня Яковлев, Иван Павлов барбыттара.

Эр дьон баран, холкуос үлэтэ-хамнаһа кыайтарбат буолбута. Хотоҥҥо сүөһү элбэх да, эт-үүт үөтэлээбэт, от ситэри оттоммот. Дьон-сэргэ олоҕо-дьаһаҕа мөлтөөн, аччыктаан, дьадайан барбыттара. Кырдьаҕастар кыра ыарыыга былдьатан, 1-2 нэдиэлэ сытаат, өрүттүбэккэ бысталлара. Ол дьон ахсааныгар Степанов Филипп, Максимова Мотуруона, Степанов Сааба – 40 саастаах эдэрчи киһи,  сэриигэ барбыт Степанов Семен Филиппович  3 саастаах кыыс оҕото бааллара.

Сэрии сыллара холкуостаахтарга саамай ыар тыыннаах сыллар этилэр. Дьон төһө да аччыктаатар, таҥас-сап бараннар да, тымныыны-итиини, тыалы-ардаҕы аахсыбакка, сырдыктан хараҥаҕа диэри, охтуохтарыгар диэри үлэлээбиттэрэ.

Оччотооҕу үлэни, олоҕу өрө күүрдэр ыҥырыы луоһуна “Барыны барытын – фроҥҥа, барыны барытын – Кыайыы туһугар!” ханна барытыгар иһиллэрэ
1945 сыллаахха Кыайыы ситиһиллибитэ да, холкуос айгыраабыт олоҕо өрүттүбэтэҕэ, тупсубатаҕа. Аармыйаттан сэриигэ барбыт дьонтон аҥаара: ким илиитигэр, ким атаҕар бааһырыылаах, икки киһи харахтарын сүтэрэн эргиллибиттэрэ уонна, төһө да инбэлиит буоллаллар, күүстэрэ төһө кыайарынан үлэҕэ кыттыбыттара.

Биир-икки сыл буола-буола холкуос бэрэссэдээтэллэрин – кими үөрэҕэ суох буолан, ким үлэни сатаан тэрийбэт диэн, кими сыыһа салайар диэн уларыталлара.

=== ТҮМҮК. ХОЛКУОСТАРЫ ХОЛБООҺУН ===

1951 сыллаахха үүнэр-сайдар кыахтарын сүтэрбит “Сиэрпэ”, “Кыһыл” уонна “Маай” холкуостары холбоон, Маленков аатынан холкуос тэриллибитэ. Бу да дьаһал үлэни-хамнаһы өрө тардыбатаҕа, үлэһит дьон олоҕун уларыппатаҕа, тупсарбатаҕа.
1960-70-с сылларга Сойуус уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалларынан холкуос систиэмэтин уларытан, сойуустан үбүлээһининэн сопхуостар тэриллибиттэрэ. Дьэ мантан антах тыа дьоно хамнаска үлэлиир буолан, үлэ-хамнас тэтимирэн, дьон олоҕо сыыйа тупсан барбыта.
Онтон 1992 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус ыһыллан, холбоһуктаах судаарыстыбаннай тэриллии суох оҥоһуллубута.
Холкуос, сопхуос тэриллэн, элбэх дьон олорон, үлэлээн ааспыт кэмнэрэ XX үйэҕэ тыа олоҕор буолан ааспыт ураты түбэлтэ быһыытынан, устуоруйаҕа сүппэт гына суруллан хааллаҕа.

	
=== “КЫҺЫЛ” ХОЛКУОС БЭРЭССЭДЭЭТЭЛЛЭРЭ ===

# 1. Степанов Алексей Филиппович – 1932-1940 сс.
# 2. Степанов Семен Филиппович – 1940-1941 сс.
# 3. Попов Михаил Иванович – 1941-1942 сс.
# 4. Попов Егор Прокопьевич – 1942-1943 сс.
# 5. 1943-1945 сс. бэрэссэдээтэллэрэ биллибэттэр
# 6. Прокопьев Семен Семенович II – 1945-1947 сс.
# 7. Павлов Егор Андреевич – 1947-1950 сс. 

=== ГЕНЕРАЛИССИМУС УОН ҮСТЭ МАХТАММЫТ БУОЙУНА ===
 
Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ кулаактаммыта, сыылкаламмыта, хорсуннук сэриилэспитэ, социалистическай тыа хаһаайыстыбатын туйгуна буолбута.

Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ Горнай оройуонуттан кыттыбыт биир дойдулаахтарбытын чуолкайдааһыҥҥа, Терентий Романович Капитонов курдук анаан-минээн дьарыктанааччы көстүбэтэ. Историктарбыт да суохтар. Онтон күһэллэн, сүрэхтэрин баҕатынан биирдэ эмэтэ уот ыстаммытын курдук, ирдэһэн көрөөччүлэр эрэ бааллар. Биллэн турар, ол эмиэ наада.

“Уоттаах сэрии сылларыгар” кинигэ тахсыаҕыттан 21 сыл ааһа охсубут. Онно суруллубутунан, 886 киһи уоттаах сэриигэ кыттыбыта диибит. Ити кэнниттэн кинигэҕэ көтүтүллүбүт, саҥа көстүбүт буойуннары кинилэр кэккэлэригэр киллэрии барбата.
Онон Улуу Кыайыы 75 сылыгар диэри анал хамыыһыйа тэрийэн, официальнайдык үлэлэһэр наада дии саныыбын.

Соторутааҕыта Дьокуускайтан Е.М. Ильин бу кинигэҕэ кини аҕата Ильин М.Н. киирбэтэҕин эппитэ. Эбиитин ахтыы суруйан ыыппыта олус наадалаах. Аҕата Михаил Николаевич 1928 сыллар диэки, кыратык ааҕар-суруйар буолан, саҥа тэриллэн үлэлээн эрэр Сэбиэскэй былаас олохсуйуутугар көхтөөхтүк кыттыбыт. Иирэлээх ыалларынаан, аймахтарынаан ТОЗ табаарыстыба тэрийэр. Өссө ити эргин үс сыл курдук II Одуну нэһилиэгин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбит.

Ол эрээри оччотооҕу үтүө дьону үҥсэн-харсан туоратыы ухханыгар ылларыы кэмэ күүһүрэн, кулаактыыллар, өссө эбиитин сууттууллар. Хата, наһаа улаханнык тэмтэриппэтэхтэр, хаайыы оннугар сыылка буолар. 1936 с. босхолонор, Дьокуускайга олохсуйар.

Салгыы Егор Михайлович ахтыытыттан:

– Кини оннугар Бэрдьигэстээххэ хат хаалбыт кэргэнэ Парасковья Филипповна Степанова-Киттэх кыыһа иэдэйбит. Куолаһа быһыллыбыт, эбиитин кыһалаҥ үлэҕэ уураахтаммыт. Ол иһин специалистар уопсай дьиэлэрин, ол бүппүтүн кэннэ оскуола улахан дьиэтин тутууга буор хаһыытыгар, таһыытыгар, мас сыыһын ыраастааһыҥҥа нуорма быһан үлэлэтэллэр эбит.
Аҕам сыылкаттан кэлэн баран, “холбоһон олоруох, оҕобутун ыалтан ылыах” диэн анаан кэпсэтэ сылдьыбыт да, өйдөспөтөхтөр, улаханнык этиспиттэр, өстөспүттэр. Бороскуобуйа эппит: “Миигин 17-лээх эдэр кыыһы кэргэн ылаат, хаайыыга баран хаалбытыҥ. Эн оннугар бу дойдуга хаалбыт дьахтар, мин, эрэйи-муҥу, үүрүүнү-түүрүүнү көрбүтүм. Онтон олоҕум алдьанан, өйүм-санаам тууйуллубута. Өстөөх ойоҕо аатыран, дьон үөҕүүтүгэр сылдьабын. Онон аны эйиэхэ кэргэн буолбаппын. Хантан кэлбитиҥ да, онно бара тур!” – диэбитинэн арахсыбыттар.

Михаил Николаевич куоракка Александра Николаевна Кириллиналыын ыал буолан үс оҕоломмут. Сэрии кэнниттэн “Якутзолотоснабтранска” харабыллааччылар начаалынньыктарын солбуйааччы, өрөспүүбүлүкэтээҕи сүөһүнү соҕотуопкалааччылар хонтуораларыгар зоотехник эбээһинэһин толорбут, ССРС тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин “Социалистическай тыа хаһаайыстыбатын туйгуна” бэлиэнэн наҕараадаламмыт. Михаил Николаевич олоҕун бүтэһик икки сылын Дьокуускай куоракка сэллик институтун филиалыгар баһаарынай чааһын начаалынньыгынан үлэлии сылдьан, айаҥҥа массыына саахалыгар түбэһэн, 1953 с. кулун тутар 5 күнүгэр быстах өлүүгэ былдьаммыта.
Кини сэриилэспитин ааһан, РФ Оборонатын министиэристибэтин Киин архыыбыгар “Хорсунун иһин” мэтээлин туох иһин биэрбиттэрэ баар эбит.

Наҕараадалыыр илииһиттэн: “Участвовал в Великой Отечественной войне в 1 Белорусском фронте в составе 153 укреп. района 3 отдельного б-на с 06.1943 года по 3.1945 год в должности 2 номера станкового пулемета. При форсировании речки Птичь БССР под станцией Калинковичи 8.04.1944 г. был легко ранен, после выздоровления 1 мая 1944 г. вернулся в эту же часть. Под городом Нарвой 11.02.1945 года был вторично ранен, после выздоровления участвовал в боях этой же части, в составе которой под городом Данциг 9.03.1945 года получил третье ранение.

После выздоровления вернулся снова в строй и участвовал в боях во 2 Белорусском фронте в составе 173 стрелкового Выборгского полка с апреля 1945 г. по август 1945 г.

Считаю достойным награждению младшего сержанта Ильина Михаила Николаевича медалью “За боевые заслуги”, как активного участника Отечественной войны и имеющего 13 благодарностей за взятие и освобождение городов от Верховного Главнокомандующего Советского Союза Генералиссимуса товарища Сталина”.

Бу наҕараадалыыр илиискэ олоҕуран, 1947 с. сэтинньи 6 күнүгэр ССРС Верховнай Сэбиэтин Президиума бигэргэтэн, буойун М.Н. Ильин “Хорсунун иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыт.

Онон бу курдук умнуллубут сэрии кыттыылаахтара баар буоллахтарына, хаһыаппытыгар суруйаргытыгар көрдөһөбүт.

Василий Алексеев

“Үлэ күүһэ” (Сила труда) Горнай улууһун хаһыата 
2016 с., ыам ыйын 14 күнэ

=== “КЫҺЫЛ” ХОЛКУОС ЫАЛЛАРА ===

==== Мотоол аҕатын ууһун Максимовтара ====

===== Максимов Нестор Иванович, 1856 с. төрүөх. =====
Кэргэнэ Матрена Васильевна, (1869–1943).
Максимов Павел Иванович, 1868 с. төрөөбүт, Максимов Нестор Иванович быраата.
Нестор Иванович уонна Матрена Васильевна оҕолоро:
# 1. Максимов Никон Нестерович 1895 с. төрөөбүт, 66 сааһыгар 1961 с. өлбүт.
# 2. Максимов Иван Нестерович 1901 с. төрөөбүт, 73 сааһыгар 1974 с. өлбүт.
# 3. Максимов Дмитрий Нестерович 1906 с. төрөөбүт, 56 сааһыгар 1962 с. өлбүт. 
# 4. Максимова Анастасия Нестеровна 1908 с. төрөөбүт, 38 сааһыгар 1946 с. өлбүт.

===== I. Максимов Павел Иванович 1868 с. төрөөбүт. 19... с. өлбүт. =====
Оҕолоро:
# 1. Максимов Семен Павлович (1901–1964) холкуос бастыҥ үлэһитэ.
# 2. Максимова Марфа Павловна (1917–...) сэрии иннинэ кэргэнин кытта куоракка көһөн кэлэн олохсуйбут.
# 3. Максимов Дмитрий Павлович (1919–1930 сс. диэки) 14-15 сааһыгар сайын эмискэ титириир ыарыыга ылларан өлбүт.

===== II. Максимов Семен Павлович (1901–1964) таптал аата Сэттэ Сэмэн, ===== 
хоһуун үлэһит, холкуоска, оройуоҥҥа бастыҥ отчут. Чыамда диэн бэйэтин атынан оройуоҥҥа чөмпүйүөн. 
1943 с. сэриигэ ыҥырыллыбыт, 1944 с. Чита куоракка ыалдьан төннүбүтэ. Кэргэнэ Саввина Вера мэлдьи ыарыһах буолан, дьиэҕэ олорбута. Оҕолоро суох буолан, Вера убайын кыыһын Саввина Елена Дмитриевнаны (кэргэн тахсан баран Тарасова Елена буолбута), иитэ ылан улаатыннарбыттара. Елена холкуоска да, сопхуоска да сүөһү көрүүтүгэр бастыҥ үлэһит, маастар буолбута.

===== III. Максимов Никон Несторович (1895–1961), =====
 
кэргэнэ Максимова (Платонова) Мария Николаевна (1895–1970), II Одуну нэһилиэгэр Баҕадьаҕа эбэтэр Харыйалаахха төрөөбүт.

Оҕолоро: 

1. Максимов Семен Никонович, кыра сааһыгар өлбүт.

2. Максимова (иитиллибитинэн Платонова) Авдотья Николаевна (1920–1982). Үйэтин тухары холкуоска, сопхуоска үлэлээбитэ.

3. Максимов Иван Никонович, иитиллибит дьонунан Логлоюнов Иван Прокопьевич – 1945 с. Японияны кытта сэрии кыттыылааҕа. Иккитэ оҕоломмут ыал, ийэлэрэ иккис кыыс оҕону төрөтөн баран, эмискэ ыалдьан балыыһаҕа өлбүт. Саҥа төрөөбүт оҕотун дьоннор иитэ ылбыттар. Уола Славик аармыйаҕа баран иһэн суол саахалыгар өлбүт. Иван Никонович 1975 с. Төхтүргэ олорон ууга түһэн өлбүт.

4. Максимова Елена Никоновна (1924–1967), 17 сааһыттан “Кыһыл” холкуос биир бастыҥ ыанньыксыта, субай сүөһү көрөөччүтэ. Бастаан, 1946 с. сэрии бэтэрээнэ Павлов Михаил Иннокентьевич диэн киһиэхэ кэргэн тахсан, аҕыйах сыл олорбуттара. Кэргэнэ Михаилтан уол оҕо төрөөн баран кыракый сааһыгар өлбүтэ. Аҕалара Михаил сэриигэ ылбыт бааһа бэргээн, 1953 с. өлбүтэ.
Иккиһин Степанов Семен Филиппович диэн атаҕынан доҕолоҥ киһиэхэ эргэ тахсан, Өлөҥнөөххө сүөһү көрүүтүгэр үлэлии сылдьан, эмискэ дэҥнэнэн, 43 сааһыгар олохтон барбыта.

5. Максимова Агриппина Никоновна (1925–1943), кэргэннэммэтэх, биир Варя диэн кыыс оҕоломмута 18 сааһыгар сэллик ыарыыга ыалдьан өлбүт. Агриппина-Аппыыһа эмиэ 18 сааһыгар олохтон барбыта.

6. Максимов Афанасий Никонович (1925–1980) 54 сааһыгар кылгастык ыалдьан олохтон барбыта. 16 сааһыттан “Кыһыл” холкуос туруу үлэһитэ. 1942–1944 с. Алдан өрүскэ мас кэрдиитигэр, уһаарыытыгар үлэ фронун кыттыылааҕа. 1968 с. ыла үрдүк ситиһиилээх тракторист, рационализатор. Элбэхтик аччыктаан, тоҥон-хатан, ыарыылара мунньуллан эдэр сааһыгар өлбүтэ. Кэргэнэ Жиркова Мария Степановна идэтинэн ветсанитар, хоодуот үлэһит. Икки кыыс оҕону иитэн, улаатыннаран ыал оҥортолообута. Улахан кыыс Марта 4 оҕолоох, 9 сиэннээх.
Иккис кыыс Татьяна биир медик, быраас кыыстаах. Аҕалара Афанасий, ийэлэрэ Мария олус үчүгэйдик көрөн-харайан, таптаан ииппит кыргыттара Марта уонна Татьяна билигин Маҕарас дьоһун ыаллара. Ийэлээх аҕаларын удьуордаан үлэни өрө тутан хайҕалга сылдьаллар, оҕолорун, сиэннэрин үлэҕэ, олоххо тардыһыылаах ыччаты иитэллэр.

7. Максимов Петр Никонович (1928–1978), 50 сааһыгар ыарахан ыарыыттан олоҕо быстыбыта. Кэргэнэ Мария Васильевна Суханова “Кыһыл” холкуос  уонна “Горнай” сопхуоска сүөһү көрүүтүгэр ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Петр эдэригэр тракторист, кэлин субай сүөһүнү көрөөччү, фуражир. 
Биир уоллара Иван Петрович тракторист, пилорамщик, онтон кыыстара Зоя Петровна кэлин кырдьаҕастар, инбэлииттэр дьиэлэригэр үлэлиир. Иккис кыыс Марианна Петровна быткомбинакка иистэнньэҥинэн, кэлин сопхуоска ньирэй көрөөччүнэн, оҕо саадыгар көмөлөһөөччү баспытааталынан үлэлээбит.

Бары элбэх оҕолоох, Бэрдьигэстээх сис ыаллара.

8. Максимова Матрена Никоновна (1930–2013), 83 сааһыгар олохтон барбыта.
Үйэтин тухары “Кыһыл”, “Маай” холкуостарга, кэлин “Горнай” сопхуоска ударник ыанньыксыт. Кэргэнэ Павлов Николай, 1950-с сылларга оройуоҥҥа ЛМС ыстаансыйатын биир эдэр тракториһа, таптал аата, чугас дьоно ааттыылларынан, ХТЗ Николай эдэр сааһыгар өлбүтэ. Бастакы оҕото Валерий 21 сааһыгар балыыһаҕа эпэрээссийэлэнэ сытан, 1975 с. өлбүтэ. Иккис оҕото Мария Николаевна Константинова 1957 с. төрүөх, Бэрдьигэстээххэ саха тылын учуутала. Кэргэнэ Константинов Виктор Прокопьевич Бэрдьигэстээххэ А.Н. Осипов аатынан орто оскуолаҕа учууталлыыр. Биир кыыс, үс уол оҕону иитэн, үөрэтэн олоххо, үлэҕэ үктэннэрдилэр. 

9. Максимов Софрон Никонович (1937–2013), 76 сааһыгар олохтон барбыт. Кыһыл бөһүөлэгиттэн Бэрдьигэстээххэ диэри 5 километр сиргэ сатыы сылдьан, аччык, мөлтөх таҥастаах оҕолор кыайан үөрэммэккэ, 4-6 кылаастан үөрэхтэрин быраҕан, холкуос араас үлэтигэр туруу үлэһиттэри кытта холбоһон, хаһаайыстыба сис үлэһитэ буолбута. Ол курдук Софрон бэһис кылааһынан үөрэнэн бүппүтэ, оҕо сааһыттан от-мас үлэтигэр үлэлээн, холкуоска, сопхуоска дьоһуннаах үлэһит буолбута. Оҕо сааһыгар от-мас тиэйиитигэр, тутууга үлэлээбитэ. Онтон ситэн иһэн, шофер курсун бүтэрэн, биэнсийэҕэ тахсыар диэри араас маркалаах грузовой массыыналарга сылдьыбыта, сопхуоска биригэдьииринэн, механигынан өр үлэлээбитэ.

Кэргэнэ Мытаахтан төрүттээх Николаева Парасковья Федоровна начаалынай кылаастар учууталлара этэ. Биир уол оҕолоохтор, Федор Софронович, чааһынай охрана салайааччыта, 4 оҕо аҕата, үс сиэннээх.

10. Максимов Василий Никонович (1939–1993), 54 сааһыгар олоҕо быстыбыт. Оҕо эрдэҕинэ ыарыһах буолан ситэ үөрэммэтэҕэ. Холкуоска, сопхуоска араас үлэҕэ үлэлээбитэ, 1964 с. тыраахтарга үлэлээбитэ. Үс кыыс оҕолоох. Петрова Анна диэн эдэр дьахтары кэргэн ылан, кэлин 5 оҕону төрөтөн улаатыннарбыттар. Оҕолоро бары анал үөрэхтэнэн, элбэх оҕолоох, сиэннээх ыаллар. Онон Максимов Василий Никонович ыччаттара Саха сиригэр киэҥник тарҕанан дьоннорун үтүө ааттарын ааттаталлар.

===== IV. Максимов Иван Несторович (1901–1974), 73 сыл олорбут. =====
Кэргэнэ Максимова Евдокия Федотовна (1910–1989), 79 сааһыгар өлбүт, II Одуну Түгэнэтиттэн төрүттээх. Иккиэн үйэлэрин тухары “Кыһыл” холкуос тутаах үлэһиттэрэ. Аҕалара – от-мас, тутуу үлэһитэ. Ийэлэрэ – ньирэй көрөөччү, субай сүөһү бостууга. Хаһан да ыалдьан бүлүтүөн ылбатах, сынньанар диэни билбэтэх, үйэлэрин тухары уоскуйан көрбөтөх үлэ дьоно этилэр. Икки уол оҕону төрөтөн, биир уол оҕону иитиэх ылан, 3 уол, 3 кыыс оҕону иитэн, үөрэттэрэн үлэһит дьон оҥорбуттара.

1. Улахан уол Яков 15 сааһыттан холкуос үлэһитэ. Бастаан оҕуруот биригээдэтигэр, кэлин от-мас үлэһитэ, 17 сааһыттан дьаамсык. Сэрии кэннинээҕи аччык, куһаҕан таҥастаах уолчаан тымныйан, доруобуйата айгыраан кылгас олохтоммута. 1953 с. Александрова Анна Даниловна диэн кыыстыын ыал буолан, эһиилигэр Настя диэн кыыс оҕону төрөтөн баран, 1955 с. олохтон барбыта. Бу оҕо ийэтэ эмиэ эрдэ өлөн, эбэтигэр Евдокияҕа, эһэтигэр Иваҥҥа иитиллэн, оскуолаҕа үөрэнэригэр интэринээккэ сылдьан, орто оскуоланы бүтэрэн баран промкомбинакка иистэнньэҥ идэлэнэн үлэлээбитэ. Кэргэнэ Кириллин Виктор Иннокентьевич английскай тыл учуутала. Икки кыыстара английскай тыл специалистара, хас да оҕолордоох куорат ыаллара. Уоллара Рустам Викторович кытай тылын баһылаан Кытайга ыал буолан олорор. Кэргэнэ үрдүк үөрэхтээх кытай кыыһа. Иккиэн эргиэн тэрилтэтин специалистара. Вика, Настя диэн кыыс оҕолоох дьоһун ыаллар

2. Ииппит уоллара Ильин Егор Михайлович (1933 с. төрүөх, 1941 с. оскуолаҕа киириэр диэри Максимов Егор Иванович) 1941 с. сэрии саҕаламмыта, холкуостан Бэрдьигэстээххэ сүүрэн тиийэн үөрэнэр кыаҕа суох оҕону Бэрдьигэстээххэ олорор, үлэлиир төрөппүт ийэтигэр кыһалҕаттан төттөрү биэрбиттэрэ. Егору ийэтэ аанньа көрбөт, харайбат, мэлдьи үөҕэр, кырбыыр этэ. Ону тулуйбакка 6-с кылааска үөрэнэ сылдьан, 1947 с. Солоҕоҥҥо баран Чычааска соҕотоҕун олорор. Эбэтигэр Степанова Варвара Егоровнаҕа тиийэн, саас уонна сайын олорон баран, күһүн ииппит дьонугар кэлэн үөрэҕин салгыан баҕарарын кэпсээбитэ. Ону ииппит дьоно сүрэхтэринэн ылынан, интэринээккэ көрдөһөн ылларбыттара. Мантан антах оскуоланы бүтэриэр диэри интэринээт оҕото, сайынын оскуола, пионерскай лааҕыр үлэһитэ буолан, кыра да буоллар хамнастанан, бэйэтин бэйэтэ иитиммитэ.

10-с кылааһы 1953 с. бүтэрээт, Москубаҕа зоотехническэй институкка икки аҥаар сыл үөрэнэн баран, үһүс куурустан Ижевскай куоракка сельхоз институкка көһөн, 1958 с. бүтэрбитэ. Саха сиригэр араас оройуоннарга, кэлин куоракка үлэлээн биэнсийэҕэ тахсыбыта. Кэргэнэ Ижевскайтан төрүттээх, агроном үөрэхтээх. Икки уол, биир кыыс оҕолоохтор. Улахан 20 саастаах уоллара Чита к. массыына саахалыгар түбэһэн олоҕо быстыбыта. Кыра уол Валерий 2 уол оҕолоох. Дьокуускайга үөрэх управлениетыгар техническэй айымньы учуутала. Кыыс Наталья үп үлэһитэ үөрэхтээх, биир кыыс оҕолоох. Билигин, биэнсийэҕэ тахсан баран, Анапаҕа олорор.

3. Спиридонова (Максимова) Елена Ивановна, 1938 с. төрүөх. Бэрдьигэстээххэ 7 кылааһы бүтэрэн баран, промкомбинакка үлэлээн биэнсийэҕэ тахсан олорор. Кэргэнэ Спиридонов Роман Николаевич эрдэ тулаайах хаалбыт уол этэ. Бастаан тутууга үлэлээн баран, суоппар кууруһун бүтэрэн идэтинэн үлэлээбитэ. Икки кыыс, биир уол оҕолорун улаатыннаран, үөрэхтээн, үлэ дьоно оҥорбуттара. Уоллара Николай Романович, ыал буолан, биир оҕолонон баран, эдэр сааһыгар олохтон барбыта. Кыргыттара анал үөрэхтээх специалистар, оҕолордоохтор, сиэннэрэ улаатан, үөрэхтэнэн, билигин ыал буолан, сиэн оҕолору иитэллэр.

4. Максимов Иван Иванович (1944–1980), эдэригэр өлбүтэ. Иван Бэрдьигэстээххэ оскуоланы бүтэрэн баран суоппарынан, баһаарынай чаас начаалынньыгынан, кэлин киинэ мэхээнньигинэн үлэлээбитэ. Кэргэнэ Дмитриева Зоя Дмитриевна медсиэстэрэнэн үлэлээбитэ. Кинилэр 1976 с. Валерий диэн уол оҕоломмуттара. Иван Иванович 1980 с. сүрэҕинэн ыалдьан олоҕо быстыбыта. Валерийы ийэтэ олус үчүгэйдик көрөн-харайан, орто оскуоланы үрүҥ көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Оскуола кэнниттэн Дьокуускайдааҕы университет финансовай-экэнэмиичэскэй факультетын туйгуннук бүтэрэн, Өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэҕэ министиэристибэтигэр, бырамыысыланнаска миниистирин солбуйааччытынан, экэниэмикэ миниистиринэн үлэлээбитэ. 2018 сылтан Канадаҕа Арассыыйа Федерациятын атыыга-эргиэҥҥэ бэрэстэбиитэлинэн үлэлиир.
Кэргэнэ Надежда Романовна быраас, мэдиссиинэ билимин дуоктара. Владик уонна Славик диэн оҕолордоохтор.

5. Корякина (Максимова) Екатерина Ивановна – 1946 с. төрүөх, орто оскуола кэнниттэн Дьокуускайдааҕы культпросвет училищены бүтэрэн баран, Булуҥ оройуонугар Күһүүргэ култуура дьиэтигэр дириэктэринэн үлэлээбитэ. Корякин Афанасий Афанасьевич диэн мэхээнньик-дизелист уоллуун холбоспута. Ваня диэн уол, Маша диэн кыыс оҕоломмуттара. Ваня улаатан иһэн, дэҥҥэ түбэһэн өлбүтэ. Маша СГУ-ну бүтэрэн, “Якутгеология” управлениеҕа ведущай геофизигинан үлэлиир, ыал ийэтэ, икки уол оҕото оскуола үөрэнээччилэрэ.

6. Павлова Тамара Ивановна 1950 с. төрүөх, орто оскуоланы бүтэрэн баран СГУ-га үөрэнэн, зоотехник идэтин ылан баран, эбии Благовещенскайга тыа хаһаайыстыбатын институтугар кэтэхтэн үөрэнэн, экэнэмиис диэн иккис үөрэхтэммитэ. Онтон Дьокуускайга тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр, кэлин биэнсийэҕэ тахсыар диэри ТХМ АПК үлэһиттэрин үөрэхтэрин үрдэтэр оскуолаларыгар дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. Ситиһиилээх үлэтин иһин элбэх Бочуотунай грамотанан, “Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ”, “Үлэ бэтэрээнэ” мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Кэргэнэ Павлов Алексей Гаврильевич геолого-минералогическай билим хандьыдаата, өр сыл СГУ-га идэтинэн үлэлээбитэ. Үс уолу иитэн үлэһит дьон оҥорбуттара, билигин икки сиэн оҕолор эбэлэрэ, эһэлэрэ.

===== V. Максимов Дмитрий Несторович (1906-1962) (чугас дьоно ааттыылларынан – Мииһэ Максимов) ===== 
56 сааһыгар олохтон барбыт.
Кэргэнэ Прокопьева Матрена Спиридоновна үөрэҕэ суох холкуоска субан сүөһүнү бостууктуура. Дмитрий Нестерович бэйэтин “Кыһыл” холкуоһугар 1934 сылтан оройуоҥҥа бастакынан оҕуруот үүннэриитин тэрийэн, оскуола оҕолорун биригээдэтин үлэлэтэн үчүгэй үүнүүнү ылара. 1936 с. өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥнар слёттарыгар кыттан “Стахановец” бочуоттаах аатын ылбыта, “Зингер” диэн олус сыаналаах иистэнэр массыынанан наҕараадаламмыта. Үйэтин тухары холкуос бырабылыанньатын актыыбынай чилиэнэ, социализм-коммунизм идиэйэлэрин пропагандиһа этэ. Сэрии сылларыгар мэлдьи дьону кытта да кэпсэтиигэ, мунньахтарга да тыл этиитигэр: “Ленин үөрэҕэ өлбөт-сүппэт үйэлээх. Дойдуну И.В. Сталин салайарын тухары социализм олоҕо ситиһиилээх, кыайыылаах, өрүү өрө үүнэн иһиэхпит, уйгу-быйаҥ олоххо тиийиэхпит!” – диирэ. Кини үйэтин тухары холкуоһун олоҕо бөҕөргүүрүн иһин тохтообокко үлэлээбитэ. Кэргэнинээн икки уол, биир кыыс оҕону төрөтөн, иитэн олох суолугар туруорбуттара.

1. Улахан уола Максимов Филипп Дмитриевич (1946–2014) актыыбынай комсомолец, хомуньуус, холкуоска, сопхуоска управляющай, нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, улахан актыбыыс этэ. Кэргэнинээн икки уол, биир кыыс оҕолорун үөрэхтээх, үтүө үлэһит дьон гына иитэн таһаарбыттара.

2. Иккис уол Юрченко (Максимов) Спиридон Дмитриевич (1949–1988) Владивостокка Уһук Илин искусствотын институтун бүтэрэн, тыйаатыр артыыһа дипломнанан, Ньурба тыйаатырыгар үлэлээбитэ. Сытыы-хотуу сырыылаах, үрдүк таһымнаах артыыс эдэр сааһыгар сөтүөлүү сылдьан ууга былдьаммыта.

Кэргэнэ Амурскай уобалас кыыһа Юрченко Галина диэн биэлсэр этэ. Алеша уонна Оля диэн кыыс олоҕоммуттара. Аҕалара Спиридон өлбүтүн кэннэ Галина икки оҕотун илдьэ бэйэтин дойдутугар төннөн олорон оҕолорун улаатыннарбыта, үөрэттэрбитэ.

3. Никодимова (Максимова) Анисия Дмитриевна 1953 с. төрүөх.  Дьокуускайга 2-с №-дээх педучилищены кэтэхтэн үөрэнэн баспытаатал идэтин ылан, биэнсийэҕэ тахсыар диэри Сиинэҕэ үлэлээбитэ. Кэргэнэ Никодимов Анатолий Павлович үрдүк үөрэхтээх учуутал, Сиинэҕэ учууталынан, Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, нэһилиэк баһылыгынан үлэлии сылдьан, 2011 с. эмискэ ыалдьан олохтон барбыта. Икки кыыс оҕото быраастар, уол инженер. Бары оҕолордоохтор. Дьокуускай куоракка үлэлииллэр, уол Мохсоҕоллооххо цемент собуотугар инженеринэн үлэлиир.  Д.Н. Максимов олоҕун салгыыр көлүөнэ эбиллэ, үүнэ турар.

===== VI. Прокопьева (Максимова) Анастасия Несторовна (09.10.1908–08.1946) ===== 
Максимов Нестер уонна Матрена Васильевна төрдүс оҕолоро, соҕотох кыыстара. 1926 с. Күл Көрдүгэҥҥэ олохтоох Прокопьевтар улахан уоллара Семен Семенович I эргэ тахсан, үс кыыс, биир уол оҕону төрөппүтэ. 1946 с., сэрии кэмин ыарахан олоҕун содулуттан,  эрдэ күн сириттэн күрэммитэ. Ити сыл эбэлэрэ Анна Николаевна 73 сааһыгар олохтон туораабыта. 

Оҕолоро: 

1. Прокопьева Акулина Семеновна (08.05.1929–15.02.2011) биэнсийэҕэ тахсыар диэри холкуоска, сопхуоска субай сүөһүнү иитиигэ, бостууктааһыҥҥа үлэлээбитэ. Алта оҕону көрөн-харайан, үөрэттэрэн, атахтарыгар туруоран, ыал оҥортоон баран бу дойдуттан 82 сааһыгар арахсыбыта.

2. Прокопьева Марфа Семеновна (03.12.1930–14.02.2002) 1951 с. Дьокуускай куорат 2-с №-дээх оскуолатын бүтэрэн баран, Борго детдом иитээччитинэн үлэлээбитэ. 1953 с. Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа биир сыл үөрэнэн, учуутал идэтин ылан олоҕун учуутал үлэтигэр анаабыта. РСФСР Үөрэҕириитин туйгуна, Бэрдьигэстээх сэлиэнньэтин Бочуоттаах олохтооҕо, элбэх мэтээлинэн, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта. Үс уол оҕону, биир кыыс оҕону иитэн, үөрэттэрэн олох суолугар туруорбута. Кыыһа Анна Петровна куоракка Национальнай бибилэтиэкэ кылаабынай библиотекара. Биир уол, икки кыыс оҕото бары анал идэлээх үлэһиттэр, бэйэлэрэ оҕолордоох аҕалар, ийэлэр.

3. Прокопьева Екатерина Семеновна (1935–1982) 47 сааһыгар олохтон барбыта. Оскуоланы бүтэриэҕиттэн “Хатас” сопхуоска пиэрмэ биригэдьииринэн, кэлин сопхуоска каадыр отделын инспекторынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ Слепцов Аркадий сопхуоска тырахтарыыс этэ. Биир кыыс, үс уол оҕону улаатыннаран, үөрэттэрэн үлэ дьонун ииппиттэрэ. Бу оҕолор бары анал идэлээх, оҕолордоох ыал ийэлэрэ, аҕалара.

4. Прокопьев Алексей Семенович, 06.02.1939 с. төрүөх. Бэрдьигэстээх орто окуолатын бүтэрэн баран, 3 сыл тутуу биригээдэтигэр үлэлээбитэ. Онтон СГУ инженернэй-техническэй факультетын бүтэрбитэ. Онтон “Алданзолото”, “Кулар-Золото” бириискэлэригэр хайа маастарыттан шахта кылаабынай инженеригэр тиийэ үлэлээбитэ. Кэлин, биэнсийэҕэ тахсыар диэри, СГУ-га хайа факультетын лабораториятын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. “Бочуот Знага” уордьанынан, “Бочуоттаах Горняк”, “Шахтерская Слава” бэлиэ мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, Усуйаана оройуонун бочуоттаах олохтооҕо. Кэргэнэ Слепцова Галина Никитична учуутал идэлээх. Икки уол оҕону, биир кыыһы төрөтөн, иитэн, үөрэттэрэн олох, үлэ суолугар туруордулар.

5. Прокопьев Дмитрий Семенович-Сэнтээппий (1945-1980). Дима Прокопьев С.С. II иккис кэргэнэ Дьячковская Феодосия Андреевнаттан төрөөбүт оҕо. Ыал буолан, оҕо төрөтөн баран, эдэр сааһыгар өлбүт.

===== VII. Максимов Никон Петрович-Куурай Ньыыкан, Чохойо Бүөтүр уола (1891–1943). =====
 
Кэргэнэ Петрова София Алексеевна (1900–1984) аҕата Суодьа уола Петров Алексей Иванович көмүс, тимир ууһа этэ. Кини туһунан билсээри 1921 с. Г.В. Ксенофонтов, 1926 с. В.В. Никифоров анаан, көрсөн элбэхтик кэпсэтэн ааспыттар. Холкуоска бөһүөлэктээһин иннинэ Хомустаах алааһыгар олорбуттара. 1939 сылтан дьиэлэрин саҥалыы туттан бөһүөлэк ыала буолбуттара.

Оҕолоро: 

1. Афанасий 1927 с.т., сэрии бүтээтин кытта холкуос булчутунан ананан сылдьан, аһа, таҥаһа мөлтөх эдэр уолчаан тоҥон, аччыктаан доруобуйата айгыраан 1953–1975 сс. диэки эдэр сааһыгар ыалдьан олохтон барбыта.

2. Павлова Мария Никоновна, 1929 с.т. Сэрии сылларыгар 4 кылааһы бүтэрэн баран салгыы үөрэнэр кыаҕа суох буолан, холкуоска бастаан оҕуруокка, онтон борооску көрөөччүнэн, онтон 30-тан тахса сыл холкуоһугар, “Горнай” сопхуоска бастыҥ ыанньыксыт буолбута. Билигин 90-нуттан тахсыбыт, биэнсийэтигэр кыыһын кытта Бэрдьигэстээххэ олорор, дьиэһит, күөсчүт.

===== VIII. Максимов Леонтий Данилович 1856 с.т. ===== 
Үксүн Иннокентий дииллэр, мэлдьи кини аатын икки араастык суруйаллар, таптал аата Сыабар диэн этэ. Үйэтин тухары Тугуттай диэн өтөххө олорбута. Улаханнык кырдьан баран сэрии саҕана, 1940–1941 сс. диэки олохтон барбыта. Кэргэнин аатын дьон араастаан Ребекка, сорохтор Мепитея диэн ааттыыллара. 

Оҕолоро: 

1. Семен Иннокентьевич 1902 с.т., таптал аата Дьоп Сэмэн, 4 уол, 1 кыыс оҕолоох ыал этилэр. Кэргэнэ Марфа Андреевна диэн Мытаахтан төрүттээҕэ. Кини мас ууһа идэлээх буолан Бэрдьигэстээххэ мэлдьи тутууга, кэлин “Сайдыы” промартельга столярынан, оһох тутуутугар маастарынан үлэлээбитэ. Улахан уола Семен Семенович-Тоонуу аҕатын батан мас ууһа, оһох тутуутун маастара этэ. 

2. Тимофей Иннокентьевич (таптал аата Кылабыыс Түмэппий) (1890-1952) “Коммуна” холкуоска, кэлин “Кировскай” сопхуоска сылгыһыт, сайынын окко, о.д.а. үлэлэргэ үлэлээбитэ. Кэргэнэ Анисия Николаевна холкуоска ыанньыксыт, субай сүөһү бостууга. Икки оҕолоохтор. Уоллара Петр Тимофеевич сылгыһыт, кыыс Евдокия – ыанньыксыт. Иккиэн холкуос, сопхуос ударник үлэһиттэрэ этилэр.

3. Максимов Илья Иннокентьевич-Добдур Ылдьаа 1909 с.т., эмиэ “Коммуна” холкуоска кэргэн ылан, онно олохсуйбута. Холкуоска куруусчут, о.д.а. үлэлэргэ үлэлээбит.

Биир Лиза диэн кыыстара 1942 с. Бэрдьигэстээх оскуолатыгар үөрэнэн иһэн, ыалдьан дьонугар төннүбүт этэ. Онтон кэнники өттүн билбэппин.

===== IX. Максимов Николай Леонтьевич 1889 с.т., таптал аата Буккаайа, ===== 
Сыабар Иннокентий уола, сэрии иннинэ өлбүт. 
Кэргэнэ Ульяна Потаповна Тимофеева Мытаахтан төрүттээх. Билэр дьон Дылҕаа кыыһа диир этилэр. Ульяна кэргэнэ өлөөтүн кытта Бэрдьигэстээххэ олохсуйан, райбалыыһаҕа санитаркалаабыта, сэрии бүтэрин саҕана кылгастык ыалдьан олохтон туораабыта.

Оҕолоро: 

1. Степанова (Максимова) Ольга Николаевна – (1914–1970), Бэрдьигэстээххэ райбалыыһаҕа санитарканан үлэлээбитэ. Кэргэнэ Степанов Петр Потапович 1941 с. сэриигэ барбыта, 1942 с. сэрии хонуутугар охтубута. Биир Рая диэн кыыс оҕолоро 3 сааһыгар өлбүтэ, уоллара Петр оскуоланы бүтэрэн баран суоппарынан үлэлээбитэ, 2000 сылларга Дьокуускай куоракка ыал буолан олорор этэ.

2. Максимов Николай Николаевич, 1920 с.т., Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, 1944 с. атаҕар улаханнык бааһыран дойдутугар кэлбитэ. Холкуоска булчутунан, атын да үлэлэргэ үлэлээбитэ. Бастакы кэргэнэ Скрыбыкина Акулина Одунуттан төрүттээҕэ. Толя диэн уол оҕо сылдьан өлбүтэ, кыыстара Тамара куоракка медучилищеҕа үөрэммитэ. Кэлин ханна тиийбитэ биллибэт.

3. Максимов Семен Николаевич, оҕо аата Тот Сэмэн, 1923 с.т., 1942 с. Осетроваҕа үлэ фронугар үлэлии сылдьан ыалдьан, 1943 с. сытынан кэбиһэн, дойдутугар төннөн иһэн, ханна өлбүтэ биллибэт. 

4. Максимов Тимофей Николаевич 1924 с.т., сэриигэ 1943 с. барбыта, 1947 с. демобилизацияланан баран Узбекистаҥҥа ыал буолан, биэс оҕоломмут. Бу дойдуга хлопок холкуоһугар бэрэссэдээтэллээбит, кэлин сибээс үлэһитэ. 1979 с. ыалдьан олохтон барбыт.
5. Максимова Вера Николаевна 1927 с.т., бэһис кылааска үөрэнэ сырыттаҕына ийэтэ өлөн, салгыы үөрэммэтэҕэ, райбалыыһаҕа санитарканан, медсиэстэрэнэн үлэлээбитэ. Кэлин атын оройуоҥҥа ыал буолан олорбут этэ.

6. Максимова Евдокия Николаевна 1931 с.т.,, начаалынай оскуола кэнниттэн салгыы үөрэммэтэҕэ. Райбалыыһаҕа санитарканан үлэлээн иһэн, эдьиийин Вераны кытта көһөн барбыта, онтон кэлин олоҕо биллибэт.

7. Максимов Дима 1933 с.т. сэрии кэмигэр оскуолаҕа үөрэнэн испитэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ ханна тиийбитэ биллибэт.

===== X. Ильин Семен Михайлович (1918–1979), ===== 
Бэрдьигэстээх Эбэтигэр ийэтэ Александра эмээхсини уонна балта Дарияны, эдэригэр өлбүт эдьиийэ Аграппыына уола Дьячковскай Егор Кирилловичтыын олорбуттара. Начаалынай оскуола үөрэхтээх, 18 сааһыттан “Кыһыл” холкуоска үлэлээбитэ. 1941–1942 сс. сэриигэ сылдьан бааһыран, дойдутугар кэлэн бастаан райплаҥҥа, кэлин өлүөр диэри мясомолпромҥа үлэлээбитэ. Кэргэнэ Дьячковская Мария Саввична остолобуойга үлэлээбитэ, 1970-с сылларга эпэрээссийэҕэ сытан өлбүтэ.

Оҕолоро: 

1. Августа Семеновна Омскайга тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрбитэ, 30-ча сааһыгар араак ыарыыттан өлбүтэ.

2. Александра Семеновна Дьокуускайга медучилищены бүтэрэн баран, Бүлүү оройуонугар үлэҕэ ананан барбыта. Онно кэргэн тахсан билигин Бүлүү куоратыгар ыал, биир уоллаах.

===== XI.  Павлов Филипп Николаевич-Хобой уола Силип, Тураҥнаах ыала. =====

Оҕолоро: 

1. Павлов Андрей Филиппович (1921–1943), сэриигэ Ленинградскай уобаласка  өлбүт. Олунньу 23 к. Ильмень күөл кыргыһыытыгар кыттыбыт, 19-с туспа хайыһар биригээдэтин 1 батальонун рядовойа.

2. Герасимова (Павлова) Вера Филипповна (10.09.1926–24.04.1999), ветыстаансыйаҕа буҕаалтырынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ Герасимов Герасим Васильевич бэтэринээринэн үлэлээбитэ.

3. Павлова Федора Филипповна, (10.06.1928–05.02.2010), оскуолаҕа начаалынай кылаастары бүтэрбитэ, онтон кэлин туох буолбута биллибэт.

4. Пак (Павлова) Феврония Филипповна (06.06.1934–15.09.2003).

5. Павлов Петр Филиппович – (27.07.1937–23.05.2017) оскуоланы бүтэрэн баран промбкомбинакка суоппар, кэлин тырахтарыыс-бульдозерист үөрэҕи бүтэрэн “Автодор” бырабылыанньатыгар туйгун үлэһит, икки төгүл мэтээлинэн, элбэх Бочуотунай грамотанан наҕараадаламмыта.

6. Павлова Евдокия Филипповна (25.06.1939–11.09.2006).

7. Васильева (Павлова) Татьяна Филипповна (05.04.1936–2021).

===== XII. Павлова Дария Афанасьевна (1887–...), Харын Уйбаан кэргэнэ. ===== 
Олорбут сирэ Кыһыл Толоонуттан Саһыл Уйатыгар барар суолга, сайын Сэҥ Бастаахха сайылыыллар этэ. Кэргэнэ эрдэ өлөн, соҕотоҕун биир уолу, 3 кыыһы улаатыннарбыта.

Оҕолоро: 

1. Павлова Агриппина Ивановна (1910–1988), кэргэнэ Павлов Федор Иннокентьевич, сэрии кыттыылааҕа, өттүгэр бааһыран дойдутугар төннүбүтэ. Биир кыыстаах этилэр – Павлова Елизавета диэн, пединституту бүтэрэн учууталлаабыта.

2. Павлов Антон Иванович (1913–1943), сэриигэ бастакы хомуурга баран 1943 с. өлбүтэ.

3. Попова (Павлова) Парасковья Ивановна (19...–19...), Попов Егор Прокопьевич-Дьөгүөрүскэ (1903-1956) кэргэнэ. Егор Прокопьевич сэрии кыттыылааҕа, холкуоска бэрэссэдээтэлинэн үлэлии сылдьыбыта, кэлин райПОҕа үлэлээбитэ. Биир Петр диэн уол улаатан суоппарынан үлэлээн иһэн, гарааска угаар гааһыттан өлбүт.

Икки кыыс оҕолоро туох үлэһит буолбуттара биллибэт.

4. Павлова Варвара Ивановна (1918-....),
кыайан үөрэммэтэҕэ. Оҕо сааһыттан ийэтигэр көмөлөһөн холкуоска үлэлиир этэ.

===== XIII. Павлов Василий Семенович-Баһыкка Баһылай, Боойо Сэмэн уола (1900–1987), ===== 
олорбут сирэ Тураҥнаахтан чугас Баһыкка өтөҕө. Үйэтин тухары “Кыһыл” холкуоска, “Горнай” сопхуоска сылгы пиэрмэтигэр сэбиэдиссэйинэн үлэлээн, үрдүк көрдөрүүлэри ситиспитэ, оройуон биир бастыҥ ударник сылгыһыта этэ. Кэргэнэ Павлова (Петрова) Марфа Павловна (1894–1980) холкуос араас үлэтигэр кыттыбыта.

Оҕолоро: 

1. Саввин Михаил Егорович (1915–2007), Марфа бастакы кэргэниттэн уола, кини аҕата эдэр киһи бултуу сылдьан сүппүт.

2. Саввина-Степанова Аграфена Егоровна (1918–1970), холкуос бары үлэтигэр хоһууннук үлэлээбитэ. Кэргэнэ Степанов Семен Филиппович 1941–1942 сс. сэриигэ сураҕа суох сүппүт. Икки кыра оҕолоро эрдэ өлбүттэрэ. Уола Степанов Иннокентий Семенович (1938-2001), сопхуоска өр сылларга үлэлээбитэ.

3. Павлов Николай Васильевич (1933–.....), холкуоска, сопхуоска от-мас үлэтигэр, тутууга үлэлээбитэ. Кэргэнэ Павлова (Максимова) Мария Никоновна холкуос, сопхуос бастыҥ ыанньыксыта. Билигин кыыһа Тамараны кытта Бэрдьигэстээххэ олорор.
4. Павлов Илья Васильевич (1935–1997), оскуола кэнниттэн физкультура учуутала, боксер, тустуу маастара, ситиһиилээх үлэлээх тустуу үтүөлээх тириэньэрэ этэ.

5. Павлов Игнатий Васильевич (1938–2022), оскуолаҕа туйгун үөрэнээччи буолан, Крымҥа “Артек” пионер лааҕырыгар сынньанан кэлбитэ. Кэлин холкуос, сопхуос араас үлэтигэр үлэлээбитэ.

===== XIV. Павлов Ефим Семенович (1910–1943) с.т. Чөөлөөн Дьэкиим, ===== 
Боойо Сэмэн уола,  Баһыкка Баһылай быраата, 1910 с.т. “Кыһыл” холкуос бары үлэтигэр үлэлээбитэ. 1943 с. хаайыыга барбыта, онно өлбүтэ. Кэргэнэ Екатерина үс оҕолоох ийэ холкуоска отчутунан, субай сүөһү бостуугунан үлэлээбитэ.

Оҕолоро: 

1. Павлова Елена Ефимовна (11.04.1932–02.08.2011) с.т. культпросвет училищены бүтэрэн баран оройуоҥҥа култуура үлэһитэ, сельсэбиэт бэрэссэдээтэлэ, үчүгэй тэрийээччи, салайааччы буолбута. Кэргэнэ Федоров Феофан Константинович “Маай” холкуос киһитэ, суоппар, автомэхээнньик этэ.

2. Павлова Анна Ефимовна (05.05.1933–22.08.2001), киинэмэхээнньигинэн үлэлээбитэ, кэргэн тахсыбатаҕа.

3. Ефим диэн уоллара кыра сааһыгар ыалдьан өлбүтэ.

===== XV. Павлов Михаил Иннокентьевич-Куочук Мэхээлэ (1905–1953), ===== 
“Кыһыл” холкуос төһүү үлэһитэ, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бэтэрээнэ, хаҥас илиитигэр бааһыран, 1943 с. эргиллибитэ. Дойдутугар холкуоска үлэлии сылдьан, тыҥатынан ыалдьан олохтон барбыта. Кэргэнэ эрдэ өлбүтэ. Икки оҕону аҕалара улаатыннарбыта.

Оҕолоро: 

1. Павлов Михаил Михайлович (1937–2019) сэттэ кылаас кэнниттэн холкуос үлэһитэ, онтон куоракка холкуос салайар каадырдарын оскуолатын бүтэрэн холкуоска, сопхуоска араас үлэҕэ сылдьыбыта. Кэргэнэ Осипова Анна Федоровналыын 10 оҕону төрөтөн, иитэн оройуоҥҥа биир дьоһун олохтоох ыал этилэр.

2. Павлов Дмитрий Михайлович (1940–2022), ветбыраас үөрэхтээх, оройуонугар ветбырааһынан үлэлээбитэ, кэлин сойуус эстибитин кэннэ ордон хаалбыт Арассыыйа компартиятын Горнай оройуонунааҕы кэмитиэтин сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

===== ХVI. Саввин Михаил Егорович (1915–2007), Баһыкка Баһылай кэргэнэ Мааппа бастакы кэргэниттэн уола. =====
 
Аҕата кини кыра эрдэҕинэ тыаҕа бултуу барбыт, онтон төннүбэтэх, сүтэн хаалбыт. Михаил бастаан “Маай” холкуоска киирэн үлэлээн иһэн, 1938 с. “Кыһылга”, ийэтин холкуоһугар, көһөн кэлбитэ.

Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ сылдьан, бааһыран  төннөн кэлбитэ уонна үйэтин тухары холкуоска, кэлин “Горнай” сопхуоска туруу үлэһит этэ. Кэргэнэ сүөһү пиэрмэтигэр араас үлэҕэ сылдьыбыта.

===== XVII. ===== 
Бу суруллубут ыаллартан ураты, холкуос ыалын кэрийэн биир Павлов Роман-Ардахтаах Арамаан диэн тулаайах уол улааппыт. Оскуолаҕа үөрэммэтэх, ханнык да ыал иитэ ылбатах. Ол саҕана интэринээт диэн суох этэ. Кини 20-чэ сааһыттан ойуурга үүтээн туттубут, онно үйэтин бараабыта. Быһыыта тыаҕа куобаҕы, кыра көтөрү бултаан аһыыр дииллэрэ. Онтон аччыктаатаҕына ыалга киирэн, ол-бу дьиэ үлэтигэр көмөлөһөн 2-3 хонон барара. Дьиэлээхтэр аһынан, ким тугу эмэ таҥас биэрэллэрэ, сорох ыал тас бэргэһэ, үтүлүк, атын ыал ырбаахы, эргэ сон эбэтэр ыстаан биэрэллэрэ. Мин сэрэйэн саастыырбынан кини 1938 сыллаахха 20-чэ саастаах оҕотук киһи этэ. Кини 1970-с сылларга баар сурахтааҕа. Төрөөбүтүнэн Павлов Филипп, Павлов Никон – Хобой Павловтар сиэннэрэ диэн биһиги дьоммут, Баахтаах ыаллара,  дьиэ иһигэр кэпсэтэллэрэ.

===== XVIII. Павлов Федор Иннокентьевич-Торҕо Сүөдэр (1911–1957), ===== 
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии бэтэрээнэ, сэриигэ икки төгүл улаханнык бааһыран, 1944 с. дойдутугар кэлэн, холкуос араас үлэтигэр үлэлии сылдьан, 1957 с. араак ыарыыга былдьатан олохтон барбыта. Кэргэнэ Павлова Аграфена Ивановна үйэтин холкуос үлэтигэр бараабыта. 

Оҕолоро: 

1. Павлова Елизавета Петровна (1930–...), оскуола кэнниттэн куоракка пединституту бүтэрбитэ, Бэрдьигэстээххэ үйэтин тухары учууталынан үлэлээбитэ.

===== XIX. Попов Михаил Иванович (1900–1982), ===== 
аҕата Уйбаачык Попов диэн Бэрдьигэстээх олохтооҕо. Михаил Иванович-Мэхээ Уус – тутуу маастара, болуотунньук, мас ууһа. Эдэр сааһыгар Бэрдьигэстээххэ тутууга, кэлин холкуоска үксүн тутууга үлэлээбитэ. Кэргэнэ Степанова Татьяна Филипповна (1910–1987) үйэтин тухары холкуос араас үлэһитэ. 

Оҕолоро: 

1. Никита диэн ыарыһах оҕо кыратыгар өлбүт.

2. Попов Софрон Михайлович (1939–2021).

3. Пестерева (Попова) Александра Михайловна (1941–2000).

===== XX. Попов Егор Прокопьевич (1903–1956), ===== 
Бэрдьигэстээх олохтооҕо. Холкуоска араас үлэҕэ сылдьыбыта, сэриигэ барыан иннинэ биир сыл “Кыһыл” холкуоска бэрэссэдээтэллээбитэ. 1944 с. сэриигэ барбыта. 1945 с. сэрии бүтэн “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллээх эргиллибитэ. Кэлээт да райПО систиэмэтигэр үлэлээбитэ, кэлин нефтебааза сэбиэдиссэйэ. Кэргэнэ Павлова Парасковья Ивановна, Харын Уйбаан кыыһа, холкуос үлэһитэ.

Оҕолоро: 

1. Попов Петя-Чэҥкэй Петя, оскуоланы бүтэрэн баран автооскуолаҕа үөрэнэн суоппарынан саҥа үлэлээн иһэн, гарааһыгар үгээрдээн өлбүтэ.

2. Өссө Анисья диэн кыыс оҕо улааппыта да кэнники дьылҕата биллибэт.

===== ХХI. Петров Кирилл Алексеевич-Таппыһа Кирилэ, Өлөксөй Уус уола (Уус Өлөксөй Суодьа Уйбаан уола), (1891–19...). ===== 
Төрөөбүт сирэ Туой Ылбыт эбэтэр Күөс Түҥнэрбит диэн Бэрдьигэстээхтэн Аһымаҕа айан суолуттан чугас сир.

Кирилэ мас ууһа, кирпииччэ оһох тутуутугар маастар этэ. Кэргэнэ Боккуойа – Парасковья Матвеевна, кэлин сэрии кэнниттэн Бинтиэпкэ эмээхсин диэн ааттыыллара, “бинтиэпкэ тиҥийэр” диэн ырыаны ыллыыр этэ.

Оҕолоро: 

1. Александра-Үлүккээйэ холкуоска бастыҥ актыыбыыс, ликбиэс учуутала. Ветсанитар, сүөһүнү көрүүгэ-харайыыга үтүө үлэһит-маастар этэ.

2. Марфа сэттэ кылаас кэнниттэн кыратык холкуоска үлэлээбитэ, онтон Бэрдьигэстээххэ райсовет солбуйар бэрэссэдээтэлэ Г.П. Лукиҥҥа кэргэн тахсан, оройуон ыала буолбута.

3. Мария-Маарыйачаас оскуолаҕа үөрэниэҕиттэн ыла оҕуруот звенотун үлэһитэ, кэлин холкуос араас үлэтигэр сылдьыбыта. Кэргэнэ сэрии бэтэрээнэ Степанов Афанасий Николаевич, сэттэ оҕоломмуттара.

4. Авдотья оҕо, эдэр сааһыгар холкуос кыыһа, кэлин райПО үлэһитэ Дмитрий Мартыновка кэргэн тахсан, Бэрдьигэстээх ыала буолбута. Уола Мартынов Кирилл Дмитриевич – Саха АССР үтүөлээх артыыһа, Бэрдьигэстээх норуодунай тыйаатырын салайааччытынан үлэлээбитэ.

5. Варвара, таптал аата Кумахчы, оскуоланы бүтэрэн баран Мииринэй куоракка алмаас фабрикатыгар үчүгэй үлэһит буолбута. Кэлин биэнсийэҕэ тахсан баран, Дьокуускай куоракка олохсуйбут этэ. Кэргэнин, оҕолорун туһунан биллибэт.

===== XXII. Петров Иван Алексеевич-Хаптаҕай Уйбаан, Суодьа Уола Өлөксөй Уус уола (1893–196..) ===== 
“Кыһыл” холкуос саҥа тэриллиитигэр Кураанахха олорбуттар. Кэргэнэ Агафия холкуос саҥа тэриллэн эрэр пиэрмэтигэр ыанньыксытынан үлэлии сылдьыбыта. Биир сарсыарда балбаах тиэйээри атыыр оҕуһу көлүйээри оҥостон эрдэҕинэ, оҕус кыыһыран искэ кэйэн өлөрбүтэ. Ити иэдээн 1938 с. кулун тутар ыйга буолбута. Мин Баахтаахха 5 саастаах эрдэхпинэ, Уйбаан күнүс биһиэхэ, эбэбитигэр Мотуруона эмээхсиҥҥэ, ытыы-ытыы кэпсээн ааспыта. “Бэрдьигэстээххэ тыллыы барда”  диэбиттэрэ. Иван холкуос сис үлэһитэ этэ.

Соҕотох Петров Егор Иванович 1923 с.т. уоллаахтара, 1940 с. кини көрүүтүгэр баар сиэмэ бурдук сытыйбытыгар сууттаан хаайыыга ыыппыттара. Онтон 1942 с. сэриигэ ыытыллыбыт, 1943 с. сураҕа суох сүппүт.

===== XXIII. Петров Николай Павлович-Халты Ньукулай (1891–...), ===== 
холкуостааһын иннинэ Кураанахтан Тыымпыйы Күөл өтөҕөр олорбут ыал. Кэргэнэ эрдэ өлбүт. Ньукулай холкуос тэриллиэҕиттэн холкуос биир тутаах үлэһитэ этэ.

Оҕолоро: 

1. Екатерина (1925–1996), холкуоска үлэлээбитэ. 

2. Егор (1931–2008) бэһис кылаастан салгыы үөрэммэтэҕэ. Олоҕун устата промкомбинакка үлэлээбитэ.

===== XXIV. Степанов Савва Максимович 1896–1944 сс. ===== 
Ыал буолан, Саһыл Уйатыгар олорбут этэ. Холкуоска араас үлэҕэ сылдьыбыт киһи, сэрии бүтүүтэ тыҥатынан ыалдьан өлбүт. Иккис кэргэнэ Анна диэн этэ. Сэрии кэнниттэн эдэр сылдьан өлбүт.

Оҕолоро: бастакы кэргэниттэн кыыһа  Евдокия Саввична (1929–2009) улаатан баран Саввин Семен Михайлович диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Элбэх оҕоломмуттара.

===== XXV. Степанов Василий ...-Тоҥус Баһылай, ===== 
“Кыһыл” холкуос кадровай булчута этэ. Кэргэнинээн кэлин Бэрдьигэстээххэ араас хара үлэҕэ үлэлээн олорбуттара.

Оҕолоро: 

1. Степанов Николай Васильевич (1918–1941), 1941 с. сэриигэ сылдьан сураҕа суох сүппүт. Сэриигэ барыан иннинэ РайПО буҕаалтыра.

2. Степанов Иннокентий Васильевич (1920–1943), 1942 с. сэриигэ барбыт, 1943 с. госпитальга ыалдьан өлбүт.

3. Степанова Александра Васильевна (.........), Бэрдьигэстээххэ тэрилтэлэргэ кассирынан, буҕаалтырынан үлэлиир этэ.

Саһыл Уйатыгар олохтоох Дьылыһыан диэн ааттаах киһи сэрии иннинэ “Кыһыл” холкуоска үлэлээбитэ. Мин оҕо сылдьан иһиттэхпинэ, биир кыыс оҕолоох диир этилэр. Сэрии ааспытын кэннэ биир да киһи бу Дьылыһыан туһунан ахтыбат этилэр.

===== XXVI. Степанов Филипп Иванович-Мыксыгыр (1883–.....), ===== 
холкуос тэриллиэн иннинэ Кураанахтан чугас Тыымпы күөл үрдүгэр олорбут. Кэргэнэ Анастасия Ивановна (1885–...).

Оҕолоро: 

1. Степанов Алексей Филиппович – (1908-1967), 1941 с. сэриигэ барбыта, фронтан 1944 с. тыҥатынан ыалдьан, дойдутугар төннүбүтэ. Бастаан “Кыһыл” холкуоска бэрэссэдээтэлинэн, кэлин араас үлэҕэ үлэлээбитэ. 1967 с. ыалдьан өлбүтэ. Кэргэнэ Аграфена Исаковнаны кытта Марина, Анастасия, Анна уонна Софрон диэн оҕолоохторо. Варвара диэн кэргэнин балта кинилэргэ иитиллибитэ.

2. Степанов Семен Филиппович (1918–1942), 1941 с. холкуоһугар бэрэссэдээтэллии сылдьан сэриигэ барбыта, 1942 с. сэрии хонуутугар сураҕа суох сүппүтэ. Кэргэнэ Степанова (Саввина) Аграфена Егоровна (1918–21.08.1970), Баһыккалар кыыстара. Сэрии иннинэ төрөөбүт Елена (Килэҥсэ) диэн оҕолоро кыра сааһыгар өлбүтэ. Аграфена уолун Степанов Иннокентий Семеновиһы (04.05.1938–06.04.2001) улаатыннарбыта.

3. Попова (Степанова) Татьяна Филипповна (1910–1987), мас ууһа Попов Мэхээс кэргэнэ, сэрии саҕаланыытыгар 6-7 саастаах Никита диэн ыарыһах уол оҕолоох этэ. Татьяна холкуос бары үлэтигэр үлэлээбитэ, кэргэнэ Михаил өрүү туруу үлэһит этилэр.

4. Наумова (Степанова) Мария Филипповна (1925–1974), кэргэнэ Наумов Ион Никифорович сэрииттэн инбэлиит буолан эргиллибитэ. Элбэх оҕоломмуттара. Ион Никифорович 2006 сылга диэри баар этэ. Үлэһит, дьоҥҥо-сэргэҕэ улаханнык ытыктанар ыал этилэр.

5. Михайлова (Степанова) Аграфена Филипповна (1928–2005), оскуолаҕа 7 кылааһы бүтэрэн баран холкуоска үлэлээбит, кэлин оройуон типографиятыгар наборщигынан үлэлээбитэ.

===== XXVII. Степанов Николай Васильевич (оҕо эрдэҕиттэн Тырылыыр Ньукулаас, кэлин Ньукулааскы Оҕонньор дииллэрэ) (1890-1970), =====
 
холкуос иннинэ Кураанах ыаллара этилэр. Кэргэнэ Саввина Анисия Ивановна-Анньыыска, элбэх оҕолоох ийэ, холкуос да үлэтигэр, дьиэтин, оҕолорун көрүүгэ-харайыыга, түргэн-тарҕан туттуулаах хаһаайка этэ. Ньукулааскы оҕонньор сыарҕаны оҥорууга, оттуурга туттар тэриллэри оҥорууга улахан маастар этэ.

Оҕолоро: 

1. Степанова Марина Николаевна (1912–1956), холкуоска уһуннук пиэрмэ биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Сэриигэ Сталинград анныгар өлбүт кэргэнэ Суодьа Уола Өлөксөй Уус кыра уола Петров Матвей Алексеевичтыын  (1908–1942)  түөрт: Таня, Аня, Ваня, Коля диэн оҕолордоохторо

2. Степанов Афанасий Николаевич-Ноох Хонооһой (1913–1981) Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ атаҕар бааһыран, 1943 с. дойдутугар төннүбүтэ. Холкуос, сопхуос араас үлэтигэр сылдьыбыта. Кэлин Маҕараска маҕаһыыҥҥа харабылынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ Петрова Мария Кирилловна. Анна, Афанасий, Аграфена, Марфа, Иван, Кирилл,  Мария диэн оҕоломмуттара.

3. Кириллова (Степанова) Анна Николаевна (1916-1981), Кириллов Иван Петрович диэн киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Эдэригэр “Ааҕар балаҕаҥҥа”, II Одуну нэһилиэгин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн, кэлин оҕо садыгар үлэлээбитэ. Иван, Валериан, Раиса диэн оҕоломмуттара. 

4. Степанов Иван Николаевич-Бойдуом (1922–...) эдэр сааһыгар өлбүтэ.

5. Степанова Александра Николаевна (1926–2000) орто оскуоланы бүтэрэн баран, Бэрдьигэстээххэ араас тэрилтэлэргэ кыра үлэҕэ үлэлиирэ, Бэрдьигэстээх норуодунай театрын артыыската этэ.

Кэргэнэ Мытаахтан сэрии инбэлиитэ Андреев Семен Николаевич сэрииттэн 1944 с. дойдутугар эргиллибитэ, 1971 с. Бэрдьигэстээххэ олорон олохтон барбыта. Семен, Николай уонна Тамара диэн оҕолоохторо.

6. Степанова Мария Николаевна (1928–1964), сэттэ кылаас кэнниттэн, ыарыһах буолан салгыы үөрэммэтэҕэ. Холкуоска оҕуруокка, онтон кэлин араас үлэҕэ сылдьыбыта. Сэрии кэннинээҕи сылларга сайын пиэрмэлэргэ үүт ыама хайдах баран иһэрин, от үлэтигэр звенолар төһө ситиһиилээхтэрин туһунан кэпсиир “Бойобуой листоктары” оҥорон, истиэнэ хаһыатын ыйыыра. Кэлин Маайга бибилэтиэкэринэн үлэлээбитэ.

7. Степанова Марфа Николаевна (1930–2008), оҕо сааһыгар оҕуруокка үлэлиирэ, окко оттоһоро, кэлин сүөһү көрүүтүгэр үлэлээбитэ. Кэргэнэ Степанов Иннокентий Игнатьевич кини саастыыта, Бэрдьигэстээх уола этэ. Холкуоска да, сопхуоска да сис үлэһиттэр, чиҥ олохтоох ыаллар этилэр. Розалия уонна Степан диэн оҕолоро дьоҥҥо ытыктанар туруу үлэһит этилэр. 

8. Степанов Николай Николаевич (1931–1970), оскуолаҕа үөрэнэр сааһыттан холкуос бары үлэтигэр кыттыбыта, тыа хаһаайыстыбатын салайар каадырдарын үөрэҕин бүтэрбитэ, холкуоска суотчуттуура, сопхуоска буҕаалтарынан үлэлээбитэ. Кэргэнэ Дьячковская Ирина Михайловна холкуоска да, сопхуоска да бастыҥ үлэһитинэн хайҕанара. Дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктанар ыал этилэр. Владимир, Галина, Лариса диэн  оҕолорун үөрэттэрэн, атахтарыгар туруорбуттара. 

Степанов Ньукулаас Миитэрэй, таптал аата Саакыы, диэн ыал буолбатах оһуохай этэр бырааттаах этэ. 1938-1939 сс. диэки буолуо, холкуос ыччата сайын муста түстэхтэринэ, Саакыынан оһуохай этитэллэрин туһунан Баахтаахха олордохпутуна истэрим. Кини эдэригэр сэллик ыарыыттан өлбүтэ.

===== XXVIII. Павлова (Михайлова) Анна Михайловна (1903–1968), ===== 
төрдө Солоҕон нэһилиэгин Силээннээҕэ. Кэргэнэ Павлов Павел Филиппович (1897–1940), таптал аатынан Халҕачыак, сыыдам-түргэн сырыылаах, эрдэһит, дьоһун үлэһит киһи эдэрчи сааһыгар элбэх айаҥҥа тымныыттан, тоҥууттан оҕустаран, сэрии иннинэ өлбүтэ. Кэргэнэ Аана элбэх оҕотун кытта тулаайах хаалбыттара.

Оҕолоро: 

1. Павлова-Прокопьева Елена Павловна (02.09.1920–03.06.2009), холкуос кыыһа, улаатан баран сэрииттэн инбэлиит буолан төннүбүт Прокопьев Семен Семенович II-гэ кэргэн тахсан ыал ийэтэ. Степанов Афанасий Николаевичтаахтан кыыс оҕону ылан иитэн  улаатыннарбыттара.

2. Павлов Семен Павлович (07.09.1923–2011), 1942 с. сэриигэ барбыта, 1947 с. дойдутугар 5 төгүл бааһырыылаах, 3 бойобуой уордьаннаах, элбэх мэтээллээх өлүөр эргиллибитэ. Оройуоҥҥа ойуур харыстабылыгар, Госстрахха агенынан үлэлээбитэ.
3. Павлов Иван Павлович (1926–1991), холкуостан 1944 с. сэриигэ барбыта. Японияны кытта сэриигэ сылдьан, “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээллээх эргиллибитэ.

4. Павлов Егор Павлович (1922–...), ыарыһах уол оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, улаатан иһэн өлбүтэ.

5. Павлова Екатерина Павловна (19.11.1928–01.07.1975)  Бэрдьигэстээххэ саҥа үлэлээн иһэн, Нам оройуонугар кэргэн тахсан көһөн барбыт.

6. Павлов Петр Павлович (1930–1982), оскуола кэнниттэн кыратык холкуоска үлэлээн иһэн, аармыйаҕа баран 3 сыл сулууспалаан эргиллибитэ. Дьокуускайга милиционерынан үлэлээбитэ, онтон Мэҥэ Хаҥаласка кэргэн ылан, онно ыал буолбута.

7. Павлов Василий Павлович (21.02.1933–06.03.2014)

8. Павлов Николай Павлович (14.07.1936–30.04.2021)

9. Павлов Алексей Павлович (1937–2011)

10. Павлова Анна Павловна

11. Павлова Дария Павловна (Сэрии сылларыгар иккитэ оҕоломмута, оҕолору мин билбэппин).

===== XXVIX. Прокопьев Семен Семенович I (1907–28.12.1968), =====
1941 с. сэриигэ барбыта, 1942 с. уҥа илиитигэр бааһыран дойдутугар эргиллибитэ. Холкуоска араас үлэҕэ, кыһынын булчутунан үлэлээбитэ. 

Кэргэнэ Максимова Анастасия Нестеровна (09.10.1908–08.1946) холкуоска сүөһү иитиигэр үлэлээбитэ. Бу ыал 3 кыыс, 1 уол оҕону улаатыннаран, үөрэттэрэн олоххо актыыбынай үлэһиттэри үүннэрбиттэрэ.

Оҕолоро: 

1. Акулина Семеновна (08.05.1929–15.02.2011).

2. Марфа Семеновна (03.12.1930–14.02.2002).

3. Екатерина Семеновна (1935–1982).

4. Прокопьев Алексей Семенович 06.02.1939 с. төрөөбүтэ. СГУ-га үөрэнэн, горнай инженер буолбута. Бочуот знага,  «Шахтер албан  аата» III истиэпэннээх уордьаннар кавалердара, Усуйаана улууһун бочуоттаах гражданина. 

===== XXX. Прокопьев Семен Семенович II–Бүлүү Сэмэн (1912–25.05.1982). ===== 
Сэриигэ ыҥырыллан, Сталинград анныгар кыргыспыта, биир хараҕын сүтэрэн, 1942 сыл бүтүүтүгэр дойдутугар эргиллибитэ. Бастаан холкуоска бэрэссэдээтэлинэн ананан икки сыл үлэлээбитин кэннэ, кэтэх дьоҥҥо холкуос сиригэр оттуулларын көҥүллээбит диэн буруйдааан уураппыттара. Ити кэнниттэн холкуоһугар, сопхуоһугар араас үлэҕэ төһүү үлэһитинэн сылдьыбыта. Кэргэнэ Павлова Елена Павловна холкуос бары үлэтигэр актыыбынайдык үлэлээбитэ. Бэйэлэрэ оҕолоро суох буолан, Степанов Афанасий Николаевичтаахтан Мария диэн кыыс оҕолорун ылан, иитэн улаатыннарбыттара. 

Хос быһаарыы: 

1. Сурукка ахтыллыбыт дьон төрөөбүт сыллара 1927-1928 сылларга оҥоһуллубут биэрэпис биэдэмэһиттэн сурулунна.

2. 1928 сылтан кэлин ыччат, оҕо саастара бииргэ улааппыт, оскуолаҕа үөрэммит оҕолор саастарыгар быһа барыллаан сурулунна.

3. Сэриигэ кыттыбыт, онно өлбүт уонна сэрииттэн эргиллибит дьон олохторун сыллара “Уоттаах сэрии сылларыгар” 1995 с. бэчээттэммит кинигэттэн ылылынна.

4. Мин 4-5 сааспыттан көрбүт дьоммун умнубаппын. Дьонум туох эрэ дьоһуннааҕы кэпсэппиттэрэ өйбөр сүппэт гына хатанан хаалара. Холкуос дьонун таптал ааттарын ол истибиппин умнубатахпынан суруйталаатым

2024 сыл, тохсунньу ый. Дьокуускай к.

=== СЭРИИГЭ БЫЛДЬАММЫТ ОҔО СААҺЫМ КЫЛГАС КЭРЧИКТЭРЭ ===

Киһини-сүөһүнү мэйиибэр хатаан өйдүүр буолуохпуттан ыла, бастакы өйдөбүлүм – мин холкуос оҕотобун, оттон холкуоспут – “Кыһыл” холкуос.

Мин саамай чугас, көрөр-харайар, батыһыннара сылдьан оонньотор да, туохха барытыгар үөрэтэр да баар-суох киһим – эдьиийим Мотя.
Мотя үрдүнэн кини убайдара, эдьиийдэрэ элбэх этилэр. Кинилэр биһигиттэн элбэх сылынан аҕа саастаах буолан, биһигиттэн тэйиччи дьон этилэр, сорохторо оскуолаҕа үөрэнэллэрэ, оттон саастаах өттүлэрэ Огдооччуйа (Евдокия), Уйбаан, Аппыыса (Агриппина), Елена – хайа сахха үлэһит ахсааныгар киирбит дьоннор.

Афанасий, Петр, Яков оскуолаҕа үөрэнэллэрэ, оттон сайынын Хомустаах алааһыгар оҕуруот биригээдэтин сүрүн үлэһиттэрэ этилэр. Онон дьиэҕэ уоскуйан олоро түһэн сынньанар да, оонньуур да да бокуойа суох буолан, оҕо саастарын үлэҕэ былдьаппыттара. 
Сэрии сылларыгар үөрэхтэрин хаалларан, сайынын туруу отчут, кыһынын колхоз отун тиэйээччи, сүөһү көрөөччү, мас кэрдээччи буолбуттара. Оттон Яков – мин убайым сэрии үһүс сылыттан ыла, 1943 сыл хаар түһүөҕүттэн ыла, Бэрдьигэстээхтэн Аһымаҕа диэри, оттон сарсыныгар Аһыматтан Бэрдьигэстээххэ дьаамсыгынан (почтальонунан) ананан уонча сыл, тоҥор-аччыктыыр эрэйин эҥээринэн тэлбитэ. Почтальон аһылыгын нуормата үлэһиккэ (рабочай, служащай) карточкатынан 400 гр. тэҥнэһэр эбит этэ. 

Дьонугар, ол айанын быыһыгар, биир хонукка кэллэҕинэ, ийэбит Дьэбдьиэй этэрбэһин түүннэри уллара охсор, сонун, үтүлүгүн уонна куобах бэргэһэтин абырахтаан түбүк бөҕөҕө түһэрэ.

Оттон аҕабыт Уйбаан Нестеревич, дьаамсык ата ырбыт диэн, сэниэ киллэрээри, дьиэтин сүөһүтүттэн сарбыйан, балачча от быраҕа түһэрэ. Эбэбит Мотуруона киэһэ аһылыкка тар хааһы буһаран, миискэтин толору соҕус кутан, оттон арыы баар буоллаҕына, хадаҕалыы соҕус буккуйара.

Ол кэмнэргэ Чэкээ Бэскэ, Аһыматтан 1 көс кэриҥэ тиийбэт сиргэ, Ильина Екатерина диэн соҕотох, тулаайах эмээхсин үйэтин тухары өтөххө олорбута.

Бу эмээхсин Яковы оҕорҕоон, уолун курдук аһынан, дьиэтигэр көмө киһитэ оҥостон олус абыраабыта. Ынахтаах буолан, үүттээх чэйинэн ириэрэн, оттон идэһэтин сиэтэҕинэ мииннээн аһатан, тоҥон, аччыктаан кэлбит оҕо дьаамсыгы элбэхтик өрүһүйбүтэ. Яков киниэхэ иккис дьиэтин курдук туттан, маһын бэлэмнээн, отун тиэргэҥҥэ тиэйэн биэрэн, төһө күнэ-дьыла көстөрүнэн көмөлөһөр этэ.
Мин дьону-сэргэни, сири-дойдуну өйбөр киллэрэн, мэйиибэр хатыыр кэмим түөрт саастаахпыттан буолуон сөп эбит. Ити 1938 сылтан ыла буолуохтаах.

Бастакы өйдөбүллэрим:

– Ийэм Дьэбдьиэй, сайын оттоһор, күһүн бурдук быһыытыгар, кыһын субан сүөһү көрүүтүгэр (скотницей молодняка КРС) үлэлиир этэ.

– Аҕам Уйбаан сайын отчут, күһүн сүөһүнү кыстыкка бэлэмниир үлэлэргэ (хотон, күрүө, дал тутуулара, өрөмүөннээһиннэрэ, кыһын от, мас тиэйиитэ, сылгы аһатыыта, саас оттуур ходуһалары өртүүрэ.

– Эбэбит Мотуруонаҕа дьиэ көрүүтэ-харайыыта, кэтэх ынахтары, торбостору киллэрии-таһаарыы, ыаһын, ону таһынан сайын ахсын харбыл хатыытыгар бэлэмнэнэн, ньирэйдэргэ анаан, суол кытыытыттан, күөллэр кытылларыттан, ойуур-тыа ырааһыйатыттан, кыракый хотуурунан от охсон, лэкэлээн кэбиһэрэ. Арыт күһүөрү кэнчээри да охсоро, мунньара уонна Мотя биһигини көмөлөһүннэрэн сүгэн аҕаларбыт, онтубутун ампаарга симэн “хаһаас” оҥосторбут. Бу саамай күөх, минньигэс сыттаах хаһаас аһылык мааныта буолар этэ.

===== Үс бырааттыылар =====

Эһэбит Нестор Максимов уонна эбэбит Мотрена хас оҕоломмуттарын ким да ахтыспат этэ. Улаатан, атахтарыгар туран, ыал буолбут үс уоллаах этилэр. Анастасия диэн кыыстара Прокопьев Семен Семенович I кэргэн тахсан, мин өйдүүрбүнэн – Саһыл Уйата, Күндэрбэ алааһа, Тураҥнаах сайылыктарынан олорбут этилэр.

Бу Прокопьевтар 3 кыыстаах, 1 уол оҕолоох этилэр. Улахан кыыс Акулина (Өкүүчэ) 1929 сыллаахха, иккис кыыс Марфа 1931, үһүс кыыс Катя 1935, оттон кэлиҥҥи оҕолоро, уоллара Алеша 1939 сыллаахха төрөөбүт буолуохтарын сөп.
Үс бырааттыылартан Никон Несторович, мин сэрэйэн саастыырбынан 1895, аҕабыт Уйбаан 1901, кыра уол Дмитрий  (Мииһэ) 1906 с. сыллардаахха, Анастасия 1908 сс. төрөөбүттэр.

Бу бырааттыылар, мин өйдүүрбүнэн, биир кыстык өтөҕүнэн – Баахтаахха (Үс күөлгэ), биир сайылыгынан – Кылыйбыкка сирдэнэн-уоттанан олорбуттара.

Дмитрий (Мииһэ-Миитэ-Миитэрэй) мэлдьи ийэтэ Мотреналыын, убайын Уйбааны кытта биир ыал быһыытынан, биир хаһаайыстыба быһыытынан, кэлин бэйэтэ кэргэн ылан ыал буолуор (1945 с.) диэри олорбуттара.

Дмитрий «Кыһыл» холкуос тэриллиэҕиттэн ыла ити 1934-1935 сыллардаахха буолуон сөп, холкуос актыыба, агитатора, мэлдьи бырабылыанньа чилиэнэ, эбэтэр ревизионнай хамыыһыйаҕа талыллан, холкуос олоҕун буларыгар, үлэ-хамнас мөлтөөбөккө барыытыгар эдэр сааһын, олоҕун бүтүннүү уурбут киһи этэ.

Мин бастаан аты мииммитим, чугас ыалларга күүлэйдии тиийбитим

Абаҕабыт, убайбыт Мииһэ холкуос улахан актыыба, мэлдьи бырабылыанньа чилиэнэ этэ. Мин ону-маны өйдүүр буолуохпуттан ыла (1938 сыл сайына) кини сайын ахсын оҕуруот звенотун (Хомустаах алааска) оскуола оҕолорун мунньан салайара.
Кыһын от тиэйиитэ, сылгы аһатыыта, суол солооһунун курдук кэлэ турар үлэлэргэ сылдьара.

Сайын бүтүүтэ, ити аата сайылыктан кыстыкка көһүү кэнниттэн, үөрэх саҕаламмытын кэннэ, Хомустаахха барар суолбут күөллэри туоруурга анаан далаһалаах этэ. Ити далаһабыт Никон күөлэ Уйбаан күөлүн кытта холбоһор, синньиир сиринэн этэ. Ити күөллэри холбуур куолайга оскуолаҕа үөрэнэр Афанасий хомус от, дулҕа, өлөҥ быыстарынан кустарга тиргэ иитэрэ. Онно улахан оҕолор суохтарына, мин далаһаҕа тахсан туран, кус иҥнибит дуу, суох дуу диэн кэтэһэр идэлээх этим.

Кус иҥнибит буоллаҕына мөхсөн тыаһыыр, оту хамсатар, ууну охсуолуур. Оччоҕо мин улахан сонуннаах киһи буолан, дьиэҕэ киирэн эбэбэр, ийэбэр, Мотяҕа, Мотя ийэтэ Маарыйаҕа кэпсиирим. Оччоҕо мин үчүгэй сонуммун истэн бары үөрэллэрэ уонна:
 
– Чэ, аны онно кииримэ, көстүмэ, тиргэҕэ ылларбыт кус күүскэ мөхсөн баран хаалыа. Булчут дьоммут Афоня, Яков кэллэхтэринэ бултарын бэйэлэрэ дьаһайаллара үчүгэй буолуо, –  дииллэрэ.

Биирдэ маннык далаһаҕа дулҕа быыстарын сирийэн көрө турдахпына, Хомустаах суолунан аттаах киһи иһэр эбит. Мин биллим – абаҕам Мииһэ эбит. Утары сүүрэн тиийдим. Мииһэ атыттан түстэ уонна эттэ: 

– Дьөгүөр, эн аны улахан киһи буоллаҕыҥ дии, аты мииниэххин баҕараҕын дуо? – диэтэ.
Мин аттан да, оҕустан да дьулайар этим да, эттим: 

– Үрдүгэ бэрт, ыҥыырыгар сатаан тахсыам суоҕа.
– Чэ куттаныма, эр киһи буоллаҕыҥ дии, мин көмөлөһүөм, – диэтэ уонна көтөҕөн, атахпын иҥэһэҕэ кэтэртэ, өрө анньан ыҥыырга олорто.

– Аны тэһииҥҥин ыһыктыма, билигин оломунан ууну туоруохпут, ат бадараанныа, эн сиэлиттэн кытаанахтык тутус, адьас ыһыктыма, – диэтэ.

Бэйэтэ көнтөһүттэн сиэтэн Мииһэ уонна Уйбаан күөллэрин оломунан сорох сиринэн дулҕалаан, сороҕор ууну кэһэн да тахсан истэ, эргиллэн миигин көрөр. Атым бадарааннаан өрө мөхсөр, мин билигин ууга түһэн, бадарааҥҥа булкулларым бу кэллэ диэн олус куттанным. Биир мөхсүүгэ адьас да бара сыстым, атаҕым ууну баһан ылла, мин хаһыытаатым. Абаҕам эргилиннэ уонна:

– Күүскэ тутус, кыра хаалла, бу тахсан эрэбит дии! – диир.

Кырдьык олому туораатыбыт, ол да буоллар, мин аты миинэн олому туоруур олус куһаҕан, кутталлаах айан эбит диэн өр кэмнэргэ дьулайар этим.

Эһиилигэр ыам ыйын бүтүүтэ быһыылаах этэ, ийэм Дьэбдьиэй Хомустаах ыалларыгар миигин илдьэ барда. Онно Боккуойа (Петров Кирилл элбэх кыргыттардаах этэ) уонна Максимов Семен Павлович кэргэнинээн Вералыын олороллоро. Кинилэр Бүөккэ диэн иитэр уоллаах этилэр. Хомустаах биһиги өтөхпүтүттэн 2 биэрэстэ, баҕар 2,5 да буолуо.

Бастаан Вералаахха кыратык ону-маны кэпсэтэ түһэн баран: 

– Билигин Боккуойалаахха киирэн тахсыахпыт, – диэтэ.

Туруору истиэнэлээх, көмүлүөк оһохтоох, үчүгэй түннүктэрдээх кэҥэс дьиэ эбит. Дьиэлээх хотун Боккуойа биир кыра кыыһа Балбааралыын (3 саастаах, таптал аата Кумахчы диэн эбит) иккиэйэх олороллор. Дьиэлээх хотун элбэх саҥалаах, кэпсээннээх, ыалдьытымсах дьахтар эбит. Бэрт түргэнник чаанньыгын оргутан остуолга үүттээх чэй кутта:

– Утахха чэйдэ иһиҥ, – диэтэ. 

Арыылаах лэппиэскэ кырбаата. Ийэбинээн уһуннук кэпсэтэллэр, мин түргэнник чэйбин иһэн сөп  буоллум.  Балбаара  кыысчаан биһигини көрөр да көрөр, остуолга чугаһаабат, тэйиччи олорор, дьиэ иһигэр ону-маны тутан көрөр.

Мин тэһийбэтим, ийэбин тоҥолоҕуттан тардыалаан ыксата сатыыбын киһим кыһаммат. Кэмниэ-кэнэҕэс дьэ кэпсээннэрэ бүтэн барда быһыылаах, чэйдээн бүттүлэр, биһиги тахсан бараары оҥостон эрдэхпитинэ, Боккуойа көһүппэтэхпитин саҥаран турда: 

– Дьэбдьиэй, бу оҕоҥ көрсүө сэмэй уолчаан быһыылаах, биһиги кинини оҕо гынарга санаммыппыт ыраатта. Биһиги оҕолорбут бэһиэн бары кыргыттар. Онон бу оҕоҕун биһиги уол гыныахпыт, хааллар. Кэлин улааттаҕына, баҕар бу Балбаараны холбоон күтүөт оҥостуохпут, оччоҕо аймахтыы ыал буолуох этибит, – диэтэҕэ үһү.

Мин өһүргэниэхпин өһүргэнним, абарыахпын абардым уонна сарылыы-сарылыы ааны былдьастым. Боккуойа миигин иннибин хаайан туран өссө маннык тыллаһар: 

– Дьэбдьиэй, эн икки уоллаах киһи буоллаҕыҥ, онтон бу оҕоҕун харыстаатаххына, хата аны улахан уолгун Дьаакыбы биһиэхэ аҕалан күтүөт оҕо оҥор. 

Ийэм күлэр уонна: 

– Уолаттар улаата түстүннэр, сүһүөхтэрин буллуннар, өйдөрүн туттуннар, баҕар бэйэлэрэ сүрэхтэринэн сөбүлээн кэлэн күтүөт да буолуохтара буоллаҕа, Дьылҕа Хаан оннук булларан, дьаһайан кэбиһиэ турдаҕа, – диэтэ.

Мин харса суох дьиэттэн куота сүүрдүм уонна кэлбит суолбунан төрүт дойдубар – Үс күөлүм ыллыгынан ытыы-ытыы сүүрэ турдум. Ийэм:
 
– Тоойуом, мээнэ сүүрүмэ, мунан хаалыаҥ, тохтоо, куотума, бииргэ барыахпыт. Ити да Хотун таах олоруохтааҕар ону-маны, буолары-буолбаты тыллаһар. Ити кырдьык буолбатах ээ, ити оонньоон, эйигин элэктээн тыллаһар дьүһүнэ, – диэтэ.

Мин ити түгэнтэн ыла Боккуойа эмээхсини биэрэстэлээх сиринэн тумна хаамар буолбутум, кинилэр дьиэлэригэр үктэнэн көрбөтөҕүм.
Дьэ ити курдук түҥ-таҥ тыллаах хотун миигин өһүргэтэн да, хомотон да турардаах.

===== Мотя биһикки уонна эбэбит =====

Мин атахпар туран хаамар, киһини батыһар буолуохпуттан ыла, саамай чугас дьоннорум хос эдьиийим Мотя – Никон Нестерович уонна Мария Николаевна Максимовтар 7-с оҕолоро уонна эбэбит Мотуруона этилэр.

Мотя миигиттэн саамай чугас саастаах дьиэ киһитэ буолан (3 сыл аҕа саастаах этэ), ханна таҕыстын, дьиэ эргин сылдьарыгар миигин сиэтэн, ардыгар сүгэн илдьэ сылдьара. Онно кини да үөрэнэн хаалбыт этэ, мин да кини ханна хамсыыр да, эккирэтэ сылдьар идэлээҕим. Күөлгэ киирэн уу баһа да бардын, алаас түгэҕэр мэччийэ сылдьар ынахтары да аҕала бардаҕына, мин батыһан барсарым, талах эбэтэр мутук тутан ынахтарын үүрсэн, көмөлөһө сатыырым. Сорох күннэргэ, үлэтэ-түбүгэ холкутуйдаҕына, син оонньуур да кэмнэрдээх буоларбыт.

Тымныы кэмҥэ наара ороннорго испиискэ хоруопкатын сороҕун ат, оҕус оҥостобут, иһин хостоон – сыарҕа диэн ааттыыбыт уонна от тиэйэн, мас тиэйэн, көлөлөрбүтүн сайдаан-саттаан, аһатан да, уулатан да түбүк бөҕөнү көрөбүт.
Сайын Кылыйбыт сайылыкка олорон, ыамҥа ынахтары үүрэн аҕалабыт, уокка отторго анаан эҥээртэн мутугу, ол-бу бытархай охтубут маһы сүгэн, көтөҕөн аҕалан дьоммутугар көмөлөһөбүт. Ол быыһыгар араас эбир ойуулаах хатыҥ сэбирдэхтэрин хомуйан аҕалан ынах, торбос, ньирэй оҥостон элбэх сүөһүлээх ыал буола оонньуурбут. 

Сайын Тураҥнаахтан эдьиийбит Өкүүчэ кэллэҕинэ үөрүүбүт үксүүр, оонньуубут тупсар этэ. Өкүүчэ хатыҥ ыраас туоһуттан олус үчүгэй ынахтары, торбостору, сылгылары кырыйара. Дьэ оччоҕо сүөһүбүт үөрэ улаатан, оонньуубут тупсара.
Күһүөрү кыстыкка көһөөрү оҥостуу буоллаҕына, биһиги туос сүөһүбүт үөрүн туоска суулаан баран, сайылык балаҕан арҕаа муннугунан сабаарына буорунан көмөн, эһиилгигэ анаан, кистии көмөн кэбиһэр этибит. Онно хаһар эбит буоллар, билигин да биир эмэ ынаҕы, оҕуһу, баҕар аты да булуохха сөп дии саныыбын.

Күһүөрү өтөхпүтүгэр хаптаҕас буһан, тупсан аҕай турар буолар. Биһиги ону хомуйан куруускаҕа ныһыйабыт, чаанньыктан бытыылкаҕа уу кутабыт уонна онтубутунан “малаааһын” тэринэбит, итирик дьон буола оонньуубут. Ону эбэбит Мотуруона сөбүлээбэт: 
– Бу ханнык күлүгээннэри үтүктэн холуочук буола оонньуугут, итинник оонньуургут сэттээх буолуо, аны кырдьык улааттаххытына итирик илэчиискэ буолан хаалыаххыт. Аны итинник оонньоомоҥ, – диэн бобон кэбиһэрэ.

Сайын саҕаланан от-мас тупсан, мэччирэҥ тахсан үүт өлгөмнүк ыанар буоллаҕына, ити ыам ыйын бүтүүтэ, бэс ыйын саҥатыгар, эбэтэр күһүөрү – сайылыктан кыстыкка көһөн кэлэн баран, мэччирэҥ өссө да бүтэ, хата илигинэ, эбэбит сүөгэй ытыйан, арыы буола илигинэ, иһиттэргэ кутан сөрүүн ииҥҥэ сойутар. Ону хаһан баҕарар таһааран килиэби, лэппиэскэни умньаан сиир, бэйэтин туһугар сонун аһылык буолара. Эбэбит ити “көбүөрүн” бэлэмнээн, ытыйан бүттэҕинэ, биһигини ыҥырар: 

– Оҕолоор, манна миэхэ кэлиҥ эрэ, – диирэ.

Биһиги, мэлдьи да кэриэтэ, “дьиэ иччилэрэ”  дьон Мотя биһикки буолабыт, тиийэн аттыгар турунан кэбиһэбит.

– Көбүөр амсатыам, ытыскытын тоһуйуҥ эрэ, – диирэ. Оччоҕо биһиги хаҥас эбэтэр уҥа илиибит ытыһын холбоччу тутан тоһуйабыт.
Ким урут кэлбит инникилиир, ким куоттарбыт иккис буолар. Эбэбит мас хамыйаҕынан ытыспытын толору “көбүөрүн“ түһэрэр, биһиги онтубутун, билигин оҕолор мороженайы салаан сииллэринии, ытыспытыттан салаан кэбиһэбит.

Эбэм мин ытыспын ылан сирийэн көрөр уонна туппахтыыр, уонна маннык этэрин билигин да умна иликпин: 

– Оҕом тарбахтара модьулар, ытыстара кэтиттэр, халыҥнар – үчүгэй тутуулаах киһи буолуо эбээт, – диэн ыралыыра.
Ол ыра санаа туолбатаҕа, мин тутуу үлэһитэ буолбатаҕым, олоҕум атын хайысханан салаллыбыта. Институту бүтэриэхпиттэн ыла олоҕум орто звено тэрийэр, салайар үлэҕэ анаммыта. Олоҕум устата ханнык да үлэҕэ дьонтон, коллективтан сирдэрбэккэ үлэлээбиппинэн, “син олоҕум сөбүгэр аастаҕа”  диэн бүтэн эрэр олохпуттан хомойо, кэмсинэ санаабаппын.

Оттон Мотя, – Мотрена Никоновна үйэтин биэс уонтан тахса сылын холкуоска, сопхуоска ыанньыксыттаан мэлдьи хайҕалга сылдьыбыта, ол да иһин үлэҕэ ситиһиилэрин бэлиэтээн, Горнай оройуонун Бочуоттаах гражданина ааты иҥэрбиттэрэ.
Билигин да олоҕун сүөһү үлэтиттэн араара илик, чугас дьонугар-сэргэтигэр тылынан-өһүнэн да, сүөһүтүн үүтүнэн, этинэн да көмөлөһө олорор.

Онон Максимовтар ааттарын киэргэппит биир бастакы киһилэриттэн кини аата мэлдьи инники күөҥҥэ ааттаныан ааттанар.

===== Аҕам Уйбаан туһунан аҕыйах тыл =====

Аҕабын аан бастакы өйдөөн хаалбыт түгэним маннык: кини биирдэ Ньыыкан күөлүгэр илим көрө киирэргэ тэриннэ, мин бэйэбин киһи баарынан билинэн эккирэтэргэ соруннум. Ону аҕам сөбүлээбэтэ быһыылаах, оттон мин хайаан да батыһар  санаабын ыһыктыбаппын, атахпынан сири битийэ-битийэ  ытаан бардым. Киһим тулуйбата, аһынна да быһыылаах, миигин ылан көхсүгэр сүктэ уонна: “Үчүгэйдик моонньубуттан тутус”, – диэтэ. Уҥа илиитигэр тымтайын тутта. Тыы турар сирэ чугас. Миигин ууттан чугас чуурка мас сытарыгар: “Манна олор, ууга чугаһаама”, – диэтэ. Тыыга олорон икки илими бэрт түргэнник көрөн, соболорун, мундуларын арааран тымтайыгар угаттаата. Балыкпыт тымтайы улахан ортотунан (билигин сыаналаатахха 12-15 килограмм) буолбут. Төннөрбүтүгэр үчүгэйдик балыктаспыт киһи курдук сананан, дьиэбэр бэйэм батыһан кэллим, аҕам тымтайдаах балыгын көхсүгэр уурунна. 

Онтон иккис түбэлтэ эһиилигэр этэ, биир сарсыарда күн үчүгэйдик тыкпытын кэннэ уһуктубутум, дьон хайы-сахха туран, үлэлэригэр баран хаалбыттар, эбэбит уонна ийэм оһох, остуол икки ардыгар сарсыардааҥы түбүктэригэр сылдьаллар. 
Онтон тураары орон сыҥаһатыгар олоро биэрэн, таҥнаары сири көрбүтүм, 5-6 кус сытар эбит. Бултаммыт кустары аан бастаан көрөн олус үөрдүм. Барахсаттар эриэккэс үчүгэй ойуулаах төбөлөөхтөр, сорохторун атахтара бороҥ, сорохторо араҕас, кынаттарыгар чээлэй күөх кыбытыы куорсуннаах көҕөн, чөркөй атыырдара буолаллар эбит. Атыыр көҕөн баттаҕа чээлэй күөх, мороду баттаҕа оһуор ойуу, туой бас – кытархай эмэх дьүһүннээх буолаллар эбит. Халба барахсан тумса лаппаакы курдук кэтит. Онон араас боруода көтөр, кус бэйэлэрин атыттартан ураты ойууларынан, кырааскаларынан, дьүһүннэринэн араастаһаллар эбит.

Ити аҕам түүн дурдаҕа хонон олорон бултаабыт кустарын миигин үөрдээри оронум  аттыгар тэлгэтэн баран үлэлии баран хаалбыт.
Күһүн сир тоҥуутугар, хаар түһүүтүн саҕана, быһыттаан куобахха сохсо иитэллэр этэ. Арыт мин аҕам Уйбаан, ардыгар Мотя аҕата Ньыыкан сохсо кэрийэ бараллар. Дьэ бу күн Мотя биһикки харахпыт суолтан арахпат.

Иннигэр уонна кэннигэр куобахтарын сүгэһэрдэнэн иһэр киһи ойууртан кылбаҥнаан тахсан кэллэр эрэ, ураатыы-ураатыы буут быстарынан утары сырсабыт уонна ким куоппут бэйэтэ  сөбүлүүрүнэн  кылбаа маҥан ыраас куобаҕы, оттон куоттарбыт ситэ кылбайа илик  куобахха тиксэн, үөрэн-көтөн, бэйэбит эмиэ бултуйбукка холонон, дьоммутун үөрдэрбит. 

Сэрии иннинээҕи күһүн оҕолор бары үөрэхтэрэ саҕаланан, дьиэҕэ улахан оҕо мин – 6 саастаах киһи, Софрон 3 саастаах, Еля 2-лээх хааллыбыт. Онон “бас-көс” киһи мин буоллум. 

Күһүн хаар түһэрэ чугаһаан турар кэмэ. Аҕам биирдэ киэһэлик миэхэ эттэ: “Эн, тоойуом улахан киһи буоллаҕыҥ дии, онон мантан антах бэйэҥ бултуоххун баҕараҕын дуо?” – диэтэ. Мин үөрдүм: “Баҕарабын”, – диэтим. Аҕам миигин: “Чэ, оччоҕо барыс”, – диэтэ. Кыстыкпыт арҕаа суолунан барбахтаан иһэн, аны хоту диэки “Коммуна” холкуоска сылдьыһар дьоҕус ыллык арахсар. Ити суолунан кыратык  ойуурга киирэн истэххэ, аҕам икки хандаа туһаҕы ииппит. Ону миэхэ көрдөртөөтө уонна: “Сарсыҥҥыттан ыла ити туһахтарынан куобах бултуоҥ” , – диэтэ. 

Сарсыныгар туран чэйдээтим да туһахтарбын көрө бардым. Бастакы хандаам тыытыллыбатах, онтон иккиспэр тиийбитим – куобах киэнэ талыыта иҥнэн баран арыт-арыт үөһэ-аллара тэбиэккэлэнэр. Мин олус үөрэн сүүрэн тиийдим да, араара охсон тыыннаахтыы дьиэбэр илдьэн, дьоммун үөрдүөхпүн баҕардым. 

Куобахпын чанчыгыттан тутан туран хандаатыттан туһахпын хостоон араара сатаан эрдэхпинэ, куобаҕым түүрүллэ түстэ да, икки кэлин атахтарынан миигин искэ тэптэ. Иһим “аһый” гына түстэ, саҥа сиидэс  ырбааҕым тыаһа «тыырк” гынна да, мин соһуйан да, иһим ыарыытыттан да, тиэрэ баран түстүм. Ол охтон иһэн көрдөхпүнэ, куобаҕым кый үөһэ кылбас-кылбас гынна, арыт үөһэ, арыт аллара, сиргэ тиийиэхчэ буолан иһэн эмиэ үөһэ быраҕыллан кылбас гына түһэр, үөһэ-аллара биэтэҥниир. Дьэ абалаах булт буолла. Бэйэм хайдах да кыайбат булпар түбэспиппин.

Ытыы-ытыы дьиэбэр тэбинэн тиийдим. Ийэм, эбэм соһуйдулар, куттаннылар. Туох быһылаан буолбутун мин барытын кэпсээтим. Дьонум аһыннылар, уоскуттулар. Онтон били миэхэ кыайтарбатах булпутугар ийэм барыста. Аара биир үчүгэй мутугу булла. Кэллибит. Мин сэрэнэбин, ыраах тохтоотум. Ийэм куобахха чугаһаата, куобахпыт ылла да, үөһэ-аллара тэбиэлэнэн барда. Ол икки ардыгар арыт тохтуу түһэр, бу түгэҥҥэ ийэм мутугунан төбөҕө охсон кэбистэ. Куобах “налыс” гынна. Дьэ, онтон хандааны таҥнары баттаан, мин эмиэ баттаатым, туһахтан босхолоон, дьоһуннук бултуйбут курдук сананан дьиэбитигэр тиийдибит. 

Сотору тымныы улаатта, хаар түстэ. Күөллэр муустара тоҥно. Дьиэ таһыгар мин соҕотох сылдьабын, тэһийбэккэ күөлгэ тиийэбин. Сиргэ хаар чараас, күөлгэ тыал үрбүт сиригэр мууһа дьэҥкир. Мин кытылга мууһу маһынан  алдьатабын уонна күөл халтаҥ мууһугар “курулата” (сүүрдэ) оонньуубун. Сороҕор бырахпыт мууһум күөлүм ортотугар чугаһыыр. Ол сылдьан, арай күөлүм соҕуруу кытылыттан чугас өлөҥ оттор, дулҕалар нөҥүө өттүлэригэр кыра тоҥмотох уу ордубут эбит. Онно биир кус умсан тахсар, аһыы сылдьар эбит. Мин бултаһарга сананным. Күөлү илин кытылынан кыйа сүүрэн били кустаах ойбоҥҥо чугаһаатым. Кытылтан чугас, быһыыта сүүрбэччэ хаамыы быһыылаах. Куһум көппөт эбит. Ойбонтон үүрэн таһаараарыбын төттөрү-таары сүүрэлиибин, хаһыытыыбын. Куһум төттөрү-таары устар, умсан да ылар, ойбонуттан тахсар санаата суох. 

Мин тыаттан көтөх муҥунан мутугу мунньан кэллим уонна кустаах ойбоҥҥо мээнэ тамныы турдум. Куһум тулуйбата, муус үрдүгэр охсунан таҕыста. Мин ойбонуттан үүрээри өссө тамныыбын.

Бу сырыыга кыратык таптым, куһум хоту кытыл дулҕаларыгар киирэн хаалла. Мин кэлбит кытылбынан төттөрү сүүрэн тиийэн, дулҕа быыһыгар кирийэн саспыт куһу саба баттаан, тутан ыллым.  Онтум биир кыната соһулла сылдьар хойобуллаабыт атыыр көҕөн хаалбыт эбит.

Булпун ийэлээх эбэбэр киллэрэн туттаран кэбистим. Дьонум мин бултуйбуппун олус хайҕаатылар даҕаны, сэмэлээтилэр даҕаны.
Кус барбытын кэннэ кустаабыт киһи – үчүгэй булчут буолуор сөп эбит. Оттон чараас мууска киирэн булду эккирэтэ сылдьар олус оттомо суох – кутталлаах сырыы эбит.

Мин аан бастакы булка сыһыаннаах сырыыларым били аҕам барахсан куобахха ииппит икки хандаа туһаҕыттан саҕаламмыта.
Онтон ыла куобаҕы уонна куһу саанан бултуур ньымаларын улаатан иһэн баһылаабытым. Ол эрээри, үлүһүйэн элбэх куобаҕы эбэтэр куһу өлөрүөхпүн санаам буолбат. Күҥҥэ 4-5 өлөрдөхпүнэ “түксү ” диэн төннөн хаалааччыбын.

===== Иэдээннээх сэрии саҕаланна =====

Холкуоска үлэ-хамнас олус үчүгэйдик  сайдар суолун булан, олоҕун оҥостон, сэниэлэнэн эрдэҕинэ, ньиэмэс сэриинэн киирбитэ. Аҕаларбыт Никон, Иван, абаҕабыт Дмитрий бэйэлэрин икки ардыларыгар сэрэхтээх кэм кэлбитин дьүүллэһэллэр быһыылаах, ону биһиги истибэппит. 

Арай ийэлэрбит Мария, Евдокия, эбэбит Мотрена арыт биһиги истэрбитигэр кэпсэтэллэр. Олус улахан, олус күүстээх өстөөх түспүт. Ураты улахан хаан тохтуулаах сэрии саҕаламмыт, ол да буоллар Улуу Сталин, бассабыык баартыйа салалталарынан сэбиэскэй норуот, Кыһыл Армия хайаан да кыайыаҕа дииллэр...

Никон сааһа элбэх буолан, байыаннай хамыыһыйаҕа ыҥырыллыбата. Биһиги аҕабыт саллаат буолуон доруобуйатынан эппиэттээбэт эбит. Онон тохтоппуттар. Дмитрий көрөрүнэн адьас да армияҕа ыҥырыллара сатаммат буолан, “үрүҥ билиэт” биэрбиттэр. Онтон холкуос саамай үлэни кыайа тутар, эдэр, күүһүгэр сылдьар дьоно сэриигэ бардылар. Алаас, ыал аайы ытаһыы, тулаайахсыйыы сабардаата...

1941 сыллаахха саҕаламмыт сэрии аан дойду, судаарыстыбалар, уобаластар, өрөспүүбүлүкэлэр, оройуоннар, нэһилиэктэр, холкуостар, тэрилтэлэр, биирдиилээн ыаллар, биирдиилээн дьоннор, оҕолор олохторун улуу алдьатыылаах холорук (смерч) ааспытыныы тоҕо ытыйбыта, өлүү-сүтүү, эстии, олохторо тэмтэрийбит, тулаайахсыйбыт кырдьаҕастар да, эдэрдэр да олохтон кэбирэхтик  арахсыбыттара. Ордубут өттө дьадайан, тулаайахсыйан, ыарыыга-сүтүүгэ ылларан, олохторо алдьаммыта, үйэлэрэ кылгаабыта.

Итиннэ эбиитин үөһэттэн аллараа сүһүөххэ тиийэ салалта тимир тириини кэппитэ, үлэ-хамнас, олох хаамыыта күүстээх күөмэйинэн, күргүй былаастаах хамаанданан салайыллар буолбута. Ол аччык-ырыган үлэһит дьон ис туругун эмиэ иэдэппитэ. Боростуой холкуостаах оройуонтан боломуочунай эбэтэр НКВД сотруднига кэлбит сураҕын иһиттэҕинэ, эрдэттэн дьиксинэ, куттана сылдьар буолбута.

Холкуостаах биир күнү бэйэтин дьиэтээҕи кыһалҕатын оҥосторго көҥүл ылара да, сынньалаҥ күн диэн уоскуйа түһэрэ көҥүллэммэт этэ. 
Ыалдьар да буоллаҕына, үлэтин тохтоторо сатаммат, ол иһин тулуйа сатаан баран сүһүөхтэрэ уйбакка охтон түстүлэр да, өрүттүбэккэ күн сириттэн күрэммит элбэх этэ.

Холкуос этэ, арыыта, хомуйбут бурдугун сыыһа фроҥҥа ананан, аатыгар эрэ суума харчыга ньылбы хомуллара. Ыал бэйэтин дьиэтин сүөһүтүн, олоҕун кыһалҕатыгар атыылаан харчы оҥосторо, эт гынан айаҕар туттара бобуллан, күүстэрин таһынан байыаннай нолуоктарга сүөһүлүүн-астыын тоҕо сүөкэнэрэ. Хоргуйан, бэйэтин сүөһүтүн өлөрөн сиэбитэ билиннэҕинэ, сууттанан күһэлүҥ үлэҕэ, ардыгар хаайыыга тиийэ ууруллара.

Бу сэрии мин олохпун эмиэ тэмтэриппитэ. Кыһын сыл бүтүүтүгэр аҕыс сааспын туолуохтаах киһи буолан, оскуолаҕа киирээччилэргэ суруйбуттара. Сайын баранан киирэн барда, үөрэх саҕаланара уонча эрэ хонук хаалла. 

Дьиэҕэ дьүүллэһэллэр: 

– Дьөгүөр оройуоҥҥа (ол аата Бэрдьигэстээххэ) ийэлээх киһи эбээт, үөрэнэр кэмигэр ийэтигэр олорон үөрэниэ буоллаҕа дии. Мантан сэттэ саастаах оҕо хантан кыайан сылдьыай, суолга охтон хаалыа, кыһын үлүйэн өлүө. Кыһыҥҥы, сайыҥҥы каникулларыгар манна дьиэтигэр кэлиэ буоллаҕа, Бороскуобуйа да онно сөбүлэспитэ, – диэн буолан таҕыста.

Мин Бэрдьигэстээххэ Матвеева Парасковья диэн балыыһаҕа ньээҥкэнэн үлэлиир дьахтар биһиэхэ – Максимовтарга кэлэн ону-маны ийэбин кытта иккиэйэҕин кэпсэтэллэрин көрөр этим. Ийэм Дьэбдьиэй: 

– Хата ньаадьым Бороскуобуйа кэһиитин чэй, саахар, кэмпиэт аҕалбыт, – диэн, үчүгэй чугас аймаҕа  кэлэн билсэн ааспытын курдук кэпсиирэ. 

Онтубут баара атын истээх, мин туспар “куомуннаһан” кэпсэтии саҕаламмыт эбит. Үөрэх саҕаланна, балаҕан ыйын 1 күнүгэр миигин Яковы, Мотяны кытта Бэрдьигэстээххэ оскуолаҕа ыыттылар. Биһиги бөһүөлэкпититтэн ити биэс, баҕар алта да биэрэстэ буолуор сөп сир.
Дьонум хаамаллара, ыксыыллара сүрдээх. Мин сиппэппин, оччоҕо Яков, арыт Мотя илиибиттэн сиэтэллэр, арыт иккиэн тэҥҥэ сиэтэн дэллэритэллэр.

Мин сүктэриэхпин баҕарабын. Оччоҕо Яков этэр: 

– Бачча улахан оскуолаҕа үөрэнэр уол убайыгар сүктэрэн кэлбит диэн бииргэ үөрэнэр кылааһыҥ оҕолоро, быыкайкаан кыргыттар күлүү гыныахтара, пахай даҕаны, – диир.

Дьэ, эрэй бөҕөнөн оскуолаҕа тиийдибит.

Убайым оҕо бөҕө толору олорбут кылааһыгар киллэрэн: 

– Бу мин быраатым Максимов Дьөгүөр үөрэнэ кэллэ, – диэтэ да, бэйэтэ кылааһыгар элэс гынан хаалла.
Учууталбыт, билигин сэрэйэ саныырбынан, Елена Дмитриевна Новикова буолуохтаах, бэйэтин остуолуттан чугас турар паартаҕа Голованенко Юраны кытта олохтоото.

Дьэ онтон уруок саҕаланан, ким аата, араспаанньата кимин, сааһа төһөтүн, хантан кэлбитин ыйытар уонна сурунаалга суруйар быһыылаах.

Онтон перемена кэллэ. Иккис, үһүс, төрдүс уруоктар, онно учууталбыт буукубалары, 1-5-кэ тиийэ ахсааны аахтаран тургуталаан көрөр быһыылаах. Үксүн оҕолор чобуотук эппиэттэһэллэр. Оттон ордук кыргыттар сурук, буукуба дьыалатыгар мөлтөһүөр дьон буоллулар.
Ый кэриҥэ мин төһө да эрэйдэннэрбин, “Кыһылтан” сылдьан үөрэнним. Онтон алтынньыга хаар түстэ, тымныы бөҕө. Биир сарсыарда биһигини кытта ийэбит Дьэбдьиэй барыста: табах, туус, испиискэ атыылаһар наадалаах этэ. 

Үөрэх бүтүүтүгэр мин оскуолаттан сүүрэн тахсыбытым, хата оскуола таһыгар ийэм сылдьар эбит, миигин күүппүт. “Тоойуом, билигин ньаадьыбар Бороскуобуйаҕа киирэн чэйдээн барыахпыт”, – диэтэ. Мин испэр туох эрэ кутталлаах түгэн үөскээн эрэрин сэрэйэбин да, батыстым. Дьиэлээх хотун биир-икки сааһын быыһыгар сылдьар уол оҕолоох. Онто батыһа сылдьар.

Остуолга арыылаах килиэп, саахар, самовар туруорда уонна: “Олорон чэйдээҥ” – диэтэ. Бу олорон кэпсэтиилэрин дириҥэтэн бардылар. Мин ийэм Дьэбдьиэй: “Бу Дьөгүөрү мантах антах эйиэхэ дьиэлээтэххэ сөп буолсу. Эчи бу дьүһүннээх кыра киһи Кыһылтан кыайан үөрэнэрэ кыаллыбат суол”, – диир.

Бороскуобуйа: “Чэ хааллын ээ, хата манна оҕо көрсөн көмөлөһүө, үрдүттэн олорон үөрэниэ буоллаҕа. Баҕар, эн билигин барар буоллаххына хааллын даҕаны”, – диэтэ.

Мин ыксаатым, өһүргэнним, бэргэһэм, сонум дуомнарын хомуйа туттум да, дьиэм диэки төрүт буор дойдубар хайыһан, Сэргэлээх диэки түһүнэн кэбистим. Кэннибиттэн ийэм саҥата: “Тохтоо тоойуом, куттаныма, ити өскүөрүтүн кэпсэтии дии”, – иһиллэр.
Мин баар-суох таптыыр ийэм итинник миигин уган биэрэр кэпсэтиини ыыппытыттан олус хоргуттум, дьиэбитигэр тиийиэхпитигэр диэри марылаччы ытыы истим.

Онтон Өктөөп бырааһынньыга буолла, хаар халыҥаан мин бачча ыраах, бачча тымныыга оскуолабар кэлэрим кыайтарыа суох.
Биирдэ ийэм, аҕам, эбэм буоланнар миигин кытта дьоһуннаахтык кэпсэттилэр.

– Ити Бороскуобуйа – эйигин төрөппүт дьиҥнээх ийэҥ. Эн киниттэн куттаныма. Бэйэ-бэйэҕитин бииргэ олорон үчүгэйдик билсиһиэххит, үөрэнсиэххит буоллаҕа. Биһиги эйигин иитии оҕонон     олорор оҕо эрдэххинэ ылбыппыт. Билигин улахан сэрии, мантан антах биһиги холкуос дьоно хайдах-туох буолан иһэрбит биллибэт. Эн ийэҥ Бороскуобуйа балыыһа үлэһитэ килиэпкэ, саахарга, чэйгэ, тууска нуорманан толуон ылан аһылыга син быстыбат. Оскуолаҥ ийэҥ дьиэтиттэн олус чугас. Онон киһи суолга тоҥо сатыыр сирэ буолбатах. 

Биир, икки ыйынан үөрэнэн хааллаххына, хата биһиэхэ кэлиэххин дьулайар буолуоҥ. Биһиги эн үчүгэйдик үөрэнэн, улаатан, ситтэххинэ ситэри быыссай үөрэхтээх хамыһаар киһи буолаарай диэн санааттан ити ийэҕэр олордон, үөрэхтээх киһи оҥоро сатыыбыт. Кэлин улааттаххына бэйэҥ да сөбүлэһиэҥ эбээт, – дииллэр.

Мин саҥарбаппын, иһим өһүргэнэн “буһа” олорор, ытаан сыҥсыйабын. Санаабар үөрэхтээх хамыһаар киһи буолар, кырдьык да үчүгэй буолуох эбит, ол эрэн итини мин мэйиим кыайара саарбах.

Онтон Бороскуобуйа ити эппит тылларын ырыта санаатахха, миигин үөрэхтээх киһи оҥоруохтааҕар хата оҕо көрөөччү, дьиэ үлэһитэ, сорук-боллур оҥостор тыллаах-өстөөх, ол иһин: “Кэлэн олордун ээ, хата оҕо көрсүө”, – диэтэҕэ үһү. Үлэһити, чаҕары, сорук-боллуру суолтан тутан ыллаҕа, эчи чэпчэкитин, боростуойун.

Оҕо оскуолаҕа үөрэниэхтээх, баҕар-баҕарыма – үөрэнэртэн куотуммаккын. Эчи маннык хабараан тымныылар сабардаан турдахтарына, дьиэбиттэн  Кыһылтан алта биэрэстэ сири сарсыарда хараҥаҕа тура охсон, онтон үөрэх кэнниттэн хараҥаҕа тоҥон чоочугураан кэлэр бэйэтин туһугар өлүүлээх сырыы буолууһу.

Өктөөп кэнниттэн ийэм эмиэ Бэрдьигэстээххэ кэлистэ, күнүскү чэйгэ эмиэ Бороскуобуйаҕа батыһыннаран аҕалла, чэйдии олорон: 

– Чэ, ньаадьым, бу оҕоҕун тут, сүрэххэр, дууһаҕар чугаһаттаххына, бэйэтэ да чугаһыа, хаан-уруу киһи буоллаҕа дии, – диэтэ.
Бороскуобуйа онуоха: 

– Эһиги бу уолу мээнэ атаахтык иитэҥҥит, мин санаабар олус өһөс, кэдэрги санаалаах уол быһыылаах. Кэдэрги барбытын көннөрө сатаан көрдөххө сатаныыһы... – диир.  

Мин төһө да өһүргэнэ иһиттэрбин саҥата суох хааллым. Түүн уубар былдьатыахпар диэри, дьылҕам, олоҕум, оҕо сааһым маннык хомолтолоохтук быстыбытыттан ытыы, сыҥыргыы сытан утуйан хаалбыппын. Дьэ, үөрэх гранит тааһын кэбийии саҕаланыыта итинник буолбута...

2007 сыл, ыам, бэс, от ыйдарыгар сурулунна.
&lt;/div&gt;
[[Категория:Ильин Егор Михайлович]]
[[Категория:Ахтыылар]]
[[Категория:2024 сыл айымньылара]]</text>
      <sha1>q7i4pncnk984nebwmyvy5k65g8mq8pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/15</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2604</id>
    <revision>
      <id>10269</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбатах */ &quot;3. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия Федерацията дьаһайар итиэннэ Россия Федерациятын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас дьаһайар эйгэтигэр Россия Федерациятын боломуочуйатын чэрчитин таһынан судаарыстыбаннай былааһынан бүтүннүүтүнэн толору туһанар...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>10269</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2808" sha1="tsv83xewg9d94wbbtc3dexe7gotw54e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия Федерацията дьаһайар итиэннэ Россия Федерациятын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас дьаһайар эйгэтигэр Россия Федерациятын боломуочуйатын чэрчитин таһынан судаарыстыбаннай былааһынан бүтүннүүтүнэн толору туһанар.

==== 38 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһайыытыгар киирэллэр:

1) Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун ылыныы, онно уларытыыны уонна эбиини киллэрии;

2) Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тутула, сабардыыр сирэ, анал туруга;

3) Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
тиһигэ, ону тэрийии уонна үлэлэтии бэрээдэгэ;

4) Саха Өрөспүүбүлүкэтин омук-судаарыстыба быһыытынан анал
туругун көмүскээһин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун
тутуһуннарыы;

5) Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннара;

6) олоххо-дьаһахха, экэниэмикэҕэ, демографияҕа уонна тулалыыр
айылҕа эйгэтигэр туһаайыллыбыт бэлиитикэни быһаарыы уонна ыытыы;

7) сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин
судаарыстыбаннай бас билиитин салайыы уонна дьаһайыы; сири, сир аннын,
уу уонна айылҕа атын туһалыыр кыаҕын баһылааһын, туһаныы уонна
дьаһайыы боппуруостарын быһаарыы;

8) Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн оҥоруу уонна
бигэргэтии, өрөспүүбүлүкэ түһээнин уонна хомуурун олохтооһун; чопчу
сыаллаах пуондалары, ол иһигэр олох-дьаһах көмүскэлэ уонна Хоту дойду
төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын сайыннарыы пуондаларын
тэрийии;

9) Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын төрүт
сирдэрин-уоттарын уонна үгэс буолбут олохторун көмүскээһин;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tsv83xewg9d94wbbtc3dexe7gotw54e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10270</id>
      <parentid>10269</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */</comment>
      <origin>10270</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2808" sha1="p100in1nw94nefufsidrwmmqp2mtmb0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Россия Федерацията дьаһайар итиэннэ Россия Федерациятын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас дьаһайар эйгэтигэр Россия Федерациятын боломуочуйатын чэрчитин таһынан судаарыстыбаннай былааһынан бүтүннүүтүнэн толору туһанар.

==== 38 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһайыытыгар киирэллэр:

1) Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун ылыныы, онно уларытыыны уонна эбиини киллэрии;

2) Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тутула, сабардыыр сирэ, анал туруга;

3) Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
тиһигэ, ону тэрийии уонна үлэлэтии бэрээдэгэ;

4) Саха Өрөспүүбүлүкэтин омук-судаарыстыба быһыытынан анал
туругун көмүскээһин уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонун
тутуһуннарыы;

5) Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннара;

6) олоххо-дьаһахха, экэниэмикэҕэ, демографияҕа уонна тулалыыр
айылҕа эйгэтигэр туһаайыллыбыт бэлиитикэни быһаарыы уонна ыытыы;

7) сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин
судаарыстыбаннай бас билиитин салайыы уонна дьаһайыы; сири, сир аннын,
уу уонна айылҕа атын туһалыыр кыаҕын баһылааһын, туһаныы уонна
дьаһайыы боппуруостарын быһаарыы;

8) Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн оҥоруу уонна
бигэргэтии, өрөспүүбүлүкэ түһээнин уонна хомуурун олохтооһун; чопчу
сыаллаах пуондалары, ол иһигэр олох-дьаһах көмүскэлэ уонна Хоту дойду
төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын сайыннарыы пуондаларын
тэрийии;

9) Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын төрүт
сирдэрин-уоттарын уонна үгэс буолбут олохторун көмүскээһин;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p100in1nw94nefufsidrwmmqp2mtmb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/16</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2605</id>
    <revision>
      <id>10271</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+38</comment>
      <origin>10271</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2798" sha1="gkqmjsqx1l4qgft3hd7y5q5awf2fded" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;10) бырамыысыланнаһы, тыа хаһаайыстыбатын, олорор дьиэкоммунальнай хаһаайыстыбаны, эргиэни, дьон аһыыр тэрилтэлэрин, дьонсэргэ олоҕун-дьаһаҕын хааччыйыыны, элбэх үп угуллар тутууларын, олорор
дьиэ тутуутун, дьон олорор сирин тупсарыыны, суол тутуутун, тырааныспары
салайыы;

11) иитии, үөрэх, наука, култуура, доруобуйа харыстабылын тиһигин
салайыы, ол иһигэр киэҥник тарҕаммыт хаачыстыбалаах медицинскэй көмөнү
оҥорууну хааччыйыы, уопсастыба чэгиэн туругун чөл хаалларыы уонна
бөҕөргөтүү, чөл олоҕу тутуһарга усулуобуйаны тэрийии, гражданнар
бэйэлэрин доруобуйаларыгар эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар
култуураларын олохтооһун; физическэй култуураны уонна спорду, ыччат
бэлиитикэтин, социальнай хааччыйыыны киллэрэн туран социальнай
көмүскэли салайыы; үйэтитиллэр докумуону, история уонна култуура
өйдөбүнньүгүн харыстааһын;

12) судаарыстыбаннай былаас уорганнарын уонна олохтоох
салайыныыны тэрийии боппуруостарын быраабынан сүрүннээһин, сууттары
уонна үп-кирэдьиит учреждениеларын тэрийии;

13) федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн омук дойдуларын кытта
экэниэмикэҕэ, наукаҕа, култуураҕа тас сибээһи олохтооһун;

14) Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
кытта сөбүлэһиннэрэн аан дойдутааҕы тэрилтэлэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
бэрэстэбиитэллээх буолуута;

15) Россия Федерациятын дьаһайыытын, Россия Федерациятын уонна
Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас дьаһайар эйгэтигэр Россия Федерациятын
судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын боломуочуйаларын чэрчитигэр
киирбэт атын боппуруостар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gkqmjsqx1l4qgft3hd7y5q5awf2fded</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10272</id>
      <parentid>10271</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */ +39</comment>
      <origin>10272</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3074" sha1="r6r11guu7vabokh0vfg7y27ddlxh4i5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;10) бырамыысыланнаһы, тыа хаһаайыстыбатын, олорор дьиэкоммунальнай хаһаайыстыбаны, эргиэни, дьон аһыыр тэрилтэлэрин, дьонсэргэ олоҕун-дьаһаҕын хааччыйыыны, элбэх үп угуллар тутууларын, олорор
дьиэ тутуутун, дьон олорор сирин тупсарыыны, суол тутуутун, тырааныспары
салайыы;

11) иитии, үөрэх, наука, култуура, доруобуйа харыстабылын тиһигин
салайыы, ол иһигэр киэҥник тарҕаммыт хаачыстыбалаах медицинскэй көмөнү
оҥорууну хааччыйыы, уопсастыба чэгиэн туругун чөл хаалларыы уонна
бөҕөргөтүү, чөл олоҕу тутуһарга усулуобуйаны тэрийии, гражданнар
бэйэлэрин доруобуйаларыгар эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар
култуураларын олохтооһун; физическэй култуураны уонна спорду, ыччат
бэлиитикэтин, социальнай хааччыйыыны киллэрэн туран социальнай
көмүскэли салайыы; үйэтитиллэр докумуону, история уонна култуура
өйдөбүнньүгүн харыстааһын;

12) судаарыстыбаннай былаас уорганнарын уонна олохтоох
салайыныыны тэрийии боппуруостарын быраабынан сүрүннээһин, сууттары
уонна үп-кирэдьиит учреждениеларын тэрийии;

13) федеральнай сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн омук дойдуларын кытта
экэниэмикэҕэ, наукаҕа, култуураҕа тас сибээһи олохтооһун;

14) Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
кытта сөбүлэһиннэрэн аан дойдутааҕы тэрилтэлэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
бэрэстэбиитэллээх буолуута;

15) Россия Федерациятын дьаһайыытын, Россия Федерациятын уонна
Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас дьаһайар эйгэтигэр Россия Федерациятын
судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын боломуочуйаларын чэрчитигэр
киирбэт атын боппуруостар.

==== 39 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бэйэтин бас билэр быраабын сорҕотун баҕа
өттүнэн уонна Федеративнай уонна атын дуогабардарга олоҕуран чопчу&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r6r11guu7vabokh0vfg7y27ddlxh4i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/17</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2606</id>
    <revision>
      <id>10273</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+39</comment>
      <origin>10273</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="452" sha1="91a9xfcr6welyyfvkii2t92ksgxtatm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;болдьоххо Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын федеральнай
уорганнарын дьаһайыыларыгар биэрэр.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия Федерациятын түһэрсэр
дуогабардарыгар кинилэр холбоһуктаах боломуочуйаларын кэрискэтэ
олохтонор.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>91a9xfcr6welyyfvkii2t92ksgxtatm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10274</id>
      <parentid>10273</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+40</comment>
      <origin>10274</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="gkrs9ne62p2s8mhgtc5bitf5682a8ll" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;болдьоххо Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын федеральнай
уорганнарын дьаһайыыларыгар биэрэр.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия Федерациятын түһэрсэр
дуогабардарыгар кинилэр холбоһуктаах боломуочуйаларын кэрискэтэ
олохтонор.

==== 40 ыстатыйа ====
1. Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
икки ардыларыгар дьаһайар эйгэни уонна боломуочуйаны тыырсыы Россия
Федерациятын Конституциятынан, дьаһайар эйгэни уонна боломуочуйаны
тыырсыы туһунан Федеративнай уонна да атын дуогабардарынан оҥоһуллар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
дьаһайар эйгэлэрэ уонна боломуочуйалара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт
сокуонугар бигэргэтиллэллэр.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия Федерациятын кыттыгас
дьаһайар эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннара уонна атын сокуон
суолталаах быраап аакталара олор уопсай тускулларын быһаарар федеральнай
сокуоннарга тирэҕирэн ылыныллаллар.

3. Россия Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас
дьаһайыыга сыһыаннаах боппуруостара Россия Федерациятын
судаарыстыбаннай былааһын уорганнара уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин
судаарыстыбаннай былааһын уорганнара түһэрсэр дуогабардарыгар,
сөбүлэһиилэригэр итиэннэ быһаарыылары сөбүлэһиннэрии, олору толоруу
анал бэрээдэгэр олоҕуран быһаарыллаллар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gkrs9ne62p2s8mhgtc5bitf5682a8ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10275</id>
      <parentid>10274</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <origin>10275</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2755" sha1="esk7zft2q8aaqvxqlllbhi91xqe1zeq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;болдьоххо Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын федеральнай
уорганнарын дьаһайыыларыгар биэрэр.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия Федерациятын түһэрсэр
дуогабардарыгар кинилэр холбоһуктаах боломуочуйаларын кэрискэтэ
олохтонор.

==== 40 ыстатыйа ====
1. Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
икки ардыларыгар дьаһайар эйгэни уонна боломуочуйаны тыырсыы Россия
Федерациятын Конституциятынан, дьаһайар эйгэни уонна боломуочуйаны
тыырсыы туһунан Федеративнай уонна да атын дуогабардарынан оҥоһуллар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
дьаһайар эйгэлэрэ уонна боломуочуйалара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт
сокуонугар бигэргэтиллэллэр.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия Федерациятын кыттыгас
дьаһайар эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннара уонна атын сокуон
суолталаах быраап аакталара олор уопсай тускулларын быһаарар федеральнай
сокуоннарга тирэҕирэн ылыныллаллар.

3. Россия Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас
дьаһайыыга сыһыаннаах боппуруостара Россия Федерациятын
судаарыстыбаннай былааһын уорганнара уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин
судаарыстыбаннай былааһын уорганнара түһэрсэр дуогабардарыгар,
сөбүлэһиилэригэр итиэннэ быһаарыылары сөбүлэһиннэрии, олору толоруу
анал бэрээдэгэр олоҕуран быһаарыллаллар.

==== 41 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуоннара Саха Өрөспүүбүлүкэтин
сабардыыр сиригэр барытыгар быһаччы дьайаллар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>esk7zft2q8aaqvxqlllbhi91xqe1zeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10276</id>
      <parentid>10275</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:21:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */</comment>
      <origin>10276</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2755" sha1="ea61llg4thxr1asvuf2ee7869c4b61d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;болдьоххо Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын федеральнай
уорганнарын дьаһайыыларыгар биэрэр.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия Федерациятын түһэрсэр
дуогабардарыгар кинилэр холбоһуктаах боломуочуйаларын кэрискэтэ
олохтонор.

==== 40 ыстатыйа ====
1. Россия Федерациятын судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
икки ардыларыгар дьаһайар эйгэни уонна боломуочуйаны тыырсыы Россия
Федерациятын Конституциятынан, дьаһайар эйгэни уонна боломуочуйаны
тыырсыы туһунан Федеративнай уонна да атын дуогабардарынан оҥоһуллар.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
дьаһайар эйгэлэрэ уонна боломуочуйалара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт
сокуонугар бигэргэтиллэллэр.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Россия Федерациятын кыттыгас
дьаһайар эйгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннара уонна атын сокуон
суолталаах быраап аакталара олор уопсай тускулларын быһаарар федеральнай
сокуоннарга тирэҕирэн ылыныллаллар.

3. Россия Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас
дьаһайыыга сыһыаннаах боппуруостара Россия Федерациятын
судаарыстыбаннай былааһын уорганнара уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин
судаарыстыбаннай былааһын уорганнара түһэрсэр дуогабардарыгар,
сөбүлэһиилэригэр итиэннэ быһаарыылары сөбүлэһиннэрии, олору толоруу
анал бэрээдэгэр олоҕуран быһаарыллаллар.

==== 41 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сокуоннара Саха Өрөспүүбүлүкэтин
сабардыыр сиригэр барытыгар быһаччы дьайаллар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ea61llg4thxr1asvuf2ee7869c4b61d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/18</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2607</id>
    <revision>
      <id>10277</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+41</comment>
      <origin>10277</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1479" sha1="db4p9dn994jfoounrwfto3hhg2tnmu3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;2. Россия Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас
дьаһайар боппуруостарыгар ылыныллар федеральнай сокуоннар Ил Түмэҥҥэ
эрдэттэн көрүллүөхтээхтэр эбэтэр сокуоҥҥа тирэҕирэн сөбүлэһиннэрэр
бэрээдэгинэн көрүллэллэр.

3. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ федеральнай сокуоннары уонна Россия
Федерациятын атын сокуон суолталаах быраапка олоҕурар аакталарын
дьайыыларын, өскөтүн олор Федеративнай эбэтэр атын дуогабары кэһэр
эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин боломуочуйатын уонна дьаһайар эйгэтин
кэһэн туран ылыныллыбыт буоллахтарына, тохтотор эбэтэр көтүрэр туһунан
боппуруоһу туруорар бырааптаах.

==== 42 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт олохтоох
норуоттарын, итиэннэ өрдөөҕүттэн олохсуйбут нууччалары уонна атын дьону
оннуларынан хаалларыыны уонна барҕардыыны мэктиэлиир.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>db4p9dn994jfoounrwfto3hhg2tnmu3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10278</id>
      <parentid>10277</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */ +42</comment>
      <origin>10278</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2938" sha1="povtpuh109ip5nbhlquzuq2crmn8mum" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;2. Россия Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыттыгас
дьаһайар боппуруостарыгар ылыныллар федеральнай сокуоннар Ил Түмэҥҥэ
эрдэттэн көрүллүөхтээхтэр эбэтэр сокуоҥҥа тирэҕирэн сөбүлэһиннэрэр
бэрээдэгинэн көрүллэллэр.

3. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ федеральнай сокуоннары уонна Россия
Федерациятын атын сокуон суолталаах быраапка олоҕурар аакталарын
дьайыыларын, өскөтүн олор Федеративнай эбэтэр атын дуогабары кэһэр
эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин боломуочуйатын уонна дьаһайар эйгэтин
кэһэн туран ылыныллыбыт буоллахтарына, тохтотор эбэтэр көтүрэр туһунан
боппуруоһу туруорар бырааптаах.

==== 42 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт олохтоох
норуоттарын, итиэннэ өрдөөҕүттэн олохсуйбут нууччалары уонна атын дьону
оннуларынан хаалларыыны уонна барҕардыыны мэктиэлиир.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт олохтоох
норуоттарын уонна Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах
норуоттарын үгэстэрин, култуураларын, сиэрдэрин-туомнарын ытыктаан
туран, кинилэр маннык былдьаммат бырааптарын көмүскүүр уонна
хааччыйар:

1) сокуоҥҥа тирэҕирэн сири уонна айылҕа туһалыыр кыаҕын, ол иһигэр
аҕа ууһунан тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар, бултуур, балыктыыр
сирдэрин баһылыыр уонна туһанар;

2) олохсуйбут тулалыыр айылҕа эйгэтин, ииттинэр дьарыктарын уонна
киһи эт-хаан өттүнэн уратытын аахсан туран олох-дьаһах уонна медицина
тосхолун тэрийэр;

3) симэлитии уонна омугу эһии ханнык баҕарар көрүҥүттэн, ону тэҥэ
омук быһыытынан уратыга, история ытык сиригэр, киһи кутун-сүрүн уонна
киһи илиинэн айбыт култууратын өйдөбүнньүгэр суудайыыттан көмүскүүр.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>povtpuh109ip5nbhlquzuq2crmn8mum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/19</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2608</id>
    <revision>
      <id>10279</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+42</comment>
      <origin>10279</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="o08s9oyw8tzywzu16wmrrc4gyjlb8y2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын бу Төрүт
сокуонунан көрүллүбэтэх бырааптарын олоххо киллэрии бэрээдэгэ уонна
усулуобуйата сокуонунан быһаарыллар.

==== 43 ыстатыйа ====&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o08s9oyw8tzywzu16wmrrc4gyjlb8y2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10280</id>
      <parentid>10279</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+43</comment>
      <origin>10280</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="862" sha1="p8m9bbf7url72rpecspx6obs7y15nsx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын бу Төрүт
сокуонунан көрүллүбэтэх бырааптарын олоххо киллэрии бэрээдэгэ уонна
усулуобуйата сокуонунан быһаарыллар.

==== 43 ыстатыйа ====
Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттара түөлбэлээн
олорор сирдэригэр дьон-сэргэ көҥүл санаатын биллэриитинэн Саха
Өрөспүүбүлүкэтин сокуонунан быһаарыллар анал туруктаах омугунан
дьаһанар-сабардыыр сирдээх тэриллиилэр олохтонуохтарын сөп. 

==== 44 ыстатыйа ====&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p8m9bbf7url72rpecspx6obs7y15nsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10281</id>
      <parentid>10280</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+44</comment>
      <origin>10281</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1503" sha1="b2at0yvjqpisvbufawquzy5bdmoups8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын бу Төрүт
сокуонунан көрүллүбэтэх бырааптарын олоххо киллэрии бэрээдэгэ уонна
усулуобуйата сокуонунан быһаарыллар.

==== 43 ыстатыйа ====
Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттара түөлбэлээн
олорор сирдэригэр дьон-сэргэ көҥүл санаатын биллэриитинэн Саха
Өрөспүүбүлүкэтин сокуонунан быһаарыллар анал туруктаах омугунан
дьаһанар-сабардыыр сирдээх тэриллиилэр олохтонуохтарын сөп. 

==== 44 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сирэ кини элбэх омуктаах бар
дьонун бас билиитэ буолар уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт олохтоох
норуоттара үгэс быһыытынан тарҕанан олорор төрүт-уус сирдэрэ буолар

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сирэ бу Төрүт сокуон ылыныллар
түгэнигэр баар кыраныыссатын чэрчитинэн биир кэлим уонна үллэһиллибэт
буолар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b2at0yvjqpisvbufawquzy5bdmoups8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10282</id>
      <parentid>10281</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <origin>10282</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2410" sha1="pg91vg9kw1fq40kfgt21hgw1ij3uz4s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын бу Төрүт
сокуонунан көрүллүбэтэх бырааптарын олоххо киллэрии бэрээдэгэ уонна
усулуобуйата сокуонунан быһаарыллар.

==== 43 ыстатыйа ====
Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттара түөлбэлээн
олорор сирдэригэр дьон-сэргэ көҥүл санаатын биллэриитинэн Саха
Өрөспүүбүлүкэтин сокуонунан быһаарыллар анал туруктаах омугунан
дьаһанар-сабардыыр сирдээх тэриллиилэр олохтонуохтарын сөп. 

==== 44 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сирэ кини элбэх омуктаах бар
дьонун бас билиитэ буолар уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт олохтоох
норуоттара үгэс быһыытынан тарҕанан олорор төрүт-уус сирдэрэ буолар

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сирэ бу Төрүт сокуон ылыныллар
түгэнигэр баар кыраныыссатын чэрчитинэн биир кэлим уонна үллэһиллибэт
буолар.

==== 45 ыстатыйа ====
2. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ маннык дьаһанар-сабардыыр сирдээх
араарыллыылартан турар: улуустар (оройуоннар) – Абый, Алдан, Аллайыаха,
Амма, Анаабыр, Булуҥ, Үөһээ Бүлүү, Верхоянскай, Үөһээ Халыма, Бүлүү,
Горнай, Эдьигээн, Кэбээйи, Ленскэй, Мэҥэ Хаҥалас, Мирнэй, Муома, Нам,
Нерюнгри, Аллараа Халыма, Ньурба, Өймөкөөн, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Орто
Халыма, Сунтаар, Таатта, Томпо, Уус Алдан, Уус Маайа, Усуйаана, Хаҥалас,
Чурапчы, Эбээн Бытантай; өрөспүүбүлүкэ таһымынан суолталаах Дьокуускай
куорат.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pg91vg9kw1fq40kfgt21hgw1ij3uz4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10284</id>
      <parentid>10282</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */</comment>
      <origin>10284</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2410" sha1="b7v29uvng4pvou67awfu7mqengfqaml" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын бу Төрүт
сокуонунан көрүллүбэтэх бырааптарын олоххо киллэрии бэрээдэгэ уонна
усулуобуйата сокуонунан быһаарыллар.

==== 43 ыстатыйа ====
Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттара түөлбэлээн
олорор сирдэригэр дьон-сэргэ көҥүл санаатын биллэриитинэн Саха
Өрөспүүбүлүкэтин сокуонунан быһаарыллар анал туруктаах омугунан
дьаһанар-сабардыыр сирдээх тэриллиилэр олохтонуохтарын сөп. 

==== 44 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сирэ кини элбэх омуктаах бар
дьонун бас билиитэ буолар уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүт олохтоох
норуоттара үгэс быһыытынан тарҕанан олорор төрүт-уус сирдэрэ буолар

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сирэ бу Төрүт сокуон ылыныллар
түгэнигэр баар кыраныыссатын чэрчитинэн биир кэлим уонна үллэһиллибэт
буолар.

==== 45 ыстатыйа ====
2. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ маннык дьаһанар-сабардыыр сирдээх
араарыллыылартан турар: улуустар (оройуоннар) – Абый, Алдан, Аллайыаха,
Амма, Анаабыр, Булуҥ, Үөһээ Бүлүү, Верхоянскай, Үөһээ Халыма, Бүлүү,
Горнай, Эдьигээн, Кэбээйи, Ленскэй, Мэҥэ Хаҥалас, Мирнэй, Муома, Нам,
Нерюнгри, Аллараа Халыма, Ньурба, Өймөкөөн, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Орто
Халыма, Сунтаар, Таатта, Томпо, Уус Алдан, Уус Маайа, Усуйаана, Хаҥалас,
Чурапчы, Эбээн Бытантай; өрөспүүбүлүкэ таһымынан суолталаах Дьокуускай
куорат.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b7v29uvng4pvou67awfu7mqengfqaml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/20</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2609</id>
    <revision>
      <id>10283</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+45</comment>
      <origin>10283</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="b41e0fgatic6y7kcqci3177uhj0wwtr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Улуус уонна оройуон диэн ааттар тэҥ суолталаахтар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b41e0fgatic6y7kcqci3177uhj0wwtr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10285</id>
      <parentid>10283</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+46</comment>
      <origin>10285</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="553" sha1="pr7astqjpzofkke01npd0xofyu6yxab" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Улуус уонна оройуон диэн ааттар тэҥ суолталаахтар.

==== 46 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тылларынан саха тыла
уонна нуучча тыла буолаллар. Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах
норуоттарын тыллара кинилэр түөлбэлээн олорор сирдэригэр дьиҥ таһымнаах
тылларынан буолаллар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pr7astqjpzofkke01npd0xofyu6yxab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10286</id>
      <parentid>10285</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */ +47</comment>
      <origin>10286</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2865" sha1="ozonw0gz6e3502t2kmkta75e4t2ggtf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;3. Улуус уонна оройуон диэн ааттар тэҥ суолталаахтар.

==== 46 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай тылларынан саха тыла
уонна нуучча тыла буолаллар. Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах
норуоттарын тыллара кинилэр түөлбэлээн олорор сирдэригэр дьиҥ таһымнаах
тылларынан буолаллар.

==== 47 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Судаарыстыбаннай дьаралыктаах,
Судаарыстыбаннай былаахтаах уонна Судаарыстыбаннай өрөгөй ырыалаах.

2. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай дьаралыгынан төгүрүк
күн – куйах кыһамыгар сэттэ ромб курдук кристаллыы көрүҥнээх
фигуралардаах омук үгэс буолбут киэргэлинэн итиэннэ «Республика Саха
(Якутия)» уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтэ» диэн суруктарынан тулаламмыт
төгүрүмтэ буолар, ол ортотугар Өлүөнэ өрүс тааска уруһуйдарыттан
ылыллыбыт былаахтаах былыргы аттаах киһи ойууламмыт.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай дьаралыгын өҥнөөх
ойуутугар күн үрүҥ көмүстүҥү, аттаах киһи – хараҥа кыһыл, тулалааһына –
хараҥа халлаан күөҕэ, киэргэлэ уонна суруктара – маҥан өҥнөөхтөр.

3. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай былааҕа түөрт араас
кэтиттээх, туһааннааҕынан халлаан күөҕэ, үрүҥ, кыһыл уонна от күөҕэ өҥнөөх
сытыары балаһалартан турар көнө муннуктаах таҥас. Былаах кэтитигэр
балаһалар кэтиттэрин тэҥнэбилэ: халлаан күөҕэ балаһа – былаах кэтитин 3/4,
үрүҥ балаһа – былаах кэтитин 1/16, кыһыл балаһа – былаах кэтитин 1/16, от
күөҕэ балаһа – былаах кэтитин 1/8 ылар.

Халлаан күөҕэ өҥнөөх балаһа ортотугар маҥан төгүрүк баар. Төгүрүк
диаметра былаах кэтитин 2/5 ылар. Былаах кэтитин тэҥнэбилэ кини уһунугар
– 1:2.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ozonw0gz6e3502t2kmkta75e4t2ggtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/21</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2610</id>
    <revision>
      <id>10287</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+48</comment>
      <origin>10287</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="3ue4jx56lhhtsp2sb4mn68vgl817spc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==== 48 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратынан Дьокуускай куорат буолар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3ue4jx56lhhtsp2sb4mn68vgl817spc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10288</id>
      <parentid>10287</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+49</comment>
      <origin>10288</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="692" sha1="eqeh5a70p5y0coleb8w1ybcz8dp62u6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==== 48 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратынан Дьокуускай куорат буолар.

==== 49 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай былааһы кини тэрийэр
судаарыстыбаннай былаас уорганнара толороллор.

2. Сокуонунан олохтоммут бэрээдэгинэн тэриллэр судаарыстыбаннай
былаас уорганнара Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын
биир тэҥ тиһигин үөскэтэллэр.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eqeh5a70p5y0coleb8w1ybcz8dp62u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10289</id>
      <parentid>10288</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+50</comment>
      <origin>10289</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1254" sha1="1wbju7gmpwjp8f1no39ovch4lz8nym6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==== 48 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратынан Дьокуускай куорат буолар.

==== 49 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай былааһы кини тэрийэр
судаарыстыбаннай былаас уорганнара толороллор.

2. Сокуонунан олохтоммут бэрээдэгинэн тэриллэр судаарыстыбаннай
былаас уорганнара Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын
биир тэҥ тиһигин үөскэтэллэр.

==== 50 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бэйэтин судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү
уорганнарынан сирэйдээн бар дьон толору бырааптаах бэрэстэбиитэлэ буолар
уонна кини дьулуһуутун көрдөрөр.

2. Судаарыстыбаннай былаас уорганнара уонна кини сололоох дьоно
гражданин уонна уопсастыба иннигэр хоруйдууллар.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1wbju7gmpwjp8f1no39ovch4lz8nym6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10290</id>
      <parentid>10289</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+51</comment>
      <origin>10290</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1696" sha1="of4zrppbe95ocpcg9yr9l6h5ucglr98" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==== 48 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратынан Дьокуускай куорат буолар.

==== 49 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай былааһы кини тэрийэр
судаарыстыбаннай былаас уорганнара толороллор.

2. Сокуонунан олохтоммут бэрээдэгинэн тэриллэр судаарыстыбаннай
былаас уорганнара Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын
биир тэҥ тиһигин үөскэтэллэр.

==== 50 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бэйэтин судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү
уорганнарынан сирэйдээн бар дьон толору бырааптаах бэрэстэбиитэлэ буолар
уонна кини дьулуһуутун көрдөрөр.

2. Судаарыстыбаннай былаас уорганнара уонна кини сололоох дьоно
гражданин уонна уопсастыба иннигэр хоруйдууллар.

==== 51 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сиригэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин
Төрүт сокуонунан, Россия Федерациятын Конституциятынан, өрөспүүбүлүкэ
уонна федеральнай сокуоннарынан көрүллүбэтэх былаас уорганнарын үлэлэрэ
көҥүллэммэт.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>of4zrppbe95ocpcg9yr9l6h5ucglr98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10291</id>
      <parentid>10290</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <origin>10291</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2270" sha1="5a1xcsq3gab6txomc2ydvqgk7a89ob2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==== 48 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратынан Дьокуускай куорат буолар.

==== 49 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай былааһы кини тэрийэр
судаарыстыбаннай былаас уорганнара толороллор.

2. Сокуонунан олохтоммут бэрээдэгинэн тэриллэр судаарыстыбаннай
былаас уорганнара Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын
биир тэҥ тиһигин үөскэтэллэр.

==== 50 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бэйэтин судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү
уорганнарынан сирэйдээн бар дьон толору бырааптаах бэрэстэбиитэлэ буолар
уонна кини дьулуһуутун көрдөрөр.

2. Судаарыстыбаннай былаас уорганнара уонна кини сололоох дьоно
гражданин уонна уопсастыба иннигэр хоруйдууллар.

==== 51 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сиригэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин
Төрүт сокуонунан, Россия Федерациятын Конституциятынан, өрөспүүбүлүкэ
уонна федеральнай сокуоннарынан көрүллүбэтэх былаас уорганнарын үлэлэрэ
көҥүллэммэт.

==== 52 ыстатыйа ====
Судаарыстыба эбээһинэстээх:

1) Саха Өрөспүүбүлүкэтин омук-судаарыстыба быһыытынан анал
туругун уонна сабардыыр сирэ биир кэлимин хааччыйар;

2) киһи уонна гражданин быраабын көмүскүүр итиэннэ мэктиэлиир;

3) Төрүт сокуон тутулун уонна сокуоннаһы тутуһар, быраапка
олоҕурбут бэрээдэги хааччыйар;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5a1xcsq3gab6txomc2ydvqgk7a89ob2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10292</id>
      <parentid>10291</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */</comment>
      <origin>10292</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2270" sha1="0a1otm0wfm8gcxvryv5j7ax37e3xysw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;==== 48 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратынан Дьокуускай куорат буолар.

==== 49 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай былааһы кини тэрийэр
судаарыстыбаннай былаас уорганнара толороллор.

2. Сокуонунан олохтоммут бэрээдэгинэн тэриллэр судаарыстыбаннай
былаас уорганнара Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын
биир тэҥ тиһигин үөскэтэллэр.

==== 50 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтэ бэйэтин судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү
уорганнарынан сирэйдээн бар дьон толору бырааптаах бэрэстэбиитэлэ буолар
уонна кини дьулуһуутун көрдөрөр.

2. Судаарыстыбаннай былаас уорганнара уонна кини сололоох дьоно
гражданин уонна уопсастыба иннигэр хоруйдууллар.

==== 51 ыстатыйа ====
Саха Өрөспүүбүлүкэтин сабардыыр сиригэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин
Төрүт сокуонунан, Россия Федерациятын Конституциятынан, өрөспүүбүлүкэ
уонна федеральнай сокуоннарынан көрүллүбэтэх былаас уорганнарын үлэлэрэ
көҥүллэммэт.

==== 52 ыстатыйа ====
Судаарыстыба эбээһинэстээх:

1) Саха Өрөспүүбүлүкэтин омук-судаарыстыба быһыытынан анал
туругун уонна сабардыыр сирэ биир кэлимин хааччыйар;

2) киһи уонна гражданин быраабын көмүскүүр итиэннэ мэктиэлиир;

3) Төрүт сокуон тутулун уонна сокуоннаһы тутуһар, быраапка
олоҕурбут бэрээдэги хааччыйар;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0a1otm0wfm8gcxvryv5j7ax37e3xysw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Page:Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона (2025 сыллааҕы барыла).pdf/22</title>
    <ns>250</ns>
    <id>2611</id>
    <revision>
      <id>10293</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>+52</comment>
      <origin>10293</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="6nhg6st8e2h3mjcsf93jb7fc5dtgai8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;4) экэниэмикэни, көҥүл хаһаайыстыбалаах көҕүлээһини сайыннарыыга,
гражданнар олохторун-дьаһахтарын көмүскээһиҥҥэ туһаайыллыбыт
бэлиитикэни ырытан оҥорор уонна олоххо киллэрэр;

5) киһи олохсуйарыгар табыгастаах эйгэни харыстыыр уонна тэрийэр
туһугар уопсастыба итиэннэ айылҕа хардарыта дьайсыыларын сүрүннүүр;

6) бар дьон бэйэтин көҥүл быраабын көмүскүүр, төрөөбүт тыл, омук
култуурата уонна уратыта чөлүн ситиһэр уонна сайыннарар;

7) экэниэмикэ бигэтик сайдарыгар уонна гражданнар олохторун уйгута
үрдүүрүгэр, судаарыстыба уонна уопсастыба бэйэ-бэйэлэригэр эрэллээх
буолалларыгар усулуобуйаны тэрийэр.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6nhg6st8e2h3mjcsf93jb7fc5dtgai8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10294</id>
      <parentid>10293</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <origin>10294</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="itqlk52d68cdtrfisxuuvkq0xv7xv5d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;4) экэниэмикэни, көҥүл хаһаайыстыбалаах көҕүлээһини сайыннарыыга,
гражданнар олохторун-дьаһахтарын көмүскээһиҥҥэ туһаайыллыбыт
бэлиитикэни ырытан оҥорор уонна олоххо киллэрэр;

5) киһи олохсуйарыгар табыгастаах эйгэни харыстыыр уонна тэрийэр
туһугар уопсастыба итиэннэ айылҕа хардарыта дьайсыыларын сүрүннүүр;

6) бар дьон бэйэтин көҥүл быраабын көмүскүүр, төрөөбүт тыл, омук
култуурата уонна уратыта чөлүн ситиһэр уонна сайыннарар;

7) экэниэмикэ бигэтик сайдарыгар уонна гражданнар олохторун уйгута
үрдүүрүгэр, судаарыстыба уонна уопсастыба бэйэ-бэйэлэригэр эрэллээх
буолалларыгар усулуобуйаны тэрийэр.

==== 53 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
тиһигэр киирэллэр: Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана, Саха
Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин
Бырабыыталыстыбата, мировой судьуйалар, Саха Өрөспүүбүлүкэтин
сокуоннарыгар сөп түбэһиннэрэн тэриллибит Саха Өрөспүүбүлүкэтин
судаарыстыбаннай былааһын атын уорганнара.

2. Былааһы тыырсыы тускулугар сөп түбэһиннэрэн Саха
Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү уорганнара тутулуга
суох үлэлииллэр.

3. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү сололоох киһитин солотун Глава
Республики Саха (Якутия) уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана диэн
ааттара тэҥ суолталаахтар.

&lt;center&gt;
=== 4 баһа. САХА ӨРӨСПҮҮБҮЛҮКЭТИН ИЛ ТҮМЭНЭ ===
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>itqlk52d68cdtrfisxuuvkq0xv7xv5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>10295</id>
      <parentid>10294</parentid>
      <timestamp>2026-08-22T08:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ааҕыллыбыт */</comment>
      <origin>10295</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="1yalsv9hzhnsds2177ta4ror7wb0xtg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Sauit&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;4) экэниэмикэни, көҥүл хаһаайыстыбалаах көҕүлээһини сайыннарыыга,
гражданнар олохторун-дьаһахтарын көмүскээһиҥҥэ туһаайыллыбыт
бэлиитикэни ырытан оҥорор уонна олоххо киллэрэр;

5) киһи олохсуйарыгар табыгастаах эйгэни харыстыыр уонна тэрийэр
туһугар уопсастыба итиэннэ айылҕа хардарыта дьайсыыларын сүрүннүүр;

6) бар дьон бэйэтин көҥүл быраабын көмүскүүр, төрөөбүт тыл, омук
култуурата уонна уратыта чөлүн ситиһэр уонна сайыннарар;

7) экэниэмикэ бигэтик сайдарыгар уонна гражданнар олохторун уйгута
үрдүүрүгэр, судаарыстыба уонна уопсастыба бэйэ-бэйэлэригэр эрэллээх
буолалларыгар усулуобуйаны тэрийэр.

==== 53 ыстатыйа ====
1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарын
тиһигэр киирэллэр: Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана, Саха
Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин
Бырабыыталыстыбата, мировой судьуйалар, Саха Өрөспүүбүлүкэтин
сокуоннарыгар сөп түбэһиннэрэн тэриллибит Саха Өрөспүүбүлүкэтин
судаарыстыбаннай былааһын атын уорганнара.

2. Былааһы тыырсыы тускулугар сөп түбэһиннэрэн Саха
Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын үрдүкү уорганнара тутулуга
суох үлэлииллэр.

3. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үрдүкү сололоох киһитин солотун Глава
Республики Саха (Якутия) уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана диэн
ааттара тэҥ суолталаахтар.

&lt;center&gt;
=== 4 баһа. САХА ӨРӨСПҮҮБҮЛҮКЭТИН ИЛ ТҮМЭНЭ ===
&lt;/center&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1yalsv9hzhnsds2177ta4ror7wb0xtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:2024 сыл айымньылара</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2612</id>
    <revision>
      <id>10297</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:2020-с сыллар айымньылара]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>10297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="beapp5rjhp1dmws9e2ps9zgcbxkgwf9" xml:space="preserve">[[Категория:2020-с сыллар айымньылара]]</text>
      <sha1>beapp5rjhp1dmws9e2ps9zgcbxkgwf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:2020-с сыллар айымньылара</title>
    <ns>14</ns>
    <id>2613</id>
    <revision>
      <id>10298</id>
      <timestamp>2026-08-22T08:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>2200</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:XXI үйэ айымньылара]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>10298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="np1s15kcepxpvpv6j2ltezferwtrnbm" xml:space="preserve">[[Категория:XXI үйэ айымньылара]]</text>
      <sha1>np1s15kcepxpvpv6j2ltezferwtrnbm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>