विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 5649 499215 486290 2026-05-17T04:03:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499215 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Gandhi and Vinoba.jpg |caption= '''श्री विनोबा भावे महात्मना गान्धिना सह''' |birth_date= क्रि.श. १८९५तमवर्षस्य सेप्टम्बर् मासस्य एकादशमदिनम् । |birth_place= गागोडे [[महाराष्ट्रराज्यम्]], [[भारतम्]] |death_date= क्रि.श. १९८२तमवर्षस्य नवेम्बर्मासस्य पञ्चदशमदिनम् । |death_place= |nationality = भारतीयः |name= विनोबा भावे |parents = रुक्मिणीबायी(माता)<br />नरहरि भावे (पिता) |alma_mater = |occupation = |religion = [[हिन्दुधर्मः]] |organization = }} '''आचार्यः विनोबा भावे''' [[भारतम्|भारतदेशस्‍य]] एष सुपुत्र: महान्‌ जनसेवक: आसीत्‌। भूदानान्‍दोलने वैयक्‍तिकसत्‍याग्रहे च तेन प्रभूतं योगदानं कृतम् । एषः मँगसेसे पुरस्‍कारेण सम्‍मानित: प्रथम: भारतीय: पुरुषः च आसीत्। मरणोत्‍तरम्‌ एषः भारतशासनेन भारतरत्‍न इति उच्‍चतमेन पुरस्‍कारेण सम्‍मानित:। अस्य जन्म नाम विनाय्क नरहरी भावे इत्यासीत् । [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] गागोडे<ref>{{cite web | url=http://www.indiamapia.com | title="Location of Gagode Budruk" | accessdate=6 अगस्त 2014}}</ref> इति ग्रामः अस्य जन्मस्थानम् । जनाः एतं [[भारतम्|भारतस्य]] राष्ट्रियाध्यात्मिकः महात्मागान्धेः आध्यात्मिकोत्तराधिकारी इति भावयन्ति स्म<ref>{{cite web | url=http://www.markshep.com/peace/GT_Vinoba.html | title="The King of Kindness (Vinoba Bhave, Bhoodan, Gramdan, Sarvodaya, Gandhi Movement)" | accessdate=6 अगस्त 2014}}</ref> । एषः स्वजीवनस्य अन्तिमकालं महाराष्ट्रस्य पुनार् इति आश्रमे व्यतीतवान् । इन्दिरा गान्धिः इत्यनया उद्घुष्टम् आपत्कालम् एषः अनुशासनपर्व इति उक्तवान् इति तत्काले विवादः आसीत् । ==जीवनगाथा== विनोबा भावे वर्यस्य पिता नरहरि भावे महाराष्ट्रस्य कोङ्कणक्षेत्रस्य गागोडाग्रामस्य चित्तपावनब्राह्मणः । नरहरिः गणितविषये रसायनविज्ञाने च अतीव रुचिमान् आसीत् । तेषु दिनेषु वर्णाः विदेशात् आयाताः भवन्ति स्म । नहररि भावे अहर्निशं वर्णानां संशोधने मग्नः भवति स्म । वर्षविष्ये भारतदेशं स्वावलम्बिनं कर्तुम् इच्छति स्म । अस्य पत्नी रुक्मिणीबायी विदुषी आसीत् । उदारचित्ता अष्टयामेषु अपि भक्तिभावे निमग्ना भवति स्म । अस्य प्रभावः अस्याः दैनिककर्येषु अपि भवति स्म । पाकः विपाकः परिवेषणम् अनियमितं च भवति स्म । मातुः स्वभावः विनायके अपि क्वचित् आगतः<ref>{{cite book | title=Acharya Vinoba Bhave - A biography (Immortal Lights series) | publisher=Sapna Book House. | author=K.S., Narayanaswamy | year=(2000) | isbn=9788128017506}}</ref> । अस्य मनः अपि सर्वदा अध्यत्मचिन्ते रतं भवति स्म । खादने भोजने वा अस्य मनः आनासक्तं भवति स्म । मात्र यत् परिवेशितं तत् तूष्णीं खादित्वा गच्छाति स्म । आहारपदार्थानां रुचिः अनुभवगम्यः न भवति स्म । भक्तिगीतानां श्रवणे गायने च रुचिमती आसीत् । पुत्रस्य विनायकस्य आध्यात्मिकसंस्कारवर्धने बाल्ये एव संसारे विरक्त्युत्पादनार्थं वैराग्यस्य प्रेरणा दातुं वा मातुः रुक्मिण्याः योगदानं महत् अस्ति । मात्रा अध्यत्मसंस्कारान् आत्मसात् कृत्वा बालकः विनायकः गणितस्य सूत्रवार्तिकान्, तर्कसामर्थ्यं, विज्ञाने अनुरागं, परम्परायाः विषये वैज्ञानिकदर्शनम्, सर्वस्मात् पूर्वग्राहात् पृथक् सन् चिन्तनस्य क्रमं च पितुः सकाशात् प्राप्तवान् । आहत्य कुटुम्बसंस्कारात् बालके विनायके स्वदीशीयसंस्कृतिविषये प्रेम, सर्वप्राणिनां कल्याणभावना, जीवनस्य विषये सकारात्मकः दृष्टिः, सर्वमतधर्मेषु समभावः ससम्मनस्य कला, इत्यदयः गुणाः संवृद्धा । अनेन अग्रे एषः गान्धिमहात्मनः उत्ताधिकरी इति सम्बोधितः । किन्तु विनोबा भावे महात्मनः गान्धेः सन्निध्ये आगमनात् पूर्वमेव आध्यात्मिकम् औन्नत्यं प्राप्तवान् आसीत् । आश्रमे आगमस्य पश्चात् अपि विनोबा अध्ययने चिन्तने च निरतः भवति स्म । अस्य अध्यात्मचेतनम् असाधारणम् आसीत् । दर्शनशास्त्रम् अस्य प्रियविषयः आसीत् । ==बाल्यं शिक्षा च== विनोबा भावे वर्यस्य द्वौ अनुजौ किन्तु मातुः सर्वाधिकं वात्सल्यं विनोबा एव प्राप्तवान् । भावनात्मकस्तरे अपि विनोबा पिता अस्य सामीप्यम् अधिकं प्राप्नोति स्म । मातुः अपि एतादृशी एव स्थितिः आसीत् पुत्रत्रयेषु (विन्या) विनायकः तस्य हृदये सर्वाधिकसमीपम् आसीत् । मातुः संस्काराणां प्रभावः भौतिकसुखलोलुपतायाः विषये औदासीन्यं समानयत् । वैराग्यं त्यागः च अस्य किशोरावस्थायाः भगः अभवताम् । गृहस्य निर्जन कोणः एव अस्य प्रियस्थानम् आसीत् । मौनम् अस्य सर्वदाभरणम् आसीत् । गृहे परिवारस्य सर्वसदस्यैः सह निवसन् अपि निःस्पृहः निरपेक्षः निर्लिप्तः च भवति स्म । अस्य माता शयनात् पूर्वं गुरोः रामदासस्य दास बोध इति पुस्तकं पठति स्म । बालकस्य मनसि अस्य प्रभावः अभवत् । सा पुत्राय विनायकाय ज्ञानेश्वरस्य, साधुः [[तुकारामः|तुकारामस्य]], [[नामदेवः|नामदेवस्य]], [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यस्य]] च कथाः श्रावयति स्म । [[रामायणम्|रामायणस्य]] [[महाभारतम्|महाभारतस्य]] च कथाः उपनिषदां तत्त्वानि च बोधयति स्म । सन्न्यासः अस्य भावयानां सर्वदा सञ्चरति स्म । किन्तु संसाराद् विमुखः न भवितुमिच्छन् जनान् मेलयितुं प्रयत्नमकरोत् । तस्य माता सर्वदा वदति स्म गृहस्थाश्रमस्य सम्यक् परिपालनेन पितॄणां मुक्तिः शक्यते । किन्तु भावता आराधिताः शङ्कराचार्यादयः आध्यात्मिकां तृप्तिं प्राप्तुम् अल्पे एव वयसि परिवारं त्यक्तवन्तौ इति । अतः विनोबा वदति स्म यथा रामदासः गृहपरिवारं त्यक्त्वा गतवान अहमपि तथौव प्रस्थानं करिष्यामि इति मातरम् अवदत् । बाल्ये अस्य बुद्धिः अतीव निशिता आसीत् । गणितम् अस्य प्रियविषयः आसीत् । अध्यात्मचेतनं तु मातुः कृपा । ताया दत्तः गुणः चेतनाचेतनयोः समानतया दर्शनम् । माता अधिकविद्यासम्पन्ना नासीत् । स्वाचारेण माता बहुधा पाठितवती न तु वचसा । संसारे तिष्ठन् अपि निर्लिप्तः निःस्पृहः सन् अवसत् । मातुः प्रभावेण एव पद्यानि रचचयित्वा अग्नये समर्पयति स्म । जगति सर्वं नश्वरं क्षणभङ्गुरं भवति अतः मे कवितासु मे कुतः मोहः रक्षणियः इति अस्य भावः । विनायकस्य गणितज्ञानं तार्किकता वा अस्य आध्यात्मिकविश्वसस्य उपरोधः न भवति स्म । यदि एतयोः मध्ये स्पर्धा भवति स्म तदा आध्यात्मिकतायाः एव विजयः भवति स्म । ==यौवनम् अध्यात्म च== यौवनस्य आरम्भिकावस्थायाम् एव आजन्म ब्रह्मचर्यं पालयितुं निश्चितवान् । सः एव अस्य आदर्शः पुरुषः यः बाल्ये एव वैराग्यम् आश्रितवान् । ब्रह्मचर्यस्य प्रथमः नियमः एव मनसः नियन्त्रणम् । विनोदस्य शरीरं दुर्बलम् आसीत् । बाल्यादेव कश्चन रोगः बाधते स्म । किन्तु मस्तिष्कं सर्वदा चैतन्ययुतम् आसीत् । किशोरः विनायकः वेदोपनिषदैः सह साधोः तुकारामस्य, नामदेवस्य शतशः पद्यानि स्मरणे रक्षति स्म । [[भगवद्गीता|भागवद्गीता]] बाल्यादेव कण्ठगता आसीत् । अस्य सहोदर्याः विवाहः निश्चितः अभवत् । विवाहस्य दिने किमपि न खादामि इति निश्चितवान् । पश्चात् विवाहस्य अवसरे सन्तोषेषण भगम् अवहत् । मातुः आग्रहेण मात्रा स्वयं निर्मितं दालान्नं केवलं खादितवान् । एवं मातुः प्रेम सर्वदा रक्षन् वैराग्यमपि आचरितवान् । पश्चात् गृहत्यागावसरे मातुः रक्ताञ्चलस्य राङ्खवम् तस्याः पूजागृहस्य कांश्चन मूर्तिं च स्वीकृतवान् । कालान्तरेन मूर्तिम् उपायनरूपेण कस्मैचित् दत्तवान् किन्तुं राङ्खवं सर्वदा धरति स्म । पुस्तकापणेषु लभ्यमानेषु गीतानुवादपुस्तकेषु अनुवादकस्य पाण्डित्यं दृश्यते स्म । अतः स्वयं गीतानुवादकार्यं कर्तुं चिन्तितवान् । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे भगवद्गीतायाः अनुवादकार्यं समापितवान् । यस्याः अनुरोदेन एतत् कार्यम् आरब्धवान् सा एव एतत् न अपश्यत् । माता रुक्मिणी क्रि.श. १९१८तमे वर्षे अक्टोबर् २४तमे दिने देहत्यागं कृतवती । इयमेव ईश्वरेच्छा इति भावयन् विनोबा भावे अनुवादकर्ये मग्नः अभवत् । ==पित्रोः मरणं मतभेधः च== विनोबा भावे धार्मिकसंस्काराणां नाम्नि क्रियमाणानां डम्भाचरणानां विरोधी आसीत् । मातुः अन्त्येष्ठिसमये पितापुत्रयोः मध्ये मतभेदः अभवत् । विनोबा ब्राह्मणानां हस्तैः परम्परागतां दाहक्रियां विरोधितवान् । किन्तु परिवारजनानाम् आग्रहात् परम्पारानुगुणमेव दहनकार्यं कृतम् । अतः विनोबा या एतम् अधिकम् इच्छति स्म, या अस्य अध्यात्मिकगुरुः आसीत् तस्याः मातुः अन्तिमसंस्कारात् दूरे एव स्थितवान् । अश्रुपूर्णनेत्राभ्यां मौनेन मातुः विदायम् उक्तवान् । कालन्तरेण खी.सा. १९४७तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य २९तमे दिने अस्य पिता अपि दिवङ्गतः । तदा विनोबा वेदस्य निदेशं सूचयन् मृदः मृदि एव अधिकारः अतः शवस्य दाहः न भवति भूमौ निखननं भवति । इति वदन् तथैव आचरितवान् । तवति काले विनोबा साधुः विनोबा अभवत् । [[महात्मा गान्धी|गान्धिमहोदयस्य]] आशीर्वादः अपि आसीत् । अतः स्वनिर्णयम् अनुष्ठातुं शक्तवान् । ==सन्न्यासोपलब्धयः== इण्टर् परिक्षार्थं [[मुम्बै]] गन्तव्यम् आसीत् । विनोबा निश्चितकार्यक्रमानुगुणं क्रि.श. १९१६तमवर्षस्य मार्चमासस्य २५तमे दिने [[मुम्बै]] गमनस्य रेल्याने समारूढः । तस्य मनः दोलायमानम् आसीत् । एषः चिन्तयति स्म प्रौढशालायाः परीक्षा इव इयं इन्टर् परीक्षा अपि सुकरा एव । किन्तु तत्पश्चात् किं कर्तव्यम् । किमेतदेव मे जीवनलक्ष्यम् ? स्वस्य जीवने किमिच्छति तत् अनेन औपचारिकशिक्षाक्रमेण न प्राप्स्यति इति अयं जानाति स्म । विद्यालस्य प्रमाणपत्राणि महाविद्यालयस्य पदव्यः च तस्य अभीष्टं पूरयितुं नैव शक्नुवन्ति इति अस्य निश्चितः आभिप्रायः आसीत् । एवं चिन्तयतः तस्य मनः रेल्यानस्यापेक्षया वेगेन धावति स्म । यदा यानं सूरत् निस्थनकं प्राप्नोत् तदा यानादवतीर्य अन्यस्मिन् मञ्जके पूर्वाभिमुखं प्रस्थातुं सिद्धं रेलयानम् आसीत् । [[हिमालयः]] माम् आह्वयन् अस्तीति भावः अस्य मनसि अगतः । गार्हस्थ्यम् अथवा सन्न्यासः इति अस्य मनसि कञ्चित्कालं सङ्घर्षः उत्पन्नः । किन्तु शीघ्रं चाञ्चल्यं त्यक्त्वा अचलः आभवत् । यां यात्राम् इदानीम् आरब्धवान् सा एव यात्रा वास्तवस्य लक्ष्यगम्या यात्रा । जीवनात् पलायनम् अस्य इच्छा नासीत् । अस्य लक्ष्यं तु लक्षाधिकभारतीयानाम् उद्धारः तेषाम् आशंसा सन् जीवनम् । ब्रह्मणः ज्ञानम्, सत्यस्य शोधः अस्य सन्न्यासस्य परमं चरमं च लक्ष्यम् । तेन व्याजेनैव सः गृहं त्यक्तवान् । हिमालयस्य दिशि यात्रा आरब्धा । मार्गे [[वाराणसी]] (काशी) प्राप्ता । साधकानां विश्वासः यत् काशी तु भगवतः शिवस्य निवासः । सहस्राधिकवर्षेभ्यः साधवः यतयः ऋषयः मुनयः च अत्र विहरन्तः आध्यात्मिकविचारधारः प्रस्तुतवन्तः । एतत् स्थानं जिज्ञासूनाम् आकर्षकं केन्द्रम् । यस्मिन् [[गङ्गा]]तटे [[शङ्कराचार्यः|शङ्काराचार्यसदृशाः]] आगत्य चिन्तनधाराः प्रवहितवन्तः अगणिताः डम्भाचारा च प्रचलन्ति । तस्मिन् एव गङ्गातटे स्वलक्ष्यस्थानम् अन्विषन् विनोबा भावे अपि आगतः । तस्य गुरोः अन्वेषणे यः अग्रिमं मार्गम् उपदिशेत् । वाराणस्याम् एवम् अटन् विनोबा तत्र आगतवान् यत्र केचन सत्यसाधकाः शास्त्रार्थचिन्तनं कुर्वन्ति स्म । तेषां विषयः द्वैताद्वैतयोः कः साधुः इति । प्रश्नः तु अतीप्राचीनः एव । सामान्यतः १२००वर्षेभ्यः पूर्वं शङ्कराचार्यमण्डनमिश्रयोः मध्ये निर्णायिका चर्चा अभवत् । स एव विषयः पुनः एतेषु सत्यसाधकेषु विचरति स्म । समयहरणार्थं पक्षद्वयमपि वितण्डतर्कं करोति स्म । अन्ते चर्चां समाप्य अद्वैतवादिनां विजयः इति निर्णयः कृतः । एतत् श्रुत्वा विनोबा भावे प्रहसन् अवदत् न हि अद्वैतवादिनाम् अपजयः अभवत् इति । तदा ते सर्वे तं दृष्ट्वा चकिताः यस्य आयुः केवलम् उपविंशति अस्ति सः दिग्गजविदुषां पुरतः मुखमुद्घाटयति इति । किन्तु अद्वैतवादिनः शङ्कराचार्यस्यापि वयः सन्निकृष्टं विनोबा वर्यस्य इव आसीत् इति स्मृत्वा तेन सह संवादम् अकुर्वन् । कथमत्र अद्वैतवादिनाम् एव अपजयः इति पृष्टे विनोबा अवदत् । कोऽपि आद्वैतवादी द्वैतवादिना सह शास्त्रार्थं कर्तुं सिद्धः भवति तदा एव तस्य पराजितः इति अर्थः । अस्य वचनानि सत्यपूतानि इति निश्चित्य तत्र केचन स्वस्य गणे स्वीकर्तुम् आह्वानम् अकुर्वन् । केचन स्वगुरुं कर्तुं सिद्धा अभवन् । किन्तु एषः स्वयं कञ्चित् गुरुम् अन्विषन् अटन् भवति । नीडस्य अन्वेषणे विद्यमानः अन्यस्मै कथं छायां दातुं शक्नोति । स्वस्य जिज्ञासया असन्तोषेण सहितः विनोबा ततः अग्रे अचलत् । ==देवनागरीलेखः== विनोबा भावे [[देवनागरी]]लिपिं विश्वलिपिरूपेण दृष्टुम् इच्छति स्म । [[भारतम्|भारतस्य]] सम्पर्कलिपिः देवनागरी एव भवेदिति आशयेन बहुधा प्रयत्नं कृतवान् । केवलं देवनागरी एव न चलतु किन्तु देवनागरी अपि सर्वत्र सञ्चलतु इति अस्य विज्ञापनम् । अस्य प्रेरणया एव नागरीलिपिसङ्गमः इति किञ्चन सङ्गटनम् उपक्रान्तम् । इयं संस्था [[भारतम्|भारतस्य]] आभ्यन्तरे बाह्ये च देवनागरी लित्याः उपयोगस्य प्रसारं करोति स्म । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} ==बाह्यस्म्पर्कतन्तुः== * [https://archive.org/details/Gitaai-AcharyaVinobaBhave-MarathiAudiobook Vinoba Bhave's Geetai Audio Book] * [https://archive.org/details/GITAI Vinoba Bhave's Geetai PDF] * [http://www.vinobabhave.org Website to spread the thoughts, philosophy and works of Vinoba Bhave ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718134118/http://vinobabhave.org/ |date=2013-07-18 }} * [http://www.markshep.com/nonviolence/GT_Vinoba.html The King of Kindness: Vinoba Bhave and His Nonviolent Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114025951/http://www.markshep.com/nonviolence/GT_Vinoba.html |date=2010-01-14 }} * [http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationBhaveVin.htm Citation for 1958 Ramon Magsaysay Award for Community Leadership] * [http://www.bioscand.se/kron/Vinoba.htm Vinoba Bahve – his work on leprosy (with photo 1979)] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,935318-1,00.html A Man on Foot – Time magazine cover page article dated Monday, 11 May 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107133500/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,935318-1,00.html |date=7 November 2012 }} == सन्दर्भः == {{reflist}} [[वर्गः:भारतीयदेशभक्ताः]] [[वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१८९५ जननम्]] [[वर्गः:१९८२ मरणम्]] [[वर्गः:योगगुरवः]] e0z2x0sbip11y83t8w5r3itu6rinlbz 0 15642 499201 487819 2026-05-16T23:27:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499201 wikitext text/x-wiki [[File:Shri Shankaracharya.jpg|thumb|150px|[[शङ्कराचार्यः]]]] '''अद्वैतवेदान्तः''' ([[:en:ISO 15919|ISO 15919]]: ''Advaitavēdāntaḥ'') [[भारतीयदर्शनशास्त्रम्|दर्शनेषु]] अन्यतमः। न द्वैतम् अद्वैतम् । [[ज्ञानम्|ज्ञानस्य]] चरमस्थितिरेव अद्वैतमित्युच्यते । [[शङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्याणाम्]] आगमनात् प्रागपि अद्वैतसिद्धान्तः आसीत् । परन्तु शङ्कराचार्याणाम् आगमनानन्तरं प्रसिद्धिं गतम् एतत् दर्शनम् । अस्य मतस्य प्रवर्तकः [[शङ्कराचार्यः]] । अद्वैतदर्शनं [[शङ्कराचार्यः]] [[प्रस्थानत्रयम्|प्रस्थानत्रयेण]] [[श्रुतिः|श्रुति]] [[स्मृतयः|स्मृति]] [[सूत्रम्|सूत्रैः]] समर्थितवान् अस्ति। अतः अस्य दर्शनस्य "शाङ्करदर्शनम्" इत्यपि प्रसिद्धिः अस्ति। अस्मिन् दर्शने जीवब्रह्मणोः ऐक्यं प्रतिपादयन्ति। प्रपञ्चे जीवभावङ्गतस्य विवेकिनः प्रत्येकपुरुषस्य धर्मार्थकाममोक्षाख्याः चत्वारः पुरुषार्थाः सन्ति । चतुर्षु एतेषु आद्यास्त्रयः पाञ्चभौतिकेऽस्मिन् प्रपञ्चे भौतिकस्य जीवस्य कृते इहफलभोगत्वेन विहिताः भवन्ति । अन्तिमः मोक्षः परमसुखात्मकः इति कथनात् अयं परमपुरुषार्थः भवति । चतुर्णामेतेषां चतुर्वर्गत्वेन व्यवहारः। वर्गचतुष्टये आद्यास्त्रयः तत्तत्पुरुषमत्यनुसारम् उत्पन्नत्वात् एतेषाम् अनित्यत्वम् उच्यते । अन्तिमत्वेन निर्विशेषात्मकं सुखं प्राप्यते इत्यतः [[मोक्षः]] नित्यः इति शास्त्रेषु गीयते। नित्यभूतस्यास्य मौक्षस्वरूपस्य प्राप्त्यर्थं विभिन्नाः दर्शनकाराः भिन्नभिन्नप्रकारेण स्वमतं व्याचक्षुः । वेदान्तशास्त्रे केवलमात्मस्वरूपं प्रतिपाद्यते इति हेतोः मुमुक्षुः वेदान्तशास्त्रपठनश्रवणमननादिषु प्रवृत्तो भवति । तस्मात् एतत् शास्त्रं सर्वेषां शास्त्राणां शिरोमणिभूतं भवति । अस्मिन्नपि शास्त्रे [[आत्मा|आत्मनः]] स्वरूपप्रतिपादनं महता विस्तरेण प्रतिपादितमस्ति । यत्र समस्तवेदमन्त्राणां लक्ष्यत्वेन अन्तिमं तत्त्वमेकं वर्णितं भवति तत् वेदान्तशास्त्रमित्युच्यते ।<br /> [[उपनिषदः|उपनिषन्मन्त्रसमूहस्यापि]] [[वेदान्तः]] इति संज्ञा, यतः समस्तवेदानां परमलक्ष्यात्मकं तत्त्वमुपनिषन्मन्त्रेषु निगदितमस्ति । परिदृश्यमानस्य चराचरात्मकस्य सकलप्रपञ्चस्य सृष्टिकर्तृत्वेन मूलकारणं यद् [[ब्रह्म]], तस्य सम्पूर्णं विवेचनात्मकं ज्ञानमुपनिषत्स्वेव लभ्यते, एवमन्यत्र न प्राप्यते । अतः वेदानामन्तिमं रहस्यमुपनिषदि कथितत्वात् [[उपनिषदः|उपनिषत्]] वेदान्तत्वेन आद्रियते । उक्तं च वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् इति । परन्तु उपनिषत्सु अत्यन्तरहस्यत्वेन गूढतमभावाः सन्तीति कृत्वा उपनिषदर्थं सर्वैः ज्ञातुं न शक्यते । सर्वेषां सम्यगवबोधनाय परमकारुणिकः वेदव्यासः उपनिषत्सारभूतानाम् अर्थान् एकीकृत्य सूत्ररूपेण प्रणिनाय । यानि इदानीं गीयन्ते ब्रह्मसूत्राणि अथवा वेदान्तसूत्राणि इति । ब्रह्मसूत्रात्मकः भागः अत्यल्पः, अथापि महत्वपूर्णः इति कृत्वा एतेषां सूत्राणां व्याख्याने आहत्य एकादशजनाः स्वजन्म समर्पितवन्तः । ==तत्त्वानि== अद्वैतवेदान्तस्य तत्त्वानां निरूपणे वैशिष्ट्यम् अस्ति । ब्रह्मतत्त्वमेव परमार्थः । अस्य परमार्थस्य भिन्नपरमार्थः नास्तीत्यतः एव अद्वैतसिद्धान्तः इति विख्यातः अस्ति । '''ब्रह्मसत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः''' इति अस्य सिद्धान्तः । तर्हि जगत्, जीवः नास्ति किम् ? एतौ न परमार्थौ । केवलम् अध्यासेन भासेते । अतस्मिन् तद् बुद्धिः अध्यासः इति । वेदान्तनये अपि तत्त्वानि भविष्यन्ति । तद्यथा- ब्रह्म, सगुणब्रह्म, निर्गुणब्रह्म, सोपाधिकः, सर्वज्ञः, परमेश्वरः, जीवः, जीवस्वरूपम्, आत्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वम्, जीवात्म-परमात्मनोः ऐक्यम्, तयोः जीवात्मपरमात्मनोः अभेदप्रतिपादनम्, मायोपाधिना ईश्वरः, अविद्योपाधिना जीवः इति प्रतिपादनम्, अविद्या, माया उपाधिः, संसारस्य अनादित्वम्, सृष्टिः, जगत्, सृष्टिविषये ब्रह्मणः उपादानकारणत्वम्, निमित्तकारणत्वम्, प्रपञ्चमिथ्यात्वम्, जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याद्यवस्थानां प्रतिपादनम्, स्वप्नदृष्टान्तः, पञ्चमहाभूतानां विवेचनम्, पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, एवमन्तःकरणस्योत्पत्तिः, पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, तथा प्राणस्योत्पत्तिः, स्थूलशरीरम्, लिङ्गशरीरम्, कारणशरीरम्, सत्तात्रैविध्यम्, ब्रह्मणि पञ्चभूतानां लयः, सृष्टेः पूर्वं ब्रह्मणः स्वरूपप्रतिपादनमित्यादीनि तत्त्वानि प्रतिपादितानि, एवं तेषां तत्त्वानां स्वरूपविवेचनमपि सम्यक् प्रसाधितम् । ==मुख्यविषयाः== ===सृष्टिप्रक्रिया कारणवादः च=== ब्रह्म मायोपाधिना सहितः ईश्वरो भूत्वा जगतः सृष्टेः कारणीभूतः अस्ति । जगतः सृष्टिः इच्छापूर्विका<ref>बहुस्यां प्रजायेय- छान्दोग्योपनिषत् ६.२.३</ref> । अस्यां सृष्टिप्रक्रियायां ईश्वरः निमित्तकारणम् भवति । ईश्वरस्य सङ्कल्पेनैव आदौ [[आकाशः|आकाशस्य]] समनन्तरं क्रमशः [[वायुः|वायोः]], [[तेजः|तेजसः]], [[जलम्|जलस्य]], [[पृथिवी|पृथिव्याः]] च पञ्चभूतानां सृष्टिः अभवत् ।<ref>तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः॥ <br> आकाशाद्वायु वायोरग्निः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी, पृथिया ओषधयः । तैत्तिरीयोपनिषत् (ब्रह्मानन्दवल्ली)१.१</ref> एतेषु आकाशे शब्दगुणः, वायौ शब्दः स्पर्शश्च, तेजसि [[शब्दः]], [[स्पर्शः]], रूपञ्च, जले शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसश्च, पृथिव्यां शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, गन्धः च गुणाः भवन्ति । एतानि पञ्चभूतानि मायया सहितानि । ===सत्यत्वं ख्यातवादः च=== ज्ञानानां विषये दार्शनिकाः विवेचितवन्तः । पञ्चविधख्यातयः निरूपिताः सन्ति । आख्यातिः, असत्ख्यातिः, आत्मख्यातिः, अन्यथाख्यातिः, अनिर्वचनीयख्यातिः च । [[मीमांसा|मीमांसकानाम्]] आख्यातवादः, माध्यमिकबौद्धानाम् असत्ख्यातिवादः, योगाचार्याबौद्धानाम् आत्मख्यातिवादः, [[न्यायदर्शनम्|तार्किकानाम्]] अन्याथाख्यातिवादः, अद्वैतिनाम् अनिर्वचनीयख्यातिवादः च । [[माया]] सत्, असत्, सदसत्, इति निर्वचनं न शक्यते । अतः अनिर्वचनीयम् अस्ति [[माया]] । मायायाः स्वरूपं [[शङ्कराचार्यः]] विवेकचूडामणौ वर्णितवान् अस्ति । <br> :'''सन्नप्यसन्नप्युभयात्मिका नो''' ::'''भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो''' । :'''साङ्गाप्यनङ्गाप्युभयात्मिका नो''' ::'''महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ॥''' इति ===मोक्षस्वरूपम्=== चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्षाख्यः अन्यतमः । [[मोक्षः]] आत्मनः सहजस्वरूपम् । स्वाभाविकतया जीवः नित्यशुद्धबुद्धमुक्तः । मोक्षः प्राप्यः उत्पाद्यः वा न । बृहदारण्यकोपनिषदः [[शाङ्करभाष्यम्|शाङ्करभाष्यस्य]] [[सुरेश्वराचार्यः]] व्याख्यानं कृतवान् । तस्मिन् मुक्तेः स्वरूपम् निरूपितवान् <ref>राजसूनोः स्मृतिप्राप्ता व्याधभावो निवर्तते ।<br> कथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥ (बृहदारण्यकोपनिषद्-भाष्यम्, सुरेश्वराचार्यस्यवार्तिका २.१.२०)</ref>, कश्चित् राजकुमारः बाल्ये व्याधकुले प्रवृद्धः। कालान्तरे नाहं व्याधः राजकुमारोऽहम् इति ज्ञातवान् । तथैव, जीविः '''तत्त्वमसि''' इत्यादिभिः महावाक्यैः अज्ञाननिवृत्तिं सम्प्राप्य, जीवब्रह्मणोः अभेदं ज्ञात्वा च स्वस्वरूपभवनम् मोक्षः । सहजस्वरूपस्य अज्ञानावरणनिवृत्तिः एव वेदान्तस्य लक्ष्यम् इति शङ्कराचार्यः प्रतिपादितवान् अस्ति ।<ref>अस्य अनर्थहेतोः प्रहाणाये आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते ॥ "ब्रह्मसूत्र-शाङ्कराभाष्यम्", उपोद्घातः (अध्यासप्रकरणम्)</ref> ब्रह्मणः अपरोक्षज्ञानमेव मोक्षसाधनम् । ब्रह्मज्ञानं श्रवणात् अनुभवे पर्यवसतं भवति<ref>अनुभवावसानत्वात् भूतविषयेत्वाच्छ ब्रह्मज्ञानस्य । "ब्रह्मसूत्र-शाङ्कराभाष्यम्" १.१.२</ref>। ब्रह्मणः विषये श्रुत्याद्याः, अनुभवाः च प्रमणभूताः । ब्रह्मज्ञानं मोक्षसाधनम् न तु शाब्दज्ञानम् इति [[शङ्कराचार्यः]] उल्लिखति । तत् एवम्, <br> :न गच्छति विनापानं व्याधिताषधिशब्दतः । ::विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते ॥<ref>विवेकचूडामणिः, श्लोकसंख्या-६२</ref> ===[[माया]]=== [[अविद्या]], अनिर्वचनीया च या सा [[माया]] । या मा सा [[माया]] इत्यपि कथयन्ति । मा नाम त्रिकालेश्वपि न विद्यते किन्तु अस्ति इति भाति । यद्यपि आत्मनः एकत्वे अन्यत् सर्वं मिथ्या इति सिध्यति तथापि संक्षेपेण तस्य मिथ्यास्वरूपस्यापि उपवर्णनं भवति । तथा हि- दृश्यप्रपञ्चः बुद्ध्यादयश्च मिथ्याभूताः इति अस्मिन् वेदान्तशास्त्रे प्रतिपाद्यते । अद्वितीयः सः परमात्मा स्वशक्त्या विचित्ररूपेण परिदृश्यमानम् अमुं प्रपञ्चं सृजति, अनन्तरं च सृष्टं सर्वं जगत् स्वात्मनि विलीनं करोति । प्रपञ्चस्य जन्मनाशौ भवतः इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् अभ्युपगतत्वात् दृश्यमानः प्रपञ्चः मिथ्या भवति । ===[[अविद्या]]=== अविद्यायाः अस्तित्वे किं प्रमाणम् ? समाधानत्वेन "अहमज्ञः, मामन्यं च न जानामि" इत्यादि सांव्यवहारिकं वचनमेव अविद्यायाः सत्त्वे प्रमाणं भवति इत्युच्यते । ===[[ब्रह्म]]=== जीवब्रह्मणोः एकता उच्यते, जीवस्तु ज्ञातः ब्रह्म तु न ज्ञातम्, अज्ञाते ब्रह्मणि कथमेकता? यदि [[ब्रह्म]] ज्ञातुमित्युच्यते तर्हि किं प्रमाणम् ? इति विचारे पूर्वपक्षी वदति, ननु ब्रह्मज्ञाने प्रत्यक्षं न प्रमाणम् । यतः ब्रह्मणः अतीन्द्रियत्वात् । अतीन्द्रियं न कदापि प्रत्यक्षीक्रियते। प्रत्यक्षानुमानोपमानानां प्रमाणानां ब्रह्म विषयत्वाभावात् इमानि ब्रह्मणि ब्रह्मसाधने न क्षमन्ते । अन्तिममागमप्रमाणमस्त्येव । तेन ब्रह्मणः अस्तित्वे ब्रह्मस्वरूपज्ञाने प्रमाणत्त्वमस्त्त्येव । श्रुतिभिः ब्रह्म आगमगम्यत्वेनोक्तम् । ===[[अध्यासः]]=== अध्यासो नाम "अतस्मिंस्तद्बुद्धिः" इति भाष्यकारस्य वचनम् । तद्यथा- पुत्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वा अहमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मान् अध्यस्यति । स्थूलोऽहम्, कृशोऽहम्, गौरोऽहम्, तिष्ठामि इत्यादि देहधर्मान् स्वात्मनि अध्यस्यति । ==अवस्थाः== जीवस्य जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्तिः इति तिस्रः अवस्थाः सन्ति। एवमेव व्यवहारावस्था, विचारावस्था, विज्ञानावस्था इति दशाभेदेन भिद्यन्ते अवस्थाः। * "व्यवहारावस्था"- जाग्रदवस्था एव व्यवहारावस्था भवति। अस्यां प्रमाणप्रमेयान् अनुस्रुत्य कार्यकारणपुण्यपापस्वर्गदुःखगुरुशिष्यबन्धमोक्षादिविषयाः निरूपिताः दृश्यन्ते। * "विचारावस्था"-विचारावस्था चित्तशुद्धिम्, वैराग्यम्, विवेकञ्च सम्पादयति। विवर्तमार्गाय अर्हताप्राप्तये अस्याः विचारावस्थायाः आवश्यकता अस्ति। एषा स्वप्नसदृशावस्था भवति। साधकः व्यवहारं सर्वमपि स्वप्नसदृशम् इति भावयति। साधकस्य उपयुक्ता श्रेष्ठावस्था भवति। कुतः चेत् प्रपञ्चः मायामयः इति दृढं भवति अस्याम् अवस्थायाम्। *"विज्ञानावस्था"- एषा अवस्था सुषुप्तावस्थायाः सदृशी भवति। गाढनिद्रायां प्रपञ्चस्वप्नौ न भवतः एव सर्वमपि मिथ्यारूपेण भवन्ति। केवलम् आत्मानुभवः भवति। अमुं विषयं [[गौडपादाचार्यः]] एव निरूपितवान् अस्ति, '''न निरोधो न चोत्पत्तिः न बद्धो न च साधकः।'''<br> '''न मुमुक्षुः न वै मुक्तः इत्येषा परमार्थतः॥''' ==अद्वैतपीठानि== {| class="wikitable" |- !शिष्याः<br>(lineage) !दिक् !पीठानि !महावाक्यानि !वेदः !सम्प्रदायः |- |[[पद्मपादाचार्यः]] !पूर्वा |गोवर्धनपीठम् |प्रज्ञानं ब्रह्म (''Consciousness is Brahman'') |[[ऋग्वेदः]] |भोगावल(Bhogavala) |- |[[सुरेश्वराचार्यः]] !दक्षिणम् |श्रुङ्गेरी शारदापीठम् |अहं ब्रह्मास्मि (''I am Brahman'') |[[यजुर्वेदः]] |भूरिवल (Bhūrivala) |- |[[हस्तामलकाचार्यः]] !पश्चिमा |द्वारकापीठम् |तत्त्वमसि (''That thou art'') |[[सामवेदः]] | कितवल(Kitavala) |- |[[तोटकाचार्यः]] !उत्तरम् |ज्योतिर्मठपीठम् |अयमात्मा ब्रह्म (''This Atman is Brahman'') |[[अथर्ववेदः]] |नन्दवल(Nandavala) |} ==प्रमाणानि== अद्वैतवेदान्ते ६ प्रमाणानि सन्ति। तानि, *प्रत्यक्षप्रमाणम् *अनुमानप्रमाणम् *उपमानप्रमाणम् *आगमप्रमाणम् *अर्थापत्तिप्रमाणम् *अनुपलब्धिप्रमाणम् ==मुख्यांशाः== * निरपेक्षज्ञानं नाम शुद्धचैतन्यम्, अतः इदं शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावयुक्तं भवति। * आत्मप्रकाशात् अन्तःकरणस्य विकारः एव वृत्तिज्ञानं भवति। अस्य व्यावहारिकवस्तूनां ग्रहणयोग्यता भवति। इदं पारमार्थिकसत्यं न भवति। * ज्ञानं स्वयं प्रकाशः भवति। परप्रकाशः न भवति। अतः ज्ञानं स्वतःप्रमाणं भवति। * अद्वैते प्रत्यक्षादिनि ६ प्रमाणानि सन्ति। * नानात्वभावनया संसारी भवति। [[ब्रह्मा]]त्मैक्यज्ञानेन मुक्तः भवति। *ब्रह्मसाक्षात्कारः एव मोक्षः। मोक्षः कर्मणः असाध्यः। कर्म उत्पाद्यः, आप्य, विकार्यम् च भवति। मोक्षस्तु अनुत्पाद्यः, अनाप्य, अविकार्यञ्च भवति। * निष्कामकर्म चित्तशुद्धिकरणे सहायकं भवति। निष्कामकर्मणे कर्मबन्धः न भवति। * ज्ञानसम्पादनमेव लक्ष्यं भवति। * शमदमउपरतितितिक्षासमाधानश्रद्धादयाः "शमादिषट्केन व्यवह्रियते” । * साधकाय श्रवणमनननिधिध्यासनानि अपेक्ष्यन्ते। एतैः क्रमेण मुक्तः भवति। आत्मानन्दः उत ब्रह्मानन्दः एव मुक्तिः भवति। ==ग्रन्थाः== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थनाम!! कर्ता !! कालः |- | [[ब्रह्मसूत्राणि]] || बादरायणः || ४०० क्रि.श |- | [[माण्डूक्योपनिषत्कारिका]] || गौडपादः || ६०० क्रि.श |- | [[भामती]]|| वाचस्पतिमिश्रः || ८५० क्रि.श |- | [[पञ्चपादिका]] || पद्मपादाचार्यः || ८५० क्रि.श |- | [[आत्मबोधव्याख्यानम्]] || पद्मपादाचार्यः || ८५० क्रि.श |- | [[इष्टसिद्धिः]]|| विमुक्तात्म || ८२० क्रि.श |- | [[संक्षेपशारीरकम्]] || सर्वज्ञात्म || ८५० क्रि.श |- | [[खण्डनखण्डखाद्यम्]] || श्रीहर्षः || १२ शतकम् |- | [[पदार्थतत्त्वनिर्णयः]] || गङ्गापुरि भट्टारकः || १० उत ११ शतकम् |- | [[खण्डनखण्डखाद्यम्]] || श्रीहर्षः || १२ शतकम् |- | [[तत्त्वप्रदीपिका]] || चित्सुखः || १३ शतकम् |- | [[वेदान्तसारः]] || सदानन्दः || १५ शतकम् |- | [[सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहः]] || अप्पय्यदीक्षितः || १६ शतकम् |- | [[अद्वैतसिद्धिः]]|| मधुसूधनसरस्वती || १६ शतकम् |- | [[वेदान्तपरिभाषा]] || धर्मराजाध्वरिः || १६ शतकम् |- | [[सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम्]] || कृष्णानन्दः || १७ शतकम् |- | [[तत्त्वकौस्तुभम्]] || भट्टोजिदीक्षितः || १७ शतकम् |- | [[आभोगः]] || लक्ष्मीनृसिंहः || १७ शतकम् |- | [[अद्वैतब्रह्मसिद्धिः]] || सदानन्दः काश्मीरक || १८ शतकम् |- | [[स्वराज्यसिद्धिः]] || गङ्गाधरसरस्वती || १९ शतकम् |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.rsvidyapeetha.ac.in{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |} ==वहदत अल-उजुद== [[वहदत अल-उजुद]]स्य सूफी-अवधारणा अद्वैत-वेदान्त-ग्रन्थे दावितस्य विश्वदृष्टेः समीपस्थः अस्ति जियौर रहमान-अज्मी इत्यस्य उत्पत्तिः हिन्दुधर्मस्य वेदान्त-दर्शनात् अभवत् इति दावान् करोति, यत् इब्न-अरबी-इत्यनेन भारत-भ्रमणानन्तरं स्वपुस्तके लिखितम् खलीफा अल मामुनस्य शासनकाले अरबीभाषायां अनुवादितः मक्काविजयः, मंसूरहल्लाजः च भारतस्य अनेकयात्रायां एतस्याः अवधारणायाः विषये लिखितवन्तौ भारतयात्रायाः अनन्तरं बगदाद्-देशं प्रत्यागत्य हल्लाजः लिखितवान् ध्याने वदन्ति انا الحق ("अनाल हक") "अहमेव सत्यम्", यत् सः भारतयात्रायां महावाक्यदर्शनात् गृहीतवान् "अहं ब्रह्मस्मि" इत्यस्मात् एकं वाक्यम्। सूफी धर्मशास्त्रज्ञः मार्टिन् लिन्सः कथयति यत्, राजकुमारः दारा शिको (मृत्युः १६१९) मुगलसम्राट् शाहजहानस्य सूफीपुत्रः आसीत् । सः अवदत् यत् हिन्दुनां सूफीधर्मः अद्वैतवेदान्तः च शब्दभेदं विहाय समानाः सन्ति। ==सम्बद्धलेखाः== *[[अद्वैतवेदान्तस्य ग्रन्थाः]] *[[शङ्कराचार्यः]] ==आधाराः== <references/> ==बाह्यानुबन्धः== * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Advaita_Vedanta|अद्वैतवेदान्तः}} ‎ [[वर्गः:अद्वैतदर्शनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:दर्शनानि]] [[वर्गः:वेदान्तः]] s54hjo15qiwn9lhofhvhsslavk1y6r2 0 15715 499209 485240 2026-05-17T02:06:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499209 wikitext text/x-wiki [[File:Gasoline in mason jar.jpg|thumb|150px|पेट्रोल् इन्धनम्]] '''पेट्रोल्''' इति एकम् इन्धनं वर्तते । यानोपयोगी इन्धनं वर्तते । इन्धनम् एतत् भूमौ भवति । पेट्रोल् इन्धनस्य स्रोतः सीमितं विद्यते । [[File:GasStationHiroshima.jpg|thumb|left|220px|पेट्रोल् पूरणकेन्द्रम्]] ==External links== * [http://money.cnn.com/pf/features/lists/global_gasprices/ CNN/Money: Global gas prices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821232859/http://money.cnn.com/pf/features/lists/global_gasprices/ |date=2009-08-21 }} * [http://www.energy.eu/#Prices EEP: European gas prices] * [http://cta.ornl.gov/data/index.shtml Transportation Energy Data Book] * [http://www.energysupplylogistics.com/terminals Energy Supply Logistics Searchable Directory of US Terminals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214234825/http://energysupplylogistics.com/terminals/ |date=2009-02-14 }} * [http://www.nacsonline.com/NACS/Resources/campaigns/GasPrices_2011/Pages/default.aspx 2011 NACS Annual Fuels Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222160402/http://www.nacsonline.com/NACS/Resources/campaigns/GasPrices_2011/Pages/default.aspx |date=2011-02-22 }} * [http://www.benzin.sk Definition of basic terms, Graphs of Gas prices. all in Slovak language] * [http://www.technologyreview.com/energy/23406/?a=f Gasoline from Vinegar | MIT Technology Review] * [http://robotpig.net/__automotive/fuel.php High octane fuel, leaded and LRP petrol - article from robotpig.net] '''Images''' *"''[http://www.archive.org/movies/details-db.php?collection=prelinger&collectionid=19334&from=collectionSpotlight Down the Gasoline Trail]''" Handy Jam Organization, 1935 (Cartoon) [[वर्गः:इन्धनम्]] [[वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] iag3gxflfkpzfalggn77g1jamev6ke8 0 16574 499211 332313 2026-05-17T02:44:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499211 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Indian Academy of Sciences.jpg|1650px|thumb]] '''भारतीयविज्ञानपरिषद्''' (Indian Academy of Science) परिषदियं [[१९३४]] तमे वर्षे प्रोफेसर् [[सि. वि. रामन्|सि.वि.रामन्]] महोदयेन स्थापिता । अस्याः उद्घाटनं [[१९३४]] तमवर्षयस्य जुलैमासस्य ३१ दिने सम्पन्नम् । तदा तत्र ६५ जनाः विज्ञानिनः सदस्याः आसन् । [[सि. वि. रामन्]] प्रथमसामान्यसदस्यानां सभायाम् अध्यक्षत्वेन चितः अभवत् । तस्य संविधानमपि अङ्गीकृतमभवत् । तस्य प्रथमसञ्चिकायां सर्वे कार्यकलापाः प्रकटिताः । इदानीं ९५० सदस्याः, ५१ गौरवसदस्याः, ६० पार्षदाः च सन्ति । *अध्यक्षाः * [[सि.वि.रामन्]] (1934 - 1970) * प्रो.टि.एस्. सदाशिवन् (1971 - 1973) * प्रो.एम्.जि.के मेनन् (1974 - 1976) * प्रो.धवन्1977 - 1979) * डा.वरदराजन्(1980 - 1982) * प्रो.एस्. रामशेषन् (1983 - 1985) * प्रो. ओ.सिद्दिकी(1986 - 1988) * प्रो. सि.एन्.आर्. राव् (1989 - 1991) * प्रो.आर्.नरसिंहन् (1992 - 1994) * प्रो.पि.रामराव्(1995 - 1997) * प्रो.एन्.कुमार् (1998 - 2000) * डा.कस्तूरीरङ्गन् (2001 - 2003) * प्रो.टि.वि.रामकृष्णन् (2004 - 2006) * प्रो.डि.बालसुब्रमणियन् (2007 - 2009) ==उद्देशाः== अस्याः परिषदः मुख्यः उद्देशः विज्ञानशिक्षणं तस्य गुणवत्तावर्धनं च । अस्याः कार्यक्रमेषु वैज्ञानिकपत्रिकाप्रकटनं वति । अस्याः पत्रिकायाः नाम प्रमाणमिति । भौतशास्त्रविषयिका पत्रिका अस्ति । जीवशास्त्रे च पृथक् पत्रिका अस्ति । अस्याः सङ्केतः एवमस्ति ।<br> भारतीयविज्ञानपरिषद्<br> सि.वि.रामन् मार्गः<br> पत्रालयपेटिकासंख्या ८००५<br> सदाशिवनगरम्<br> [[बेङ्गळूरु]]-५६ ०००५<br> [[भारतम्]] ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://www.ias.ac.in The Indian Academy of Sciences website] *[http://www.ias.ac.in/resonance/ ''Resonance'' Journal website] *[http://www.worldwidescience.org/ World Wide Science website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250609052004/https://worldwidescience.org/ |date=2025-06-09 }} [[वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] s7j470sqiya4r1ko98amj4es0ol6fcf 0 16968 499208 496064 2026-05-17T01:59:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499208 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = पारासेल्सस् | image = Paracelsus.jpg | image_size = frameless | caption = portrait by [[Quentin Massys]] | birth_name = Philip von Hohenheim | birth_date = {{birth date|df=yes|1493|11|11}} or<br />{{birth date|df=yes|1493|12|17}} | birth_place = [[Egg (Schwyz)|Egg]], near [[Einsiedeln]], [[Old Swiss Confederacy]] (present-day [[Switzerland]]) | death_date = {{death date and age|df=yes|1541|09|24|1493|11|11}} | death_place = [[Salzburg]], [[Archbishopric of Salzburg]] (present-day [[Austria]]) | death_cause = Unknown | resting_place = | resting_place_coordinates = | residence = | nationality = [[Swiss (people)|Swiss]], German | other_names = Theophrastus von Hohenheim; Phillipus Areolus; Bombastus | known_for = | education = | employer = | occupation = [[alchemy|Alchemist]]<br /> Physician<br /> [[Astrology|Astrologer]]<br /> Scientist<br />[[Occult]]ist | title = }} [[चित्रम्:300704 beratzhausen-oberpfalz-paracelsus-denkmal 1-480x640.jpg|thumb|200px|right|पारासेल्ससस्य मूर्तिः]] (कालः – १७. १२. १४९३ तः २४. ०९. १५४१) अयं '''पारसेल्सस्''' (Paracelsus) कश्चन [[रसतन्त्रम्|रसायनशास्त्र]]स्य विज्ञानी । अस्य वास्तविकं नाम "थियोक्रस्टस् बोम्बास्टस् फन् होहेन्हैम्” इति । रसविद्यायाम् अहं प्रख्यातस्य वैद्यस्य "सेल्सस्” इत्यस्य अपेक्षया अपि बुद्धिमान् इति प्रदर्शनार्थं स्वस्य नाम एव "पारसेल्सस्” इति पर्यवर्तयत् अयं थियोक्रस्टस् । अयं पारसेल्सस् १९४३ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य १७ दिनाङ्के [[स्वीडन्]] देशस्य 'ऐन्सिड्नेल्’ इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पारसेल्ससस्य वैद्यविद्याभ्यासः तस्य पित्रा एव आरब्धः । अनन्तरं बहूनि नगराणि अटन् ज्ञानं सम्पादितवान् अयं पारसेल्सस् । तथैव दुरहङ्कारस्य कारणतः सर्वत्र शत्रून् अपि सम्पादितवान् । तथापि रसविद्यातः रसायनशास्त्रं प्रति समीचीनं मार्गं संशोधितवान् अयं पारसेल्सस् एव । अयं पारसेल्सस् रसविद्यायाः प्रमुखः उद्देशः स्वर्णस्य निर्माणं न । रोगाणाम् औषधस्य निर्माणम् इति उत्कृष्टं निर्णयम् अकरोत् । तदनीन्तने समाजे सस्यमूलेभ्यः केवलम् [[औषधम्|औषधानां]] निर्माणं शक्यते इति विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् तं विश्वासम् एव परिवर्त्य [[खनिजम्|खनिज]]मूलेभ्यः अपि औषधानां निर्माणं शक्यते इति प्रादर्शयत् । ग्रीक्-चिन्तकानां विश्वासपात्रेषु चतुर्षु वस्तुषु ([[वायुः]], [[जलम्|जलं]], [[मृत्तिका]], [[अग्निः]] च) अयं पारसेल्सस् अपि विश्वसिति स्म । तथैव अरब्बानां विश्वासपात्रेषु त्रिषु वस्तुषु ([[पादरसः]], गन्धकं, [[लवणम्|लवणं]] च) अपि तस्य तावानेव विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् कश्चन अनुक्तग्राही आसीत् । १५२७ तमे वर्षे यदा सः बेसेल्-नगरे प्रमुखः वैद्यः आसीत् तदा सार्वजनिकरूपेण [[गेलेन्]], [[अविसेन्]] इत्यादीनां पुरातनानां विज्ञानिनां कृतीः अग्निसात् अकरोत् । अयं पारसेल्सस् यदा ल्याटिन्-भाषायाः स्थाने जर्मन्-भाषया एव वदामि इति अघोषयत् तदा जनाः तं बेसेल्-नगरात् एव बहिष्कृतवन्तः । 'मानसिकरोगिणः भूतैः पिशाचैः वा पीडिताः न, शारीरिकरोगाः इव ते अपि रोगाः एव । [[मस्तिष्कम्|मस्तिष्के]] जायमानस्य व्रणस्य (अपघातस्य) पार्श्ववायुरोगस्य च सम्बन्धः अस्ति ।’ इति स्पष्टतया निरूपितवान् आसीत् अयं पारसेल्सस् । यद्यपि तस्य पूर्वजाः मिश्रलोहाणां, [[कांस्यम्|कांस्यस्य]] च उपयोगं जानन्ति स्म तथापि जिङ्कलोहस्य संशोधनं कृतवान् अयं पारसेल्सस् एव । १५४१ तम् वर्षे सप्टेम्बरमासस्य २४ तमे दिनाङ्के सः मरणम् अवाप्नोत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.revistaazogue.com/biblio.htm#N_3_''Azogue'':] A section of the e-journal ''Azogue'' with original reproductions of paracelsian texts. * [http://www.paracelsus.uzh.ch/ The Zurich Paracelsus Project] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204235455/http://www.paracelsus.uzh.ch/ |date=2012-12-04 }} * [http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Zn History of zinc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123003226/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Zn |date=2010-01-23 }} * [[Allen G. Debus]] (1984) [http://www.jstor.org/discover/10.2307/41109480?uid=2476352067&uid=2134&uid=2&uid=70&uid=3&uid=60&sid=21104009143917 History with a Purpose: the Fate of Paracelsus], ''Pharmacy in History'' 26(2):83–96. * [http://www.nlm.nih.gov/hmd/pdf/paracelsus.pdf Allen G. Debus, "Paracelsus and the medical revolution of the Renaissance" - A 500th Anniversary Celebration from the National Library of Medicine (1993), p. 3.] * [http://www.newadvent.org/cathen/11468a.htm Theophrastus Paracelsus] - Detailed entry from [[The Catholic Encyclopedia]] * [http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/paracels.html Biographical notes from The Galileo Project] * [http://www.themystica.com/mystica/articles/p/paracelsus.html Paracelsus (from the Mystica)] * [http://www.alchemylab.com/paracelsus.htm Paracelsus (from Alchemy Lab)] * [http://www.economist.com/books/displayStory.cfm?story_id=5407627 The uses of enchantment], [[The Economist]], 19 January 2006 * [http://www.paracelsus-center.ch/ Paracelsus – The physician, healer, and philosopher] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765225-1,00.html "After Hippocrates", ''Time'' (February 03, 1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716144854/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765225-1,00.html |date=July 16, 2013 }} * [http://himetop.wikidot.com/paracelsus. Some places and memories of Paracelsus] * [http://hdl.loc.gov/loc.rbc/general.31040.1 Of the supreme mysteries of nature] From the Collections at the Library of Congress * [http://www.cppdigitallibrary.org/items/browse?advanced%5B0%5D%5Belement_id%5D=48&advanced%5B0%5D%5Btype%5D=contains&advanced%5B0%5D%5Bterms%5D=Paracelsus%2C+1493-1541.+Prognosticatio+eximii+doctoris+Theophrasti+Paracelsi Images from ''Prognosticatio eximii doctoris Theophrasti Paracelsi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012025749/http://www.cppdigitallibrary.org/items/browse?advanced%5B0%5D%5Belement_id%5D=48&advanced%5B0%5D%5Btype%5D=contains&advanced%5B0%5D%5Bterms%5D=Paracelsus%2C+1493-1541.+Prognosticatio+eximii+doctoris+Theophrasti+Paracelsi |date=2014-10-12 }} From The College of Physicians of Philadelphia Digital Library [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] pdqku4v0va1ll72murhjdxrymsgiuwa 0 17915 499206 480469 2026-05-17T01:33:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499206 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = देव् आनन्दः | image =Dev Anand still1.jpg|120px | imagesize = | caption =देवानन्दस्य सम्माननम् | birthname =धरं देव् पिशोरिमल् आनन्दः | birthdate =जननम् १९२३ तमे वर्षे सेप्ट्म्बर् २६ दिनङ्के | birthplace = | wife = कल्पना कार्तिक् | yearsactive = | occupation = नायकनटः , निर्मापकः, निर्देशकः - }} धरं देव् पिशोरिमल् आनन्दः (हिन्दी:धर्मदेव आनन्द (जननम् १९२३ तमे वर्षे सेप्ट्म्बर् २६ दिनङ्के),(मरणम् : २०११ शिसेम्बर् ,३ ) । सर्वत्रापि देव् आनन्दः इत्येव चिरपरिचितः आसीत् ।भारतस्य सुप्रसिद्धः हिन्दीचलच्चित्ररङ्गस्य नायकनटः आसीत् । तथैव निर्देशकः,निर्मापकः अपि । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.5abiportal.com/2011/12/rip-dev-anand-bollywood-mourns-dev-anands-death.html RIP Dev Anand – Bollywood Mourns Dev Anand’s Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106074226/http://www.5abiportal.com/2011/12/rip-dev-anand-bollywood-mourns-dev-anands-death.html |date=2016-01-06 }} * Video Playlist Dedicated to Dev Anand on Youtube http://www.youtube.com/playlist?list=PLC1191BED0E42B8B1 * [http://www.bollango.com/cgi-bin/akf_search.tcl?key=song&actor=dev+anand List of Dev Anand songs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230701113731/https://www.bollango.com/cgi-bin/akf_search.tcl?key=song&actor=dev+anand |date=2023-07-01 }} * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/8934494/Dev-Anand.html The Telegraph - Dev Anand Bio and Obituary] [[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः]] [[वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:१९२३ जननम्]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] d7t4ztr3ql10jps694vta83k31yn36g 0 21965 499212 493821 2026-05-17T03:08:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499212 wikitext text/x-wiki {{बौद्धधर्मः}} महायानमतानुसारेण निर्वाणस्य कृते उभयविधानाम् आवरणानां क्षयः आवश्यको भवति । क्लेशावरणज्ञेयावरणयोः क्षतिः क्रार्मकाऽस्ति । पूर्वं क्लेशावरणं नश्यति,तदनन्तरं ज्ञेयावरणस्य विनाशो भवति । हीनयाने स्वीकृतं निर्वाणस्य स्वरूपं महायानस्य दृष्टिकोणेन अपूर्णमस्ति,यतो हि क्लेशावरणस्य विनाशानन्तरमपि ज्ञेयावरणम् अवशिष्टं भवति । यद्यपि हीनयानमतेन क्लेशावरणविनाशेन आत्मनो निषेधो विहितः । यतो हि आत्मनः सुखादीनां कृते एव मानवस्य प्रवृत्तिर्जायते । अतएव दुःखादयो भवन्ति । आत्मदृष्ट्यैव इमे विषमपरिणामा भवन्ति । अतः आत्मनो निषेधे सत्येव दुःखानां स्वत एव नाशो भविष्यति । अयमेव हीनयानस्य नैरात्म्यवादो वर्तते । तस्य द्वौ भेदो कथितौपुद्गलनैरात्म्यवादो धर्मनैरात्म्यवादश्च । एवं पुद्गलनैरात्म्येन प्राणी स्वतः क्लेशमुक्तो भवति । एतद्विपरीतं जगतोऽभावात् सांसारिकपदार्थानां शून्यताया ज्ञानेन पारमार्थिक सत्यरूपिणो ज्ञानस्योपरितः आवरणं नश्यति । साधकोऽपि सर्वज्ञतां लभते । क्लेशेन मुक्तेरावरणं भवति,ज्ञेयावरणं च ज्ञेयपदार्थम् आवृणोति । उभयोरावरणयोर्विनाशेनैव सर्वज्ञता प्राप्तुं शक्यते । महायानसम्प्रदाये ज्ञेयावरणस्य निवारणोपायरूपेण सर्वशून्यतायाः प्रतीतिरभिमताऽस्ति । एवमेव हीनयाने अर्हत्प्राप्तीः परमोद्देश्यमस्ति,किन्तु महायाने बुद्धत्वप्राप्तिर्ल-क्ष्यभूता भवति । उभयोः सम्प्रदाययोरयमेव निर्वाणभेदः । == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://www.buddhism-dict.net/ddb/ Digital Dictionary of Buddhism] * [http://sacredlibrary.googlepages.com/religioustexts.htm Sacred Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219185523/http://sacredlibrary.googlepages.com/religioustexts.htm |date=2007-12-19 }} Contains many Mahāyāna sūtras * [http://www.berzinarchives.com/comparison_buddhist_traditions/index.html Comparison of Buddhist Traditions (Mahayana - Therevada - Tibetan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120100228/http://www.berzinarchives.com/comparison_buddhist_traditions/index.html |date=2008-11-20 }} * [http://www4.bayarea.net/~mtlee/ Mahayana Buddhist Sutras in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925025838/http://www4.bayarea.net/~mtlee/ |date=2011-09-25 }} * [http://www.nirvanasutra.net The Mahayana Mahaparinirvana Sutra: complete text and analysis.] * [http://www.webspawner.com/users/bodhisattva/index.html Major Mahayana Tathagatagarbha sutras in English translation] * [http://www.cttbusa.org/buddhas_bodhisattvas.asp Buddhas and Bodhisattvas in Mahayana Buddhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728002631/http://www.cttbusa.org/buddhas_bodhisattvas.asp |date=2011-07-28 }} * [http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/Glimpses-of-the-Lost-World-of-Alchi.html April 2010 Smithsonian Magazine Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230232918/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/Glimpses-of-the-Lost-World-of-Alchi.html |date=2013-12-30 }} [[वर्गः:बौद्धधर्मः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] pl55bjla8cqv19hu0w98s5258cylj2v 0 26300 499210 495616 2026-05-17T02:22:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499210 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = फेस्बुक् (Facebook) | logo = [[File:Facebook logo (2023).svg|border|center|215px]] | screenshot = | collapsible = Yes | caption = <div style="text-align:center;">फेस्बुक् इत्यस्य गृहपृष्ठस्य पटलचित्रम्</div> | url = {{URL|https://www.facebook.com|facebook.com}} | type = [[सामाजिकजालकर्मसेवा]] | registration = आवश्यकम् | language = बहुभाषात्मकम् (70) | num_users = एकार्बुदाधिकम् <ref name="Facebook-2012-10-4-K">{{cite web|url=https://s3.amazonaws.com/OneBillionFB/Facebook+1+Billion+Stats.docx |title=Facebook, 1 billion active people fact sheet |accessdate =October 4, 2012}}</ref> (active October 2012) | programming language = [[C++]] तथा च [[PHP]]<ref>{{cite web|url=http://www.theregister.co.uk/2010/02/02/facebook_hiphop_unveiled/|title=Facebook re-write takes PHP to an enterprise past Remember C++? They do|first=Clarke|last=Gavin|month=July|year=2010|accessdate=2 February 2010|archiveurl=http://archive.is/20120530/http://www.lextrait.com/Vincent/implementations.html |archivedate=2012-05-30}}</ref> | owner = [[फेस्बुक्, निगमितम्]] | author = {{plainlist | * [[Mark Zuckerberg]] * [[Eduardo Saverin]] * [[Andrew McCollum]] * [[Dustin Moskovitz]] * [[Chris Hughes]] }} | launch_date = {{Start date|2004|02|4}} | alexa = {{Increase}} 2 ({{as of|2013|02|03|alt=February 2013}})<ref name="alexa">{{cite web |url= http://www.alexa.com/topsites |title= Facebook.com Site Info |publisher= [[Alexa Internet]] |accessdate= 2013-01-14 |archive-date= 2015-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150302173920/http://www.alexa.com/topsites |deadurl= yes }}</ref> | revenue = {{Increase}} [[United States Dollar|$]]5.1 billion (2012)<ref name="Facebook-2012-07-8-K">{{cite web|url=http://pdf.secdatabase.com/700/0001193125-12-316895.pdf |title=Facebook Current Report, Form 8-K, Filing Date July 26, 2012 |publisher=SECDatabase.com |accessdate =July 26, 2012}}</ref> | current_status = Active }} [[File:Ad-tech London 2010 (5).JPG|thumb|Facebook on the Ad-tech 2010]] '''फेस्बुक्''' इति नाम्ना काचित् सामाजिकजालकर्मसेवा विद्यते। एतस्य विमोचनं २००४ तमस्य वर्षस्य फरवरीमासे अभवत्। एतस्य स्वामित्वं सञ्चालनं च फेस्बुक्, इति निगमितेन क्रियते।<ref name="Growth">{{Cite news |accessdate=December 19, 2008 |url=http://venturebeat.com/2008/12/18/2008-growth-puts-facebook-in-better-position-to-make-money/ |title=2008 Growth Puts Facebook In Better Position to Make Money |work=VentureBeat |location=San Francisco |date=December 18, 2008 |author=Eldon, Eric |archive-date=December 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219102830/http://venturebeat.com/2008/12/18/2008-growth-puts-facebook-in-better-position-to-make-money/ |deadurl=yes }}</ref>, फेस्बुक् इत्यस्मिन् एकार्बुदाधिकाः सदस्याः सन्ति।<ref>{{cite news|title=Facebook Tops Billion-User Mark|url=http://online.wsj.com/article/SB10000872396390443635404578036164027386112.html|date=October 4, 2012|work=The Wall Street Journal|publisher=Dow Jones|accessdate=October 4, 2012}}</ref> तेषां च अर्द्धाधिकाः फेस्बुक् इत्यस्य प्रयोगं जङ्गमोपकरणे कुर्वन्ति।<ref>{{cite news|author=Sengupta, Somini|title=Facebook's Prospects May Rest on Trove of Data|date=May 14, 2012|work=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/2012/05/15/technology/facebook-needs-to-turn-data-trove-into-investor-gold.html|accessdate=May 15, 2012}}</ref> जालस्थलस्य प्रयोगात् पूर्वे प्रयोक्त्रा पञ्जीकरणं करणीयं भवति। ततः पश्चात् ते स्वकीयं वैयक्तिकं वृत्तं निर्मातुं शक्नुवन्ति। अन्यान् च सदस्यान् मित्रत्वेन योजयितुं शक्नुवन्ति, परस्परं च सन्देशानां विनिमयं कर्त्तुं शक्नुवन्ति। तेषु च सन्देशेषु स्वचालिताः सूचनाः अपि भवन्ति । अपरञ्च, सदस्याः सामान्याभिरुचिकान् समूहान् अपि प्रवेशितुं शक्नुवन्ति, तेषां च व्यवस्थापनं कार्यस्थलं, विद्यालयं, महाविद्यालयं अन्यं गुणं वाऽऽधृत्य भवति। अपि च सदस्याः स्वमित्राणि '''कार्यस्थलाज्जनाः''' अथवा '''घनिष्ठमित्राणि''' इति वर्गेषु अपि व्यवस्थापयितुं शक्नुवन्ति। अद्य दिने फेस्बुक इति माध्यमेन व्यापारमपि कर्तुं शक्नुवन्ति । फेस्बुक् इत्यस्य संस्थापना मार्क-जुकरबर्गः स्वकीयैः महाविद्यालयीयैः सकक्षकैः सह कृतवान्। ते च - एडवर्डो-सेवरिन्, एन्ड्र्यू-मैक्कोलम्, डस्टिन्-मोस्कोविट्ज्, तथा च क्रिस्-ह्यूग्स् इति।<ref>{{cite news |url=http://www.businessinsider.com/how-facebook-was-founded-2010-3#we-can-talk-about-that-after-i-get-all-the-basic-functionality-up-tomorrow-night-1 |title=At Last&nbsp;– The Full Story Of How Facebook Was Founded |work=Business Insider |first=Nicholas |last=Carlson |date=March 5, 2010}}</ref> ==टीकाः== {{Reflist|group=N}} ==सन्दर्भाः== {{Reflist|30em}} ==अधिकं पठनम्== * Kirkpatrick, David, [http://money.cnn.com/2006/10/06/magazines/fortune/fastforward_facebook.fortune/index.htm "Why Facebook matters: It's not just for arranging dates. And it's not just another social network. Facebook offers sophisticated tools for maintaining social relationships"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308215326/http://money.cnn.com/2006/10/06/magazines/fortune/fastforward_facebook.fortune/index.htm |date=2013-03-08 }}, ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'', October 6, 2006 * [[Daniel Miller (anthropologist)|Miller, Daniel]], ''Tales from Facebook'', [[Polity (publisher)|Polity]] 2011, ISBN 978-0-7456-5209-2 *{{cite web |url=http://techcrunch.com/2010/04/25/the-age-of-facebook/ |title=The Age Of Facebook |last=Arrington |first=Michael |publisher=TechCrunch |date=2012-04-25}} ==बाह्यानुबन्धाः== {{wiktionary}} {{commonscat}} {{Spoken Wikipedia|Facebook.ogg|August 15, 2009}} *{{wikinews-inline|Category:Facebook}} * {{Official website|1=https://www.facebook.com/|mobile=https://m.facebook.com/}} * {{twitter|facebook}} * {{Guardiantopic|technology/facebook}} * [http://topics.nytimes.com/top/news/business/companies/facebook_inc/index.html Collected news and commentary] at ''[[The New York Times]]'' * [http://www.telegraph.co.uk/technology/facebook/ Facebook news and reviews] at ''[[The Daily Telegraph]]'' (London) * [http://www.ft.com/cms/s/2/67e89ae8-30f7-11df-b057-00144feabdc0.html#axzz1BfiyklYU Hits chart between Facebook and Google] * [http://www.nytimes.com/2007/12/03/technology/03facebook.html?ref=business Facebook Founder Finds He Wants Some Privacy], in ''The New York Times'', December 3, 2007 * [http://mashable.com/2011/02/07/facebook-privacy-guide/ Facebook Privacy: 10 Settings Every User Needs to Know], by Stan Schroeder, February 7, 2011 * {{BlackBerry App World|680|Facebook}} * {{ITunes Preview App|284882215|Facebook}} [[वर्गः:सामाजिकमाध्यमानि]] [[वर्गः:समाजसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] fyeb0mjojyp364lco1lvw9hqi1iybex 0 26730 499213 493701 2026-05-17T03:15:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499213 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|thumb|200px| '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''']] '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग्, कनिष्ठः''' ({{lang-en|Martin Luther King, Jr.}}) [[अमेरिका]]देशस्य महान् नायकः आसीत् । [[अमेरिका]]देशे वर्णभेदसमस्या आसीत् । अस्य भेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् । आफ्रिकातः निग्रोजनाः अमेरिकां प्रति आनीताः आसन् । आफ्रिकन् अमेरिकाप्रजाः इति एतान् सम्भोदयन्ति स्म । [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशस्य]] द्वितीयवर्गस्य जनाः एते इति उद्घोषणम् अभवत् । वर्णभेदम् असहमानः विरोधी आन्दोलनं कृतवान् । ==बाल्यम्== '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''' [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशस्य]] अट्लाण्टनगरे धार्मिककुटुम्बे [[१९२९]] जनेवरि १५ दिनाङ्के अजायत । अस्य पिता किङ्ग् सीनियर्, माता 'आल्बर्ट विलियम्स् । पूर्वं अस्य नाम 'मैकेल् किङ्ग्' आसीत् । अस्य षष्टेवयसि मार्टिन् लूथर् किङ्ग् इति नामकरणम् अकरोत् । अस्मिन् समये याङ्ग् स्ट्रीट् एलिमेण्टरि शालायाम् अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । अस्य द्वादशे वयसि मातामहि जेन्नि विलियम्स् मृतवति । अस्याः मरणम्, अस्य उपरि मानसिक परिणामः सञ्जातः । अत्महत्या यत्नमपि बहुवारं कृतवान् अनेनैव कारणेन । कालान्तरे मानसिकप्रबलः सञ्जातः । मार्टिन् श्वेतकृष्णवर्णीयजनयोः भेदं ज्ञातवान् । ==अध्ययनम्== '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''' प्राथमिकाध्ययनं याङ्ग् स्ट्रीट् एलिमेण्टरि शालायाम् कृतवान् । शालासु अपि वर्णभेदेन व्यवस्था पृथक् पृथक् कृतमासीत् । अयं कृष्णवर्णियेभ्यः कल्पितशालायाम् अध्ययनं करोति स्म । समनन्तरम् अट्लाण्ट युनिवर्सिटि ल्याबरेटरि शालायां पठितवान् । तथैव बुकर् टि वाषिङ्गटन् शालायामपि पठितवान् । अत्र अधिकाङ्कान् प्राप्तवान् । अतः मार्टिन् लूथर् किङ्ग् मोर् हौस् कलाशालायां प्रवेशं प्राप्तवान् । तदा पञ्चदशवर्षीयः आसीत् । [[१९४८]] तमे वर्षे पदवीधरः सञ्जातः । पेन्सिल्वेनिय विश्वविद्यालये यदा अध्ययननिरतः आसीत् तदा [[महात्मा गान्धी|माहात्मा गान्धीवर्यस्य]] विषये अध्ययनं कृत्वा, अस्य अनुयातः सञ्जातः । [[१९५१]] तमे वर्षे विद्यार्थिसङ्घस्य अध्यक्षः सञ्जातः । बिद्धिमान् विध्यार्थिः इति पेरल् प्लाफ्कनर् पुरस्कारं प्राप्तवान् । स्वाभीष्टे विश्वविद्यालये अध्ययनं कर्तुं शक्यत इति "जे लेविस् क्रोजर् फेलोषिप्” प्राप्तवान् । बास्टन् विश्वविद्यालयात् तत्वशास्त्रे डाक्टरेट् उपाधिं प्राप्तवान् । "ए कम्पारिसन् आफ् दि कन्सक्षन्स आफ् गाड इन् दि थिङ्किङ्ग् आफ् पाल् तिरिश् आण्ड हेन्रिनेल्सन् वीमन्” इत्यस्मिन् विषये प्रबन्धमेकं समर्प्य, पि.एच्.डि पदवीं प्राप्तवान् । ==वैय्यक्तिकजीवनम्== [[चित्रम्:Martin Luther King Jr St Paul Campus U MN.jpg|thumb|200px|'''मार्टिन् लूथर् किङ्ग्'''वर्यस्य भाषणम्]] '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''' गृहस्य सम्प्रदये बद्धः आसीत् । गृहसम्प्रदायानुसारेण अलबामस्य डेक्सटर् अवेन्यू बाप्टिस् क्रैस्तदेवलयस्य धर्मगुरुः सञ्जातः । येसु बोधितेषु सिद्धान्तेषु बद्धदरः आसीत् । मार्टिन् लूथर् किङ्ग् जून्मासस्य [[१९५३]] तमे वर्षे '''कारेट्टा''' नाम्नीं कन्यां परिणीतवान् । दम्पत्योः चत्वारि सन्तानानि आसन् । "स्ट्रैड् टुवर्ड फ्रीडम्” नामकपुस्तकं रचितवान् । सुप्रसिद्धं जनप्रियञ्च जातमिदम् । अगष्टमासस्य २८ तमे दिनाङ्के [[१९६३]] तमे वर्षे वाषिङ्ग्टन् नगरे "आए ह्याव् ए ड्रीम्” इति भाषणं कृतवान् आसीत् । इदं भाषणं विश्वविख्यातं जातम् । तस्यां सभायां २ लक्ष्याधिकाः जनाः आसन् इति । ==वर्णभेदान्दोलनम्== [[चित्रम्:March on Washington edit.jpg|thumb|200px|'''वाषिङ्ग्टन् नगरे लिङ्कन् स्मारकस्य पुरतः आन्दोलनम्''']] [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशे]] वर्णभेदसमस्या आसीत् । अस्य भेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् । आफ्रिकातः निग्रोजनाः [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकां]] प्रति आनीताः आसन् । आफ्रिकन् अमेरिकाप्रजाः इति एतान् सम्भोदयन्ति स्म । [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशस्य]] द्वितीयवर्गस्य जनाः एते इति उद्घोषणम् अभवत् । वर्णभेदम् असहमानः विरोधी आन्दोलनं कृतवान् । [[१९५४]] तमे वर्षे किङ्गवर्णजानानां राष्ट्रीय सङ्घस्य कार्यकारिसमितेः सदस्यः आसीत् । कालान्तरे माण्टेगोमरि इम्प्रूमेण्ट् असोसियेषन् नामकस्य सङ्घस्य अध्यक्षः आसीत् । अनेन आन्दोलनं कर्तुं सुव्यवस्थितः मार्गः कल्पितः । अस्य भाषणश्रवणेन प्रभाविताः भवन्ति स्म जनाः । तत्र तत्र आदेशे वर्णभेदस्य विरोधः आरब्धः । अनेन कारणेन जनवरिमासस्य २६तमे दिनाङ्के [[१९५६]] तमे वर्षे आरक्षकैः बद्धः आसीत् । बस्सयानादिषु वर्णभेदः आसीत् । कृष्णवर्णीयाः बहुकलहादिकं कृत्वा न्यायालये अभियोगं स्थापितवन्तः । न्यायालये जयमपि प्राप्तवन्तः । तेन जनाः इतोऽपि सबलाः सञ्जाताः । किङ्गवर्यस्य जनाः वर्णभेदान्दोलने बहु सहय्यमाचरितवन्तः । [[१९५७]] तमे संवत्सरे किङ्ग सदर्नक्रिश्चियन् लीडर् षिप् कान्षरेन्स (SCLC) सङ्घस्य अध्यक्षः जातः । वर्णभेदस्य विरोधं ३७००० जनैः सह किङ्ग् वाषिङ्ग्टन् नगरे लिङ्कन् स्मारकस्य पुरतः प्रदर्शनं कृतवान् । अनेन जनाः प्रभाविताः आसन् । [[१९६०]] तमे वर्षे अमेरिका देशे चर्चास्पदः विषयः आसीत् । कालान्तरे वर्णभेदस्य विरुद्धं कृतान्दोलने विजयमपि प्राप्तवान् । ==पुरस्काराः== * [[१९५७]] तमे संवत्सरे NAACP पक्षतः स्पिङ्गम् पदकं प्राप्तवान् *[[१९६४]] तमे वर्षे नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवान् * [[१९६५]] तमे संवत्सरे "अमेरिकन् लिबारिटि पदकं प्राप्तवान् *[[१९६६]] तमे संवत्सरे मार्गरेट् स्याङ्गर् पुरस्कारं प्राप्तवान् *[[१९६८]] तमे संवत्सरे मरणोतरं नेहरु अन्ताराष्ट्रीय पुरस्कारं प्राप्तवान् *[[१९७१]] तमे संवत्सरे ग्राम्मि पुरस्कारं प्राप्तवान् * [[१९७७]] तमे संवत्सरे जम्मिकार्टर् स्वातन्त्र्यस्य राष्ट्रपतिपदकं प्राप्तवान् *[[२०००]] "शतमानस्य पुरुषः” इति पुरस्कारं प्राप्तवान् *[[२००४]] तमे संवत्सरे काङ्ग्रेषनल् सुवर्णपदकं धर्मपत्नी सहितः प्राप्तवान् ==मरणम्== [[१९६४]] तमे वर्षे अतीवास्वस्थः जातः। कालान्तरे जेम्स् आर्लरे नामकः भूशुण्डी सहायेन मारितवान् । [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशे]] सपक्षीयाः जनाः बहु विरोधं कृतवन्तः । आराष्ट्रे कोलाहलः आसीत् । ४० अधिकाः जनाः मृतवन्तः अस्मिन् कोलाहले । २०००० अधिकान् जनान् बन्धितवन्तः आरक्षकाः । एप्रिल्मासस्य ९ मे दिनाङ्के एबेनिजर्प्रदेशे मार्टिन् लूथर् किङ्ग् –वर्यस्य शवयात्रा कृता । लक्षाधिकाः जनाः अस्मिन् शवयात्रायां भागं गृहीतवन्तः आसन् । प्रतिवर्षं जनेवरि मासस्य तृतीयसोमवासरे "किङ्ग् डे” इति आचरणं कुर्वन्ति, विरामश्च भवति। ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.thekingcenter.org The King Center] * [http://www.auctr.edu/mlkcollection/ "Martin Luther King Jr. Collection"], Morehouse College, RWWL * [http://www.kinginstitute.info/ The Martin Luther King, Jr. Papers Project] * [http://vault.fbi.gov/Martin%20Luther%20King%2C%20Jr. FBI file on Martin Luther King, Jr.] ;Speeches and interviews * [http://saidatsouthern.com/martin-luther-king-mp3/ Audio from April 1961 King, "The Church on the Frontier of Racial Tensions"], speech at Southern Seminary * [http://www.dalnet.lib.mi.us/king/ "Martin Luther King, Jr. Historic Speeches and Interviews"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728122629/http://www.dalnet.lib.mi.us/king/ |date=2013-07-28 }} * [http://www.archive.org/movies/movies-details-db.php?collection=open_mind&amp;collectionid=openmind_ep727 The New Negro], King interviewed by [[J. Waites Waring]] * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/sfeature/sf_video_pop_02_tr_qry.html "Interview with Dr. Kenneth Clark"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121221032302/http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/sfeature/sf_video_pop_02_tr_qry.html |date=2012-12-21 }}, PBS * [http://www.americanrhetoric.com/speeches/mlkatimetobreaksilence.htm "Beyond Vietnam" speech text and audio] * [http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/multimedia_contents King Institute Encyclopedia multimedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407151205/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/multimedia_contents |date=2010-04-07 }} * [http://www.therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=4731 Why I Am Opposed to the War in Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019155053/http://www.therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=4731 |date=2017-10-19 }}, sermon at the Ebenezer Baptist Church on 30 April 1967 (audio of speech with video 23:31) * [https://reuther.wayne.edu/audio/user "Walk to Freedom", Detroit, June 23, 1963.] Walter P. Reuther Library of Labor and Urban Affairs. Wayne State University. [ [[वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] rfne38w76uwnzg46otpzkt7hz8vco8j 0 36741 499202 479936 2026-05-16T23:47:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499202 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{अष्टाङ्गयोगः}} '''अष्टाङ्गयोगः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|ə|S|h|t|aː|n|g|ə|y|oː|g|ə|h}}) ({{lang-hi|अष्टाङ्ग योग}}) अर्थात् योगस्य अष्टानाम् अङ्गानां समूहः । [[पातञ्जलयोगसूत्रम्|पातञ्जलयोगसूत्रे]] उ्ल्लेखः वर्तते यत्, [[यम]]<nowiki/>-[[नियम]]<nowiki/>-[[आसन]]<nowiki/>-[[प्राणायाम]]<nowiki/>-[[प्रत्याहार]]<nowiki/>-[[धारणा]]<nowiki/>-[[ध्यान]]<nowiki/>-[[समाधिः|समाध]]<nowiki/>योsष्टाङ्गानि ।।२.२९।। इति । अनेन सूत्रेण एव [[राजयोग]]<nowiki/>नामकस्य अध्यायस्य आरम्भः भवति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । एतानि अष्टाङ्गानि एव राजयोगत्वेन पतञ्जलिमूनिना प्रोक्तानि । अतः एतस्य राजयोगस्य नामान्तरम् एव ‘अष्टाङ्गयोगः’ इति । पतञ्जलिमुनिः अष्टांगयोगस्य भागद्वयम् अकरोत् । बहिरङ्गः, अन्तरङ्गश्चेति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”"/> । १. बहिरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य बहिरङ्गभागे यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहाराः अन्तर्भवन्ति । शरीरादीनां बाह्यलक्ष्यानि साधयितुम् बहिरङ्गयोगस्य साधना भवति । २. अन्तरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य अन्तरङ्गभागे धारणा-ध्यान-समाधयः अन्तर्भवन्ति । अन्तरङ्गभागस्य एव नामान्तरं ‘संयमः’ इति । अन्तरङ्गयोगस्य पृष्ठे साधकस्य लक्ष्यं वस्तुनिष्ठं नापितु आत्मनिष्ठं भवति, यत् आत्मचिन्तनेन सिद्ध्यते । साधकाय राजयोगस्य प्रत्येकसोपानम् आगामिसोपानस्य कृते पृष्ठभूमिकात्वेन कार्यं करोति । तेषां सोपानानां निश्चितं सीमाङ्कनं न भवति । यतो हि सोपानस्य स्थितेः ज्ञानं केवलम् अनुभवेनैव भवितुम् अर्हति । राजयोगस्य उत अष्टाङ्गयोगस्य साधानायाः प्रारम्भिके काले साधकः यदि साधकसमूहेन सह निवसेत्, तर्हि योग्येन वातावरणेन तस्य विकासः शीघ्रं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१५|year=२००८}}</ref> । अतः योगिनः वदन्ति यत्, प्रारम्भिके काले योग्याचार्यस्य सान्निध्ये योगाभ्यासेण सर्वासां समस्यानां नाशः भवति इति । == पातञ्जलयोगसूत्रस्य परिचयः == [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] पातञ्जलयोगसूत्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य "सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्" इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति । योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य। {{हिन्दूधर्मः}} ===योगशास्त्रपरिचयः=== अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,<ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१</ref> इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" <ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ </ref> इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-<br>'<nowiki/>'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' <br>''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति । द्वितीये साधनपादे -" तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । "यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्" इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -"जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः" <ref>यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ </ref> इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । <br> वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।<br> अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।<br> अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।<br> ===योगदर्शनस्य विकासः=== योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।<br> महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा छान्दोग्योपनिषदि ।<br> योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति । :#[[समाधिपादः]] :#[[साधनापादः]] :#[[विभूतिपादः]] :#[[कैवल्यपादः]] पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।<br> योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।<br> उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।<br> ===योगस्वरूपम्=== “योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति ।<br> === प्रमाणानि === योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते । * ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति । * ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति । * ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते । * ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।<br> ===अङ्गानि=== चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- #[[यमः]] #[[नियमः]] #[[आसनम्]] #[[प्राणायामः]] #[[प्रत्याहारः]] #[[धारणा]] #[[ध्यानम्]] #[[समाधिः]] ===मुख्याः विषयाः=== ====समाधिः==== चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति । ===== सम्प्रज्ञातसमाधिः ===== कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।<br> ===== असम्प्रज्ञातसमाधिः ===== वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः । असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।<br> चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।<br> असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । <br> ====परिणामविचारः==== परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । * धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः । *लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः । *अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् । ====अविद्याविचारः==== विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । ====पुरुषस्य कैवल्यम्==== एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । === योगस्य तत्त्वानि === *[[योगभूमयः]] *[[चित्तपरिणामः]] *[[कैवल्यविचारः]] *[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]] योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते । ===ईश्वरः=== योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि – *वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः । *ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । <!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; -->यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते । *प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः । ====पतञ्जलि – ईश्वरः==== ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति । == प्रमुख्यग्रन्थाः == {| class="wikitable" |'''ग्रन्थः''' |'''कर्ता''' |- |'''योगसूत्रम्''' |पतञ्जलिः |- |व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका) |व्यासः |- |भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका) |हरिहरानन्दः आरण्यकः |- |मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका) |रामानन्दयतिः |- |योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका) |अनन्तपण्डितः |- |योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |भावगणेशः |- |योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका) |सदाशिवचन्द्रसरस्वती |- |लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |नागोजीभट्टः |- |'''तत्त्ववैशारदी''' |वाचस्पतिमिश्रः |- |योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका) |विज्ञानभिक्षुः |- |'''योगवार्तिकम्''' |विज्ञानभिक्षुः |- |'''पातञ्जलरहस्यम्''' |राघवानन्दसरस्वती |- |'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः''' |भोजराजः |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.rsvidyapeetha.ac.in{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |- |[[लकुलीशयोगविश्वविद्यालयः|लकुलीश-योग-विश्वविद्यालयः]]<br>https://www.lyu.ac.in |[[अहमदाबाद]] |[https://www.google.com/maps/place/Lakulish+Yoga+University/@23.0987585,72.5150668,13880m/data=!3m1!1e3!4m23!1m16!4m15!1m6!1m2!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!2s4GGQ%2BQH8+Lakulish+Yoga+University,+Chharodi,+Opposite+Nirma+University+Sarkhej-Gandhinagar+Highway+Daskroi,+Ahmedabad,+Gujarat+380060,+India!2m2!1d72.5389481!2d23.1269078!1m6!1m2!1s0x395e830ede7560fb:0xc887d54ce9cf98e6!2sNew+Ranip,+Ahmedabad,+Gujarat+380081!2m2!1d72.5592447!2d23.0930152!3e0!3m5!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!8m2!3d23.1269078!4d72.5389481!16s%2Fg%2F11fz6ct276?hl=en&entry=ttu लोटस-व्यू, बालाजी-मन्दिरस्य समीपे, निरमा-विश्वविद्यालयस्य सम्मुखं, एस.जी. हाईवे, छारोडी, अहमादाबाद, गुजरात - 382481] |} == [[यमः]] == [[अहिंसा]]<nowiki/>-[[सत्य]]<nowiki/>-[[अस्तेय]]<nowiki/>-[[ब्रह्मचर्य]]<nowiki/>-[[अपरिग्रह|अपरिग्रहा]] यमाः ।।२.३०।। इति पातञ्जलयोगसूत्रे यमाः प्रोक्ताः । अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः चेति यमाः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । === [[अहिंसा]] === अहिंसा अर्थात् प्रेम, अन्यस्य अहितं न करणीयं, जीवहत्या न करणीया, अन्येभ्यः कष्टं नोत्पादनीयं, शत्रुतायाः विचाराः मनसि नोद्भवेयुः इत्यनुसन्धेयम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अहिंसा त्रिधा भवति । बौद्धिकी, वाचिकी, शारीरिकी चेति । १. बौद्धिकी अहिंसा ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु’ इत्यस्य अनुसन्धानं विधेयम् । अर्थात् सर्वेषु भूतेषु एकस्य आत्मतत्वस्य एव दर्शनं करणीयम् । बौद्धिकहिंसा यदा मानवस्य व्यवहारे अन्तर्भवति, तदा अन्यस्मात् प्राप्तं कष्टम्, अपमानं च तस्य बुद्धौ उत्तेजनां नोद्भावयति । २. वाचिकी अहिंसा कठोरवचनैः प्रत्येकमनुष्यः आहतः भवति । शस्त्रेण जातः आघातः कालान्तरे विस्मर्तुं शक्यते, परन्तु वाचिकशस्त्रेण आहतं मनः दीर्घकालं यावत् पीडाम् अनुभवति । अतः कटुवचनैः अन्यस्य अपमानं, वधस्य आज्ञादानम्, अनिष्टं कर्तुं परामर्शदानं च वाचिकहिंसात्वेन परिगण्यते । एतेषां परित्यागं कृत्वा मधुरवचनं, प्रियकार्यं, हितकारीबोधनम्, उत्साहवर्धकवचनं च अहिंसायाः मार्गाय उत्तमं मन्यते । ३. शारीरिकहिंसा यदि बौद्धिकी-वाचिकहिंसायाः अभ्यासः भवति, तर्हि शारीरिकी अहिंसा स्वतः एव सिद्ध्यति । ‘अहिंसा प्रतिष्ठायां तत् सन्निधौ वैर त्यागः’ अर्थात् अहिंसायां सुदृढे साधके परिव्याप्तः वैरभावः स्वतः एव नष्टः भवति । साधकः यदा अहिंसायां प्रतिष्ठितः भवति, तदा तं परितः एकस्याः आभायाः रचना भवति । यः कोsपि मनुष्यः तस्याम् आभायां यदा भवति, तदा सः अहिंसायाः विचारैः स्वयमेव परिपूर्णः भवति । अहिंसायाः सिद्धेः मापदण्डः अस्ति यत्, अहिंसकमनुष्यस्य समीपम् आगत्य हिंसकपशवः, हिंसकमनुष्याः च अहिंसायाः अनुगामिनः भवन्ति । === [[सत्यम्]] === [[भारतीयसंविधान]]<nowiki/>स्य ध्येयवाक्यम् अस्ति यत्, ‘[[सत्यमेव जयते]]<nowiki/>’ इति । परन्तु एषः केवलं भारताय नापि तु मनुष्येभ्यः सन्देशः वर्तते । बुद्ध्या, वचसा, कर्मणा च यत् समानं भवति तदेव सत्यम् अङ्गीक्रियते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 3">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१८-२०|year=२००८}}</ref> । सत्यं द्विविधं प्रोक्तम् । बौद्धिकं, वाचिकं चेति । १. बौद्धिकसत्यम् :- राग-द्वेषरहितः बुद्ध्या जातः निश्चयः एव सत्यत्वेन परिगण्यते । धर्म-अधर्मयोः, वाद-प्रतिवादयोः यः सन्तुलितनिर्णयः भवति, तदेव सत्यम् । सः सन्तुलितनिर्णयः बुद्ध्याः कार्यम् अस्ति । अतः बुद्धौ निश्चयात्मकता एव बौद्धिकसत्यम् अस्ति । २. वाचिकसत्यम् :- <poem> सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्, मा ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयात्, एषः धर्मः सनातनः ।। </poem> उक्तस्य श्लोकस्य आशयः अस्ति यत्, सत्यं वदन्तु, परन्तु तत् सत्यं प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तं स्यात् । अप्रियं सत्यं मा वदतु । प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तम् असत्यम् अपि मा वदतु । बौद्धिकसत्यस्य प्रतिष्ठानेनैव वाचिकसत्यस्य स्थितिः सुदृढा भवति । अन्यथा लोभेन, क्रोधेन, मोहेन, रागेण, द्वेषेण, भयेन च वशीभूतः मनुष्यः मिथ्याभाषणं कर्तुं बाद्ध्यः भवति । विचारे, वचने च सम्भूतस्य सत्यस्य व्यवहारे अनुसरणम् एव शारीरिकसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यस्य पालनेन साधके एकस्याः अद्भुतशक्त्याः आविर्भावः भवति । साधकस्य मनः गङ्गाजलवत् निर्मलं भवति । सत्यस्य साधकः स्वेप्सितानि वस्तूनि प्राप्तुं समर्थः भवति । तस्य वाणी सिद्धवाणी भवति । यस्य कस्यापि स्थितेः बुद्ध्या निश्चयं कृत्वा तं निश्चयं वाण्या प्रकटं कृत्वा वाण्यनुसारं व्यवहारः एव पूर्णसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् इत्यनेन सूत्रेण सिद्ध्यति यत्, सत्यनिष्ठव्यक्तेः वचनानि सर्वदा फलीभूतानि भवन्ति इति । === [[अस्तेयम्]] === अन्यस्य अधिकारस्य वस्तुनः मनसा, वाण्या, शरीरेण च अचौर्यम्, अनयनम् एव अस्तेयत्वम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 4">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=२१-२२|year=२००८}}</ref> । अस्तेयं त्रिविधम् । बौद्धिकं वाचिकं शारिरीकञ्च । १. बौद्धिक-अस्तेयम् :- ‘परद्रव्येषु अनभिध्याम्’ अर्थात् अन्यस्य द्रव्येषु कुदृष्टपातः अपि न करणीयः, अन्यस्य वस्तुनः/द्रव्यस्य विषये चिन्तनम् अपि न करणीयम् इति । २. वाचिक-अस्तेयम् :- स्वस्य वचनेन अपि चौर्यकर्मणि, लुण्ठनकर्मणि च अन्ये न प्रेरणीयाः । सामान्यतः दृश्यते यत्, मनुष्यः अन्यस्य द्रव्यं प्राप्तुम् असमर्थः अस्ति, तर्हि सः अन्यान् प्रेरयित्वा धनप्राप्त्यै प्रयासं करोति । तदपि वाचिक-अस्तेये अन्तर्भवति । उपदेशकाले, पाठनकाले च तथ्यम् अज्ञात्वापि तद्विषये मिथ्याकथनं, प्रश्नस्य अपूर्णोत्तरं, प्रश्नस्य उत्तरमेव न दीयते इत्यादयः वाचिक-अस्तेयस्य उल्लङ्घत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-अस्तेयम् :- विचार-वचनाभ्यां सह शारीरिकक्रियया अपि अन्यस्य द्रव्यस्य, वस्तुनः च चौर्यं, लुण्ठनं न क्रियते, तत् शारीरिकम् अस्तेयम् उच्यते । छल-बल-दलैः, स्वामिनः आज्ञया विना वस्तुनुनः उपरि स्वीकरणं, स्पष्टतया शारीरिक-अस्तेयं कथ्यते । बस्-याने स्थित्वा यस्य स्थलस्य कृते चिटिका गृहीता, तस्मात् स्थलात् अग्रे गमनम् अपि अस्तेये अन्तर्भवति । === [[ब्रह्मचर्यम्]] === [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृतौ]] एव एषः शब्दः प्राप्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अनेन भारतीयमूल्यानां गहनतायाः ज्ञानं भवति । अन्यासु भाषासु ब्रह्मचर्यशब्दस्य अनुवादः स्यात्, परन्तु ब्रह्मचर्यशब्दस्य समानार्थिशब्दत्वेन तस्य गणना न भवति । सामान्यतः व्यवहारे ब्रह्मचर्यम् अर्थात् असम्भोगः एव परिगण्यते । परन्तु महासमुद्रे स्थिता हिमस्य लघ्वी गिरिका द्रष्टुं शक्यते, परन्तु समुद्रस्य अन्तः सा गिरिका न अपि तु पर्वतमालिकाः भवन्ति । यां गिरिकां वयं पश्यामः, सा गिरिका तु पर्वतमालायाः १०% अपि भवति । अन्तः स्थिता विशालपर्वतमाला ९०% भवति । तथैव ब्रह्मचर्यस्य ९०% ज्ञानम् (अर्थः) योगरूपिसमुद्रे निहितम् अस्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । <poem> एतेन ब्रह्मचर्येण, देवादेवा देवत्वमाप्नुवन् । ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D-05-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-044 ।।४४.१०।। उद्योगपर्व] [[महाभारतम्]] </poem> अर्थात्, ब्रह्मचर्यम् इहाभ्युदयस्य मोक्षप्राप्तेश्चापि साधनमिति । ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणम् अर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ‘ब्रह्मचर्य’ शब्दस्यार्थः । ब्रह्मचर्यं त्रिविधं प्रोक्तम् । बौद्धिक-वाचिक-शारिरीकाणि चेति । १. बौद्धिकब्रह्मचर्यम् :- यस्य कस्यापि विषयस्य भोग-भावनाः मनसि नोद्भवनम् एव बौद्धिकब्रह्मचर्यम् । नारीस्मरणं, स्त्रीचर्चां, सौन्दर्याकर्षितः सन् वारं वारं स्त्रीदर्शनं, भोग-विलासस्य चर्चाचिन्तने, मैथुनं च न करणीयम् इत्येतानि बौद्धिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । २. वाचिकब्रह्मचर्यम् :- वाचिकब्रह्मचर्ये केवलं वाणीसंयमस्य एव बाहूल्यम् अस्ति । अश्लीलगीतानां गायनं, एकान्तेषु अश्लीलचर्चा, स्त्रीसौन्दर्यस्य स्तुतिः च न करणीयम् इत्येतानि वाचिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । ३. शारीरिकब्रह्मचर्यम् :- यः साधकः बौद्धिक-वाचिकब्रह्मचर्यस्य पालनं करोति, तस्य कृते शारीरिकब्रह्मचर्यं सरलं भवति । उपस्थादिभिः कर्मेन्द्रियैः शारीरिकब्रह्मचर्यस्य पालनं भवति । स्त्रीस्पर्शः, आलिङ्गनं, चुम्बनं, विपरितलैङ्गिकैः सह सम्पर्कः च न करणीयः इत्येतानि एव शारीरिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । === [[अपरिग्रहः]] === सत्यान्वषकः, अहिंसकः साधकः परिग्रहं कर्तुं न शक्नोति । परिग्रहः अर्थात् वस्तुसङ्ग्रहः । परमात्मा परिग्रहं न करोति । सः स्वावश्यकतायाः अनुसारं नित्यम् आवश्यकवस्तूनि जनयति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अतः साधकस्य तस्मिन् परमात्मनि दृढविश्वासः आवश्यकः यत्, परमात्मा तस्य आवश्यकतायाः वस्तूनि नित्यम् उत्पन्नं करिष्यति एव इति । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धादीनां सम्बद्धानां भोगवस्तूनाम् असङ्ग्रहः एव अपरिग्रहः कथ्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अपरिग्रहः त्रविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-अपरिग्रहः :- गुणदोषादीनां निर्णेत्री बुद्धिः यदा ग्रहण-रक्षणादिनः अकल्याणकारिविषयान्, हिंसादीनि पापानि, [[काम]]<nowiki/>-[[क्रोध]]<nowiki/>-[[लोभ]]<nowiki/>-[[मोह]]<nowiki/>-[[भया]]<nowiki/>दिनः च अस्वीकारं करोति, तदा साधकाय बौद्धिक-अपरिग्रहः सिद्ध्यति । २. वाचिक-अपरिग्रहः :- सर्वात्मना वाणीसंयमः वाचिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । यथा – असत्यं, छल-कपटयुक्ताः शब्दाः, निन्दाकरणम्, वाण्याः दुरुपयोगः च अपरिग्रहे वर्ज्यः अस्ति । मौनं वाचिक-अपरिग्रहस्य महासाधनम् अस्ति । ३. शारीरिक-अपिग्रहः :- स्वस्य आवश्यकतानुसारं धन-धान्यस्य, वस्त्र-भूमेः च उपार्जनं, संग्रहणं शारीरिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इत्यादेशानुसारं प्राप्तवस्तुनः त्यागभावेन उपयोगः करणीयः । स्वपरिवारस्य मोहवशेनापि पदार्थानां संग्रहः न करणीयः । == [[नियमः]] == शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ।। २.३२ ।। इति पतञ्जलियोगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । शौचम्, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानं च नियमाः प्रोक्ताः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1"/> । === [[शौचम्]] === शौचम् त्रिविधं बौद्धिक-वाचिक-शारीरिकञ्चेति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । १. बौद्धिक-शौचम् :- काम-क्रोध-मोह-द्वेष-ईर्ष्या-अभिमान-कुविचारादीनां त्यागेन, दया-सहजता-नम्रता-अहिंसा-सत्यादीनां निरन्तरधारणेन च बुद्धिः शुद्धा भवति । २. वाचिक-शौचम् :- कठोरवचन-निन्दा-छल-असत्यवचानानां त्यागः, सत्य-मधुरवचन-स्नेह-सान्त्वादीनां सेवनं च वाचिकशौचत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-शौचम् :- मृत्तिका-गोमय-गाजनीमृत्तिका-उबटन-त्रिफला-रीठादीनां जलेन सह उपयोगं कृत्वा शरीरस्य निर्मलीकरणम् एव शारीरिक-शौचं भवति । विरेचन-बस्ति-नेति-धौति-वमन-दन्तधावन-ब्रह्मदन्तधावन-जलनेति-आदीनां माध्यमेन शरीरस्य आन्तरिकभागानां शुद्धिः अपि शारीरिकशौचे अन्तर्भवति । सात्विकं, न्यायपूर्णार्जितधनेन प्राप्तं, परिमितम् अन्नं शरीरशौचार्थम् अत्युत्तमम् उक्तम् अस्ति । हिंसा-चौर्य-व्यभिचार-मांस-मदिरा-मैथुन-आदीनां परित्यागः एव शारीरिक-शौचम् उच्यते । === [[सन्तोषः]] === सुखे-दुःखे, लाभे-हानौ, यशे-अपयशे, सिद्धौ-असिद्धौ, अनुकूलतायां-प्रतिकूलतायां च सर्वदा सन्तुष्टिः एव सन्तोषः उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सन्तोषः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-सन्तोषः :- इच्छायाः दासः संसारस्य दासः भवति । यः स्व-ईच्छां दासीं भावयति, सः संसारस्य स्वामी भवति । अतः लोभ-मोह-राग-द्वेष-आदीनां त्यागं कृत्वा सन्तोषस्य आश्रयः कर्तव्यः । २. वाचिक-सन्तोषः :- चाटुकारिता-मिथ्यावचनयोः त्यागः वाचिक-सन्तोषः उच्यते । कटुवचनानि श्रुत्वा, अपमानितः भूत्वा अपि आवेशेन दुर्वचनानां मुखात् निर्गमनम् एव वाचिक-सन्तोषत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-सन्तोषः :- शारीरिकहिंसा-व्यभिचार-चौर्य-बलात्कार-अत्याचार-कुकर्मादीनां त्यागः एव शारीरिकसन्तोषत्वेन परिगण्यते । दीनानां, दुःखितानां, रुग्णानां सेवा, ब्रह्मचर्यपालनं, अनुष्ठानम् इत्यादीनां सेवनं शारीरितसन्तोषः उच्यते । === [[तपः]] === मनसा, इन्द्रियैः च संयमेन धर्मपालनम् एव तपः उच्यते । धर्मपालनाय कष्टं सोढव्यं, बुभुक्षा, पीपासा, शैत्यम्, औष्ण्यम् इत्यादीनि अपि सोढव्यानि भवन्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । तपस्त्रिविधम् । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिकं तपः :- मन-बुद्धि-चित्तयोः शान्तिः, स्वच्छता, पवित्रता, मानसवृत्तीनां निग्रहणं बोद्धिकतपः उच्यते । २. वाचिकं तपः :- क्रोधः, असत्यभाषणम्, अपमानास्पदानि वाक्यानि, घृणापूर्णवचनम् इत्यादीनां त्यागः वाचिकं तपः उच्यते । ३. शारीरिकं तपः :- बुभुक्षायाः, पीपासायाः, शैत्यस्य, उष्णतायाः च सहनम् एव शारीरिकं तपः उच्यते । आत्मदर्शिनां, गुरूणां, विदुषानां च सेवा-सत्कारः, शुद्धता, सरलता, ब्रह्मचर्यपालनम्, अहिंसा इत्यादीनां सद्गुणानां दृढावलम्बनम् एव शारीरिक-तपत्वेन परिगण्यते । ==== [[स्वाध्यायः]] ==== कल्याणकारिशास्त्राणाम् अध्ययनम्, इष्टदेवानां नामजपः, मन्त्रपाठः, स्तोत्रादीनां पठनम्, सत्साहित्यानां पठनं पाठनं च स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । स्वाध्यायः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-स्वाध्यायः :- ॐकारस्य , गायत्रीमन्त्रस्य, गुरुमन्त्रस्य च निरन्तरं मननम् एव बौद्धिक-स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । २. वाचिक-स्वाध्यायः :- मन्त्राणोच्चारणं, प्रार्थानां, स्तुतिपठनं, पुराणानां कथनम् इत्यादीनां नित्यास्वादनम् एव वाचिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-स्वाध्यायः :- सर्वप्रकारकेषु अध्ययनेषु शरीरं साधनत्वेन सर्वदा भवत्येव । स्तुतीनां, श्लोकानां, प्रार्थनानाम्, ईश्वरकथानां च लेखनं शारीरिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । === [[ईश्वरप्रणिधानम्]] === साधकः आदिनं मनसा, वचसा, शरीरेण च यानि कर्माणि करोति, तानि सः ईश्वराय समर्पयति । सा समर्पणस्य प्रक्रिया एव ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ईश्वरप्रणिधानं त्रिविधं प्रोक्तं । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य बुद्ध्या जायमानाः क्रियाः ईश्वरप्राप्तेः लक्ष्यं साधितुम् एव भवन्ति । यथा – तर्कः, निश्चयः, विश्वासः, स्मरणम् इत्यादयः । मनसि पूर्णनियन्त्रणं कृत्वा बुद्धिः मनसः विषयान् प्रति गमनं स्थगयति । तां बुद्धिम् एव चित्ते विलीनां कृत्वा साधकः इन्दियाणां व्यापारान् उपशामयति । एषा प्रक्रिया एव बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् उच्यते । बौद्धिकप्रणिधाने साधकस्य मनसि एकं गहनं चिन्तनं भवति यत्, यत् किमपि अहं कुर्वन् अस्मि उत यत् किमपि मया क्रियमाणमस्ति, तत् सर्वम् अहम् ईश्वरस्य आदेशनैव कुर्वन् अस्मि इति । २. वाचिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- वाणीद्वारा ईश्वरस्य गुणानां वर्णनं, स्तुतिगानं, प्रार्थानागानं, ॐकारस्य गानं, गायन्त्रीमन्त्रजपः इत्यादीनि कार्याणि वाचिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य शरीरं रोगादिभ्यः दुर्बलं भवेत् चेत्, साधकः बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानं, वाचिक-ईश्वरप्रणिधानं च कर्तुम् असमर्थः भवति । बुद्धिः चिन्तनादिषु कार्येषु असमर्था भवति, वाक् अपि ईश्वरस्य गुणगाने, स्तुतिपाठे च असमर्था भवति । अतः शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानस्य मुख्यता वर्तते । मनसा, वाचा, शरीरेण च यानि कर्माणि भवन्ति, तेषाम् ईश्वराय समर्पणम् एव शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिण्यते । == [[आसनम्]] == साधकः यदा उपविशति, तदा सः स्थिरतायाः, सुखस्य च अनुभवं करोति चेत्, तत् आसनम् उच्यते । स्थिरसुखमासनम् [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|।।२.४।।] इत्येदं सूत्रं [[पतञ्जलिमुनि]]<nowiki/>ना [[योगसूत्रम्|योगसूत्रे]] प्रतिपादितं वर्तते । तद्यथा [[पद्मासनम्]], [[वीरासनम्|वीरासनं]], [[भद्रासनम्|भद्रासनं]], [[स्वस्तिकम्|स्वस्तिकं]], [[दण्डासनम्|दण्डासनं]], [[सोपाश्रयम्|सोपाश्रयं]], [[पर्यङ्कम्|पर्यङ्कं]], [[क्रौञ्चनिषदनम्|क्रौञ्चनिषदनं]], [[हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनम्|हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनं]], [[समसंस्थानम्|समसंस्थानं]], [[स्थिरसुखं]], [[यथासुखम्|यथासुखं]] [[चेत्येवम्|चेत्येव]]<nowiki/>मादीनि आसनानि प्रोक्तानि । यः कोsपि साधकः एकस्मिन् आसने एकप्रहरं (घण्टात्रयम्) यावत् सुखेन उपवेष्टुं शक्नोति, सः साधकः आसनं सिद्धं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । योगपरम्परानुसारम् आसनानां प्रणेता स्वयं भगवान् शङ्करः अस्ति । चतुरशीतिलक्षयोनिषु जीवः भवति, अतः शिवेन चतुरशीतिलक्षानि आसनानि प्रणितानि <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । [[शिव|शिवेन]] प्रणितेषु सर्वेषु आसनेषु कालक्रमे अधिकतमानि आसनानि लुप्तानि । अतः केवलं चतुरशीतिः आसनानि एव प्रचलितानि सन्ति । तेषु अपि त्रयस्त्रिंशत् आसनानि एव मुख्यानि इति योगिनां मतम् । == [[प्राणायामः]] == तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|॥२.४९॥] इत्यनेन सूत्रेण पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्राणायामस्य निरूपणं कृतम् अस्ति । आसने स्थिरतायां प्राप्तायां सत्यां श्वास-प्रश्वासयोः स्वाभाविकगतेः नियमनं कृत्वा तयोः समनता स्थापनस्य प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते । रेचक-कुम्भक-पूरकाणां प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । प्राणायामस्य प्रक्रियायां स्थानस्य, समयस्य, आसनस्य, विधेः च अति महत्वं भवति । प्राणायामस्य प्रक्रियायाः अनेके विधयः सन्ति । तेषु केचन विधयः अधः निरूपिताः । १. [[सहजप्राणायामः]] २. [[समशीतोष्णप्राणायामः|सम-शीतोष्णप्राणायामः]] ३. [[भस्त्रिकाप्राणायामः]] ४. [[कपालभातिप्राणायामः]] ५. [[शीकलीप्राणायामः]] ६. [[शीतकारीप्राणायामः]] ७. [[उज्जायीप्राणायामः]] ८. [[अहिंसकप्राणायामः]] ९. [[नाडीशोधनप्राणायामः]] १०. [[भ्रामरीप्राणायामः]] == [[प्रत्याहारः]] == प्रत्याङ्रूत्युपसर्गाभ्यां "हृञ् हरणे" इत्यस्माद्धातोः प्रत्याहारशब्दः निष्पन्नः । [[भोजन]]<nowiki/>स्य अन्तः इति अस्य शब्दस्य अर्थः भवति । [[रूप]]<nowiki/>-[[रस]]<nowiki/>-[[गन्ध]]<nowiki/>-[[शब्द]]<nowiki/>-[[स्पर्श|स्पर्शाः]] इन्द्रियाणां भोजनम् अस्ति । इन्द्रियाणि एतेषां निरन्तरं भोजनं कुर्वन्ति भवन्ति । मनः इन्द्रियाणि यन्त्रत्वेन उपयुज्य एव विषयाणाम् उपभोगं कुर्वन्ति । तेन चेतनया सह विषयाणां सम्बन्धः भवति । प्रत्याहारस्य प्रक्रियया सः सम्बन्धः विच्छिन्नः भवति । एतस्य फलस्वरूपतः चित्तम् अन्तर्मुखि भवति । प्रत्याहारस्य साधनानि मानसिकशक्तीः जनयन्ति । ततः मनः येभ्यः मार्गेभ्यः जगतः भ्रमणं करोति स्म, तेभ्यः मार्गेभ्यः एव अन्तर्जगत् प्रवेष्टुं शक्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा धारणायाः सोपानम् आरोहति, तदा सः प्रत्याहारं साधयति । तेन विना सः धारणां कर्तुम् असमर्थः भवति । == [[धारणा]] == देशबन्धश्चित्तस्य धारणा [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A9।।।३.१।।] इति पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । बाह्ये उत शरीरे कुत्रापि एकस्मिन् स्थाने चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणात्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । नाभिचक्रं, हृदयकमलम् इत्यादयः [[शरीर]]<nowiki/>स्य आन्तरिकदेशाः सन्ति । [[आकाशः]], [[सूर्यः]], [[चन्द्रमाः]], [[मूर्तिः]], [[देवता]] इत्यादयः बाह्यदेशाः भवन्ति । एतयोः आन्तरिकबाह्यदेशयोः एकस्मिन् स्व चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणा भवति । एकं पदार्थं मनसि संधार्य साधकस्य चित्तं तत्र केन्द्रितं भवेत् चेत्, मनसः सा स्थितिः धारणा उच्यते । धारणा मनसः विकासशक्तिः वर्तते । धारणया विना योगः सम्भवः न भवति । धारणायाः अर्थः संयमः अपि भवति । अतः धारणायां मनसः विचरणस्य स्थानं सीमितं, निश्चितं च भवति । धारणायां पञ्चतत्वधारणा योगसाधनायाः क्षेत्रे अति प्रसिद्धा प्रक्रिया वर्तते । तस्यां [[पञ्चतत्व]]<nowiki/>धारणायां [[पृथ्वी]]<nowiki/>-[[जल]]<nowiki/>-[[अग्नि]]<nowiki/>-[[वायु]]<nowiki/>-[[आकाश|आकाशे]]<nowiki/>त्येतेषां पञ्चतत्वानां धारणा भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । == [[ध्यानम्]] == स्वस्य आन्तरिकजीवनेन सह लयः, सामञ्जस्य स्थापनं च एव ध्यानम् उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । चेतनायाः विकासः, इन्द्रियाणाम् अतिक्रमणं च ध्यानेन एव भवतः । स्वस्य विस्मरणं, शून्यत्वं, पलायनं च कर्तुं ध्यानप्रक्रिया नास्ति । वस्तु-विषयकेन्द्रिताः मनसः याः अनुभूतयः भवन्ति, ताभ्यः अनुभूतिभ्यः ध्यानमार्गेण मनः उदासीनं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ध्यानं शरीरे अलौकिकीं गहनाम् अवस्थां निर्माति, यया शरीरस्य विभिन्नाङ्गानि भारमुक्तानि, रोगमुक्तानि च भवन्ति । [[निद्रा]]<nowiki/>वस्थायाम् अस्माकं मनः विश्रान्तिं प्राप्तुं न शक्नोति, यतो हि निद्रावस्थायाम् अस्माकं मनः स्वपनादीषु कार्येषु रतं भवति । ध्यानावस्थायां यदा मनः सम्पूर्णं लीनं भवति, तदा तत् विश्रान्तिं प्राप्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा ध्यानस्य एतादृशीम् अवस्थां प्राप्नोति, तदा सः घण्टात्रयस्य निद्रया अपि विश्रान्तिम् अनुभवति । ध्यानस्य असङ्ख्याकाः पद्धतयः सन्ति । तासु अत्र काश्चन निर्दिष्टाः । १. [[सङ्कल्पध्यानम्]] २. [[श्वासध्यानम्]] ३. [[चिदाकाशध्यानम्]] ४. [[मन्त्रध्यानम्]] ५. [[अन्तर्मौनम्]] ६. [[अजपाध्यानम्]] == [[समाधिः]] == समाधिः मनुष्यजीवनस्य स्वाभाविकं लक्ष्यम् अस्ति । इन्द्रियाणां ज्ञानं न भवेत् इत्येव समाधिः <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । समाधेः लक्षणं ज्ञानम् अस्ति । पूर्णज्ञानस्य अवस्था एव समाधिः उच्यते । प्रत्येकः मनुष्यः समाधेः अधिकारी भवति । समाध्यवस्थायां साधकः चेतनायाः परमबिन्दुपर्यन्तं गच्छति, तस्मात् बिन्दोः परं कापि चेतना न भवति । सा अवस्था चेतनायाः गहनतमः स्तरः भवति, यया साधकस्य व्यक्तित्वबोधः अपि समाप्तः भवति । समाध्यवस्थायां ज्ञानस्य अपि आवश्यकता न भवति । यतो हि समाधौ आत्मा एव वाहनरूपेण कार्यं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सा स्थितिः चित्तस्य समानतायाः, उन्नत्याः च स्थितिः भवति, यस्यां शान्तिः, शक्तिः, ज्ञानं च स्वतः आगच्छन्ति । यदा साधकः निरन्तरं साधनां कुर्वन् समाध्यवस्थायां ध्यानस्य गहनतां प्रति गच्छति, तदा सः द्वाभ्यां महत्वपूर्णस्थितिभ्याम् उपसृत्य गच्छति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ते स्थिती चेतनानिषेधः, चेतनाविस्तारश्च । १. चेतनानिषेधः :- एतस्याम् अवस्थायाम् इन्द्रियाणाम् एकस्मिन् बिन्दौ अपकर्षः (निषेधः) भवति । एकवारम् इन्द्रियाणाम् अपकर्षणे जाते सति साधकः द्वितीयावस्थां प्रति गच्छति । २. चेतनाविस्तारः :- एतस्याम् अवस्थायां चेतनायाः आन्तरिकविस्तारः भवति । एतस्याम् अवस्थायां मनः प्रतीवकवत् भवति । समाधेः आस्वादनान्तरम् अपि साधकः सांसारिकं जीवनं यापयितुं शक्नोति । तस्य सम्मुखं यानि वस्तूनि, सम्बन्धाः च भवन्ति, तेषां विषयेषु साधकस्य दृष्टिकोणः परिवर्तितः भवति । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[योगः]] * [[योगदर्शनम्]] * [[पातञ्जलयोगसूत्रम्]] * [[पतञ्जलिमुनिः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == http://www.ashtanga.com/ http://www.ashtangayoga.info/ http://www.ashtangayoga.info/practice/ http://kpjayi.org/ http://www.yogapoint.com/info/ashtanga.htm *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg. *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} == सन्दर्भः == {{reflist|30em}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] galzgqx4le0yes625kv3rlbzndki950 0 39881 499205 499156 2026-05-17T01:31:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499205 wikitext text/x-wiki '''दार्चुलामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[महाकाली अञ्चलम्|महाकाली अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । खलाङ्गा (महाकालीनगरपालिका) राजधानीरूपेण अस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रफलं २,७८२.२८ कि.मी.(१,०७४.२४ वर्गमी.) अस्ति, जनसंख्या (२०११) १३३,२७४ अस्ति । <ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)"> {{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/National%20Report_English.pdf|title=National Population and Housing Census 2021 National Report|publisher=National Statistics Office Nepal |format=PDF |access-date=9 November 2025}} </ref> देशस्य पश्चिमोत्तरकोणे दार्चुला अस्ति । == व्युत्पत्ति == दार्चुला "दर" (ने:दार) "चुला" (ने:चुला) इति शब्दद्वयेन निर्मितं भवति । डोट्यालीभाषायां दारस्य अर्थः धारः (शिखरः) चुलायाः अर्थः अग्निचूल्हः, शाब्दिकरूपेण त्रिभिः शिलाभिः (अथवा त्रयाणां पर्वतानाम्/पर्वतानां शिखरैः) निर्मितः अग्निचूल्हः इति अर्थः अस्मिन् स्थाने प्रायः सर्वे जनाः त्रिशिलानिर्मिते अग्निचूल्हे पाकं कुर्वन्ति स्म । अपि च अत्र पर्वतशिखराः सन्ति ये त्रिशिला अग्निचूल्हा इव दृश्यन्ते । व्यासऋषिः अत्र त्रिशिखरस्य अग्निचूल्हे स्वभोजनं पचति स्म इति आख्यायिका अस्ति ।<ref>{{cite web|url=http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|title=दार्चुला जिल्लाको संक्षिप्त परिचय|date=n.d.|website=ddcdarchula.gov.np|publisher=DDC Darchula|access-date=11 February 2020|language=ne|accessdate=9 November 2025|archive-date=9 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809001036/http://ddcdarchula.gov.np/ne-brief-introduction/|deadurl=yes}}</ref> == इतिहास == कात्युरी-शासनकाले कात्युरी-राज्यस्य पतनस्य राज्यस्य विघटनस्य च अनन्तरं दार्चुला कुमाऊनस्य भागः आसीत्, कुमाऊनः अनेकेषु लघु-राज्येषु विभक्तः अभवत् तथा च अयं प्रदेशः डोटी-राज्यम् इति नाम्ना प्रसिद्धस्य कात्युरी-राज्यस्य अन्तर्गतः अभवत्,[५][६] गोर्खा-महोदयेन १७९० तमे वर्षे[७] डोटी-मण्डलस्य विलीनीकरणं कृत्वा १८८५ तमे वर्षे डोटीमण्डलस्य भागः कृतः ।१८८४ तमे वर्षे अयं बैतडीमण्डलस्य भागः अभवत् बैतडी-दडेल्धुरा-नगरयोः समानाः "बडा-हकीम्" (जिल्लाप्रशासकाः) आसन् अतः तयोः मण्डलयोः संयुक्तरूपेण बैतडी-डेल्धुरामण्डलम् इति उच्यते स्म, यत् १९५६ तमे वर्षे परं समुचितं महाकालीमण्डलं निर्मितम् ।१९५६ तमे वर्षे बैताडीयाः चत्वारि काउण्टीः (थम्स्) पृथक् कृत्वा महाकालीमण्डलस्य उपजिल्ला कृता १९५६ तः १९६२ पर्यन्तं महाकालीमण्डलस्य दडेल्धुरा, बिताडी, चम्बा इति त्रयः उपजिल्हाः आसन् ।<ref>{{cite web|url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|title=Government of Nepal Act 1948|accessdate=2025-11-09|archive-date=2024-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616050256/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/Nepal_1948_Government_Act_English.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20%28%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8%29%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|title=प्रशासकीय पुनर्गठन समिति (बुच कमिशन) को प्रतिवेदन, २००९|access-date=18 February 2020|archive-date=26 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926111218/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%AF%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BF%20(%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9A%20%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%A8)%20%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A6%E0%A5%AF%20.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|title=नेपालको जिल्ला प्रशासन पुनर्गठनको रिपोर्ट, २०१३|access-date=18 February 2020|archive-date=24 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124143423/http://saruwa.moga.gov.np/mogawebsite/images/pdf/pratibedan/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%A0%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%8B%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F,%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%A9.pdf|url-status=dead}}</ref> सन् १९६२ तमे वर्षे चम्बा पृथक् पृथक् मण्डले उन्नयनं कृत्वा "दर्चुलामण्डलम्" इति नामकरणं कृतवान् । == भूगोलः जलवायुः च == खरकाडा, दार्चुला के निकट भौगोलिक परिदृश्य अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बझाङ्गमण्डलं, पूर्वे दक्षिणदिशि बैतडीमण्डलं, उत्तरे चीनदेशस्य टीएआर-देशस्य न्गारीप्रान्तं, पश्चिमदिशि भारतस्य पिथोरागढमण्डलेन च परितः अस्ति । कालीनद्याः सेतीनद्याः च द्वयोः नदीयोः मध्ये हिमालयप्रदेशः गुरान् हिमाल इति कथयति ।<ref>{{cite web|url=https://www.yetitrailadventure.com/nepal/himalaya.htmlb|title=Himalaya|date=n.d.|website=yetitrailadventure.com|access-date=11 February 2020}}{{Dead link|date=January 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> दार्चुलामण्डलं गुरांसहिमालक्षेत्रे पतति । अपि हिमाल (७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्)) जेठी बहुरानी (६,८५० मीटर् (२२,४७० फीट्)) च अस्य क्षेत्रस्य मुख्याः पर्वतशिखराः सन्ति । अत्र अपि नाम्पा संरक्षणक्षेत्रम् इति संरक्षितक्षेत्रम् अस्ति यस्य ऊर्ध्वता ५३२ मीटर् (१,७४५ फीट्) तः ७,१३२ मीटर् (२३,३९९ फीट्) पर्यन्तं भवति । महाकाली, चालुणे, तिङ्करः, नम्पा, कालागड् च अस्य क्षेत्रस्य नद्यः सन्ति । अस्य क्षेत्रस्य जलवायुः सामान्यतया अधिकवृष्टिः, आर्द्रता च भवति । ऊर्ध्वतायाः ढालेन सह जलवायुस्य स्थितिः भिन्ना भवति । दार्चुलामण्डलस्य जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयतः अल्पाइनपर्यन्तं बहुधा भिद्यते । उत्तरदिशि आल्पाइनजलवायुयुक्ताः अधिकांशभागाः हिमस्य अधः एव तिष्ठन्ति । दक्षिणभागे उपत्यकासु च जलवायुः उपोष्णकटिबंधीयः अस्ति । मध्यपर्वतेषु समशीतोष्णजलवायुः भवति । अस्य औसतं अधिकतमं तापमानं १८.६ °से., न्यूनतमं तापमानं ७.७ °से. अत्र औसतवृष्टिः २१२९मि.मी. अधिकांशः वर्षा मे-सेप्टेम्बर-मासयोः मध्ये भवति । कुलवार्षिकवृष्टेः प्रायः अशीतिः प्रतिशतं मानसूनऋतौ (जूनतः सेप्टेम्बरमासपर्यन्तं) भवति । सर्वेषु क्षेत्रेषु अत्यन्तं अधिका वर्षातीव्रता भवति, यत् २४ घण्टापर्यन्तं १२५–३५० मि.मी.(४.९–१३.८ इञ्च्) अनुमानस्य मध्ये भवति । अस्य १,८०० मीटर् (५,९०० फीट्) तः ६,५०० मीटर् (२१,३०० फीट्) पर्यन्तं ऊर्ध्वतायाः परिधिमध्ये दक्षिणप्रान्ते सीमिताः उपोष्णकटिबंधीयद्रोणीः सन्ति यद्यपि अधिकांशः क्षेत्रः पारिस्थितिकदृष्ट्या समशीतोष्णः अथवा उच्चभूमिः अस्ति हिमालयस्य पर्वतशृङ्खलायाः दक्षिणबाहुस्य उत्तरदिशि स्थितेषु उच्चेषु आल्पाइन-उपत्यकेषु शीतलं, सामान्यतया शुष्कं जलवायुः विद्यते यत् दार्चुला-तलं छिनत्ति। '''प्रमुखाः नद्यः''' * महाकाली * चौलानी * तिनकर * नाम्पा * कलागाड == आर्थिक विकासः == दार्चुला देशस्य अल्पविकसितमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । दार्चुलामण्डलस्य प्रमुखः सामाजिक-आर्थिकसूचकः अद्यापि अतीव दुर्बलः अस्ति । एतेषां जनानां आयुः १९९६ तमे वर्षे प्रायः ५२ आसीत् ।कुलजनसंख्यायाः प्रायः ८९.९०% भागः कृषिक्षेत्रे निर्भरः अस्ति । पदार्थकृषिः, मूलभूतसंरचनानां अभावः, कठिनभूभौतिकस्थितिः, पारम्परिककृषिव्यवहारः, न्यूनसाक्षरतादरः, जनसंख्यावृद्धिः च गहनमूलधारितदरिद्र्यस्य मूलकारणानि सन्ति।<ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)2" /> == व्यापारः == व्यापारः जीवनयापनस्य महत्त्वपूर्णेषु साधनेषु अन्यतमः अस्ति । प्रतिवर्षं पर्वतात् जनाः एनटीएफपी, घृतं, ओषधीः च विक्रयणार्थं आगच्छन्ति । कृषिसम्बद्धाः वस्तूनि स्थानीयबाजारेषु (बाजारेषु) विक्रीयन्ते । ब्यान्स, राप्ला-नगरस्य जनाः वस्त्रादिवस्तूनाम् आवश्यकतां पूरयितुं तिब्बतदेशं गच्छन्ति । स्थानीयकालीनाः ऊनपदार्थाः च, हस्तनिर्मिताः वस्त्राणि, एनटीएफपी च वीडीसी-संस्थाभ्यः महतीं धनं आनयन्ति । परन्तु प्रत्येकं प्रतिवादी तेषां आयः घरेलुप्रयोगे निवेशितः इति सूचितवान् । == पर्यटनम् == अपि नम्पा संरक्षणक्षेत्रं तिब्बतदेशे स्थितं कैलाशमंसरोबरस्य पवित्रक्षेत्रस्य प्रसिद्धं द्वारम् अस्ति । अनेकाः तीर्थयात्रिकाः कैलाशप्रवतं गन्तुं अस्मिन् संरक्षणक्षेत्रेण गच्छन्ति । न केवलं नेपालीजनाः अपि तु विदेशीयाः अपि सन्तुष्टिं, अध्यात्मं, प्रकृतेः वरदानं च प्राप्तुं अपि नम्पा संरक्षणक्षेत्रं गच्छन्ति । प्रथमः यूरोपीयः ए.एच्.सवेज् लैण्डर् १८९९ तमे वर्षे नाम्पा उपत्यकायां प्रविश्य हिमशैलव्यवस्थायाः अन्वेषणं कृतवान् । सः तिङ्कर-उपत्यकायाः ​​पारं गत्वा लिपु-दर्रेण तिब्बत-देशं प्रविष्टवान् । १९०५ तमे वर्षे डॉ. लाङ्गस्टैफ् अस्य प्रदेशस्य भ्रमणं कृतवान् । ततः स्विस-भूवैज्ञानिकाः ए.हेम, ए.गन्सर् च १९३६ तमे वर्षे अपि हिमालक्षेत्रस्य दर्शनं कृतवन्तः ।शिखरस्य अपि हिमालस्य ऊर्ध्वता २३,३९९ पादपरिमितं भवति सौकासंस्कृतिः अपि पर्यटकानाम् आकर्षणस्थानम् अस्ति । अपि हिमालस्य दर्शनं दार्चुलाबाजार, हुटी, सुनसेरा, राप्ला मार्गेण आधारशिबिरं गत्वा गन्तुं शक्यते । तत्र गन्तुं पञ्चदिनानि यावत् समयः भवति अथवा यात्रिकाः बितुले, मकारी गाड्, घुसा ग्रामः, डोमिल्ला, आधारशिबिरे लोलुनगरं गन्तुं शक्नुवन्ति । हिमालयस्य विहङ्गमदृश्यानि नम्पा, जेठीबहुरानी इत्यादिभिः अनेकैः शिखरैः निर्मिताः सन्ति । == रेडियो/दूरदर्शन == स्थानीयसंस्कृतेः प्रचारार्थं एफएमरेडियोस्थानकानि अल्पानि सन्ति : रेडियो समद एफएम १०२.६ मेगाहर्ट्ज,<ref>{{cite web|title=50.Radio Samad FM 102.6&nbsp;MHz|url=http://www.acorab.org.np/index.php?pagename=memberDetail&memberId=83}}</ref> रेडियो नया नेपाल एफएम १०४.५ मेगाहर्ट्ज<ref>{{cite web|title=Radio Naya Nepal FM 104.5&nbsp;MHz|url=http://www.nayanepalfm.com.np/|access-date=2026-05-11|archive-date=2025-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250503153736/https://www.nayanepalfm.com.np/|deadurl=yes}}</ref> दार्चुला एफएम, ये सामुदायिकरेडियोस्थानकानि सन्ति। == चित्राणि == <gallery> सञ्चिका:Traditional Dress Darchula.jpg|पारम्परिक पोशाकः दार्चुला सञ्चिका:किसान गोरु जोत्दै.jpg|कृषकः सञ्चिका:House Darchula.jpg|गृहम्‌ सञ्चिका:Api Bascamp(Darchula, Nepal).jpg|अपि हिमालः सञ्चिका:House Darchula2.jpg|गृहम् सञ्चिका:चौलानी नदी१.jpg|चौलानि नद्दः </gallery> ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] eoonvtp1r2bah2djk0fk0bcxlaqqhso 0 63493 499203 498689 2026-05-16T23:51:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499203 wikitext text/x-wiki <div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"></div></div> {{Infobox military installation |name=आमेरदुर्गम्<br>आम्बेरदुर्गम् |partof=[[जयपुरम्]] |location=[[आमेर]], [[राजस्थानम्]], [[भारतम्]] |image=[[File:Jaipur 03-2016 03 Amber Fort.jpg| border|300px| आमेरदुर्गस्य विहङ्गमं दृश्यम्]] |caption=<small> आमेरदुर्गस्य सम्मुखं दृश्यं, यस्मिन् विशाला सर्पाकारा सोपानशृङ्खला अपि दृश्यते। </small> |image2=[[File:Amber Fort, Jaipur, c1858.jpg|300px]]|map_caption=<center>राजस्थाने आमेरस्य स्थितिः</center> |map_type=India Rajasthan |latitude=26.9859 |longitude=75.8507 |coordinates={{Coord|26.9859|N|75.8507|E}} |type=[[दुर्गम्]] |controlledby=[[राजस्थानसर्वकारः]] |open_to_public=आम् |condition=संरक्षितम् |built=९६७ |builder=राजा [[मानसिंहप्रथमः]] तत्पश्चात् [[सवाई जयसिंह]] द्वारा अनेकानि योगदानानि, परिष्काराः च |materials=रक्तः बलुआ-पाषाणः, [[पाषाणः]], [[संगमर्मर]] च|used=१५९२ - १७२७ }} '''आमेरदुर्गं (आम्बेरदुर्गम्)''' [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थान]]<nowiki/>-राज्यस्य राजधान्याः [[जयपुरम्|जयपुर]]<nowiki/>-नगर्याः [[आमेर]]<nowiki/>-क्षेत्रे कस्मिँश्चित् उन्नते पर्वते स्थितं पर्वतीयदुर्गम् अस्ति। एतत् जयपुर-नगरस्य प्रधानं पर्यटकाकर्षणम् अस्ति। आमेर-क्षेत्रं मूलरूपेण स्थानीयैः मीणा-जनैः विकसितं वर्तते, यस्मिन् कालान्तरे कछवाहा-राजपूतः मानसिंहप्रथमः राज्यम् अकरोत्। स एव दुर्गस्यास्य निर्माणम् अकारयत्। एतद्दुर्गं स्वस्य कलात्मकाय विशुद्धाय हिन्दूवास्तुशैल्याः घटकाय प्रसिद्धम् अस्ति। दुर्गस्य विशालानां प्राचीराणां, द्वाराणां शृङ्खलाः, प्रस्तरैः निर्मातैः मार्गैः युक्तं दुर्गमिदं पर्वतस्य केन्द्रीयप्रदेशे स्थित्वा मावठा-सरोवरं पश्यन्नस्ति इति प्रतीयते। रक्तवर्णीय-मृत्प्रस्तरैः, संगमर्मर-प्रस्तरैः च निर्मितम् एतत् आकर्षकं दुर्गं पर्वतस्य चतुर्षु स्तरेषु निर्मितम् अस्ति, येषु प्रत्येकं स्तरे विशालः प्राङ्गणः अस्ति। जन-साधारणेभ्यः प्राङ्गणः, विशिष्ट-जनेभ्यः प्राङ्गणः, काचप्रासादः उत जयमन्दिरं, सुखनिवासः च मुख्यभागाः सन्ति। सुखनिवासे कृत्रिम-जलधारा वर्तते, यया औष्ण्यवातारवणेऽपि अत्र शीलतायाः आनन्दः सम्प्राप्यते। दुर्गमिदं कछवाहा-[[राजपूताः|राजपूत]]<nowiki/>-महाराजेभ्यः, तेषां परिवारेभ्यः च निवासाय निर्मितम् आसीत्। दुर्गे प्रासादस्य मुख्यप्रवेशद्वारस्य निकटे तेषाम् आराध्यायाः चैतन्य-पंथस्य शिला-देव्याः किञ्चन मन्दिरम् अस्ति। आमेरदुर्गस्य, जयगढ-दुर्गस्य च निर्माणम् [[अरावली|अरावलीपर्वतमाला]]<nowiki/>याः पर्वताेषु जातम् अस्ति। तयोः मध्ये कश्चन पर्वतीयः विवरमार्गः (tunnel) अपि वर्तते। राजस्थानस्य अन्यैः पञ्चभिः दुर्गैः सह आमेरदुर्गम् अपि राजस्थानस्य पर्वतीयदुर्गेषु अन्तर्भवति, अतः फ्नोम पेन्ह, कम्बोडिया मध्ये २०१३ वर्षे आयोजिते विश्व-परम्परा-समितेः ३७ तमे सत्रे युनेस्को-विश्व-परम्परा-स्थल-त्वेन स्थानम् अलभत। == नाम्नः व्युत्पत्तिः == आम्बेर उत आमेर इति नाम अत्र निकटस्थे "''चील के टीले'' " नामक-गिरिकायां स्थितस्य अम्बिकेश्वरमन्दिरस्य कारणेन प्राप्तम् अस्ति। अम्बिकेश्वर इति नाम भगवतः [[शिवः|शिव]]<nowiki/>स्य तत् स्वरूपस्य अस्ति, यत् मन्दिरेऽस्मिन् विराजते। अर्थात [[दुर्गा|अम्बिका]]<nowiki/>याः ईश्वरः। अत्रस्थाः काश्चन स्थानीयाः किंवदन्त्यः प्रचलिताः, तासाम् अनुसारं दुर्गस्य नाम [[दुर्गा]]<nowiki/>देव्याः पर्यायवाचिना शब्देन अम्बा इत्यनेन प्रसिद्धम् अस्ति। एतन्नाम विहाय अम्बावती, अमरपुरा, अम्बरम्, आम्रदाद्री, अमरगढ इत्यादिनी अपि नामानि सन्ति अस्य। इतिहासकारः कर्नल जेम्स टॉड इत्यस्य अनुसारम् एत्रस्थाः राजपूताः आत्मानं अयोध्यापतेः [[रामः|रामचन्द्र]]<nowiki/>स्य [[कुशः|कुश]]<nowiki/>-नामकपुत्रस्य वंशजत्वेन मन्यमानाः आसन्।अतः एव ते कुशवाहा-नाम्ना अपि प्रसिद्धाः जाताः, ततश्च कालान्तरे कछवाहा इति अपभ्रंशः जातः। आमेर-स्थितात् संघी-जूथाराम-मन्दिरात् मिर्जा-राजा-जयसिंहस्य वि॰सं॰ १७१४ तदनुसारं १६५७ ई॰ कालस्य शिलालेखानुसारम् अम्बावती इति नाम '''ढूंढाड-'''क्षेत्रस्य राजधानी उल्लिखिता। शिलालेखमिदं राजस्थानसर्वकारस्य पुरातत्त्व-एवं-इतिहास-विभागस्य सङ्ग्रहालये सुरक्षितम् अस्ति। अत्रस्थाः अधिकांशजनाः एतस्य मूलनाम [[अयोध्या]]<nowiki/>याः इक्ष्वाकु-वंशस्य विष्णुभक्तस्य राज्ञः [[अम्बरीषः|अम्बरीष]]<nowiki/>स्य नाम्ना सह संयोजयन्ति। कस्याश्चित् मान्यतायाः अनुसारम् अम्बरीषः दीन-दुःखितानां सहायतायै स्वराज्यस्य  भण्डारान् सार्वजनिकान् अकरोत्। अतः राज्ये सर्वत्र सुखंं, शांतिः च आसीत्। परन्तु राज्यस्य भण्डारः प्रतिदिनं न्यूनः जायमानः आसीत्। यदा तस्य पिता राजा नाभागः अम्बरीशम् अपृच्छत्, तदा सः प्रत्युदतरत् यत्, धनकोषः भगवतः भक्तानाम् एव अस्ति, तेभ्यश्च सदैव उद्घाटितः भविष्यति। तदा अम्बरीशः राज्यहित-विरुद्धं कार्यं करोति इति आरोपत्वात् सः दोषी घोषितः। किन्तु यदा राजकोषे सम्पत्तेः मूल्याङ्कनम् अभवत्, तदा सर्वे चकिताः, यतः दिने रिक्तः कृतः राजकोषः रात्रौ पुनः पूर्णः भवति स्म। अम्बरीशः ईश्वरकृपां मन्यमानः ईश्वराय कृतज्ञतां प्राकटयत्। ततः तस्य पिता अपि राज्ञः भक्तेः शक्तिम् अनजानत्। ततः ईश्वरस्य आराधनां कर्तुम् अम्बरीशः अरावली-पर्वतमायां मन्दिरनिर्माणस्य निर्णयम् अकरोत्। तन्मन्दिरं तस्य नाम्ना एव प्रसिद्धम् अभवत्, परन्तु कालान्तर अपभ्रंशत्वात् अम्बरीशात् "आम्बेर" इति अभवत्। परन्तु टॉड, कन्निंघम इत्येतौ महोदयौ अम्बिकेश्वर-नामकात् शिवस्वरूपादेव नाममिदं व्युत्पन्नम् इति मन्येते। एषा अम्बिकेश्वरशिवस्य मूर्तिः पुरातन-नगर्याः मध्यस्थिते कस्यचित् कुण्डस्य समीपे स्थिता अस्ति। कदाचित् पुरातनकाले अनेके आम्राः अत्र आसन् अतः राजपूत-इतिहासे आम्रदाद्री इति नाम प्राप्यते। जगदीश सिंह गहलौत इत्यस्य मतानुसारं{{Citation needed}} कछवाह-इतिहासे महाराणाकुम्भस्य समये अभिलेख-आमेर इति आम्रदाद्रि-नाम्ना एव सम्बोधितम् अस्ति। प्रसिद्धविवरणानुसारं दूल्हाराय कछवाहा इत्यस्य सं॰ १०९३ ई॰ मध्ये मृत्योपरान्तं पुत्रः अम्बाभक्तः राजा कांकिलः आमेर-नाम्ना  सम्बोधितः अभवत्।{{ref|जमुवाय|क}} == भूगोलम् == आमेर-क्षेत्रं जयपुरात् ११ कि.मी. (६.८३५ मील) उत्तरदिशि स्थितम् अस्ति। क्षेत्रस्यास्य विस्तारः ४ वर्गं किलोमीटर (४,३०,००,००० वर्ग-फुट) <ref name="Publishing2008">{{cite book|author=आउटलुक पब्लिशिंग|title=आउटलुक|url=https://books.google.com/books?id=PTEEAAAAMBAJ&pg=PA39|accessdate=१८ अप्रैल २०११|date=१ दिसम्बर २००८|publisher=आउटलुक पब्लिशिंग|language=अंग्रेज़ी|pages=३९–}}</ref> व्याप्तः अस्ति। दुर्गं उन्नते पर्वते स्थितम् अस्ति। एतस्य प्राचीराणां, द्वाराणां, मार्गाणां च वैभवं धारयन् मवाठा-सरोवरं पश्यन्नस्ति इति प्रतीयते। <ref name="Abram2003">{{cite book|last=Abram|first=डेविड|title=रफ़ गाइड टू इण्डिया|url=https://books.google.com/books?id=kAMik_6LbwUC&pg=PA161|accessdate=१९ अप्रैल २०११|date=१५ दिसम्बर २००३|publisher=रफ़ गाइड्स|isbn=978-1-84353-089-3|language=अंग्रेज़ी|page=१६१}}</ref><ref name="BruynBain2010">{{cite book|author1= पिप्पा द ब्रूयेन|author2= कीथ बैन|author3= डेविड एलार्डाइस|author4= शोनार जोशी|title= फ़्रॉमर्स इण्डिया [Frommer's India]|url=https://books.google.com/books?id=HlqM2CR4vfUC&pg=PA521|accessdate= १८ अप्रैल २०११|date=१ मार्च २०१०|publisher= फ़्रॉमर्स|isbn=978-0-470-55610-8 |language=अंग्रेज़ी |pages=521–522}}</ref><ref name=fort>{Cite web|url=https://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/amber.html|title=आमेर{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} फ़ोर्ट|accessdate=२० मार्च २०१४|publisher = जयपुर.ऑर्ग |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name=Tour>{{Cite web|url=https://www.rajasthantourism.gov.in/Destinations/Jaipur/Amer.aspx |title= आमेर पैलेस [Amer Palace] |accessdate=३१ मार्च २०११|publisher= राजस्थान पर्यटन विभाग: भारत सरकार |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="iloveindia">{{cite web |url=http://www.iloveindia.com/indian-monuments/amber-fort.html |title=आमेर फ़ोर्ट [[Amer Fort]] |publisher=iloveindia.com |accessdate=१४ फ़रवरी २०१८ |language=अंग्रेज़ी |archivedate=2018-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216084453/http://www.iloveindia.com/indian-monuments/amber-fort.html |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url = http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=4&name=Maota%20Sarover|title = माओठा सरोवर-आमेर-जयपुर [Maota Sarover -Amer-jaipur]|date = |accessdate = २५ सितम्बर २०१५|website = http://amerjaipur.in|publisher = अगम पारीख|7 = |language = अंग्रेज़ी|archive-date = 2018-06-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20180630105210/http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=4&name=Maota|deadurl = yes}}</ref> सरोवरोऽयम् आमेर-प्रासादस्य जलापूर्तेः मुख्यस्रोतोऽपि अस्ति। क्षेत्रमिदं पूर्वस्मादेव ढूंढाड-नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। राजस्थानस्य पूर्वीभागे ढूण्ढ-नदी प्रवहति स्म, अतः तस्याः तटवर्तीयं क्षेत्रं ढूण्ढाड इति जातम्। सद्यः क्षेत्रेऽस्मिन् [[जयपुरमण्डलम्|जयपुर]], [[दौसामण्डलम्|दौसा]], [[सवाई माधोपुरमण्डलम्|सवाई माधोपुर]], [[टोङ्कमण्डलम्|टोंक]] इत्येतानि मण्डलानि, [[करौलीमण्डलम्|करौली]]<nowiki/>-प्रदेशस्य उत्तरभागश्च अन्तर्भवति। <ref>[https://www.mapsofindia.com/maps/rajasthan/rivers/jaipur.html जयपुर रिवर मैप]।मैप्स ऑफ इण्डिया।अभिगमन तिथि १८ फ़रवरी २०१८]</ref> आमेर-क्षेत्रं जयपुर-नगरात् नातिदूरे स्थितम् अस्ति। अत्र ऊष्म-मरुस्थलीय-जलवायोः, ऊष्म-अर्ध-शुष्क-जलवायोः च प्रभावः भवति। <ref>[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/World_K%C3%B6ppen_Map.jpg विश्व कोप्पन मानचित्र]</ref> "''BWh''/''BSh''", अत्र वार्षिक्यः वर्षाः ६५० मि॰मी॰ (२६ इंच) भवन्ति, किन्तु अधिकांशभागः वर्षार्तौ, जून-तः सितम्बर-मध्ये एव भवन्ति। ग्रीष्मकाले अपेक्षाकृतम् उच्चतापमानं भवति, यस्य प्रतिशतं दैनिक-तापमानम् अनुमानेन ३०° से॰ (८६° फै॰)} भवति। वर्षाकाले प्रायः तीव्रवर्षाः भन्ति, किन्तु अतिवृष्ट्याः स्थितिः न भवति। शीतकालः नवम्बर-तः फरवरी-पर्यन्तं अपेक्षाकृततया आनन्ददायी भवति। तदा तापमानप्रतिशतं १०-१५° से॰ (५०-५९° फै॰) पर्यन्तं भवति, येन सह सूक्ष्मा उत शून्या आर्द्रता अपि भवति। तदा शीतप्रवाहः तापमानं शीततरं करोति। पुरातत्त्वविज्ञान-एवं-संग्रहालय-विभागस्य अधीक्षकद्वारा उक्त-वार्षिक-पर्यटन-अङ्कानुसारम् अत्र ५००० पर्यटकाः प्रतिदिनं समागच्छन्ति। २००७ वर्षस्य अङ्कानुसारं अत्र १४ लक्षं दर्शनार्थिनः समागताः आसन्। == इतिहासः == === आरम्भिकेतिहासः === [[सञ्चिका:Amber1860.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|आम्बेर-दुर्गस्य एकं दृश्यम्, विलियम सिम्पसन, सं.१८६०, जलरङ्गः]] आमेरस्य स्थापना मूलरूपेण ९६७ ई॰ मध्ये राजस्थानस्य मीणा-जनेषु चन्दावंशस्य एलान-सिंह-नामकेन राज्ञा कृता आसीत्। सद्यः विद्यमानम् आमेरदुर्गं कछवाहा-वंशीयस्य मानसिंहस्य शासनकाले पुरावशेषेषु निर्मितम्। मानसिंहद्वारा निर्मितप्रासादस्य विस्तारं तस्य वंशजः जयसिंह-प्रथमः अकरोत्। आगामिषु १५० वर्षेषु कछवाहा-राजपूत-राजभिः आमेरदुर्गे अनेके परिष्काराः कृताः। ततः अन्ततः सवाई-जयसिंह-द्वितीयस्य शासनकाले १७२७ वर्षे  [[जयपुरम्|जयपुर]]<nowiki/>-नगरे स्वराजधानी स्थानांतरिता। === कछवाह-जनैः आमेरस्य अधिग्रहणम् === {{Cite web}} [[सञ्चिका:3_step_stepwell.jpg|वामतः|लघुत्तम|पन्नामीणाण्याः कुण्डः (बावली)।]] इतिहासकारः जेम्स टॉड इत्यस्य अनुसारं क्षेत्रमिदं प्रप्रथमं '''खोगोंग-'''नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत्। तदा अत्र मीणा-राजः रलुनसिंहः, यस्यापरं नाम एलान-सिंह-चन्दा अपि आसीत्, तस्य शासनम् आसीत्। सहृदयः सः  असहाय्यां राजपूतमातरं, तस्य पुत्रं च  स्वशरणे अनयत्। तस्य बाकलस्य नाम  ढोलारायम् (दूल्हेरायः) आसीत्। कालान्तरे सः युवा अभवत्, तदा मीणाराज्यस्य प्रतिनिधित्वेन सः देहलीम् अगच्छत्। मीणाराजवंशस्य जनाः सर्वदा शस्त्रैः सज्जिताः भवन्ति स्म, अतः तेषु आक्रमणं सरलं नासीत्। किन्तु वर्षे केवलम् एकवारं [[दीपावलिः|दीपावल्याः]] दिने ते अत्रस्थे कुण्डे स्वशस्त्राणि परे स्थापयित्वा स्नानं, पितृ-तर्पणं च कुर्वन्ति स्म। एषा परिपाटिः अतीव गोपनीया आसीत्, किन्तु ढोलारायः मृदङ्गवादकम् अस्याः परिपाटेः भेदम् उदघाटयत्। एवं शनैः शनैः सर्वराजपूतेषु विषयोऽयम् उद्घाटितः। ततः अनेके राजपूताः दिपावल्याः दिने निःशस्त्रेषु तेषु मीणा-जनेषु आक्रमणम् अकुर्वन्। तस्मिन् नरसंहारे कुण्डः मीणा-जनानां रक्तेन रञ्जितः, शवैः परिपूर्णश्च अभवत्।<ref>[टॉड.द्वितीय.२८१]</ref> एवं तत्र राजपूतानाम् आधिपत्यम् अभवत्।<ref name="amer fort">{{cite web|url=http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=3&name=Jaigarh%20fort|title=आमेर(आम्बेर)|language=अंग्रेज़ी|accessdate=१२ मार्च २०१८|archive-date=2018-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630105115/http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=3&name=Jaigarh|deadurl=yes}}</ref> राजस्थानस्य इतिहासे कछवाहा-राजपूतानां कृत्यमिदं हेयदृष्ट्या दृश्यते।<ref name="कुण्ड">{{cite web|first1=बृजेश|last1=उपाध्याय|title=इस बावड़ी की परंपरा का खुल गया राज तो जान गवां बैठे मीणा|url=https://www.bhaskar.com/news/c-10-2409428-jp0925-history-of-rajasthan-NOR.html|website=bhaskar.com/|publisher=[[दैनिक भास्कर]]|accessdate=16 नवम्बर 2017}}</ref> तस्मिन् समये अत्र मीणाराजस्य पन्नामीणा इत्यस्य शासनम् आसीत्, अतः कुण्डोऽयं "पन्नामीणा-कुण्डः" इति प्रसिद्धः अभवत्। सद्यः अपि अत्र कुण्डः अस्ति, सश्च २०० फीट गभीरः अस्ति। तस्मिन् १८०० सोपानानि सन्ति। राजपूतराजः काङ्किलदेवः १०३६ वर्षे आमेरं स्वराजधानीत्वेन अघोषयत्। ततः सः आमेरदूर्गे प्रप्रथमवारं निर्माणम् अकारयत्।तन्निर्माणमेव जयगढदुर्गम्। सद्यः विद्यमानानि अधिकांशभवनानि मानसिंहप्रथमस्य (दिसम्बर २१, १५५० – जुलाई ६, १६१४ ई॰) शासनकाले १६०० ई॰ पश्चात् निर्मितानि। तेषु कानिचन प्रमुखानि भवनानि आमेर-प्रासादस्य मुख्यभागः मन्यते। मिर्जा इत्यस्य अनुसारं प्रासादे चित्रितयुक्तः गणेशस्तम्भः जयसिंहप्रथमस्य शासनकाले अभवत्। वर्तमानः आमेरप्रासादः १६ शताब्द्याः परार्धे निर्मितः। मुख्यतया निर्माणकारणं शासकानां निवासव्यवस्थायां विस्तारः आसीत्। अत्रस्थः पुरातनः प्रासादः, यः ''कादिमी'' -प्रासादः इति प्रसिद्धः अस्ति, सः भारतस्य प्राचीनतमेषु विद्यमानप्रासादेषु अन्यतमः अस्ति। एषः प्राचीनः प्रासादः आमेर-प्रासादस्य पृष्ठे स्थितायां गिरिकायां निर्मितः अस्ति। आमेरः मध्यकाले ढूंढाड-नाम्ना प्रसिद्धः आसीत् (अर्थात् पश्चिमीसीमायां कश्चन बलि-पर्वतः)। अत्र ११ शताब्द्याः – अर्थात् १०३७ तः १७२७ ई॰ पर्यन्तं कछवाहा-राजपूतानां शासनम् आसीत्, यावत् पर्यन्तम् स्वनवीनां जयपुर-नामिकां राजधानीं प्रति तेषां स्थानान्तरणं नाभवत्। अतः आमेरस्य इतिहासः तेभ्यः शासकेभ्यः पूर्णतया संलग्नः अस्ति, यतः तैः स्वसामग्राज्यम् अत्र विस्तारितम् आसीत्। मीणा-जनानां समयस्य मध्यकाले अनेकानि निर्माणानि उत ध्वंसाः अभवन्। कालान्तरे तत्स्थाने अन्यनिर्माणम् अपि आकृतिं प्रापत्। यद्यपि १६ शताब्द्याः आमेरदुर्गं निहित-प्रासादस्य परिसरः अस्ति, यस्य निर्माणं राजपूतमहाराजैः कृतम् आसीत्, तथापि पूर्णतया संरक्षितम् अस्ति। ====== अन्या कथा ====== श्री[[रामः|रामचन्द्र]]<nowiki/>स्य पुत्रस्य [[कुशः|कुश]]<nowiki/>स्य वंशजस्य शासकस्य नरवरसस्य सोढासिंहस्य पुत्रः दुलहरायः अनुमानतया सन् ११३७ ई॰ मध्ये तत्कालीने रामगढे (ढूंढाड) मीणाजनान् युद्धे  पराजितवान्। [[दौसा]]<nowiki/>-प्रदेशस्य बडगूजर-वंशीयान्  पराजित्य कछवाहा-वंशस्य राज्यं स्थापितम् आसीत्। तदा सः रामगढे स्वकुलदेव्याः जमुवायदेव्याः मन्दिरं निर्मितम् आसीत्। तस्य पुत्रः काङ्किलदेवः १२०७ वर्षे आमेरप्रदेशे राज्यं कुर्वन् मीणा-जनान् पराजित्य स्वराज्ये विलयम् अकरोत्। ततश्च तं प्रदेशं स्वराजधानीत्वेन अघोषयत्। तदारभ्य आमेरप्रदेशः कछवाहा-जनानां राजधानी अभवत्। नवनिर्मितस्य जयपुर-नगरस्य निर्माणं यावत् सा राजधानीत्वेन अविद्यत। एतस्य वंशस्य  शासकः पृथ्वीराजस्य महाराणासांगा-प्रदेशे सामन्तः आसीत्, यः खानवा-युद्धे सांगा-पक्षात् युद्धम् अकरोत्। पृथ्वीराजः स्वयं गलता-प्रदेशस्य श्रीवैष्णवसम्प्रदायस्य साधोः कृष्णदासपयहारी इत्यस्य अनुयायी आसीत्। एतस्य पुत्रः सांगा एव सांगानेर-ग्रामम् अस्थापयत्। <ref>{{cite web|url=http://connectrajasthan.com/history-of-amer-kachwah/|title=आमेर के कच्छवाहो का इतिहास|accessmonthday=|accessdate=१२ मार्च २०१८|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=|work=|publisher=|pages=|language=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180209063029/http://connectrajasthan.com/history-of-amer-kachwah/|archivedate=2018-02-09|quote=|deadurl=yes}}</ref> == अभिन्यासः == आमेरदुर्गं, जयगढदुर्गं च [[अरावली|अरावलीपर्वतमाला]]<nowiki/>याः  ''चील का टीला ''-नामके पर्वते वर्तेते। वास्तव्येन प्रासादोऽयं प्रासादः जयगढदुर्गं च समानः परिसरः एव अस्ति। उभयं पर्वतीयगुप्तमार्गेण सम्बद्धे स्तः।गुप्तमार्गस्य निर्माणप्रयोजनं युद्धकाले विपरीतपरिस्थित्यां राजवंशस्य सुरक्षा आसीत्।<ref name="BruynBain2010"/><ref name="iloveindia"/><ref name="Jaivan">{{Cite web|url=http://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/jaigarh-fort.html|title=जयपुर|accessdate=१६ अप्रैल २०११|language=अंग्रेज़ी|publisher=Jaipur.org.uk|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615190554/https://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/jaigarh-fort.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="Ruggles2008">{{cite book|author= डी फ़ेयरचाइल्ड रग्ग्ल्स|title= इस्लामिक गार्डन्स एण्ड लैण्डस्केप्स [Islamic gardens and landscapes] |language=अंग्रेज़ी|url=https://books.google.com/books?id=PgbjhGwfXBEC&pg=PA205|accessdate= १६ अप्रैल २०११|year=२००८|publisher= पेन्नसिल्वेनिया विश्वविद्यालय प्रेस |language=अंग्रेज़ी|isbn=978-0-8122-4025-2|pages= २०५-२०६}}</ref> === प्रवेशद्वारः === एषः प्रासादः चतुर्षु मुख्यभागेषु विभक्तः अस्ति, येषां प्रत्येकं प्रवेशद्वारः, प्राङ्गणं च स्तः। मुख्यप्रवेशः '''सूरजपोल-'''द्वार-त्वेन प्रसिद्धः अस्ति, यत् जलेब-चौक-नामके विभागे अन्तर्भवति। जलेब-चौक-भागः प्रथमं विशालं मुख्यप्राङ्गणम् अस्ति। एतस्य विस्तार अनुमानतया १०० मी लम्बमानः, ६५ मी. विस्तृतः च अस्ति। प्राङ्गणे युद्धविजयिन्याः सेनायाः यात्रा भवति स्म। सा यात्रा राज-परिवारस्य महिलाभिः जालिकायुक्तेभ्यः वातायनेभ्यः दृश्यते स्म।<ref name="BrownThomas2008">{{cite book|author1=लिण्डसे ब्राउन |author2=अमेलिया थॉमस|title=राजस्थान, दिल्ली एण्ड आगरा [Rajasthan, Delhi & Agra]|url=https://books.google.com/books?id=Zz0_zXPb68kC&pg=PA178|accessdate= १८ अप्रैल २०११|date= १ अक्तूबर २००८ |language = अंग्रेज़ी |publisher=लोनली प्लानेट |isbn=978-1-74104-690-8|pages=१७८–}}</ref> अत्र द्वारपालाः नियुक्ताः आसन्, यतः एतत् दुर्गस्य मुख्यप्रवेशद्वारम् आसीत्। द्वारमिदं पूर्वाभिमुखम् आसीत्। उदयमानस्य सूर्यस्य किरणआः दुर्गे प्रवेशं प्राप्नुवन्ति स्म, अतः एव एतत् सूरजस्तम्भः इति प्रसिद्धः आसीत्। सेनायाः अश्वारोहिणः राज्यस्य गणमान्याः च प्रासादे अनेन द्वारेण एव प्रविशन्ति स्म। जलेब इति [[अरबीभाषा]]<nowiki/>याः कश्चन शब्दः। सैनिकेभ्यः सभास्थानम् इति तस्य अर्थः भवति। आमेरदुर्गस्य चतुर्षु प्रमुखेषु प्राङ्गणेषु अन्यतमः, यस्य निर्माणं सवाई जय सिंह इत्यस्य शासनकाले (१६९३-१७४३ ई॰) जातम् आसीत्। अत्रैव सेनानायकानाम् आध्यक्ष्ये महाराजस्य निजाङ्गरक्षकानां युद्धाभ्यासः भवति स्म। महाराजा रक्षकानां अभ्यासस्य निरीक्षणं करोति स्म। प्राङ्गणस्यास्य समीपे एव अश्वशाला विद्यते, यस्याः उपरि अङ्गरक्षकाणां निवासस्थानम् आसीत्। === प्रथमप्राङ्गणम् === [[सञ्चिका:Amer_Fort_Entrance.jpg|लघुत्तम|300x300पिट|गणेशद्वारम्]] जलेब-प्राङ्गणात् सोपानीयमार्गेण मुख्यप्राङ्गणं प्रति गन्तुं शक्यते। अत्र प्रवेशे सति वामतः स्थितः मार्गः शिलादेवीमन्दिरं प्रति नयति। अत्र राजपूतमहाराजा १६ शताब्द्याः आरभ्य  १९८० पर्यन्तं पूजनं करोति स्म। तावत्पर्यन्तम् अत्र महिषीबलेः प्रथा आसीच्च। १९८० ई॰ तः अत्र बलिप्रथा समाप्ता। तस्य मन्दिरस्य निकटे एव शिरोमणेः वैष्णवमन्दिरम् अस्ति। एतस्य मन्दिरस्य तोरणः श्वेतरङ्गस्य संगमरमर-प्रस्तरेण निर्मितः अस्ति। तद् उभयतः गजयोः प्रतिमे स्तः। ====== गणेशद्वारम् ====== : अग्रिमद्वारस्य नाम गणेशद्वारम् अस्ति। भगवतः [[गणेशः|गणेश]]<nowiki/>स्य प्रथमपूजनत्वात्, विघ्नहर्तृत्वात् च एतत् नाम अस्ति। अत्र गणेशप्रतिमा स्थापिता अस्ति। एतद्भवनं त्रि-स्तरीयं विद्यते, यस्य अलंकरणं जयसिंहस्य (१६२१-१६२७ ई॰) आदेशानुसारं जातम् आसीत्। द्वारस्यास्य उपरि सौभाग्य-मन्दिरम् अस्ति, यत्र राजवंशस्य महिलाः मुख्यप्राङ्गणे आयोजितान् कार्यक्रमान् वातायनेभ्यः पश्यन्ति स्म। द्वारेऽस्मिन् आकर्षकम् उत्कीर्णकार्यं जातम् अस्ति। द्वारेण सह संलग्नायां भित्तिकायां कलात्मकानि चित्राणि निर्मितानि सन्ति। चित्राणां सन्दर्भे मान्यता अस्ति यत्, चित्राणां कलाकारेभ्यः मुगल-राजः जहांगीरः अत्यधिकः रुष्टः जातः, अतः सः तेषु चित्रेषु कर्कर-मृत्तिकायाः लेपनम् अकारयत्। कालान्तरे लेपनस्य तलपतिते सति चित्राणि दर्शनीयानि अभवुन्। === शिलादेवीमन्दिरम् === <div class="rellink relarticle mainarticle">{{मुख्यः|शिला देवी मन्दिर}}</div> [[सञ्चिका:Silver_door_in_Amber_Fort,_Rajasthan.jpg|वामतः|लघुत्तम|[[रजतम्|रजत]]<nowiki/>स्य पत्रेण विभूषितं शिलादेवीमन्दिरस्य प्रवेशद्वारम्]] जलेब-प्राङ्गणस्य दक्षिणतः लघु  किन्तु भव्यं मन्दिरं राराजते, यत् कछवाहा-राजपूतानां कुलदेव्याः शिलामातुः विद्यते। शिलादेवी [[काली|कालीमातुः]] उत [[दुर्गा]]<nowiki/>याः अवतारः इति मन्यते। मन्दिरस्य मुख्यप्रवेशद्वारे रजतपत्रैः विभूषिते द्वारे स्तः। रजतपत्रे नवदुर्गायाः,  दश महाविद्यानां च चित्राणि उत्कीर्णानि सन्ति। मन्दिरस्य गर्भगृहे रजतनिर्मिते गजमूर्ती स्तः। तयोः गजयोः मध्ये प्रधानदेव्याः मूर्तिः स्थापिता अस्ति। मूर्तिना सह सम्बद्धाः अनेकाः कथाः प्रसिद्धाः सन्ति। तासु एकस्याः कथायाः अनुसारं महाराजः मानसिंहः मुगल-राजेन बङ्गालप्रदेशस्य सामन्तत्वेन नियुक्तः।ततः तस्य युद्धं जेस्सोर-प्रदेशस्य राज्ञा सह युद्धं निश्चितम् आसीत्, तस्मिन् समये तेन अत्र पूजा कृता आसीत्। ततः देवी विजयार्शीर्वादम् अयच्छत्, स्वप्ने च समुद्रतटे स्थितां शिलाम् आनेतुम् आदेशम् अयच्छत्।<ref name="Abram2003"/><ref name="Prasad1966">{{cite book|author= राजीव नयन प्रसाद |title= आमेर के राजा मान सिंह [Raja Mān Singh of Amer]|url=https://books.google.com/books?id=FsA5AQAAIAAJ|accessdate= १८ अप्रैल २०११|year=१९६६|publisher=वर्ल्ड प्रेस |language = अंग्रेज़ी }}</ref><ref name="Babb2004">{{cite book|author= लॉरेन्स ए बॅब|title=Alchemies of violence: myths of identity and the life of trade in western India|url=https://books.google.com/books?id=74tUY0le33UC&pg=PA230|language = अंग्रेज़ी |accessdate=१९ अप्रैल २०११|date=१ जुलाई २००४|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-3223-9|pages= २३०-२३१}}</ref>  राजा १६०४ वर्षे विजयोत्तरं तांं शीलां समुद्रतटात् आनीय् मूर्तिस्वरूपम् अयच्छत्। शिलारूपेण माता प्राप्ता आसीत्, अतः शिलामाता इति नाम अभवत्। मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे गणेशस्य एकाश्ममूर्तिः अपि स्थापिता अस्ति। अन्यकिम्वदन्त्याः अनुसारं मानसिंहः  जेस्सोर-अधिपतिं पराजयत, ततः पराजितः राजा मानसिंहाय श्यामशिलाम् उपहारत्वेन अयच्छत्, यस्य सम्बन्धः महाभारतेन सह अस्ति। महाभारते कृष्णस्य मातुलः मथुरायाः राजा कंसः कृष्णस्य ७ भ्रातॄन्, १ भगिनीं च अस्यां शिलायां पातयित्वा अमारयत्। अस्याः शिलायाः विनमये राजा मानसिंहः जेस्सोर-क्षेत्रं पराजिताय तस्मै नरेशाय प्रत्ययच्छत्। तदा एतस्यां शिलायां दुर्गायाः महिषासुरमर्दिनी-रूपम् उत्कर्णीं कारयित्वा अस्मिन् आमेरमन्दिरे स्थापितम्। तदारभ्य शिलादेव्याः पूजनम् आमेरस्य कछवाहा-राजपूतेषु प्राचीनदेव्याः रूपेण प्रचलति। परन्तु तेषां परिवारे कुलदेवीत्वेन पूज्यमाना रामगढ-प्रदेशस्य जामवादेवी एव तेषां कुलदेवी अस्ति।<ref name="Babb2004" /> अनेन मन्दिरेण सह सम्बद्धा काचित् अन्या प्रथा पशु-बलेः अपि आसीत्, या प्रतिवर्षं द्वयोः [[नवरात्रोत्सवः|नवरात्र्योः]] (शारदीयायां, चैत्रीयायां च) भवति स्म। तस्यां प्रथायां नवरात्र्याः [[नवरात्रोत्सवः|महाष्टम्याः]] दिने मन्दिरस्य द्वारं पुरतः महीषस्य, अजस्य च बलिः भवति स्म। एतस्याः प्रथायाः साक्षिणः राजपरिवारस्य सर्वे सदस्याः, अनेके जनाः अपि भवन्ति स्म। प्रथैषा १९७५ ई॰ तः भारतीयदण्डसंहितायाः ४२८,<ref>{{Cite web|url=https://hindi.lawrato.com/इंडियन-कानून/आईपीसी/धारा-428|title=इंडियन कानून धारा 428 आईपीसी - इंडियन पीनल कोड - दस रुपए के मूल्य के जीवजन्तु को वध करने या उसे विकलांग करने द्वारा रिष्टि|publisher=lawrato.com|accessdate=२६ मार्च २०१८}}</ref> ४२९ <ref>{{Cite web|url=https://hindi.lawrato.com/इंडियन-कानून/आईपीसी/धारा-429|title=इंडियन कानून धारा 429 आईपीसी - इंडियन पीनल कोड - किसी मूल्य के ढोर, आदि को या पचास रुपए के मूल्य के किसी जीवजन्तु का वध करने या उसे विकलांग करने आदि द्वारा कुचेष्टा।|publisher=lawrato.com|accessdate=२६ मार्च २०१८}}</ref> धारयोः अनुसारं निषेधा अभवत्।तत्पश्चात् एषा प्रथा जयपुरस्य प्रासादे गुप्ततया भवति स्म। तदा एतस्याः साक्षिणः केवलं राजपरिवारस्य निकटवर्तिसदस्याः एव भवन्ति स्म। कालान्तरे एषा प्रथा पूर्णतया समाप्ता अभवत्। सद्यः देव्यै केवलं शाकाहारीभोज्यं प्रदीयते। === द्वितीयप्राङ्गणम् === [[सञ्चिका:Amber_Palace-Diwan_I_Am-20131017.jpg|लघुत्तम|<small> आमेरदुर्गस्य मुख्यभवनं २७ स्तम्भानां द्वाभ्यां पङ्क्तिभ्याम् आवृत्तम् अस्ति।</small>]] प्रथमप्राङ्गणात् मुख्यसोपानैः द्वितीयप्राङ्गणं प्राप्तुं शक्यते, यत्र '''उपभवनं''' निर्मितम् अस्ति। एतस्य प्रयोगः जनसाधारणस्य सभाहेतु भवति स्म। संगमर्मर-प्रस्तराणां द्वाभ्यां स्तम्भपङ्क्तिभ्याम् आवृत्तम् उपभवनं पक्षिवेदिकायां रक्त-मुत्तिकाप्रस्तरैः २७ स्तम्भयुक्तः विशालः खण्डः अस्ति। एतस्य स्तम्भेषु गजरूपिणः स्तम्भशीर्षाणि राराजन्ते। तेषाम् उपरि चित्रशृङ्खला विद्यते। सभाखण्डेऽस्मिन् सभाकाले राजा जनसाधारणस्य समस्याः, विनतीः, याचिकाः च श्रुत्वा तासां निवारणं करोति स्म।  === तृतीयप्राङ्गणम् === तृतीयप्राङ्गणे महाराजस्य, तस्य परिवारसदस्यानां, परिचराणां च निजकक्षाः निर्मिताः सन्ति। एतस्य प्राङ्गणस्य प्रवेशः '''गणेशद्वारेण''' तुल्यः अस्ति। गणेशद्वारे उत्कृष्टस्तरस्य चित्राकृतिः, शिल्पाकृतिः च अस्ति। प्राङ्गणेऽस्मिन् भवनद्वयं परस्परं पश्यदस्ति। तयोः मुगलशैल्या निर्मितम् उद्यानम् अस्ति। प्रवेशद्वारस्य वामतः '''जयमन्दिरम्''' विद्यते। प्रासादेऽस्मिन् दर्पण-अङ्कितैः फलकैः निर्मितम् अस्ति। छदि च बहुरङ्गयुक्तानां काचानाम् उत्कृष्टप्रयोगं कृत्वा चित्रकृतयः सन्ति। दर्पणखण्डाः रङ्गयुक्तधातोः साहाय्येन अङ्किताः सन्ति। अतः प्रकाशस्य सङ्गमे सति सिक्थदीपवत् देदीप्यमानाः भवन्ति। तस्मिन् समये अत्र सिक्थदीपानाम् एव प्रयोगः भवति। अत एव अस्य नाम '''काच-प्रासादः''' इति। तस्य दृश्यस्य साहित्यिकं विवरणं लिखितम् अस्ति यत्, यथा प्रकम्पमाने सिक्थदीपानां प्रकाशे द्यूतिमानम् आभूषणम् अस्ति इति"। काचप्रासादस्य निर्माणं मानसिंहः १६ शताब्द्याम् अकारयत्। तत्कार्यं १७२७ ई॰ मध्ये पूर्णम् अभवत्। तद्वर्षम् एव जयपुरराज्यस्य स्थापनावर्षम् अपि आसीत्।<ref>{{Cite web|url = http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=9&name=Sheesh%20mahal%20Amer%20palace|title = शीश महल, आमेर महल [Sheesh mahal Amer palace]|language = अंग्रेज़ी|date = |accessdate = १ जनवरी २०१६|website = www.amerjaipur.in|publisher = आमेर जयपुर . इन|last = पारीख|first = अमित कुमार पारीख एवं अगम कुमार|archive-date = 2017-07-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20170703210004/http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=9&name=Sheesh%20mahal%20Amer%20palace|deadurl = yes}}</ref> यद्यपि अत्रस्थम् अधिकांशं कार्यं १९७०-८० दशके नष्टं, भ्रष्टं च अभवत्, किन्तु तत्पश्चात् अस्य पुनरोद्धारस्य, नवीनीकरणस्य च कार्यम् आरब्धम्। कक्षस्य भित्तिकाः संगमर्मर-प्रस्तरैः निर्मिताः सन्ति। तासु च उत्कृष्टानि उत्कीर्णानि अपि कृतानि सन्ति। अस्मात् कक्षात् मावठा-तडागस्य रोचकं, विहङ्गं च दृश्यं प्रस्तुतं भवति।<ref name="BrownThomas2008"/> एतस्मिन् प्राङ्गणे जयमन्दिरम् अपि अन्तर्भवति। तस्य अपरं नाम सुखनिवासः उत '''सुखप्रासादः''' अपि प्रसिद्धम्। तस्य प्रदवेशद्वारं [[चन्दनम्|चन्दन]]<nowiki/>काष्ठैः निर्मितम् अस्ति। तस्मिन् च जालिकायुक्तं उत्कीर्णनकार्यं जातम् अस्ति। नलिकाभिः आनितं जलं सुखनालिकया प्रवहदेव भवति, येनास्य भवनस्य वातावरणं वातानुकूलित-वायुयुक्त-कक्षवत् शीतलं भवति स्म। नालिकाभ्यः निर्गम्यमानं जलम् उद्यानस्य सस्य-समूहं प्रति गच्छति। एतस्य प्रासादस्य विशेषाकर्षणं '''शिविका-प्रासादः (डोली महल)''' मन्यते, यस्य आकारः शिविकावत् अस्ति। शिविका राजपूतमहिलानां यात्रायाः साधनम् आसीत्। एतस्मिन् प्रसादे एव प्रवेशद्वारे शिविकाप्रासादात् पूर्वं कश्चन गहनमराग्ः (भूल-भूलैया) अपि निर्मितः अस्ति, यत्र महाराजा स्वराज्ञिभिस्सह परिहासं करोति स्म उत क्रीडाः करोति स्म। राज्ञः मानसिंहस्य अनेकाः राज्ञ्यः आसन्। यदा सः युद्धात् प्रत्यागच्छति स्म, तदा सर्वासु राज्ञीसु तेन सह मेलनस्य स्पर्धा भवति स्म। तदा राजा मानसिंहः गहनमार्गेऽस्मिन् इतस्ततः भ्रमति स्म, या राज्ञी तस्य अन्वेषणे सफला भवति स्म, सः तेन सह एव प्रप्रथमं मेलनं करोति स्म। ; दीव्यपुष्पम् ; [[सञ्चिका:Amber_035.jpg|लघुत्तम|131x131पिट|आमेरदुर्गस्य स्तम्भेषु संगमर्मर-प्रस्तरे उत्कीर्णं दीव्यपुष्पम्, यस्मिन् सप्त विशिष्टानि प्रारूपाणि सन्ति।]] अत्र स्थितस्य काचप्रासादस्य स्तम्भेषु एकस्य आधारभागे उत्कीर्णकार्यं कृतम् अस्ति। तस्मिन्नेव दीव्यपुष्पम् अत्रस्थं विशेषाकर्षणं मन्यते। एषः स्तम्भाधारः पतङ्गयुगलं प्रदर्शयति, यस्मिन् पुष्पाकृतिना सप्त विशिष्टानि प्रारूपाणि उत्कीर्णानि सन्ति। तत्र मत्स्यस्य पृच्छं, कमलं, नागस्य फणा, हस्तिनः शूण्डा, सिंहस्य पृच्छं, धान्यकं, वृश्चिकः इत्येतेषां  रूपाङ्कनानि सन्ति। उक्तेषु सर्वेषु रूपाङ्कनेषु किमपि एकं हस्तस्य निश्चितकोणे स्थापिते सति दृश्यते। एवं विभिन्नेषु कोणेषु क्रमशः उक्तानि सर्वाणि अङ्कानि दृश्यन्ते ; मानसिंहप्रथमस्य प्रासादः [[सञ्चिका:Amber Fort, Baradhari Pavilion at Man Singh Palace Square, 2010.jpg|वामतः|लघुत्तम|मानसिंहप्रथमस्य प्रासादस्य मण्डपः]] एतस्य प्राङ्गणस्य दक्षिणे  मानसिंहप्रथमस्य प्रासादः विद्यते। एषः भागः प्रासादस्य पुरातनतमः भागः अस्ति।  अस्य निर्माणे २५ वर्षाणि व्यतीतानि आसन्। एतस्य निर्माणं मानसिंहप्रथमस्य काले (१५८९-१६१४ ई॰) १५९९ ई॰ मध्ये पूर्णम् अभवत्। एषः प्रासादः अत्रस्थः मुख्यप्रासादः अस्ति। एतस्य केन्द्रीये प्राङ्गणे स्तम्भयुक्तः मण्डपः अस्ति, यः अलङ्कारैः सज्जितः अस्ति। भित्तिचित्राणि उपरि, अधः च तले व्याप्तानि सन्ति। एकान्तं सुदृढं कर्तुम् एषः प्रासादः जवनिकाभिः आच्छादितः भवति स्म। राजपरिवारस्य स्त्रिभ्यः एषः सभाकक्षः आसीत्। एतस्य मण्डपस्य चतुर्षु दिक्षु बाह्योद्घाट्यमानैः वातायनैः युक्ताः कक्षाः आसन्। एतस्य प्रासादस्य निकासमार्गः आमेरनगरं प्रति गच्छति, यत्र विभिन्नानि मन्दिराणि, भवनानि च विद्यन्ते। ; उद्यानम् तृतीये प्राङ्गणे निर्मितस्य उद्यानस्य पूर्वदिशि पक्षिवेदिकायां '''जयमन्दिरं,''' पश्चिमे पक्षिवेदिकायां सुखनिवासः च निर्मितः अस्ति। उभयमपि भवनं जयसिंहः (१६२३-६८ ई॰) निर्मितवान्। मध्ये च उद्यानं विद्यते। तस्य निर्माणशैली मुगलोद्यानस्य चारवाग-शैलीवत् अस्ति। सितार-वाद्यस्य आकारवत् निर्मिते उद्याने तालबद्धतया केन्द्रीय-जलाकरान् (fountain) परितः आच्छादयन्ती शेषभूमिः नत-स्तरे षटकोणीयाकारस्य निर्मिता अस्ति, यस्यां संगमर्मर-प्रस्तरैः तनवः नालिककाः जलं वहन्ति। उद्यानाय जलं सुखनिवासस्य निकासमार्गेण समागच्छति। ततोधिकं जयमन्दिरस्य परकोटात् आरब्धा ''"चीनी खाना नाइचेस "'' इत्यस्य नालिकाः अत्र जलापूर्तिं कुर्वन्ति।<ref name="Ruggles2008"/> ;त्रिपोलीय-द्वारम् अत्र स्थानीयभाषायां 'पोल'-शब्दस्य अर्थः द्वारम् इति, अतः 'त्रिपोलीय' अर्थात् त्रिभिः उपद्वारै निर्मितं द्वारम् इति। एतद्वारं पश्चिमदिशः प्रासादस्य प्रवेशाय निर्मितम्। त्रीणि द्वाराणि क्रमेण – जलेब-चतुष्पथं, मानसिंह-प्रासादं, राज्ञीवासं च प्रति नयति। ;सिंहद्वारम् सिंहद्वारं विशिष्टं द्वारं मन्यते, यत् द्वारपालैः सुरक्षितम् अस्ति। ततः नीजभवनानि प्राप्तुं शक्यन्ते। सुरक्षिततमद्वारत्वादेव अस्य नाम सिंहद्वारम् इति। जयसिंहस्य (१६९९-१७४३ ई०) काले निर्मितं द्वारमिदं भित्तिचित्रैः अलङ्कृतम् अस्ति। अतस्य प्रारूपं किञ्चित् विचित्रम् अस्ति, येन आक्रमणस्थितौ आक्रमणकारिणः सहजतया द्वारम् अन्वेष्टुं न शक्नुयुः। ===चतुर्थं प्राङ्गणम् === चतुर्थे प्राङ्गणे राजपरिवारस्य महिलाः निवासं कुर्वन्ति स्म। तदतिरिक्तं राज्ञीनां दास्यः, राज्ञः उपस्त्रियः अपि अत्रैव निवासं कुर्वन्ति स्म। एतस्मिन् प्रभागे अनेके निवासकक्षाः सन्ति, येषु प्रत्येकं राज्ञां निवासः आसीत्। राजा स्वरुच्यानुसारं प्रतिदिनं कस्यापि एकस्य पार्श्वे गच्छति स्म, किन्तु अन्य राज्ञीनां तद्विषये ज्ञानं न भवति स्म यत्, राजा कदा, केन सह भवति इति। सर्वे कक्षा लघुमार्गं प्रति उद्घाटिताः भवन्ति स्म।<ref name="BrownThomas2008"/> प्रासादस्य एतस्मिन् भागे राजमाता, राजमहिषी च निवसतः स्म। तयोः दासीनां निवासः अपि अत्रैव आसीत्। राजमातॄणां आमेरनगरे मन्दिरनिर्माणे रूचिः विशेषतया दरीदृश्यते।<ref name=Deorhi>{{Cite web|url=http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Amer_Fort_-_Zenani_Deorhi_-_Information_plate.jpg |title= जनानी ड्योढ़ी पर सूचना पट्ट [Information plaque on Zenani Deorhi] |accessdate= १७ अप्रैल २०११ |publisher= पुरा. विभाग, राज. सरकार }}{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अत्र जस-मन्दिर-नाम्ना कश्चन नैज-कक्षः अपि विद्यते, यस्मिन् काचस्य पुष्पाणां कलात्मकं शृङ्गारः दरीदृश्यते। तदतिरक्तं [[:w:alabaster|सिलखड़ी]] उत संगमर्मरी-वातायने (प्लास्टर ऑफ़ पैरिस) उत्कीर्णाः उत्कृष्टाः शिल्पकला अपि अस्ति।<ref name="BruynBain2010"/> ==संरक्षण== राजस्थानस्य षट् दुर्गाणि, आमेरदुर्गं, [[चित्तौडगढदुर्गम्|चित्तौडदुर्गं]], [[गागरौनदुर्गम्]], [[जैसलमेरदुर्गम्]], [[कुम्भलगढदुर्गम्]], [[रणथम्भोरदुर्गम्]] च यूनेस्को-विश्वदाय-समितिद्वारा 'फ्नोम पेन' इत्यत्र जून २०१३ वर्षे आयोजित ३७ तमस्य सत्रस्य गोष्ठ्यां [[यूनेस्कोविश्वपरम्परास्थल]]सूच्यां सम्मिलितानि जातानि। एतानि सांस्कृतिकपरम्परायाः श्रेण्यां परिणगितानि, राजपूतपर्वतीयवास्तुकलायाम् अपि श्रेणीगतानि जातानि। <ref>{{cite news|title=दुर्गों की विरासत स्थिति [Heritage Status for Forts]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-3028072831.html|accessdate=५ जुलाई २०१५|date=२८ जून २०१३|publisher=ईस्टर्न आई|via=हाई बीम|language=अंग्रेज़ी|subscription=yes|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924204129/http://www.highbeam.com/doc/1P3-3028072831.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=संयुक्त राष्ट्र संघ के प्रतिष्ठित विरासत दुर्ग स्थल [Iconic Hill Forts on UN Heritage List]|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-334781049.html|accessdate=५ जुलाई २०१५|date=२२ जून २०१३|publisher=मेल टुडे|location=नई दिल्ली, भारत|via=हाइ बीम|subscription=yes|language=अंग्रेज़ी|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154401/http://www.highbeam.com/doc/1G1-334781049.html|deadurl=yes}}</ref> आमेरदुर्गस्य क्षेत्रं दुर्गस्य, प्रासादस्य अभिन्नम्, अपरिहार्यं च अङ्गं मन्यते, एतस्य प्रवेशद्वारः अपि तत्र अन्तर्भवति। एतत् क्षेत्रं सद्यः परम्परास्थलत्वेन दृश्यते, एतस्य च अर्थव्यवस्था अधिकांशरूपेण अत्र पर्यटनाय आन्तॄणां (लगभग ४००० से ५००० प्रतिदिनं, सर्वोच्चपर्यटककाले) उपरि निर्भरते। एतत् क्षेत्रं ४ वर्गं कि॰मी॰ (४,३०,००,००० वर्ग फीट) क्षेत्रफले विस्तृतः अस्ति, अत्र १८ मन्दिराणि, ३ जैनमन्दिराणि, २ यवन-प्रार्थनागृहाणि च सन्ति। एतत्स्थानं विश्वस्मारकनिधिद्वारा (वर्ल्ड मॉन्युमेण्ट फण्ड) विश्वस्य १०० लुप्तप्रायस्थलेषु मन्यते। एतस्य संरक्षणाय व्ययः 'रॉबर्ट विलियम चैलेन्ज ग्रांट'-द्वारा भवति।<ref name="Publishing2008"/> वर्ष २००५ के आंकड़ों के अनुसार दुर्ग में ८७ हाथी रहते थे, जिनमें से कई हाथी पैसों की कमी के कारण कुपोषण के शिकार थे।<ref name="Ghosh2005">{{cite book|last=घोष|first=र्हिया|title= कड़ियों में ईश्वर [Gods in chains]|url=https://books.google.com/books?id=3Av0YQXO1mgC&pg=PT24|accessdate= १९ अप्रैल २०११|year=२००५|publisher= फ़ाउण्डेशन बुक्स|isbn=978-81-7596-285-9|page=24| language= अंग्रेज़ी}}</ref> आमेर-विकास-एवं-प्रबन्धन-प्राधिकरण(''आमेर डवलपमेण्ट एण्ड मैनेजमेण्ट अथॉरिटी'' (एडीएमए))द्वारा आमेरप्रासादे, परिसरे च ४० कोटि-रूप्यकाणि ( ८.८८ मिलियन [[अमेरिकी डॉलर|अमरीकी डॉलर]]) संरक्षणस्य, विकासस्य च कार्येषु व्ययीतानि। एतस्य संरक्षणस्य, पुनरोद्धारस्य कार्यसम्बद्ध-प्राचीन-संरचनानाम् ऐतिहासिकतायाः, स्थापत्यसुविधायाः उपयोगिता-विषये अनेके विरोधाः जाताः। एतस्य परिसरस्य व्यावसायिकरणस्य विषये अपि विरोधः प्राप्यते।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Amber-Palace-rennovation-Tampering-with-history/articleshow/3928204.cms|title= आमेर महल पुनरोद्धार: इतिहास से छेड़छाड़? [Amer Palace renovation: Tampering with history?]| language= अंग्रेज़ी|accessdate= १९ अप्रैल २०११|publisher=[[टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date= ३ जून २००९}}</ref> कस्यचित् चलचित्रस्य निर्माणकाले चलचित्रसंस्थया ५०० वर्षपुरातनं वातायनं खण्डितं कृतम्। चन्द्रप्रासादस्य पुरातने चूना-प्रस्तरस्य छदे हानिः अपि अभवत्। संस्था स्वमञ्चस्य कृते छिद्राणि अपि करोत्। जलेब-खण्डे इतस्ततः धूलिकाः अपि विक्रितानि आसन्। एवं राजस्थान-स्मारक-पुरातात्त्विक-स्थल-एन्टीक-अधिनियमस्य (१९६१) उपेक्षा, उल्लङ्घनं च अभवत्।<ref name= High>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Film-crew-drilled-holes-into-historic-Amer/rssarticleshow/4134002.cms|title= फ़िल्म दल ने आमेर में ड्रिल किये [ Film crew drilled holes in Amer]|accessdate= १९ अप्रैल २०११|publisher=[[टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]| language= अंग्रेज़ी|date=१६ फ़रवरी २००९}}</ref> [[राजस्थानोच्चन्यायालय]]स्य जयपुरपीठः हस्तक्षेपं कृत्वा चलचित्रनिर्माणकार्यम् अस्थगयत्। निरीक्षणोत्तरं तस्याः घटनायाः विषये तस्य पीठस्य कथनम् आसीत् यत्, : "दुर्भाग्यवशात् न केवलं जनता अपि तु विशेषरूपेण सम्बन्धिनः अधिकारिणः अपि धनलोलूपतायां अधाः, बधिराः, मौनिनः जाताः। एतादृशः ऐतिहासिक-संरक्षित-स्मारकः आयस्य स्रोतमात्रम् अभवत्।"<ref name= High/> ===पशूणां शोषणम् === अनेकैः समूहैः, संस्थाभिः च गजयात्राद्वारा आमेरदुर्गे आरोहणं तेषु अत्याचारत्वेन अङ्गीकृतम्, तैः चिन्ता अपि प्रदर्शिता। तेषां मतः आसीत् यत्, एतत् अमानवीयम् अस्ति।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Amber-Fort-centre-for-elephant-trafficking-Welfare-board/articleshow/45559191.cms ''Amber Fort centre for elephant trafficking: Welfare board'' द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]। १८ दिसम्बर २०१४| (अंग्रेज़ी)|अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref> [[:w:PETA|पीईटीए]] नामक-संगटनः, केन्द्रीयवन्योद्यानप्राधिकरणः च तस्मिन् अंशे गभीरतया विरोधम् अकुरुताम्। अत्र गजग्रामः (हाथीगाँव) बन्दिपशु-नियंत्रणस्य नियमानाम् उल्लङ्घनं करोति। पेटा-संस्थया यदा अत्र अन्वेषणम् आरब्धं, तदा अत्र अनेके गजाः कण्टकयुक्त-लोह-शृङ्खलया बद्धाः प्राप्ताः। अत्र अन्धेभ्यः, रोगिभ्यः, आहतेभ्यः गजेभ्यः बलपूर्वकं कार्यं कार्यते। तेषां दन्ताः, कर्णाः चापि विक्षतावस्थायाम् आसन्।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/PETA-takes-up-jumbo-cause-seeks-end-to-elephant-ride-at-Amber/articleshow/45469545.cms ''PETA takes up jumbo cause, seeks end to elephant ride at Amber,'' द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]। ११ दिसम्बर २०१४ | (अंग्रेज़ी)|अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref> सद्यः २०१७ वर्षे न्यूयॉर्क-नगरस्य यात्रा-सञ्चालकः गजानां स्थाने यानेन पर्यटकान् आमेरदुर्गं यावत् स्वीकर्तुम् अघोषयत्। तस्य कथनम् आसीत् यत्, सः पशुषु अत्याचारस्य विरुद्धी अस्ति।"<ref>"Zachary Kussin, "[http://nypost.com/2017/10/09/tour-cuts-indian-elephant-rides-after-peta-reports-abuse/ पेटा की रिपोर्ट के बाद टूर में भारतीय हाथियों की सवारी हटायी गई] [Tour Cuts Indian Elephant Rides After PETA Reports Abuse]," NY पोस्ट, ९ अक्तूबर २०१७.| (अंग्रेज़ी) |अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref> == विश्वपरम्परात्वेन घोषणा == राजस्थानस्य सर्वकारः जनवरी २०११ मध्ये केषाञ्चन दुर्गाणां विश्व-परम्परायाम् अन्तर्भवनार्थं प्रस्तावं प्रैषयत्। ततः यूनेस्को-दलस्य आकलन-समित्याः द्वौ प्रतिनिधी जयपुरम् आगच्छताम्। एएसआई, राज्यसर्वकारस्य च अघिकारिभिः सह तयोः गोष्ठी अभवत्। तत्पश्चात् मई २०१३ मध्ये स्थानमदिं विश्वपरम्परायां सम्मिलितम् अभवत्। परन्तु औपचारिकी घोषणा २१ जून २०१३ दिनाङ्के जाता।<ref>[https://hi.pinkcity.com/2013/06/22/6-fortification-world-heritage-of-rajasthan/ राजस्थान के 6 दुर्ग विश्व विरासत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920162000/https://hi.pinkcity.com/2013/06/22/6-fortification-world-heritage-of-rajasthan/ |date=2018-09-20 }} - पिंक सिटी समाचार पत्र | अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref><ref>[http://www.jagran.com/news/national-six-rajasthan-hill-forts-on-world-heritage-list-10376266.html राजस्थानस्य षड् दुर्गाणि सहसा विश्व-परम्परासूच्याम्] - [[दैनिक जागरण|जागरण]] समाचार | अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref><ref>{{cite news|last1=सिंह|first1=महिम प्रताप|title=यूनेस्को राजस्थानस्य ६ दुर्गाणि विश्वपरम्परास्थलत्वेन अघोषयत् [Unesco declares 6 Rajasthan forts World Heritage Sites]|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/unesco-declares-6-rajasthan-forts-world-heritage-sites/article4838107.ece|accessdate=१ अप्रैल २०१५|publisher=[[द हिन्दू]] |language=अंग्रेज़ी |date=२२ जून २०१३}}</ref> वर्ष २०११-१३ मध्ये स्मारके, दुर्गेषु च कार्यरता अन्ताराष्ट्रिय-परिषद् (''इन्टरनेश्नल काउन्सिल ऑन मॉन्युमेण्ट्स एण्ड फ़ोर्ट्स'', ICOMOS) विभिन्नाभियानस्य माध्यमेन दुर्गाणां निरीक्षणमम् अकरोत्। नामाङ्कनेन सह सम्बद्धैः अनेकैः अधिकारिभिः, विशेषज्ञैः च सह विचार-विमर्शम् अकरोत्। अन्ताराष्ट्रिय-परिषदः विवरणे एतेषां दुर्गाणाम् एतस्याः शृङ्खलायाः सार्वभौमिकं महत्त्वम् अतुलनीयं स्वीकृतम्। राजस्थानराज्यस्य एतेषां ६ विशालकायानां, वैभवशालिनां पर्वर्तीयदूर्णां रूपे ८ (अष्टमी) शताब्दीतः १८ (अष्टादश) शताब्दीं यावत् राजपूतशासनानां (राजपूतानाशैल्याः वास्तुशिल्पस्य) विहङ्गं दृश्यं प्राप्यते - एतादृशं तस्मिन् विवरणे उल्लिखितम् अस्ति। २०१० वर्षे जन्तर-मन्तर-स्थानम् अपि विश्व-परम्परायाः सूच्यां स्थानम् अलभत।<ref> {{cite web |url=http://www.khaskhabar.com/hindi-news/National-rajasthan-news-select-6-forts-of-rajasthan-in-the-world-heritage-2256093.html |title= विश्वपरम्परायां राजस्थानस्य ६ दुर्गाणां चयनम् |accessmonthday= |accessdate= १४ फरवरी २०१८|last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= २१ जून २०१३|year= |month= |format= |work= |publisher= खास खबर.कॉम |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }} </ref><ref> {{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9B%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2-1371896828-2 |title= राजस्थानस्य अरावली-गिरमालियायां निर्मतानि षड् दुर्गाणि यूनेस्को-विश्व-परम्परायाः सूच्यां स्थानम् अलभन्त |accessmonthday= |accessdate= १२ मार्च २०१८ |last= मिश्रा|first= मनोज कुमार|authorlink= |coauthors= |date= २२ जून २०१३|year= |month= |format= |work= |publisher= जागरण जोश |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }} </ref> ==प्रचलितेषु चलचित्रेषु दृश्यम् == आमेर-दुर्गम् अनेकेषु हिन्दी-चलचित्रेषु (बॉलीवुड) प्रदर्शितम्। [[बाजीराव मस्तानी (चलच्चित्रम्)|बाजीराव मस्तानी]] मध्ये - ''मोहे रंग दो लाल..'' नामके गीते अभिनेत्री [[दीपिका पादुकोण]] [[कत्थकनृत्यम्]] एतस्मिन् दुर्गे एव अकरोत्। एतस्य मञ्चनं केसर-क्यारी-उद्याने जातम् आसीत्। तदतिरिक्तं [[मुगल-ए-आझम (१९६० चलच्चित्रम्)|मुगले आझम]], [[जोधा अकबर (२००८) चलच्चित्रम्|जोधा अकबर]], [[शुद्ध देसी रोमांस]], [[भूल भुलैया (२००७ चलच्चित्रम्)|भूल भुलैया]]<ref>{{cite web|first1=नूपुर|last1=अग्रवाल|title=19-hindi-movies-to-watch-before-you-visit-jaipur|trans_title=जयपुर भ्रमण से पूर्व देखने योग्य १९ फिल्में|url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/19-hindi-movies-to-watch-before-you-visit-jaipur/|website=१४ दिसम्बर २०१६|publisher=द कल्चर ट्रिप|accessdate=1 दिसम्बर 2017|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132229/https://theculturetrip.com/asia/india/articles/19-hindi-movies-to-watch-before-you-visit-jaipur/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Amber Fort from eye of Bollywood|trans_title=आमेर दुर्ग - बॉलीवुड की दृष्टि में|url=https://jaipur.org/2016/08/05/amber-fort-from-eye-of-bollywood/|website=जयपुर.ऑर्ग|publisher=पिंक सिटी|accessdate=1 दिसम्बर 2017}}</ref> आदीनां चलच्चित्राणां भागः अपि अत्र निर्मितः। [[हॉलीवुड|हॉलीवुड]]चलच्चित्राणि यथा [[w:North West Frontier (film)|''नार्थ वेस्ट फ्रन्टियर'']]<ref>{{cite web |url=https://jkroaming.com/2014/04/06/north-west-frontier/comment-page-1/ |title= नॉर्थ वैस्ट फ़्रण्टियर [NORTH WEST FRONTIER] |accessmonthday= |accessdate= १२१ मार्च २०१८|last= रोज़|first= जॉन|authorlink= |coauthors= |date= ६ अप्रैल २०१४|year= |month= |format= |work= |publisher= जे के रोमिंग |pages= |language= आङ्ग्लम् |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.willylogan.com/?p=920 |title= Good action and bad stereotypes on the Northwest Frontier |accessmonthday= |accessdate= १२ मार्च २०१८ |last= |first= विली |authorlink= |coauthors= |date= २७ जनवरी २०१६ |year= |month= |format= |work= |publisher= विली लोगान |pages= |language= आङ्ग्लम् |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180313031415/http://www.willylogan.com/?p=920 |archivedate= 2018-03-13 |quote= |deadurl= yes }}</ref>, [[w:The Second Best Exotic Marigold Hotel|''द बेस्ट एग्ज़ॉटिक मॅरिगोल्ड होटल'']], आदीनां चलच्चित्राणां भागः अत्र निर्मितः च। == आवागमनम् == मुख्यनगरात् जयपुरात् ११ किलोमीटर उत्तरे स्थितं आमेरदुर्गं, नगरस्य अन्यपर्यटकस्थलेभ्यः अपेक्षाकृतं भिन्नं, दूरे च अस्ति। दुर्गस्य आधारं यावत् प्राप्तिः तु सरला एव। तस्य कृते नगरकेन्द्रात् भाटकेन यानानि, रिक्षा-यानं, नगर-बस-सेवा उत नैज-कार-यानं च उत्पमः विकल्पः भवति। नगरात् अत्यधिकं दूरे नास्ति, अतः मात्रम् अर्धहोरायाः यात्रा भवति। नगर-बस-सेवायाः सार्वजनिक-यानानि 'अजमेरीद्वारम्', 'एम.आई'-मार्गात् कदाचित् २० तः ३० मिनट मध्ये प्रापयन्ति। आधार-स्थलस्य प्राप्त्योत्तरं यात्रायाः द्वितीयं चरणम् आरभते। इतः दुर्गं यावत् पर्यटकेभ्यः गजयात्रायाः व्यवस्था उपलब्धा भवति।<ref>{{cite web |url=https://www.amarujala.com/rajasthan/elephant-riding-at-amber-fort |title=आमेरदुर्गे गजयात्रायाः संयुक्ततया (ओनलाइन) आरक्षणं भविष्यति |last= |first= |date= १५ जून २०१३ |website= amarujala.com |publisher= [[अमर उजाला]] |access-date= |quote= }}</ref> तदतिरिक्तं नैज-यानानि, जीप उत टैक्सि इत्यादि अपि दुर्गस्य पृष्ठमार्गात् उपरि नयति। यदि वातावरणं सुकरम् अस्ति, तर्हि पद्भ्याम् अपि गन्तु शक्यते। अल्पव्ययित्वात्स सरलत्वाच्च अनेक पर्यटकाः एतस्यापि उपयोगं कुर्वन्ति। अन्ततोगत्वा सर्वे सूरज-पोल-द्वारात् प्रवेशं प्राप्नुवन्ति।<ref>{{cite web |url= https://jaipur.org/2016/08/05/how-to-reach-amber-fort/ |title= आमेरदुर्गस्य प्राप्तिः कथम्< [How to reach Amber Fort] |last= |first= |date= |website= pinkcity.com |publisher= पिंकसिटी.कॉम |access-date= |language=आङ्ग्लम्|quote=}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.tripsavvy.com/jaipur-amber-fort-guide-4123752 |title= जयपुरस्य आमेरदुर्गम् : सम्पूर्णा मार्गदर्शिका [Jaipur's Amber Fort: The Complete Guide] |last= |first= |date= |website= tripsavvy.com |publisher= ट्रिप्सैवी |language= आङ्ग्लम् |9= |access-date= |quote= |accessdate= 2018-09-21 |archive-date= 2018-02-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180216205307/https://www.tripsavvy.com/jaipur-amber-fort-guide-4123752 |deadurl= yes }}</ref> === भूमार्गः === जयपुरनगरं रेल-बस-वायु-सेवा-द्वारा देशस्य प्रमुखैः नगरैः सह संयोजितम् अस्ति। अत्र [[राजस्थानराज्यपथपरिवहननिगम]]स्य बस-यानानि दिल्ली, आगरा, अहमदाबाद, अजमेर, उदयपुर इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः समयानुसारं साधारणे, वातानुकूलिते प्रकारे च उपलब्धानि भवन्ति। अन्यराज्यानां सर्वकारीय-परिवहन-निगमस्य बस-यानानि अपि अधिकमात्राां प्राप्यन्ते। निज-यात्रा-सञ्चालकाः अपि साधारणे, वातानुकूलिते, वॉल्वो-बस-याने च आवागमनव्यवस्थां कुर्वन्ति। नगरस्य प्रमुखं बस-स्थानकं 'सिंधी कैम्प'नामके स्थानके विद्यते। निज-वॉल्वो-बस-सेवाः नारायणसिंह-चतुष्पथ-मार्गात् आरभन्ते।<ref name=nativeplanet.com/"नेटिव"> {{cite web |url=https://hindi.nativeplanet.com/travel-guide/the-pink-city-rajasthan/articlecontent-pf5369-000586.html |title=गुलाबी मौसम में जाएँ 'गुलाबी नगर' जयपुर |last= |first= आह्लादकम् |date= २२ अप्रैल २०१५ |website= nativeplanet.com/ |publisher= नेटिव प्लानेट |access-date= |quote= }}</ref> === रेल-मार्गः === जयपुर-नगरं रेल-मार्ग-द्वारा देशस्य मुख्यनगरैः सह संयुक्तम् अस्ति। नगरे पञ्च रेल-स्थानकानि विभिन्नासु दिक्षु स्थितानि सन्ति : [[जयपुरमहानगररेलस्थानकम्|जयपुरमहानगरम्]], जयपुरगांधीनगरं, गेटोर, जगतपुरं, दुर्गापुरं च रेल-स्थानकम्। अत्र [[शताब्दीद्रुतयानम्|शताब्दी]], [[राजधानीद्रुतयानम्|राजधानी]], [[दुरन्तोद्रुतयानम्|दूरन्तो]], डबल डेकर, [[गरीबरथः]] सदृशानि मुख्यानि, अमुख्यानि च रेल-यानानि उपलभ्यन्ते।<ref name="पर्यटकः">{{cite web |url=http://www.omusafir.com/2016/03/amer-fort.html |title=आमेरदुर्गे कानिचित् पलानि |last= चौहान |first= प्रदीप |date= २६ फरवरी, २०१६ |website= omusafir.com |publisher= ओ मुसाफ़िर |access-date= |quote= }}</ref> === वायुमार्गः === [[चित्रम्:Jaipur Airport.JPG|thumb|जयपुर-आन्तर्राष्ट्रिय-विमानक्षेत्रस्य मुख्यद्वारम्]] जयपुर-नगरं देशस्य प्रमुखैः नगरैः सह वायुमार्गेण संयुक्तम् अस्ति। तदतिरिक्तम् एतत् कैश्चित् अन्ताराष्ट्रियमार्गैः सह अपि संयुक्तम् अस्ति। नगरस्य वायुस्थानकं [[जयपुरान्ताराष्ट्रियविमानक्षेत्रम्|सवाई-मानसिंह-अन्ताराष्ट्रियविमानक्षेत्रम्]] अस्ति, यत् नगरस्य दक्षिणक्षेत्रे सांगानेर-स्थाने स्थितम् अस्ति। इतः [[जेट एयरवेझ|जेट एयरवेझ]], [[एअर इंडिया|एअर इण्डिया]], [[ओमान एयर]], [[स्पाइस जेट|स्पाइसजेट]], [[इंडिगो एयरलाइन|इण्डिगो]] इत्यादयः वायुसञ्चालक-संस्थाः सेवां प्रयच्छन्ति।<ref>{{cite web|url= https://hi.pinkcity.com/2013/03/06/jaipur-international-airport/|title= जयपुर-अन्ताराष्ट्रिय-विमानस्थानकम्|accessmonthday= |accessdate= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= 6 मार्च 2013|year= |month= |format= |work= aimactimes|publisher= पिंकसिटी|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180507221810/https://hi.pinkcity.com/2013/03/06/jaipur-international-airport/|archivedate= 2018-05-07|quote= |deadurl= yes}}</ref> ==चित्र दीर्घा== {{Panorama |image = File:Amber_Palace_Jaipur_Pano.JPG |height = 300 |width = |alt = |caption = आमेरदुर्गस्य मनोरम्यं प्रातःकालीनं दृश्यम्|dir = |align = left/right/none }} <gallery class="center" widths="160px" heights="120px" mode="packed-hover"> File:Amer Palace View From Jaigarh Fort.jpg|thumb|पर्वते आमेरदुर्गम्, आमेर File:Amerpalace.jpg|आमेरदुर्गस्य विहङ्गमं दृश्यम् <!--File:Amber Palace Jaipur Pano.JPG|--> File:Amber palace, Jaipur.jpg|पर्वते आमेरदुर्गम् File:Amer fort view during the night lighting.JPG|रात्रिः प्रज्ज्वलिता आमेरदुर्गे File:Maota Lake.JPG|मावटा-तडागः, केसरक्यारी च File:Amber Fort-Jaipur-India0007.JPG|२७ स्तम्भयुक्तः मुख्यसभाखण्डः File:Sheesh Mahal, Amer Fort.jpg|काचप्रासादः File:Amber Fort Second Courtyard Mirror Palace view.jpg|द्वितीयं प्राङ्गणं काचप्रासादः, आमेरदुर्गम् </gallery> <small><center>चित्रस्य विवरणं द्रष्टुं मूषकं चित्रस्य उपरि स्थापयतु।</center></small> == सन्दर्भग्रन्थः, टीका च == * {{note|जमुवाय|क}} राजेन्द्रकृत-'''जमुवायगाथा'''तः :- '''काङ्किलरायचरित्रम्''' :श्रीदुलहराय माघ शुक्ला सप्तमी विक्रमी सं॰ १०९३ दिने स्वर्गवासी अभवत्। ततः तस्य ज्येष्ठपुत्रः काङ्किलरायस्य राज्याभिषेकः अभवत्। सोऽपि प्रसिद्धः राजा मन्यते। ;चौपाई: {{cquote|कांकिल पाय पिता ते ज्ञाना। मां जमुवाय करे नित ध्याना।।<br>सुंसावत कुल भत्तोरावा। मीना समाज ही सकल बुलावा।।|20px||जमुवाय गाथा}} काङ्किलरायः स्वस्य पितुः दूलहरायस्य शिक्षामार्गम् अनुसृत्य मातुः जमुवाय-देव्याः प्रतिदिनं भजनं, पूजनं च करोति स्म। तदा सूंसावत-मीनो इत्यस्य राव-भत्तो-जनानां आमेरप्रान्ते शासनम् आसीत्। तत् परितः सर्वे मीना-समुदायस्य जनाः एकत्रिताः कृताः। {{cquote|होय संगठित कीना धावा। कछु कांकिल की भूमि दबावा।।<br>:तब कांकिल निज बुला समाजा। करी मंत्रणा रण के काजा।।|20px||जमुवाय गाथा}} राव-भत्तो इत्यस्य नेतृत्वे सर्वः मीना-समाजः संगटितः अभवत्, काङ्किलरायस्य राज्यस्य च भूमिप्रदेशं स्वाधीनम् अकुर्वन्। तदा काङ्किलः स्वहितेषभिः सह चर्चां कृत्वा युद्धस्य निर्णयम् अकरोत्। ; सन्दर्भग्रन्थः {{कालम|2}} # [[जेम्स टॉड|कर्नल जेम्स टॉड]]: ''ऐनल्ज एण्ड एण्टिक्विटीज़ ऑफ़ राजस्थान'', भाग ३, पृ. १३२८ {{अंग्रेज़ी}} # [[अलेक्ज़ैंडर कन्निघम|कन्निंघम]]: ''आर्क्यिलॉजिकल सर्वे ऑफ़ इण्डिया'', जिल्द २, पृ ३१९{{अंग्रेज़ी}} # [[पृथ्वीराज रासो]] (उदयपुर संस्करण), भाग तृतीय, पृ. ७१-७४ # ''जर्नल ऑफ़ [[एशियाटिक सोसायटी|एशियाटिक सोसाइटी]]'', जिल्द 31, अंक ६ पृष्ठ ३९३, {{अंग्रेज़ी}} # साहनी, दयाराम, ''आरक्योलॉजिकल रिमेंस एंड एक्सप्रेशन ऐट बैराट'', पृष्ठ 9 , {{अंग्रेज़ी}} # टॉड, कर्नल, ''एनल्स एंड एक्टिविटी ऑफ राजस्थान'', पृष्ठ ३४६, {{अंग्रेज़ी}} # कनिंघम, ''आरक्योलॉजिकल सर्वे ऑफ इंडिया'', जिल्द-२, पृष्ठ ५५, {{अंग्रेज़ी}} # नाटाणी, सियाशरण, कछवाहा राजघराने की अमूल्य विरासत आमेर सवाई जयपुर, पृष्ठ 69 # मुक्तक संग्रह- राजस्थान पत्रिका के नगर परिक्रमा में, ११-०५-८९ जयपुर # मीणा, यशोदा, मीणा जनजाति का इतिहास, पृष्ठ ५० से ५६ # मंडावा, देवी सिंह, कछवाहों का इतिहास, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, २०१०, पृष्ठ ४५ # प्रसाद, राजीव नयन, राजा मानसिंह आमेर, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, २०१०, पृष्ठ ४८ # सिंह, फतेह, ए ब्रीफ़ हिस्ट्री ऑफ जयपुर, पृष्ठ १६२ से १६५ # सिंह, चंद्रमणि, जयपुर राज्य का इतिहास, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर २००८, पृष्ठ ६६ # श्यामलदास, वीर वीनो भाग २, पृष्ठ ६६ # श्यामलदास वीर वीनो, भाग २, १३३२ # गहलोत, जगदीश सिंह, कछवाहों का इतिहास, पृष्ठ २१५ </div> == सन्दर्भ == {{Cite web}} == बाह्यपरिसन्धयः == {{Commonscat|Amer fort|आमेर दुर्ग}}{{विकियात्रा}} * [http://www.mapaplan.com/travel-map/jaipur-city-top-tourist-attractions-download-printable-street-guide/high-resolution/jaipur-top-tourist-attractions-map-06-amber-fort-region-complete-full-hd-plan-free-download-interactive-amer-fort-visitor-guide-high-resolution.htm आमेर दुर्ग का मानचित्र]- मैपाप्लान जालस्थल पर। {{अंग्रेज़ी}} * देखें: {{यूट्यूब|XU3eFkY1BTI}} * [http://www.tracyanddale.50megs.com/India/Rajasthan/HTML/AmberFrt.htm आमेर दुर्ग का वर्चुअल टुअर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130093257/http://www.tracyanddale.50megs.com/India/Rajasthan/HTML/AmberFrt.htm |date=2017-11-30 }}।{{अंग्रेज़ी}} * आमेर दुर्ग का भ्रमण - {{यूट्यूब|JUNdJWzSbvs}} [[वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] re0ebybgz1ohqpp808yo0ptr6zzqocm 0 82011 499207 488732 2026-05-17T01:54:17Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499207 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=भगवान् पतञ्जलिः |image=[[File:Patanjali Statue.jpg|200px|Patanjali_Statue]] |nationality=भारतीय: |known for=योगसूत्रम् |works=महाभाष्यम्, योगसूत्रम्, महान्दनकाव्यम्, सिद्धान्तसारावली |home town=वाराणसी}} '''पतञ्जलि योगक्रिया''' पतञ्जलिस्य योगसूत्रे अष्टाङ्गः “अष्टाङ्गः” (अष्ट=अष्ट, अङ्ग=अङ्ग) इत्यर्थः अष्टाङ्गः इति उच्यते । एते अष्टपदाः सामान्यतया योगस्य अष्टाङ्गाः इति प्रसिद्धाः मूलतः सार्थकस्य उद्देश्यपूर्णस्य च जीवनस्य मार्गदर्शकरूपेण कार्यं कुर्वन्ति । ते नैतिक-नैतिक-आचरणस्य आत्म-अनुशासनस्य च विधानरूपेण कार्यं कुर्वन्ति; ते कस्यचित् स्वास्थ्यं प्रति ध्यानं प्रेषयन्ति, अस्माकं स्वभावस्य आध्यात्मिकपक्षं स्वीकुर्वितुं च साहाय्यं कुर्वन्ति।<ref>[https://www.anahana.com/en/yoga/yoga-sutras-of-patanjali पतञ्जलिस्य योगसूत्रस्य विषये]</ref><ref>{{Cite web |title=पतंजलि के योग सूत्र १९६ सूत्राणि |url=https://swamij.com/yoga-sutras-list.htm |access-date=2023-04-18 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416061829/https://swamij.com/yoga-sutras-list.htm |deadurl=yes }}</ref> [[सञ्चिका:Patañjali88.JPG|150px|लघुचित्रम्|दक्षिणतः]] [[सञ्चिका:Stamp of India - 2009 - Colnect 159916 - Maharshi Patanjali.jpeg|150px|लघुचित्रम्|दक्षिणतः]] ==योगे== ===यमः=== योगस्य अष्टसु अङ्गेषु प्रथमः यमः अस्माकं व्यवहारे, वयं कथं आचरणं कुर्मः इति विषये ध्यानं दत्त्वा स्वस्य नैतिकमानकानां, अखण्डतायाः च विषये वर्तते यमाः सार्वत्रिकाः अभ्यासाः सन्ति ये वयं स्वर्णनियमः इति जानीमः यत् “यथा भवन्तः इच्छन्ति तथा अन्येषां प्रति कुरु” इति सर्वोत्तमरूपेण सम्बद्धाः सन्ति । ===नियमाः=== नियमस्य द्वितीयाङ्गस्य आत्म-अनुशासनेन, आध्यात्मिक-पालनेन च सम्बन्धः अस्ति । नियमितरूपेण मन्दिरस्य वा चर्चस्य वा सेवायां गमनम्, भोजनात् पूर्वं अनुग्रहं वदन्, स्वस्य व्यक्तिगतध्यानप्रथानां विकासः, अथवा केवलं चिन्तनात्मकयात्रायाः अभ्यासः करणं, सर्वाणि व्यवहारे नियमानाम् उदाहरणानि सन्ति। ===आसन:=== आसनानि योगे क्रियमाणा आसनानि अष्टाङ्गानां तृतीयं भवन्ति । योगदृष्टौ शरीरं आत्मायाः मन्दिरम् अस्ति, यस्य परिचर्या अस्माकं आध्यात्मिकवृद्धेः अत्यावश्यकः चरणः अस्ति । आसनस्य अभ्यासद्वारा वयं अनुशासनस्य आदतं, एकाग्रतायाः क्षमता च विकसयामः, यत् उभयम् अपि ध्यानार्थं आवश्यकम् अस्ति । ===प्राणायाम:=== सामान्यतया “श्वासनियन्त्रणम्” इति अनुवादितः अयं चतुर्थः चरणः श्वसनप्रक्रियायां निपुणतां प्राप्तुं विनिर्मिताः युक्तयः सन्ति, तथा च श्वसनस्य, मनसः, भावानाम् च सम्बन्धं ज्ञात्वा यथा प्राणायामस्य शाब्दिकअनुवादेन “जीवनबलविस्तारः” इति योगिनः मन्यन्ते यत् एतत् न केवलं शरीरस्य कायाकल्पं करोति अपितु जीवनस्य एव विस्तारं करोति भवान् प्राणायामस्य अभ्यासं एकान्तप्रविधिरूपेण (अर्थात् केवलं उपविश्य अनेकाः श्वसनव्यायामान् कर्तुं) अथवा स्वस्य दैनन्दिनहठयोगदिनचर्यायां एकीकृत्य कर्तुं शक्नोति। ===प्रत्याहारः=== योगस्य ८ अङ्गानां पञ्चमं प्रत्याहारः निवृत्तिः इन्द्रियपारगमः वा इत्यर्थः । अस्मिन् एव स्तरे वयं बाह्यजगत्, बहिः उत्तेजनाभ्यः च अस्माकं जागरूकतां दूरं आकर्षयितुं चेतनप्रयत्नः कुर्मः । इन्द्रियाणां विषये तीक्ष्णतया अवगताः, तथापि विरक्तिं संवर्धयन्तः वयं आन्तरिकरूपेण ध्यानं निर्दिशन्ति । प्रत्याहारस्य अभ्यासेन अस्मान् पश्चात् गत्वा स्वस्य अवलोकनस्य अवसरः प्राप्यते । एतेन निवृत्तिः अस्मान् अस्माकं तृष्णानां वस्तुनिष्ठरूपेण अवलोकनं कर्तुं शक्नोति: आदतयः ये सम्भवतः अस्माकं स्वास्थ्याय हानिकारकाः सन्ति, ये च सम्भवतः अस्माकं आन्तरिकवृद्धौ बाधां जनयन्ति। ===धरण:=== यथा यथा प्रत्येकं चरणं अस्मान् परस्य कृते सज्जीकरोति तथा तथा प्रत्याहारस्य अभ्यासः धारणस्य अथवा एकाग्रतायाः अस्तं कल्पयति। बाह्यविक्षेपाणां निवृत्ताः वयं मनसः एव विक्षेपान् सम्प्रति कर्तुं शक्नुम। न सुलभं कार्यं ! ध्यानात् पूर्वं भवति एकाग्रतायाः अभ्यासे वयं एकस्मिन् मानसिकवस्तुनि एकाग्रतां कृत्वा चिन्तनप्रक्रियायाः मन्दीकरणं कथं कर्तव्यमिति ज्ञास्यामः : शरीरे विशिष्टं ऊर्जाकेन्द्रं, देवतायाः प्रतिबिम्बं, शब्दस्य मौनपुनरावृत्तिः वा वयं अवश्यं पूर्वत्रिषु आसन-श्वास-नियन्त्रण-इन्द्रिय-निवृत्ति-पदेषु अस्माकं एकाग्रता-शक्तयः विकसितुं आरब्धाः एव आसनप्राणायामे यद्यपि वयं स्वकर्मसु अवधानं दद्मः तथापि अस्माकं ध्यानं यात्रां करोति। यथा यथा वयं कस्यापि विशेषस्य मुद्रायाः अथवा श्वसनस्य तकनीकस्य अनेकसूक्ष्मतां सूक्ष्मतया स्थापयामः तथा अस्माकं ध्यानं निरन्तरं परिवर्तते। प्रत्याहारे वयं स्वाधीना भवेम; अधुना धरणे वयं एकस्मिन् बिन्दौ एव ध्यानं दद्मः। एकाग्रतायाः विस्तारितावधिः स्वाभाविकतया ध्यानं जनयति। ===ध्यान:=== ध्यानं वा चिन्तनं वा अष्टङ्गस्य सप्तमं चरणं एकाग्रतायाः अविच्छिन्नप्रवाहः। यद्यपि एकाग्रता (धरणं) ध्यानं च (ध्यानम्) एकमेव भासते तथापि एतयोः चरणयोः मध्ये सूक्ष्मः भेदरेखा वर्तते । यत्र धरणं एकबिन्दुं ध्यानं अभ्यासयति तत्र ध्यानं अन्ते ध्यानं विना तीक्ष्णतया जागरूकत्वस्य अवस्था भवति । अस्मिन् स्तरे मनः शान्तं जातम्, शान्ततायां च अल्पान् विचारान् वा सर्वथा न वा उत्पादयति । अस्याः निश्चलतायाः अवस्थां प्राप्तुं यत् बलं, सहनशक्तिः च आवश्यकी भवति तत् अत्यन्तं प्रभावशालिनी अस्ति । परन्तु न त्यजन्तु । यद्यपि एतत् कठिनं, यदि न असम्भवं कार्यं इव भासते तथापि योगः एकः प्रक्रिया इति स्मर्यता। यद्यपि वयं “चित्रसिद्ध” मुद्रां, आदर्शचेतनास्थितिं वा न प्राप्नुमः तथापि अस्माकं प्रगतेः प्रत्येकस्मिन् चरणे लाभं प्राप्नुमः। ===समाधि=== पतञ्जलिः अष्टङ्गस्य अस्य अष्टमस्य अन्तिमस्य च चरणस्य समाधिस्य आनन्दस्य अवस्था इति वर्णयति । अस्मिन् स्तरे ध्यानी स्वस्य केन्द्रबिन्दुना सह विलीनः भूत्वा आत्मनः सर्वथा अतिक्रमणं करोति । ध्यानी ईश्वरेण सह गहनं सम्बन्धं, सर्वैः जीवैः सह परस्परं सम्बन्धं च साक्षात्कर्तुं आगच्छति । एतेन साक्षात्कारेण सह “सर्वबोधं अतिक्रम्य शान्तिः” आगच्छति; आनन्दस्य अनुभवः ब्रह्माण्डेन सह एकत्वस्य च। उपरिष्टात् एतत् किञ्चित् उच्छ्रितं, “भवतः पवित्रतरम्” इति प्रकारस्य लक्ष्यं दृश्यते । परन्तु यदि वयं जीवनात् किं बहिः प्राप्तुम् इच्छामः इति परीक्षितुं विरामं कुर्मः तर्हि आनन्दः, पूर्णता, स्वतन्त्रता च कथञ्चित् अस्माकं आशा-इच्छा-काम-सूचौ मार्गं न प्राप्नुयुः वा? पतञ्जलिना योगमार्गसमाप्तिः इति यत् वर्णितं तत् एव गहने सर्वे मानवाः आकांक्षन्ति- शान्तिः। योगस्य एषः परमः चरणः-बोधः-न क्रेतुं न शक्यते, न च धारयितुं शक्यते इति विषये अपि वयं किञ्चित् चिन्तयामः । केवलं अनुभवितुं शक्यते, यस्य मूल्यं आकांक्षिणः निरन्तरभक्तिः पतञ्जलिस्य योगसूत्राणि प्रायः अद्यतनस्य शारीरिकयोगस्य दार्शनिकप्रतिरूपत्वेन उद्धृतानि सन्ति । तात्पर्यं यत् द्वयोः युगयोः एकत्र हस्तेन हस्तेन प्रसारितम्, परन्तु योगासनस्य इतिहासं संशोधनं कृत्वा यः कोऽपि तत् न इति ज्ञात्वा आश्चर्यं न करिष्यति यथा वयं नियमितरूपेण अभ्यासं कुर्मः अधिकांशः योगमुद्राः गतशताब्द्याः अपेक्षया अधिकं न भवन्ति तथा हठयोगस्य पतञ्जलिस्य प्रसिद्धग्रन्थस्य च युग्मनम् अपि तुल्यकालिकं अद्यतनघटना अस्ति तथापि अस्य प्रकाशनस्य अर्थः न भवति यत् एतयोः विषययोः वर्तमानकाले एकत्र कार्यं न भवति । योगसूत्रस्य इतिहासस्य विषये वयं यत् जानीमः तत् गहनतया गत्वा पाश्चात्यजगति योगस्य परिचयः कथं जातः इति विषये बहु किमपि ज्ञातुं शक्नुमः। डेविड् गोर्डन् व्हाइट् इत्यस्य उत्तमं पुस्तकं The Yoga Sutra of Patanjali: A Biography (2014) अस्मिन् विषये गहनं गोताखोरी अस्ति तथा च यत्र अन्यथा उल्लेखितम् अस्ति तत्र व्यतिरिक्तं निम्न ।लिखितसूचनानाम् प्राथमिकः स्रोतः अस्ति बारबरा स्टोलर मिलरस्य योगः स्वतन्त्रतायाः अनुशासनं (१९९६) व्हाइट् इत्यस्य प्राधान्यं योगसूत्रानुवादं भाष्यं च अस्ति तथा च अन्यः अमूल्यः सन्दर्भः प्रददाति।<ref>{{Cite web |title=योगसूत्र 101: सर्वं ज्ञातव्यं |url=https://www.chopra.com/articles/yoga-sutras-101-everything-you-need-to-know |accessdate=2023-04-18 |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416061836/https://www.chopra.com/articles/yoga-sutras-101-everything-you-need-to-know |deadurl=yes }}</ref> ==उल्लेख:== {{Reflist}} [[वर्गः:योगः]] [[वर्गः:योगप्रकाराः]] [[वर्गः:योगमुद्राः]] [[वर्गः:योगासनानि]] 6f544csm03srpn2zrtw04wsq53gke4o 0 83607 499214 497791 2026-05-17T03:44:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499214 wikitext text/x-wiki '''राधा राधिका''' अपि उच्यते। देवी [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] मुख्यसङ्गिनी मन्यते। शास्त्रेषु राधादेवी [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्याः]]<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Naamleela Free |date=2015 |title=From Gods To Gamers: The Manifestation of the Avatar Throughout Religious History and Postmodern Culture |url=https://escholarship.org/uc/item/4mn5k202 |journal=Berkeley Undergraduate Journal |language=en |volume=28 |issue=2 |page=8 |doi=10.5070/B3282028582|doi-access=free |issn=1099-5331}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Gokhale |first1=Namita |url=https://books.google.com/books?id=KWJ7DwAAQBAJ&dq=Finding+Radha%3A+The+Quest+for+Love&pg=PT8 |title=Finding Radha: The Quest for Love |last2=Lal |first2=Malashri |date=2018-12-10 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-5305-361-1 |language=en |quote="Like Sita, Radha is also a manifestation of Lakshmi."}}</ref> अवतारिका तथा च श्रीकृष्णस्य स्त्रीरूपा च ह्लादिनीशक्तिश्च मूलप्रकृतिश्च परादेवी चैता उल्लिखिता अस्ति।<ref>{{cite book|title=Divinizing in South Asian Traditions|url=https://books.google.com/books?id=4HHbtAEACAAJ |author=Diana Dimitrova|publisher=Routledge |year=2018|isbn=978-0-8153-5781-0|quote="Radha is mentioned as the personification of the Mūlaprakriti, the "Root nature", that original seed from which all material forms evolved"}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Steward |first=David S. |year=1980 |title=DOCTORAL DISSERTATION ABSTRACTS IN RELIGIOUS EDUCATION 1978–79 |journal=Religious Education |volume=75 |issue=4 |pages=474–494 |doi=10.1080/0034408800750410 |issn=0034-4087}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bryant |first=Edwin Francis |url=https://books.google.com/books?id=CIDawAEACAAJ |title=Krishna: A Sourcebook |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514892-3 |pages=551 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kar |first=Nishamani |date=2001 |title=Sriradha: A Study |url=https://www.jstor.org/stable/23344745 |journal=Indian Literature |volume=45 |issue=2 (202) |pages=184–192 |jstor=23344745 |issn=0019-5804}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bhandarkar|first=R. G.|title=Vaisnavism, Saivism and minor religious systems|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783111551975-010/html|chapter=X. The Pāñcaratra or Bhāgavata System|date=2019-05-20|pages=38–41|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-155197-5|language=en|doi=10.1515/9783111551975-010}}</ref> राधादेवी कृष्णस्य सर्वावतारेषु तेन सह अवतरति। राधाष्टम्यवसरे प्रतिवर्षं श्रीराधाया जन्मदिनम् आचर्यते।{{sfn|Vemsani|2016|p=223}}<ref>{{Cite journal |last=Mohanty |first=Prafulla Kumar |date=2003 |title=Mask and Creative Symbolisation in Contemporary Oriya Literature : Krishna, Radha and Ahalya |url=https://www.jstor.org/stable/23341400 |journal=Indian Literature |volume=47 |issue=2 (214) |pages=181–189 |jstor=23341400 |issn=0019-5804}}</ref> [[सञ्चिका:Radharani_10.JPG|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=राधा|श्रीराधादेवी]] कृष्णेन सह देव्या राधाया रूपद्वयं प्राप्यते। प्रेमिका च धर्मपत्नी चापि। निम्बार्कसम्प्रदायादिषु देवी राधा कृष्णस्य शाश्वतपत्नीरूपेण <ref name=":7">{{Cite journal |last=Farquhar |first=J. N. |date=1926 |title=The Narada Pancharatra |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=3 |pages=492–495 |issn=0035-869X |jstor=25221011}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Bhattacharya |first=Sunil Kumar |url=https://books.google.com/books?id=SyyNIL7Ug2kC&q=chaitanya+c&pg=PA14 |title=Krishna-cult in Indian Art |date=1996 |publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd. |isbn=978-81-7533-001-6 |pages=13 |language=en |quote="..Radha is the eternal consort and wedded wife of Krishna, who lives forever with him in Goloka."}}</ref>{{sfn|Lochtefeld|2002|p=542}}{{sfn|Jones|Ryan|2007|p=341|loc=Radha}} पूज्यते। तदपेक्षया गौडीयवैष्णवादिपरम्पराः तां कृष्णस्य प्रेमिकाया दिव्यसङ्गिन्या रूपेण पूजयन्ति। <ref name="britannica2">{{cite encyclopedia |title=Radha |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |url=https://www.britannica.com/topic/Radha-Hindu-mythology |access-date=2020-12-13}}</ref>{{sfn|Lochtefeld|2002|p=542}} राधावल्लभसम्प्रदाये [[हरिदासाः|हरिदासी]]<nowiki/>संप्रदाये च केवला देवी राधैव परमात्मत्वेन पूज्यते। अन्यत्र चैतन्यमहाप्रभुसम्बद्धिते गौडीयवैष्णवसम्प्रदाये च निम्बार्कसम्प्रदाये च पुष्टिमार्गे च महानामसम्प्रदाये च सहजीयावैष्णवापसम्प्रदाये च मणिपुरीवैष्णवसम्प्रदाये च कृष्णेन सह तस्य प्रधानसङ्गिनीरूपेण सा पूज्यते। राधा व्रजेश्वरी कथ्यते इत्युक्ते गोपीषु प्रधाना। नैकाः साहित्यकृतयः तया प्रेरिताः। कृष्णेन सह तस्या रासलीलानृत्येन अनेकविधप्रदर्शनकलाः प्रेरिताः।{{sfn|Archer|2004}}{{sfn|Hawley|Wulff|1982|pp=xiii–xviii}}<ref name="britannica2"/>{{sfn|Pintchman|2005|pp=46–47}} = व्युत्पत्तिश्च नामानि = [[सञ्चिका:RadhaKrishnaUdaipur.JPG|लघुचित्रम्| राजस्थानस्य [[उदयपुरम्|उदयपुरे]] चतुर्दशशताब्द्या भित्तिचित्रम्। राधा दक्षिणे च कृष्णो वामभागे वंशीवादयन् दृश्येते]] राध्नोति साधयति कार्य्याणीति राधा। राद्धातुना अच्टाप्प्रत्यययोः संयोगः।<ref>{{Cite web|url=https://kosha.sanskrit.today/word/sa/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE?q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE&scope=kosha|title=कल्पद्रुमे राधाशब्दः}}</ref> भारतस्य प्राचीनमध्ययुगीनग्रन्थेषु विविधप्रसङ्गेषु दृश्यमानः सामान्यशब्दश्च नाम राधा। अयं शब्दः वैदिकसाहित्येषु अपि च महाकाव्येषु दृश्यते परन्तु दुर्लभो वर्तते। [[महाभारतम्|महाभारते]] कर्णस्य मातुर्नाम अपि राधा। राधिका राधाया अपरशब्दो वर्तते।<ref name=mmwradha>Monier Monier-Williams, [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0900/mw__0909.html Rādhā], Sanskrit-English Dictionary with Etymology, Oxford University Press, page 876</ref><ref name=sen434>Sukumar Sen (1943), "Etymology of the name Radha-Krishana," Indian Linguistics, Vol. 8, pp. 434–435</ref><ref name=":112">{{Cite journal|last=Miller|first=Barbara Stoler|date=1975|title=Rādhā: Consort of Kṛṣṇa's Vernal Passion|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=95|issue=4|pages=655–671|doi=10.2307/601022|jstor=601022|issn=0003-0279}}</ref> संस्कृतशास्त्रस्य नारदपञ्चरात्रस्य पञ्चमे अध्याये श्रीराधासहस्रनामस्त्रोते <ref name=":2">{{Cite web|title=Sri Radha-sahasra-nama, The Thousand Names of Sri Radha|url=https://www.stephen-knapp.com/sri_radha-sahasra-nama.htm|website=www.stephen-knapp.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Śrī Rādhā Sahasra-nāma|url=http://www.vrindavan.de/1000-radha.htm|website=www.vrindavan.de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vyasadeva |url=http://archive.org/details/NaradaPancaratraPart2 |title=Narada Pancaratra Part 2 |date=2015-06-18 |pages=447–503}}</ref> राधायाः सहस्राधिकानि नामानि उल्लेखितानि सन्ति। यथा। <pre>श्रीराधा राधिका कृष्णवल्लभा कृष्णसम्युता। वृन्दावनेश्वरी कृष्णप्रिया मदनमोहिनी ॥ ११॥ श्रीमती कृष्णकान्ता च कृष्णानन्दप्रदायिनी। यशस्विनी यशोगम्या यशोदानन्दवल्लभा ॥१२॥</pre> कृष्णप्रिया कृष्णकान्ता इत्यादिनी नामानि तस्याः श्रीकृष्णे सह घनिष्ठसम्बन्धं द्योतयन्ति। = साहित्यम् = [[सञ्चिका:Jayadeva_pay_homage_to_Krishna_from_gita_govinda_Series_by_manaku.jpg|लघुचित्रम्| [[जयदेवः (गीतगोविन्दरचयिता)|जयदेवः]] राधाकृष्णाभ्यां मन्त्रं गायति। मनाकुना रचितम्।]] हिन्दुधर्मस्य वैष्णवसम्प्रदायेषु राधा महत्त्वपूर्णा देवी अस्ति। तस्याः लक्षणानि च अभिव्यक्तिश्च वर्णनं च भूमिकाश्चापि देशानुसारं भिद्यन्ते। राधा कृष्णाद् अभेद्या वर्तते। प्रारम्भिकभारतीसाहित्येषु तस्या उल्लेखा दुर्लभाः सन्ति। तस्याः पूजका व्याख्यायन्ते यत् सा शास्त्रेषु निगूढा गुह्यनिधिरस्ति। षोडशशताब्द्यां भक्तिकाले कृष्णं प्रति तस्या अलौकिकप्रेम्णः प्रकाशनात् सा अतिप्रसिद्धा अभवत्।{{sfn|Pauwels|1996|pp=29–43}}<ref>Vaudeville, Charlotte in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|p=2}}</ref> [[जयदेवः (गीतगोविन्दरचयिता)|जयदेवस्य]]{{sfn|Love Song of the Dark Lord: Jayadeva's Gītagovinda|1977}}{{sfn|Archer|2004|loc=The Gita Govinda}}<ref>Miller, Barbara Stoler in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|p=13}}</ref>{{sfn|Datta|1988|pp=1414–1421}} द्वादशशताब्द्याः दैवभाषायां [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दे]] राधायाः प्रथमः प्रमुखः उपस्थितिः दृश्यते तथा च निम्बार्काचार्यस्य दार्शनिकग्रन्थेषु।{{sfn|Ramnarace|2014|p=}} गीतगोविन्दात् पूर्वं राधाया उल्लेखो राजाहलविरचिते<ref>{{Cite journal|last=Jash|first=Pranabananda|title=Radha-Madhava Sub-Sect in Eastern India|date=1979|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=40|pages=177–184|jstor=44141958|issn=2249-1937}}</ref> प्राकृतभाषाग्रन्थे गाथासप्तशतीनामधेये अपि अभवत्। प्रथमे वा द्वितीये वा शतके अयं ग्रन्थो लिखितः।<ref name=":112"/><ref>{{Cite journal|last1=Srinivasan|first1=K.S.|last2=Ramanujan|first2=A.K.|date=1982|title=What is Indian Literature?|journal=Indian Literature|volume=25|issue=4|pages=5–15|jstor=24158041|issn=0019-5804}}</ref><ref name=":10">{{Cite book|last1=Gokhale|first1=Namita|url=https://books.google.com/books?id=KWJ7DwAAQBAJ&q=Radha+in+Padma+Purana&pg=PT7|title=Finding Radha: The Quest for Love|last2=Lal|first2=Malashri|date=2018-12-10|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5305-361-1|language=en}}</ref> देवी राधा [[पुराणम्|पुराणेषु]] अपि दृश्यते। यथा [[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]] [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्याः]] अवताररूपेण देवीभागवतपुराणे महादेवीरूपत्वेन [[ब्रह्मवैवर्तपुराणम्|ब्रह्मवैवर्तपुराणे]] राधाकृष्णपरमेश्वत्वेन [[मत्स्यपुराणम्|मत्स्यपुराणे]] देवीस्वरूपेण [[लिङ्गपुराणम्|लिङ्गपुराणे]] लक्ष्मीस्वरूपत्वेन [[वराहपुराणम्|वराहपुराणे]] कृष्णपत्नीरूपत्वेन [[नारदपुराणम्|नारदपुराणे]] प्रेम्णो देवीरूपेण तथा च [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणे]] [[शिवपुराणम्|शिवपुराणे]]<ref name=":112"/><ref name=":122">{{Cite book|last=Kinsley|first=David|url=https://books.google.com/books?id=HzldwMHeS6IC|title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|date=1988-07-19|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-90883-3|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=157–170|location=New York |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6}}</ref> चापि। पञ्चदशषोडशशताब्द्याः कृष्णभक्तिकवयो विद्यापतिश्च [[चण्डीदासः|चण्डीदासश्च]] [[मीराबाई|मीराबायी]] च सूरदासश्च स्वामी हरिदासश्च तथैव तेषां सर्वेषां पूर्वं [[नरसिंह महेता|नरसिंहमेहता]] कृष्णराधायोः प्रेम्णो विषये अपि लिखितवन्तः। एवं चण्डीदासो बङ्गभाषीये श्रीकृष्णकीर्तने राधाकृष्णौ दिव्यौ परन्तु मानवप्रेम्णा लिलेख। {{sfn|Stewart|1986|pp=152–154}}{{sfn|Dalal|2010|p=385|loc=Shrikrishna Kirtana}} यद्यपि [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतपुराणे]] तन्नाम न अङ्कितं तथापि विश्वनाथचक्रवर्ती तस्मिन् अनामिकां प्रियगोपीं राधा व्याख्यायते।<ref>{{Cite web|title=Online Vedabase - The topmost source of spiritual knowledge|url=https://vedabase.io/en/|access-date=2021-06-20|website=vedabase.io|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=das|first=Bhadra Balaram|date=2016-09-09|title=The Biggest Mystery of Srimad Bhagavatam - Srimati Radha|url=http://mayapurvoice.com/svagatam/biggest-mystery-srimad-bhagavatam-srimati-radha/|access-date=2021-04-25|website=Mayapur Voice|language=en-US|archive-date=2021-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425064539/http://mayapurvoice.com/svagatam/biggest-mystery-srimad-bhagavatam-srimati-radha/|deadurl=yes}}</ref> सा भट्टनारायणस्य वेणीसंहारे च [[आनन्दवर्धनः|आनन्दवर्धनस्य]] ध्वन्यालोके तथा च [[अभिनवगुप्तः|अभिनवगुप्तस्य]] तद्भाष्ये ध्वन्यालोकलोचने च राजशेखरस्य काव्यमीमांसायां च क्षेमेन्द्रस्य दशावतारचरिते च हेमचन्द्रस्य सिद्धहेमशब्दानुशासने उपस्थिता।<ref name=":9">{{Cite journal|last=Manring|first=Rebecca J.|date=2019-12-01|title=Rādhātantram: Rādhā as Guru in the Service of the Great Goddess|journal=International Journal of Hindu Studies|language=en|volume=23|issue=3|pages=259–282|doi=10.1007/s11407-019-09264-1|s2cid=213054011 |issn=1574-9282}}</ref> एतेषु अधिकांशेषु राधा कृष्णस्य सुनिष्ठा प्रेमिकारूपेण चित्रिता अस्ति या कृष्णस्य त्यागाद् अतीव दुःखिता भवति।<ref>Miller, Barbara Stoler in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|p=14}}</ref><ref name=":122"/> किन्तु तद्विपरीतं राधातन्त्रे राधा शूरा आत्मविश्वासयुक्ता सर्वज्ञा दिव्या च दृश्यते या सर्वदा आत्मसंयमिता। राधातन्त्रे राधा न केवला कृष्णपत्नी अपितु स्वतन्त्रा देवी। अत्र कृष्णः तस्याः शिष्य उल्लेखितः।<ref name=":9" /> [[सञ्चिका:Radha_and_Krishna_by_DHURANDHAR_MV.jpg|वामतः|लघुचित्रम्| एम॰वी॰धुरन्धरविरचितं राधाकृष्णचित्रम्।]] यद्यपि गौडीयवैष्णवसम्प्रदायस्य संस्थापकः [[चैतन्यः महाप्रभुः|चैतन्यमहाप्रभुः]] राधाकृष्णदेवतादम्पत्ती पूजितवान् वा न वा इति न ज्ञायते तथापि [[वृन्दावनम्|वृन्दावनप्रदेशं]] परितः तस्य शिष्या राधां कृष्णस्य ह्लादिनीशक्तिं प्रतिपादितवन्त आदिदेवीमातरं मत्वा। पश्चिमभारते [[वल्लभाचार्यः|वल्लभाचार्यस्य]] कृष्णसम्प्रदाये पुष्टिमार्गे राधां कृष्णस्य स्वामिनीं मत्वा पूज्यते।<ref>Vaudeville, Charlotte in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|pp=11–2}}</ref><ref>{{harvnb|Vemsani|2016|p=222}}: "According to Vallabha tradition, she (Radha) is the swamini of Krishna, who is worthy of devotion."</ref> जयचेम्बुर्करस्य मते राधायाः तत्सम्बद्धिते साहित्ये न्यूनातिन्यूनं द्वे महत्त्वपूर्णे भिन्ने पक्षे स्तः यथा श्रीराधिकानामसहस्रे। एकस्मिन् पक्षे सा गोपी अस्ति अन्यत्र देवता इति ।{{sfn|Chemburkar|1976|pp=107–116}} सा भारतीयकलासु कृष्णेन सह अर्धनारीरूपेण अपि दृश्यते। तत् [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रादिषु]] आविष्कृतासु शिलासु च [[शिवपुराणम्|शिवब्रह्मवैवर्तपुराणादिग्रन्थेषु]] च दृश्यते। एतेषु ग्रन्थेषु अयं अर्धनारीश्वरः कदाचित् अर्धराधावेणुधरमूर्तिः उच्यते। राधाकृष्णयोः पूर्णसंयोगस्य अभेद्यत्वस्य च द्योतकः।{{sfn|Pradhan|2008|pp=207–213}} विंशतमशताब्द्या अष्टमे दशके कालिकाप्रसादशुक्लस्य राधायाः सार्वभौमप्रेमिरूपेण कृष्णभक्तिं प्रति केन्द्रितं श्रीराधाचरितमहाकाव्यं विंशतितमशतके संस्कृतभाषायां दुर्लभेषु उच्चगुणवत्सु ग्रन्थेषु अन्यतमम्।{{sfn|Dalal|2010|p=384|loc=Shri Radhacharita Mahakavyam}} == राधासीतयोः सम्बन्धः == [[सञ्चिका:Shri_Gobinda_Chandra_Roy_-_Rama_and_Sita_in_Royal_Palace_(recto),_Radha_and_Krishna_(verso)_-_2003.156_-_Cleveland_Museum_of_Art.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|वामचित्रे राजसभायां सीतारामौ तथा दक्षिणे चित्रे राधाकृष्णौ]] राधा च [[सीता]] च सनातनधर्मस्य द्वौ पक्षौ दर्शयतः।{{sfn|Pauwels|2008|pp=12–15, 497–517}} यदि सीता पारम्परिकपतिव्रता विधिवद्विवाहिता स्वपतिं पुण्यवन्तं गम्भीरं [[रामः|रामं]]<ref name=goldmanrama>{{cite book |author=Vālmīki |translator=Robert P Goldman |title=The Ramayana of Valmiki: Balakanda |url=https://books.google.com/books?id=DWX43jnbOngC |year=1990 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8455-1 |page=3}}</ref>{{sfn|Dimock|1963|pp=106–127}}<ref>{{cite book|author=Marijke J. Klokke|title=Narrative Sculpture and Literary Traditions in South and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=fx3mpR4uKmkC&pg=PA51 |year=2000|publisher=BRILL|isbn=90-04-11865-9|pages=51–57}}</ref> समर्पिता तर्हि राधा लीलाधरस्य वंशीवादकस्य महाशक्तिः यस्याः नाम बहुवारं श्रीकृष्णस्य उपरि मन्यते।<ref name=goldmanrama />{{sfn|Pauwels|2008|pp=12–15, 497–517}} पौवेल्स वदति यदि सीता राज्ञी अस्ति या स्वस्याः मर्यादां जानाति तर्हि राधा केवले स्वप्रमिणि कृष्णे संलग्ना। द्वे अपि जीवनदुःखानि सोढ्वा स्वप्रेम्णं प्रति समर्पिते। उभये ख्यापिते पूजिते देव्यौ अस्माकं संस्कृतेः।{{sfn|Pauwels|2008|pp=12–15, 497–517}} = प्रतिमालेखनम् = [[सञ्चिका:Lord_Krishna_and_Radha_in_ISKCON,_Pune.jpg|लघुचित्रम्| इष्कोनमन्दिरे पुण्यनगरे राधाकृष्णप्रतिमा]] सा प्रायः कृष्णेन सह तथा गोपीभिः सह व्रजभूमौ चित्रिता। राधाकृष्णाधारितविविधकलारूपा मुख्यतया गीतगोविन्देन रसिकप्रियया च प्रेरिताः सन्ति।<ref>{{Cite book |last=Mukherjee |first=Sreecheta |url=https://books.google.com/books?id=lkM4DwAAQBAJ&dq=Radha+Krishna+temples&pg=PA26 |title=Temples of Bengal |date=2012-12-25 |publisher=Aesthetics Media Services |year=2012 |isbn= |edition=2nd |location=india |pages=34–35 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Coomaraswamy |first=Ananda K. |date=1930 |title=Two Leaves from a Seventeenth-Century Manuscript of the Rasikapriyā |url=https://www.jstor.org/stable/1522765 |journal=Metropolitan Museum Studies |volume=3 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.2307/1522765 |jstor=1522765 |issn=1556-8725}}</ref> राजपूतचित्रेषु राधा सौन्दर्यम् आदर्शं च द्योतयति। सा शाटिकां धरति तथा आभूषणैरलङ्कृता अस्ति।<ref name=":11">{{Cite journal |last=Lavanya |first=B. |date=2019 |title=Women in Pahari Miniature Painting |url=http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2019/04/Social-Science-6_A-681-686-Full-Paper.pdf |journal=International Journal of Applied Social Science |volume=6 |pages= |accessdate=2023-09-22 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225070358/http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2019/04/Social-Science-6_A-681-686-Full-Paper.pdf |deadurl=yes }}</ref><ref name=":12">{{Cite journal |last=Coomaraswamy |first=A. K. |date=1926 |title=Rājput Paintings |url=https://www.jstor.org/stable/4169988 |journal=Bulletin of the Museum of Fine Arts |volume=24 |issue=142 |pages=23–26 |jstor=4169988 |issn=0899-0336}}</ref> किशनगढचित्रेषु राधा घाघराचोलीवस्त्रे सुन्दरवेषधारिणीरूपेण मौक्तिकभूषणानि च शिरसि कृष्णवर्णीयम् आच्छादिकां धारयन्ती दृश्यते । कलाकारो निहालचन्दस्य प्रसिद्धं बनीठणीचित्रं राधया प्रेरितं यस्मिन् तीक्ष्णभ्रूः कमलनयने कृशाधरौ शितनासिकाहनोश्च सन्ति।<ref>{{Cite journal |last=Ghosh |first=Soma |date=2022 |title=The Art of Shringara: Revisiting the Kishangarh School of Rajasthani Painting |url=https://chitrolekha.com/ns/v6n1/v6n100.pdf |journal=The Chitrolekha Journal on Art and Design |volume=6 |issue=1|doi=10.21659/cjad.61.v6n100 |s2cid=250976234 }}</ref> {{sfn|Pradhan|2008|pp=207–213}} [[सञ्चिका:Krishna-radha_ardhanari.jpg|लघुचित्रम्| राधाकृष्णयोः अर्धनारीश्वररूपम्]] कलाप्रदर्शनेषु राधा कृष्णेन सह अर्धनारीरूपेण अपि दृश्यते। राधाकृष्णमन्दिरेषु राधा हस्ते मालम् आदाय कृष्णस्य वामे तिष्ठति।<ref>{{Cite book |last=Mukherjee |first=Sreecheta |url=https://books.google.com/books?id=lkM4DwAAQBAJ&dq=Radha+Krishna+temples&pg=PA26 |title=Temples of Bengal |date=2012-12-25 |publisher=Aesthetics Media Services |year=2012 |pages=74–75 |language=en}}</ref> प्रायः पारम्परिकशाटिकाम् अथवा घाघराचोलीवस्त्रं धरति। तस्याः आभूषणानि धातुना मौक्तिकेन पुष्पेण वा निर्मितानि भवन्ति।<ref>{{Cite journal |last=Mohan |first=Urmila |date=2018 |title=Clothing as devotion in Contemporary Hinduism |url=https://brill.com/view/journals/rpra/rpra-overview.xml |journal=Brill Research Perspectives in Religion and Art|volume=2 |issue=4 |pages=1–82 |doi=10.1163/24688878-12340006 |s2cid=202530099 }}</ref> [[संस्कृतम्|संस्कृतशास्त्रे]] [[ब्रह्मवैवर्तपुराणम्|ब्रह्मवैवर्तपुराणे]] राधा सुवर्णवर्णा रत्नपुष्पमालधारिणी सुन्दरयुवती वर्णिता।<ref>{{Cite book |last=Shanti Lal Nagar |url=http://archive.org/details/brahma-vaivarta-purana-all-four-kandas-english-translation |title=Brahma Vaivarta Purana - English Translation - All Four Kandas |date=2003-01-01}}</ref> = जीवनाख्यानम् = नररूपे राधा वृन्दावनस्य तां गोपीं मत्वा या कृष्णप्रिया जाता पूज्यते। राधाया मूलवैशिष्ट्यं कृष्णं प्रति तस्या अचलप्रेम विद्यते। तस्या दुःखानि प्रेम्णो दौर्गम्यं दर्शयति।{{sfn|Pauwels|1996}} == जन्म तथा बाल्यकालः == [[सञ्चिका:Bal_Radha.jpg|लघुचित्रम्| रावलमन्दिरे बालाया राधायाः प्रतिमा।]] राधा बरसानायाः यदुराजेन वृषभानुना तस्य भार्यायां कीर्तिदायां सञ्जाता।<ref name="Saraswati2001">{{cite book|author=Prakashanand Saraswati|url=https://books.google.com/books?id=IhLN2I9yTTkC&q=vrishbhanu%20barsana&pg=PA666|title=The True History and the Religion of India: A Concise Encyclopedia of Authentic Hinduism|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|year=2001|isbn=978-81-208-1789-0|pages=666–}}</ref><ref name="Varma2009">{{cite book|author=Pavan K. Varma|url=https://books.google.com/books?id=_anlsbp56aoC&pg=PA46|title=The Book of Krishna|date=July 2009|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-306763-4|pages=46–}}</ref><ref name="Vishwananda2017">{{cite book|author=Paramahamsa Sri Swami Vishwananda|url=https://books.google.com/books?id=CJ3JDwAAQBAJ&pg=PT1472|title=Shreemad Bhagavad Gita: The Song of Love|date=12 January 2017|publisher=Bhakti Marga Publications|isbn=978-3-940381-70-5|pages=1472–}}</ref> तस्या जन्मस्थानं रावलः अस्ति यद् [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशस्य]] गोकुलस्य समीपे एकं लघुनगरं परन्तु प्रायः बरसाना कथ्यते यत्र सा अभिवर्धिता ।<ref>{{Cite book |last=Anand |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=EsvSwdUgQYcC |title=Krishna: The Living God of Braj |date=1992 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-280-2 |pages=66 |language=en}}</ref> लोककथानुसारं [[यमुनानदी|यमुनानद्यां]] प्लवमानस्य तेजयुक्तपद्मस्य उपरि वृषभानुना राधा प्राप्ता। राधा कृष्णाद् नवमासेभ्यो ज्येष्ठा आसीत्।<ref>{{Cite book |last=Anand |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=EsvSwdUgQYcC&q=radha&pg=PA61 |title=Krishna: The Living God of Braj |date=1992 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-280-2 |pages=35–36 |language=en |quote="Radha was only nine months elder to Krishna, to whom she was married."}}</ref> सा तावत् नेत्राणि न उद्घाटितवती यावत् कृष्णः एव बालरूपेण तस्याः पुरतः प्रादुर्भूतः।<ref name="Dash">{{cite book|author=Trilochan Dash|url=https://books.google.com/books?id=7YjhTtkcwE0C&q=Brushabhanu%20Yadav%20chieftain&pg=PA192|title=Krishna Leeela in Brajamandal a Retrospect|publisher=Soudamini Dash|pages=192–|id=GGKEY:N5C1YTUK5T3}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NbDWAAAAMAAJ&q=vrishabhanu+yadava|title=The Vedanta Kesari|publisher=Sri Ramakrishna Math.|year=1970}}</ref><ref name="Das1990">{{cite book|author=R. K. Das|url=https://books.google.com/books?id=OXXXAAAAMAAJ&q=vrishabhanu+yadav|title=Temples of Vrindaban|publisher=Sandeep Prakashan|year=1990|isbn=978-81-85067-47-6}}</ref> अष्टसखयो राधायाः बाल्यकालस्य यौवनस्य च अभिन्नाः भागाः सन्ति। अष्टसखयः सर्वे राधाकृष्णयोर्मित्राणि व्रजदेशे गोलोकाद् अवतीर्णानि इति विश्वासः अस्ति । अष्टसु सखिषु ललिता विशाखा च प्रमुखे।<ref>{{Cite web|title=Radhe.net {{!}} General Description of All The Gopis|url=http://radhe.net/radhas-friends/general-description.php|website=radhe.net}}</ref> चैतन्यचरितामृतस्य अन्त्यलीलानुसारं राधा बाल्यकाले दुर्वासामुनेः वरं प्राप्तवती यत् सा यत् किमपि पचेत् तदमृतादपि श्रेष्ठं भविष्यतीति।<ref>{{Cite web|title=gp-durvasas|url=https://www.salagram.net/gp-durvasas.htm|website=www.salagram.net|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205135450/https://www.salagram.net/gp-durvasas.htm|deadurl=yes}}</ref> == यौवनम् == [[सञ्चिका:Radha,_Krishna_and_the_gopis,_Bharatiya_Lok_Kala_Museum,_Udaipur,_India.jpg|लघुचित्रम्| राधाकृष्णयोः रासलीला गोपीभिः सह।]] राधाया यौवनं कृष्णेन सह दिव्यलीलाभिः परिपूर्णम् अस्ति।<ref>{{Cite journal|last=Fahy|first=John|date=2018-07-23|title=The Constructive Ambiguity of Vedic Culture in ISKCON Mayapur|journal=The Journal of Hindu Studies|volume=11|issue=3|pages=234–259|doi=10.1093/jhs/hiy008|issn=1756-4255}}</ref>  राधाकृष्णस्य केचन लोकप्रिया लीलाः एताः सन्ति।  रासलीला च राधाकुण्डलीला च गोपाष्टमीलीला<ref>{{Cite web|title=Gopastami – ISKCON VRINDAVAN|url=https://iskconvrindavan.com/2017/10/gopastami/||language=en-US}}</ref> च लकुटिप्रहारहोलिका च सेवाकुञ्जलीला च यस्यां श्रीकृष्णो राधादेव्याः शृङ्गारं करोति <ref>{{Cite web|title=Sewa Kunj or Nikunja Vana - Divine Pastimes|url=https://brajrasik.org/articles/5912a87b11ec2c04484ec006/sewa-kunj-or-nikunja-vana-divine-pastimes|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> तथा मानलीला<ref>{{Cite web|title=Maan Garh/Mandir, Barsana - (Divine Pastimes)|url=https://brajrasik.org/articles/588e4c1158f4ac271a08b95c/maan-garh-mandir-divine-pastimes|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> यस्यां भक्ते तावत् प्रेमो वर्धितः यस्मात् सह क्रोधकरणस्य अधिकारमपि प्राप्नोति तथा [[मयूरः|मयूर]]<nowiki/>कुटीरलीला यस्यां कृष्णः राधां तोषयितुं मयूरवेषं धृत्वा नृत्यति स्म<ref>{{Cite web|title=Morkuti, Barsana|url=https://brajrasik.org/media/morkuti|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> तथा गोपदेवीलीला यस्यां कृष्णः राधां मिलितुं स्त्रीरूपं धरतिस्म तथा लीलाहवं च यस्मिन् राधाकृष्णौ परस्परं वस्त्राणि धरतः स्म।<ref>{{Cite web|title=(Radha and Krishna Dressed in Each Other's Clothes - Lilahava|url=http://www.harekrsna.de/clothes-exchange.htm|website=www.harekrsna.de}}</ref> === कृष्णेन सह सम्बन्धः === राधाकृष्णयोर्द्विविधौ सम्बन्धौ स्तः। परकीयाप्रेम यस्मिन् लोकमर्यादा न भवति तथा स्वकीयाप्रेम यद्विवाहसम्बन्धः कथ्यते। राधा कृष्णं पृष्टवती किमर्थं विवाहं कर्तुं न शक्नोषीति। उत्तरं प्राप्तं विवाहस्तु द्वयोरात्मनोः संयोगः त्वमहं च एको हि। आत्मना सह कथमहम् उद्वहामीति।{{sfn|Pauwels|2008|pp=13–14}}<ref name=":122"/> [[सञ्चिका:Radha_Krishna_Bhandirvan_2.jpg|लघुचित्रम्| राधाकृष्णयोः विवाहः वृन्दावनस्य भाण्डीरवने ब्रह्मणा क्रियते]] संस्कृतग्रन्थयोः ब्रह्मवैवर्तपुराणे च गर्गसंहितायां चोक्तं यत् कृष्णः वृन्दावनात् निर्गन्तुं पूर्वं भाण्डीरवने ब्रह्मसान्निध्ये राधया सह गुप्तरूपेण उद्वाहितः।.<ref name=":1" /> यत्र राधाकृष्णयोर्विवाहो जातः तत् स्थानं वृन्दावनस्य बहिरद्यापि वर्तते। तत् राधाकृष्णविवाहस्थली कथ्यते। ब्रह्मवैवर्तपुराणे उल्लिखिता कथा सूचयति यद्राधा सर्वदा कृष्णस्य दिव्यपत्नी आसीत् परन्तु स्वकीयाया अपेक्षया परकीयासम्बन्धं महत्त्वं दातुं राधाकृष्णयोर्विवाहो गुप्त एव स्थापितः।{{sfn|Beck|2005|pp=71, 77–78}}{{sfn|Pintchman|2005|pp=57–59}}{{sfn|Varma|1993|p=}}{{sfn|Pauwels|2008|p=207}} === वृन्दावनात् कृष्णगमनानन्तरं जीवनम् === गर्गसंहितायाः ब्रह्मवैवर्तपुराणस्य च अनुसारं राधा अपि कृष्णस्य प्रस्थानानन्तरं स्वगृहं त्यक्त्वा बरसानायां स्वस्य छायां स्थापय इति कदलीवनं गता। अष्टसखिभिः सह राधा अस्मिन् वने उद्धवं मिलितवती यः तेभ्यः कृष्णसन्देशं प्रोक्तवान्।<ref>{{Cite web|title=गर्ग संहिता पृ. 347|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._347|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124541/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._347|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=ब्रह्म वैवर्त पुराण पृ. 898|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._898|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409034236/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._898|deadurl=yes}}</ref> === कृष्णेन सह पुनर्मेलनम् === [[सञ्चिका:Radha_and_Krsna_Seated_in_a_Grove_with_Gopis_and_Gopas.jpg|लघुचित्रम्| राधा गोप्यश्च कृष्णं वने मिलन्तयः।]] ब्रह्मवैवर्तपुराणे कृष्णजन्मखण्डे पञ्चविंशत्यधिकैकशततमाध्याये<ref>{{Cite web|title=ब्रह्म वैवर्त पुराण पृ. 970|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._970|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124554/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._970|deadurl=yes}}</ref> च गर्गसंहितायाम्<ref>{{Cite web|title=गर्ग संहिता पृ. 773|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._773|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409024232/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._773|deadurl=yes}}</ref> अश्वमेधखण्डे एकचत्वारिंशदध्याये  च उक्तं यत् शतवर्षाणां विरहस्य शापस्य समाप्तेः अनन्तरं  कृष्णः पुनः व्रजम् आगत्य राधां गोप्यश्च च मिमेल।{{efn| गर्गसंहिताब्रह्मवैवर्तपुराणानुसारं गोलोके श्रीदाम्ना राधा शतवर्षाणां कृष्णविरहाय शापिता।}} किञ्चित्कालं यावत् दिव्यलीलां विधाय कृष्णः विशालं दिव्यरथम् आहूतवान् यद् व्रजवासिनः राधागोपीभिः सह पुनः स्वस्य दिव्यनिवासं गोलोकं प्रति नीतवान् यत्र राधाकृष्णयोः अन्तिमं पुनर्मेलनम् अभवत्। <ref>{{Cite web|title=गर्ग संहिता पृ. 827|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._827|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409012653/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._827|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=ब्रह्म वैवर्त पुराण पृ. 976|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._976|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409012654/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._976|deadurl=yes}}</ref> == परमदेवीरूपेण == ब्रह्मवैवर्तपुराणे राधा कृष्णाद् अविच्छिन्ना मुख्यदेवीरूपेण दृश्यते। सा मूलप्रकृतेः मूर्तरूपत्वेन उल्लिखिता यस्माद् आदिबीजाद् भूतानि उत्पन्नानि। पुरुषस्य कृष्णस्य सङ्गमे सा गोलोके निवसति इति कथ्यते यद् विष्णोर्वैकुण्ठाद् दूरमुपरि गोगोपालानां लोकः अस्ति। अस्मिन् दिव्यलोके कृष्णराधौ शरीरात्मानौ इव तिष्ठतः।<ref>{{Cite book|last1=Dimitrova|first1=Diana|url=https://books.google.com/books?id=p2JgDwAAQBAJ&q=goddess+Radha|title=Divinizing in South Asian Traditions|last2=Oranskaia|first2=Tatiana|date=2018-06-14|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-12360-0}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Amore|first=Roy C|title=Religion in India|date=1976|url=https://academic.oup.com/jaar/article-lookup/doi/10.1093/jaarel/XLIV.2.366-a|journal=Journal of the American Academy of Religion|language=en|volume=XLIV|issue=2|pages=366–a–366|doi=10.1093/jaarel/XLIV.2.366-a|issn=0002-7189}}</ref> [[सञ्चिका:Krishna_humbly_standing_before_an_enthroned_Radha._Chromolit_Wellcome_V0045022.jpg|वामतः|लघुचित्रम्| राधा परमदेवीरूपेण चित्रिता। [[कृष्णः|कृष्णः तु]] सविनयं पुरतः स्थितः।]] कृष्णसम्प्रदायानुसारं राधा मुख्या देवता अस्ति। कृष्णस्य मायया प्रकृत्या च सह सम्बद्धा अस्ति। परमलोकस्य गोलोकस्य राधा कृष्णेन सह संयुज्यते तस्यैव शरीरे च तिष्ठतीति कथ्यते। राधाकृष्णयोः सम्बन्धः क्षीरधावल्यौ भूगन्धौ चेव अभेद्यः अस्ति। राधायाः तादात्म्यस्य एष स्तरः प्रकृतित्वेन तस्या भौतिकस्वभावम् अतिक्रम्य चिद्रूपे विद्यते इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये कथितम्। अस्मिन् रूपे राधा कृष्णस्य समाना विद्यते परन्तु तस्मात् वियोगे अयं तादात्म्यविलयः समाप्त इव भाति। विरहानन्तरं सा देवी मूलप्रकृतीश्वरीरूपे प्रकटिता या जगत्कर्त्री सर्वेशी सर्वसूतिका कथ्यते<ref>{{Cite book |last=Pintchman |first=Tracy |url={{Google books|JfXdGInecRIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Seeking Mahadevi: Constructing the Identities of the Hindu Great Goddess |date=2001-06-14|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-9049-5}}</ref><ref>{{Cite book |last=Pintchman |first=Tracy |url=https://books.google.com/books?id=JsDpBwAAQBAJ |title=Rise of the Goddess in the Hindu Tradition, The |date=2015-04-08 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-1618-2 |pages=159 |language=en |quote="Radha is said to be produced from half of Krishna's body and she manifest as Mulaprakriti Isvari, the Primordial Goddess Prakriti."}}</ref> इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे राधाकृष्णसहस्रनामकथने चतुर्दशाधिकद्विशततमे श्लोके वर्णितम्। षोडशशताब्द्याः भक्तकविः राधावल्लभसम्प्रदायस्य संस्थापकस्य श्रीहितहरिवंशचन्द्रमहाप्रभोः हितचौरासीनामग्रन्थे राधाराणी एकपरमदेवतायाः स्थितिं प्रति उन्नता यत्र कान्तः कृष्णः तस्या अत्यन्तम् आत्मीयः अस्ति। अस्य मतस्य पूर्वं जयदेवस्य गीतगोविन्दे कृष्णो राधां प्रति समर्पितः।{{sfn|Beck|2005|p=76}} यथा श्रीकृष्णेन देहि पदपल्लवमुदारम् इत्युक्तः।<ref>{{Cite web|url=https://sa.m.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%9C%E0%A4%83|title=इति श्रीगीतगोविन्दे मानिनीवर्णने चतुरचतुर्भुजो नाम्नि दशमे सर्गे सप्तमे श्लोके पूर्वार्द्धे}}</ref> [[सञ्चिका:Radhavallabh_Lal_ju_Maharaj_Temple_Vrindavan_2022_01.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|प्राचीनं हितमन्दिराख्यं राधावल्लभमन्दिरम्]] राधा कृष्णप्रेम्णो मूर्तरूपा मन्यते। चैतन्यमहाप्रभुना आरोपितसिद्धान्तानुसारं कथ्यते यत् कृष्णस्य तिस्रः शक्तयः सन्ति अन्तर्गता बुद्धिः च बाह्या रूपजनयित्री तथा च अद्वितीया या जीवभूतानि जनयति। तस्य मुख्यशक्तिः चिदानन्दम् अनुभावयति। एषा प्रीतशक्तिरिति भासते। यदा एतत् प्रेम भक्तस्य हृदये शाम्यति तदा महाभावो सम्भवति। यदा प्रेम सर्वोपरि भावे प्रतिष्ठति तदा सर्वतः प्रियतमा सर्वगुणसम्पन्ना राधा अन्ते सम्भवति। सा कृष्णस्य परमप्रेम द्योतयति। हृद्गताः काश्चन भावनाः तस्या अलङ्काराः सूच्यन्ते।<ref>{{Citation|title=XXIII. Caitanya|date=1913-12-31|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783111551975-023/html|work=Vaisnavism, Saivism and minor religious systems|pages=82–86|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783111551975-023|isbn=978-3-11-155197-5|access-date=2021-06-13}}</ref> नारदपञ्चरात्रसंहितायां राधा कृष्णस्य स्त्रीस्वरूपा उल्लिखिता अस्ति। वर्ण्यते यदेकः परमप्रभुर्द्वौ भूत्वा प्रतिपादित एका स्त्री अपरश्च पुरुषः। कृष्णः पुरुषरूपं धरति स्म स्त्रीरूपं तु राधा तथा। राधा कृष्णस्य आदिशरीराद् निर्गत्य तस्य वामभागं भूत्वा इहलोके अपि च गोलोके च तेन सह प्रेमलीलाम् आचरति। <ref name=":6" /><ref name=":5">{{Cite book|last=Bhandarkar|first=R. G.|title=Vaisnavism, Saivism and minor religious systems|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783111551975-010/html|chapter=X. The Pāñcaratra or Bhāgavata System|date=2019-05-20|pages=38–41|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-155197-5|language=en|doi=10.1515/9783111551975-010}}</ref>  [[सञ्चिका:4a1_Radha_and_Krishna_Walk_in_a_Flowering_Grove._Kota,_1720,_Metmuseum.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|पुष्पोद्याने विहरतो राधाकृष्णौ]] राधा प्रायः देवी[[लक्ष्मीः|लक्ष्म्या]] मृदुपक्षं द्योतयति तथा च [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्या]] अवतारत्वेन अपि पूज्यते। देवकृतलक्ष्मीस्त्रोते<ref>{{Cite web|url=https://sanskritdocuments.org/doc_devii/devalaxmi.html|title=देवकृतलक्ष्मीस्तोत्रम्}}</ref> देवी लक्ष्मीः राधास्वरूपा समाख्याप्य प्रशंसिता।<ref>{{Cite book|last=Monaghan|first=Patricia|url=https://books.google.com/books?id=qotjet-Hb0MC|title=Goddesses in World Culture|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-0-313-35465-6|location=United States of America|pages=1–7}}</ref> <pre>कृष्णप्राणाधिदेवी त्वं गोलोके राधिका स्वयम्। रासे रासेश्वरी त्वं च वृंदावन वने वने॥</pre> गर्गसंहितानुसारं रासलीलायां गोपीनाम् अनुरोधेन राधाकृष्णौ तान् अष्टभुजस्वरूपं प्रदर्श्य स्वलक्ष्मीनारायणरूपे प्रकटितौ।<ref>{{Cite web|title=Garga Samhita 1685|url=https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1685|access-date=2021-05-31|website=en.krishnakosh.org|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409022734/https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1685|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=Garga Samhita 1688|url=https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1688|access-date=2021-05-31|website=en.krishnakosh.org|language=en|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409034305/https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1688|deadurl=yes}}</ref> <pre>तथाऽस्तु चोक्त्वा भगवान् गोपीव्यूहस्य पश्यतः। दधाराष्टभुजं रूपं श्रीराधारूपमेव च॥</pre> = चित्रणम् = == परकीयारासः == राधा आदर्शकान्तारूपे प्रशंसिता अस्ति। [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दे]] राधा विवाहिता वा कुमारी कन्या वा इति न निश्चितम्। परन्तु राधाकृष्णयोः सम्बन्धः परकीयारासं संसूच्य [[वृन्दावनम्|वृन्दावनवने]] गुढत्वेन दर्शितः। एतत् तस्मात् श्लोकाद् अवगन्तुं शक्यते यस्मिन् मर्यादां द्योतयन् कृष्णस्य पिता नन्दः कृष्णं गृहं गमयितुं राधाम् आदिशति यतो झञ्झावातो वृन्दावनसमीपम् आयाति स्म किन्तु ताभ्याम् आदेशः अवहेलितः। {{Bq|text=<poem> मेघैर्मेदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमैर्नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय। इत्थं नन्दनिदेशितश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः ॥ </poem>|author=जयदेवः|source=गीतगोविन्दे प्रथमसर्गे प्रथमश्लोके}} गीतगोविन्दे राधा श्रीकृष्णस्य सङ्गिनी प्रतिष्ठति। सा न भार्या न वा भक्ता वा ग्राम्यक्रीडासहचरी। सा एकप्रगाढप्रेमिका या श्रीः चण्डी मानिनी भामिनी कामिनी च सम्बोधिता। सा प्रौढे अनन्यप्रेम्णि कृष्णस्य सहभागिनीरूपेण चित्रिता अस्ति। <ref name=":112"/> विद्यापतेर्ग्रन्थे राधा द्वादशवार्षिका बालिका चित्रिता अस्ति। कृष्णः तु तस्या अपेक्षया किञ्चिद् ज्येष्ठ आक्रामकश्च प्रेमी चित्रितः । कविचण्डीदासस्य कृतौ राधा लोकापवादाद् निर्भीता साहसिनी चित्रिता अस्ति। राधया कृष्णप्रेम्णि सर्वं लोकौचित्यम् अवमन्यते। कृष्णप्रेम्णि राधा लोकापवादान्न बिभेति। चण्डीदासेन चित्रिता राधा गौडीयवैष्णवानुकूला अस्ति।<ref name=":4">{{Cite journal |last=Steward |first=David S. |year=1980 |title=DOCTORAL DISSERTATION ABSTRACTS IN RELIGIOUS EDUCATION 1978–79 |journal=Religious Education |volume=75 |issue=4 |pages=474–494 |doi=10.1080/0034408800750410 |issn=0034-4087}}</ref> == स्वकीयारासः == [[सञ्चिका:Krishna paints Radha's feet (6124588881).jpg|लघुचित्रम्|श्रीकृष्णः राधादेव्याः चरणौ रजन्। षष्ट्यधिकसप्तदशतमख्रिष्टाब्द्या व्रजक्षेत्रस्य रसिकप्रियाऽधारितं चित्रम्।]] रसिकप्रियायां व्रजग्रन्थिकायां राधा कृष्णस्य धर्मपत्नी चित्रिता अस्ति । राधाकृष्णयोः प्रेमविषये बहुचित्रितो ग्रन्थोऽयं वर्तते। रीतिकाव्यपरम्परायाः प्रमुखेन लेखकेन केशवदासेन लिखितः। ऋतिकाव्यसाहित्ये विशषतो रसिकप्रियायां राधा लोकानुकूलनायिकारूपेण चित्रिता अस्ति तथा कृष्णसम्बद्धम् उद्हर्तुं प्रयुक्ता अस्ति। केशवदासः तां परकीयानायिकारूपेण न अपि तु समग्रतया तां स्वकीयानायिकारूपेण प्रस्तौति यस्या हृद्गतः तस्याः कृष्णः वर्तते। यदि सा तस्माद् वियुक्ता तर्हि क्षणिकमेव यतः लोकमनितप्रेमरूपेण तौ सदा सम्बद्धौ स्तः। राधा कृष्णस्य योग्या पत्नी इति प्रथमे प्रभावे प्रथमचतुष्पद्यां स्पष्टतया उक्तः। अत्र केशवदासो राधाकृष्णयोः संयोगं सीतारामयोः संयोगं च तोलयति। {{Bq|text=<poem>केसव एक समै हरि-राधिका आसन एक लसैं रँगभीनें। आनँद सों तिय-आनन की दुति देखत दर्पन में दृग दीनें॥ भाल के लाल में बाल बिलोकि तहीं भरि लाल न लोचन लीनें। सासन पीय सबासन सीय हुतासन में मनो आसन कीनें॥</poem>|author=केशवदासः|source= रसिकप्रियाप्रथमप्रभावे द्वाविंशचतुष्पद्यां}} अस्मिन् श्लोके केशवदासो राधां न केवलम् अस्मिन् जन्मनि अपितु पूर्वजन्मनि अपि कृष्णस्य पत्नीम् आख्यापयत्। रसिकप्रियायां तृतीयाध्याये चतुस्त्रिंशत्तम्यां चतुष्पद्यां राधा मध्यारुढयौवना नायिका चित्रिता या सुवर्णवर्णा परमाङ्गना सुगन्धिका अलौकिकसुन्दरी वर्णिता। तृतीयप्रभावे अष्टत्रिंशत्तमचतुष्पद्याम् एका सखिरन्यां सखिं प्रोक्तवती। <pre>आजु मैं देखी है गोपसुता इक होइ न ऐसी अहीर की जाई। देखतहीं रहियै दुति देह को देखे तें और न देखी सुहाई॥ एक ही बंक बिलोकनि ऊपर वारैं बिलोकि त्रिलोक-निकाई। केसवदास कलानिधि सो बर बूझियै काम कि मेरो कन्हाई॥</pre> अत्र राधा कृष्णस्य पत्नी वर्णिता। अतिशयपद्येषु यदा तस्या नाम उल्लेखिता तदा सा अत्यन्तसौन्दर्यपूर्णा पुण्यवती कथिता। तस्याः पतिः कृष्णः प्रेम्णि वशीभूतः कथ्यते। केशवदासो रसिकप्रियायां लिखितवान् यद् यद्यपि बहुत्र स्त्रियः पतिदेवता दृश्यन्ते परन्तु कृष्णवत् पतिं द्रष्टुं न तावत् सुलभं यः स्वपत्नीं राधां देवीं मन्यते तथा तस्या वाणीं वेदवाणीम् इव अटला मन्यते। तथा च स तस्याः सर्वं मनोरथम् अनुमन्यते।७।६॥<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Vishakha N.|date=2000|title=Loves of Rādhā in the "Rasikapriyā" Verses and Paintings|journal=Ars Orientalis|volume=30|pages=83–92|jstor=4629572|issn=0571-1371}}</ref> ब्रह्मवैवर्तपुराणे राधाकृष्णौ स्वकीयासम्बन्धम् आचरन्तौ दम्पती यौ परस्परं नित्यसम्बद्धौ इति अवगम्यते।<ref name=":122"/> राधावल्लभसम्प्रदायस्य प्रसिद्धः कविर्ध्रुवदासश्च रूपलाजी च व्याहुलौ उत्सवकेपद नाम कृतिं रचितवन्तौ। तन्नाम विवाहमहोत्सवगीतानि येषु राधाकृष्णयोः शाश्वतविवाहम् अस्तूयत।<ref>{{Cite book|last=Beck|first=Guy L.|url=https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&q=Alternative+Krishnas%3A+Regional+and+Vernacular+Variations+on+a+Hindu+Deity&pg=PP11|title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity|publisher=SUNY Press|year=2012|isbn=978-0-7914-6415-1|location=United States of America|pages=66}}</ref> भारतस्य महाराष्ट्रराज्ये राधा कृष्णस्य तत्रत्यस्वरूपस्य विठोबानामधेयस्य पत्नीरूपेण राहीनाम्ना पूज्यते।<ref>{{Citation|last=Novetzke|first=C.L.|title=A family affair: Krishna comes to Pandharpur and makes himself at home|date=2005-01-01|url=https://www.researchgate.net/publication/292378289|pages=113–138|access-date=2022-01-13}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Pande|first=Dr Suruchi|date=August 2008|title=Vithoba of Pandharpur|url=http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf|journal=Prabuddha Bharata|volume=113|pages=447|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221081306/http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf|archive-date=21 December 2008|via=Wayback Machine|accessdate=22 September 2023|archivedate=21 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081221081306/http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf}}</ref> = पूजनम् = [[सञ्चिका:Banke_bihari_(55).JPG|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=बाँकेबिहारी|बाँकेबिहारिमन्दिरे श्रीराधाकृष्णार्चनम्]] राधादेव्याः पूजनस्य मुख्यः अनुवर्तको राधावल्लभसम्प्रदायो विद्यते यत्र देवी राधा परमदेवतारूपेण पूज्यते कृष्णश्च तदनु तिष्ठति।{{sfn|Lochtefeld|2002|p=542}} अष्टादशतमख्रिष्टशताब्द्यां कोलकातानगरे सखीभावकसमुदाय आसीत्। यस्य सदस्या गोपीभिः सह एकीभावाय महिलावेषं धरन्ति स्म।{{sfn|Hardy|1987|pp=387–392}} [[सञ्चिका:Interiors_of_Laljiu_Temple,_Ambika_Kalna_WLM2016-0193.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=लालजीमन्देरे पठन् भक्तः|पश्चिमबङ्गप्रदेशे कलनायां लालजीमन्दिरे कश्चिद्भक्तः पठति।]] केषुचित् कार्ष्णिसम्प्रदायेषु राधा कृष्णं प्रति प्रेमभावनां द्योतयति।{{sfn|Hawley|Wulff|1982|pp=xiii–xviii}} एतासां रीतीनां केषाञ्चन अनुयायिनां कृते तस्या महत्त्वं कृष्णस्य महत्त्वं क्रामति अतिमन्यते अपि वा। नेपाले तथा पश्चिमबङ्गमणिपुरासमहिमाचलप्रदेशोत्तराखण्डहरियाणादेह्लीराजस्थानगुर्जरप्रदेशोत्तरप्रदेशबिहारझारखण्डमध्यप्रदेशौडिशेत्यादिषु अनेकेषु भारतीयराज्येषु राधायाः पूजा भवति। अन्यत्र{{sfn|Majumdar|1955|pp=231–257}} च सा सम्मान्या देवता अस्ति। महाराष्ट्रराज्ये तु राधा राहीरूपेण पूज्यते।<ref>{{Cite web |last=Pande |first=Dr. Suruchi |date=2008 |title=Vithoba of Pandharpur |url=http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221081306/http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf |archive-date=21 December 2008 |website=}}</ref> निम्बार्कसम्प्रदाये तथा [[चैतन्यमहाप्रभुः|चैतन्यमहाप्रभोः]] आगमनानन्तरं गौडीयवैष्णवपरम्परायाम् अपि राधा कृष्णस्य मूलशक्तिः परमदेवी मन्यते।{{sfn|Hawley|Wulff|1982|pp=xiii–xviii}}{{sfn|Dalal|2010|pp=321–322}} निम्बार्काचार्यः प्रथमः सुप्रसिद्धो वैष्णवविद्वान् आसीत् यस्य कृतं धर्मशास्त्रं राधाऽधारितम् आसीत्।{{sfn|Ramnarace|2014|p=}}{{sfn|Singh|2004|p=125}}<ref name="Kinsley1972">{{cite journal | author = Kinsley, D. | year = 2010 | title = Without Krsna There Is No Song | journal = History of Religions | volume = 12 | issue = 2 | page = 149 | url = https://books.google.com/books?hl=en&lr=&ie=UTF-8&sa=G&oi=qs&q=nimbarka+radha+first+author:d-sarma | access-date = 2008-05-03 | doi = 10.1086/462672| s2cid = 161297914 }}</ref> पञ्चादशशताब्द्यारभ्य बङ्गदेशे असमदेशे च तान्त्रिकवैष्णवसहजीयापरम्परा प्रफुल्लिता तत्सम्बन्धितं बाउलेति तथा‌। यत्र कृष्णः पुरुषस्य अन्तर्दैविकः पक्षो राधा च स्त्रिपक्षं स्तः यच्च तेषां विशिष्टे मैथुनसंस्कारे समावेशितम्।{{sfn|McDaniel|2000}}{{sfn|Hayes|2005|pp=19–32}} राधाकृष्णयोः द्विविधयोः सम्बन्धयोः गौडीयपरम्परायां प्रेम्ण उच्चतमः परकीयारासो मन्यते यत्र राधाकृष्णौ वियुक्तौ सन्तौ अपि विचारान् अन्योन्यं प्रदत्तः। गोपीनां कृष्णं प्रति यत् प्रेम विद्यते तदपि ईश्वरं प्रति स्वतःस्फूर्तप्रेम्णो गूढ उच्चतमभावो वर्णितः न तु कामवृत्तम्।{{sfn|Beck|2005|p=79}} = स्तुतिगीतानि = [[सञ्चिका:Krishna_et_Râdhâ_(MNAAG_-_musée_Guimet)_(11936923714).jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=गीतगोविन्दप्रेरितं चित्रम्|गीतगोविन्देन प्रेरितं श्रीराधाकृष्णचित्रमिदम्]] * अभीष्टप्रार्थनाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * अभीष्टसूचनम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * आनन्दचन्द्रिकास्तोत्रम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। * उत्कण्ठादशकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * ऊर्ध्वपुण्ड्रमन्त्राः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * कृष्णस्तोत्रम्। राधाविरचितम् ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्। * कृष्णाष्टकम् अथवा युगलाष्टकम्। वल्लभाचार्यविरचितम् कृष्णप्रेममयी राधा। * देवीपूजाविधानम्। * नवयुवद्वन्द्वदिदृक्षाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * नवाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * प्रार्थनामृतस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * प्रार्थनाश्रयचतुर्दशकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * प्रेमसुधासत्रम् अथवा वृन्दावनेश्वर्या एवं राधिकाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्। रूपगोस्वामिविरचितम् * प्रेमाम्भोजमरन्दस्तवराजः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितः। * युगलकिशोराष्टकम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। * युगलतिलकमन्त्रः। * युगलाष्टकम्। माधवेन्द्रपुरीविरचितम्।<ref>{{Cite web|title=Shree Yugal Ashtakam.|url=https://www.shrinathdham.com/stotra-stuti-aarti/shree-yugal-ashtakam/|website=Shrinathdham|language=en-GB|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206105648/https://shrinathdham.com/stotra-stuti-aarti/shree-yugal-ashtakam/|deadurl=yes}}</ref> * युग्मतिलकमन्त्रः। * राधाकल्याणम् * राधाकवचम् * राधाकवचम्। ब्रह्मयामलान्तर्गतम्। * राधाकवचम्। ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्। * राधाकुण्डाष्टकम्। * राधाकृपाकटाक्षस्तवराजः। ऊर्ध्वाम्नायतन्त्रान्तर्गतः।<ref>{{Cite web|title=Sri Sri Radha-kripa-kataksha-stava-raja|url=http://www.harekrsna.de/Radha-kripa-kataksha-stava.htm|website=www.harekrsna.de}}</ref><ref>{{Cite web|title=Radha Kripa Kataksha - Lord Shiva|url=https://brajrasik.org/articles/5956a9261350677a49620717/radha-kripa-kataksha-lord-shiva|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> * राधाकृष्णकवचम्। विश्वनाथसारोद्धारे महातन्त्रे। * राधाकृष्णप्रादुर्भावः। * राधाकृष्णसहस्रनामस्तोत्रम्। * राधाकृष्णयुगलसहस्रनामस्तोत्रम्। नारदपुराणान्तर्गतम् देवकीनन्दनः शौरिः। * राधाकृष्णयुगलसहस्रनामावलिः। नारदपुराणान्तर्गतं देवकीनन्दनाय शौरये। * राधाकृष्णसुप्रभातम्। * राधाकृष्णस्तुतिः। * राधाकृष्णस्तोत्रम्। * राधाकृष्णाष्टोत्तरशतनामावलिः। * राधाकृष्णोज्ज्वलकुसुमकेलिः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचिता। * राधातापिनीस्तुतिः। * राधादामोदरध्यानम्। व्रजकिशोरविरचितम्। * राधानामानि। राधोपनिषदान्तर्गता। * राधानाम्नामष्टादशशती। * राधापटलस्तोत्रम्। * राधाप्रार्थना। उद्धवकृता। * राधाप्रार्थनाचतुःश्लोकी। विठ्ठलेश्वरविरचिता। * राधामहामन्त्राः। * राधामाधवयोर्नामयुगलाष्टकम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। * राधामाहात्म्यम्। नारदपञ्चरात्रान्तर्गतम्। * राधायाः परिहारस्तोत्रम्। ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्। * राधावराष्टकम् अथवा राधिकाधिपाष्टकम्। निम्बार्काचार्यविरचितम्। * राधावर्णमालास्तुतिः। कृष्णयामलतन्त्रान्तर्गता। * राधाविनोदविहारितत्त्वाष्टकम्। * राधाषोडशनामवर्णनम्। श्रीनारायणकृतम्। * राधाष्टकम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। दिशि दिशि रचयन्ती। * राधाष्टकम्। पुष्टिमार्गीयस्तोत्ररत्नाकरे। * राधाष्टकम्। निम्बार्काचार्यविरचितम्। * राधाष्टकस्तोत्रम्। * राधाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्। * राधाष्टोत्तरशतनामावली। * राधासहस्रनामस्तोत्रम्। राधामानसतन्त्रान्तर्गते अनन्तरूपिणी राधा। * राधासहस्रनामस्तोत्रम्। रुद्रयामलान्तर्गते श्रीराधाराधिकाऽऽराध्या। * राधासहस्रनामावलिः। राधामानसतन्त्रान्तर्गतायै अनन्तरूपिणीराधायै। * राधासहस्रनामावलिः। रुद्रयामलान्तर्गता श्रीराधाराधिकाऽऽराध्या। * राधास्तवनम्। गणेशकृतम्। * राधास्तुतिः। मूलप्रकृतिरेका सा पूर्वब्रह्मस्वरूपिणी‌। * राधास्तोत्रम्। उद्धवकृतम्। * राधास्तोत्रम्। कृष्णकृतम्। * राधास्तोत्रम्। गणेशकृतम्। * राधास्तोत्रम्। ब्रह्मदेवकृतम्। * राधास्तोत्रम्। ब्रह्माण्डपुराणान्तर्गतं व्यासविरचितम्। * राधास्तोत्रम्। व्रजमोहनदासविरचितम्। * राधास्तोत्रम्। ब्रह्मेशशेषादिकृतम्। * राधिकाध्यानामृतस्तोत्रम्। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितम्। * राधिकायाः प्रेमपूराभिधस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * राधिकाश्रुतिः। * राधिकाष्टकम्। कृष्णदासकविविरचितम्। * राधिकाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * राधिकाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * राधिकाष्टोत्तरशतनामावलिः। * राधिकासहस्रनामस्तोत्रम्। नारदपञ्चरात्रान्तर्गतम्। * राधिकासहस्रनामावलिः। * राधिकास्तवराजस्तोत्रम्। * राधोपनिषत् अथवा राधिकोपनिषत्। * विलापकुसुमाञ्जलिः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचिता। * विशाखानन्दाभिधस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * व्रजविलासस्तवः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितः। * सङ्कल्पकल्पद्रुमः। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितः। * स्तवमाला। रूपगोस्वामिविरचितम्। * स्वप्नविलासामृताष्टकम्। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितम्। * स्वसङ्कल्पप्रकाशस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * स्वामिनीप्रार्थनाषट्पदी। विठ्ठलेश्वरविरचिता। * स्वामिनीस्तोत्रम्। विठ्ठलेश्वरविरचितम्। * स्वामिन्यष्टकम्। विठ्ठलेश्वरविरचितम्। * श्रीगीतावली। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितम्। * श्रीनिम्बार्ककवचम्। श्रीगौरमुखाचार्यविनिर्मितम्। * श्रीपुरुषोत्तममाहात्म्यम्। ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्।<ref>{{Cite web|url=https://sanskritdocuments.org/sanskrit/radha/|title=श्रीराधास्तोत्राणि}}</ref> ==अन्यानि== [[सञ्चिका:Gita_Govinda_(Song_of_the_Cowherd)_Manuscript_LACMA_M.71.1.33.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|अष्टादशशताब्द्या गीतगोविन्दस्य हस्तलेखः।]] * गीतगोविन्दम्। जयदेवविरचितं महाकाव्यमिदम् अद्यापि जगन्नाथपुरीमन्दिरे गीयते।{{sfn|Datta|1988|pp=1419–1420}} * राधेकृष्ण। निम्बार्कसम्प्रदायस्य महामन्त्रोऽयम्। <pre>राधे कृष्ण राधे कृष्ण कृष्ण कृष्ण राधे राधे। राधे श्याम राधे श्याम श्याम श्याम राधे राधे॥</pre> * राधागायत्रीमन्त्रः‌। <pre>ॐ वृषभानुजायै विद्महे कृष्णप्रियायै धीमहि तन्नो राधा प्रचोदयात्।</pre> * राधाचालीसा<ref>{{Cite web|url=https://www.brajrasik.org/articles/5ecaba472c91730061b25a5d/shri-radhe-vrishabhanujaa-bhaktani-praanaadhaar-shri-radha-chalisa|title=श्रीराधाचालीसा}}</ref> * हितचौरासी। राधावल्लभसम्प्रदायस्य संस्थापकेन हितहरिवंशमहाप्रभुना चतुरशीतिपद्ये विरचितम्। = पर्व्वाणि = == राधाष्टमी == [[सञ्चिका:Radha_Syamasundar_Vrindavan_Radhastami_2004.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=राधाष्टम्यां राधाकृष्णौ|राधाष्टम्यवसरे श्रीराधाकृष्णौ]] राधाष्टमी इति राधाजयन्ती अपि उच्यते। श्रीराधायाः प्रादुर्भाववार्षिकीरूपे आचर्यते इयम्। हिन्दुपञ्चाङ्गानुसारं कृष्णजन्माष्टम्याः पञ्चादशतिथ्यनु भाद्रपदमासे प्रतिवर्षं राधाष्टमी आचर्यते। येन ज्ञायते यद् राधा लोकास्थायां संस्कृतौ च स्वीकृता सम्मानिता च विद्यते।<ref name=":8" /> व्रजक्षेत्रं विशिष्य सर्वत्रापि महोत्सवोऽयं सोत्साहम् आचर्यते। उत्सवेऽस्मिन् भक्ता नृत्यन्ति गायन्ति उपवसन्ति राधादेवीम् अभिषिञ्चन्ति प्रार्थयन्ति स्तुवन्ति तथा च राधादेव्यै पुष्पाणि मिष्टान्नानि भोगं च अर्पयन्ति अपि च तस्या आरतिम् अपि विदधति।<ref>{{Cite web|title=Radhastami {{!}} Krishna.com|url=http://www.krishna.com/radhastami|website=www.krishna.com|accessdate=2023-09-22|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224202533/https://www.krishna.com/radhastami|deadurl=yes}}</ref> श्रीराधादेव्या जन्मस्थलस्य बरसानानगरस्य राधाराणीमन्दिरे अयं उत्सवः भव्यतया आयोज्यते। तदुपरि वृन्दावनस्य सर्वेषु मन्दिरेषु तथा च विश्वस्य सर्वेषु इस्कोन्मन्दिरेषु अयम् आचर्यते यत एष उत्सवः अनेकेषां वैष्णवसम्प्रदायानां कृते प्रमुख उत्सवः वर्तते।<ref>{{Cite web|title=Radhastami – ISKCON VRINDAVAN|url=https://iskconvrindavan.com/festivals/radhastmi/|language=en-US}}</ref> == [[होलीपर्व|होली]] == [[सञ्चिका:3_Nichal_Chand_(attr)_Krishna_Celebrates_Holi_with_Radha_and_the_Gopis_1750-60_Boston_MFA.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|एतस्मिन् किशनगढचित्रे कृष्णो राधया गोपिभिश्च सह होलीपर्व्वणि विलसति।]] रङ्गोत्सवो होल्याख्य उत्सवोऽप्ययं राधाकृष्णयोर्दिव्यं प्रेम प्रकाशयति। मथुरा वृन्दावनं च तयोर्होलिकाऽयोजनाय सुविख्यापितौ। लोककथेयं यद् बालकृष्णः स्वमातरं यशोदां दुःखितः सन् पृच्छति स्म कुतोऽहं कृष्णवर्णो राधिका च गौरवर्णा। यशोदा प्रत्युवाच स्वेप्सितो रङ्गो राधिकाया मुखे आलिप्यतामिति एवं व्रजहोली सञ्जाता। बालकृष्णः स्वग्रामाद् नन्दगाँवाद् राधाया ग्रामं बरसानां याति स्म तत्र कन्यका राधा गोपिकाभिः सह विनोदाय बालकृष्णे लगुडं प्रहरति स्म। सम्प्रति बरसानाग्रामे निर्धारिततिथेः पञ्चदिवसं पूर्वम् आरभते तथा तदग्रिमे दिने नन्दगाँवे आरभते। मथुरावृन्दावनयोः बहुप्रकारेण अयम् आयोज्यते यथा [[सञ्चिका:Lathmar_Holi_is_a_local_celebration_of_the_Hindu_festival_of_Holi_which_takes_in_Barsana_and_Nandgaon.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|बरसानायाः लट्ठमारहोली]] बरसानानन्दगाँवक्षेत्रे लट्ठमारहोली ॥लगुडप्रहारहोलिकेति॥ प्रख्याता अथ च वृन्दावने विधवाहोली चापि गोवर्धनपर्वतसमीपे गुलालकुण्डे फूलोंवालीहोली ॥ पौष्पी होली॥ इति यस्मिन् रासलीलया सह पुष्पेभ्यो होलिका आचर्यते।<ref>{{Cite web|title=Incredible India {{!}} Braj ki Holi|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-india-v2/en/destinations/mathura-vrindavan/braj-ki-holi.html|website=www.incredibleindia.org}}</ref> == [[शरत्पूर्णिमा]] == [[सञ्चिका:Vallabhacharya_temple_cloth_for_Sharad_Purnima_festival_-_W._India_-19th_c._-_1927.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|वल्लभाचार्यमन्दिरपटं शरत्पूर्णिमायै।]] अस्मिन् तिथौ जनाः श्रीकृष्णस्य राधागोपिकाभिः सह रासलीलां कीर्तयन्ति। अस्मिन् दिने मन्दिरेषु राधाकृष्णौ शुक्लवस्त्रैः पुष्पमालादिभिः कान्तियुतैराभूषणैश्च भूष्येते।<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Aashish|title=ISKCON-London - Sharad Purnima - Kartik Full Moon Festival|url=https://www.iskcon-london.org/events/festivals/sharad-purnima|website=www.iskcon-london.org|language=en-gb|accessdate=2023-09-22|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119202533/https://www.iskcon-london.org/events/festivals/sharad-purnima|deadurl=yes}}</ref> == [[कार्त्तिकपूर्णिमा]] == श्रीकृष्णस्य प्रियतमाया राधायाः प्रियं दिनम् एतत् परिगण्यते। अस्मिन् दिने राधाकृष्णौ रासनृत्यम् आचरितवन्तौ अपि च कृष्णः राधाम् ऊढवान् इति विश्वसन्ति। दिवसेऽस्मिन् श्रीकृष्णो राधादेवीं पूजयामास इत्यपि लोकमतम्। जगन्नाथपुरीं समेत्य अन्येषु सर्वेषु राधाकृष्णमन्दिरेषु [[कार्त्तिकपूर्णिमा|कार्त्तिकपूर्णिमायां]] रासलीला आयोज्यते। सम्पूर्णे कार्तिकमासेऽपि जनाः पुण्यसङ्कल्पं धरन्ति। [[ब्रह्मवैवर्तपुराणम्|श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे]] वर्णितो यत् कार्त्तिकपूर्णिमायां राधिकाप्रतिमापूजनेन जन्मबन्धनात् मुच्यते। <pre>कार्त्तिक्यां पूर्णिमायां च राधिकाप्रतिमां शुभाम् । संपूज्य दृष्ट्वा नत्वा च करोति जन्मखण्डनम्॥</pre> इति श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे षट्सप्ततितमोऽध्याये विंशतितमेश्लोके। <pre>ततः प्रियतमा विष्णो राधिका गोपिकासु च । कार्त्तिके पूजनीया च श्रीदामोदरसन्निधौ ॥ द्विजं दामोदरं कृत्वा तत्पत्नीं राधिकां तथा । कार्त्तिके पूजनीयौ तौ वासोऽलङ्कारभोजनैः ॥ राधिकाप्रतिमां विप्राः पूजयेत् कार्त्तिके यः । तस्य तुष्यति तत्प्रीत्यै श्रीमान् दामोदरो हरिः॥</pre> इति श्रीराधादामोदरपूजाविधौ।<ref>{{Cite web|url=https://sa.m.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%83/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%83|title=शब्दकल्पद्रुमे पृष्ठ २/१०५ कार्त्तिकशब्दान्तर्गतमं}}</ref> अत्र वर्णितो यद् कार्त्तिके श्रीराधा दामोदरेण सह वस्त्रैः भोजनैः अलङ्कारैः पुजनीया। अनेन श्रीमान् दामोदरः तुष्यते।<ref name=":02">{{Cite book |last=Mohapatra |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=UdpzAgAAQBAJ&dq=worship+radha&pg=PA164 |title=Wellness In Indian Festivals & Rituals |date=2013 |publisher=Partridge Publishing |isbn=978-1-4828-1690-7 |pages=164 |language=en}}</ref> = प्रभावः = [[सञ्चिका:Raja_Ravi_Varma,_Radha_Waiting_for_Krishna.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=प्रतीक्षन्ती राधा|श्रीकृष्णप्रिया राधिका उद्याने कृष्णं प्रतीक्षते।]] == चित्रकलायाम् == राधाकृष्णौ अधुनाऽपि विभिन्नकलासाहित्यकृतयः प्रेरयतः।<ref name="britannica2"/>{{sfn|Archer|2004}}<ref>{{Cite journal|last=Kakar|first=Sudhir|date=January 1985|title=Erotic Fantasy: The Secret Passion of Radha and Krishna|journal=Contributions to Indian Sociology|volume=19|issue=1|pages=75–94|doi=10.1177/006996685019001006|s2cid=144426229|issn=0069-9667}}</ref> सहस्रवर्षैः तयोः प्रेम अगण्योत्तमचित्रेषु चित्रितम् अस्ति येषु प्रेमिकाया वियोगः संयोग आकाङ्क्षा परित्यागश्च परिदृश्यते।<ref>{{Cite journal|last=Kallir|first=Jane|date=1982|title=The Folk Art Tradition: Naive Painting in Europe and The United States|journal=American Art Journal|volume=14|issue=4|pages=88|doi=10.2307/1594322|jstor=1594322|issn=0002-7359}}</ref> पट्टचित्रं नाम ओडिसाराज्यस्य विशिष्टकलासु अन्यतमम् विद्यते। एवंविधचित्रेषु कृष्णस्य चित्रणं नीलवर्णेन कृष्णवर्णेन वा भवति प्रायः राधया सह। राजस्थानीयकला लोककलायाः पारम्परिकसिद्धास्थामूल्यैः संयोगात् समुद्भूतवती ।  राजस्थानीयलघुचित्रेषु कृष्णराधौ मुख्यपात्रौ स्तः। एतादृशेषु चित्रेषु तयोः प्रेम सौन्दर्येण प्रदर्शितम्।<ref>{{Cite book|last=Soltis|first=Carol Eaton|title=Miniature painting in the USA|date=2015-09-22|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Art Online|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t2283851}}</ref> पार्व्वतचित्रेषु प्रायः नायकः कृष्णरूपेण नायिका च राधारूपेण चित्रिता भवतः। कृष्णराधयोराख्यायानं तयोः प्रेम च सामान्यतया पार्व्वतचित्रकारेभ्यो विशेषतया च गढवालस्य कलाकारेभ्यः समृद्धचित्र्याणि उपालाभयताम्।<ref>{{Cite journal|last=Fam|first=Sylvia|date=2019-01-01|title=Engaging the Senses to Make Sense: Performing Autoethnography in Selected Poems by Two Poet/Educators|journal=Textual Turnings|volume=1|issue=1|pages=121–138|doi=10.21608/ttaip.2019.123734|issn=2735-3451|doi-access=free}}</ref> काङ्गराचित्रकला केशवदासस्य लोकप्रियकाव्यकृतिरसिकप्रियाप्रेरितं प्रेम प्रधानतया प्रदर्शयति। अस्यां कलायां बहुधा प्रेमी स्वस्य उपस्थितेरनभिज्ञां प्रियां पश्यन् दृश्यते तदर्थमेव कृष्णः स्वसन्निधौ अनभिज्ञां राधाम् अभीक्षते।<ref name=":3">{{Cite book|last=Randhawa|first=M.S|title=Kangra Valley Painting|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|year=2017|isbn=978-81-230-2478-3}}</ref>  राधाकृष्णयोः तत्रत्यकलाकाराः प्रेम्णः सर्वोच्चादर्शस्य प्रतिरूपम् लभन्ते। [[मधुबनी|मधुवनि]]<nowiki/>चित्रकला [[बिहारराज्यम्|बिहारस्य]] मनमोहककला अस्ति। मधुवनिचित्राणि बहुदा लोककथाधारितानि भवन्ति। चित्रेषु राधाकृष्णाभ्यां सह शिवपार्वत्यौ अपि प्रमुखतया प्रदृश्येते। कृष्णो राधा च राजपूतचित्राणाम् अभीप्सितविषयेषु अन्यतमो यतः तौ जीवात्मनः परमात्मना सह संयोगकामनायाः प्रतीकः स्तः। राजपूतचित्रेषु राधा सर्वदा शुभ्रतरा भूषिता। अलङ्कारभूषिता सा प्रायः कृष्णसमीपम् आसीना शुक्लमालधारिणी चित्रिता।<ref name=":12" /><ref name=":11" /> [[हिमाचलप्रदेशराज्यम्|हिमाचलप्रदेश]]<nowiki/>पञ्जाबयोः चम्बाचित्रेषु प्रायः वर्षाकालस्य चित्तहरवातावरणं दृश्यते यत्र राधाकृष्णौ मुख्यदम्पती चित्रितौ। <gallery> File:Patta Chitra 03.jpg|पट्टचित्रे श्रीराधाकृष्णप्रेमचित्रणम् File:A Glimpse of the Loved One (6124511255).jpg|राजस्थानिचित्रेऽस्मिन् राधा स्वयं भूषयते मौनश्च कृष्णः अभीक्षते। File:Radha offering Krsna a Bowl of Curds.jpg|पार्व्वतचित्रे राधा कृष्णाय दधिपात्रं ददाति। File:Radha and Krishna Exchange Clothes LACMA M.80.232.4.jpg| काङ्गराचित्रे अस्मिन् राधाकृष्णौ अन्योऽन्यवेशं धृतौ। File:Peinture râjput (V&A Museum) (9471201137).jpg| एतस्मिन् राजपूतचित्रे गोपिभिः सह राधाकृष्णौ विद्येते File:Nihâl Chand 001.jpg|किशनगढीये चित्रे राधाकृष्णौ मण्डपे उपविशन्तौ दृश्येते। </gallery> == नर्तनकलायाम् == सुविख्यातं [[मणिपुरीनृत्यम्|शास्त्रीयनृत्यं]] [[मणिपुरराज्यम्|मणिपुर]]<nowiki/>रासलीलां प्रथमवारं राजा भाग्यचन्द्रः ऊनसप्तत्योत्तरसप्तदशशततमे ख्रिष्टाब्दे आरभत। राधाकृष्णयोः रासलीलया प्रेरितो राजा रासस्य रूपत्रयं प्रावर्तत महारासं कुञ्जरासं वसन्तरासं च। कालक्रमे मणिपुरराजानो रासस्य रूपद्वयमपि नित्यरासं देवरासं च कलासंस्कृतौ अभ्युदचिन्वन्। एतेषु नर्तका राधाकृष्णगोपीरूपाणि नटन्ति। मणिपुरराज्ये अद्यापि एतानि नर्तनानि प्रचलन्ति आनर्त्ते अपि च कार्तिकशरत्पूर्णिमाद्योः।<ref>{{Cite book |last1=Meitei |first1=Sanjenbam Yaiphaba |url=https://books.google.com/books?id=FhUHEAAAQBAJ&q=Music+and+Dance+Radha+Krishna |title=The Cultural Heritage of Manipur|last2=Chaudhuri |first2=Sarit K. |last3=Arunkumar |first3=M. C. |date=2020-11-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-29629-7}}</ref><ref>{{cite book|surname=Singh |given=Kunj Bihari |year=2004 |chapter=Manipur Vaishnavism: A Sociological Interpretation |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Mc6GAwAAQBAJ&pg=PA125 |title=Sociology of Religion in India |editor=Rowena Robinson |series=Themes in Indian Sociology, 3 |place=New Delhi |publisher=Sage Publ. India |pages=128 |url={{Google books|Mc6GAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |isbn=0-7619-9781-4}} </ref> [[सञ्चिका:Ras_Lila.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=मणिपुरस्य परम्परागतनर्तने राधाकृष्णप्रेमकथा|मणिपुरस्य परम्परागतनर्तकाभ्यां श्रीराधाकृष्णप्रेमकथाप्रदर्शनम्]] अन्यदपि शास्त्रीयनृतिः [[कथाकेळिः|कथाकेळि]]<nowiki/>रपि वैष्णवैश्च‌ राधाकृष्णसंस्थिताभिः गीतगोविन्दपरम्पराभिः प्रभाविता।<ref>{{Cite book|last=Vatsyayan|first=Kapila|url=https://books.google.com/books?id=gtuSDwAAQBAJ&q=Gujarat+dance|title=INDIAN CLASSICAL DANCE|date=1974|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|isbn=978-81-230-2957-3|language=en}}</ref> उत्तरीयभारतस्य कथकनर्तनस्य प्रधानप्रकरणं राधाकृष्णयोः अल्पावधिमेलनं तथा बृहत्कथाश्चापि। कथकस्य सर्वेषु आयामेषु राधाकृष्णयोः पवित्रप्रेम निगूढमिति स्पष्टं दृश्यते तत्सङ्गीते वा वेषधारणे वा पात्रे वा।<ref>{{Cite journal|last=Lalli|first=Gina|date=2004-01-01|title=A North Indian Classical Dance Form: Lucknow Kathak|journal=Visual Anthropology|volume=17|issue=1|pages=19–43|doi=10.1080/08949460490273997|s2cid=145783433|issn=0894-9468}}</ref> गीतगोविन्दस्य अष्टपदी अपि समकालीनायाम् [[ओडिशी|ओडिसी]]<nowiki/>नृतौ नाट्यते।<ref>{{Cite journal|last=Kothari|first=Sunil|date=1981|title=Enactment of Gita Govinda in Neo-Classical Dance Forms|url=https://www.proquest.com/openview/ec4a7fb170a7567d64386a0e9794c18d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1816366|journal=Journal of Indian Musicology Society|volume=12|pages=53|via=ProQuest}}</ref> नृतिरेषा देवालयेषु समुद्भूता तदर्थं देवदासीभिर्नृत्यते स्म परन्तु सम्प्रति जनगृहेषु संस्कृतिसंस्थासु चापि आचर्यते। अस्यां प्रधानतया राधाकृष्णयोरलौकिकप्रेम प्रदर्श्यते।<ref>{{Cite book|last=Sajnani|first=Manohar|url=https://books.google.com/books?id=nxtnsT8CdZ4C&pg=PA260|title=Encyclopaedia of Tourism Resources in India|date=2001|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-018-9|language=en}}</ref> == सङ्गीते == रसिया नामाख्या व्रजक्षेत्रस्य सुविख्यातं लोकसङ्गीतं वर्तते। एतत् सङ्गीतं प्रायः तत्रत्येषु ग्रामोत्सवेषु च मन्दिरेषु च संप्रवद्यते। राधाकृष्णयोर्दिव्यं प्रेम प्रदर्शनाय रसियायाः परम्परागतगीतानि गीयन्ते। प्रायः एतानि राधाभिमुखं लिख्यन्ते येषु श्रीकृष्णस्य विलासः प्रदृश्यते।<ref>{{Cite journal |last=Manuel |first=Peter |date=1994-01-01 |title=Syncretism and Adaptation in Rasiya, a Braj Folksong Genre |url=https://academicworks.cuny.edu/jj_pubs/312 |journal=Publications and Research}}</ref><ref>{{Cite book |last=Langlois |first=Tony |url=https://books.google.com/books?id=vTUrDwAAQBAJ&dq=Rasiya+Braj+Radha&pg=PA307 |title=Non Western Popular Music |publisher=[[Routledge]] |year=2016 |isbn=978-0-7546-2984-9 |location=New York |pages=318 |language=English}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kumar |first=Mukesh |date=2019 |title=The Art of Resistance: The Bards and Minstrels' Response to Anti-Syncretism/Anti-liminality in north India |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-of-resistance-the-bards-and-minstrels-response-to-antisyncretismantiliminality-in-north-india/655B711202BF2BDC05ED23E51BA17B48 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=29 |issue=2 |pages=225 |doi=10.1017/S1356186318000597 |s2cid=165691487 |via=Cambridge University Press}}</ref> == संस्कृतौ == व्रजवासिभिः सह बहवो भक्ता सम्पूर्णे विश्वे अद्यापि राधेराधे जयश्रीराधे राधेकृष्ण राधेश्याम इत्यादिभिर्वचनैः परस्परम् अभिवन्दन्ते। स्वमनः राधां तथा राधाकृष्णसम्बन्धं प्रति नेतुम्। वृन्दावनमन्दिरेषु राधाविहीना कृष्णप्रतिमा सुदुर्लभा। <ref>{{Citation|title=ONE. The Social Construction of Emotion in India|date=1990-12-31|work=Divine Passions|pages=3–34|publisher=University of California Press|doi=10.1525/9780520309753-002|isbn=978-0-520-30975-3|last1=Lynch |first1=Owen M. }}</ref> ओडिसायाः संस्कृतौ कृष्णो लोकनायकः तस्य स्वरूपो [[जगन्नाथः|श्रीजगन्नाथ]]<nowiki/>श्च ओडिसाभिमानस्य द्योतकः। कृष्णप्रिया श्रीराधा कृष्णस्य शक्तिश्च जगच्छक्तिं द्योतयन्ती प्रतिष्ठिता।<ref name=":8">{{Cite journal|last=Mohanty|first=Prafulla Kumar|date=2003|title=Mask and Creative Symbolisation in Contemporary Oriya Literature: Krishna, Radha and Ahalya|journal=Indian Literature|volume=47|issue=2 (214)|pages=181–189|jstor=23341400|issn=0019-5804}}</ref> सा कृष्णस्य ह्लादिनीशक्तिः कथ्यते तथा जगतः शुक्लवृत्ति[[दुर्गा|र्दुर्गा]] कृष्णवृत्तिश्च [[काली|महाकाली]] अभिज्ञायते। राधाकृष्णौ ओडियाजनमानसे प्रविश्य तत्रत्य कवीनां कल्पशक्तिम् अभ्यवर्धेताम्। श्रीराधा जनमानसे आदर्शप्रेमिकास्वरूपे विराजते।<ref>{{Citation|last=Frazier|first=Jessica|title=Becoming the Goddess: Female Subjectivity and the Passion of the Goddess Radha|date=2010|work=New Topics in Feminist Philosophy of Religion: Contestations and Transcendence Incarnate|pages=199–215|editor-last=Anderson|editor-first=Pamela Sue|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|language=en|doi=10.1007/978-1-4020-6833-1_13|isbn=978-1-4020-6833-1}}</ref> = तीर्थानि = [[सञ्चिका:Prem Mandir Vrindavan, Mathura, Uttar Pradesh, India (2014).jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=वृन्दावनस्थितं प्रेममन्दिरम्|वृन्दावनस्य राधाकृष्णयोः प्रेममन्दिरम्]] चैतन्यमहाप्रभोः वल्लभाचार्यस्य चण्डीदासस्य अन्यानां च परम्पराणां मन्दिरेषु राधाकृष्णौ एव प्रधानतया विराजेते। तेषु श्रीराधा कृष्णस्य सुसमीपं तिष्ठति।{{sfn|Dalal|2010|pp=321–322}} तीर्थानां केचन प्रमुखानि अत्र वर्ण्यन्ते। [[सञ्चिका:Chhatris_of_Barsana_02.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=श्रीराधाराणीमन्दिरम्|बरसानाया राधाराणीमन्दिरम्]] * [[वृन्दावनम्|वृन्दावने]] तयोः पञ्चसहस्राधिकानि मन्दिराणि विद्यन्ते। यथा बाँकेबिहारिमन्दिरं श्रीराधादामोदरमन्दिरं कृष्णबलराममन्दिरं ॥इस्कोनवृंदावनमन्दिरम्॥ श्रीराधागोकुलानन्दमन्दिरं श्रीराधागोपीनाथमन्दिरं राधारमणमन्दिरं शाहजीमन्दिरं सेवाकुंजमन्दिरं पागलबाबामन्दिरं प्रेममन्दिरं श्रीराधामदनमोहनमन्दिरं श्र्यष्टसखीमन्दिरं वृन्दावनचन्द्रोदयमन्दिरं श्रीराधाश्यामसुन्दरजीमन्दिरं श्रीजुगलकिशोरमन्दिरं श्रीराधागोविंददेवजीमन्दिरं प्रियकान्तजूमन्दिरं श्रीराधावल्लभमन्दिरं<ref>{{cite book |author=Rājaśekhara Dāsa |year=2000 |title=The Color Guide to Vṛndāvana: India's Most Holy City of Over 5,000 Temples |publisher=Vedanta Vision Publication |url={{Google books|Q1cvAAAAYAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Anand |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=EsvSwdUgQYcC |title=Krishna: The Living God of Braj |date=1992 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-280-2 |language=en}}</ref> जयपुरमन्दिरं चैतेभिः सह निधिवनं राधाकुण्डं कुसुमसरोवरश्च प्रख्यापिताः। * [[मथुरा|मथुरायां]] श्रीकृष्णजन्मस्थानमन्दिरं<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Krishna_Janmasthan_Temple_Complex|title=कृष्णजन्मस्थानमन्दिरम्}}</ref> श्रीद्वारकाधीशमन्दिरं च स्तः। * नन्दगाँवे नन्दबाबामन्दिरं विद्यते। * गोकुले रमणरेतीमन्दिरं च श्रीनन्दयशोदाभवनं च स्तः। * बरसानायां श्रीराधाराणीमन्दिरं ॥श्रीजीमन्दिरम्॥ रङ्गीलीमहलः ॥कीर्ति मन्दिरम्॥ मानमन्दिरं श्रीराधाकुशलबिहारिमन्दिरं दानबिहारिमन्दिरं चैतेभिः सह भानुसरोवरश्च नैकानि कुण्डानि अपि विद्यन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Hindu_temples_in_India?wprov=sfla1|title=हिन्दूमन्दिराणि}}</ref> * भाण्डीरवने श्रीराधाकृष्णविवाहस्थली च श्रीराधाभाण्डीरबिहारिमन्दिरं च विद्येते। * बिष्णुपुरे रासमञ्चं राधामाधबमन्दिरं राधेश्याममन्दिरं लालजीमन्दिरं राधाविनोदमन्दिरं राधागोविन्दमन्दिरं च विख्यातानि वर्तन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_temples_in_Bishnupur?wprov=sfla1|title=बिष्णुपुरमन्दिरसूचिः}}</ref> * इस्कोन्मन्दिराणि। देहल्यां राधापार्थसारथिमन्दिरं<ref>{{cite news| url=http://www.radha.name/images-gallery/temples-worldwide-without-india/asia-without-India|title=Asia and India ISKCON temples|work=Radha}}</ref><ref>{{cite news |url = http://m.dandavats.com/?p=6770 |work = Dandavats |title = Beautiful Delhi Iskcon Temple (Sri Radha Parthasarathi Mandir) (4 min video) |archive-url = https://web.archive.org/web/20150626112447/http://m.dandavats.com/?p=6770 |archive-date = 26 June 2015 }}</ref> चेन्नैनगरे राधाकृष्णमन्दिरं सेलमे श्रीगौरराधागोकुलानन्दमन्दिरं शिलिगुडौ राधामाधवसुन्दरमन्दिरं कठवाडायां श्रीराधाश्यामसुन्दरगौधाम जोधपुरे श्रीराधागोविन्ददेवमन्दिरम् इम्फाले राधाकृष्णचन्द्रमन्दिरं जबलपुरे राधारमणमन्दिरं बेङ्गळूरौ हरेकृष्णमन्दिरं पुण्यनगरे श्रीश्रीराधावृन्दावनचन्द्रमन्दिरम् उज्जैननगरे श्रीश्रीराधामदनमोहनमन्दिरं पटनायां श्रीश्रीराधाबाँकेबिहारिमन्दिरं तथा च भारताद् बहिः उटाहजनपदे स्पैनिशफोर्काख्यं राधाकृष्णमन्दिरं च डैलस्नगरे राधाकलाचन्दजीमन्दिरं च डर्बीनगरे राधादेशमन्दिरं च नेपालदेशे श्रीश्रीराधागोविन्दहरिमन्दिरं च एतानि प्रसिद्धानि।<ref>{{Cite web|url=https://centres.iskcon.org/|title=इस्कोमकेन्द्राणि}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centers.iskcondesiretree.com/|title=इस्कोन्केन्द्रसूचिः}}</ref> * गढडायां वडताले भूजनगरे जेतलपुरे अहमदाबादे मुम्बयिनगरे ढोलेरायां मुल्यां जामनगरे गान्धिनगरे ध्राङ्गध्रायां तथा च भारतेतरेषु स्थानेषु क्लीवलैण्डनगरे मासचुसेट्‍सनगरे ह्युष्टन्नगरे मारीयस्टैड्नगरे कैलीफोर्णियानगरे औकलैण्डनगरे चैतेषु सुप्रसिद्धानि स्वामिनारायणमन्दिराणि विद्यन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Swaminarayan_temples?wprov=sfla1|title=स्वामिनारायणमन्दिराणि}}</ref> * [[जयपुरम्|जयपुरे]] श्रीराधागोविन्ददेवजीमन्दिरं नग्गरे मुरलीधरकृष्णमन्दिरम् [[इम्फाल|इम्फाले]] श्रीगोविन्दजीमन्दिरं करौल्यां मदनमोहनमन्दिरं नदियायां मायापुरचन्द्रोदयमन्दिरं गढवायां श्रीबंशीधरराधिकाजीमन्दिरं काञ्चिपुरे श्रीराधारमणमन्दिरं कालनायां लालजीमन्दिरं जुनागढे राधादामोदरमन्दिरं मानगढे भक्तिमन्दिरं बरोहे राधाकृष्णमन्दिरं हैदराबादे हरेकृष्णस्वर्णमन्दिरं चैतानि प्रमुखानि। * भारताद् बहिरपि राधाकृष्णाभ्यां समर्पितानि नैकानि मन्दिराणि सन्ति ये विश्वस्य सर्वेषु प्रमुखनगरेषु स्थापितानि सन्ति। [[इस्कान् संस्था|इस्कोन्संस्थां]] स्वामिनारायणसम्प्रदायं विहायापि उत्तरीयामेरिकादेशस्य बृहत्तमं मन्दिरं श्रीरासेश्वरीराधाराणीमन्दिरं कृपालुमहाराजेन अमेरिकादेशस्य टेक्सास्राज्यस्य ओस्टिननगरस्य राधामाधवधाम्नि स्थापितम्।<ref name="ciment">Ciment, J. 2001. ''Encyclopedia of American Immigration''. Michigan: [[M. E. Sharpe|M.E. Sharpe]]</ref><ref name="HyltonandRosie">Hylton, H. & Rosie, C. 2006. ''Insiders' Guide to Austin''. [[Globe Pequot Press]].</ref><ref name="texas-monthly">Mugno, M. & Rafferty, R.R. 1998. ''Texas Monthly Guidebook to Texas''. Gulf Pub. Co.</ref> [[सञ्चिका:ISKCON.JPG|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|स्पैनिशफोर्काख्यं श्रीश्रीराधाकृष्णमन्दिरम्]] = सनातनधर्मेतरेषु पन्थेषु = प्रसिद्धौ [[नारायणभट्टः|नारायणभट्टस्य]] [[वेणीसंहारम्|वेणीसंहारं]] च [[आनन्दवर्धनः|आनन्दवर्धनस्य]] [[ध्वन्यालोकः|ध्वन्यालोकं]] च समेत्य बहुषु जैनभाष्येषु राधादेवी वर्णिता। नवख्रिष्टशताब्द्यारभ्य द्वादशख्रिष्टशताब्दीपर्यन्तमपि जैनविद्वांसः सोमदेवसूरिविक्रमभट्टसदृशाः स्वकृतीषु राधाम् आख्यान्ति स्म। सिक्खगुरुगोबिन्दसिंहोऽपि स्वग्रन्थेषु राधां वर्णयामास।<ref name=":10" /><ref name=":112"/> = सन्दर्भाः = == स्रोतांसि == * {{cite book|surname=Archer |given=W. G. |author-link=W.G. Archer |title=The Loves of Krishna in Indian Painting and Poetry |url={{Google books|czLDAgAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2004|place=Mineola, NY |publisher=Dover Publ. |isbn=0-486-43371-4}} * {{cite book|surname=Beck |given=Guy L. |chapter=Krishna as Loving Husband of God: The Alternative Krishnology of the Rādhāvallabha Sampradaya |pages=65–90 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&pg=PA65 |title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity |url= {{Google books|0SJ73GHSCF8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |editor= Guy L. Beck |place=Albany, NY |publisher=SUNY Press |year=2005 |isbn=978-0-7914-6415-1}} * {{cite journal |last=Chemburkar |first=Jaya |date=1976 |title=Srīrādhikānāmasahasram |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=1/4 |issue=1/4 |pages=107–116 |jstor=41692239}} * {{cite encyclopedia |surname=Dalal |given=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |year=2010 |url={{Google books|DH0vmD8ghdMC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |place=New Delhi |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341421-6}} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Datta |editor-given=Amaresh |title=Gitagovinda |encyclopedia=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |year=1988 |volume=2 |place=New Delhi |publisher=[[Sahitya Akademi]] |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&pg=PA1414 |pages=1414–1423 |isbn=81-260-1194-7}} * {{cite journal|last=Dimock |first=Jr, E.C. |date=1963 |title =Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal |journal= History of Religions |volume=3 | issue=1 |pages=106–127 |jstor= 1062079 |doi=10.1086/462474 |s2cid=162027021}} * {{cite encyclopedia |year=1987 |surname=Hardy |given=Friedhelm E. |author-link=Friedhelm Hardy |title=Kṛṣṇaism |editor=Mircea Eliade |editor-link=Mircea Eliade |encyclopedia=The Encyclopedia of Religion |place=New York |publisher=MacMillan |volume=8 |pages=387–392 |isbn=978-0-02-897135-3 |url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/krsnaism |via=[[Encyclopedia.com]]}} * {{cite book|surname=Hawley |given=John Stratton |year=2005 |title=Three Bhakti Voices. Mirabai, Surdas, and Kabir in Their Time and Ours |url={{Google books|5LZjAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |place=Oxford; New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-567085-1}} * {{cite book |editor-surname1=Hawley |editor-given1=John Stratton |editor-surname2= Wulff |editor-given2=Donna Marie |title=The Divine Consort: Rādhā and the Goddesses of India |series=Berkeley religious studies series, 3 |url={{Google books|j3R1z0sE340C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=1982 |place=Berkeley, Ca |publisher=Graduate Theological Union |isbn=0-89581-102-2}} * {{cite book|surname=Hayes |given=Glen Alexander |chapter=Contemporary Metaphor Theory and Alternative Views of Krishna and Rādhā in Vaishnava Sahajiyā |pages=19–32 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&pg=PA19 |title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity |url= {{Google books|0SJ73GHSCF8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |editor= Guy L. Beck |place=Albany, NY |publisher=SUNY Press |year=2005 |isbn=978-0-7914-6415-1}} * {{cite encyclopedia |surname=Jones |given=Constance A. |surname2=Ryan |given2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |url={{Google books|OgMmceadQ3gC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2007 |place=New York |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-5458-9 |series=Encyclopedia of World Religions. [[J. Gordon Melton]], Series Editor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323232140/https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |archive-date=23 March 2017 |access-date=23 April 2021 |url-status=bot: unknown }} * {{cite book|last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|url=https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins|url-access=registration |year=1988 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-90883-3}} * {{cite encyclopedia |surname=Lochtefeld |given=James G. |title=Radha |encyclopedia=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N–Z |year=2002 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-3180-4 |page=542}} * {{cite book|title=Love Song of the Dark Lord: Jayadeva's Gītagovinda |translator=Miller, Barbara Stoler |translator-link=Barbara Stoler Miller |year=1977 |publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=0-231-04028-8|url=https://cup.columbia.edu/book/love-song-of-the-dark-lord/9780231110976 |ref={{sfnref|Love Song of the Dark Lord: Jayadeva's Gītagovinda|1977}}}} * {{cite journal |last=Majumdar |first=Asoke Kumar |date=July–October 1955 |title=A Note on the Development of Radha Cult |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=36 |number=3/4 |pages=231–257 |jstor=44082959 }} * {{cite journal |last=McDaniel |first=June |date=2000 |title=The Tantric Rādhā |journal=[[Journal of Vaishnava Studies]] |volume=8 |issue=2 |pages=131–146}} * {{cite book|surname=Menzies |given=Jackie |title=Goddess: divine energy |url={{Google books|pzLqAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2006 |publisher=Art Gallery of New South Wales |isbn=978-0-7347-6396-9}} * {{cite journal |last=Miller |first=Barbara S. |author-link=Barbara Stoler Miller |year=1975 |title=Rādhā: Consort of Kṛṣṇa's Vernal Passion |journal=[[Journal of the American Oriental Society]] |volume=95 |issue=4 |pages=655–671 |doi=10.2307/601022 |jstor=601022 }} * Mishra, Baba (1999). ''"Radha and her contour in Orissan culture"''. In Orissan history, culture and archaeology. In Felicitation of Prof. P.K. Mishra. Ed. by S. Pradhan. (Reconstructing Indian History & Culture 16). New Delhi. pp.&nbsp;243–259. * {{cite journal|last=Pauwels |first=Heidi R.M. |title=The Great Goddess and Fulfilment in Love: Rādhā Seen Through a Sixteenth-Century Lens |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |date=1996 |volume=59 |number=1 |publisher=Cambridge University Press |pages=29–43|doi=10.1017/S0041977X00028548 |jstor=619389|s2cid=162315694 }} * {{cite book|surname=Pauwels |given=Heidi R.M. |title=The Goddess as Role Model: Sita and Radha in Scripture and on Screen |url={{Google books|BSRXu4pcyCsC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-970857-4}} * {{cite book|surname=Pintchman |given=Tracy |chapter=Domesticating Krishna: Friendship, Marriage, and Women's Experience in a Hindu Women's Ritual |pages=43–64 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&pg=PA43 |title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity |url= {{Google books|0SJ73GHSCF8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |editor= Guy L. Beck |place=Albany, NY |publisher=SUNY Press |year=2005 |isbn=978-0-7914-6415-1}} * {{cite journal |last=Pradhan |first=Shrikant |date=2008 |orig-date=2008–2009 |title=A Unique Image of "Ardharadhavenudharamurti": or "Ardhanari Krishna" |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |pages=207–213 |jstor=42931207}} * {{cite thesis|surname=Ramnarace |given=Vijay |year=2014 |title=Rādhā-Kṛṣṇa's Vedāntic Debut: Chronology & Rationalisation in the Nimbārka Sampradāya |type=PhD thesis |place=University of Edinburgh |url=https://www.era.lib.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/26018/Ramnarace2015.pdf}} * {{cite journal |last=Rosenstein |first=Lucy |date=1998 |title=The Rādhāvallabha and the Haridāsā Samprādayas: A Comparison |journal=[[Journal of Vaishnava Studies]] |volume=7 |issue=1 |pages=5–18}} * {{cite book|surname=Rosenstein |given=Ludmila L. |chapter=The Devotional Poetry of Svami Haridas |title=A Study of Early Braj Bhasa Verse |year=1997 |series=Groningen Oriental Studies, 12 |place=Groningen |publisher=Egbert Forsten}} * {{cite book|surname=Snell |given=Rupert |title=The Eighty-four Hymns of Hita Harivaṃśa: An Edition of the Caurāsī Pada |url={{Google books|jOs-G0-VIWQC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=1991 |place=Delhi; London |publisher=[[Motilal Banarsidass]]; School of Oriental and African Studies |isbn=81-208-0629-8}} * {{cite journal|last=Stewart |first=T.K. |title=Singing the Glory of Lord Krishna: The "Srikrsnakirtana" |journal=[[Asian Ethnology]] |volume=45 |issue=1 |date=1986 |page=152 |jstor=1177851 }} * {{cite book |surname=Varma |given=Pavan K. |year=1993 |url=https://books.google.com/books?id=qZ_XAAAAMAAJ&q=Radha+married+Krishna+brahma |title=Krishna, the Playful Divine |publisher=Viking |isbn=978-0-670-85518-6}} * {{cite book|surname=Vemsani |given=Lavanya |title=Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names |year=2016 |url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&q=nimbarka&pg=PA197 |place=Santa Barbara; Denver; Oxford |publisher=ABC-Clio |isbn=978-1-61069-211-3}} * {{cite book|surname=White |given=Charles S. J. |title=The Caurāsī Pad of Śri Hit Harivaṃś: Introduction, Translation, Notes, and Edited Braj Bhaṣa |series= Asian studies at Hawaii, 16 |url={{Google books|X8Q_zgEACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=1977 |publisher=University Press of Hawaii |place=Honolulu |isbn=978-0-8248-0359-9 |issn=0066-8486}} == उद्धरणानि == <references /> 097i687w0yjuqpfiy0ptbb3ehx8p9n4 0 90823 499204 496510 2026-05-17T00:12:24Z Aeke.india 46447 spelling 499204 wikitext text/x-wiki {{wikify}} जनक कृत्रिमबुद्धिः (Generative AI) इति आधुनिककाले अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा कृत्रिमबुद्धेः शाखा अस्ति। अस्य प्रमुखः स्वभावः अस्ति – नूतनं सामग्रीं स्वयं सृजितुम्। एतद् सामग्री पाठः, चित्रम्, संगीतं, चलचित्रम्, कार्यक्रमलेखनम् अथवा वैज्ञानिकाः धारणाः अपि भवन्ति। Generative AI नामकं तन्त्रं विशालदत्तांशात् रूपाणि, शैलीं, नमूनां च अधीत्य तेषां आधारतः नूतनानि उत्पादयति। सरलैः शब्दैः उच्यते चेत् — एतत् कंप्यूटरं यथा “सृजनशीलं” भवति तथा शिक्ष्यते। अस्मिन् एकविंशतितमे शतके Generative AI इतः बहूनि परिवर्तनानि जगति उत्पादितवती। कार्यपद्धतिः, अध्ययनम्, संप्रेषणम्, अनुसन्धानम् इत्यादिषु एतस्य उपयोगः दृश्यमानः। मम नाम स्वेता, भौतिक–गणितशास्त्रयोः छात्रा स्मि। मम दृष्ट्या, Generative AI अत्यन्तं रोचकं वर्तते, यतः अस्य अधिष्ठानं गणितम्, तर्कशास्त्रम्, संगणकविज्ञानं च भवन्ति। एते सर्वे मम अध्ययनस्य मुख्याः विषयाः सन्ति। कृत्रिमबुद्धिः (Artificial Intelligence) नाम्ना विख्याता शाखा मानवानां बुद्धेः सदृशकार्याणि यन्त्रेभ्यः करवितुं प्रयतते। भाषाग्राहणम्, निर्णयग्रहणम्, समस्यापरिहारः, दत्तांशविश्लेषणम् इत्यादयः तत्र अन्तर्भवन्ति। Generative AI तु विशेषः विभागः अस्ति। एषा केवलं विश्लेषणम् न करोति, किंतु नूतनं अपि उत्पादयति। Generative AI प्रायः तन्त्रिकाजालैः (Neural Networks) निर्मीयते। एते जालानि मानवानां मस्तिष्कस्य अनुकरणं कुर्वन्ति। दत्तांशस्य बहुमात्रं लब्ध्वा एते जालानि अन्तर्गतम् संबंधजालं परिवर्तयन्ति तथा नमूनाः अधीयन्ते। यदि वृक्षाणां चित्राणि सहस्रशः दत्तानि, तर्हि तानि पत्राणि कथम् दृश्यन्ते, शाखाः कथं विस्तारिताः भवन्ति, कः आकारः सर्वाधिकः सामान्यः इति सर्वं अधीयते। ततः जालं नूतनं वृक्षचित्रम् अपि उत्पादयितुं शक्नोति। अत्र गणितस्य विशेषं स्थानं अस्ति। संभाव्यतासिद्धान्तः, कलनम्, रेखीयबीजगणितम्, अनुकूलनप्रक्रिया च अत्र उपयुज्यन्ते। प्रशिक्षणकाले, त्रुटेः न्यूनतां कर्तुं परिमाणानि परिवर्तनं कुर्वन् मॉडल् उत्तमं भवति। इदं भौतिकविद्यायाम् अपि दृश्यमानं — यथा ऊर्जा न्यूनतां कर्तुं समीकरणानि सोधयामः, तथा AI अपि न्यूनां त्रुटिं प्राप्नोति। Generative AI बहुषु स्थापत्येषु निर्मीयते। जनरेटिव् अड्वर्सरियल् नेटवर्क् (GAN) नाम प्रसिद्धं स्थापत्यं अस्ति। इसमें जनरेटर्–निवेदकयोः (Generator–Discriminator) द्वयोः स्पर्धा भवति। जनरेटरः नूतनं चित्रं उत्पादयति, निवेदकः तु तत् सत्यं किम् कृत्रिमम् इति परीक्षते। स्पर्धायां उभौ सुधारं प्राप्नुतः। Transformers इति अन्यं प्रसिद्धम् मॉडल् अस्ति, यत् भाषासम्बद्धकार्येषु प्रवृत्तम्। एते मॉडल्स् शब्दानां परस्परसम्बन्धं, वाक्यगठनम्, प्रसङ्गम् इत्यादि जानन्ति। अतः एते निबन्धान्, उत्तराणि, सारांशान्, काव्यानि अपि रचयितुं शक्नुवन्ति। Generative AI इत्यस्य उपयोगः बहुषु क्षेत्रेषु दृश्यते। शिक्षायां विद्यार्थीभ्यः एषा सरलव्याख्यानानि, प्रश्ननिर्माणम्, सारांशः, अभ्यासप्रश्नाः च दातुं शक्नोति। भौतिक–गणितविषये तु रेखाचित्राणि, संख्यानकप्रश्नाः, क्रमशः समाधानम् इत्यादिकं अपि उत्पद्यते। कला–क्षेत्रे कलाकाराः कल्पनां विस्तारितुं AI उपकरणानि उपयोगयन्ति। संगीतं, चित्रं, कथा, डिज़ाइन् इत्यादीनि एतयाः साहाय्येन नवशैलीया निर्मीयन्ते। विज्ञानविषये Generative AI अणुसंरचनानि, नूतनद्रव्यरचनाः, रासायनिकप्रतिक्रियाः, औषधनियोजनम् इत्यादिषु विशालं योगदानं ददाति। ये प्रक्रियाः प्रयोगशालायां दीर्घकालं याचन्ते, ताः AI मॉडलैः शीघ्रं साध्यन्ते। व्यवसायक्षेत्रे अपि संस्थाः विज्ञापनम्, लेखनम्, सञ्चारम्, स्वयंचलनम् इत्यादौ Generative AI उपयोगन्ते। समयः रक्ष्यते, कर्मभारः न्यूनीभवति। यद्यपि Generative AI लाभकारी, तथापि किञ्चित् चिन्ता अपि अस्ति। कदाचित् AI मिथ्याज्ञानं उत्पादयति, यत् “hallucination” इति कथ्यते। एतस्य नियन्त्रणं आवश्यकम्। अन्यत्, दुरुपयोगस्य भयं अस्ति — कृत्रिमचित्रं, कृत्रिमस्वरः, कृत्रिमदृश्यः इत्यादीनि जनानां गोपनीयतां बाधन्ति। अतः नैतिकनियमाः अनिवार्याः। रोजगारक्षेत्रे अपि जनाः चिन्तयन्ति यत् AI कर्माणि हरिष्यति। किन्तु अधिकांशविशेषज्ञाः मन्यन्ते यत् AI कर्मस्वभावं परिवर्तयिष्यति, न तु कर्माणी नाशयिष्यति। यन्त्राणि पुनरावृत्तिकर्माणि करिष्यन्ति, मनुष्याः सृजनशीलता–निर्णयन–मानवसम्बन्धेषु प्रवृत्ताः भविष्यन्ति। Generative AI भविष्ये अत्यधिकं शक्तिशालिनी भविष्यति। अधिकसत्यम्, अधिकनियन्त्रितम्, अधिकसुरक्षितम् च भविष्यति। वैज्ञानिकानां कृते एतत् नूतनाः आविष्कारान् दातुं शक्नोति। वैश्विकसमस्याः — ऊर्जासंकटम्, रोगाः, जलवायुपरिवर्तनम् — एतेषां समाधानम् अपि सम्भवति। समाहाररूपेण Generative AI मनुष्यजीवनं परिवर्तयितुं सामर्थ्यवान् अस्ति। एषा नूतनं सामग्रीं निर्माति, शिक्षायां साहाय्यं करोति, अनुसन्धानं शीघ्रं करोति। मम नामा स्वेता, भौतिक–गणितयोः छात्रा, अस्य प्रयोगं अत्यन्तं रोचकं मन्ये। यदा जिम्मेदारीपूर्वकं उपयोगः क्रियते, तदा एषा तन्त्रज्ञानस्य उज्ज्वलं भविष्यं दर्शयति। [[वर्गः:कृत्रिम बौद्धिकता]] fomb2cx7ud3o32ekkrzbnsccz97jtnc