विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 834 499254 498893 2026-05-20T05:17:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499254 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language |name = संस्कृता भाषा |pronunciation = {{IPA-sa|ˈsɐmskr̩tɐm||Samskritam.ogg}} |region = [[भारतम्|भारते]] [[नेपाल|नेपाले]] [[जम्बुद्वीपः|जम्बुद्वीपे]] |familycolor = Indo-European | fam1 = [[ हिन्द्-भाषापरिवारः|भारोपीयभाषाः ]] | fam2 = [[हिन्द्-आर्यभाषापरिवारः|हिन्द्-आर्यभाषाः ]] |script = देवनागिरी<ref name="banerji">{{Cite book|last = Banerji|first = Suresh|title = A companion to Sanskrit literature: spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and twelve appendices|year = 1971|page = 672|url = http://books.google.com/books?id=JkOAEdIsdUs|isbn = 9788120800632}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br />ब्राह्मी |nation = ▪[[भारतम्]] •[[हिमाचलप्रदेशराज्यम्]] •[[उत्तराखण्डराज्यम्]] |iso1 = sa |iso2 = san |iso3 = san |image = The word संस्कृतम् (Sanskrit) in Sanskrit.svg |imagesize = |imagecaption = [[देवनागरी|देवनागर्यां]] ''संस्कृतम्'' }} '''संस्कृतं''' जगतः समृद्धशास्त्रीयासु भाषासु वर्तते। संस्कृतं भारतस्य जगतो वा भाषास्वेकतमातिप्राचीनम्। भारती सुरभारत्यमरभारत्यमरवाणी सुरवाणी गीर्वाणवाणी गीर्वाणी देववाणी देवभाषा संस्कृतावाग् दैवीवागित्यादिभिर् नामभिर् एषा भाषा प्रसिद्धा। भारतीयभाषाभिर् बाहुल्येन संस्कृतशब्दा उपयुज्यन्ते। संस्कृताद् एवाधिका भारतीयभाषाः उद्बभूवुः। तावदेव भारतयुरोपीयभाषावर्गीया अनेका भाषाः संस्कृतप्रभावं संस्कृतशब्दप्राचुर्यं च प्रदर्शयन्ति। व्याकरणेन सुसंस्कृतभाषा जनानां संस्कारप्रदायिनी भवति। पाणिनीयाष्‍टाध्‍यायीति नाम्नि महर्षिपाणिनेर् विरचना जगतः सर्वासां भाषाणां व्याकरणग्रन्थेष्वन्यतमा व्याकरणानां भाषाविदां भाषाविज्ञानिनां च प्रेरणास्‍थानम् इवास्ति। संस्कृतवाङ्मयं विश्ववाङ्मयेऽद्वितीयं स्थानम् अलङ्करोति। संस्‍कृतस्‍य प्राचीनतमग्रन्‍था वेदाः सन्‍ति। वेदशास्त्रपुराणेतिहासकाव्यनाटकदर्शनादिभिर् अनन्तवाङ्मयरूपेण विलसन्त्यस्त्येषा देववाक्। न केवलं धर्मार्थकाममोक्षात्मकाश् चतुर्विधपुरुषार्थहेतुभूता विषया अस्याः साहित्यस्य शोभां वर्धयन्त्यपि तु धार्मिकनैतिकाध्यात्मिकलौकिकवैज्ञानिकपारलौकिकविषयैरपि सुसम्पन्नेयं देववाणी। == इतिहासः == [[चित्रम्:Devimahatmya Sanskrit MS Nepal 11c.jpg|right|thumb|400px|संस्कृतस्य तालपत्रं ([[नेपाललिपिः]] प्रयुक्तम्)]] इयं भाषा न केवलं [[भारत|भारतस्‍यापि]] तु विश्वस्य प्राचीनतमा भाषेति मन्यते। इयं भाषा तावती समृद्धास्ति यत् प्रायः सर्वासु भारतीयभाषासु न्‍यूनाधिकरूपेणास्‍याः शब्‍दाः प्रयुज्‍यन्‍ते। अतो भाषाविदां मतेनेयं सर्वासां भाषाणां जननी मन्‍यते। पुरा संस्कृतं लोकभाषा बभूव जनाश्च संस्कृतेनावदन्।‌ इदानीं तु केवलं विद्वांसो वदन्ति॥ अस्याः संस्कृतभाषाया इतिहासः कालो वातिप्राचीनः। उच्यते यद् इयं भाषा ब्रह्माण्डस्यादि भाषा। अस्याश्च भाषाया व्याकरणम् अप्यतिप्राचीनम्। तद्यथा- ब्रह्मा बृहस्पतये बृहस्पतिरिन्द्रायेन्द्रो भरद्वाजाय भरद्वाजो वशिष्ठाय वशिष्ठ ऋषिभ्य इति संस्कृतभाषाया उत संस्कृतव्याकरणस्यातिप्राचीनत्वं दृश्यते। विश्‍वस्‍यादिमो ग्रन्‍थ[[ऋग्वेदः]] संस्‍कृतभाषायामेवास्ति। अन्‍ये च वेदा यथा [[यजुर्वेदः]] [[सामवेदः|सामवेदो]][[अथर्ववेदः|ऽथर्ववेद]]श्च संस्‍कृतभाषायामेव श्रूयन्ते। [[आयुर्वेदः|आयुर्वेद]][[धनुर्वेदः|धनुर्वेद]][[उपवेदः|गन्‍धर्ववेदा]][[अर्थशास्त्रम्|र्थशास्त्रा]]ख्याश्चत्‍वार [[उपवेदः|उपवेदा]] अपि संस्‍कृतेनैव विरचिताः॥ सर्वय् [[उपनिषत्|उपनिषदः]] संस्‍कृतय् उपनिबद्धाः । अन्‍ये ग्रन्‍थाः [[शिक्षा]] [[कल्पः|कल्पो]] [[निरुक्तम्|निरुक्तं]] [[ज्योतिषम्|ज्‍योतिषं]] [[छन्दः|छन्दो]] [[व्‍याकरणम्|व्‍याकरणं]] [[दर्शनम्]] [[इतिहासः]] [[पुराणम्|पुराणं]] [[काव्यम्|काव्‍यं]] शास्‍त्रं चेत्यादयः ॥ [[पाणिनि|महर्षिपाणिनिना]] विरचितो[[अष्‍टाध्‍यायी|ऽष्टाध्यायीति]] संस्‍कृतव्‍याकरणग्रन्थोऽधुनापि भारते विदेशेषु च भाषाविज्ञानिनां प्रेरणास्‍थानं वर्तते ॥ :वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् | :पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ == लिपिः == [[लिपिः|लिपिर्]] वर्णादिनां बोधकं चिह्नम्। संस्‍कृतलेखनं पूर्वं [[सरस्‍वतीलिपिः|सरस्वतीलिप्या]] विविदे ‌| कालान्‍तरं [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिप्या]] लिलिखिरे। तदनन्तरम् एतस्य लेखनं [[देवनागरी|देवनागर्याम्]] आरभ्यत। अन्‍यरूपान्‍तराण्यधोनिर्दिष्टानि सन्ति – [[असमियाभाषा|असमीयालिपिर्]] [[बाङ्गलालिपिः|बाङ्गलालिपिर्]] [[ओडियालिपिः]] [[शारदालिपिः|शारदालिपिस्]] [[तेलुगुलिपिः|तेलुगुलिपिस्]] [[तमिऴलिपिः|तमिऴलिपिर्]] [[ग्रन्थलिपिः|ग्रन्थलिपिर्]] [[यवद्वीप|यावाद्वीपलिपिः]] कम्‍बोजलिपिः [[कन्नडलिपिः|कन्नडलिपिर्]] [[नेपाललिपिः|नेपाललिपिर्]] [[मलयाळलिपिः|मलयाळलिपिर्]] [[गुजरातीलिपिः|गुजरातीलिपिर्]] इत्यादयः ॥ मूलतो यस्मिन् प्रदेशे या लिपिर्जनैर्मातृभाषां लेखितुमुपयुज्यते तस्मिन्प्रदेशे तयैव लिप्या संस्कृतमपि लिख्यते। पूर्वं सर्वत्रैवमेवासीत्। अत एव प्राचीना हस्तलिखितग्रन्थानेकासु लिप्या लिखिताः सन्ति । अर्वाचीने काले तु संस्कृतग्रन्थानां मुद्रणं सामान्यतो नागरीलिप्याऽदर्शि। नवीनकाले संस्कृतभाषालेखनार्थं देवनागरीलिपिरेव प्राय उपयुज्यते। == अक्षरमाला == अक्षराणां समूहो[[अक्षरमाला|ऽक्षरमालेत्यु]]च्यते। संस्कृतभाषाया लौकिकीयमक्षरमाला। अक्षरैर् एभिर्घटितमेव गैर्वाण्यां समस्तं पदजगत्। भाषा तावद्वाक्यरूपा; वाक्यानि पदैर्घटितानि, पदान्यक्षरैरारभ्यन्ते; अक्षराणि वर्णैरूपकल्पितानि। तथा घटादिपदार्थानां परमाणवेव भाषायोपादानकारणं वर्णाः। निरवत्रैकत्वव्यवहारार्हः स्फुटो नादो वर्णेति तस्य लक्षणम्। तत्र स्वयमुच्चारणार्हो वर्णः '''स्वरः'''; तदनर्हं '''व्यञ्जनम्'''। व्यञ्जनवर्णानां स्वयमुच्चारणाक्षमत्वात् तेष्वेकैकस्मिन्नपि प्रथमस्वरोऽकारो योजितः। तथा च वयमक्षराण्येव लिखामो न तु वर्णान्; अत एव चाक्षरमालेति व्यवहरामो न तु वर्णमालेति। अक्षराणि स्वराः व्यञ्जनानि चेति द्विधा विभक्तानि। स्वराक्षराणाम् उच्चारणसमयेऽन्येषां वर्णानां साहाय्यं नापेक्षितम्। '''स्वयं राजन्ते इति स्वराः'''। संस्कृतभाषायाः अक्षरमाला पट्टिकया प्रदर्श्यते – {{अक्षरमाला - संस्कृतम्}} ऌकारस्य प्रयोगोऽत्यन्तविरलः। अन्तिमौ अं, अः इति वर्णाव् अनुस्वारविसर्गौ स्तः। एतयोर् उच्चारणं स्वराक्षराणाम् अनन्तरमेव भवति। अनुस्वारविसर्गौ विहायान्यानि स्वराक्षराणि भाषाशास्त्रे '''अच्''' शब्देन व्यवह्रियन्ते। अनुस्वारविसर्गयोस् त्व् अचि, व्यञ्जनेषु चान्तर्भावः। यद्यप्यक्षराणां वर्णारारब्धत्वाद् वर्णानामेव लिपिभिर् विन्यासो न्याय्यः, तथापि व्यञ्जनानां स्वरपरतन्त्राणां स्वयमुच्चरितुमशक्यत्वाद् अक्षराणामेव लिपिसञ्ज्ञितानि चिह्नानि पूर्वैः कल्पितानि। यूरोपदेशीयास्तु स्वस्वभाषालेखने वर्णानेवोपयुञ्जते, न त्वक्षराणि। यथा 'श्री' इत्येकां लिपिं Sri इति तिसृभिर्लिखन्त्याङ्ग्लेयाः। अविभाज्यैको नादो '''वर्णः'''; केवलो व्यञ्जनसंसृष्टो वा स्वरैकोऽक्षरम् इति वर्णाक्षरयोर्भेदः। अनेन च केवलः स्वरो वर्णेत्यक्षरमिति च द्वावपि व्यपदेशवर्हतीति स्फुटम्। केवलं तु व्यञ्जनं वर्णैव। केवलैव स्वरा लिपिषु स्वस्वचिह्नैर्निर्दिश्यन्ते; व्यञ्जनसंसृष्टास्तु चिह्नान्तरैरेव लिख्यन्ते। :यथा – ::क् + अ = क ::क् + आ = का ::क् + इ = कि ::क् + ई = की ::क् + उ = कु ::क् + ऊ = कू ::क् + ऋ = कृ ::क् + ॠ = कॄ ::क् + ऌ = कॢ ::क् + ॡ = कॣ ::क् + ए = के ::क् + ऐ = कै ::क् + ओ = को ::क् + औ = कौ :::::इत्यादि। "क्" इतिवद् व्यञ्जनलिपिनामधो दक्षिणायता रेखा ताभ्यः स्वरांशपृथक्करणं सूचयति। यद्यपि लोके व्यवहारेष्वक्षरैरेवोपयोगस्थापि वैयाकरणाः वर्णैर्व्यवहरन्ति। अतश्च "क", "कि", "कु" इत्यादयः लिपयैकैकचिह्नात्मिकापि स्वरव्यञ्जनरूपवर्णद्वयघटिता। अक्षरमालायां परिगणितानां वर्णानां विभागे स्वरव्यञ्जनात्मना द्विविधो महाविभागोक्तैव। == स्वराः == अच्‌‌- स्वयं राजते इति स्वरः। स्वरा उच्चारणसमयदैर्घ्याधारेण ह्रस्वदीर्घप्लुता इति त्रिधा विभक्ताः। एकमात्रः स्वरो ह्रस्वो द्विमात्रो दीर्घस्त्रिमात्रः प्लुतश्च भवेयुः। दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। विसर्गः अर्द्धमात्रकः, जिह्वामूलीयोपध्मानियौ पादमात्रकौ च। उच्चारणकालमात्रानुसारेण स्वरास्तावत् त्रिविधाः – # एकया मात्रया अ, इ, उ इत्यादिवदुच्चार्यमाणो '''ह्रस्वः'''। # आ, ई, ऊ इत्यादिवद् द्वाभ्यामुच्चार्यमाणो '''दीर्घः'''। # आ३, ई३, ऊ३ इत्यादिवत् तिसृभिरुच्चार्यमाणः '''प्लुतः'''। '''ह्रस्वस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणम् एकमात्राकालेन भवति ते ह्रस्वस्वराः इति कथ्यन्ते। ते पञ्च सन्ति| तान् मूलस्वराः इति अपि कथयन्ति। ::अ इ उ ऋ ऌ '''दीर्घस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्राद्वयेन भवति ते दीर्घस्वराः इति कथ्यन्ते। ते अष्टौ सन्ति। ::आ ई ऊ ॠ (ॡ) ए ऐ ओ औ '''प्लुतस्वराः''' येषां स्वराणाम् उच्चारणं मात्रात्रयेण भवति ते प्लुतस्वराः इति कथ्यन्ते। तान् एवं लिखन्ति । ::आ३ ई३ ऊ३ ऋृ३ ॡ३ ए३ ऐ३ ओ३ औ३ दूर स्थितस्य पुरुषस्य आह्वानाय प्लुत उपयुज्यते। उदाहरणानि: # आगच्छ कृष्णा३, अत्र गौः चरति। # भोः बाला३ आगच्छन्तु। व्यञ्जनान्तशब्दानां संबोधने तु शब्दस्य टेः प्लुतः कल्पनीयः (पदान्तव्यञ्जनात पूर्ववर्णः टिः)। यथा राजे३श्। [राजेश् इति हिन्दी नाम] * एषु ह्रस्वदीर्घाभ्यामेव पदानि घटितानि। प्लुतस्तु काक्कादिवद्वाक्यमात्रदृष्टः स्वरविकारः। अत एव च तस्य लिपिषु चिह्नानि न कल्पितानि। * स्वरेषु 'ऌ'कारोऽतीव विरलः – "कॢप्तम्", "कॢप्तिः" इत्येकस्य धातोः रूपेष्वेव दृष्टः। अस्य दीर्घः 'ॡ' कुत्रापि नोपयुज्यते। * ए, ओ एषां ह्रस्वः संभवन् देश्यभाषासु दृष्टोऽपि संस्कृते नापेक्ष्यते। परन्तु, संस्कृतभाषायां देश्यपदप्रयोगार्थं एषां ह्रस्वरूपम् आधुनिककाले उपयुज्यते। एकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऎ" इति लिख्यते। ओकारस्य ह्रस्वरूपं देवनागर्यां "ऒ" इति लिख्यते। * ए, ओ एतौ दीर्घौ एव! तत्-सवर्णौ ह्रस्व-वर्णौ एवं लिख्येते – ए, ओ । (दाक्षिणात्य-शब्दानां देवनागर्यां लेखने उपयुज्येते।) सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धं तारमन्द्रत्वभेदं निमित्तीकृत्य स्वराणां उदात्तः, अनुदात्तः, स्वरित इत्यन्यथापि त्रैविध्यमस्ति। [[चित्रम्:Rigveda MS2097.jpg|thumb|300x300पिक्सेल|[[ऋग्वेदः|ऋग्वेदस्य]] प्रथमं सूक्तम् - उदात्तोऽनुदात्तस्वरितचिह्नानिसहितम्]] अयमपि भेदः सूत्रकारवचनैरेवोच्यते – ::उच्चैरुदात्तः। नीचैरनुदात्तः। समाहारः स्वरितः। उच्चः स्वर '''उदात्तः'''; नीचो'''ऽनुदात्तः'''; उच्चनीचमिश्रितः '''स्वरितः'''। लिपिषु स्वराणामङ्कने बहव सन्ति सम्प्रदायाः। तत्र बह्वादृत एकोऽत्र विव्रीयते। – अनुदात्तस्यचिह्नमधस्तिरश्चीरेखा, स्वरितस्योपर्यूर्ध्वाधरा। अचिह्नितमक्षरमुदात्तम्। अनुदात्तेषु न सर्वाण्यङ्क्यन्ते। अपितु उदात्तात् स्वरिताद्वा पूर्वमेवाक्षरम्। पूर्वानुदातचिह्ननमाद्युदात्ते पदे कर्तुं न शक्यते। अतोऽनङ्कितमाद्यक्षरमुदात्तत्वेनैव ग्राह्यम्। अनुदात्तास्तु वाक्यप्रारम्भे सन्देहनिवारणाय यावदुदात्तदर्शनमङ्क्यन्ते। लिपौ वैदिकस्वराः इति लिख्यन्ते–<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShuklaYajurvedaMadhyandiniyaSamhitaChowkhambaOrientalia/mode/2up|title=Shuklayajurveda Samhita}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/ShatpathBrahmanISayanacharyaAndShriHariSwami/mode/2up|title=Shatapathabrahmana}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/cu31924023050325/mode/2up|title=Vedic grammar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://epustakalay.com/writer/1464-shripa/|title=श्रीपाद दामोदर सातवळेकर - Shripad Damodar Satwalekar}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" | ! rowspan="3" |उदात्तः ! colspan="2" rowspan="3" |अनुदात्तः ! colspan="4" |स्वरितः ! colspan="4" |स्वरितः (सातवलेकरेण) |- ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः ! colspan="2" |स्वतन्त्रः ! colspan="2" |आश्रितः |- !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः !नोदात्ताग्रिमः !उदात्ताग्रिमः !अकुपितः !कुपितः |- |ऋगथर्ववेदयोः |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="8" |अ॑ |- |तैत्तिरीयशाखायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ | colspan="2" |अ॒ | colspan="4" |अ॑ अ᳚ | colspan="4" |अ॑ |- |मैत्रायणीसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ॒ | colspan="2" |अ᳗ |अ᳔ |अ᳛ | colspan="2" |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ |- |काठकसंहितायाम् (कृष्णयजुर्वेदे) |अ॑ | colspan="2" |अ |अ᳗ |अ᳙᳙ | colspan="2" |अ᳝᳝ |अ᳘ |अ᳕ | colspan="2" |अ |- |शुक्लयजुर्वेदसंहतयोः |अ |अ॒ |अ᳘ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |अ᳖ |अ᳕ | colspan="2" |अ॑ |- |शतपथब्राह्मणे (शुक्लयजुर्वेदे) |अ᳘ | colspan="6" |अ | colspan="4" style="background-color:#D3D3D3;"| |} == अयोगवाहौ == {{मुख्यलेखः|अनुस्वारः|विसर्गः}} '''अनुस्वारः''' '''अर्ध-"म"कार'''सदृशाध्वनिरनुस्वारः। अं '''विसर्गः''' अः विसर्गापरपर्यायो विसर्जनीयः। '''अर्ध-"ह"कार'''सदृशः ध्वनिः। पदान्त-रेफस्योच्चारण विशेषः। '''चन्द्रविन्दु''' '''अर्ध-"न"कार'''सदृशः ध्वनिरनुस्वारः।अँ विसर्गादयो न स्वतन्त्रा वर्णाः; नैभिः किमपि पदमारभ्यते। स्वराणामन्तेषु कदाचिदुपलभ्यन्त इत्येव। अत एवैतेऽक्षरसमाम्नाये न पठिताः। == व्यञ्जनानि == व्यञ्जनवर्णाः सर्वे स्वराक्षरस्य साहाय्य्येनैव उच्चार्यन्ते। अक्षरमालायां स्वरस्य साहाय्य्येनैव व्यञ्जनानि प्रदर्शितानि। उदाहरणम्: क् + अ = क उच्चारणस्थानं अनुसृत्य व्यञ्जनानि अधोनिर्दिष्टरूपेण विभक्तानि #कवर्गः #चवर्गः #टवर्गः #तवर्गः #पवर्गः # अन्तस्थाः अथवा मध्यमाः # ऊष्माणः शुद्धव्यञ्जनानां लेखने अधः चिह्नं योजनीयम् (यथा क्, च्, म्)। व्यञ्जनेन सह प्रयोगार्थं अ इति अक्षरं विहाय अन्येषां स्वराणां कृते अपि भिन्नभिन्नानि चिह्नानि कल्पितानि। ==संयुक्ताक्षराणि== संयुक्ताक्षरं द्वित्राणां व्यञ्जनानां मिलितं रूपं संयुक्ताक्षरं भवति। उदा: क् + व = क्व क् + य = क्य व् + य = व्य '''कार्त्स्न्यं''' इत्यत्र पञ्चव्यञ्जनानां संयोगः अपि सम्भूतः। केषाञ्चन संयुक्ताक्षराणां लेखने भिन्ना रीति अस्ति। संयुक्ताक्षरस्य लेखने व्यञ्जनानां यथातथामेलनम् अपि कुत्रचित् भवेत् उदाः, कुक्कुरः, तत्त्वम् == उच्चारणशास्त्रम् == वर्णाभिव्यक्तिप्रदेशः उच्चारणस्थानं कथ्यते। शब्दप्रयोगसमये कायाग्निना प्रेरितः वायुः कण्ठादिस्थानेषु सञ्चरन् वर्णान् अभिव्यनक्ति। वर्णानाम् सप्त उच्चारणस्थानानि सन्ति – १. कण्ठः, २. जिह्वमूलं, ३. तालु ४. मूर्धा (शिरः), ५. दन्ताः, ६. ओष्ठौ, ७. नासिका॥ तद्यथा<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/PaniniyaShiksha/mode/2up|title=पाणिनीयशिक्षा}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/yagyavalkya-shiksha-swami-brahmamuni-vidya-martand|title=यज्ञवल्क्यशिक्षा}}</ref> – <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" ! rowspan="6" |वर्णस्य उत्पत्तिस्थानानि ! rowspan="6" |वर्णानां संज्ञाः ! colspan="2" rowspan="5" |स्वराः ! colspan="4" rowspan="2" |व्यञ्जनानि !अनुनासिकाः !अन्तःस्थानि ! colspan="2" rowspan="2" |ऊष्माणः |- ! colspan="2" |द्रवाः |- ! colspan="4" rowspan="2" |स्पृष्टाः !स्पृष्टाः !ईषत्स्पृष्टाः ! colspan="2" |नमेस्पृष्टाः |- ! colspan="4" |अव्याहताः |- ! colspan="2" |श्वासाः ! colspan="4" |नादाः !श्वासाः !नादाः |- !ह्रस्वाः !दीर्घाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः !अल्पप्राणाः !महाप्राणाः ! colspan="2" |अल्पप्राणाः ! colspan="2" |महाप्राणाः |- !कण्ठः !कण्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">आ</span> | colspan="5" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अः<br />(विसर्जनीयः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ह्</span> |- !जिह्वमूलम् !जिह्वामूलीयाः | colspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">क्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ख्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | <span style="font-size: 130%;">ग्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">घ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ङ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲक्<br />(जिह्वामूलीयः)</span> | rowspan="8" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- !तालु !तालव्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">इ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ई</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">च्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">छ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ज्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">झ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ञ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">य्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">श् </span> |- !मूर्धा !मूर्धन्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऋ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ॠ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ट्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ठ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ड् (ळ्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ढ् (ळ्ह्)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ण्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> र्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ष्</span> |- !दन्ताः !दन्त्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऌ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">(ॡ)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">त्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">थ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">द्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ध्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">न्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ल् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">स् </span> |- !ओष्ठौ !ओष्ठ्याः | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">उ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ऊ</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">प्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">फ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ब्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">भ्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">म्</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">व् </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ᳲप्</span> <span style="font-size: 130%;">(उप</span><span style="font-size: 130%;">ध्मा</span><span style="font-size: 130%;">नीय</span><span style="font-size: 130%;">ः</span><span style="font-size: 130%;">) </span> |- !कण्ठतालु !कण्ठतालव्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ए ऐ</span> | colspan="7" rowspan="2" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> |- !कण्ठोष्ठः !कण्ठोष्ठ्यौ | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">ओ औ</span> |- !नासिका !नासिक्याः | colspan="6" align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;"> </span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अं<br />(अनुस्वारः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" |<span style="font-size: 130%;">अँय्य् अँव्व् अँल्ल्<br />(चन्द्रबिन्दुः)</span> | align="center" style="background-color:#FFFFFF;height:50px;" | |- |}</div> == उच्चारणभेदाः == देशभेदादुच्चारणभेदाः। यथा – यत्र दक्षिणभारतीयानां 'व’कारोच्चारणं सम्प्रदायस्तत्र बङ्गाः 'ब’कारमुच्चरन्ते। बवयोरभेदः, रलयोरभेदः, डळयोरभेद इत्यादिप्रपञ्चः सर्वेऽप्येवमुत्पन्नः। == संस्कृतभाषाप्रभावः == संस्कृतभाषायाः शब्दाः मूलरूपेण सर्वासु भारतीयभाषासु लभ्यन्ते। सर्वत्र भारते भाषाणामेकतायाः रक्षणमपि केवलं संस्‍कृतेनैव क्रियमाणम् अस्ति। अस्‍यां भाषायां न केवलं भारतस्‍य अपि तु निखिलस्‍यापि जगतः मानवानां कृते हितसाधकाः जीवनोपयोगिनः सिद्धान्‍ताः प्रतिष्‍ठापिताः सन्‍ति। इयमेव सा भाषा यत्र ध्‍वनेः लिपेश्‍च सर्वत्रैकरूपता वर्तते। [[मलयाळम्‌]], [[तेलुगु]], [[कन्नड]] इति इमाः दाक्षिणात्‍यभाषाः संस्‍कृतेन भृशं प्रभाविताः। <div align="center"> {| class="wikitable" width="60%" style="border:none;" |+तत्सम-तद्भव-समान-शब्दाः |- !संस्कृतशब्दः ![[हिन्दी]] ![[मराठीभाषा|मराठी]] ![[मलयाळम्]] ![[कन्नड]] ![[तेलुगु]] ![[ग्रीक]] ![[लेतिन]] ![[आङ्गलिक]] ![[जर्मन]] ![[बाङ्गला]] ![[फ़ारसी]] |- !मातृ |align="center"|माता |माता |align="center"|माताव् |align="center"| |align="center"|माता/मातृ |align="center"| |align="center"|मातेर |align="center"|मदर |align="center"|मुटेर |align="center"|माता, मातृ |align="center"|मादिर/मादर |- !पितृ |align="center"|पिता |पिता |align="center"|पिताव् |align="center"| |align="center"|पिता/पितृ/तन्ड्री |align="center"| |align="center"|पातेर |align="center"|फादर |align="center"|फ़ाटेर |align="center"|पिता, पितृ |align="center"|पिदर |- !दुहितृ |align="center"| दोहता | |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|डटर |align="center"| |align="center"|दौहित्रो | |- !भ्रातृ |align="center"|भाई, भ्राता |भाऊ |align="center"|भ्राताव् |align="center"| |align="center"|भ्राता |align="center"| |align="center"| |align="center"|ब्रदर |align="center"|ब्रुडेर |align="center"|भ्राता, भाई |align="center"|बिरादर |- !पत्तनम् |align="center"| पट्टन, पटना | |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"|पट्टणम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|प्लट |align="center"| | | |- !वैदूर्यम् |align="center"|लहसुनिया | |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"|वैडूर्यम् |align="center"| |align="center"| |align="center"| | | | |- !सप्तन् |align="center"|सात् |सात |सप्तम् |align="center"| |align="center"|सप्त |align="center"| |align="center"|सेप्तम् |align="center"|सेभेन |align="center"|ज़ीबेन | | |- !अष्टौ |align="center"|आठ् |आठ |align="center"|एट्ट् |align="center"| |align="center"|अष्ट |align="center"|होक्तो |align="center"|ओक्तो |align="center"|एट |align="center"|आख़्ट | | |- !नवन् |align="center"|नौ |नऊ |align="center"|नवम् |align="center"| |align="center"|नवम/नव |align="center"|हेणेअ |align="center"|नोवेम् |align="center"|नाइन |align="center"|नोएन | | |- !द्वारम् |align="center"| द्वार |दार |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"|द्वारम् |align="center"| |align="center"| |align="center"|डोर |align="center"|टोर | | |- !नालिकेरः |align="center"|नारियल् |नारळ |align="center"|नाळिकेरम् |align="center"| |align="center"|नारिकेलम |align="center"| |align="center"| |align="center"|कोकोनट |align="center"|कोकोस्नुस्स | | |- |}</div> == वाक्यरचना == संस्‍कृते एकस्‍य धातो: रूपाणि अर्थकालानुसारेण दशसु लकारेषु भवन्‍ति । प्रत्‍येकलकारे प्रथमपुरुष:, मध्‍यमपुरुष:, उत्तमपुरुष: इति त्रय: पुरुषा: सन्‍ति, अपि च एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् इति त्रीणि वचनानि सन्ति। * [[उपसर्गाः]] * [[समासा:]] * [[धातुविमर्श:]] * [[व्‍याकरणम्]] * [[संस्कृतवाङ्मयम्]] अस्‍याः भाषायाः वैशिष्‍ट्‍यं नाम दण्डचिह्नम्‌। '''न वर्तते अत्र अन्‍यानि विरामचिह्नानि केवलं दण्डचिह्नमेव।'<nowiki/>''' एतदेव चिन्हं विधानं प्रश्‍नम्‌ उद्‍गारं च सूचयति। अत: एकस्‍यैव वाक्‍यस्‍य भिन्‍नान्‌ अर्थान्‌ प्राप्‍नुमः वयम्‌। उदाहरणार्थं वाक्‍यांशः एकः दीयते। अभ्‍युत्‍थानं च धर्मस्‍य नैव दृष्‍टं कदाचन इति एतस्‍य वाक्‍यस्‍य द्वौ अर्थौ स्‍त:॥ ==संस्कृतस्य शब्दनिर्माणसामर्थ्यम् == कृदन्तं, तद्धितं, समासाः एकशेषः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति पञ्च नूतनशब्दनिर्माणस्य साधनानि अस्यां भाषायां सन्ति।एतैः साधनैः कोटिशः शब्दाः निर्मातुं शक्याः।अत्र कृदन्तस्य उदाहरणं पश्यामः <br> गमिधातुः (भ्वादिः परस्मै) गत्यर्थकः।तस्मात् धातोः एतावन्तः कृदन्त-शब्दाः सम्भवन्ति।एवं तद्धितान्ताः, समासाः एकशेषाः तथा सनाद्यन्तधातुरूपाणि इति एतेषां समावेशम् अत्र कुर्मः चेत् एकस्माद् धातोः निर्मितानां शब्दानां सङ्ख्या नूनं कोट्यधिकाः भविष्यति।<br> कृदन्तशब्दानाम् अत्र प्रातिपदिकम् उल्लिखितम्।<br> {| class="wikitable sortable" border="1" |- |गत |गतक |गति |गतिक |गत्वन् |- |गत्वर |गन्तव्य |गन्तृ |गन्त्रिका |गम |- |गमक |गमथ |गमन |गमनिका |गमनीय |- |गमयितृ |गमित |गमिन् |गमिष्ठ |गमिष्णु |- |गम्य |गम्यमान |गामिक |गामुक |गामिन् |- |अतिगम् |अतिग |अधिगम् |अधिगत |अधिगन्तृ |- |अधिगम |अधिगमन |अधिगम्य |अधिगमनीय |अनुगम् |- |अनुग |अनुगत |अनुगति |अनुगतिक |अनुगन्तव्य |- |अनुगम |अनुगमन |अनुगम्य |अनुगामिन् |अनुगामुक |- |अपगम् |अपग |अपगत |अपगम |अपगमन |- |अपिगम् |अभिगम् |अभिगत |अभिगन्तृ |अभिगम |- |अभिगमन |अभिगम्य |अभिगामिन् |अवगम् |अवगत |- |अवगति |अवगन्तव्य |अवगम |अवगमक |अवगमयितृ |- |अवगम्य |आगम् |आगत |आगति |आगन्तव्य |- |आगन्तु |आगन्तुक |आगम |आगमन |आगामिन् |- |आगमिष्ठ |आगमिक |आगमिन् |आगमुक |आजिगमिषु |- |उद्गम् |उद्गा |उद्गति |उद्गम |उपगम् |- |उपग |उपगत |उपगति |दुर्गम |निगम |- |निगमन |निर्गम |निर्गत |निर्गम् |निर्गमन |- |परागम् |परागत |परागन्तृ |परागम |परिगम् |- |परिग |परिगत |परिगन्तव्य |परिगम |परिगमन |- |परिगमिन् |परिगम्य |प्रगम् |प्रगम |प्रगत |- |प्रगमन |प्रगमनीय |प्रगामन |प्रगामिन् |प्रगे |- |प्रतिगम् |प्रतिगत |प्रतिगति |प्रतिगमन |विगम् |- |विगत |सङ्गम् |सङ्ग |सङ्गत |सङ्गम |- |सङ्गति |सङ्गथ |सङ्गमन |सङ्गमक |सङ्गमनीय |- |सङ्गमिन् |सङ्गिन् |सुगम | | |} == ध्येयवाक्यानि == अल्पाक्षरैः अनन्त, गाम्भीर्य, गहनार्थयुक्तानि तादृशध्येयवाक्यानि गुरुः इव, मित्रमिव, श्रेयोभिलाषी इव अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति। जीवनयाने सत्प्रदर्शनं कुर्वन्ति। सूत्र, मन्त्र, तन्त्र, सूक्ति, सुभाषितरूपेण असङ्ख्याकानि प्रेरणावाक्यानि सन्ति। तानि पठ्यमानाः जनाः नूतनोत्साहं, चैतन्यं, स्फूर्तिं च प्राप्नुवन्ति। उदाहरणरूपेण कानिचन ध्येयवाक्यानि पश्यामः – भारतप्रशासनादारभ्य अनेकप्राशासनिककार्यनिर्वहणसंस्थाः, प्रशासनिकतदितरविद्यासंस्थाः, स्वच्छन्दसेवाधार्मिकसांस्कृतिकसंस्थाः च विविधग्रन्थेभ्यः विविधसंस्कृतसूक्तीः ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य स्वस्वलक्ष्यसाधने प्रेरणां लभन्ते। एतत् संस्कृतभाषायाः औन्नत्यं प्रकटयति। * भारतमहाराज्येन “'''सत्यमेव जयते'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। भारतप्रशासनस्य राजमुद्रिकायाम् अङ्कितमिदं सर्वान् प्रेरयति। जनाः सर्वदा सत्यमार्गे जीवनं यापयेयुः इति भावेन एतद्वाक्यं स्वीकृतम्। * नेपालप्रशासनेन “'''जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी'''” इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृतम्। * भारतस्य सर्वोन्नतन्यायालयस्य ध्येयवाक्यं “'''यतो धर्मः ततो जयः'''”इति महाभारतात् स्वीकृतम्। यत्र धर्मः वर्तते तत्र हि विजयः निश्चयः इत्यर्थः। * भारतस्य लोकसभायाम् अध्यक्षस्थानस्य उपरि लिखितम् अस्ति – “'''धर्मचक्रप्रवर्तनाय'''” इति । तेन धर्मबुद्ध्या सभा चालयितव्या इति प्रेरणां लभतामिति चिन्तयित्वा तद्वाक्यं स्थापितम्। * भारतस्य डाक्-तार् विभागस्य ध्येयवाक्यम् – “'''सेवा अस्माकं धर्मः'''” तदनुगुणतया उद्योगिनः अहर्निशं सेवारताः भवन्ति। * भारतीय रैल् विभागस्य वाक्यम् – “'''श्रम एव जयते'''”। श्रमजीविनः, कर्मकराः जनानां सुखयात्रार्थं कार्यं कुर्वन्ति। रैल् विभागं विजयमार्गे चालयन्ति च। * भारतस्य जीवनबीमानिगम् इति संस्था श्रीमद् भगवद्गीतायाः “'''योगक्षेमं वहाम्यहम्'''” इति वाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य जनानां योग-क्षेमनिर्वहणार्थं व्यवस्थां करोति। * “'''नभः स्पृशं दीप्तम्'''” इति ध्येयवाक्यं भारतीय वायुसेना इति संस्थाया अस्ति। एतद् भगवद्गीतायाः एकादशाध्यायात् स्वीकृतम्। वायुसेनायाः शक्तिः दीप्तिः आकाशपर्यन्तं व्याप्तम् इत्यर्थं सूचयति एतद्वाक्यम्। * भारतीय नौ सेना “'''शं नो वरुणः'''” इति उपनिषद् मन्त्रं स्वीकृत्य प्रेरणां प्राप्नोति । जलाधिदेवस्य वरुणस्य अनुग्रहेण देशरक्षणकार्ये सर्वदा निमग्ना भवति। * आकाशवाणी “'''बहुजनहिताय बहुजनसुखाय'''” इति वाक्यानुगुणं जनानां हितार्थं, सुखार्थं, संगीत, साहित्य, सांस्कृतिकादि कार्यक्रमैः जनान् रञ्जयति। * दूरदर्शन् “'''सत्यं शिवं सुन्दरम्'''” इति सुन्दरसंस्कृतवाक्यं ध्येयवाक्यरूपेण स्वीकृत्य श्रव्य, दृश्यमाध्यमेन जनमनोरञ्जनकार्यक्रमान् योजयति। * राष्ट्रियविद्याभ्यासगवेषण-प्रशिक्षण परिषदः ध्येयवाक्यम् “'''असतो मा सद्गमय'''” इति वर्तते। * केन्द्रीयविद्यालयसङ्घटनम् इति केन्द्रसर्वकारस्य विद्याविभागस्य ध्येयवाक्यमस्ति “'''तत्त्वं पूषण्णपावृणु'''” इति ईशावास्योपनिषदः मन्त्रः। * ग्रामीणविद्यार्थीणां विद्याविकासार्थं केन्द्रसर्वकारेण संस्थापितानां नवोदयविद्यालयानां प्रेरणवाक्यम् “'''प्रज्ञानं ब्रह्म'''” इति महावाक्यम्। एतत् तैत्तिरीय -उपनिषदः उद्धृतम्। प्रज्ञानम् एव ब्रह्मस्वरूपम्। अतः ज्ञानं सम्पादनीयम्। * भारतराष्ट्रीयशास्त्रीयसंस्थया यजुर्वेदात् स्वीकृतं ध्येयवाक्यं तत् “'''हवयामि भर्गः सवितुर्वरेण्यम्'''”। * भारतीयपाळमार्गरक्षणबलः इत्यस्य प्रेरणवाक्यं “'''यशो लभस्व'''” इति। विधि नियमपालनेन कीर्तिं प्राप्नुहि इति स्फूर्तिं ददाति एतत् वाक्यम्। * इन्डियन् ऐक्स्प्रस् इति प्रसिद्ध आङ्ग्लवार्तापत्रिकायाः ध्येयवाक्यं “'''सर्वत्र विजयम्'''” इति। * विद्याभारती प्रमुखस्वच्छन्दविद्यासंस्था जातीयस्तरे नैकान् विद्यालयान् चालयति । तेषु विद्यालयेषु भारतविद्यापद्धत्या विद्याबोधनं कुर्वन्ति। तस्याः विद्यासंस्थायाः ध्येयवाक्यं “'''सा विद्या या विमुक्तये'''” इति उपनिषद्वाक्यम्। विद्या केवलम् उदरपोषणार्थं न संसारबन्धविमुक्तिरूपा मोक्षप्राप्ति एव। तादृशी विद्या आध्यात्मिकी विद्या एव, इति विद्यायाः परमार्थतत्त्वं ज्ञापयति एतद् ध्येयवाक्यम्। * न केवलं भारतदेशे, परन्तु विश्वे सुप्रसिद्ध -आध्यात्मिक तथा सेवासंस्था श्रीरामकृष्णमठः तत्मठस्य ध्येयवाक्यं “'''तन्नो हंसः प्रचोदयात्'''” परमात्मा बुद्धिं सत्यमार्गे प्रचोदयात् इत्यर्थः। श्री रामकृष्णपरमहंसगुरोः आशयान् विश्वव्याप्तान् कर्तुं स्वामी विवेकानन्देन स्थापित अयं मठः। * हरियानाराज्यस्य ध्येयवाक्यं “'''योगः कर्मसु कौशलम्'''” एतत् श्रीमद्भगवद्गीतायाः उद्धृतम्। * देहलीविश्वविद्यालयेन स्वीकृतं ध्येयवाक्यं “'''निष्ठा धृतिः सत्यम्'''”। ध्येयनिष्ठा, धैर्यं, सत्यं च एतत् त्रयम् अवश्यम् अनुष्ठेयम्। * आन्ध्रप्रदेशे विशाखपट्टणस्थ प्रसिद्ध -आन्ध्रविश्वकला परिषत् स्वध्येयवाक्यं “'''तेजस्विनावधीतमस्तु'''” इति उपनिषदः स्वीकृतम्। गुरुशिष्यौ तेजोवन्तौ भूत्वा मिलित्वैव अध्ययनं करणीयं परस्परं रक्षकौ भूत्वा सुखदुःखे सहैव अनुभवन्तौ द्वेषं विना अध्ययनम् अध्यापनञ्च करणीयमिति उपनिषदाम् आदेश अस्ति। * आन्ध्रप्रदेशस्थ उच्चमाध्यमिकशिक्षासंस्था इत्यस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। * श्रीसत्यसाइमानितविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्यं वद धर्मं चर'''” इति तैत्तरीय -उपनिषद्वाक्यम्। सत्यं भाषितव्यं, धर्मेण वर्तितव्यमिति च मानवस्य कर्तव्यं निर्दिष्टम् उपनिषदि। * आचार्यनागार्जुनविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् '''” इति उपनिषद्वाक्यम्। सत्ये सर्वधर्माः निहिताः। अतः सत्यपालनं सर्वैः अनुष्ठेयम् इति प्रेरणां प्राप्तुं तेन स्वीकृतम्। * केरळविश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा'''” इत्यस्ति। * केरळराज्यस्य महात्मागान्धी विश्वविद्यालयस्य ध्येयवाक्यं “'''विद्यया अमृतमश्नुते'''” इत्यस्ति। विद्यया मनुष्यः अमरत्वं प्राप्नोति । अतः सर्वः विद्यावान् भवेदिति उपनिषद्वाक्यं प्रेरयति। एवं बहुविध संस्कृतसूक्तयः अस्मान् निरन्तरं प्रेरयन्ति, एषा संस्कृतभाषायाः महिमा अस्ति। == अद्यत्वे संस्कृतभाषाया: स्थितिः == अद्यत्वे संस्कृतभाषा उन्नतस्थाने विद्यते। नैके जनाः संस्कृतभाषामधिगन्तुं प्रयतमानाः सन्ति। तत्प्रशंसायां न केवलम् जना: अग्रे भवन्ति अपि तु अनेके कार्यक्रमाः अपि प्रचलन्ति । परन्तु अपेक्षितपरिणामः नास्ति| ==संस्कृतं संवादभाषा == संस्कृतं संवादभाषा आसीत् अथवा न इति कश्चन प्रश्नः वारंवारम् उपस्थाप्यते। अस्य प्रश्नस्य पृष्ठभूमि: एवम् १८तमे शतके आङ्ग्लतत्त्वज्ञेषु केषाञ्चित् मतमेवम् आसीत् यत् संस्कृतं नाम कापि भाषा वस्तुत: नास्ति।एतत् ब्राह्मणानां कुटिलम् असत्यं प्रतिपादनं यत् संस्कृतं नाम प्राचीनतमा भाषा अस्ति इति। अन्य: एक आक्षेप: तदानीं कृतः यत् संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति। एताभ्याम् आक्षेपेभ्यः जातः अयं तृतीयः आक्षेपः यत् ‘एषा भाषा संवादभाषा आसीत् अथवा केवलं शास्त्रिपण्डितानां लिखिता भाषा आसीत्?’ दैनन्दिने व्यवहारे उपयुक्ता भाषा आसीत् अथवा केवलं वाङ्मयनिर्माणार्थं ब्राह्मणै: हेतुत: निर्मिता जटिला कठिना गूढा च भाषा आसीत्? एतस्य आक्षेपस्य विचार: संस्कृतज्ञैः जनैः विविधै: अङ्गै: कृत:।सः एवम्- अ) ===भाषाशास्त्रदृष्ट्या – === १ प्रथमं वचनम् अनन्तरं लेखनम् इति नैसर्गिक: एष: नियम:।यत: वचनं निसर्गसिद्धं, लेखनं तु मनुष्यनिर्मितम् अत: कृत्रिमम्।अत: संस्कृतलेखनात् पूर्वं संस्कृतवचनं निसर्गत: एव सिद्धम्। २ स्वराघाता: संवादभाषायाम् एव सम्भवन्ति, न तु लिखितभाषायाम्। स्वराघातानां सम्यक् ज्ञानं मौखिकरूपेण एव शक्यम्।लेखने स्वराघातानां चिह्नानि दर्शयितुं शक्यानि परं तेषां स्वराणाम् उच्चारा: कथं करणीया: इति तु साक्षात् उच्चारेण एव ज्ञायते।संस्कृते विद्यमानम् अतिप्राचीनं साहित्यं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् ऋग्वेदे अपि स्वराघाता: सन्ति। तर्हि संस्कृतं संवादभाषा न आसीत् इति वक्तुं कथं शक्यते ? वेदवाङ्मये स्वराघाता: आसन् अपि तु स्वरभेदेन अर्थभेद: अपि भवति स्म।एतत् तस्य उदाहरणद्वयम् – १ एकस्मिन् यज्ञे इन्द्रशत्रु: इति शब्दस्य उच्चारे पुरोहितेन हेतुत: परिवर्तनं कृतम्।तेन यजमान: अत्यन्तं विरुद्धं फलं प्राप्तवान् इति कथा प्रसिद्धा। २ असुरा: युद्धकाले हे अरय: हे अरय: इति देवान् सम्बोधयितुम् इच्छन्ति स्म।परं तेषाम् उच्चारा: अशुद्धा: आसन्।ते हेऽलय: हेऽलय: इति अवदन्।अशुद्धोच्चारेण तेषां पापां जातं, तेन तेषां युद्धे पराभव: अभवत्। भाषायां शब्दोच्चाराणां स्वराघातानां च महत्त्वम् एतावत् प्रतिपादितम् अस्ति। अत: संस्कृतं तदा उच्चारे आसीत् इति स्पष्टम्। भाषा स्वरबद्धा आसीत् एतदर्थम् इतोऽपि एकं प्रमाणं नाम पाणिनिना सङ्गीत-स्वरै: सह भाषास्वराणां सम्बन्ध: प्रतिपादित: अस्ति।भाषा संवादे आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्।अन्यथा या भाषा केवलं लेखने अस्ति, संवादे नास्ति तस्या: सङ्गीतस्वरै: सह सम्बन्ध: कथं भवेत् ? वेदस्य ६ अङ्गानि सन्ति।तेषु शिक्षा इति एकम् अङ्गम्।एतस्मिन् अङ्गे शब्दोच्चाराणां विस्तृत: गभीर: च विचार: अस्ति।शब्दोच्चाराणां सूक्ष्मातिसूक्ष्मा: भेदा: अत्र वर्णिता:। ३एष: मम अपराध: । एष: मम अपराध:? अस्मिन् वाक्यद्वये शब्दा: ते एव, तेषां क्रम: अपि स: एव।तथापि अर्थ: भिन्न:।एष: अर्थभेद: केवलम् उच्चारेण स्पष्ट: भवति।यस्यां भाषायाम् एकस्य एव वाक्यस्य केवलम् उच्चारभेदेन आशयभेद: भवति सा भाषा संवादभाषा अस्ति इति स्पष्टम्। पाश्चात्यभाषाशास्त्रज्ञानां मते संस्कृतभाषा युरोभारतीयभाषासमूह-अन्तर्गता।एतस्मिन् समूहे या: अन्या: भाषा: सन्ति तासां विषये एषा संवादभाषा आसीत् वा? इति आक्षेप: कदापि न भवति।अत: वयं पृच्छाम: संस्कृतस्य विषये एव एष: आक्षेप: किमर्थम्? अत: भाषाशास्त्रदृष्ट्या वयं निश्चयेन वक्तुं शक्नुम: यत् संस्कृतभाषा संवादभाषा आसीत् । आ) व्याकरणदृष्ट्या संस्कृतं वैय्याकरणै: कृत्रिमरीत्या निर्मिता भाषा अस्ति इति केचन पाश्चात्या: वदन्ति।यदि एवम् तर्हि संस्कृते नियमानाम् अपवादा: कथम्? वैकल्पिकं रूपं कथम्? या भाषा जनानां मुखे भवति तस्याम् एव अनियमितं रूपं भवन्ति, तस्याम् एव वैकल्पिकरूपाणि अपि सम्भवन्ति।अत: संस्कृतं नाम वैय्याकरणै: निर्मिता कृत्रिमा भाषा इति आरोप: निराधार:। भिन्नभिन्नशब्दानां भिन्न-भिन्नदेशेषु उच्चारणं कथं भवति इति एतस्मिन् विषये व्याकरणमहाभाष्ये नैकानि उदाहरणानि सन्ति यथा अनुनासिकस्य उच्चार: कथं करणीय: इति एतस्य उदाहरणम् एवम् - यथा सौराष्ट्रिका नारी तक्रँ इत्यभिभाषाम् एतस्माद् उदाहरणात् स्पष्टं यत् सौराष्ट्रदेशे महिला: संस्कृतेन वदन्ति स्म। निरुक्ते 2.2.8 तथा अष्टाध्याय्यां 4.1.157/4.1.160 इत्यत्र अपि स्थानविशेषेण उच्चारभेद: सूचित:। डा. विण्टरनिट्झमहोदय: स्वनिरीक्षणं लिखति यत् पाणिनि: कात्यायन: तथा पतञ्जलि: इति एतेषां ग्रन्थेषु उच्चारितशब्दस्य एव विमर्श: प्राधान्येन विद्यते, न तु लिखितशब्दस्य। यास्क: पाणिनि: च वैदिकभाषात: उक्तिभाषाया: पार्थक्यं दर्शयितुम् उक्तिभाषाया: उल्लेखं भाषाशब्देन कुरुत:।(प्रत्यये भायायां नित्यम्।- पाणिनि:।3.2.108)(निरुक्तम् 1.4.5.7/ 1.2.6.7/ ) यदि एषा उक्तिभाषा नास्ति तर्हि पाणिनिसूत्रं 8.4.48, तथा गणसूत्राणि 18,20,29 इति एतत् सर्वम् अनर्थकं स्यात्। पतञ्जलिना वैयाकरण-रथचालकयो: संवाद: वर्णित:(महाभाष्यम् 2.4.56)। संस्कृतशब्दा: सामान्यजनानां जीवनै: सह सम्बद्धा: एव इति तत्र दर्शितम्। अत: व्याकरणदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्ध्यति। इ) === वाङ्मयदृष्ट्या === जगत: आद्यं वाङ्मयं नाम ऋग्वेद:।एतस्मिन् वेदे अपि संवादसूक्तानि सन्ति, यथा पुरुरवा-ऊर्वशीसूक्तम्, यमयमीसंवाद:, पणिसरमासंवाद:।अत: तदा अपि एषा भाषा संवादे आसीत् इति स्पष्टम्। वेदानाम् अनन्तरं सन्ति ब्राह्मणग्रन्था:।तेषु अपि संवादरूपेण एव विषयस्य प्रतिपादनं दृश्यते। ब्राह्मणग्रन्थानाम् अनन्तरं सन्ति उपनिषद्ग्रन्था:।उपनिषद्ग्रन्थेषु अपि गुरुशिष्ययो: प्रश्नोत्तराणि सन्ति।एवं संवादमाध्यमं तत्रापि अस्ति एव। चतुर्णां वेदानां संहिता:, ब्राह्मणग्रन्था: उपनिषद: इति सर्वं वैदिकं वाङ्मयम्।संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इति एतदर्थम् उपरि उक्तानि सबलानि प्रमाणानि तत्र सन्ति। रामायणं तथा च महाभारतम् इति द्वौ इतिहासग्रन्थौ ।एतौ द्वौ अपि ग्रन्थौ कीर्तनरूपौ।विशेषत: महाभारतं व्यासमहर्षिणा वैशाम्पायानाय कथितं, वैशम्पायनेन सूताय कथितं सूतेन च जनमेजय-नृपाय कीर्तितम्।एषा सर्वा संवादपरम्परा खलु।यदा रामायणस्य अथवा महाभारतस्य व्याख्यानं प्रचलति स्म तदा श्रोतृवृन्दे पण्डिता: अपि आसन् तथा च सामान्या: जना: अपि आसन्।तेषां सर्वेषा संस्कृतश्रवणस्य निरन्तरम् अभ्यास: आसीत् अत: एव एतत् शक्यम् अभवत्। अस्माकं पवित्रा भगवद्गीता तु संस्कृतसंवादस्य उत्कृष्टम् उदाहरणम् । गीताया: उपसंहारे – राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम् इमम् अद्भुतम्। केशवार्जुनयो: पुण्यं हृष्यामि च पुन: पुन:॥गीता १८.७६ इति सञ्जयस्य वचनम् अस्ति।<br> संस्कृतनाटकानि नाम एकम् प्रबलं प्रमाणम्।संस्कृतनाटकेषु प्राय: सर्वाणि पात्राणि संस्कृतेन वदन्ति।यानि पात्राणि अपभ्रष्टसंस्कृतेन वदन्ति तानि अपि अन्यस्य पात्रस्य संस्कृतं अनायासं जानन्ति।एते नाट्यप्रयोगा: उत्सवेषु समारोहेषु च भवन्ति स्म।तदा समाजस्य सर्वेभ्य: स्तरेभ्य: आगता: प्रेक्षका: तस्य आनन्दम् अनुभवन्ति स्म। अत: तदा संस्कृतं समाजस्य सर्वेषु आर्थिक-शैक्षिक-स्तरेषु संवादभाषा आसीत् इति निश्चितम्।<br> राजकुमाराणां शिक्षा संस्कृतभाषया आसीद् इति पञ्चतन्त्राद् ज्ञायते। मन्दबुद्धीनाम् अपि राजपुत्राणां शिक्षा यदि संस्कृतेन भवति स्म तर्हि सामान्यानां राजपुत्राणां शिक्षा संस्कृतेन एव आसीद् इति कैमुतिकन्यायेन सिद्धम्।<br> ===ई ऐतिहासिकदृष्ट्या – ===<br> युवान श्वाङ्ग: लिखति यद् वादनिर्णयाय चर्चा संस्कृतेन भवति।<br> कामसूत्रे लिखितं रसिक: संस्कृतं प्राकृतम् अपि वदतु।(का. सू. 4.20) गणिका संस्कृतप्राकृते उभे अपि जानाति स्म। उभयभाषिणां रञ्जनाय एतद् आसीद् इति स्पष्टम्।आयुर्वेद:, ज्योतिषम्, तत्त्वज्ञानं, शिल्पशास्त्रं, गणितं, सङ्गीतम् इत्यादीनि शास्त्राणि गुरुशिष्यसंवादरूपेण एव लिखितानि सन्ति। समाजे या भाषा प्रचलति,तया एव भाषया शास्त्रग्रन्थानां लेखनं पाठनं च भवति।अत: ऐतिहासिकदृष्ट्या अपि संस्कृतं संवादभाषा आसीद् इति सिद्धम्। <br> एतै: सर्वै: प्रमाणै: सिद्धं यत् संस्कृतं संवादभाषा आसीत् इदानीमपि सा संवादे अस्ति इति तु प्रत्यक्षं वयं पश्याम:।प्रस्तुतसन्दर्भे म्याक्सम्युलरमहोदयस्य वचनम् एकम् स्मरणीयम्- ===निर्णय: === अतः अस्य वादस्य निर्णय: एवमेव यत्- <br> 1 संस्कृतम् उक्तिभाषा आसीत्। <br> 2 शिक्षिता: जना: तया भाषया वदन्ति स्म। <br> 3 अशिक्षिता: जना: यद्यपि तया सम्भाषणे असमर्था: अथवा अकुशला: तथापि श्रवणे अर्थावबोधे ते अवश्यं क्षमा: आसन्।<br> == संस्कृताभ्युद्धारणम् == संस्‍कृतभाषाया: साहित्‍यमतीव सरसं वर्तते । तथा अस्‍या: व्‍याकरणं नितान्तं व्‍यवस्‍थितम् अस्‍ति। संस्‍कृतसाहित्‍यं वैदिककालादारभ्‍य अद्यावधिपर्यन्तं सुललितं विराजते । वर्ण्‍यविषयाणां बाहुल्‍यात्‌ अस्‍या: भाषाया: शब्‍दकोष: अतिविशाल:। संस्कृतभाषया भाषमाणा: ग्रामा: बहवः सन्ति । कर्णाटके मत्तूरू, मध्यप्रदेशे झिरि इत्यादय: उदाहरणानि। * [[अभिनन्दन-वाक्यानि]] * == इमानि अपि पश्यन्तु == *[https://www.sanskritexam.com/2020/07/Learn-sanskrit.html संस्कृतभाषायाः वैज्ञानिकत्वम्] * [https://www.sanskritexam.com/ संस्कृतभाषायाः शिक्षणजालपुटम् (संस्कृत सीखें)] * [[संस्‍कृत भारती]] * [[सारस्वत-निकेतनम्]] * [[संस्कृतसम्बद्धलेखाः]] == बाह्यानुबन्धाः == *[https://web.archive.org/web/20090727183202/http://www.geocities.com/giirvaani/ गीर्वाणी - उदात्तसंस्कृतसाहित्यम् - परिभाषासहितम्] * [http://members.tripod.com/~sarasvati/alphabet.html Sanskrit Alphabet in Devanagari Script and Pronunciation Key] * [http://www.americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html The Sanskrit Alphabet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525224136/http://americansanskrit.com/athome/online01/alphabet.html |date=2006-05-25 }} * [http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html Monier-Williams Dictionary - Searchable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050613082539/http://www.uni-koeln.de/phil-fak/indologie/tamil/mwd_search.html |date=2005-06-13 }} * [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0000/ Monier-Williams Dictionary - Printable] * [http://samskritabharati.org/ संस्कृत-भारती] * [http://jahnavisanskritejournal.in/ संस्कृत एवं संस्कृति के प्रचार-प्रसार हेतु समर्पित एक ऐसा स्थल है जिसके अन्तर्गत संस्कृत (ब्लाग), जाह्नवी (Sanskrit Online Journal) आदि की अन्विति की गयी है।]{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://sanskritam.ning.com/ संस्कृत के प्रमुख श्रोत, गीत आदि] * संस्कृत ई-जर्नल * [http://sanskrit.gde.to/all_sa/ संस्कृत के अनेकानेक ग्रन्थ, देवनागरी में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031209030726/http://sanskrit.gde.to/all_sa/ |date=2003-12-09 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit सहस्रों संस्कृत ग्रन्थ, अनेक स्रोतों से, अनेक इनकोडिंग में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Sanskrit |date=2010-11-07 }} * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#ind TITUS Indica] - Indic Texts == आधाराः == <references/> ‎ [[वर्गः:भारतीयभाषाः|संस्कृतम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:संस्कृतभाषा]] k9g595hzsjh6sjt4rrbtizqn43mt1nl 0 896 499250 496973 2026-05-20T04:54:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499250 wikitext text/x-wiki {{हिन्दूधर्मः}} '''वेदः''' स्वरूपभेदात् त्रिविधः — [[ऋग्वेदः]], [[यजुर्वेदः]] [[सामवेद]]<nowiki/>श्चेति । यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था अस्ति तेषां छन्दोबद्धानां मन्त्राणां नाम ‘ऋक्’ इति वेद्यम् । ऋचां समूह एव ‘ऋग्वेद’ इति पदेन व्यवह्रियते । यजुरित्येतत्पदं यज् धातोरुसि प्रत्यये कृते निष्पद्यते । यस्मिन् वेदे यज्ञयागादिक्रियाकलापानुरोधेन मन्त्राणां सन्निवेशोऽस्ति स ‘यजुर्वेद' इति निगद्यते । यत्र गीतिरूपा मन्त्रा विद्यन्ते स उपासनाकाण्डपरो वेदः ‘सामवेद' इति गीयते । मन्त्राणां त्रिविधत्वाद् वेदास् ‘त्रयी' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति । मन्त्राणां समूहः ‘[[संहिता|संहिते]]'त्येतेन व्यपदेशेन व्यपदिश्यते । यज्ञानुष्ठानं दृष्टौ निधाय विभिन्नर्त्विजां कृते संहितानां सङ्कलनं वेदव्यासश्वकार । मन्त्रसंहितानां सङ्कलनं चतुर्विधतया कृतं तस्मात् संहिताः सन्ति चतस्रः - [[ऋक् संहिता|ऋक्संहिता]][[यजुःसंहिता]][[सामसंहिता]][[अथर्वसंहिता|थर्वसंहिता]]<nowiki/>श्चेति । अत एव वेदाश्चत्वारः स्मृताः । एकैवासीद् यजुर्वेदश्चतुर्धा व्यभजत् पुनः ||- गरुडपुराण | संरचनागत स्वरुपेण वेदाः त्रयीति शब्देन कथ्यते | वेदत्रयी-ऋक्सामयजुरेव च | येतन्मण्डलं तपति ......स ऋचां लोकः| .......तानि सामानि स साम्नां लोकः | ........स यजुषां लोकः | इति शतपथे मण्डलब्राह्मणे | चत्वारः वेदाः भवन्ति । [[ऋग्वेदः]], [[यजुर्वेदः]], [[सामवेदः]], [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदश्चेति]] । एकैकस्यापि [[संहिता]], [[ब्राह्मणम्]], [[आरण्यकम्]], [[उपनिषत्]] इत्येवं विभागाः सन्ति । वेदाः उत्कृष्टाः साहित्यकृतयः भवन्ति । तानि च सूक्तानि प्रतिभावतां [[ऋषिः|ऋषीणां]] योगदानानि भवन्ति । एकैकस्यापि सूक्तस्य [[ऋषिः]], [[छन्दः]], [[देवता]] इति त्रितयमस्ति । संस्कृतसाहित्ये वेदानां स्थानं सर्वोपरि वर्त्तते । भारते धर्मव्यवस्था वेदायत्तैव । वेदो धर्मनिरूपणे स्वतन्त्रभावनप्रमाणम्, स्मृत्यादयस्तु तन्मूलकतया । श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी । न केवलं धर्ममूलतयैव वेदाः समादृताः, अपि तु विश्वस्मिन् सर्वप्राचीनग्रन्थतयाऽपि । प्राचीनानि धर्मसमाज –व्यवहारप्रभृतीनि वस्तुजातानि बोधयितुं श्रुतय एव क्षमन्ते । मन्त्रश्च ब्राह्मणश्चैव द्वावेतौ वेदसंज्ञकौ | कण्ठं भित्वाविनिर्यातौब्रह्मण उत्तमांगतः|| इति| प्रधानतया वेदो द्विविधः मन्त्ररूपो ब्राह्मणरूपश्च । मन्त्रसमुदाय एव संहिताशब्देन व्यवहृतः । ब्राह्मणरूपो वेदभागस्तु संहिताभागस्य व्याख्यारूप एव । स चायं ब्राह्मणभागो यागस्वरूप बोधकतया वैदिकविधिप्रयोगविवरणया च प्रथितः । ब्राह्मणग्रन्थोऽपि त्रिधा विभक्तो भवति- ब्राह्मणम्, आरण्यकम् उपनिषदश्च । यज्ञस्वरूपप्रतिपादको ब्राह्मणभागः । अरण्ये पठिताः यज्ञस्याध्यात्मिकं रूपं विवेचयन्तो वेदभाग आरण्यकानि । उपनिषदो ब्रह्मबोधिकाः मोक्षसाधनानि, अयमेव भागो वेदस्यान्तरूपतया वेदान्त इत्युच्यते । संहिताभागः ब्रह्मचारिणामुपयोगी, ब्राह्मणभागो गृहस्थानामुपयोगी, आरण्यकभागो वानप्रस्थमाश्रितानाम्, उपनिषद्भागश्च संन्यस्तानामुपयोगीत्यपि कथयितुं शक्यते । अनादिनिधनाः वेदाः ब्रह्मणः चतुर्भ्य मुखेभ्यः निःस्सृता इति प्राक्तनैः निरूपितम् । अकारात् भूः ऋक्, उकारात् भुवः यजुः,मकाराच्च स्वः सामः ,इति च | त्रयीं तिस्रो वृत्तिः त्रिभुवनमथो त्रीनपि सुरानकाराद्यैः वर्णै .....इति पुष्पन्ताचार्यै ओंकारवर्णनप्रसंगे | ==वेदानां रचना कालः== {{Quote box |quote = * ऋग्वेदस्य रचना ११५० ई० पू० समीपे - डॉ. मैक्समूलर<br> * 25 सहस्रवर्षेभ्यः पूर्वम् - डा अविनाशचन्द्रदास <br> * वेदानां २५०० ईo पूर्व-पूर्वकालिकता- वेदोक्तज्यौतिषतत्त्वानुसारेण<br> * ऋग्वेदः ३५०० ई० पू० काले प्रणीतः- शङ्करबालकृष्णदीक्षितः<br> * प्रायः २००० वर्षपूर्वं - बालगङ्गाधरतिलकः<br> * वेदानां कालः २००० ई० पू० - शिलालेखानुसारम्<br> * <br> * |author = }} वेदानां वेदाविर्भावकालमधिकृत्य वैदिकविद्वत्सु गम्भीरो मतभेदो दृश्यते। भारतीयसभ्यतायाः प्राचीनतमं रूपं विज्ञातुं वैदिकग्रन्थानामुपयोगिता नितान्तं माननीयाऽस्ति, सिद्धान्तस्यास्य स्वीकरणे केषाचिदपि विदुषां केनाऽपि प्रकारेणापत्तिर्नास्ति । किश्चास्याः वैदिकसभ्यतायाः ज्योतिः कदाऽस्यार्यावर्त्तस्य पवित्रभूमिमालोकितामकरोत् ? कस्मिन् काले पावनचरितानाम् ऋषीणां चित्ते आध्यात्मिकज्ञानस्य दिव्यसन्देशं दातुमियं कामना जागृताऽभवत् ? कदा तैरलोकसामान्यगूढार्थविजृम्भितमन्त्राः अरच्यन्त ? एतेषां प्रश्नानां समुचितोत्तरमधुना न कोऽपि दातुं समर्थः, न चाऽपि भविष्यतिकाले कोऽपि दातुं समर्थो भविष्यति। भारतीयदृष्टयां ये विद्वांसः श्रद्धां निदधति, तेषां समक्षे तु वेदकालनिर्णयस्य प्रश्न एव नोत्तिष्ठति । तेषां दृष्टया तु वेदाः सन्ति अनादयः । सन्ति ते नित्याः कालापरिच्छिन्नाः । परं पाश्चात्यानां वेदज्ञानां पण्डितानां किञ्च तदनुयायिनां केषाञ्चन भारतीयानां सम्मत्यां तदाविर्भावकालसम्बन्धी प्रश्नो विद्यत एव समाधेयः । प्राचीनभारतीयाः विद्वासो वेदान् अपौरुषेयान् मन्यन्ते, तेषां मते तु वेदरचनाकालविचारो निरर्थको दुरर्थकश्च । पाश्चात्याः विद्वासो यथाबुद्धिवैभवं वेदरचनाकालं निर्धारयन्ति । पाश्चात्यविचारसरणिविदो भारतीयाः अनुसन्धित्सवोऽपि तेनैव मार्गेण वेदकालं निर्णेतुं यतन्ते । === डॉ० मैक्समूलरस्य मतम् === डॉ० मैक्समूलरमहोदयः १८५९ ख्रीष्टाब्दे स्वकीये प्राचीनसंस्कृतसाहित्याभिधाने ग्रन्थे वेदानां कालं निर्णेतुं प्रयासं विहितवान् । तस्य सम्मतौ वेदेषु प्राचीनतमस्य ऋग्वेदस्य रचना १२०० वि० पू० काले सम्पन्नाऽभवत् । अनेन तस्य मतेन ऋग्वेदस्य रचना ११५० ई० पू० समीपे जाता इति। मानवकल्याणार्थम् अस्मिन्देशे अभिनवबौद्धधर्मस्योदयः समस्तवैदिकवाङमयस्यास्तित्वमङ्गीकरोति । किञ्चास्य बौद्धधर्मस्योदयात् प्रागेव च ब्राह्मणग्रन्था अपि व्यरच्यन्त । बुद्धेन ब्राह्मणग्रन्थेषु विवेचितानामेव यागविधीनां कष्ट्वी अलोचना क्रियते स्म, अपि च उपनिषत्समर्थितं कतिपयतत्त्वजातम् आत्मसात् क्रियते स्म । अतो बुद्धात् पूर्वतना (५०० ई० पू०) एव ब्राह्मणोपनिषद्भागाः सम्भवन्ति । वैदिकसाहित्ये चत्वारि युगानि सन्ति - छन्दोयुगम्, मन्त्रयुगम्, ब्राह्मणयुगम्, सूत्रयुगञ्चेति । प्रत्येकं युगस्य विकासे तेन वर्षशतद्वयात्मकः कालः कल्पितः, तदनुसारेण बुद्धात् ६०० वर्षतः पूर्वं छन्दोयुगस्यास्तित्वं समायाति । अतः ऋग्वेदस्य रचना ११५० ई० पू० समयात् पश्चात्कालिकी न सम्भवतीति। सम्प्रति जातस्य ऋग्वेदस्य ३२०० वर्षाणि जातानि इति कथयितुं शक्यमिति तदाशयः । डा० मैक्समूलरमहोदयः ऋग्वेदस्योदयविषये कांश्चन बिन्दून् आधृत्यैवोक्तां सम्भावनाञ्चकार । न स स्वाङ्गीकृते वेदाविर्भावविषये वस्तुतो निश्चयं गत आसीत् । यतो हि स एकस्मिन् समये भाषमाणः स्वयमेव अभिदधौ यत्, नात्र भूतले काऽपि शक्तिरीदृशी या वैदिकमन्त्ररचनायाः कालं वक्तुं शक्नुयात् निश्चप्रचतया । स इमं विचारं १८८९ शततमे ईशवीयेऽब्दे भौतिकधर्माख्यायां जिफोर्ड-व्याख्यानमालायां प्रकटीचकार । किञ्च तदनुसारिणः पाश्चात्यास्तदीयैरेव तर्कैः कालममुं निश्चयरूपेण कथयितुं प्रवृत्ताः । ===वेदस्थितज्यौतिषतत्त्वाधारं मतम्=== भारते षड् ऋतवो भवन्ति । अमी ऋतवः सायन- निरयण सूर्यसंक्रमण निमित्तकाः । सायनचान्द्रमासद्वयात्मिका च |यथा- विष्णुपराणे २|८|८१ तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रश्शुचिश्चायनमुत्तरं स्यात् | नभोनभस्यौ च इषोर्जसंज्ञौ सहस्सहस्याविति दक्षिणं च| उक्तं सुश्रुतसंहितायां- तपस् तपस्यौ शिशिरः,मधुमाधवौ वसन्तः,शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः ,नभोनभस्यौ वर्षा ,इषोर्जौ शरत्,सहस्सहस्यौ हेमन्तः इति |शिशिराद्युत्तरायणम् ,वर्षादिदक्षिणायनम्,द्व्ययने युगपत्संवत्सरो भवति| ते तु पञ्च युगमिति संज्ञां लभन्ते तदेतन्निमेषादियुगपर्यन्तः कालश्चक्रवत् परिभ्रमति |उक्तं वेदांगज्योतिषे माघशुक्लप्रपन्नस्य पौषकृष्णसमापिनः| युगस्यपञ्चवर्षस्य कालज्ञानं प्रचक्षते || सायनसौर उत्तरायणारम्भदिन सन्निकटशुक्ल प्रतिपद्यां अमान्तचान्द्र माघमास आरम्भ भवति|स एव वेदोक्त तपोमासः | ततः पञ्चवर्षात्मकयुगस्य नववर्षारम्भ भवतिव| वर्षान्तं च पौषकृष्णअमावास्यां भवतीति शेषः | इति लगधप्रोक्त वेदांगज्योतिष विषयः | लोके इदमपि प्रसिद्धं यत् प्राचीनकालादधुनापर्यन्तममी ऋतवः पश्चात्सर्पन्ति, अर्थात् पूर्व यत्र नक्षत्रे यस्यर्त्तोरुदयो जायते स्म सम्प्रति स एवर्त्तुस्ततः पूर्ववर्तिनि नक्षत्रान्तरे उदितो भवति । पुराकाले वसन्तो वर्षादिरभवत्, अत एव तस्य प्रशस्ततया भगवद्विभूतिभाव उक्तो गीतायां- ‘ऋतूनां कुसुमाकरः’ इति । सम्प्रति वसन्तसम्पातः मीनसङ्क्रान्तिकालादारभते, मीनसङ्क्रान्तिश्च पूर्वभाद्रपदनक्षत्रस्य चतुर्थचरणे भवति । सेयं स्थितिर्नक्षत्राणां क्रमशः पश्चात्सर्पणेनोत्पन्ना । पूर्वं कदाचिद् वसन्तसम्पातः उत्तरभाद्रपदरेवती-अश्विनी- भरणी –कृत्तिका- मृगशिरः प्रभृतिषु नक्षत्रेष्वासीत्, ततः पश्चात्सर्पन्नयं वसन्तसम्पातः साम्प्रतिकीं स्थितिमनुप्रपन्नः । === डॉ० अविनाशचन्द्रदासस्य मतम् === अयं हि महानुभावः वेदे निर्दिष्टानि अनेकानि भूगर्भशास्त्रीयतत्त्वानि विशेषतः आर्यावर्त्ततश्चतुर्दिक्षु चतुःसमुद्रीयां स्थितिमाधारीकृत्य गणनाद्वारा वेदस्य समयं २७ सहस्रसंवत्सरपूर्वं मन्यते। स्वकीये 'ऋग्वेदिक इण्डिया' (Rigvedic India) नामके पुस्तके अयम् अलिखत् यत्, भौगोलिकीः किञ्च भूगर्भसम्बन्धिन्यो घटनाः अवलम्ब्य ऋग्वेदीयाः रचनायाः अथ च तत्कालवर्त्तिन्याः सभ्यतायाः प्रादुर्भूतायाः प्रायेण सप्तविंश तिसहस्राब्दा अतिक्रान्ताः इति।<ref>{{Cite book |last=Das |first=Abinas Chandra |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70129 |title=Rigvedic India |date=1927}}</ref> ज्योतिविदः सूर्यस्य सङ्क्रमणवृत्तं २७ नक्षत्रेषु विभजन्ति, पूर्णसङ्क्रमणवृत्तम् ३६० अंशानामस्ति । तत् प्रत्येकं नक्षत्रम् ३६०<math>\div</math>२७ = १३३<math>\frac{\text{१}}{\text{२}}</math> अंशानां चापं निर्माति । सङ्क्रमणबिन्दुश्च ७२ वर्षेषु एकमंशं विहायापरमंशं प्रसर्पति । एवम् एकस्मान्नक्षत्रात् सङ्क्रमणबिन्दुः परं नक्षत्रं याति, तत्र ७२ x १३३<math>\frac{\text{१}}{\text{२}}</math> = ९७२ वर्षात्मकः कालो भवति। सम्प्रति वसन्तसम्पातः पूर्वभाद्रपदनक्षत्रस्य चतुर्थचरणे भवति, यदा चायं कृत्तिकानक्षत्रे भवति स्म, ततो वर्त्तमानस्थितेः प्राप्तये ४ नक्षत्राणि लङ्घितानि, यदि एकत्र नक्षत्रे लङ्घनीय ९७२ वर्षात्मककालापेक्षा तदा ४<math>\frac{\text{१}}{\text{२}}</math> नक्षत्रातिक्रमे ९७२×४<math>\frac{\text{१}}{\text{२}}</math>=४३७४ वर्षात्मिकः कालोऽवश्यमपेक्षितः स्यात् । तदेवं वेदोक्तज्यौतिषतत्त्वानुसारेण वेदानां २५०० ईo पूर्व-पूर्वकालिकता प्रतीता भवति । === शङ्करबालकृष्णदीक्षितस्य मतम् === महाराष्ट्रस्य पण्डितः ज्योतिर्विच्छ्रीशङ्करबालकृष्णदीक्षितमहोदयः शतपथब्राह्मणात् महत्त्वपूर्णवर्णनमेकमन्वेषितवान् । तेन तस्य ग्रन्थस्य रचनाकालविषये प्रयासप्रकाशो प्राप्यते। वैदिकीय संहितासु नक्षत्रनिर्देशकानि बहूनि वर्णनानि प्राप्यन्ते । [[शतपथब्राह्मण]]<nowiki/>स्य अस्मिन् सन्दर्भे कथनमिदं द्रष्टव्यम्- 'एकं द्वे त्रीणि चत्वारि वा अन्यानि नक्षत्राणि, अथैता एव भूयिष्ठा यत् कृत्तिकास्तद् भूमानमेव एतदुपैति, तस्मात्कृत्तिकास्वादधीत ॥ एताहवै प्राच्या दिशो न च्यवन्ते सर्वाणि ह वां अन्यानि नक्षत्राणि प्राच्यादिशश्च्यवन्ते।" <ref>( शतपथ० २ ।। १ । २ )</ref> एतेनेदमुक्तं भवति यत्, शतपथब्राह्मणरचनाकाले कृतिकानियमेन प्राच्यामासन्, सम्प्रत्येताः कृत्तिकाः पूर्वदिग्बिन्दुतः ईषदुत्तरस्यां दिशि उदयं यान्ति । दीक्षितमहोदयस्य गणनया तादृशी ग्रहस्थितिः ३००० ई० पू० काले सम्भवति । अतः स एव शतपथस्य निर्माणकालः । तैत्तिरीयसंहिता शतपथात् प्राचीना, ऋग्वेदश्च तैत्तिरीयसंहिताया अपि प्राचीनः, ऋग्वेदः ३५०० ई० पू० काले प्रणीत इति सम्भवति । एवञ्च सम्प्रति ऋग्वेदः ५५०० वर्षप्राचीन इति निश्चीयते। शङ्करबालकृष्णदीक्षितस्य भारतीय ज्योतिःशास्त्र-पुस्तके यत् पूना-तः सं० १८९६ ई० मध्ये प्रकाशितं तस्मिन् विवरणमिदं प्राप्यते।<ref>https://archive.org/stream/BharatiyaJyotishSastra1/Bharatiya%20Jyotish%20Sastra-1#page/n169/mode/2up पृ० १३६-१४०</ref> === बालगङ्गाधरतिलकस्य मतम् === तिलकस्य मते वेदकाल इतोऽपि किञ्चित् प्राचीनः सिद्धयति । तेन हि मृगशिरोनक्षत्रे वसन्तसम्पातस्य साधकानि बहूनि वेदवाक्यानि सङ्गृहीतानि । [[तैत्तिरीय संहिता|तैत्तिरीयसंहिता]]<nowiki/>यामुच्यते फाल्गुनी पूर्णिमावर्षादिः । तिलकमतं इदमनुकूलं यतो, यदि पूर्णचन्द्रः फल्गुन्यां, तदा सूर्येण मृगशिरसि भवितव्यमेव, तदेव च वसन्तसम्पातोे भावी। मृगशिरसि वसन्तसम्पातस्य कालः पूर्वोक्तकृत्तिकाकालात् प्रायः २००० वर्षपूर्वं सम्भवति, यतो मृगशिरसः कृत्तिकापर्यन्तं पश्चात् सर्पणे सहस्रद्वयाब्दी अपेक्ष्यते। एकस्मान्नक्षत्रात् नक्षत्रान्तरोपसर्पणे ९७० वर्षाणि भवन्तीति उक्तमस्ति। अतो येषु मन्त्रेषु मृगशिरसि वसन्तसम्पातस्य उल्लेखो विद्यते, ते मन्त्राः ४५०० ई० पू० समयतोऽर्वाचीना न सम्भवन्ति । तिलकेन मृगशिरसोऽपि पूर्वं पुनर्वसौ वसन्तसम्पातस्य बोधकानि वेदवचनानि प्राप्तानि ततस्ततोऽपि पूवतनः कालो वेदमन्त्राणां साधयितुं शक्यते । सर्वमिदं विचार्य तिलकमहोदयेन वैदिककालश्चतुर्धा विभक्तः । डॉ० याकोबी-नामा जर्मनीयो विद्वांश्चाविर्भूतस्य वेदस्य चतुविंशतिशतवर्षाणि यातानि इति मन्येते । तेन हि गृह्यसूत्रेषूल्लिखितस्य ध्रुवदर्शनस्याधारे स्वतन्त्ररूपेण वेदानां कालो निर्धारितः।<ref>History of Indian Literature. First part. Page 296-297 by writer</ref> लोकमान्यतिलकमतानुसारेण - ( १ ) अदितिकालः - ६००० ई० पूर्वतः ४००० पूर्वपर्यन्तम् । अत्र काले उपास्यदेवनाम् अगुणं मुख्यचरितादिबोधकाः गद्यपद्यमयाः मन्त्राः रचिताः ये यज्ञेषु प्रयुज्यन्ते स्म । (२) मृगशिरःकालः - ४००० ई० पूर्वतः २५०० इ० पू० पर्यन्तम् । अत्रैव महत्त्वशालिनि काले भूयांसो ऋग्वेदमन्त्रा व्यरच्यन्त । ( ३ ) कृत्तिकाकालः - २५०० ई० पूर्वतः १४०० ई० पू० पर्यन्तम् । अस्मिन् काले शतपथब्राह्मण-तैत्तिरीयसंहितयोः प्रणयनमजायत । ( ४ ) अन्तिमः कालः - १४०० ई० पूर्वतः ५०० ई० पूर्वपर्यन्तम् । अत्र काले श्रौतसूत्रगृह्यसूत्रदर्शनसूत्रादीनामार्षग्रन्थानां रचना जाता । तानेव विरोद्धुं प्रतिक्रियारूपेण बौद्धधर्म उदितो बभूव । === शिलालेखानुसारम् === साम्प्रतिकानि शोधकार्यफलान्यपि तिलकमहोदयस्य मतं पुष्टं कुर्वन्ति । समाधिकैकोनविंशतिशततमेशवीये ( १९०७ ई० ) अब्दे डॉ० हूगोविन्कलर ‘बोधाज कोड्' नामके स्थाने वर्तमानकाले टर्की-नाम्ना प्रसिद्धस्य देशस्य अन्तर्गते खननकार्ये प्राचीनः कश्चन शिलालेखः प्राप्तः। तेन शिलालेखेन ज्ञायते यत् पश्चिम-एशिया-अवयवभूते तत्र टर्की-देशे द्वयोः कयोश्चित् प्राचीनजात्योर्निवासः आसीत् । तत्र एकस्याः जातेर्नाम 'हित्तिति' इति अपरस्याश्च 'मितानि' इत्यासीत् । अनयोर्द्धयोरपि जात्यो राजानौ पारस्परिककलहस्य निवारणाय सन्धिं चक्रतुः। तत्र सन्धौ द्वावपि पक्षौ सन्धिसंरक्षकतया देवनामानि निर्दिष्टवन्तौ तत्र ‘मितानि' जातेर्देवेषु मित्रः, वरुणः, इन्द्रः, नासत्यौ च विशिष्टाः अमी देवा आर्याणामेव । अतः प्रतीयते यत् आर्या एव केचन तत्राप्यवसन्। अस्य शिलालेखस्य समयः १४०० ई० पू० विद्यते । आर्याः प्राग् आर्यावर्त्ते स्वधर्मवेदांश्च स्थिरयित्वैव क्वचन गता भवेयुः, अतः १४०० ई० पूर्वतः प्रागेव वैदिकसभ्यतायाः उदयो मन्तव्यः, तदानीन्तनश्चैव वेदः सम्भवति । इत्थं वेदानां कालः २००० ई० पू० सिद्धयति । अयं कालनिश्चयो तिलकस्य मतं सन्निकृष्टं करोति। वस्तुतस्तु सर्वमपीदं सम्प्रत्यवधिः न निर्णीतः, केवलमाशास्यते यत्, यदा कदाचिदपि जाते निश्चये वेदाः पूर्वोदीरितकालतोऽपि पूर्वकालिका एव सेत्स्यन्तीति। === भूगर्भायवैदिकतथ्यम् === भूगर्भसम्बन्धिनी घटना अवलम्ब्य ऋग्वेदीया रचनाया अथ च तत्कालवर्त्तिन्याः सभ्यतायाः प्रादुर्भूतायाः समयस्य निरूपणं कत्तुं शक्यते । तात्कालिकयुगे सिन्धुनद्यास्तटे आर्याणां यज्ञविधानं विशेषरूपेणाभवत् । अस्याः नद्याः विषये ऋग्वेदस्य कथनमस्ति यत्, नदीषु पवित्रतमा नदी सरस्वती उन्नतगिरिशृङ्गान्निःसृत्य समुद्रे पतति 'एका चैतत्सरस्वती नदीनां शुचिर्यती गिरिभ्य आ समुद्रात्।' <ref>( ऋग्वे० ७ । ९५॥|२ )</ref><ref>{{Cite web |title=ऋग्वेदः सूक्तं ७.९५ - विकिस्रोतः |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%82_%E0%A5%AD.%E0%A5%AF%E0%A5%AB |access-date=2025-12-12 |website=sa.wikisource.org |language=sa}}</ref> अपरस्मिन् मन्त्रे ( ३ ।। ३३ । २ ) सरस्वती-शुतुद्रिनद्योः गर्जयन्तीं सागरे पतनस्योल्लेखो लभते। ऋग्वेदस्यानुशीलनेन प्रतीतो भवति यत्, सम्प्रति यत्राधुनिकमेवाडप्रान्तस्य मरुभूमिरस्ति, तत्र प्राचीनकाले एकः समुद्रः आसीत् । तस्मिन्नेव समुद्रे हिमालयात् निःसृत्य सरस्वती एवं शुतुद्रिः नद्यौ न्यपतताम् । ताण्ड्यब्राह्मणेन ( २५ । १० । ६ ) स्पष्टो भवति यत्, सरस्वती 'विनाशने' विलुप्तो भूत्वा पुनः ‘प्लक्षप्रस्रवणे’ आविर्भूताऽभवत् । ऋग्वेदस्यानुशीलनेन ज्ञातो भवति यदार्याणां निवासभूमिः सप्तसिन्धुनाम्ना ख्याताऽऽसीत्। तेषां वासभूमिमभितः समुद्राः सन्ति । ऋग्वेदस्यैकस्मिन् मन्त्रे (१० ।। १३६ । ५) सप्तसिन्धोः पूर्वस्यां पश्चिमायां च दिशि समुद्रद्वयस्योल्लेखो लभते । येषु प्रतीच्यसागरः अद्यापि वर्त्तते किञ्च पूर्वीयसागरस्य अस्तित्वबोधो न भवति । ऋग्वेदस्य द्वयोः मन्त्रयोश्चतुःसमुद्राणां निःसन्दिग्धरूपेण निर्देशो लभते। प्रथममन्त्रे— 'रायः समुद्राँश्चतुरोऽस्मभ्यं सोम विश्वतः आ पवस्व सहस्रिणः।।' (ऋ. ९/३३/६) अपस्मिन् मन्त्रे - 'स्वायुधं स्ववसं सुनीथं चतुःसमुद्रं धरुणं रयीणाम्।।' (ऋ. १०/४७/२) अल्मिन् मन्त्रे स्पष्टतया चतुःसमुद्राणां उल्लेखो भवति। अनेन ज्ञातो भवति यत्, आर्यप्रदेशं परितः समुद्राः वर्त्तन्ते ऋग्वेदीययेुगे। एतेषु पूर्वीयसागरः आधुनिकबिहारोत्तरप्रदेशे आसीत्, दक्षिणसागरश्च राजस्थानस्य मरुभूमौ आसीत्। पश्चिमीयसागरः अद्यापि वर्त्तमानोऽस्ति। उत्तरीयसागरस्य स्थितिरुत्तरस्यां दिशि आसीत्। भूगर्भवेतृृणां मतानुसारं एशियामहाद्वीपस्योत्तरस्यां दिशि बलखसागरस्य तथा परसीक(फारस) देशस्योत्तरस्यां दिशि विशालसागरस्य सत्ता आसीत् । सागरोऽयं ‘जम्बूद्वीय-भूमध्य-सागर’ इति नाम्ना ख्यातः आसीत् । उत्तरस्यां दिशि आर्कटिकमहासागरेण सह अयं सम्बद्धः आसीत् । अस्यैव अवशिष्टरूपेणाधुना कृष्णसागर; अरालसागरस्तथा बाल्कशह्रद इति नाम्ना ख्याताः सन्ति । तेषु दिनेषु समस्तगङ्गप्रदेशः, हिमवतः पादभूमौ तथा असमप्रदेशस्य विस्तृतपर्वतीयक्षेत्रस्य सागरगर्भ आसीत् । कालान्तरे गङ्गा हिमालयात् निःसृत्य सामान्यनदीरूपेण हरिद्वारसमीपे पूर्वीयसागरे पतति स्म । अनेनैव कारणेन ऋग्वेदस्य प्रसिद्धनदीसूक्ते ( १०॥७५ ) गङ्गाया अतिसङ्क्षप्तवर्णनमस्ति । तस्मिन् काले पञ्चनदप्रदेशस्य दक्षिणपूर्वस्यां दिशि समुद्रः आसीत्, येन कारणेन दक्षिणभारतः पृथक् पृथ्वीखण्ड इव प्रतीतोऽभवत् । तदा पञ्चनदप्रदेशे शीतस्य प्राबल्यमासीत् । अतः ऋग्वेदे वर्षस्य नाम ‘हिमः' इत्यासीत् । ‘‘त्वभिड़ा ‘शतहिमासि' ‘दक्षसे त्वं वृत्रहा वसुपते सरस्वती' (१।६४।।१४।२।१।११), एवं ‘विद्वेषांसीनुहि वर्धयेडां मदेम ‘शतहिमाः' सुवीराः<nowiki>''</nowiki> ( ६॥१०॥७) । भूतत्त्वज्ञानां विचारे भूसलिलयोरेते विभिन्नविभागास्तथा पञ्चनदप्रदेशे शीतकालस्य प्राबल्यं प्रमाणयन्ति यदियं वार्ता पूर्वपाषाणयुगस्य (Pre-palaeostocin) वा पाषाणयुगस्याऽस्ति । कालोऽयं ख्रीष्टात् पञ्चाशत्सहस्रादारभ्य पञ्चविंशतिसहस्रमभिव्याप्य वर्त्तते । भूतत्त्वज्ञाः इदमपि स्वीकृतवन्तः यदस्मात्कालादनन्तरमेव सागरः राजस्थानं परित्यज्य बहिर्गतः । तदनन्तरमेव हिमनदीभिः समाहृतमृत्तिकाभिः गङ्गाप्रदेशस्य समतलभूमेः निर्माणमभवत् । पञ्चनदप्रदेशस्य जलवायौ उष्णता समागतेति । उपरि निर्दिष्टानां भौगोलिकीनां तथा भूगर्भसम्बन्धिनीनां घटनाम् आधारेण ऋग्वेदस्य रचनायास्तथा तात्कालिकसभ्यतायाः आविर्भावकालः पञ्चविंशतिसहस्रसंवत्सरपूर्वं निश्चीयते। निष्कर्षः - पण्डितदीनानाथशास्त्रीचुलेटस्तु स्वकीये 'वेदकालनिर्णय'संज्ञके ज्योतिस्तत्त्वमीमांसकग्रन्थे वेदकालमतितरां प्राचीनं साधयितुं प्रयत्नं विदधानः समवाप्यते । तद्विचारेण क्षितौ वेदाख्यस्य प्रकाशस्य अवतीर्णस्य लक्षत्रयसंवत्सराः व्यतीयुः । इत्थं वेदकालनिर्धारणे हि विदुषां विचारा विद्यन्ते, तेषु नितान्तमेव भिन्नत्वं समुपलभ्यते। ==वेदशब्दस्य अर्थः== ‘विद्यन्ते धर्मादयः पुरुषार्था यैस्ते वेदाः’ – इति बह्वृक्प्रातिशाख्यम्, सायणस्तु अपौरुषेयं वाक्यं वेद इत्याह । इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयोरलौकिकमुपायं यो वेदयति स वेद इति भाष्यभूमिकायामुक्तम् । प्रमाणमपि तत्रैवोक्तम् — ‘प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न विद्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥' अम्नायः, अागमः, श्रुतिः, वेदः इति सर्वे शब्दाः पर्यायाः । [[वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी|वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्यां]] तु चुरादिप्रकरणे चतुर्ष्वर्थेषु विद्धातोः प्रयोगोऽस्ति । तद्यथा— '''<nowiki/>'सत्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विन्ते विचारणे ।''' '''विन्दते विन्दति प्राप्तौ श्यन्लुक्श्नम्शेष्विदं क्रमात् ॥'''' उक्तार्थानां वाचकात् विद्धातोः वेद इत्येतत्पदस्य निष्पादनो भवति । {| class="wikitable" |सत्तार्थक-विद्धातोः घञ्प्रत्ययान्निष्पन्नस्य |'''‘वेद’ इत्येतत्पदस्याऽर्थो भवति ‘विद्यते सत्तां गृह्णाति वस्तु अनेन इति वेदः।'''' |- |ज्ञानार्थकात् विद्धातोः घञ्प्रत्ययान्निष्पन्नस्य वेद इत्येतत्पदस्यार्थोऽस्ति |'''‘विदन्त्येभिः धर्मब्रह्मणी क्रियाज्ञानमयं ब्रह्म वा इति वेदः ॥'''' |- |विचारार्थकात् विद्धातोः 'अच्'-प्रत्ययान्निष्पन्नस्य वेदशब्दस्यार्थस्तु |'''<nowiki/>'विन्ते विचारयति धर्मब्रह्मणी क्रियाज्ञानमयं ब्रह्म वेति वेद इति ।' अस्मिन् पक्षे पञ्चादित्वात् विद्धातोः अच्प्रत्ययाद्वेदशब्दस्य सिद्धिर्भवेत् ।''' |- |लाभार्थकात् विद्धातोः घञ्प्रत्ययान्निष्पन्नस्य वेद इत्येतत्पदस्यार्थस्तु |'''<nowiki/>'विदन्ते स्वरूपं लभन्ते वस्तु अनेनेति वेद:।'''' |- |ऋग्वेदभाष्यभूमिकायान्तु |'''<nowiki/>'विदन्ति जानन्ति, विद्यन्ते, भवन्ति, विन्ते, विचारयति, विदन्ते, लभन्ते सर्वे मनुष्याः सत्त्वविद्यां यैर्येषु वा तथा विद्वांसश्च भवन्ति ते वेदाः ॥'''' |} वेदे ब्रह्मविषयकविचारस्य उदाहरणमेकं द्रष्टव्यम्- 'किंस्विद्वनं क उत वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवीनिष्टतक्षुः। मनीषिणो मनसा पृच्छतेदुतद्यदध्यतिष्ठत् भुवनानि धारयन्।। <ref>(ऋ. ११ । ६ । ८१ । ४ । )</ref> अस्योत्तरमपि द्रष्टव्यम् — '''‘ब्रह्मवनं स ब्रह्म स वृक्ष आस यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः ॥ मनीषिणो मनसा विब्रवीमि वो ब्रह्माधितिष्ठत् भुवनानि धारयन् ।'''<nowiki/>'<ref>[[s:तैत्तिरीयब्राह्मणम्_(विस्वरपाठः)/काण्डः_२/प्रपाठकः_०८|(तैत्तिरीयब्राह्मणम् (विस्वरपाठः)/काण्डः २/प्रपाठकः ०८)]]</ref> वेद इत्येतत्पदेन ऋग्-यजुरादिपद्यगद्यगीतिनिबद्धस्य ग्रन्थात्मकस्य पदार्थस्यैव बोधो भवति, अथवा एतदतिरिक्तस्य ऋगादिपदेन कस्याप्यन्यपदार्थस्याऽपि बोधो भवति ? अस्योत्तरं तु स्पष्टमेव – '''‘यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थम्, ता ऋचः स ऋचां लोकः। अथ यदेतद् अर्चिर्दीप्यते, तन्महाव्रतं, तानि सामानि, स साम्नां लोकः। अथ य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः सोऽग्निः तानि यजूंषि, स यजुषां लोकः। सैषा त्रय्येव विद्या तपति।'<ref>शतपथब्राह्मणम् १० ॥ ५</ref>''' एवं ग्रन्थात्मकऋगाद्यतिरिक्तोऽपि ऋगादिसंज्ञकपदार्थस्यास्तित्वमस्ति । पदार्थोऽयम् ‘वेद' इति पदेन व्यपदिश्यते । ऋगाद्यर्थमेव ‘त्रयं ब्रह्म सनातनम्' (मनुस्मृती), 'सैषा त्रय्येव विद्या तपति' (शतपथब्राह्मणे), ‘इति वेदास्त्रयस्त्रयी' ( अमरकोषे ) । इत्यादिवचनानुसारेण 'ब्रह्म', 'विद्या' एवं ‘वेद' इति त्रयाणां शब्दानां प्रयोगो भवति । अस्यैवार्थस्य सम्पुष्टौ तैत्तिरीयब्राह्मणस्यापीय मुक्तिः द्रष्टव्या- '''‘ऋग्भ्यो जातां सर्वशो मूक्तिमाहुः सर्वागतिर्गायुषी हैव शश्वत्।''' '''सर्वं तेजः सामरूपं हि शश्वत् सर्व हीद ब्रह्मणा हैव सृष्टम्।''''<ref>[[s:तैत्तिरीयब्राह्मणम्_(विस्वरपाठः)/काण्डः_३/प्रपाठकः_१२|तैत्तिरीयब्राह्मणम् (विस्वरपाठः)/काण्डः ३/प्रपाठकः १२]]</ref> ‘ऋच वाचं प्रपद्ये' अनेन वेदवाक्येन ‘ऋक्'-पदमपि ‘वाक्' इत्येतत्पदेन व्यपदिश्यते । तेन हि 'वाचीमा विश्वा भुवनाव्यर्पिताः' एवं कथ्यते । ऋगात्मकवाचा एव त्रिभुवनस्योत्पत्तिरभूत् । 'मनो ययुः प्रपद्ये' इत्यनेन वेदवाक्येन ‘यजुः' मनःस्वरूपोऽस्ति । इदं मनः स्थितिगतिशीलतत्त्वमस्ति । ''''अयं वाव यजुर्योऽयं पवते, एष हि यन्नेवेदं सर्वं जनयति, एवं यन्तमिदमनु प्रजायते, तस्मात् वायुरेव यजुः (अयं वायुः पञ्चभूतान्तर्गतः स्थूलवायुः नास्ति) अयमेवाकाशोजूः। (अाकाशोऽपि षड्भूतान्तर्गतः आकाशो नास्ति यदिदमन्तरिक्षं एवं ह्याकाशमनुजवते), तदेतत् यजुर्वायुश्चान्तरिक्षं च, यच्च जूश्च। तस्मात् एव यजुरेष एव ह्येति।'''<nowiki/>'<ref>[[s:शतपथब्राह्मणम्/काण्डम्_१०/अध्यायः_३/यजुस्तद्विधायक_ब्राह्मणम्|शतपथब्राह्मणम्/काण्डम् १०/अध्यायः ३/यजुस्तद्विधायक ब्राह्मणम्]]</ref> अत एवेदं कथितम् - यजुः रूपाग्निः ऋक्-सामयोः प्रतिष्ठितोऽस्ति। भावोऽयं ऋग्वेदस्य इयमृच् प्रकटयति - '''<nowiki/>'अग्निर्जागार तमृचः कामयन्तेऽग्निर्जागार तमु सामानि यन्ति । ''' '''अग्निर्जागार तमयं सोम आह तवाहमस्मि सख्ये न्योकाः ॥१५॥''''<ref>[[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_५.४४|(ऋग्वेदः ५॥४४॥१५ )]]</ref> अत एव सोमप्रधानाथर्ववेदस्यान्तर्भावः त्रयीवेदेष्वेव '''<nowiki/>'सैषा त्रय्येव विद्या तपति'''' एवं कथितम् । वस्तुतः तु अथर्वानामकस्य सोमस्य तत्रोपस्थितिरस्ति तं विना क्षणार्द्धमपि सूर्यः तप्तुं न शक्यते । ऋग्वेदस्याथर्ववेदस्य च रचनायाः सम्बन्धं याज्ञिकानुष्ठानेन सह भवतु वा न भवतु किञ्च सामसंहितायाः यजुसंहितायाश्च निर्माणं तु यज्ञयागविधानाय अभवत्। यज्ञ-यजनहेतवे चतुर्णामृत्विजाम् आवश्यकता वरीवर्त्ति। हौत्रकर्मसम्पादनस्य श्रेयो 'होता'-नाम्नः ऋत्विजं भवति । अयं होता ऋग्वेदस्य ऋचां पठित्वा समुपयुतान् देवान् यज्ञे आह्वाहनं करोति। अयं ‘याज्या' तथा 'अनुवाक्या' ऋचं पठति । अस्य पारिभाषिकं नाम ‘शस्त्रम'स्ति (अप्रगीत-मन्त्रसाध्यास्तुतिः शस्त्रम्)। औद्गात्रकर्मसम्पादनाय ‘उद्गाता'-नाम्नः ऋत्विजः विशिष्टकार्यमस्ति । अयमुद्गाता तत्तद्देवतानां स्तुतौ सामगायनं करोति । अस्य पारिभाषिकं नाम स्तोत्रमस्ति । अस्योद्गातुः सम्बन्धः सामवेदेन सहास्ति । उद्गात्रे अावश्यकानामृचां सङ्कलनं सामवेदसंहितायामस्ति । अस्य पारिभाषिकसंज्ञा ‘योनिरि’त्यस्ति । उद्गातुर्विशिष्टकार्यस्य सिद्ध्यर्थं सामसंहितायां सङ्कलनमस्ति एतेषां मन्त्राणाम् । अध्वर्युरेव याज्ञिकमुख्यकर्मणः निष्पादकः प्रधानऋत्विग् भवति । तस्यैवाध्वर्यवकर्मणे यजुर्वेदसंहिता विभिन्नासु शाखासु सङ्कलिताऽस्ति । अध्वर्युः गद्यात्मकमन्त्राणामर्थात् यजुषामुपांशुरूपेणोच्चारणं कुर्वन् स्वविशिष्टकार्यस्य सम्पादनं करोति । ‘ब्रह्मा'नाम्नः ऋत्विजः कार्यं यस्य बाह्यविघ्नेभ्यः त्राणमस्ति । अयं हि स्वराणां सम्भाव्यस्खलनस्य परिमार्जनं करोति। विविधदोषाणां दूरीकरणाय प्रायश्चित्तस्य विधानं करोति । अत एव ब्रह्मा यज्ञानामध्यक्षो भवति । अस्य प्रमुखकार्यं यज्ञानुष्ठानस्य पूर्णनिरीक्षणं त्रुटिपरिमार्जनञ्च भवति । अत एव सर्वत्र ब्रह्मणः गौरवं विशेषरूपेणोद्घोषितोऽभवत् । छान्दोग्ये ब्रह्मा यागाय “भिषक्’ इत्येतत्पदेन विभूषितोऽस्ति (भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवं विद ब्रह्मा भवति)<ref>छान्दो० ४ । १७ । ८</ref> । यज्ञनिरीक्षणस्य प्रधानोऽयमभवत् । अयं वेदत्रयाणां ज्ञाता च। अस्य विशिष्टवेदस्त्वथर्ववेद एव। अनेन प्रकारेणैतेषां चतुर्णामृत्विजां विशिष्टकर्मणे आवश्यकमन्त्राणां सङ्कलनं, चतुर्षु वैदिकसंहितासु भवति । ऋग्वेदस्यैकस्मिन् मन्त्रे अस्य सिद्धान्तस्य सूचना लभते '''‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्''' '''गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ॥''' '''ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां''' '''यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उत्वः॥'<ref>[[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.७१|(ऋ० १० ॥ ७१ ॥ ११)]]</ref>''' == वेदस्य स्वरूपम् == प्रधानरूपेण वेदो द्विविधः — मन्त्ररूपो [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मण]]<nowiki/>रूपश्चेति। तदयं ब्राह्मणभागोऽपि वेद एव। मन्त्रसमुदाय एव संहिताशब्देन व्यवहृतः । ब्राह्मणरूपो वेदभागस्तु संहिताभागस्य व्याख्यारूप एव । स चायं ब्राह्मणभागो यागस्वरूप बोधकतया प्रथितः । 'वेद' इत्येतस्य पदस्य प्रयोगो मन्त्र ब्राह्मणयोर्निमित्तेन विधीयते । [[आपस्तम्बस्मृतिः|आपस्तम्बे]] प्रोक्तञ्च - ‘मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामघेयम्'।<ref>(आप० परिभाषा० ३१ )</ref> येन हि यज्ञयागानामनुष्ठानं निष्पन्नतामुपैति देवतानाञ्च स्तुतिविधानं यत्रोल्लिखितमस्ति स ‘मन्त्र' इति ( मननात् मन्त्रः ) इति प्रोच्यते । ‘ब्राह्मणम्' इत्येतत्पदं ग्रन्थविशेषवाचकम् । यज्ञानां विविधक्रियाकलापप्रतिपादकग्रन्थाः 'ब्राह्मणम्' इत्येतां सज्ञां भजन्ते । तेन हि प्रधानतया द्विविधो वेदः -मन्त्ररूपो ब्राह्मणरूपश्च। मन्त्रसमुदाय एवात्र संहितापदेन व्यवहृतः । ब्राह्मणरूपो वेदभागस्तु संहिताभागस्य व्याख्यारूप एव । स चायं ब्राह्मणभागो यागस्वरूपबोधकतया प्रथितः । 'ब्राह्मणम्' इत्येतस्य पदस्य विविधार्थेषु — एकोऽर्थस्तु ‘यज्ञः' ‘बृह वर्धने' धातोः निष्पन्नस्य ब्राह्मणशब्दस्यार्थोऽस्ति — वर्धनं, विस्तारो वा वितानो वा यज्ञ इति । ब्राह्मणमपि भागत्रये विभक्तमस्ति — प्रथमो भागः ‘ब्राह्मणमि’ति, द्वितीयो भागः ‘आरण्यकमि’ति किञ्च तृतीयो भाग ‘उपनिषदि’ति कथ्यते । यज्ञस्वरूपप्रतिपादको ब्राह्मणभागः । अरण्ये पठिताः यज्ञस्याध्यात्मिकं रूप विवेचयन्तो वेदभागाः आरण्यकानि । उपनिषदो ब्रह्मबोधिकाः मोक्षसाधनानि, अयमेव भागो वेदस्यान्तरूपतया 'वेदान्त' इत्युच्यते। ब्राह्मणभागो गृहस्थानामुपयोगी, आरण्यकभागो वानप्रस्थमाश्रितानाम्, उपनिषद्भागश्च संन्यस्तानामुपयोगीत्यपि प्रसिद्धम्। === वेदत्रयी === वेदस्तु वस्तुतः एक एवास्ति । किञ्च स्वरूपभेदात् त्रिविधोऽस्ति — ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदश्चेति । ‘वेदे तावदेकं सन्तम् अतिमहत्त्वाद् दुरध्येयमनेकशाखाभेदेन समाम्नासिषुः । सुखग्रहणाय व्यासेन समाम्नातवन्तः।<ref>(दुर्गाचार्यः निरुक्तवृत्तिः १।२० )</ref> सोऽयं वेदत्रयीति पदेन व्यवह्रियते, वेदरचनायास्त्रिप्रकारकत्वेन त्रयीति कथ्यते । या खलु रचना पद्यमयी सा ऋक्, या गद्यमयी सा यजुः, या पुनः समग्रा गानमयी रचना सा सामेति कथ्यते । तदुक्तं जैमिनिना - '''<nowiki/>'तेषामृग् यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था । गीतिषु सामाख्या । शेषे यजुः शब्दः इति।'''<ref>(द्वितीयाध्याये प्रथमपादे ३२॥३३॥३८ सूत्राणि )</ref> यास्कस्तु - '''‘ता ऋचः परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृताः अाध्यात्मिक्यश्चेति भेदात् त्रिविधा । ऋक्शब्दोऽत्र मन्त्रवचनः ।। यासु प्रथमपुरुषक्रियास्ताः परोक्षकृताः यासु मूध्यमपुरुषक्रियास्तास्तु प्रत्यक्षकृताः यासु चोत्तमपुरुषक्रियास्त अाध्यात्मिक्यः इति।'''' अतः यत्र कुत्राऽपि प्राचीनग्रन्थे वेदार्थे ‘त्रयी’ति पदं प्रयुक्तं तत्र सर्वत्र रचनात्रैविध्यं बोध्यम्। यत्तु केचन '''‘ऋग्यजुःसामाख्यास्त्रय एव वेदाः पूर्वमासन्'<nowiki/>''' । तद्यथा - '''<nowiki/>'अग्नेऋचो वायोर्यजूषि सामादित्यात्''''।<ref>(छा० ब्रा० ६। १७ )</ref> '''<nowiki/>'अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्मसनातनम्।''' '''दुदोह यशसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥' <ref>( मनु० १ ।। १३ )</ref><ref>{{Cite web |title=मनुस्मृतिः/प्रथमोध्यायः - विकिस्रोतः |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%83/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%83 |access-date=2025-12-12 |website=sa.wikisource.org |language=sa}}</ref>''' अतो वेदानां त्रित्वादेव तत्र त्रयीति व्यवहारो वास्तवो न प्रकारभेदकृतः । किञ्च छान्दोग्योपनिषदि सनत्कुमारं प्रति नारदस्येयमुक्तिरपि द्रष्टव्या — '''‘ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि, यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थम् ॥'''' <ref>{{Cite web |title=छान्दोग्योपनिषद्/अध्यायः ४ - विकिस्रोतः |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%9B%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%A6%E0%A5%8D/%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%83_%E0%A5%AA |access-date=2025-12-12 |website=sa.wikisource.org |language=sa}}</ref> अनेन वचनेन वेदस्य चतुर्थत्वमपि सिद्धयति । ऋग्वेदेऽपि अथर्ववेदस्य नामोल्लेखमस्ति । भगवता [[पतञ्जलिः|पतञ्जलिना]]<nowiki/>ऽपि '''‘चत्वारो वेदाः साङ्गाः सरहस्याः'''' इति पस्पशाह्निके स्पष्टमुक्तम् । छान्दोग्यब्राह्मणे मनुस्मृतौ च यज्ञोपयोगिनो वेदा एव परामृष्टाः, नाभिचारिकसामवेद इति त्रित्वमेवोक्तम्, एवं परत्राऽपि । जैमिनिस्तु मन्त्राणां विप्रकारकतामेव लक्षितवान्, न वेदसंख्यां व्यवस्थापितवान् । अतो वेदाश्चत्वार एव, त्रयीति व्यवहारस्तु प्रकारकृतः । अथर्ववेदीयमन्त्रा अपि पूर्वोत्तप्रकारत्रयान्यतमरूपा एवेति । यज्ञानुष्ठानं दृष्टौ निधाय विभिन्नर्त्विजां कृते संहितानां सङ्कलनं वेदव्यासश्चकार। 'वेदान् विव्यास यस्मात् स वेदव्यास इति स्मृतः' (महाभारतम्)।<ref>{{Cite web |title=महाभारततात्पर्यनिर्णयः - विकिस्रोतः |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%AF%E0%A4%83 |access-date=2025-12-12 |website=sa.wikisource.org |language=sa}}</ref> मन्त्रसंहितानां सङ्कलनं चतुर्विधतया कृतम् । तस्मात् संहिताः सन्ति चतस्रः - ऋक्संहिता, यजुःसंहिता, सामसंहिता अथर्वसंहिता च । अत एव वेदाश्चत्वारः स्मृताः ।  === [[ब्राह्मणम्]] === वेदशेषभूताः ब्राह्मणग्रन्थाः यज्ञानुष्ठानस्य विस्तृतं वर्णनं कुर्वन्ति। काश्चन कथा अपि ब्राह्मग्रन्थेषु प्राप्यन्ते। प्रत्येकवेदशाखानुसारेण ब्राह्मणाः, आरण्यकग्रन्थाश्च भिन्नाः सन्ति। ब्रह्म वेदः, तदाख्या ब्राह्मण इति केचित्। ब्राह्मणग्रन्थोऽपि त्रिधा विभक्तो भवति - [[ब्राह्मणक्षत्रियविशां...|ब्राह्मणम्]], [[आरण्यकम्]], [[उपनिषद्|उपनिषदश्च]] । यज्ञस्वरूपप्रतिपादको ब्राह्मणभागश्च। अरण्ये पठिताः यज्ञस्याध्यात्मिकं रूपं विवेचयन्तो वेदभागाः आरण्यकानि । उपनिषदो ब्रह्मबोधिकाः मोक्षसाधनानि, अयमेव भागो वेदस्यान्तरूपतया वेदान्त इत्युच्यते । ब्राह्मणभागो गृहस्थानामुपयोगी, आरण्यकभागो वानप्रस्थमाश्रितानाम् उपनिषद्भागश्च संन्यस्तानामुपयोगीत्यपि कथयितुं शक्यते। ==== बाह्मणानां विभाजनम् ==== * '''ऋग्वेद'''स्य ऐतरेयब्राह्मण-कौषीतकिब्राह्मणञ्चेति ब्राह्मणद्वयम्। अनयोरैतरेये ब्राह्मणमिति प्रथिते। अत्र अष्टौ पञ्चिकाः, प्रतिपञ्चिकं पञ्चाध्याया इति आहत्य चत्वारिंशदध्यायाः सन्ति। कौषीतकिब्राह्मणे केवलं त्रिशदध्यायाः। * '''सामवेद'''स्य बहवो ब्राह्मणभागाः सन्ति, येषु ताण्ड्यब्राह्मणं प्रसिद्धतरम्। अयं ग्रन्थः पञ्चविंशदध्यायशाली, अत एव पञ्चविंशब्राह्मणसंज्ञयाऽपि प्रसिद्ध्यति। * '''कृष्णयजुर्वेद'''स्य तैत्तिरीयब्राह्मणानामा ब्राह्मणभागो विद्यते। * '''शुक्लयजुर्वेद'''स्य शतपथब्राह्मणं नितान्तं प्रसिद्धम्, अत्र शतमध्यायाः विद्यन्ते। * '''अथर्ववेद'''स्य गोपथब्राह्मणम्। अत्र खण्डद्वयमेव, प्रथमखण्डे पञ्चाध्यायाः, द्वितीये च षट्। ब्राह्मणग्रन्थेषु सर्वतो नवोऽयं ग्रन्थः कथ्यते। ==== आरण्यकानां विभाजनम् ==== * '''ऋग्वेदस्या'''ऽऽरण्यकद्वयम् - ऐतरेयारण्यकम्, शाङ्खायनारण्यकञ्च । * '''कृष्णयजुर्वेद'''स्य तैत्तिरीयमारण्यकम् । * '''सामवेद'''स्य जैमिनीयशाखायाः जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणमेव तवलकाराण्यकमिति नाम्ना प्रसिद्धम्। अस्मिन् साममन्त्राणा शोभना व्याख्या १ता । इयं सामवेदारण्यसंहिता सत्यव्रतसामश्रमिष्णा १८७८ ई० वर्षे मुद्रापयित्या प्रकाशिता । == वेदाः == भारतीयानां समस्तं साहित्यं वेदैरेव परिबृंहितम् अस्ति। महर्षिः बादरायणिः अत एव वेदव्यासनाम्ना सम्मानभागभवत् । यत्तेन महात्मना वेदानामेव व्याख्यानम् अष्टादशपुराणानां रूपेण विहितम् । मीमांसाशास्त्रे पुराणानां महन्महत्त्वं वणितमस्ति । ‘भारतं पञ्चमो वेदः' इति आकारिकासूक्तिः तु प्रसिद्धा एव। यद्यपि भारतीया विद्वांसो वेदानाम् अपौरुषेयत्वं साटोपं (आत्मतृप्त्यै) स्वीकुर्वन्ति, तथापि वेदानां मन्त्राः, तेषामुपदेशाश्च अपौरुषेयत्वेऽपि ईश्वरोक्तत्वाद् आप्तप्रमाणत्वेन स्वीक्रियन्त एव। अन्यत्रापि ‘वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्मस्वनुष्ठीयताम्'<ref>{{Cite web |title=साधकपञ्चकम् - विकिस्रोतः |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D |access-date=2025-12-12 |website=sa.wikisource.org |language=sa}}</ref> इत्यादीनि वचांसि वेदोक्तीनां प्रामाण्यमेव साधयन्ति। अपरत्रापि दृगुन्मेषोविधीयतां यद्यपि वेदाश्वत्वार एव केचित् वेदत्रयीमपि स्वीकुर्वन्ति । इत्याकारकविवादस्य विचारो सुधिया ग्रन्थकर्त्रा विस्तृतरूपेण यथास्थानं समुपन्यस्तः । तथापि [[आयुर्वेदः]], [[धनुर्वेदः]], [[गान्धर्ववेदः]] इत्यादीनां वेदानां गणना केवलं तेषां तेषां विषयाणां प्रामाणिकतां स्वीकारणार्थ तत् तद् ग्रन्थकर्तृभिः महर्षिभिः कृतेति निश्चप्रचम् (निश्चितं प्रचितम्)। विदन्त्येव सर्वे विद्वांसो यद्, वेदा एव भारतवर्षस्य [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृते]]<nowiki/>श्व मुख्यमवलम्बनमिति। ते च भगवता कृष्णद्वैपायनेन शिष्याणां ग्रहणसौकर्य्याय ऋग्यजुःसामाथर्वभेदेन चतुर्धा विभज्य यथाक्रमं पैल-वैशम्पायन-जैमिनि-सुमन्तुभ्यः प्रदत्ताः । कालक्रमेण शिष्योपशिष्यैः गृहीतास्ते बहुशाखात्वम् आपन्नाः। तदुक्तं [[महाभाष्यम्|व्याकरणमहाभाष्ये]] पस्पशाह्निके भगवता [[पतञ्जलिः|पतञ्जलिना]]<nowiki/>- '''<nowiki/>'एकशतमध्वर्युशाखाः, सहस्रवर्त्मा सामवेदः ॥''' '''एकविशतिधा बाह्वृच्यं , नवधा आथर्वणो वेदः ॥' इति ॥''' तत्रायं [[वेदः]] भारतीयसंस्कृत्याः मूलस्रोतमस्ति। विश्वस्यागमेषु वेदाः प्राचीनतमाः,<ref>p. 126, ''History of British Folklore'', Richard Mercer Dorson, 1999, ISBN 9780415204774</ref> अत एव नृशास्त्रज्ञानां, मानवप्रकृतेः अध्येतॄणां जगतो विभिन्नेषु धर्मेषु सश्रद्धं प्रवर्त्तमानानाच्च जनानां सानुरागविषया इमे वेदाः। ये जना वेदानाम् अभ्यन्तरे सांसारिकसमस्तैश्वर्याणाम् अन्वेषणम् अक्लान्तपरिश्रमेण कुर्वन्ति, ते न जानन्ति वेद-ज्ञानयोर्मध्येऽन्तरमस्ति इति। विद्-धातौ तथा ज्ञा-धातौ सामान्यतः एकत्वे सत्यपि मूलतः पार्थक्यम् अस्ति। भौतिकविद्यायाम् अभिज्ञतायाः नाम अस्ति ज्ञानं, तथा च अध्यात्मशास्त्रस्य तथ्यानाम् अवगत्याः नाम अस्ति वेद इति । एकस्य लक्ष्यं बाह्यविषयाणाम्, अपरस्य च अभ्यन्तर-विषयाणां विश्लेषणमस्ति । वेदज्ञानशब्दयोः पार्थक्यं संस्कृतेन सम्बद्धानाम् अनेकयूरोपीयभाषागतशब्दानाम् अनुशीलनेनापि ज्ञायते। [[जर्मनभाषा]]<nowiki/>यां द्वौ सम्बद्धौ धातू स्तः - केन्नेन (Kennon) तथा वाइसेन ( Weisen) इति। [[आङ्ग्लभाषा]]<nowiki/>यामपि द्वौ सम्बद्धौ शब्दौ स्तः - नालेज ( Knowledge ) तथा विजडम (Wisdom) इति। अनयोः 'केन्नेन' तथा 'नालेज' इत्यनयोः शब्दयोः साक्षात्सम्बन्धमस्ति संस्कृतस्य ‘ज्ञा'-धातुना सह तथा ‘वाइसेज' एवं 'विजडम' इत्यनयोः शब्दयोः सम्बन्धमस्ति ‘विद्'धातुना सह। अतः ‘वेद' इत्यस्य शब्दस्य मौलिकतात्पर्यमस्ति अध्यात्मविषयाणामन्वेषणम् इति। [[सायणाचार्यः|सायणाचार्या]]<nowiki/>नुसारेण वेदस्य वेदत्वं प्रत्यक्षेणानुमानेन च अगम्योपायस्य बोधने एवाऽस्ति। '''<nowiki/>'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते ।''' '''एनं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ॥'''' रॉय-मैक्समूलर-वेवर-आउफ्रक्ट-गेल्डनर-स्टीवेन्सन-श्रोदर-वेनफी-ह्विटनी-ब्लूमफील्ड-गार्वे-लिण्डनर-वर्नेल-एर्टल-कैलेण्ड-गास्ट्रा-हिलेब्राण्ट-क्नाउएरो-विल्सन-ओल्डनवर्ग-कीथ-लेनमेन-ग्रिफिथ-एगलिग-मैकडोनलप्रभृतयः अनेके पाश्चात्यविपश्चितः अप्येतेषां सम्यगध्ययनाय समाकृष्टा इव प्रवृत्ताः। पाश्चात्याः इमे विद्वांसः अधीत्येमं वेदराशिं बहुकिमपि गभीरमुल्लिखितवन्तः। वैदिकधर्मस्य धर्मान्तरेण तुलनां विधाय ते तुलनाप्रधानवैदिकधर्मविषयकान् ग्रन्थान् बहून् लिखितवन्तः । अस्मिन् क्षेत्रे मैक्समूलर-मैक्डोनल-हिलेब्राण्टमहाभागानां नामानि सन्त्युल्लेखनीयानि । हिलेब्राण्ट इत्यस्य 'वेदिशे मायोलोजी' मैक्डोनलस्य च 'वैदिकमाथोलोजी' व्यापकत्वात् प्रामाणिकत्वाच्चोपादेये स्तः । फ्रेञ्चविदुषाश्च श्रौतसम्बन्धिनोऽनेके ग्रन्था दृश्यन्ते । चत्वारोऽपि वेदाः साधारण्येन मन्त्रब्राह्मणयोर्द्वयोर्भागयोविभक्ताः । वेदपदवाच्याः संहितारूपा एव वेदा इत्यपि नास्ति भारतीयपरम्परानुरूपी न्याय्यश्च विचारः । तत्र [[ऋग्वेद]]<nowiki/>स्य, [[सामवेद]]<nowiki/>स्य, [[शुक्लयजुर्वेद]]<nowiki/>स्य, [[अथर्ववेदः|अथर्वण]]<nowiki/>श्च मन्त्रभागाः संहितापदवाच्याः, किन्तु [[कृष्णयजुर्वेदः|कृष्णे यजुर्वेदे]] संहितायामथवा ब्राह्मणे मन्त्राः ब्राह्मणानि इत्येतौ उवुभावपि सम्मिलितौ वर्तते । ===ऋग्वेदः=== {{मुख्यलेखः|ऋग्वेदः}} [[Image:Rigveda MS2097.jpg|thumb|300px|'''ऋग्वेदस्य पदपाठः''']] वेदेषु आदिमः ऋग्वेदः हिन्दुधर्मस्य मूलग्रन्थः अस्ति । ऋग्वेदः ४५०० वर्षेभ्यः प्राक् संग्रथित: इति मन्यन्ते । अस्य १०१७ सूक्तानि सन्ति । तस्य श्लोकाः विविधदेवानां सम्बद्धा: - यथा इन्द्रः, अग्निः, वायुः इत्यादयः । ऋग्वेदस्य १०५८९ संहिताः, १०२८ सूक्तानि च १० मण्डलै: विभाजिता: सन्ति । महामुने: व्यासस्य निर्देशे पैलः ऋग्वेदस्य संहितानां निर्माणम् अकरोत् । ===यजुर्वेदः=== {{मुख्यलेखः|यजुर्वेदः}} आर्याणां कुरुषु अधिनिवेशकाले संग्रथितो यजुर्वेद: इति अभिप्रायः । यजुर्वेदस्य अध्वरवेद इति नामान्तरमस्ति । यजुषः एकोत्तरशतं शाखाः सन्ति इति पतञ्जलिः प्रपञ्चहृदयकारः च प्रस्तौति । वाजसनेयापरनामा [[कृष्णयजुवेदः]] गद्यपद्यात्मक: । यदीया रचना विश्ववश्या देदीप्यते । ===सामवेदः=== {{मुख्यलेखः|सामवेदः}} साम- सान्त्वेन इति धातोः निष्पन्नं सामपदम् । सा इति ऋक्सूचकतया अम इति गानम् । हराबिव्यञ्गकतया च व्याख्यां केचिद् वदन्ति । सामवेदस्य एकसहस्रं शाखा असन् किल । प्रपञहृदयकारस्यकाले द्वादशशाखाभ्यः अन्याः नष्टाः इदानीन्तु केवलं तिस्रः शाखाः समुपलभ्यन्ते । [[सङ्गीतम्|सङ्गीतस्य]] उद्भवः सामगानात् इति विचक्षणा आचक्षते । सामगानेऽ पि सप्तस्वरा: एव भवन्ति । ते आधुनिकशास्त्रीयसङ्गीतसंविधानात् आरोहावरोहणक्रमे किञ्चिदिव व्यत्यस्ताः दृश्यन्ते । खरहरप्रियारागतुल्याः सामगानस्वराः कुष्ठं (प्रथमं), द्वितीयं, तृतीयं (मध्यमम्), चतुर्थं, मन्द्रं (पञ्चमम्), अतिस्वार्यं(षष्ठम्), अतिस्वरम् (अन्यं) एते सप्तस्वराः ।सामगानालापने गायकैः हस्ताङ्गुलिभिः मुद्राः अभिनीयन्ते एताभ्यः मुद्राभ्यः स्वरस्थानानि मात्राश्च प्रतीयन्ते । ===अथर्ववेदः=== {{मुख्यलेखः|अथर्ववेदः}} ब्रह्मपुत्रेण अथर्वेण समाहृतम् इति अथर्ववेदः । अथर्वाङ्गिराः, ब्रह्मवेदः इत्येते नामान्तरे । आथर्वसंहितायाः द्वे शाखे स्तः । शौनकीयशाखा, पैप्पलादशाखा चेति । भूर्जपत्रेषु शारदालिप्यां लिखितस्य अथर्ववेदस्य पुरातनं पुस्तकं काश्मीरेभ्यः सम्पादितम्। तद् अधुना ट्यूबि़ञ्जन् सर्वकलाशालायाः ग्रन्थशेखरे अस्ति । == वेदरक्षा == वेदास्त्वाचूलमूलं धर्म्यप्रवृत्तिकम्। अतो वेदानां परमोपादेयत्वाद्, अतिशयतममहत्त्वशालित्वाच्च महर्षयस्तान् रक्षितुमपि पूर्णमुपायञ्चक्रुः । वेदा एतावद्दीर्घकालानन्तरमपि लोके समवाप्ताः सन्तीत्यत्र कारणमेव महर्षिकृतः प्रयत्नः। महर्षयो हि वेदरक्षार्थम् अष्टविकृतीनां व्यवस्थां विदधुः। ताः विकृतयः अधःस्थितेन शलोकेनाभिव्यक्तीक्रियन्ते - '''<nowiki/>'जटा माला शिखा रेखा ध्वजो दण्डो रथो घनः ।''' '''अष्टौ विकृतयः प्रोक्ताः क्रमपूर्वा महर्षिभिः ॥'''' मन्त्राणां प्रकृतोपलब्धः पाठः 'संहितापाठ’-पदेन व्यवह्रियते । अत्र कतिपया एव विकृतयो हि वर्ण्यन्ते । पदच्छेदपूर्वकपाठः 'पदपाठ' इत्युच्यते । क्रमपाठः स भवति यत्र पदपाठगतं प्रतिपदं पूर्वोत्तरपदाभ्यां सङ्गमय्य द्विरुच्चार्यते। जटापाठः स भवति यत्र क्रमपाठम् आलम्ब्य प्रतिपदयुगलं त्रिरुच्चार्यते। एतावान् भेदो यच्छिखायाम् अन्यच्चैकं पदमग्ने संश्लिष्टतां याति। उक्तञ्च - '''<nowiki/>'पदोत्तरं जटामेव शिखामार्याः प्रचक्षते।'''' घनपाठो नितरां विलक्षणः क्लिष्टश्च । तत्र पदानाम् आवृत्तिः अनुलोमविलोमक्रमेण आसकृज्जायते । घनस्तु चतुर्विधः भवति। तत्र प्रथमप्रकारको वदति - '''‘शिखामुक्त्वा विपर्यस्य तत्पदानि पुनः पठेत् । अयं घन इति प्रोक्तः।'''' प्रक्षेप-च्युत-व्यवसादादि-विकारेभ्यः परित्रातुं श्रुतिं पद-क्रम-घनजटादिपाठाः अाविष्कृताः । एषां सद्भावेन न श्रुतिषु अद्यपर्यन्तम् अणुमात्रमपि दोषलेशः प्रविष्टो भवितुम् अशकत्। प्रातिशाख्यग्रन्था अपि वेदपाठस्य रक्षणार्थं विरचिता अभूवन्। === '''संहितापाठः''' === '''ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा ॥ ऋ० १०॥९७॥२२ ॥''' '''पदपाठः''' ओषधयः सं । वदन्ते । सोमेन । सह राज्ञा '''क्रमापाठः''' ओषधयः सं । सं वदन्ते । वदन्ते सोमेन । सोमेन सह । सह राज्ञा । राज्ञेति राज्ञा। '''जटापाठः''' ओषधयः सं, समोषधयः, ओषधयस्, सम् । सं वदन्ते, वदन्ते, सं, सं, वदन्ते । '''शिखापाठः''' ओषधयः सं, समोषधय, ओषधयेः सं — वदन्ते। संवदन्ते, वदन्ते सं, संवदन्ते-सोमेन । '''घनपाठः''' ओषधयः सं, समोषधय ओषधयः संवदन्ते, वदन्ते समोषधय ओषधयः संवदन्ते ॥ संवदन्ते वदन्ते सं संवदन्ते सोमेन, सोमेन वदन्ते सं, संवदन्ते सोमेन ॥ अस्य घनपाठस्य परीक्षणेन ज्ञातो भवति यत्, प्रथमपदन्तु पञ्चवारं, द्वितीयपदन्तु दशवारं, तृतीयपदं त्रयोदशवारं, चतुर्थपदमपि त्रयोदशवारं समायाति इति। इयं हि मेधाशक्तेः पराकाष्ठा वर्त्तते । मेधाविनो मुनेः ज्ञानस्योत्कर्ष एवाऽस्ति । सामवेदस्य मन्त्रस्थस्वराणां गणनासङ्केतस्तु अतीव प्रमाणिकतयैव त्रिविष्टो भवति । अस्मिन् स्वरे स्तोकमपि स्खलनस्य सम्भावना न वर्त्तते । इयं स्वरगणना समीचीनाऽस्ति। निम्नलिखितोदाहरणेनेयं वैज्ञानिकपरिगणना स्पष्टतया परिलक्षिता भवति - रेवतीर्न सं ध मा द इन्द्र सन्तु तु विवाजाः क्षुमन्तो याभिमदेम आ द्य त्वावान त्मना युक्तः स्तोतृभ्यो घृष्णवियानः ऋणोरक्षं नु चक्र्यौः ॥ अा यद् दुर्वेः शतक्रतवा कामं जरि नृणाम् ऋणो रक्षं न शचीभिः'।। ३।१४ ठी ( धा० १८उ० २। स्व० ४ ) अस्ति सामवेदस्य उत्तराचिकस्येयं ऋच् । एतस्याः ऋचामुपर्युदात्तादि त्रयाणां स्वराणां विशिष्टचिह्नानि भवन्ति। ऋग्वेदे तूदातस्वराः तथा प्रचयस्वराः चिह्नरहिता एव भवन्ति । अनुदात्तस्याधोभागे लम्बरेखा (—) तथा स्वरितस्योपरिभागे ऊर्ध्वगा रेखा (।) भवति। तद्यथा - अ॒ग्नि मी᳚ ळे पु॒ रो हि॑ तम्; अ उ स्व प्र अ उ व प्र किश्च सामवेदस्य स्वराङ्कनप्रकारः भिन्नरूपेण भवति । अत्रोदात्तस्योपरि — १, स्वरितोपरि — २, तथाऽनुदात्तोपरि - ३, अङ्कानां सङ्केतो भवति । कदाचिदेतद्भिन्नोऽपि चिह्नो भवति- १. अन्तिमोदात्तस्योपरि - २ चिह्रो भवति । यथा – गि रा (साम. ८) । २. २र, विशिष्टोऽयं चिह्नः । (क) यदा एककालावच्छेदेन उदात्तद्वयस्य प्रयोगो भवति, तदा प्रथमोदात्तोपरि - १, तथा द्वितीयोदात्तस्तु चिह्नविरहितो भवति । एवं तत्परे स्वरितोपरि २र चिह्रो भवति । यथा — ‘उत द्विषो मर्त्यस्य' ( साम. ६ ) । अस्मिन् मन्त्रे 'षो' एवं ‘म' उदात्तद्वयमस्ति । अत्र प्रथमोदात्ततोपरि - १ चिह्रस्तथा द्वितीयोदात्तः 'म'त्वचिह्नितमेव । तत्परे 'र्य' स्वरितोपरि '२ र' चिह्रो भवति । (ख) अनुदात्तात्परे स्वरितोपरि '२ र' चिह्रो भवति तथा पूर्वोऽनुदात्तोपरि '३ क' चिह्नितो भवति । यथा - त न्वा (साम. ५२) च म्बोः । अर्थात् जात्यस्वरितोपरि “२ र' चिह्नो भवति। ३ - ‘२ उ, यदोदात्तद्वयस्य युगपदेव प्रयोगो भवति तथा तत्पश्वादनुदात्तः समायाति तदा प्रथमोदात्तोपरि ‘२ उ' चिह्नितो भवति, द्वितीयस्त्वर २ऊउ विहित एव भवति । यथा - '''ऊ त्या व सो''' (साम. ४१) अत्र 'त्या' एवं 'व' इति उदात्तद्वयस्य पश्चात् ‘सो' इत्यनुदात्तः अस्ति । फलतः प्रथमोदात्तः 'त्या' इत्युपरि '२ ऊ' इति सङ्केतः अस्ति । सामवेदे एतस्याः विशेषगणनायाः व्यवस्था विशेषरूपेण भवति । उपरिनिर्दिष्ट ऋचि अष्टादशाक्षराणि अचिह्नितानि सन्ति । प्रथम ऋचि अचिह्नितान्यक्षराणि चत्वारि सन्ति। द्वितीयेऽपि ऋच्यचिह्नितानि चत्वारि एवाक्षराणि सन्ति । तृतीये ऋचि दशाक्षराण्यचिह्नितानि सन्ति । एतेषां सङ्कलनमष्टादशाक्षराणि भवन्ति । यत् धा. '१८' धारी इति पदेन सूचितो भवति। '२ उ' इति संकेतेन चिह्नितमक्षरद्वयमस्ति । (= उ. २ ) । ‘रकारचिह्नितस्वरितः (२ र) संख्यायां चत्वारः सन्ति । (=स्व. ४ ) । एतेषां त्रयाणां सूचना 'ठी' सङ्केतेन प्राप्यते। ठी = ठ् + ई । 'ई' चतुर्थस्वरो भवति । तेनायं चतुर्णां सूचको भवति । ठकारस्तु टवर्गस्य द्वितीयवर्णोऽस्ति । अतोऽयं ( उ २ ) पदस्य संकेतं करोति । इयं व्यवस्था मात्रोत्तरार्चिकमन्त्राणां कृते एवाऽस्ति । पूर्वार्चिके तु स्वरितः, उदात्तस्तथा धारीपदानाञ्च क्रमः पूर्वक्रमात् विपरीतो भवतीति । वेददुर्गस्य रक्षार्थमियं दुर्भेद्या पंक्तिरस्ति । तेन हि अद्याऽपि वेदानां विशुद्धता प्रामाणिकता चाक्षुण्णा एवाऽस्ति । == वेदानां वैशिष्टयम् == वेदेषु ज्ञान-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-[[धर्मः|धर्म]]<nowiki/>-[[दर्शनम्|दर्शन]]<nowiki/>-सदाचार-संस्कृति-नैतिक-सामाजिक-राजनैतिकप्रभृतीनां जीवनोपयोगिविषयाणां सन्निवेशोऽस्ति । यत्र प्रत्यक्षस्य न चानुमानस्य प्रवेशस्तत्रापि ते प्रविशन्ति। स्मृतिपुराणादीनां मान्यत्वं तदनुगामित्वम् एवावतिष्ठते । प्राचीनानि धर्म-समाज-व्यवहारप्रभृतीनि वस्तुजातानि बोधयितुं श्रुतय एव क्षमन्ते । वेदास्तु धर्ममूलतयैव सर्वथा समादृताः सन्ति । मनुना प्रोक्तश्च - ‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्' तथा ‘वेदाद्धर्मो हि निर्बभौ' इति। एवञ्च महाभाष्यकृता पतञ्जलिना ब्राह्मणेन षडङ्गवेदाध्ययनस्यानिवार्यत्वमुच्यते स्म । तथाहि- ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च॥'<ref>{{Cite web |title=महाभाष्यम्/पस्पशाह्निकम् - विकिस्रोतः |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D |access-date=2025-12-12 |website=sa.wikisource.org |language=sa}}</ref> वेदेषु अध्यात्मदर्शनस्य उत्कृष्टभाण्डागारं निक्षिप्तमस्ति । किञ्च तेषां प्रतिपादनरीतिः अर्वाचीनप्रतिपादनशैलीतः सर्वथा भिन्ना एव । वेदे सर्वाङ्गपूर्णतया मानवजीवनोद्देश्यभूताः धर्मार्थकाममोक्षाख्याश्चत्वारोऽपि पुरुषार्थाः विवेचिताः, अतः वैदिकवाङ्मये मानवजीवनोपयोगिनः सर्वेऽपि विषयाः साधु विवेचिताः। अत एव देवेभ्यः अपि तत् आदृतं भवति । सर्वेऽपि वेदाः मन्त्ररूपाः एव । यज्ञादिषु अवसरेषु ब्राह्मणप्रयुक्तैः तैः मन्त्रैः आवाहनादिविधिना अावाहिताः देवाः तत्र तत्र अायान्त्यैव इत्यत्र श्रुतिरेव प्रमाणम्।<ref>‘देवाधीनं जगत्सर्वं मन्त्राधीनाश्च देवताः'</ref> वेदोक्तमन्त्राणाम् आश्चर्यकरः प्रभावो। यतो हि एतेषां विलक्षणप्रभावान् दृष्ट्वा, विचार्य, संश्रुत्य च भारतीयैः किं वा वैदेशिकैश्च विद्वद्भिः एतेषां संरक्षणाय, सम्यग्ज्ञानाय च समये-समये बहुकिमपि कृतम् अस्ति। वैदिकवाङ्मयस्य संरक्षणे, समुपबृंहणे च पाश्चात्यविपश्चितां यावान् श्रमो दृष्टिपथम् आयाति, न तावान् भारतीयानाम् । प्राचीनासु भारतीयभाषासु यथा [[संस्कृतम्|संस्कृतं]] सर्वातिशायि अस्ति, तथैव सर्वेषु वाङ्मयेषु वैदिकवाङ्मयं प्रामाणिकरूपेण स्वीक्रियते। सर्वत्र ‘वेदाः प्रमाणम्' इति मतं समानतयाङ्गीक्रियते। सर्वेऽपि मतावलम्बिनः स्वं मतं वेदोक्तैः प्रमाणैः परिपुष्टतां गमयित्वा स्वां कृतिं धन्यां, स्वं च घन्यं कलयन्ति। विषयेऽस्मिन् न केवलं भारतीया एव श्रद्धालवः, अपि तु पाश्चात्या अपि विद्वांसः श्रद्धावद्धावधाना दृश्यन्ते । अत्र प्रेयःशास्त्रं श्रेयःशास्त्रश्चोभयं समभावेन समेधितम् । अतः एवात्र भोगमोक्षयोः उभयोः सत्तायाः सकलवाङ्मयापेक्षया विशिष्टता विद्यते। तस्याऽध्ययनमिहापरिहार्यत्वेन अनिवार्यत्वेन चाभ्युपगतम् । योहि द्विजो वेदमनधीत्यान्यत्र श्रमं विदधाति स इह शूद्रो मतः ।<ref>योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥' -मनु० </ref> <ref>{{Cite web |title=महाभाष्यम्/पस्पशाह्निकम् - विकिस्रोतः |url=https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A5%8D |access-date=2025-12-12 |website=sa.wikisource.org |language=sa}}</ref> भारतीयविचारधाराया द्रढीयानयं विश्वासो यद्वेदतत्त्वज्ञ एव जनो ब्रह्म ज्ञातुमर्हति ।<ref>'वेदशास्त्रार्थतत्त्वजो यत्र कुत्राश्रमे वसन् । इहैव लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥' </ref> अस्मदीयाः पूर्वजाः केन प्रकारेण जीवनं यापयामासुः ? काभिः क्रीडाभिस्ते स्वकीयं मनो मोदयामासुः ? का देवतास्ते पूजयामासुः ? विवाहसम्बन्धस्योद्देश्यं किन्ते निर्धारयामासुः ? केन च विधिना ते प्रभाते अग्नावाहुतिं समर्पयामासुः ? एव लब्धुं शक्यमस्ति । अध्यात्मदर्शनस्य भारतीयदर्शनानाश्च रहस्यं तेषां विकासस्य वैशिष्टयञ्च मूलतः वेदसाहाय्येनैव ज्ञेयं भवति । वेदानां वैविध्यश्चापि अस्यैव साहाय्येनैव ज्ञेयं भवितुमर्हति । वेदोत्तरकालिकसाहित्ये - ब्राह्मणग्रन्थोऽयमेवं वदति, दर्शनशास्त्रमिदं ब्रवीति, वेदाङ्गभूतमिदं शंसति, अमुकः स्मृतिरिदं कथयति इत्येवंविधायां स्थित्यां किं कार्यं, किं न कार्यम् इत्यस्य कृते वेदं शरणं यान्तु । तत्तच्छास्त्रादीनां तत्तत्कथनस्य रहस्यं वेदे एव उन्मीलयिष्यति । तदेव तद्विधां शङ्कामपनोदयति । भाषादृष्ट्या अपि वेदानां महत्त्वं वर्तते। वैदिकभाषेवेयं वर्तते या साम्प्रतिक-भाषाविज्ञानं द्रढीयसीं भूमिमध्यासयति स्म, इयं वैदिकभाषेवाऽस्ति या भाषाविदां मध्ये प्रसृतं प्राचीनभाषाविषयकमतभेदं निराकृतवती । ज्ञास्यन्तीदंश्च भौतिकेऽर्थेषु प्रयुज्यमानानि पदानि युगान्तरेण कस्मादाध्यात्मिकेऽर्थ प्रयुक्तानि भवितुमारभन्ते। भूयिष्ठप्रयोजनेन साधकत्वात् वस्तुतो वेदाः सन्ति परममहत्त्वभाजो ग्रन्थाः। == अपौरुषेयाः वेदाः == प्रतीच्याः (पाश्चात्याः) विपश्चितो वेदान् ऋषिप्रणीतान् मन्यन्ते । तेषां हि आधिभौतिकीदृष्टिस्तान् शब्दराशिमेव सामान्यग्रन्थमेवावगच्छति। फलतः यः ऋषि येन मन्त्रविशेषेण सम्बद्धोऽस्ति स तस्य कर्ता । ऋग्वेदेऽपि कर्तृत्वपदस्य स्पष्टत उल्लेखो प्राप्यते - ‘इदं ब्रह्मक्रियमाणं नवीयः’ ([[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.३५|ऋ० ७॥३५॥ १४]]), ‘ब्रह्म कृण्वन्तो हरिवो वसिष्ठाः' [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.३७|(ऋ० ७॥३७॥४)]], ‘ब्रह्मेन्द्राय वत्रिणे अकारि’ ([[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.९७|ऋ० ७॥९७॥९]] ) प्रभृतिमन्त्रेषु ‘ऋषिप्रणीता एव वेदमन्त्राः सन्ति' अस्य कथनस्योल्लेखः स्पष्टतया प्रतिभाति । परन्तु भारतीयानां मते ऋषयो वैदिकमन्त्राणां द्रष्टारः सन्ति न तु कर्तारः । 'ऋषि' इत्येतस्य पदस्य व्युपत्तिलभ्यः ‘ऋषति पश्यति इति ऋषिः' इत्यर्थ एव 'मन्त्रद्रष्टा' इत्यस्ति एव ऋषिः शब्दः इगुपधात् किदित्यनेनौणादिकेन सूत्रेण इनि कृते निष्पद्यते । निरुक्ते च विद्युमानाः – ‘तद्येनास्तपस्यमानन् ब्रह्मस्वयम्भ्वभ्यानर्षत्॥' इत्यादिकाः पङ्क्तयः ऋषेर्मन्त्रद्रष्टृत्वमुपपादयन्ति। असङ्खयेयवैदिकमन्त्राणामनुशीलनेन प्रतीतो भवति यद्, अलौकिकसामर्थ्यशालिनः ऋषयो दिव्यया प्रतिभया मन्त्राणां दर्शनं लब्धवन्तः (द्रष्टव्यः - ऋ० ७॥३३, ७॥१३ मन्त्राः) इति। कतिपयेषु मन्त्रेषु मुनिवसिष्ठम् अलौकिकदृष्ट्या प्रदत्तज्ञानस्य उल्लेखः दृश्यते (ऋ. [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.८७|७/८७/४]] - [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.८८|७/८८/४]])। ऋग्वेदेऽनेकत्र वाचः भव्यास्तुतिः दृग्गोचरी भवति। मन्त्राणां प्रकाशस्तद्धियि अवततार । तद्यथा - ‘यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्, तामन्वविन्दन् ऋषिषु प्रवीष्टान्' - [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.७१|ऋ० १०॥७१॥३]] ऋषिदृष्टप्रार्थनायाः अलौकिकफलस्य निर्देशोऽपि वेदे एव लभ्यते ( ऋ० ३॥५३॥१२, ॥७॥३३॥३ ) मन्त्रेष्वेव वैदिकवाण्याः नित्यतायाः प्रमाणम् अस्ति। तेषु प्रमाणेषु ‘वाचा विरूपनित्यया' ( ऋ० ८॥७५॥६) मुख्योऽस्ति ‘ऋषि' इत्येतस्य पदस्य व्युत्पत्तिलभ्यः ( ऋषति पश्यति इति ऋषिः ) अर्थ एव मन्त्रद्रष्टा इत्यस्ति। एष 'ऋषि'-शब्द इगुपधात् कित् इत्यनेनौणादिकेन सूत्रेण इनि कृते निष्पद्यते । [[निरुक्तम्|निरुक्ते]] च विद्यमानात् ‘तद्येनास्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यानर्षत्...॥ इत्यादिकाः पङ्क्तयः ऋषेर्मन्त्रद्रष्टृत्वमुपपादयन्ति । अत ऋषयः मन्त्राणां द्रष्टारः सन्ति न च कत्तारः । '''“ऋषिर्मन्त्रद्रष्टा ॥ गत्यर्थत्वात् ऋषेर्ज्ञानार्थत्वात् मन्त्रं दृष्टवन्तः ऋषयः ॥' ( श्वेतवनवासिरचितवृत्तौ उणादिसूत्रं ४॥१२९ द्रष्टव्यम् ) एवञ्च निरुक्तेऽपि ‘तद्यदेनांस्तपस्यमानां ब्राह्मस्वयम्भ्वभ्यानर्षत् त ऋषयोऽभवंस्तदृषीणामृषित्वमिति विज्ञायते ऋषिदर्शनात् ॥ मन्त्रान् ददर्श इत्यौपमन्यवः ॥'''' न्यायवैशेषिकयोर्मतेन वेदाः पौरुषेयाः नित्याश्च सन्ति । परं सांख्य-वेदान्तमीमांसानाश्च मतेन ते अपौरुषेयाः सन्ति । नित्यत्वञ्च तेषां दर्शनानीमानि स्वीकुर्वन्ति स्मृतिपुराणेषु च वेदसम्बन्धिनी भावना तादृश्येव प्रायेण, यादृशी मीमांसायां विभावितास्ति। मनुर्वेदान् नित्यान् अपौरुषेयांश्व मन्यते । <ref>[[s:मनुस्मृतिः/द्वादशोध्यायः|‘पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ॥]] [[s:मनुस्मृतिः/द्वादशोध्यायः|अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः ॥']] </ref> उद्धवोऽपि वेदान् नित्यान् अपौरुषेयांश्व मन्यते। <ref>[[s:उद्धवगीता_४|उद्धवगीता_४/विंशः अध्यायः/श्लो. ४]]</ref> ==अधिकारः== शास्त्रम् तु '''अष्टमे ब्राह्मणम् उपनयीत''' इति उक्त्वा आनन्तरं सः वेदाध्ययनार्थम् अधिकारत्वं प्राप्नोति इति वदति । सनातन धर्मस्य प्राणवत्, विश्वस्य महानतमः आदिग्रन्थः ''वेद'' न केवलं हिन्दुधर्मस्य अपितु सर्वेषां धर्माणां मूलम् अस्ति । ''वेदोखिलो धर्ममूलम्'' अर्थात् समेषां धर्माणाम् उत्पत्तिः अनेन एव अभवत् इति । उक्तमेव अस्ति- ''धर्मजिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुति:'' । वस्तुतः वेदानां प्रादुर्भावः सृष्ट्यारम्भे एव अभवत् किन्तु केचन पाश्चात्यीयानाम् अभिप्रायम् अनुमन्यमानाः एव अस्माकं विद्वांसः अपि वेदानां रचनाकालं केवलं विगत चतुर्पंच सहस्र वर्षाणि एव मन्यन्ते । ते अवधानं न ददति यत् वेदानां परम्परा अपि वर्णिता अस्ति । अनेन क्रमेण ईश्वरेण ब्रह्मा, तेन वशिष्ठ अपि च अनेनेव क्रमेण शक्ति, पराशर , द्वैपायनः च वेदानां ज्ञानं प्राप्तवान् । वेदानां विस्तारकारणात् एव तस्य नाम वेदव्यासः इति अभवत् । वेदेषु प्राचीनतमः ऋग्वेदः अस्ति । इत्यपि प्राप्यते यत् सर्वप्रथमः केवलं ऋग्वेदः एव आसीत् , पठन-पाठनसारल्यहेतुः एव द्वैपायनः अस्य विस्तारं चतुर्षु वेदेषु कृतवान् अतः तस्य नाम व्यास इति अभवत् । महाभाष्यस्य (पश्पसाह्निक) अनुसारम् ऋग्वेदस्य एकविंशतिः (21) शाखाः आसन् । एतासु शाखासु चरणव्यूह ग्रन्थानुसारं पंच (5) शाखाः (शाकल, बाश्कल, आश्वलायन, शांखायन, माण्डूकायन) मुख्याः सन्ति । यासु साम्प्रतं केवलं शाकल शाखा एव प्राप्यते । ऋग्वेदस्य (शाकल शाखा) विभाजनं द्विधा, अष्टक क्रमेण, मण्डल क्रमेण च कृतं अस्ति । अष्टक क्रमे, अष्ट अष्टकेषु अष्ट-2 अध्यायाः, प्रत्येकस्मिन् अध्याये केचन वर्गाः, प्रत्येकवर्गे केचन ऋचाः सन्ति । अनेन क्रमेण सम्पूर्ण 2006 वर्गाः 10417 ऋचाः च सन्ति । शौनकाचार्यस्य अनुक्रमण्याम् अस्य पूर्णसंख्या 10580-1/4 इति अस्ति । ''ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पंचशतानि च, ऋचामशीतिः पादश्च पारणं सम्प्रकीर्तितम्'' । मण्डल क्रमः अतिप्रचलितः अस्ति । एतस्यानुसारं ऋग्वेदः दश मण्डलेषु विभक्तः अस्ति । प्रत्येकेषु मण्डलेषु विभिन्न अनुवाकाः, तेषु कानिचन सूक्तानि, प्रत्येकेषु सूक्तेषु केचन मन्त्राः सन्ति । औसतसंख्या पंच अस्ति । एवं विधा सम्पूर्णं 1028 सूक्तानि सन्ति येषु 11 खिल सूक्तानि सन्ति । प्रथम मण्डलस्य द्रष्टारः शतार्चिननामधारिणः सन्ति । 2 तः 8 पर्यन्तं वंशमण्डल इति संज्ञया अभिहिताः । नवम मण्डलं सोम, पवमान मण्डलं वा कथ्यते । अस्य मण्डलस्य सर्वाणि सूक्तानि सोम देवाय समर्पितमस्ति । दशम मण्डलस्य नासदीय सूक्तपर्यन्तं सूक्तानि महासूक्तानि, अनन्तरं क्षुद्रसूक्तानि इति अथ च एतेषां द्रष्टारः अपि एतया संज्ञया एव अभिहिताः । ऋग्वेदस्य प्रधानदेवः इन्द्रः अस्ति । अस्य 250 सम्पूर्णसूक्तेषु अपि च अन्येषु आंशिकरूपेण अर्चना कृता अस्ति । ऋग्वेदे समस्तमण्डलानां प्रारम्भिकसूक्तानि अग्नये समर्पितमस्ति । अग्निः ऋग्वेदस्य द्वितीयः प्रधानदेवः अस्ति । अस्य 200 सम्पूर्ण सूक्तेषु अन्यत्र च आंशिकरूपेण अर्चना कृतास्ति । ऋग्वेदस्य रक्षार्थं, अपरिवर्तनीयं भूयात् अतः अपि सूक्तानां शब्दानाम् अपि गणना कृतास्ति । शौनकानुक्रमणी मध्ये एषा संख्या 153826 अस्ति । ''शाकल्यदृष्टेः पदलक्षमेकं सार्धं च वेदे त्रिसहसयुक्तम्, शतानि चाष्टौ दशकद्वयं च पदानि षट् चेति हि चर्चितानि ।'' (अनुक्रमणी 45) शब्दानां एव न अपितु वर्णानाम् अपि गणना कृता अस्ति । अनुक्रमणी अनुसारं एषा संख्या 432000 अस्ति । ''वृहतीसहस्राण्येतावत्यो हर्चो या: प्रजापति सृष्टा:'' (शत0 ब्रा0-10,4,2,23), ''चत्वारिंशतसहस्राणि द्वात्रिंशच्चाक्षरसहस्राणि'' - (शौनक-वाकानुक्रमणी) ऋग्वेदस्य प्रथम अध्यापनं वेदव्यासः स्वशिष्यं पैलं प्रति कृतवान् । ''तत्रगर्वेदधरः पैलः'' । ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य ऋषयः एव तस्य देवताः अपि सन्ति । मन्त्राणां दर्शने महिलानाम् अपि सहयोगः अस्ति । तासु अगस्त्यपत्नी लोपामुद्रा, महर्षि अम्भृणपुत्री वाक् इत्ययोः नाम विशेषतया उल्लेखनीयम् अस्ति । ==पश्यतु== * [[ऋग्वेदः]] * [[यजुर्वेदः]] * [[सामवेदः]] * [[अथर्ववेदः]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{Commons category|Vedas}} {{Wiktionary|Veda|Vedic}} * [http://www.aryasamajjamnagar.org/veda.htm वेदाः (हिन्दी, संस्कृतम्)] * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Veda GRETIL ई-पुस्तकानि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Veda |date=2010-11-07 }} * [http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm#vedas sacred-texts.com इत्यस्मिन् जालपुटे वेदाः] * [http://www.comparative-religion.com/hinduism/vedas/ वेदाः- ऋक्, यजुः, सामः, अथर्वः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504160357/http://www.comparative-religion.com/hinduism/vedas/ |date=2008-05-04 }} * [http://www.gayathrimanthra.com/Library.html वेदोपनिषदोः समग्रसाहित्यम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828134133/http://www.gayathrimanthra.com/Library.html |date=2009-08-28 }} * [http://www.kireetjoshiarchives.com/indian_culture/glimpses_vedic/ वैदिकसाहित्यम्- किरीट् जोशी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221073916/http://www.kireetjoshiarchives.com/indian_culture/glimpses_vedic/ |date=2014-02-21 }} == उद्धरणम् == {{Reflist|2}} {{वैदिकविज्ञानम्}} {{Hinduism footer small}} [[वर्गः:वेदाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] n4cygz4ihos3hok0fhixm8dvchjnt23 0 5315 499244 489738 2026-05-19T16:14:32Z ~2026-30222-65 46477 दीपावल्याम् लक्ष्म्या महत्त्वम् 499244 wikitext text/x-wiki [[File:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|thumb|रविवर्मणा चित्रिता लक्ष्मीः]] देवी '''लक्ष्मीः''' - सम्पदधिदेवता लक्ष्मीः [[विष्णुः|विष्णोः]] पत्नी । त्रिमूर्तिषु विष्णुर्जगतः स्थितिकारकोऽर्थाद्रक्षकः । जगद्रक्षणाय सम्पद् / ऐश्वर्यमपेक्षितं भवति । उचितमेव यदैश्वर्यदेवता लक्ष्मीरेवास्य पत्न्यस्तीति। <br /> {{हिन्दूधर्मः}} एषा देवी स्वर्णहस्ता जनेभ्यः सम्पदं वर्षति । लक्ष्मीर्यत्र तत्र सम्पद्भवति । सा च सम्पद्बहुविधा भवति - धनसम्पत्तिः, बुद्धिसम्पत्तिः, धर्मसम्पत्तिः इत्यादि । किं बहुना, लोके यद्यदपेक्षणीयं तत्सर्वं लक्ष्म्या अनुग्रहेणैव सिध्यति । आत्मज्ञानार्थिना सर्वेणापि बुद्धिसम्पदवश्यं सम्पादनीया । एतस्मात् कारणादेव नवरात्रोत्सवे [[सरस्वती]]पूजायाः पूर्वं लक्ष्मीपूजा प्रवर्तते ।<br /> अद्यत्वे तु लक्ष्मीपूजा केवलमैहिकसम्पदं प्राप्तुं क्रियमाणा दृश्यते । चञ्चलां लक्ष्मीं योऽनुधावति तस्य सा दूरयेव तिष्ठति । न तस्य वशमेति । यस्तु पुरुषः सत्त्वगुणसम्पन्नस्तस्य वशे भवति सा । शुद्धेन मनसा यदा पुरुषोऽध्यात्मरतिः भवति तदा सः शान्तिमैश्वर्यं सम्पदं च प्राप्नोति । सात्त्विकस्य मनसो द्योतकः क्षीरसागरः । तस्मादुत्थिता लक्ष्मीरस्यैव तत्त्वस्य निरूपणं करोतीव । लक्ष्म्याः प्रसादेनास्माभिः सर्वविधा सम्पत्प्राप्तुं शक्या । इममेवार्थं विशदयत्ययं श्लोकः ।<br /> :रतिर्मतिसरस्वतीधृतिसमृद्धिसिद्धिश्रियः :सुधसखि! यतोमुखं चिचलिषेत् तव भ्रूलता । :ततोमुखमथेन्दिरे बहुमुखीमहम्पूर्विकां :विगाह्य च वशंवदाः परिवहन्ति कूलङ्कषाः ॥ श्रीरिति नामान्तरं लक्ष्म्याः । प्रथमं सा भृगुमुनेः ख्यात्यां पुत्रीरूपेण अवातरत् । ततः परं क्षीरसागरे मथ्यमाने सा ततः सञ्जाता । यदा यदा विष्णुर्भूलोकेऽवतरति तदा सापि तेन सहानुरूपेण रूपेणावतरत्येव । :राघवत्वेऽभवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि । :अन्येषु चावतारेषु विष्णोः एषा अनपायिनी ॥ यथा अर्थः - वाक् च, ज्ञानं - बुद्धिः च, तद्वत् विष्णुः श्रीश्च अपृथक्सिद्धौ । लोके यद्यत् पुंवाचकं तत्तद् विष्णुरिति यद्यत् स्त्रीवाचकं तत्तत् लक्ष्मीरिति च व्यपदिश्यते । अनयोः परं न विद्यते । :.... पुंनामा भगवान् हरिः । :स्त्रीनाम्नी लक्ष्मीर्मैत्रेय नानयोर्विद्यते परम् । लक्ष्म्याः चत्वारो हस्ताः । तयोर्द्वाभ्यां पद्मे धरति सा । '''पद्मा कमला''' इत्यपि तस्याः नाम्नी । बिल्वनिलया इत्यपि एषा कीर्त्यते । अस्याः अर्चामूर्तेः पार्श्वयोः क्वचित् गजौ दृश्येते । एषा हिरण्यवर्णा कथ्यते । देवालयेषु एषा पद्मे आसीना भवति । अस्याः चत्वारो हस्ताः देवी एषा चतुर्वर्गपुरुषार्थप्रदायिनी इति सूचयन्ति ।<br /> लक्ष्मीः अष्टसु रूपेषु पूज्यते । तानि च आदिलक्ष्मीः, गजलक्ष्मीः, धनलक्ष्मीः, धान्यलक्ष्मीः, सन्तानलक्ष्मीः, वीरलक्ष्मीः, विजयलक्ष्मीः, धैर्यलक्ष्मीः, च । बहुषु देवालयेषु अष्टौ लक्ष्मीमूर्तयः प्रतिष्ठापिताः पूज्यन्ते । चेन्नैनगरे समुद्रतीरे प्रसिद्धः अष्टलक्ष्मीदेवालयः वर्तते । दीपावलीति कार्तिकमासेऽमावस्यायाम् उत्सवे देवी लक्ष्मीः पूज्यतमा । सा पूजिता जनैः सर्वैस्तस्मिन् दिवसे । लक्ष्मीः पूजा दीपावल्याः पञ्चदिवसानाम् मुख्यदीपावली दिवसोऽस्ति। ==पश्यतु== *[[देवी]] ==श्रियः रूपवैविध्यम्== {|class="wikitable" border="1" !# !रूपाणि !भावः |---- |१ |आदिलक्ष्मीः |मूलदेवी |---- |२ |धान्यलक्ष्मीः |धन्यानि अनुगृह्णाति । |---- |३ |धैर्यलक्ष्मीः |धैर्यस्य अधिदेवी |---- |४ |गजलक्ष्मीः |गजस्यरूपवती देवी |---- |५ |सन्तानलक्ष्मीः |सन्तनम् अनुगृह्णाति |---- |६ |विजयलक्ष्मीः |विज्यस्य अधिदेवी |---- |७ |विद्यालक्ष्मीः |विद्यायाः अधिष्ठात्री |---- |८ |धनलक्ष्मीः |सम्पदः देवी |---- |} ==वीथिका== <gallery> Lakshmi 02349.JPG|लक्ष्मीः लोहशिल्पे । Raja Ravi Varma, Goddess Lakshmi (Oleograph print).jpg|राजरविवर्मणः कला लक्ष्मीः। Gajalakshmi.jpeg|गजलक्ष्मीः। A powerful deity in her own right, Shri Lakshmi herself.jpg|आधुनिकतैलवर्णचित्रे लक्ष्मीः। Kamala yantra color.jpg|लक्ष्मीयन्त्रम् । Bronze Sri Devi CAC.JPG|लक्ष्म्याः शिलाशिल्पम्। Downey Laxminarayan Dev.jpg|नारायणसहिता लक्ष्मीः। Divine couple in Halebidu.jpg|लक्ष्मीनारायणशिल्पम्। Udaygiri & Khandagiri Caves, Bhubaneswar (1) - Oct 2010.jpg|पूजार्थं सालङ्कृता लक्ष्मीः। Lakshmi Pandal, Bhubaneswar - Oct 2010.jpg|लक्ष्मीपूजासिद्धता । </gallery> {{शाक्तमतम्}} {{सनातनधर्मः}} [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 6qqa4qtx2mjxdi0xj1f7c56dcsv7u8x 0 13333 499246 487341 2026-05-20T01:42:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499246 wikitext text/x-wiki [[File:Canal lateral glaciere03.JPG|thumb|250px|right|नालेषु मलिनता]] जलमालिन्यं (water pollution) प्रमुखेषु परिसरमालिन्येषु अन्यतमं विद्यते । [[सरोवरः| सरोवराः]], [[नदी|नद्यः]], [[सागरः|समुद्राः]] इत्यादिषु अनपेक्षितानां वस्तूनां संयोगेन जलमालिन्यं भविष्यति । ==परिसरसंरक्षणस्य आवश्यकता== अस्मिन् दशके अस्माकं [[भूमण्डलम्|भूमण्डलस्य]] परिसरस्य प्रदूषणं विषयीकृत्य सर्वेषु राष्ट्रेषु बहुभिः नेतृभिः प्राज्ञैः वैज्ञानिकैः पौरजनैः विशेषेण चर्चा प्रचालिता । [[परिसरः|परिसरस्य]] प्रदूषणं विविच्य विविधया दृष्ट्या एते प्रविभागाः प्रवृत्ताः - जलमालिन्यं, [[वायुमालिन्यम्|वायुमालिन्यं]], [[शब्दमालिन्यम्|शब्दमालिन्यं]], [[भूमालिन्यम्]], [[आम्लवर्षणम्]] इत्यादयः । सर्वस्यापि भूमण्डलस्य परिसरस्तावत् एक एव । सः पुनः निर्मातुं न शक्यते । अतः परिसररक्षणे एव यत्नः सर्वैः विधेयः । ==जलस्य महत्त्वम्== वैज्ञानिकानाम् अभिप्रायेण जलम् इति द्रवरूपः पदार्थः [[आम्लजनकः|आम्लजनक]]-[[जलजनक|जलजनक]]योः संयोगेन सम्भवति । [[File:101020 Müll Ballon Reuss001.jpg|thumb|upright|left|250px|मालिन्यवर्धकानि कतिचन वस्तूनि]] भूतलस्य प्रायः प्रतिशतं सप्ततिभागः जलेनैव आवृतः । भूतले विद्यमानस्य जलस्य प्रतिशतं नवतिभागः समुद्रेषु एव दृश्यते । मानवशरीरेऽपि प्रतिशतं षष्टिभागः जलेनैव पूरितः । जलेन विना मानवानां जीवनम् अतीव दुष्करं भवति । पृथिव्यां विद्यमानस्य जलस्य मूलानि वर्षा, हिमः, नद्यः, सरितः, पल्वलानि, भूमावन्तर्गतं जलम् इत्येतानि भवन्ति । पृथिव्यामुपलभ्यमानस्य जलस्य द्विप्रतिशतभागस्य अपेक्षया न्यूनमेव प्राणिनां मनुष्याणां च जीवनोपयोगाय योग्यं भवति । ==जलस्य मालिन्यम्== जले यदा अनपेक्षितानि हानिकारकाणि विषयुक्तानि रासायनिकवस्तूनि, आम्लानि, तैलादीनि विलीयन्ते, तदा तादृशं जलं जीविनां प्राणधारणाय योग्यं न भवति । इदं जलमालिन्यम् इत्युच्यते । जलमालिन्यस्य एतानि प्रमुखानि कारणानि -पेट्रोलियम् तैलम्, डि.डि.टि इत्यादयः कीटनाशकाः, पि.सि.बि (पालि क्लोरिनेटड् बैफीनैल्) रासायनिकाः [[कीटनाशकाः]], पारदः, क्याङ्मियम् आर्सैनिक् इत्यादिलोहाः, अणुशक्तिकारागारेभ्यः निसृतानि अनुपयोगीनि वस्तूनि नगरेभ्यः बहिः निष्कासितानि फेनकानि, तत्र प्रमुखानि । एवं विविधानि रासायनिकानि जलमालिन्यं कुर्वन्ति । जलजन्तूनां प्राणधरणाय जले वीलीनः आम्लजनकः अत्यावश्यकः । एतानि लवणानि जले विलीनं भूय आम्लजनकानिलं दुर्बलं कुर्वन्ति । एवं तस्मिन् मलिने जले जलजन्तवः जीवितुम् अशक्ताः भवन्ति म्रियन्ते च । जलं बहूनां लवणानां द्रावकम् । यदा जले विषयुक्तानि लवणानि विलीनानि, ताद्दशं जलं मनुष्यैः उपयुज्यते, तदा एते विषाः मनुष्याणां शरीरं प्रविशन्ति तेन च अश्रुता अज्ञातपूर्वाः रोगाः भवन्ति । [[भारतम्|भारत]]देशे पूज्यायां [[गङ्गा]]नद्यां [[यमुना]]यां च नगरीयैः कार्यागारैः निःसृतेभ्यः दूषणेभ्यः प्रतिदिनं जलमालिन्यं प्रभूतं सञ्जायते । अनेन नदीजलम् उपयोगाय अनर्हं भवति । समुद्रजलस्य मालिन्यात् मीनाः अन्ये समुद्रजीविनः नितरां क्लिश्यन्ति, म्रियन्ते च । अन्तर्जलस्य प्रदूषणात् भूमेः उष्णतायाः जलस्थित्याः व्यत्ययः भवति येन वर्षाचक्रे व्यत्ययाः भवन्ति । जलमालिन्यं रोद्धुं बहवः प्रयत्नाः प्रशासनेन विद्येयकद्वारा योजिताः । ‘जलमालिन्यनियन्त्रणार्थं, तत्कृते प्रशासनस्यैकः विभागः तत्परः अपि च वर्तते । मलिनजलस्य स्रावेन नानाविधाः रोगाः जायन्ते । ताम्रम्, क्याड्मियम्, कोबाल्ट् लवणैः दूषितस्य जलस्य उपयोगेन क्यान्सर्, नररोगाः हृदयरोगाः जायन्ते । प्रदूषितजले स्नानकरणात् चर्मरोगाः प्रजायन्ते । पारद-लोहेन तत्संयुक्तलवणैश्च प्रदूषितस्य जलस्य सेवनात् "मिनिमा" इति नूतनः रोगः जायते । पारदेन प्रदूषितस्य जलस्य सेवनेन [[जपान्]] देशे क्रिस्ताब्दे १९५६ वर्षे मिनिमाट इति ग्रामे केचन जनाः नेत्रहीनाः बभूवुः । केचन उन्मत्ताः जाताः । केचन शरीरभागानां निश्चेष्टतां प्रापुः । एताद्दशरोगस्य हेतुपरिशीलनात्-पारदप्रदूषितस्य जलस्य सेवनेन एवं भवतीति ज्ञातम् । तदारभ्य एतादृशरोगस्य मिनिमाट -इत्येव निर्देशः कृतः । सर्वे स्वास्थ्यहेतोः शुद्धं जलमेव पिबेयुः । जलमालिन्यस्य नियन्त्रणाय सततं प्रयत्नः करणीयः। संस्कृतभाषायां जल्स्य जीवनमिति पर्यायपदं भवति । एवं जलमालिन्यं नाम जीवनमालिन्यमित्येव । ==जलमालिन्यस्य कारणानि== जल-प्रदूषणस्य बहूनि कारणानि भवन्ति, परं मुख्यतया मानवाः एवास्य कारणीभूतः अस्ति । जनाः अस्योपयोगः समुचितरुपेण न कुर्वन्ति, अप्राकृतिकं कृत्यं कुर्वन्ति, जनसंख्या- वृध्दयाऽपि, प्रदूषणं भवति, औद्योगिकविस्तारेणापि प्रदूषणं भवति । सम्प्रति क्रमशः अस्य कारणानि प्रस्तूयन्ते । # मनुष्याणां दैनिककृत्यम् – वयं प्रतिदिनं स्नानं कुर्मः, वस्त्रं प्रच्छालयामः पाकं कुर्मः, शोचादिकञ्च कुर्मः । एतानि सर्वाणि कार्याणि जलेनैव भवति । परमितः परं तज्जलं प्रदूषितं भवति । तेन जलेन न किमपि कर्तुं शक्यते अस्माभिः । इदं प्रदूषितं जलं यदि समीचीनतया न विसृज्यते तर्हि इदं मुख्यजलस्त्रोतेन सह मिलित्वा तं प्रदूषयति । अर्थात् यस्य जलस्य उपयोगः वयं कुर्मः तेषां समीचीनं विसर्जनं न भवति । यथा कूपं, नलकूपं पार्श्वे एव वयं स्नानं कुर्मः अथवा तत्रैव तस्य जलस्य बहिर्गमनाय नलिकां (सीवर) कुर्मः, उच्छिष्ट –जलकुण्डं कुर्मः । एतेन नलकूपस्य, कूपस्य च जलं प्रदूषितं भवति । इदं कारणं सर्वप्रमुखं कारणमस्ति । # औद्योगिकम् अपशिष्टम्- औद्योगिकप्रतिष्ठानेषु यस्य जलस्य उपयोगः भवति उपयोगानन्तरं तस्मिन् अपशिष्टे जले लवणं, क्षारम्, आम्लं, विविधं गैसं च मिश्रितं भवति । अपि च तस्य औद्योगिक-अवशिष्टमिश्रितजलस्य विसर्जनं जलस्त्रोतेषु, नदिषु, तडागेषु, सरोवरेषु च भवति, येषां जलस्रोतस्थानां जलस्य उपयोगः मानवाः, पशवः, वनस्पतयः कुर्वन्ति । परं जलमिदं प्रदूषितं भवति अनया प्रक्रियया । # अपमार्जकस्योपयोगः- औद्योगीकरणस्य प्रतिफलं भवति यत् स्वच्छतायै विविधानामपमार्जकानां आविष्कारः जगति संजातः । एतेषामुपयोगः दिनामुदिनं वृध्दिं प्राप्नोति । अनेन कार्यद्वयं भवति । अपमार्जकयुक्तं जलं साक्षात् मुख्यजलस्रोतेषु मिलति अथवा पार्श्वविसर्जनेन परोक्षरुपेण जलस्रोतेषु मिलति । फलतः जलस्य उपरिभागे कश्चन आवरणस्वरुपम् आवरणिकायाः निर्माणं भवति । अर्थात् जलस्रोतानां जलमपमार्जकस्यावरणेन आवृतं भवति । तेन सूर्यस्य प्रकाशः जले प्रवेष्टुं नार्हति । परिणामतः जले पूर्णरुपेण आक्सीजनस्य मिश्रणं भवितुं नार्हति । जलं च प्रदूषितं भवति । आक्सीजनस्याभावे # कृषिरसायनम्- जनसंख्यावृध्द्या जगति खाद्यान्नस्य अभावः संजातः । खाद्यान्नस्य आपूर्यते जनाः कॄषिकार्येषु उर्वरकस्य उपयोगः अधिकतया कुर्वन्ति । ते उर्वरकाः शस्यानां कृते तु लाभदायकाः भवन्ति, परम् अस्माकं कृते हानिकराः भवन्ति । कृषिक्षेत्रेषु तेषामुर्वरकानाम् अवशिष्टाः, अपशिष्टाः वर्षामाध्यमेन विविधेषु जलस्रोतेषु मिलति । फलतः तत्र कार्यद्वयं भवति । प्रथमं तु जलस्रोतानां जलम् आवृतं भवति येन जलेषु आक्सीजनस्याभावः भवति अपि च द्वितीयः जले जलीय वनस्पतीन् उर्वराशक्तिं प्रदाय तान् वर्धयति, येन जलस्थस्य आक्सीजनस्य क्षयः भवति । फलतः जलं प्रदूषितं भवति । # कीटनाशकरसायनम्- प्रायः सर्वत्र कृषिक्षेत्रेषु कीटेभ्यः शस्यानां संरक्षणार्थं विविधकीटनाशकरसायनानामुपयोगः भवति । शस्यानां रक्षा तु भवति । परम् इदं रसायनोपशिष्टं वर्षामाध्यनेन विविधेषु जलस्रोतेषु मिलति । अनेन जलस्रोतानां जलं प्रदूषितं भवति । यतः इदं रसायनं जीवाय हानिकरं भवति । # औद्योगिकतापीय – प्रदूषणम् – कानिचन औद्योगिकप्रतिष्ठानानि एवं भवन्ति यत्र उपकरणानां शितलीकरणाय जलस्यावश्यकता भवति । परमुपयोगानन्तरम् इदं जलं महदुष्णं भवति । अपि च इदमूष्णतमं जलं साक्षात् जलस्रोतेषु मिलति । फलतः जलस्रोतानां जले तापवृध्दिः भवति । अतस्तेन जलीय-जीवानां मृत्युः भवति । अपि च जलं प्रदूषितं भवति । # खनिजतैलम् –खनिजतैलमाध्यमेन त्रिप्रकारकं जल प्रदूषणं भवति । प्रथमं जलमार्गेण खनिजतैलस्य आयातं निर्यातं वा भवति । तत्र कदाचित् दुर्घटनया जलयानेन जले तैलस्य मिश्रणं भवति । द्वितीयं पृथ्व्यामपि कदाचित् तैलं पतति । तत्तैलमपि वर्षादि विभिन्न- माध्यमेन जलस्रोतेषु मिलति । तृतीयं पृथिव्यां बहुत्र खनिजतैलस्य लघुभण्डारं वर्तते। सर्वत्र तैलनिष्काषणं सम्भवं नास्ति । तैलनिष्काषणे यत् परिमाणं व्ययाधिक्यं भवति तत्परिमाणं तैलं न प्राप्यते । फलतः सः भण्डारं तत्रैव स्थित्वा पार्श्वे स्थितानि जलस्रोतांसि प्रदूषयति । # शवप्रवाहः –अस्योदाहरणं वाराणस्यां द्रष्टुं शक्यते यत् गंगायां कश्चन शवः सम्पूर्णः प्रवहति, कश्चन अर्ध्दद्ग्धः, अपि च कश्चन दग्धः । वस्तुतः अस्माकं धार्मिकमान्यतानुसारेण शवप्रवाहः क्रियतेऽस्माभिः । तत्र दीनाः काष्ठाभावत् साक्षात् शवं प्रवाहयति, अर्ध्ददग्धं शवं प्रवाहयति तथा सक्षमाः शवदाहोपशिष्टं प्रवाहयति नद्याम् । एवं प्रकारेण जलं प्रदूषितं भवति । एतदतिरिक्तमपि बहूनि कारणानि सन्ति येन जलं प्रदूषितं भवति । येषां कारणानामुल्लेखः अत्र न क्रियते । यतोहि दिनानुदिनं नूतनं कारणं विकसति । सम्प्रति विचार्यते यत् कानि तत्वानि जले तिलन्ति येन जलं प्रदूषितं भवतीति । ==शुध्दीकरणोपायाः –(Ways to Reclaim Pure Water.)== ===प्राचीनोपाया – Traditional Methods.=== :क. वस्त्रेण शुद्धीकरणम् :ख. काष्ठकोयलामाध्यमेन शुद्धीकरणम् :ग. ताम्रपात्रे स्थापनम् :घ. पाचनम् :ङ. सूर्यप्रकाशेन शुद्धीकरणम् ===आधुनिकोपायाः(Modern Methods)=== :क. कूपेषु पोटैशियम् परमेङनेटं,. फिटकिरिं वा समये- समये प्रदाय शुद्धीकरणम् । कूपानां पुनरुद्धारः । स्वच्छकरणम् । कूपान् आवरणेन आच्छादनम् । :ख. बहिर्तः आगतानां जलानामवरोधनम् । :ग. अवशिष्टजलनलिकाः (शीवर) जलस्रोतस्य पार्श्वे न स्युः । :घ. तडागेभ्यः नियमितरूपेण मृत्तिकाकर्तनम् । :ङ. आधुनिक फिल्टर पद्धतिमाध्यमेन शुद्धीकरणम् । मुख्यरुपेण जलशुद्धीकरणस्य त्रयः वैज्ञानिक विधयः संक्रियादृष्ट्या अङ्गीक्रियन्ते । ते सन्ति भौतिकविधयः, रसायनिकविधयः, यान्त्रिकविधयश्च । परम् एतत् सर्वं तु प्रदूषणात्परं भवति । सर्वश्रेष्ठं तु भवति प्रदूषणनियन्त्रणम् । अर्थात् प्रदूषणस्य एव यदि नियन्त्रणं भवेत्, तर्हि इयं समस्या नागमिष्यति । अतोऽत्र केचन जलप्रदूषणस्य नियन्त्रोपायाः प्रसूयन्ते । यस्मिन् क्रमे प्रदूषणस्य कारणानि उल्लिखितानि वर्तन्ते अध्यायेस्मिन् तस्मिन्नेव क्रमेण नियन्त्रणोपायाः अपि लिख्यन्ते । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.pbs.org/strangedays/episodes/troubledwaters/ "Troubled Waters"]-video from "Strange Days on Planet Earth" by National Geographic & PBS *[http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp "Issues: Water"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517202718/http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp |date=2008-05-17 }} – Guides, news and reports from US Natural Resources Defense Council '''Analytical Tools and Other Specialized Resources''' * [http://www.netres.gov.uk/netregs/63294.aspx Water pollution advice for businesses on NetRegs.gov.uk]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law] – Peace Palace Library (Netherlands) * [http://www.eugris.info EUGRIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812102235/http://www.eugris.info/ |date=2020-08-12 }} – place for Soil and Water Management in Europe * [http://cfpub.epa.gov/caddis/ Causal Analysis/Diagnosis Decision Information System (CADDIS)]-EPA guide for identifying pollution problems -stressor identification * [http://www.ecotoxmodels.org Ecotoxicology and Models] [[वर्गः:परिसरमालिन्यम्]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] 831lnvdxam70u3pj4wde3x0bmzqfw2m 0 16771 499252 496414 2026-05-20T04:55:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499252 wikitext text/x-wiki '''वैदिकसाहित्यम्''' उत '''वैदिकवाङ्मयं''' समुद्रवद् अपारम्, अगाधं, हिमालयवत् ससारञ्च च वर्तते। अत एव देवेभ्यः अपि तत् आदृतं भवति । सर्वेऽपि वेदाः मन्त्ररूपाः एव । यज्ञादिषु अवसरेषु ब्राह्मणप्रयुक्तैः तैः मन्त्रैः आवाहनादिविधिना अावाहिताः देवाः तत्र तत्र अायान्त्यैव इत्यत्र श्रुतिरेव प्रमाणम्।<ref>‘देवाधीनं जगत्सर्वं मन्त्राधीनाश्च देवताः'</ref> वेदोक्तमन्त्राणाम् आश्चर्यकरः प्रभावो। यतो हि एतेषां विलक्षणप्रभावान् दृष्ट्वा, विचार्य, संश्रुत्य च भारतीयैः किं वा वैदेशिकैश्च विद्वद्भिः एतेषां संरक्षणाय, सम्यग्ज्ञानाय च समये-समये बहुकिमपि कृतम् अस्ति। वैदिकवाङ्मयस्य संरक्षणे, समुपबृंहणे च पाश्चात्यविपश्चितां यावान् श्रमो दृष्टिपथम् आयाति, न तावान् भारतीयानाम् । प्राचीनासु भारतीयभाषासु यथा [[संस्कृतम्|संस्कृतं]] सर्वातिशायि अस्ति, तथैव सर्वेषु वाङ्मयेषु वैदिकवाङ्मयं प्रामाणिकरूपेण स्वीक्रियते। सर्वत्र ‘वेदाः प्रमाणम्' इति मतं समानतयाङ्गीक्रियते। सर्वेऽपि मतावलम्बिनः स्वं मतं वेदोक्तैः प्रमाणैः परिपुष्टतां गमयित्वा स्वां कृतिं धन्यां, स्वं च घन्यं कलयन्ति। विषयेऽस्मिन् न केवलं भारतीया एव श्रद्धालवः, अपि तु पाश्चात्या अपि विद्वांसः श्रद्धावद्धावधाना दृश्यन्ते । भारतीयानां समस्तं साहित्यं वेदैरेव परिबृंहितम् अस्ति। महर्षिः बादरायणिः अत एव वेदव्यासनाम्ना सम्मानभागभवत् । यत्तेन महात्मना वेदानामेव व्याख्यानम् अष्टादशपुराणानां रूपेण विहितम् । मीमांसाशास्त्रे पुराणानां महन्महत्त्वं वणितमस्ति । ‘भारतं पञ्चमो वेदः' इति आकारिकासूक्तिः तु प्रसिद्धा एव। यद्यपि भारतीया विद्वांसो वेदानाम् अपौरुषेयत्वं साटोपं (आत्मतृप्त्यै) स्वीकुर्वन्ति, तथापि वेदानां मन्त्राः, तेषामुपदेशाश्च अपौरुषेयत्वेऽपि ईश्वरोक्तत्वाद् आप्तप्रमाणत्वेन स्वीक्रियन्त एव। अन्यत्रापि ‘वेदो नित्यमधीयतां तदुदितं कर्मस्वनुष्ठीयताम्'<ref>https://sa.wikisource.org/wiki/साधकपञ्चकम्</ref> इत्यादीनि वचांसि वेदोक्तीनां प्रामाण्यमेव साधयन्ति। अपरत्रापि दृगुन्मेषोविधीयतां यद्यपि वेदाश्वत्वार एव केचित् वेदत्रयीमपि स्वीकुर्वन्ति । इत्याकारकविवादस्य विचारो सुधिया ग्रन्थकर्त्रा विस्तृतरूपेण यथास्थानं समुपन्यस्तः । तथापि [[आयुर्वेदः]], [[धनुर्वेदः]], [[गान्धर्ववेदः]] इत्यादीनां वेदानां गणना केवलं तेषां तेषां विषयाणां प्रामाणिकतां स्वीकारणार्थ तत् तद् ग्रन्थकर्तृभिः महर्षिभिः कृतेति निश्चप्रचम् (निश्चितं प्रचितम्)। विदन्त्येव सर्वे विद्वांसो यद्, वेदा एव भारतवर्षस्य [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृते]]<nowiki/>श्व मुख्यमवलम्बनमिति। ते च भगवता कृष्णद्वैपायनेन शिष्याणां ग्रहणसौकर्य्याय ऋग्यजुःसामाथर्वभेदेन चतुर्धा विभज्य यथाक्रमं पैल-वैशम्पायन-जैमिनि-सुमन्तुभ्यः प्रदत्ताः । कालक्रमेण शिष्योपशिष्यैः गृहीतास्ते बहुशाखात्वम् आपन्नाः। तदुक्तं [[महाभाष्यम्|व्याकरणमहाभाष्ये]] पस्पशाह्निके भगवता [[पतञ्जलिः|पतञ्जलिना]]<nowiki/>- '''<nowiki/>'एकशतमध्वर्युशाखाः, सहस्रधत्मा सामवेदः ॥''' '''एकविशतिधाबह्वृचं, नवधा आथर्वणो वेदः ॥' इति ॥''' तत्रायं [[वेदः]] भारतीयसंस्कृत्याः मूलस्रोतमस्ति। विश्वस्यागमेषु वेदाः प्राचीनतमाः,<ref>p. 126, ''History of British Folklore'', Richard Mercer Dorson, 1999, ISBN 9780415204774</ref> अत एव नृशास्त्रज्ञानां, मानवप्रकृतेः अध्येतॄणां जगतो विभिन्नेषु धर्मेषु सश्रद्धं प्रवर्त्तमानानाच्च जनानां सानुरागविषया इमे वेदाः। ये जना वेदानाम् अभ्यन्तरे सांसारिकसमस्तैश्वर्याणाम् अन्वेषणम् अक्लान्तपरिश्रमेण कुर्वन्ति, ते न जानन्ति वेद-ज्ञानयोर्मध्येऽन्तरमस्ति इति। विद्-धातौ तथा ज्ञा-धातौ सामान्यतः एकत्वे सत्यपि मूलतः पार्थक्यम् अस्ति। भौतिकविद्यायाम् अभिज्ञतायाः नाम अस्ति ज्ञानं, तथा च अध्यात्मशास्त्रस्य तथ्यानाम् अवगत्याः नाम अस्ति वेद इति । एकस्य लक्ष्यं बाह्यविषयाणाम्, अपरस्य च अभ्यन्तर-विषयाणां विश्लेषणमस्ति । वेदज्ञानशब्दयोः पार्थक्यं संस्कृतेन सम्बद्धानाम् अनेकयूरोपीयभाषागतशब्दानाम् अनुशीलनेनापि ज्ञायते। [[जर्मनभाषा]]<nowiki/>यां द्वौ सम्बद्धौ धातू स्तः - केन्नेन (Kennon) तथा वाइसेन ( Weisen) इति। [[आङ्ग्लभाषा]]<nowiki/>यामपि द्वौ सम्बद्धौ शब्दौ स्तः - नालेज ( Knowledge ) तथा विजडम (Wisdom) इति। अनयोः 'केन्नेन' तथा 'नालेज' इत्यनयोः शब्दयोः साक्षात्सम्बन्धमस्ति संस्कृतस्य ‘ज्ञा'-धातुना सह तथा ‘वाइसेज' एवं 'विजडम' इत्यनयोः शब्दयोः सम्बन्धमस्ति ‘विद्'धातुना सह। अतः ‘वेद' इत्यस्य शब्दस्य मौलिकतात्पर्यमस्ति अध्यात्मविषयाणामन्वेषणम् इति। [[सायणाचार्यः|सायणाचार्या]]<nowiki/>नुसारेण वेदस्य वेदत्वं प्रत्यक्षेणानुमानेन च अगम्योपायस्य बोधने एवाऽस्ति। '''<nowiki/>'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते ।''' '''एनं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ॥'''' रॉय-मैक्समूलर-वेवर-आउफ्रक्ट-गेल्डनर-स्टीवेन्सन-श्रोदर-वेनफी-ह्विटनी-ब्लूमफील्ड-गार्वे-लिण्डनर-वर्नेल-एर्टल-कैलेण्ड-गास्ट्रा-हिलेब्राण्ट-क्नाउएरो-विल्सन-ओल्डनवर्ग-कीथ-लेनमेन-ग्रिफिथ-एगलिग-मैकडोनलप्रभृतयः अनेके पाश्चात्यविपश्चितः अप्येतेषां सम्यगध्ययनाय समाकृष्टा इव प्रवृत्ताः। पाश्चात्याः इमे विद्वांसः अधीत्येमं वेदराशिं बहुकिमपि गभीरमुल्लिखितवन्तः। वैदिकधर्मस्य धर्मान्तरेण तुलनां विधाय ते तुलनाप्रधानवैदिकधर्मविषयकान् ग्रन्थान् बहून् लिखितवन्तः । अस्मिन् क्षेत्रे मैक्समूलर-मैक्डोनल-हिलेब्राण्टमहाभागानां नामानि सन्त्युल्लेखनीयानि । हिलेब्राण्ट इत्यस्य 'वेदिशे मायोलोजी' मैक्डोनलस्य च 'वैदिकमाथोलोजी' व्यापकत्वात् प्रामाणिकत्वाच्चोपादेये स्तः । फ्रेञ्चविदुषाश्च श्रौतसम्बन्धिनोऽनेके ग्रन्था दृश्यन्ते । चत्वारोऽपि वेदाः साधारण्येन मन्त्रब्राह्मणयोर्द्वयोर्भागयोविभक्ताः । वेदपदवाच्याः संहितारूपा एव वेदा इत्यपि नास्ति भारतीयपरम्परानुरूपी न्याय्यश्च विचारः । तत्र [[ऋग्वेद]]<nowiki/>स्य, [[सामवेद]]<nowiki/>स्य, [[शुक्लयजुर्वेद]]<nowiki/>स्य, [[अथर्ववेदः|अथर्वण]]<nowiki/>श्च मन्त्रभागाः संहितापदवाच्याः, किन्तु [[कृष्णयजुर्वेदः|कृष्णे यजुर्वेदे]] संहितायामथवा ब्राह्मणे मन्त्राः ब्राह्मणानि इत्येतौ उवुभावपि सम्मिलितौ वर्तते । वेदेषु ज्ञान-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-[[धर्मः|धर्म]]<nowiki/>-[[दर्शनम्|दर्शन]]<nowiki/>-सदाचार-संस्कृति-नैतिक-सामाजिक-राजनैतिकप्रभृतीनां जीवनोपयोगिविषयाणां सन्निवेशोऽस्ति । यत्र प्रत्यक्षस्य न चानुमानस्य प्रवेशस्तत्रापि ते प्रविशन्ति। स्मृतिपुराणादीनां मान्यत्वं तदनुगामित्वम् एवावतिष्ठते । प्राचीनानि धर्म-समाज-व्यवहारप्रभृतीनि वस्तुजातानि बोधयितुं श्रुतय एव क्षमन्ते । वेदास्तु धर्ममूलतयैव सर्वथा समादृताः सन्ति । मनुना प्रोक्तश्च - ‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्' तथा ‘वेदाद्धर्मो हि निर्बभौ' इति। एवञ्च महाभाष्यकृता पतञ्जलिना ब्राह्मणेन षडङ्गवेदाध्ययनस्यानिवार्यत्वमुच्यते स्म । तथाहि- ‘ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च॥'<ref>https://sa.wikisource.org/wiki/महाभाष्यम्/पस्पशाह्निकम्</ref> वेदेषु अध्यात्मदर्शनस्य उत्कृष्टभाण्डागारं निक्षिप्तमस्ति । किञ्च तेषां प्रतिपादनरीतिः अर्वाचीनप्रतिपादनशैलीतः सर्वथा भिन्ना एव ।  == इतिहासः == वेदाः भारतीयानां हि अाद्या धर्मग्रन्थाः सन्ति। तेषामाज्ञाऽत्र देशे धर्मत्वेन मताऽस्ति। को हि धर्मः ? इति यदि जिज्ञासाऽस्ति तदा वेदास्तन्निमित्तेन द्रष्टव्याः।<ref>[[s:महाभारतम्-14-आश्वमेधिकपर्व-110|‘धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ॥' महाभारतम्-14-आश्वमेधिकपर्व-110/14-110-42]]</ref> वर्त्तमाने [[भारतम्|भारते]] यावन्त्यपि मतान्युपमतानि भिन्नभिन्नानि प्रसूतानि सन्ति, तेषां मूलस्रोतो वेदेभ्य एव निर्गतमस्ति। तदर्थं पुनः पुनः अस्माभिर्वेदाः अध्ययनीयाः अनुशीलनीयाश्च। अनेन कारणेन संहितानां रचनायाः पश्चात् जनेषु वैदिकमन्त्राणाम् अर्थावबोधनस्य प्रवृत्तिः परिलक्षिताऽभवत्। ब्राह्मणग्रन्थेष्वस्याः प्रवृत्त्याः प्रथमः प्रयासः दृग्गोचरो भवति। [[ब्राह्मणग्रन्थः|ब्राह्मण]]<nowiki/>ग्रन्थेषु यज्ञस्य विस्तृतवर्णनं तु अस्त्येव, मन्त्राणामप्यर्थस्य यत्र कुत्राऽपि स्पष्टीकरणमपि समुपलभते। तत्र शब्दानां व्युत्पत्तिरपि वर्त्तते। एताः प्रवृत्तिरत्यादरेण यास्केन ‘इति ह विज्ञायते' एवमुक्त्वा [[निरुक्तम्|निरुक्ते]] समुद्धृतः। वेदार्थानुशीलनस्य प्रथमः सोपानः पदपाठ एवाऽस्ति। वैदिकमन्त्राणां पदपाठं विना तेषामर्थज्ञानं कदापि भवितु न शक्नोति। अस्मै पदपाठाय व्याकरणस्य नियमानामाविष्कारः पूर्वमेवाऽभवत्। पदपाठानां कर्तारः बहवः ऋषयः अभूवन्। ब्राह्मणग्रन्थेषूपलब्धानां निरुक्तीनां, व्युत्पत्तीनाञ्च अाधारोपरि [[निघण्टुः|निघण्टु]]<nowiki/>-निरुक्त-प्रभृतिग्रन्थानां रचना अवान्तरकाले एवाभवत्। मध्ययुगे बहवः वैदिकविद्वांसः वैदिकसंहितासु भाष्याख्यां रचनां कृतवन्तः। अनेन प्रयासेन ते वैदिकमत्राणाम् अर्थान् बोधगम्यान् अकुर्वन्। अस्मिन् अर्थानुशीलनकार्ये ते वैदिकविद्वांसः [[निरुक्तम्|निरुक्त]]<nowiki/>-[[व्याकरण]]<nowiki/>-[[पुराण]]<nowiki/>-[[इतिहास]]<nowiki/>प्रभूतीनां प्रमुखग्रन्थानाम् उपयोगं कृतवन्तः। एतादृशेषु भाष्यकारेषु [[माधवभट्टः|माधवभट्ट]]<nowiki/>-[[स्कन्दस्वामी]]<nowiki/>-[[नारायणः (भाष्यकारः)|नारायण]]<nowiki/>-[[उद्गीथः|उद्गीथ]]<nowiki/>-[[वेङ्कटमाधवः|वेङ्कटमाधव]]<nowiki/>-[[अानन्दतीर्थः|अानन्दतीर्थ]]<nowiki/>-प्रभृतयः विद्वांसः ऋग्वेदस्य मान्यभाष्यकर्तारः सन्ति। [[भवस्वामिग्रहदेवः|भवस्वामिग्रहदेव]]<nowiki/>-[[क्षुरः|क्षुर]]<nowiki/>-भट्ट-[[भास्करमिश्रः|भास्करमिश्र]]<nowiki/>-प्रभृतयः विद्वांसः तैत्तिरीयसंहितायाः, [[उल्वटः|उल्वट]]<nowiki/>-[[महीधरः (भाष्यकारः)|महीधर]]<nowiki/>-प्रभृतयः माध्यन्दिनसंहितायाः, [[माधवः (भाष्यकारः)|माधव]]<nowiki/>-[[भरतस्वामी|भरतस्वामि]]<nowiki/>-[[गुणविष्णुः|गुणविष्णु]]<nowiki/>प्रभृतयः सामवेदस्य भाष्यकाराश्च सन्ति। अस्मिन् विषये [[सायणः|सायणाचार्य]]<nowiki/>स्य कार्यं तु महत्त्वपूर्णं मन्यते। अयं हि विद्वान् पञ्च वैदिकसंहितानाम्, एकादश ब्राह्मणानाम्, कतिपयारण्यकाणाम् उपरि भाष्यग्रन्थान् रचयामास। वेदानामर्थावबोधने येषां भाष्याणाम् आधिक्येन उपयोगो भवति, तेषु सायणाचार्यस्य भाष्यम् अपि अन्यतमम्। मैक्स मूलर-सर-विलियम-जोन्स-कोलब्रुक-रूडाल्फ राथ-ह्विटनी-मैक्डोनल-वाकरनागल इत्यादयः पाश्चात्यपण्डिताः वैदिकवाङ्गमयस्य कृते ग्रन्थनिर्माणं, अनुवादकार्यं, प्रकाशनकार्यं, सङ्कलनकाञ्च अनेके पाश्चात्यविद्वांसः कृतवन्तः। वैदेशिकाः वैदिकधर्मस्य धर्मान्तरेण सह तुलनां कृत्वा अनेकान् ग्रन्थान् (Comparative Mythology) अरचयन्। पाश्चात्यैः लिखिताः वैदिकसाहित्यस्येतिहासेऽपि सुविदितास्त्रिचतुराः ग्रन्थाः प्राप्यन्ते। '[[अनुक्रमणी]]' इत्येतत्संज्ञकाः ग्रन्थाः अपि तैः प्रणीताः। === नव्यभारते वैदिकानुशीलनस्य कार्यम् === विंशे शतके भारतीयविदुषामपि वैदिकज्ञानेन ध्यानम् आकृष्टम्। कारणञ्चास्य द्वौ नवीनौ धर्मसुधारकसमाजयोः संस्थापना वर्तते। प्राच्यां वंगीयक्षेत्रे [[राजाराममोहनराय]]<nowiki/>महोदयेन स्थापितः '[[ब्रह्मसमाजः]]' तथा प्रतीच्यां पञ्चनदप्रदेशे [[स्वामिदयानन्दसरस्वती]]<nowiki/>महोदयेन च प्रतिष्ठापितः '[[आर्यसमाजः]]' मूलतः वैदिकसिद्धान्तमेव [[हिन्दूधर्म]]<nowiki/>स्य विशुद्धं सिद्धान्तं मत्वा लोकानां ध्यानाकर्षणं कृतवन्तौ। ब्रह्मसमाजस्तु उपनिषदाम् अध्ययनमेव पुनरुज्जीवितमकरोत्। अयं समाजस्तु वैदिकसंहितायाः अध्ययनाध्यापनमेव हिन्दूधर्मस्य मूलमाधारं मत्वा सर्वत्र तस्यैव प्रचारमकरोत्। पाश्चात्यविदुषां वैदिकानुशीलनादपि भारतवर्षेऽपि मनस्विनः प्रोत्साहनम् आप्नुवन्। भारतीयविद्वांसोऽपि वैदिकग्रन्थानां विशुद्धं संस्करणं तथा तेषामैतिहासिकानुशीलनञ्च प्रस्तुतं कृतवन्तः। स्वामिदयानन्दसरस्वत्या [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदो]]<nowiki/>परि तथैव [[यजुर्वेदः|यजुर्वेदो]]<nowiki/>परि च निजपद्धत्यनुसारेण संस्कृतभाषायां सुष्ठु भाष्याणां रचना कृता। आधुनिकवेदज्ञेषु [[शङ्करपाण्डुरङ्गपण्डितः|शङ्करपाण्डुरङ्गपण्डित]]<nowiki/>-[[बाल गङ्गाधर तिलक|लोकमान्यबालगङ्गाधरतिलक]]<nowiki/>-[[शङ्करबालकृष्णदीक्षितः|शङ्करबालकृष्णदीक्षित]]<nowiki/>-[[सत्यव्रतसामश्रमी]]<nowiki/>-प्रभृतयः सुविदिताः सन्ति भूभुवने। शङ्करपाण्डुरङ्गपण्डितः [[मुम्बाई]]<nowiki/>-नगरीतः १९९५-९८ ख्रीष्टाब्दे सायणभाष्येण सह अथर्ववेदस्याऽतीव विशुद्धं संस्करणं चतुर्षु खण्डेषु प्रकाशितवान्। अयं हि विद्वान् अभिनवपद्धत्यामेव ऋग्वेदस्य व्याख्याऽपि 'वेदार्थयत्न'-नामकग्रन्थे विवेचनात्मकटिप्पण्या सह आङ्ग्लभाषायां [[मराठीभाषा]]<nowiki/>याञ्च प्रकाशितुं प्रारभत्।श्लाघनीया इयं व्याख्या मध्ये एव विरराम। यतो हि दैवदुर्विपाकाद् व्याख्यातुरकालमृत्युः अभवत्। लोकमान्यबालगङ्गाधरतिलकस्य उभौ ग्रन्थौ ‘अोरायन' <ref>https://books.google.co.in/books?id=KKigGJv0yJ4C&pg=PT29&dq=%E0%A4%93%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8+%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF+%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%95&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjP4YXKlNjRAhUHRY8KHVzyDWYQ6AEIJTAC#v=onepage&q=%E0%A4%93%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%20%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%20%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%95&f=false</ref> एवं 'आकर्टिक होम इन द वेदाज्' वैदिकालोचनायाः मौलिक-गवेषणापूर्णौ ग्रन्थौ स्तः।<ref>http://hindi.webdunia.com/religious-article/%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%93%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A5-109072300034_1.htm</ref> अनयोः ग्रन्थयोः ग्रन्थकर्तुः विद्वत्ता, तर्कोपन्यासता तथा बुद्धेर्विलक्षणता अवलोकनीया अस्ति। ओरायन-नामके निजग्रन्थे वैदिकसंहितासु ब्राह्मणेषु च निर्दिष्टाः [[ज्योतिषशास्त्रम्|ज्यौतिष]]<nowiki/>सम्बन्धिनीः सूचनाः अवगाह्य लोकमान्यबालगङ्गाधरतिलको वेदाविर्भूतस्य विक्रमपूर्वचतुःसहस्रवर्षाणि यातानीति मन्येते। सप्ताधिकैकोनविंशतिशततमेशवीये डा० हूगो विन्कलर 'बोधाज कोड्' नामके स्थाने टर्की-देशान्तर्गते खननकार्ये प्राचीनमेकं शिलालेखं अवाप। तेन सिद्धयति यद्, [[वेद]]<nowiki/>स्य प्रादुर्भूतस्य एकविंशत्यधिकचतुस्त्रिंशद् वर्षाणि जातानि न ततोऽधिकानि इति। डा० अविनाशचन्द्रदासः स्वकीये 'ऋग्वैदिक-इण्डिया' अभिधाने ग्रन्थे लिखति यद्, भौगोलिकीः किञ्च भूगर्भसम्बन्धिनीः घटनाः अवलम्व्य ऋग्वेदीयाः रचनायाः अथ च तत्कालवर्तिन्याः सभ्यतायाः प्रादुर्भूतायाः प्रायेण सप्तविंशतिसहस्राब्दाः अतिक्रान्ताः इति। पण्डितदीनानाथशास्त्री चुलेटस्तु स्वकीये वेदकालनिर्णये ज्योतिस्तत्त्वमीमांसके ग्रन्थे वेदकालम् अतितरां प्राचीनं साधयितुं प्रयत्नं विदधानः समवाप्यते। सत्यव्रतः सामश्रमी बङ्गप्रदेशस्य कश्चन वैदिकः अासीत्। अयं हि विद्वान् सामवेदेन सम्बद्धानां ग्रन्थानां प्रामाणिकमेवं विशुद्ध संस्करणश्च प्रकाशितवान्। अयं हि सामवेदस्य मार्मिको विद्वान् अासीत्। अस्य सामसंहितायाः गानसंहितायाश्च १८७७ ईशवीये [[कोलकाता]]<nowiki/>नगरात् प्रकाशितं विशुद्धं प्रामाणिकञ्च संस्करणम् उपलभ्यते। आर्यसमाजस्य अनेके विद्वांसः वैदिकग्रन्थानां विशुद्धसंस्करणस्य प्रकाशनं कृत्वा निजवेदप्रेम्णः परिचयं दत्तवन्तः। लब्धप्रतिष्ठार्यसमाजीविद्वान् श्रीपाददामोदरसातबलेकरः चतुर्णां वेदानां संहितायाः विशुद्धं संस्करणं प्रकाशितवान्। अस्यैव महोदयस्य काठकसंहिता-मैत्रायणीयसंहिता-गानसंहिता-दैवतसंहिता-प्रभृतीनां प्रकाशनं तथैवोपादेयमस्ति। वैदिकसंहितानां भाषानुवादोऽपि उपलब्धो भवति। रमेशचन्द्रदत्तस्य बंगीयभाषायाम् अनुवादः, रामगोविन्दत्रिवेदीमहोदयस्य तथा श्रीरामशर्मा आचार्यपादस्य च हिन्दीभाषायाम् अनुवादः ऋग्वेदस्य उपयोगिनः सन्ति। जयदेवविद्यालङ्कारस्य सामवेदाथर्ववेदयोः हिन्दीभाषायाम् अनुवादस्तथा श्रीधरपाठकस्य मराठीभाषायाम् अनुवादस्तथैवोत्कृष्टौ वर्तेते। ==== पाश्चात्यानां योगदानम् ==== {{मुख्यलेखः|वैदिकवाङ्गमये पाश्चात्यानां योगदानम्}} वेदवेदाङ्गस्य अर्थावबोद्धुं व्याख्येयग्रन्थानां प्रणयनम् अपि अभवत्। [[श्रीः अरविन्दः|श्रीअरविन्द]]<nowiki/>महोदयेन [[आड्ग्लभाषा]]<nowiki/>यां वैदिकमन्त्राणां रहस्यवादी वैज्ञानिकव्याख्या कृताऽस्ति। अस्य व्याख्या-पद्धत्याः अर्थावबोद्धुं [[संस्कृतभाषा]]<nowiki/>यां द्वौ ग्रन्थौ कापालिमहोदयेन लिखितौ। श्रीविश्वबन्धुमहोदयस्य सम्पादकत्वे प्रकाशिते ‘शब्दार्थपारिजात'-नामके ग्रन्थे वैदिकशब्दानाम् अर्थस्यालोचनात्मकसंग्रहः वर्तते। डा० लक्ष्मणस्वरूपकृतः [[निरुक्त]]<nowiki/>स्य अनुवादः, डा० मङ्गलदेवशास्त्रिरचितः ऋक्प्रातिशाख्यस्य अनुवादः, डा० सूर्यकान्तशास्त्रिमहोदयेन सम्पादितः ‘अथर्वप्रातिशाख्यः' स्वविषयस्योपादेयाः ग्रन्थाः सन्ति। श्रीचिन्तामणिविनायकवैद्येन आङ्ग्लभाषायां लिखितः (History of vaidik literature) तथा श्रीभगवदत्तमहोदयेन रचितः ‘वैदिकवाङ्मय का इतिहास' ग्रन्थौ स्तः। होशियारपुर-वैदिकशोधसंस्थानतः प्रकाशितः वैदिकपदानुक्रमकोषः अपि उपयोगी ग्रन्थोऽस्ति। श्रीयुधिष्ठिरमीमांसकस्य 'वैदिकच्छन्द तथा वैदिकस्वरमीमांसा' नामकग्रन्थोः उल्लेखनीयो वर्तते।  == स्वरूपम् == वेदशब्देन यथा चतस्रो मन्त्रसंहिताः परिग्राह्याः भवन्ति, तथैव वैदिकशब्देन वेदोत्तरकालिकसमस्तवैदिकवाङ्मयस्यावबोधो भवति। वैदिकशब्दस्तु वेदविषयकबहुविधज्ञानसामग्रीणां सूचकः द्योतको वा भवति । वेदविषयकसामग्रीपदेनाऽत्र षड्वेदाङ्ग-ब्राह्मण-अारण्यक-उपनिषदादीनां बोधो भवति । वेदाद्भिन्ना अप्येते वैदिकग्रन्थाः वेदोद्धृता एवेति । वैदिकवाङ्मयस्यान्तर्गता एवैते षड्वेदाङ्गादिकाः ग्रन्थाः सन्ति। न केवलं विषयसामग्रीदृष्ट्या अपितु ऐतिहासिकदृष्टयाऽपि चत्वारो वेदाः पूर्ववैदिकयुगे तथा तदुत्तरकालिकवैदिकग्रन्थान्तरवैदिककाले विभाजिताः भवन्ति । आधुनिकाः चेतिहासकाराः तु अनेनैव प्रकारेण वैदिकवाङ्मयस्य विभाजनं कृतवन्तः । वैदिकसाहित्यस्य चत्वारो भागाः वेदानामेवाङ्गभूताः सन्ति । यद्यपि साहित्यशब्दः सम्प्रति वाङ्मयमित्यर्थे प्रयुज्यते, यत्राऽर्थे ‘लिटरेचर’- शब्दो वैदेशिकैः प्रयुज्यते । तथाऽप्यत्र वेदशब्दस्य प्रयोगो मन्त्रब्राह्मणयोर्निमित्तेन विधीयते । [[आपस्तम्बस्मृतिः|आपस्तम्बे]] प्रोक्तञ्च – ‘'''मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्॥'''<nowiki/>' <ref>https://sa.wikisource.org/wiki/आपस्तम्बीयं_श्रौतसूत्रम्/प्रश्नः_२४</ref> येन हि यज्ञयागानामनुष्ठानं निष्पन्नतामुपैति देवतानाञ्च स्तुतिविधानं यत्रोल्लिखितमस्ति, स मननात् मन्त्र इत्युच्यते । [[ब्राह्मणम्|ब्राह्मण]]<nowiki/>पदं तु ग्रन्थविशेषवाचकमस्ति । यज्ञानां विविधक्रियाकलापप्रतिपादकग्रन्थाः 'ब्राह्मणम्' इत्येतां संज्ञां भजन्ते। 'ब्राह्मणम्' इत्येतस्य पदस्यार्थोऽस्ति - '''<nowiki/>'वर्धनं विस्तारो वा वितानो वा यज्ञ'''' इति ॥ ब्राह्मणमपि भागत्रये विभक्तमस्ति । प्रथमो भागः ब्राह्मणमिति, द्वितीयो भागः [[आरण्यकम्]] इति, तृतीयो भागस्तु '[[उपनिषद्|उपनिषदि]]'ति कथ्यते । [[वेद]]<nowiki/>श्च स्वरूपभेदात् त्रिविधः — [[ऋग्वेदः]], [[यजुर्वेदः]] [[सामवेद]]<nowiki/>श्चेति । यत्रार्थवशेन पादव्यवस्थाऽस्ति तेषां छन्दोबद्धानां मन्त्राणां नाम ‘ऋक्’ इति वेद्यम् । ऋचां समूह एव ‘ऋग्वेद' इति पदेन व्यवह्रियते । यजुः इत्येतत्पदं यज् धातोः उसि प्रत्यये कृते निष्पद्यते । यस्मिन् वेदे यज्ञयागादिक्रियाकलापानुरोधेन मन्त्राणां सन्निवेशोऽस्ति स ‘यजुःवेद' इति निगद्यते । यत्र गीतिरूपा मन्त्राः विद्यन्ते स उपासनाकाण्डपरो वेदः ‘सामवेद' इति गीयते । मन्त्राणां त्रिविधत्वात् वेदाः ‘त्रयी' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति । मन्त्राणां समूहः ‘[[संहिता]]' इत्येतेन व्यपदेशेन व्यपदिश्यते । यज्ञानुष्ठानं दृष्टौ निधाय विभिन्नर्त्विजां कृते संहितानां सङ्कलनं वेदव्यासश्वकार । मन्त्रसंहितानां सङ्कलनं चतुविधतया कृतं, तस्मात् संहिताः सन्ति चतस्रः - [[ऋक् संहिता|ऋक्संहिता]], [[यजुःसंहिता]], [[सामसंहिता]], [[अथर्वसंहिता]]<nowiki/>श्चेति । अत एव वेदाश्चत्वारः स्मृताः । अतिप्राचीनमिदं वैदिकवाड्मयं तथापि आधुनिका इतिहासविदः दैशिका वैदेशिकाश्च तेषां कालनिर्धारणे बद्धादराः । यथा-लोकमान्यतिलकमहोदयो यद्गणिताधारेण वेदानां ६००० ई० पू० निर्मितत्वम्, ततोऽपि वा पूर्वकालिकत्वं निर्धारितवाँस्तत्र नास्ति सन्देहस्यावकाशः। वेदानां रचनायां जातायां तद्व्याख्यानभूताः ब्राह्मणग्रन्थाः अरच्यन्त । ब्राह्मणग्रन्थेभ्यः पश्चात् आरण्यकानि, तदनन्तरमुपनिषदस्ततो [[रामायण]][[महाभारत|महाभारता]]<nowiki/>दिकं लौकिकसाहित्यानि चेति। अतिव्यापकं विस्तृतञ्चेति वैदिकवाङ्मयम् । वैदिकवाङ्मयेऽस्मिन् मानवजीवनोपयोगिनः सर्वेऽपि विषयाः साधु विवेचिता इति कथनं समुचितमेव । अत्र प्रेयःशास्त्रं श्रेयःशास्त्रश्चोभयं समभावेन समेधितम् । अत एवात्र भोगमोक्षयोरुभयोः सत्तायाः सकलसाहित्यापेक्षया विशिष्टता विद्यते ।  == वैदिकवाङ्मयस्य महत्त्वम्== वैदिकवाङ्मयानामध्ययनं तावदैतिहासिकानां परमप्रीतये कल्पते । वाङ्गमयञ्चैतन्न केवलं विशालभारताभिजनानां जनानामतिवर्षसहस्रपञ्चकम् अभिव्याप्नुवत्प्रातिभिकजीवनस्येतिवृत्तमद्यावधि गोपायति, प्रत्युत त्रिविष्टप( तिब्बत )- चीन-जपान-कोरियादीन् जनपदानपाच्येषु लङ्काद्वीपं प्राच्येषु मलयप्रायोद्वीपं प्रशान्तमहासागरस्थितानि दविष्ठानि, द्वीपान्तराणि च प्रतीच्येषु, अफगानिस्तानतुरुष्कस्थान् प्रभृतीन् च देशान् अधिवसतां सङ्खयातीतनानापौरजानपदानां बौद्धिक-प्रवृत्तिष्वपि खल्वेतत् पुरा प्राज्यं प्रभावमपातयत् । प्रत्यग्रयुगप्रवर्त्तकोऽस्य वाङ्मयस्य प्रभावः परिलक्ष्यते । वैदिकवाड्मयमेव भारोपीयभाषावर्गे ([[तमिळभाषा|तमिळ]]<nowiki/>-[[तेलगु]]<nowiki/>-[[मलयालम]]<nowiki/>-[[कन्नडभाषा|कन्नडीति]] भाषाचतुर्वर्गवर्ज प्रायः सकलभारतीयभाषाः प्राच्यां यथा, तथा प्रायः सकलयूरोपीयभाषाः प्रतीच्यां, वैदिकसंस्कृतमन्विता भवन्तीति तासां वर्गी भाषासर्गे 'भारोपीयवर्गः' इति निरूढिमारूढोऽस्ति।) ज्येष्ठा भाषा, ततश्च वाङ्मयेऽस्याः एतस्य वर्गस्य प्राचीनतमसाहित्यस्य स्मृतयः ( Monuments ) सुरक्षिताः इति न कस्यापि विमतम्। धर्मप्रज्ञायाः समुद्भवः सक्रमोपचयश्च यथा ह्येतत्साहित्याश्रयेण परिचीयते, न तथा निखिलायामवन्यां साहित्यान्तराश्रयेण । धर्मदर्शनयोभयविकासज्ञानार्थश्च वैदिकवाङ्मयस्याध्ययनं प्रायोऽपरिहार्यं भवति । मैकडोनलमहोदयेनोक्तम् —भारोपीयभाषाभाषिषु जनेषु भारतीयैरेव केवलं वैदिकधर्मो नाम महान् राष्ट्रियधर्मः, अस्य प्रतिपक्षी बौद्धधर्मो नाम महान् सार्वभौमधर्मश्च निरमायि । अप्रदर्शितधर्मविषयोपज्ञैर्जनान्तरैस्तु बहुतिथात्कालात्पूर्वमश्वदेशज एव धर्मः खलूरीकृतः । अथ महती मननशक्तिम् अभिव्यञ्जयन्ति स्वोपज्ञानि विविधदर्शनप्रस्थानानि अपि भारतीयैः सन्ततानि । उपज्ञासमृद्धं खलु वैदिकवाङ्मयमिति तु वाङ्मयान्तरादन्योऽस्य विशेषः । खीष्टात्प्राक् चतुर्थशताब्द्यां भारतवर्षोपरि सञ्जातात् यवनाक्रमणाच् पूर्वमेव नूनम् आमार्यसभ्यताप्रौढिमवाप, न च ततःप्रभृति जातुचिद्देशान्तरिणा केनचिदाक्रमणेन अस्यां संसर्गदोष उदियाय। उपलभ्यमानेव वैदिकवाङ्मयं परिणामतुलया एकीकृतं समग्रमपि रोमयवनोभयवाङ्मयमतिशेतेतराम् । मेकडोल- इत्यनेनोक्तम् — 'सर्वेषामपि सनातनानां साहित्यानां मध्ये वैदिकवाङ्मयं मौलिकतामूल्येन सौन्दर्यगुणप्रकर्षेण च महत्त्वपूर्णपदमवाप । मानवप्रकृतिविकाशानुशीलनस्य प्रधानसाधनता तु वेदेषु अन्यवाङ्मयेभ्यो निःसंशयम् उत्कृष्टा एव।' इति। भारतीयसाहित्येतिवृत्तं तावत् वैदिककालः लौकिकसंस्कृतकालश्चेति कालद्वयेन द्विधा विभज्यते । पाणिनेः प्राक् प्रथमः कालः, परतश्चापरो कालः गण्यते । अाद्ये हि वेदाः, ब्राह्मणानि, अारण्यकग्रन्थाः, उपनिषदः, कल्पाश्चेति सारस्वतं समावेश्यते । विलक्षणा खलु सातत्यगतिरार्यसभ्यतायाः दरीदृश्यतेऽस्मिन् वैदिकवाङ्मये । प्रार्थनोपासना, मन्त्रजपः, जननीजठरे शरीरग्रहणमारभ्याऽऽशरीरत्यागादार्यजीवनं विशिषन्तः षोडशसंस्काराः, अरणीभ्यां हव्यवाहोः जननं, श्रौतगृह्याणि, बहूनि विध्यन्तराण्यपि च खीष्टाद् बहुसहस्रवर्षपूर्वभवं विधिमनतिक्रम्यैव यावदद्य प्रवर्तन्ते । न खलु तावतैवालम्। यूरोपीयसंस्कृतिदर्शनयोः विकाशं विज्ञातुमपि वैदिकवाङ्मयस्याध्ययनं नितरां व्यपेक्षते । तथा चोक्तं विण्टरनिट्जमहोदयेन यत्, ‘अस्माकं स्वसंस्कृतेरुपक्रमप्रक्रमाः बुभुत्सिताः, यदि चास्माकं पुराणतमभारोपीयसंस्कृतिः विविदिषिता, तदा यत्र भारोपीयजनानां वर्षिष्ठं वाङ्मयं सुरक्षितं, तदा भारतवर्षमेव खलु अस्माकं गतिरिति'। भारतीयैः खलु विशेषेणाध्येतव्यमिदं वाङ्मयम् । भारतीयानां प्राचीनवाङ्मयस्य संस्कृत्याश्च वैदिकवाङ्मयं श्रेष्ठं दर्पणम् । अपि चाधुनिकीनां [[हिन्दी]]<nowiki/>-[[पंजाबी]]<nowiki/>-[[बंगला]]<nowiki/>-[[उडिया]]<nowiki/>-[[गुजराती]]<nowiki/>-[[मराठी]]<nowiki/>-[[राजस्थानी]]<nowiki/>-[[बिहारी]]<nowiki/>-[[आसामी]]<nowiki/>प्रभृत्युत्तरे भारते भाष्यमाणानां सर्वासां भाषाणां जननीयं भाषा । दक्षिणभारतेऽपि या तामिल-तेलगु-मलयालम-कन्नड़ादि आधुनिक्यो भाषाः सन्ति, ताः अपि वैदिकवाङ्मयेन भृशं प्रभाविताः । तथाहि सूत्रे मणिगणा इव ग्रथिताः वैदिकवाङ्मये भारतीयाः सर्वाः भाषाः सन्ति । न हि वैदिकवाङ्मयज्ञानेन विनाऽऽधुनिकीनां भाषाणां सम्यक् ज्ञानं सम्भवम् । ‘कोऽहम् ? कुतः आयातः ? कथन्नु स्यात्सुखावाप्तिः ? दुःखनिराकरणं वा कथं स्यात् ? इति मानवानाम् अध्यात्मविषयिणी सनातनी जिज्ञासा वैदिकवाङ्मये विशदीकृता । वेदशब्दस्यार्थः ‘विद्यन्ते धर्मादयः पुरुषार्थाः यैस्ते वेदाः' इति बह्वक्प्रातिशाख्यम् । किञ्च वेदानां स्वरूपविषये चेज्जिज्ञासा हृदि विजुम्भते तदा तद्विषयक ज्ञानं वेदेभ्य एव लब्धुं शक्यमस्ति । == वेदशब्दस्य अर्थः == [[सायणः|सायण]]<nowiki/>स्तु अपौरुषेयवाक्यं ‘वेद' इत्याह । इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयोः अलौकिकमुपायं यो वेदयति स 'वेद' इति भाष्यभूमिकायामुक्तम् । तस्य प्रमाणमपि तत्रैवोक्तम् - '''<nowiki/>'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न विद्यते ॥''' '''एतं विदन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता ॥'''' अाम्नायः, अागमः, श्रुतिः, वेदः, इति सर्वे शब्दाः परस्परं पर्यायाः । ज्ञानार्थको वेद इत्येतत्पदं विद्धातोः घञि प्रत्यये कृते निष्पद्यते । [[वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी|वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्यां]] तु चुरादिप्रकरणे चतुर्ष्वर्थेषु विद्धातोः प्रयोगोऽस्ति । तद्यथा— '''<nowiki/>'सत्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विन्ते विचारणे ।''' '''विन्दते विन्दति प्राप्तौ श्यन्लुक्श्नम्शेष्विदं क्रमात् ॥'''' उक्तार्थानां वाचकात् विद्धातोः वेद इत्येतत्पदस्य निष्पादनो भवति । {| class="wikitable" |सत्तार्थक-विद्धातोः घञ्प्रत्ययान्निष्पन्नस्य |'''‘वेद’ इत्येतत्पदस्याऽर्थो भवति ‘विद्यते सत्तां गृह्णाति वस्तु अनेन इति वेदः।'''' |- |ज्ञानार्थकात् विद्धातोः घञ्प्रत्ययान्निष्पन्नस्य वेद इत्येतत्पदस्यार्थोऽस्ति |'''‘विदन्त्येभिः धर्मब्रह्मणी क्रियाज्ञानमयं ब्रह्म वा इति वेदः ॥'''' |- |विचारार्थकात् विद्धातोः 'अच्'-प्रत्ययान्निष्पन्नस्य वेदशब्दस्यार्थस्तु |'''<nowiki/>'विन्ते विचारयति धर्मब्रह्मणी क्रियाज्ञानमयं ब्रह्म वेति वेद इति ।'''' |- |लाभार्थकात् विद्धातोः घञ्प्रत्ययान्निष्पन्नस्य वेद इत्येतत्पदस्यार्थस्तु |'''<nowiki/>'विदन्ते स्वरूपं लभन्ते वस्तु अनेनेति वेद:।'''' |- |ऋग्वेदभाष्यभूमिकायान्तु |'''<nowiki/>'विदन्ति जानन्ति, विद्यन्ते, भवन्ति, विन्ते, विचारयति, विदन्ते, लभन्ते सर्वे मनुष्याः सत्त्वविद्यां यैर्येषु वा तथा विद्वांसश्च भवन्ति ते वेदाः ॥'''' |} आपस्तम्बानुसारेण—'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् ।' == अपौरुषेयः वेदः == वेदस्य स्वरूपविषये प्रतीच्या विपश्चितो वेदान् ऋषिप्रणीतान् मन्यन्ते । तेषां हि आधिभौतिकीदृष्टिस्तान् शब्दराशिमेव सामान्यग्रन्थमेवावगच्छति। फलतः यः ऋषि येन मन्त्रविशेषेण सम्बद्धोऽस्ति स तस्य कर्ता । ऋग्वेदेऽपि कर्तृत्वपदस्य स्पष्टत उल्लेखो प्राप्यते - ‘इदं ब्रह्मक्रियमाणं नवीयः’ ([[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.३५|ऋ० ७॥३५॥ १४]]), ‘ब्रह्म कृण्वन्तो हरिवो वसिष्ठाः' [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.३७|(ऋ० ७॥३७॥४)]], ‘ब्रह्मेन्द्राय वत्रिणे अकारि’ ([[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.९७|ऋ० ७॥९७॥९]] ) प्रभृतिमन्त्रेषु ‘ऋषिप्रणीता एव वेदमन्त्राः सन्ति' अस्य कथनस्योल्लेखः स्पष्टतया प्रतिभाति । भारतीयाविपशश्चितां मतमिदं यद्, ऋषयो वैदिकमन्त्राणां द्रष्टारः सन्ति न च कर्तारः इति। असङ्खयेयवैदिकमन्त्राणामनुशीलनेन प्रतीतो भवति यद्, अलौकिकसामर्थ्यशालिनः ऋषयो दिव्यया प्रतिभया मन्त्राणां दर्शनं लब्धवन्तः (द्रष्टव्यः - ऋ० ७॥३३, ७॥१३ मन्त्राः) इति। कतिपयेषु मन्त्रेषु मुनिवसिष्ठम् अलौकिकदृष्ट्या प्रदत्तज्ञानस्य उल्लेखः दृश्यते (ऋ. [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.८७|७/८७/४]] - [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_७.८८|७/८८/४]])। ऋग्वेदेऽनेकत्र वाचः भव्यास्तुतिः दृग्गोचरी भवति । मन्त्राणां प्रकाशस्तद्धियि अवततार । तद्यथा - ‘यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्, तामन्वविन्दन् ऋषिषु प्रवीष्टान्' - [[s:ऋग्वेद:_सूक्तं_१०.७१|ऋ० १०॥७१॥३]] ऋषिदृष्टप्रार्थनायाः अलौकिकफलस्य निर्देशोऽपि वेदे एव लभ्यते ( ऋ० ३॥५३॥१२, ॥७॥३३॥३ ) मन्त्रेष्वेव वैदिकवाण्याः नित्यतायाः प्रमाणम् अस्ति। तेषु प्रमाणेषु ‘वाचा विरूपनित्यया' ( ऋ० ८॥७५॥६) मुख्योऽस्ति ‘ऋषि' इत्येतस्य पदस्य व्युत्पत्तिलभ्यः ( ऋषति पश्यति इति ऋषिः ) अर्थ एव मन्त्रद्रष्टा इत्यस्ति। एष 'ऋषि'-शब्द इगुपधात् कित् इत्यनेनौणादिकेन सूत्रेण इनि कृते निष्पद्यते । [[निरुक्तम्|निरुक्ते]] च विद्यमानात् ‘तद्येनास्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्यानर्षत्...॥ इत्यादिकाः पङ्क्तयः ऋषेर्मन्त्रद्रष्टृत्वमुपपादयन्ति । अत ऋषयः मन्त्राणां द्रष्टारः सन्ति न च कत्तारः । '''“ऋषिर्मन्त्रद्रष्टा ॥ गत्यर्थत्वात् ऋषेर्ज्ञानार्थत्वात् मन्त्रं दृष्टवन्तः ऋषयः ॥' ( श्वेतवनवासिरचितवृत्तौ उणादिसूत्रं ४॥१२९ द्रष्टव्यम् ) एवञ्च निरुक्तेऽपि ‘तद्यदेनांस्तपस्यमानां ब्राह्मस्वयम्भ्वभ्यानर्षत् त ऋषयोऽभवंस्तदृषीणामृषित्वमिति विज्ञायते ऋषिदर्शनात् ॥ मन्त्रान् ददर्श इत्यौपमन्यवः ॥'''' न्यायवैशेषिकयोर्मतेन वेदाः पौरुषेयाः नित्याश्च सन्ति । परं सांख्य-वेदान्तमीमांसानाश्च मतेन ते अपौरुषेयाः सन्ति । नित्यत्वञ्च तेषां दर्शनानीमानि स्वीकुर्वन्ति स्मृतिपुराणेषु च वेदसम्बन्धिनी भावना तादृश्येव प्रायेण, यादृशी मीमांसायां विभावितास्ति। मनुर्वेदान् नित्यान् अपौरुषेयांश्व मन्यते । <ref>[[s:मनुस्मृतिः/द्वादशोध्यायः|‘पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ॥]] [[s:मनुस्मृतिः/द्वादशोध्यायः|अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः ॥']]</ref> उद्धवोऽपि वेदान् नित्यान् अपौरुषेयांश्व मन्यते। <ref>[[s:उद्धवगीता_४|उद्धवगीता_४/विंशः अध्यायः/श्लो. ४]]</ref> <nowiki/><nowiki/>'''<nowiki/>''' ==वेदानां रचनकालः== सृष्ट्युत्प्रति-प्रकरणे ऋग्वेदस्य पुरुषसूक्तस्य अष्टममन्त्रस्यानुसारेण ऋगादीनां चतुर्णामपि वेदानाम् उत्पत्तिः सृष्ट्युत्पत्तिकाले एव सिद्धयति । ज्योतिषगणनानुसारेण सृष्टयुत्पत्तिकालादारभ्य अध्याविधिपर्यन्तं २०१० सौरवर्षाणि, तदनुसारेण १,९५,५८,०३५ वर्षाणि व्यतीतानि इति निश्चीयते । इत्थं सनाथनमान्यतानुसारेण ऋषिदृष्टानां वेदानाम् अपौरुषेयत्वम् अनादित्वमेव संगीकरणीयः , किन्तु अनुसन्धानकुशलैः पाश्चात्यैः भारतीयश्च वेदानामपौरुषेयतवम्-नादित्वञ्च नैव् स्वीक्रियते । तेषां विदूषां मते ऋषिप्राणीतोऽयं वेदराशिः । एतेषां वैदिकमन्त्राणां रचनाकालस्तुसर्वथा अनुसन्धानवि षयः अस्त्यवे । अत एव पाश्चात्याः भारतीयाश्च स्व-स्व बुद्ध्यनुसारेणवेदकालं निर्णेतुं यतन्ते । तान् अनुसन्धान-कुशलान् अधिकृत्य अत्र कतिचन विचारः प्रस्तूयन्ते- * '''मैक्स्मूलर्'''-महोदयेन वैदिकसाहित्ये चन्द-मन्त्र-ब्राह्म्णसूत्रात्मकानि चत्वारि-युगानि स्वीकृतानि ।प्रत्येकयुगविकासाय तेन २०० वर्षस्य कालखण्डः स्वीकृतः। अस्य मान्यता अस्ति यत शाक्यमुनेः बुद्धात् ६०० वर्षपूरवमेव, अर्थात् 1200 ई. पूर्वमेव छन्दोयुगस्य अस्तित्वम् आसीत् । इत्थम् ऋग्वेदस्य रचनाकालाः 1200 + 2010 = 3210 व्र्षेभ्यः पूर्वमेव भवितुंशक्नोति ^२ । |  * '''वेबर'''-महोदयस्य्य मतमस्ति यत् वेदाः कियत् प्राचीनाः सन्ति इति निश्चयेन वक्तुं नैव पार्यते, तथापि वक्तुमिदं शक्यते यत् वेदाः 1500 B.C. इति तिथेः प्राचीनाः तु सन्त्येव । अत्र कापि शंका नास्ति^३ । * '''जैकोबी'''-महोदयस्य वैदिकरचनाकालविषयकः सिद्धान्तः ज्योतिषशास्त्रावलम्बी दरिदृश्यते । अनेन महोदयेन ऋग्वेदस्य मण्डुकसूक्तस्य ऋचाम्⁴ अधिकृत्य ज्योतिषगणनानुसारेण वैदिकरचनाकालः 2500 B.C. स्वीकृतः * '''बाल-गंगाधर-तिलक'''-महोदयस्य वैदिककालविषयकः सिद्धान्तः अपि ज्योतिषसास्त्रमेव अनुसरति । वसन्तसम्पातम् (Vernal Equinox) अधिकृत्य लिखिते ओरायन (Orion) नामके ग्रन्थे महापुरुषोऽयं अवीकरोति यत् ऋग्वैदिकमन्त्राणां रचनकालः 6000 B.C. इत्यारभ्य 4000 B.C. यावत् प्राचीनः भवितुं शक्नोति । पुनश्च स्वीकीये ’आर्कटिक होम इन द वेदज’ (Arctic Home in the Vedas) इति नामके ग्रन्थे तिलक महोदयः वैदिकरचनकालः (10000 B.C.) इति स्वीकरोति । * '''पं शंकर-बालकृष्ण-दीक्षित'''-महोदयः शतपथब्रह्मणस्य “एकं द्वे त्रीणि चत्वारि या अन्यानि नक्षत्राणि , अथौता एव भूयिष्टा, यत् कृतिकास्तद् भूमानमेव एतदुपैति, तस्मात् कृत्तिकास्वास्वादधीत । एता ह वै प्राच्या दिशो न च्यवन्ते, सर्वाणि ह वा अन्यानि नक्षत्राणि प्राच्या दिशः च्यवन्ते “ (शतपथब्राह्मण ॥2-1-2) नक्षत्र-निर्देशमधिकृत्य ज्योतिषगणनया शथपतब्राह्मणस्य रचनाकालः 3000 B.C. इति स्वीकरोति । शतपथब्राह्मणादपि प्राचीनतरः ऋग्वेदः तस्य मते 3500 B.C. इति भवितुं शक्यते । * '''विन्टरनित्ज'''-महोदयेन ब्राह्मणग्रन्थानां, पाणिनिव्याकरणस्य, संकृतभाषायाः, अशोककालिकशिलालेखभाषायाः तथ वैदिकभाषायाः प्ररस्परिजतुलानात्मकाध्ययनेन ऋग्वेदस्य रचनाकालाः 6000 B.C. iइत्यारभ्य 4500 B.C. इति कालस्य मध्यवर्ती कालखण्डः स्वीकृता । * '''अविनाशचन्द्रदास्'''-महोदयेन वेदस्य रचनकालः स्वकीये 'ऋग्वेदिक इण्डिया’ (Rigvedic India) इति नामके ग्रन्थे अनेकलक्षवर्षपूर्वं सवीक्रियते । अनेन महोदयेन आर्यावर्ततश्चतुर्दिषु चतुःसमुद्राअणां स्थितिमाधारीकृत्य बौगोलिक-गणनपद्धत्या वेदस्य रचनाकालः पंचविंशतिसहस्र्रसम्वत्सारपूर्वं मन्यते । [[File:Om buttom.svg|thumb]] == वेदानां महत्त्वम् == वेदस्य प्राधान्यं प्रदर्शयितुम् एषः श्लोकः एवमुक्तम्- :'''योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् ।''' :'''स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः” ॥ (मनुः)॥''' (यः द्विजः वेदम् अनधीत्य अन्यत्र श्रमं कुरुते सः जीवन् एव शूद्रत्वम् आशु गच्छति।) अपिच – :'''''वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो यत्र कुत्राश्रमे वसन् ।''''' :'''''इहैव लोके तिष्ठन् सः ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥''''' चतुराश्रमेषु कस्मिन्नपि विद्यमानो वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो इहैव लोके तिष्ठन् सः ब्रह्मपदम् अलङ्करोति । वेदाः भारतीयानां हि आद्याः धर्मग्रन्थाः ।“धर्मजिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः” – इत्यपि पण्डितगोष्ठीषु आद्रियते ॥ अस्मदीयाः पूर्वजाः केन प्रकारेण जीवनं यापितवन्तः ? काभिः क्रीडाभिस्ते स्वकीयं मनः मोदितवन्तः ? काः देवतास्ते पूजितवन्तः ? इत्यादि जिज्ञासायां यथार्थज्ञानं वेदेभ्य एव उपलभ्यते। भारतीयदर्शनानां रहस्यं तेषां विकासं वैविध्यञ्च तत्त्वतो वेदसाहाय्येनैव ज्ञेयं भवितुमर्हति । सर्वशास्त्राणां सर्वभूतस्य च रहस्यं वेदेषु एव स्फुरति । भूयिष्ठप्रयोजनसाधकत्वात् वस्तुतः वेदाः सन्ति परममहत्त्वभाजो ग्रन्थाः ॥ न्यायवैशेषिकयोर्मतेन वेदाः पौरुषेयाः नित्याश्च सन्ति । परं साङ्ख्यवेदान्तमीमांसानाञ्च मतेन ते अपौरुषेयाः सन्ति । मनुः वेदान् नित्यान् अपौरुषेयांश्च मन्यते । देवतास्तुतिरूपेण प्रकृति्शक्तीन् वनौषधिनदीसूर्यचन्द्रादींश्च तत्र तत्र वर्णयन्ति । वेदेषु सामूह्यजीवनस्य मनुष्यस्य परस्पराश्रयत्वस्य च परमोन्नतं स्थानं द्रष्टुं शक्यते। अत्र सर्वाङ्गपूर्णतया मानवजीवनोद्देश्यभूताः धर्मार्थकाममोक्षाख्याश्चत्वारोऽपि पुरुषार्थाः विवेचिताः, अतः वैदिकवाङ्मये मानवजीवनोपयोगिनः सर्वेऽपि विषयाः साधु विवेचिताः। अत्र प्रेयःशास्त्रं श्रेयःशास्त्रश्चोभयं समभावेन समेधितम् । अतः एवात्र भोगमोक्षयोः उभयोः सत्तायाः सकलवाङ्मयापेक्षया विशिष्टता विद्यते। तस्याऽध्ययनमिहापरिहार्यत्वेन अनिवार्यत्वेन चाभ्युपगतम् । योहि द्विजो वेदमनधीत्यान्यत्र श्रमं विदधाति स इह शूद्रो मतः ।<ref>योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥' -मनु०</ref> <ref>https://sa.wikisource.org/wiki/महाभाष्यम्/पस्पशाह्निकम्</ref> भारतीयविचारधाराया द्रढीयानयं विश्वासो यद्वेदतत्त्वज्ञ एव जनो ब्रह्म ज्ञातुमर्हति ।<ref>'वेदशास्त्रार्थतत्त्वजो यत्र कुत्राश्रमे वसन् । इहैव लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥'</ref> अस्मदीयाः पूर्वजाः केन प्रकारेण जीवनं यापयामासुः ? काभिः क्रीडाभिस्ते स्वकीयं मनो मोदयामासुः ? का देवतास्ते पूजयामासुः ? विवाहसम्बन्धस्योद्देश्यं किन्ते निर्धारयामासुः ? केन च विधिना ते प्रभाते अग्नावाहुतिं समर्पयामासुः ? एव लब्धुं शक्यमस्ति । अध्यात्मदर्शनस्य भारतीयदर्शनानाश्च रहस्यं तेषां विकासस्य वैशिष्टयञ्च मूलतः वेदसाहाय्येनैव ज्ञेयं भवति । वेदानां वैविध्यश्चापि अस्यैव साहाय्येनैव ज्ञेयं भवितुमर्हति । वेदोत्तरकालिकसाहित्ये - ब्राह्मणग्रन्थोऽयमेवं वदति, दर्शनशास्त्रमिदं ब्रवीति, वेदाङ्गभूतमिदं शंसति, अमुकः स्मृतिरिदं कथयति इत्येवंविधायां स्थित्यां किं कार्यं, किं न कार्यम् इत्यस्य कृते वेदं शरणं यान्तु । तत्तच्छास्त्रादीनां तत्तत्कथनस्य रहस्यं वेदे एव उन्मीलयिष्यति । तदेव तद्विधां शङ्कामपनोदयति । भाषादृष्ट्या अपि वेदानां महत्त्वं वर्तते। वैदिकभाषेवेयं वर्तते या साम्प्रतिक-भाषाविज्ञानं द्रढीयसीं भूमिमध्यासयति स्म, इयं वैदिकभाषेवाऽस्ति या भाषाविदां मध्ये प्रसृतं प्राचीनभाषाविषयकमतभेदं निराकृतवती । ज्ञास्यन्तीदंश्च भौतिकेऽर्थेषु प्रयुज्यमानानि पदानि युगान्तरेण कस्मादाध्यात्मिकेऽर्थ प्रयुक्तानि भवितुमारभन्ते। भूयिष्ठप्रयोजनेन साधकत्वात् वस्तुतो वेदाः सन्ति परममहत्त्वभाजो ग्रन्थाः। प्रतीच्याः (पाश्चात्याः) विपश्चितो वेदान् ऋषिप्रणीतान् मन्यन्ते । परन्तु भारतीयानां मते ऋषयो वैदिकमन्त्राणां द्रष्टारः सन्ति न तु कर्तारः । अलौकिकसामर्थ्यशालिनः ऋषयो दिव्यया प्रतिभया मन्त्राणां दर्शनं लब्धवन्तस्तेषां प्रकाशस्तद्धियि अवततार | 'ऋषि' इत्येतस्य पदस्य व्युपत्तिलभ्यः ‘ऋषति पश्यति इति ऋषिः' इत्यर्थ एव 'मन्त्रद्रष्टा' इत्यस्ति एव ऋषिः शब्दः इगुपधात् किदित्यनेनौणादिकेन सूत्रेण इनि कृते निष्पद्यते । निरुक्ते च विद्युमानाः – ‘तद्येनास्तपस्यमानन् ब्रह्मस्वयम्भ्वभ्यानर्षत्॥' इत्यादिकाः पङ्क्तयः ऋषेर्मन्त्रद्रष्टृत्वमुपपादयन्ति। प्रधानरूपेण वेदो द्विविधः — मन्त्ररूपो ब्राह्मणरूपश्चेति। मन्त्रसमुदाय एव संहिताशब्देन व्यवहृतः । ब्राह्मणरूपो वेदभागस्तु संहिताभागस्य व्याख्यारूप एव । स चायं ब्राह्मणभागो यागस्वरूप बोधकतया प्रथितः । ब्राह्मणग्रन्थोऽपि त्रिधा विभक्तो भवति - ब्राह्मणम्, आरण्यकम्, उपनिषदश्च । यज्ञस्वरूपप्रतिपादको ब्राह्मणभागश्व। अरण्ये पठिताः यज्ञस्याध्यात्मिकं रूपं विवेचयन्तो वेदभागाः आरण्यकानि । उपनिषदो ब्रह्मबोधिकाः मोक्षसाधनानि, अयमेव भागो वेदस्यान्तरूपतया वेदान्त इत्युच्यते । ब्राह्मणभागो गृहस्थानामुपयोगी, आरण्यकभागो वानप्रस्थमाश्रितानाम् उपनिषद्भागश्च संन्यस्तानामुपयोगीत्यपि कथयितुं शक्यते । == वेदरक्षा == वेदास्त्वाचूलमूलं धर्म्यप्रवृत्तिकम्। अतो वेदानां परमोपादेयत्वाद्, अतिशयतममहत्त्वशालित्वाच्च महर्षयस्तान् रक्षितुमपि पूर्णमुपायञ्चक्रुः । वेदा एतावद्दीर्घकालानन्तरमपि लोके समवाप्ताः सन्तीत्यत्र कारणमेव महषिकृतः प्रयत्नः। महर्षयो हि वेदरक्षार्थम् अष्टविकृतीनां व्यवस्थां विदधुः। ताः विकृतयः अधःस्थितेन शलोकेनाभिव्यक्तीक्रियन्ते - '''<nowiki/>'जटा माला शिखा रेखा ध्वजो दण्डो रयो घनः ।''' '''अष्टौ विकृतयः प्रोक्ताः क्रमपूर्वा महर्षिभिः ॥'''' मन्त्राणां प्रकृतोपलब्धः पाठः 'संहितापाठ’-पदेन व्यवह्रियते । अत्र कतिपया एव विकृतयो हि वर्ण्यन्ते । पदच्छेदपूर्वकपाठः 'पदपाठ' इत्युच्यते । क्रमपाठः स भवति यत्र पदपाठगतं प्रतिपदं पूर्वोत्तरपदाभ्यां सङ्गमय्य द्विरुच्चार्यते। जटापाठः स भवति यत्र क्रमपाठम् आलम्ब्य प्रतिपदयुगलं त्रिरुच्चार्यते। एतावान् भेदो यच्छिखायाम् अन्यच्चैकं पदमग्ने संश्लिष्टतां याति। उक्तञ्च - '''<nowiki/>'पदोत्तरं जटामेव शिखामार्याः प्रचक्षते।'''' घनपाठो नितरां विलक्षणः क्लिष्टश्च । तत्र पदानाम् आवृत्तिः अनुलोमविलोमक्रमेण आसकृज्जायते । घनस्तु चतुर्विधः भवति। तत्र प्रथमप्रकारको वदति - '''‘शिखामुक्त्वा विपर्यस्य तत्पदानि पुनः पठेत् । अयं घन इति प्रोक्तः।'''' प्रक्षेप-च्युत-व्यवसादादि-विकारेभ्यः परित्रातुं श्रुतिं पद-क्रम-घनजटादिपाठाः अाविष्कृताः । एषां सद्भावेन न श्रुतिषु अद्यपर्यन्तम् अणुमात्रमपि दोषलेशः प्रविष्टो भवितुम् अशकत्। प्रातिशाख्यग्रन्था अपि वेदपाठस्य रक्षणार्थं विरचिता अभूवन्। === '''संहितापाठः''' === '''ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा ॥ ऋ० १०॥९७॥२२ ॥''' '''पदपाठः''' '''ओषधयः सं । वदन्ते । सोमेन । सह राज्ञा''' '''क्रमपाठः''' ओषधयः सं । सं वदन्ते । वदन्ते सोमेन । सोमेन सह । सह राज्ञा । राज्ञेति राज्ञा। '''जटापाठः''' '''अोषधयः सं, समोषधयः, ओषधयस्, सम् ।''' '''सं वदन्ते, वदन्ते, सं, सं, वदन्ते ।''' '''शिखापाठः''' अोषधयः सं, समोषधय, ओषधयेः सं — वदन्ते। '''संवदन्ते, वदन्ते सं, संवदन्ते-सोमेन ।''' '''धनपाठः''' '''ओषधयः सं, समोषधय ओषधयः संवदन्ते,''' '''वदन्ते समोषधय अोषधयः संवदन्ते ॥''' '''संवदन्ते वदन्ते सं संवदन्ते सोमेन,''' '''सोमेन वदन्ते सं, संवदन्ते सोमेन ॥''' अस्य घनपाठस्य परीक्षणेन ज्ञातो भवति यत्, प्रथमपदन्तु पञ्चवारं, द्वितीयपदन्तु दशवारं, तृतीयपदं त्रयोदशवारं, चतुर्थपदमपि त्रयोदशवारं समायाति इति। इयं हि मेधाशक्तेः पराकाष्ठा वर्त्तते । मेधाविनो मुनेः ज्ञानस्योत्कर्ष एवाऽस्ति । सामवेदस्य मन्त्रस्थस्वराणां गणनासङ्केतस्तु अतीव प्रमाणिकतयैव त्रिविष्टो भवति । अस्मिन् स्वरे स्तोकमपि स्खलनस्य सम्भावना न वर्त्तते । इयं स्वरगणना समीचीनाऽस्ति। निम्नलिखितोदाहरणेनेयं वैज्ञानिकपरिगणना स्पष्टतया परिलक्षिता भवति - रेवतीर्न सं ध मा द इन्द्र सन्तु तु विवाजाः क्षुमन्तो याभिमदेम अा द्य त्वावान त्मना युक्तः स्तोतृभ्यो घृष्णवियानः ऋणोरक्षं नु चक्र्यौः ॥ अा यद् दुर्वेः शतक्रतवा कामं जरि नृणाम् ऋणो रक्षं न शचीभिः'।। ३।१४ ठी ( धा० १८उ० २। स्व० ४ ) अस्ति सामवेदस्य उत्तराचिकस्येयं ऋच् । एतस्याः ऋचामुपर्युदात्तादि त्रयाणां स्वराणां विशिष्टचिह्नानि भवन्ति। ऋग्वेदे तूदातस्वराः तथा प्रचयस्वराः चिह्नरहिता एव भवन्ति । अनुदात्तस्याधोभागे लम्बरेखा (—) तथा स्वरितस्योपरिभागे ऊर्ध्वगा रेखा (।) भवति। तद्यथा - अग्नि मी ले पु रो हि तम् अ उ स्व प्र अ उ व प्र किश्च सामवेदस्य स्वराङ्कनप्रकारः भिन्नरूपेण भवति । अत्रोदात्तस्योपरि — १, स्वरितोपरि — २, तथाऽनुदात्तोपरि - ३, अङ्कानां सङ्केतो भवति । कदाचिदेतद्भिन्नोऽपि चिह्नो भवति- १. अन्तिमोदात्तस्योपरि - २ चिह्रो भवति । यथा – गि रा (साम. ८) । २. २र, विशिष्टोऽयं चिह्नः । (क) यदा एककालावच्छेदेन उदात्तद्वयस्य प्रयोगो भवति, तदा प्रथमोदात्तोपरि - १, तथा द्वितीयोदात्तस्तु चिह्नविरहितो भवति । एवं तत्परे स्वरितोपरि २र चिह्रो भवति । यथा — ‘उत द्विषो मर्त्यस्य' ( साम. ६ ) । अस्मिन् मन्त्रे 'षो' एवं ‘म' उदात्तद्वयमस्ति । अत्र प्रथमोदात्ततोपरि - १ चिह्रस्तथा द्वितीयोदात्तः 'म'त्वचिह्नितमेव । तत्परे 'र्य' स्वरितोपरि '२ र' चिह्रो भवति । (ख) अनुदात्तात्परे स्वरितोपरि '२ र' चिह्रो भवति तथा पूर्वोऽनुदात्तोपरि '३ क' चिह्नितो भवति । यथा - त न्वा (साम. ५२) च म्बोः । अर्थात् जात्यस्वरितोपरि “२ र' चिह्नो भवति। ३ - ‘२ उ, यदोदात्तद्वयस्य युगपदेव प्रयोगो भवति तथा तत्पश्वादनुदात्तः समायाति तदा प्रथमोदात्तोपरि ‘२ उ' चिह्नितो भवति, द्वितीयस्त्वर २ऊउ विहित एव भवति । यथा - '''ऊ त्या व सो''' (साम. ४१) अत्र 'त्या' एवं 'व' इति उदात्तद्वयस्य पश्चात् ‘सो' इत्यनुदात्तः अस्ति । फलतः प्रथमोदात्तः 'त्या' इत्युपरि '२ ऊ' इति सङ्केतः अस्ति । सामवेदे एतस्याः विशेषगणनायाः व्यवस्था विशेषरूपेण भवति । उपरिनिर्दिष्ट ऋचि अष्टादशाक्षराणि अचिह्नितानि सन्ति । प्रथम ऋचि अचिह्नितान्यक्षराणि चत्वारि सन्ति। द्वितीयेऽपि ऋच्यचिह्नितानि चत्वारि एवाक्षराणि सन्ति । तृतीये ऋचि दशाक्षराण्यचिह्नितानि सन्ति । एतेषां सङ्कलनमष्टादशाक्षराणि भवन्ति । यत् धा. '१८' धारी इति पदेन सूचितो भवति। '२ उ' इति संकेतेन चिह्नितमक्षरद्वयमस्ति । (= उ. २ ) । ‘रकारचिह्नितस्वरितः (२ र) संख्यायां चत्वारः सन्ति । (=स्व. ४ ) । एतेषां त्रयाणां सूचना 'ठी' सङ्केतेन प्राप्यते। ठी = ठ् + ई । 'ई' चतुर्थस्वरो भवति । तेनायं चतुर्णां सूचको भवति । ठकारस्तु टवर्गस्य द्वितीयवर्णोऽस्ति । अतोऽयं ( उ २ ) पदस्य संकेतं करोति । इयं व्यवस्था मात्रोत्तरार्चिकमन्त्राणां कृते एवाऽस्ति । पूर्वार्चिके तु स्वरितः, उदात्तस्तथा धारीपदानाञ्च क्रमः पूर्वक्रमात् विपरीतो भवतीति । वेददुर्गस्य रक्षार्थमियं दुर्भेद्या पंक्तिरस्ति । तेन हि अद्याऽपि वेदानां विशुद्धता प्रामाणिकता चाक्षुण्णा एवाऽस्ति । == वेदेषु स्वराणां महत्त्वम्== अनेकप्रयोजनसम्पादनहेतोः वेदेषु स्वराणामुपयोगो विधीयते । प्रथमं प्रयोजनं तु तेषां वेदपाठपरिरक्षणमस्ति, द्वितीयं प्रयोजनमिदं यत्, तैः तत्तत्पदगतोऽर्थो निर्धार्यते । यथा चाह गोनर्दीयः — ‘याज्ञिकाः पठन्ति -स्थूलपृषतीमाग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेत' इत्यत्र सन्देहः - स्थूला चाऽसौ पृषती च स्थूलपृषती इत्येष विग्रहोऽत्र ग्राह्यो वा स्थूलानि पृषन्ति यस्याः सा इति । एवंविधायाः शङ्कायाः निवृत्तिः स्वरेणैव भवितुं शक्याऽस्ति । अतः वेदार्थस्य निर्णयने स्वराः सहायकाः भवन्ति । वाक्यनिर्णयनार्थम् अपि स्वराणाम् अपेक्षा भवति । यत्र क्वचिन्मन्त्रेषु मुद्रणादिदोषवशात्, हस्तप्रतस्य विच्छेदनत्वाच्च विरामादिचिह्वानि नाङ्कितानि जायन्ते, तत्र कुतो वाक्यमारब्धं कुत्र च तदवसन्नमिति न परिज्ञातुं शक्यते, तत्र स्वरैरेव तत्समाघानं भवति । यथा - "पत्नीवन्तं ग्रहं गृह्णान्यग्न' इत्यत्र ‘पत्नीव' इह अन्तिमं पदद्वयं किं पूर्ववाक्यसम्बन्धि उत्त उत्तरवाक्यसम्बधि ? इत्येतस्मिन्सन्देहे प्राप्ते स्वरेणावधार्येते, यदि अामन्त्रितत्वादनुदात्तत्वं ततः पूर्वान्वयि, अाद्युदातत्त्वे तु उत्तरान्वयि इति। ==वेदभाष्यकाराः== {{मुख्यलेखः|वेदभाष्यकाराः}} [[गुप्तकालीनं भारतम्|गुप्तकालिकभारत]]<nowiki/>वर्षे [[हिन्दूधर्मः|वैदिकधर्म]]<nowiki/>स्य महान् अभ्युदयोऽभवत् ।<ref>https://books.google.co.in/books?id=G_dtAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiF6afs6drRAhVLLY8KHXEDBYQQ6AEIITAB</ref> गुप्तसम्राट् 'परमभागवतः' इत्युपाधिना स्वात्मानमलंचकार ।<ref>https://books.google.co.in/books?id=IkenDAAAQBAJ&pg=PT103&dq=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjQw9Gq6trRAhUKNY8KHbzJAuYQ6AEIHzAB#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&f=false</ref> <ref>https://books.google.co.in/books?id=R7GBpSmLCO8C&q=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjQw9Gq6trRAhUKNY8KHbzJAuYQ6AEIJjAC</ref> एवं कर्तुम् असौ आत्मानम् गौरवास्पदममन्यत । अयमेव वैदिकधर्मस्य पुनरुद्धारं कृतवान् । सप्तमे शतके आचार्यकुमारिलेन मीमांसाशास्त्रस्य भूयसी प्रतिष्ठा कृता । अस्य व्यापकप्रभावात् वेदाध्ययनं प्रति पण्डितानां प्रवृत्तिः जागरूकाऽभवत् । [[बौद्धकालीनं भारतम्|बौद्धकालिकभारते]] वेदाध्ययनं प्रति जनानाम् उपेक्षादृष्टिः अजायत । किञ्च [[कुमारिलभट्टः|कुमारिलेन]] सयुक्त्या [[बौद्धमतम्|बौद्धमत]]<nowiki/>स्य सप्रमाणं खण्डनं कृत्वा [[वेद|वेदानां]] प्रामाणिकता पुनः स्थापिता। कुमारिल-[[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्करयोः]] समये वेदार्थावबोधनं प्रति जनानां प्रवृत्तिः पुनर्जागरूकाऽभवत् । वैदिकभाष्यकारेषु प्राचीनः भाष्यकारः [[स्कन्दस्वामी|स्कन्दस्वामिनः]] प्रादुर्भावस्य अयमेव काल इति सम्भाव्यते। === १. ऋग्वेदभाष्यकाराः === वेदभाष्यकृत्सु स्कन्दस्वामि-नारायण-उद्गीथ-माधवभट्ट-वेङ्कटमाधव-धानुष्कयज्व-अानन्दतीर्थ-अात्मानन्द-सायणप्रभृतयो भाष्यकाराः सुविदिताः सन्ति। [[स्कन्दस्वामी]] [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] विशदं भाष्यञ्चकार। स [[निरुक्तम्|निरुक्ते]]<nowiki/>ऽपि टीकां कृतवान्। [[ऋग्वेदसंहिता]]<nowiki/>याः सर्वप्रथमभाष्यमस्यैव सम्प्रति समुपलभ्यते। ग्रन्थकारस्य पुरातनत्वेन सह ग्रन्थस्य अप्यन्तरङ्गगुणेन इदं भाष्यं जनेषु श्लाघ्यं समादरणीयञ्च अस्ति। स्कन्दस्वामिनः जन्म [[गुर्जरप्रदेश]]<nowiki/>स्य विद्यापीठतया राजधानीभावेन च पुरा प्रथिते '[[वलभीपुरम्|बलभी]]' इत्याख्यनगरे अभवत्। अस्य पितुर्नाम भर्त्तृध्रुवः अासीत्। ऋग्वेदभाष्यस्य प्रथमाष्टकस्य अन्ते भाष्यकारेण एतस्य चर्चा स्वयं कृताऽस्ति। 'माधव'-नामधेयाश्चत्वारो भाष्यकाराः उल्लिख्यन्ते इतिहासकारैः। तेष्वेकः सामवेदसंहितायां किञ्चेतरे त्रय ऋग्वेदे भाष्यं लिलिखुः। केषाञ्चनमतेन माधवो नाम न कोऽपि भाष्यकारः सायणः किंवा वेङ्कट एव ‘माधव' इत्येतेन नाम्नः ख्यात आसीत्। अन्ये चाहुः माघवः सायणात् [[वेङ्कटमाधवः|वेङ्कटाच्च]] भिन्न अासीदतः माधवस्य व्यक्तित्वं स्वतन्त्रमेव। माधव ऋग्वेदे विलक्षणं पाण्डित्यं निदधौ। सायणो वेङ्कटश्चोभौ माधवस्य भाष्यमनुसस्रतुः। अन्योऽप्येकः माधवोऽस्ति। यस्य ऋग्वेदप्रथमाष्टकस्य टीका मद्रासविश्वविद्यालयतः प्रकाशिताऽभवत्। सारगर्भिता इयं टीकाऽस्ति। अल्पाक्षरे सत्यपि मन्त्राणामर्थावबोधने नितान्तमहत्त्वपूर्णाऽस्तीयं टीकेति। द्वादशशततमेशवीयाब्दे वेङ्कटमाधवः अभूदिति पण्डितसाम्बशिवशास्त्री मन्यते। वेङ्कटस्य भाष्यमतिसंक्षिप्तमस्ति। पर्यायवाचिपदान्युपस्थाप्य समन्त्रार्थम् आकलयितुं श्लाघ्यं यत्नं कृतवान्। [[धानुष्कयज्वा]] त्रिषु वेदेषु भाष्यं प्रणिनायेत्येष उल्लेखो वेदाचार्यस्य [[सुदर्शनमीमांसा]]<nowiki/>यां दृश्यते। [[आनन्दतीर्थ|अानन्दतीर्थ]] एव ‘मध्व' इत्येतेन नाम्ना ख्यातिं ययौ। अयं मध्वः स एव यो [[द्वैतवादः|द्वैतवादं]] प्रवर्तयामास। एष बहून् ग्रन्थान् अजग्रन्थत्। [[आत्मानन्दः]] [[ऋग्वेद]]<nowiki/>स्य ‘अस्यवामीयं' सूक्तं व्याख्यातवान्। आचार्यसायणो वैदिकसम्प्रदायस्य वेत्ताऽऽसीत्। निजज्येष्ठभ्रात्रा माधवाचार्येण प्रेरितो भूत्वा व्याख्याकार्येऽस्मिन् असौ प्रवृत्तोऽभूत् तेन भाष्यमिदं माधवीय-नाम्ना विश्वविश्रुतम् अभवत्। === २. सामभाष्यकाराः === सामसंहितायाः सायणभाष्यात्प्राक् द्वित्रा एव भाष्यकाराः अासन्। [[माधवः (सामसंहिताभाष्यकारः)|माधवः]] सामसंहितायाः प्रथमभाष्यकारः प्रतीतो भवति। ततः [[भरतस्वामी]] सामसंहितोपरि भाष्यमलिखत्। [[गुणविष्णुः]] साममन्त्रेषु व्याख्याम् अलखित्। तस्य साममन्त्रव्याख्यानस्य नाम [[मिथिला]]<nowiki/>यां [[वङ्गप्रदेशः|बङ्गप्रदेशे]] च प्रसिद्धमस्ति। तत्र सामवेदिनां नित्यनैमित्तिकविधीनाम् उपयोगिनः साममन्त्राणां व्याख्याकृता। === ३. शुक्लयजुर्वेदभाष्यकाराः === ==== ( क ) माध्यन्दिनसंहिताभाष्यम् ==== [[उव्वट|उव्वटेन]]  [[यजुर्वेदसंहिता|यजुर्वेदसंहितायाम्]] स्वनाम्ना भाष्यं रचितम्। उव्वटस्य अनुसरणं कुर्वन् आचार्य[[महीधरः]] अपि स्वभाष्यम् अरचयत्। एतयोः भाष्यम् माध्यन्दिनसंहितायै प्रसिद्धम्। ==== (ख) काण्वसंहिताभाष्यम् ==== [[हलायुधः]] ब्राह्मणसर्वस्वम् इति भाष्यम् अलिखत्। [[सायणः|सायणा]]<nowiki/>चार्येण सम्पूर्णकाण्वसंहितायामुपरि स्वभाष्यमलेखि। अनन्ताचार्येण काण्वसंहितायारुत्तरार्द्धोपरि (एकविंशत्यध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्।  आनन्दबोधभट्टोपाध्यायेन काण्वसंहितायाः चतुर्थदशकस्य उपरि (एकत्रिंशदध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्। ==== ४. कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयभाष्यकाराः ==== कुण्डिनः तैत्तिरीयसंहितायाः वृत्तिमरचयत्। <ref>‘यस्याः पदकृदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः ॥'</ref> पदपाठकारेण आत्रेयेण सह अयं वृत्तिकारोऽस्ति सम्बद्धः। तेनायमपि कोऽपि प्राचीनः अाचार्य एवेति प्रमाणितो भवति। एतदतिरिक्तं किमप्यन्यद् ज्ञातमेव अस्ति कुण्डिनस्य विषये। सम्भाव्यते यदयं वृत्तिकारः गुप्तकाले एव स्ववृत्तिं प्रणीतवान् इति। भवस्वामी नाम कोऽप्याचार्यः ‘तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यग्रन्थं प्रणीतवान्' इत्यपि सम्भाव्यते। यतो ह्यस्य भवस्वामिनः परिचयादिबोधमतस्योल्लेखः स्वकृतबौधायन-प्रयोगसार-नामकग्रन्थस्य आरम्भिकभागे केशवस्वामिना कृतः। तद्यथा - '''‘भवस्वामिमतानुसारिणा मया तु उभयमप्यङ्गीकृत्य प्रयोगसारः क्रियते।।'<nowiki/>''' अनेनास्य भाष्यकारत्वं समर्थ्यते। [[गुहदेवः|गुहदेवो]] नाम कोऽपि विद्वान् तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यं प्रणीतवान्। आचार्यक्षुरोऽपि तैत्तिरीयसंहितायामुपरि किमपि भाष्यं प्रणीतवान्। अस्याचार्यस्य विषये [[सायणः|सायणा]]<nowiki/>चार्यस्य माधवीयधातुवृत्तौ प्रदत्तेन निर्देशेन ज्ञातो भवति। अस्मिन् निर्देशे क्षुरस्य नाम [[भट्टभास्कर]]<nowiki/>स्य नाम्ना पूर्वमेवोल्लिखितोऽस्ति- ‘'''यथा त्रय एनां महिमानः सचन्ते''' '''(तै० सं० ४-३-११ ) इत्यत्र क्षुरभट्टभास्करीययोः सचन्ते समन्ते इति ॥'''' अतोऽयं क्षुरः भास्करभट्टस्य पूर्ववत्तीं इति सम्भाव्यते। [[भट्टभास्कर]]<nowiki/>स्य समयनिर्धारणं वैदिकभाष्यकाराणाम् इतिहासार्थं नितान्तम् आवश्यकम अस्ति। सायणाचार्यः स्वभाष्ये भट्टभास्करमिश्रं स्मरति। ==== ५. अथर्वसंहिताभाष्यम् ==== [[सायणः|सायणा]]<nowiki/>त् पूर्ववत्तीं अथर्वसंहितायाः न कोऽपि भाष्यकारोऽभवत्। सायणस्तु सम्पूर्णायाम् अथर्वसंहितायामुपरि भाष्यं लिलेख, किश्च प्रकाशितग्रन्थेषु द्वादश काण्डानाम् ( १-४, ६-८, ११, १७-२० ) एव भाष्यमुपलब्धं भवति। अनेन प्रकारेणास्य वेदस्य सायणभाष्यमप्यपूर्णमेवाऽस्ति। ==दैवतवादः== वेदेषु देवतानां स्थानं महत्त्वावहं भवति । यास्कः वदति यत् देवतासु काश्चन पृथ्वीस्थानीयाः, काश्चन अन्तरिक्षस्थानीयाः, काश्चन दिग्स्थानीयाः इति । पृथ्वीस्थानीयदेवतासु अग्निदेवता, अन्तरिक्षस्थानीयासु इन्द्रदेवता, दिग्स्थानीयासु सुर्यविष्णुप्रभृतिदेवताः सन्ति महीयांसः । जगतो मूले एकैव महाशालिनी महाशक्तिः शोभते । स एव निरतिशय- ऐश्वर्य शालिनीत्वात् ईश्वरः इति गीयते । स एव शक्तिः बहुभिः प्रकारैः स्तुता इत्युक्तम् । देवता प्रायेण त्रीणि रुपाणि धरति । आधिभौतिकम्, आधिदैविकम्, आध्यात्मिकं चेति । इन्द्रियगम्यं रुपम् आधिभौतिकम् । आधिदैविकम्, आध्यात्मिकञ्च स्तः इन्द्रियागम्ये । वेदवर्णितेषु प्रमुखेषु विषयेषु देवतास्तुतिरपि प्रमुखो विषयः ॥ ==वेदानां सामान्यविभागः== वेदाः सामान्येन पठन-पाठन–अर्थविचिन्तनादिविषयमवलम्ब्य चतुर्धा विभज्यन्ते । तत्र तावत् प्रथमं संहिता अनन्तरं ब्राह्मणमारण्यकमुपनिषच्चेति । तत्र मन्त्राणां समूह एव स्ंहिता । चतुर्विधतया संहिताविभागः । ऋक्- यजुस्-साम–अथर्वसंहिताश्चेति ॥ मन्त्राणां तथा यागविधीनां च विशदतया प्रतिपादनं ब्राह्मणग्रन्थेषु वर्तते । ब्राह्मणसाहित्यं नितरामेव विशालं व्यापकञ्च भवति । इदं हि साहित्यं गद्यात्मकं वर्तते । ब्राह्मणग्रन्थेषु ऐतरेयम्, शाङ्खायनम् (ऋक्), शतपथम् (शुक्लयजुर्वेदः), तैत्तिरीयम् (कृष्णयजुर्वेदः), ताण्ड्यम् (पञ्चविंशम्), षड् विंशम्, जैमिनीयम् (सामवेदः), गोपथम् (अथर्ववेदः) च प्राधान्यमर्हन्ति ॥ वैदिकवाङ्मये आरण्यकं नाम साहित्यमपि प्रधानम् । तदाध्यात्मिकमार्गस्य मीमांसा भवति । वानप्रस्थाश्रमेषु पठिताः आध्यात्मिकचिन्तनधाराः भवन्ति आरण्यकानि । ऐतरेय –शाङ्खायनबृहत् तैत्तरीयारण्यकानि प्रधानानि भवन्ति ॥ उपनिषिदति इति उपनिषद् । तस्यावयवार्थेन सिद्धं भवति परमपुरुषार्थदायकः इति । तासु वेदानां सारभूताः सिद्धान्ताः प्रतिपादिताः सन्ति । चतुराश्रमेषु अन्तिमे आश्रमे संन्यासे उपनिषद्ग्रन्थाः पठिताः भवन्ति । एते ग्रन्थाः मोक्षदायकाः दुःखत्रयविनाशकाश्च भवन्ति । केचनोपनिषद्ग्रन्थाः गद्यात्मकाः, केचन पद्यात्मकाः केचन उभयात्मकाश्च भवन्ति ॥ ऋग्यजुस्सामाथर्वादीनां चतुर्णां वेदानां संहिताब्राह्मणारण्यकोपनिषद्विभागान् विहाय शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तछन्दोज्योतिषादीनि षड्शास्त्राणि वेदार्थव्याख्यानपराः स्मृतयः धर्मशास्त्रग्रन्थाः अष्टादशपुराणानि उपपुराणानि इतिहासग्रन्थौ इत्यादिभिः महान् भवति वेदराशिः । == वैदिकवाङ्मये काव्यत्वम् == वैदिकवाङ्मयस्य [[पद्यकाव्यम्|पद्ये]]<nowiki/>षु [[गद्यकाव्यम्|गद्ये]]<nowiki/>ष्वपि सौष्ठवं वैलक्षण्यञ्च प्राप्यते। लौकिकेषु जातेष्वपि वैदिकवाङ्मयगता काव्यमाधुरीना अपकृष्टतां गता तत्पठतां मनांसि वैदिककाव्यमेव प्रथमं मन्यन्ते, ततोऽन्तरं लौकिकादि किञ्चिदन्यत् । वेदे समायातानि पाञ्चाल-मिथिलाप्रभृतिनगरीवर्णनानि यथा कलायुतानि तथैव यथार्थान्यपि । [[वृत्तयः पंचतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः (योगसूत्रम्)|वृत्र]]<nowiki/>स्य विकरालस्य रूपस्य देवासुरयोः सङ्ग्रामस्य च वर्णनम् एकतो यदि रोमाञ्चम् उदञ्चयति, तदा कतिपयादि पठ्यमानमेव हृदयं स्तिमितयति नयने उदस्रयति च। वैदिकाः [[ऋषिः|ऋष]]<nowiki/>यः मनोभिलषितभावाभिव्यक्तीकरणे पटव आसन् । यत्र तत्र अन्तर्भावानाम् अभिव्यक्तिहेतवे अलङ्कारविधाने अपि ते पराङ्मुखा नाऽऽसन् । उपमायाः काव्यसंसारे पूर्वावतारस्तावदेव प्राचीनोऽस्ति यावत्कवितायाराविर्भावः । अानन्देन सिक्तहृदयकवेऋ वाणी उपमाऽलङ्कारेण स्वात्मानं विभूषयितुं कोमलोल्लासस्य तथा मधुमयानन्दस्य च बोधं करोति । प्रसङ्गानुकूलालङ्काराणां प्रयोगे ऋषिः स्वीयां सूक्ष्ममर्मज्ञतां प्रकाशयति । स तानुपयुज्य प्रचुरतरपदविभाव्यं वक्तव्यं परिमिततरपदेष्वेव प्रकटीकर्तुं सदवसरं सरलतयैव हस्तगतं करोति। वैदिकवाङ्मये व्यर्थमेवालङ्काराणामुपयोगो न दृश्यते । अतः सा स्फुटचन्द्रतारका विभावरीव विभाति । तत्रानुप्रासच्छटा, उपमावैभवता च अनायासेनैव च समागतास्ति । उत्प्रेक्षा दृष्टान्तार्थान्तरन्यासादिकाः अलङ्काराः वैदिकऋषेः बहुश्रुतत्वं व्यापकदृष्टित्वश्च प्रकटयन्ति। वैदिकवाङ्मयस्य [[उपमालङ्कारः|उपमा]]<nowiki/>नां [[नव रसाः|रसा]]<nowiki/>त्मकत्वात् रसरमणीयत्वम् अतितरामेव च मर्मस्पर्शित्वमवलोक्यते । औचित्ये सन्दर्भे च शोभायाः समुत्पादनस्य कला तासु नितान्तम् अभिनन्दनीयास्ति । स्वानुभूतिषु तीव्रता आनयनाय तथा तां सरलतया सहृदयहृदयपर्यन्तं सम्प्रेषणाय कवेर्वाणी येषाम् अन्तरङ्गमधुमयकोमलसाधनानाम् उपयोगं करोति, अलङ्कारस्तु तेषामेवान्यतमरूपमस्ति । एवंविधस्य काव्ययुगस्य कल्पनाऽपि अशक्या, यासु भावभङ्गीषु कोमलविलाससञ्चारहेतवे कस्यापि प्रकारकस्य साम्यविधानस्य आश्रयो न भवति । अत एव वैदिकमन्त्रेषु अलङ्काराणां, विशेषतः औपम्यगर्भालङ्काराणां विधानोपरि आलोचकाः विस्मयान्तःकरणाः भवन्ति। वैदिकसूक्तेषु नाना[[हिन्दुदेवताः|देव]]<nowiki/>ताभिः [[यज्ञः|यज्ञे]] समागमनाय, भौतिकसौख्यसम्पादनाय, अाध्यात्मिकान्तर्दृष्ट्युन्मेषणाय च बहुविधेषु [[छन्दः]]<nowiki/>सु प्रार्थना कृताऽस्ति । तासां रूपाणां भव्यवर्णनं कवेः कलायाः विलासमेवास्ति । प्रार्थनावसरे तेषां पवित्रभावानां कान्तभावनानाञ्च रुचिराभिव्यञ्जना अपि अस्ति । व्यङ्ग्यार्थविलसितानि व्यञ्जकपदावलि-पेशलानि च वाक्यानि विद्यन्ते । परमोच्चविचारबन्धुरोऽस्ति वैदिकऋषिः । न तस्मै जीवनस्य कलारहितत्वं रोचते । स जीवनं कलासु कुशलं द्रष्टुमनाः । तद्विचारेण जीवनं तदेव यत्र कला विलसन्ति । वेदेषु विराजमानाः कलाः स्फुटतयैव बोधयन्तीदं यत्, स कलाकलितमेव जीवनं सम्भावयति । वेदवेदाङ्गेषु क्वचिद् उषाविषयकमन्त्रेषु सौन्दर्यभावनायाः आधिक्यं परिस्फुरति तदा क्वचिद् इन्द्रविषयकमन्त्रेषु तेजस्वितायाः प्राचुर्यं परिलक्ष्यते । यद्यग्नेः रूपवर्णनप्रसङ्गे स्वभावोक्त्याः आश्रयो वर्तते, तर्हि वरुणस्तुतौ हृद्गतकोमलभावानायाः माधुर्यस्य अभिव्यक्तिरस्ति । ''''उतत्वः पश्यन् न ददर्श वाचं, जायेव पत्ये उषती सुवासा'''' । '''<nowiki/>'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया'''' इत्यादिकानि सन्त्यनेकानि वाक्यानि, येषां भावान् न साहित्यशात्रान् अभिज्ञो ज्ञातुं प्रभवति, अथ च यो जनः साहित्यशास्त्रे निष्णातो नाऽस्ति स व्यञ्जनाप्रतिपाद्यमानान् वैदिकार्थानपि नावबोद्धुं शक्नोति । अनेन प्रकारेण वैदिकमन्त्रेषु काव्यगतगुणानां पर्याप्तदर्शनं काव्यजगतः न काऽपि आकस्मिकी घटना वरीवर्ति । तन्मयतायाः अनन्यतायाश्चेदं विशदपरिचायकं चिह्नमस्ति, भावाना सहजा सरला चाभिव्यक्तिरस्ति । वेदेषु एतेषां विशालं साम्राज्यमस्ति । === रसविधानम् === ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु अनेकरसानां मनोमुग्धकरं संविधानकमस्माकं मनसः प्रधानाकर्षणमस्ति । वैदिकऋषेः मनोगतभावानां सरलनिदर्शनमेतेषु मन्त्रेषु समुपलब्धं भवति । फलतोऽत्र रसानां सङ्केतः स्वाभाविकोऽस्ति । इन्द्रस्तुतौ वीररसस्य अभिव्यञ्जना स्वकीयभव्यरूपेण उपस्थिता भवति । दाशरात्रसूक्ते वसिष्ठेन राज्ञः दिवोदासस्य तथा तेषां प्रतिपक्षिणां सङ्घर्षस्य वर्णनं कृतम् । गुत्समदऋषिः इन्द्रस्यानेकासु स्तुतिषु [[इन्द्र]]<nowiki/>स्य वीरतायाः विशदं सङ्केतं करोति - '''‘यस्मान्न ऋते विजयन्ते जनासोऽयं युष्यमाना अवसे हवन्ते।''' '''यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्युतच्युत् स जनास इन्द्वः।।'''<ref>(ऋग्वेद २॥१२॥९ )</ref> इन्द्रं विना न कोऽपि मानवो विजेतुं शक्नोति । योद्धारो जनाः अात्मरक्षार्थं तमेवाह्वयन्ति । विश्वस्मिन्नसौ श्रेष्ठतमोऽस्ति । अच्युतान् च्यावयत्यसौ। यतो ह्यसौ शौर्यस्य वीर्यस्य च प्रतीकोऽस्ति । कवेर्लेखन्याः प्रभूतबलशालिनीत्वात् तस्या एकैकं पदं बहुकार्यसम्पादनकारि सिद्ध्यति। अत एव एतस्माच्छलोकान्न केवलम् अप्रस्तुतविधानसौन्दर्यं दृक्पथे अवतरति, अपि तु ओजसश्छटारीतेः प्रकर्षः पूर्णोपमाप्रस्तुतप्रशंसा तद्गुणाख्यानाम् अलङ्काराणां कान्तिश्च सम्यक् पाठकानां चेतांसि आकर्षयन्ति युगपदेव । अहो ! ऋषेरत्र सर्वे प्रयासाः वीररसमेव परिपोषयन्तो दृष्टा भवन्ति । ==== शृङ्गारस्य उपयोगः ==== सर्वेषामपि सुधियामिदं तथ्यं सुविदितमेव यत् सौन्दर्यमेव काव्येषु ‘रस’ इत्येतेन नामधेयेन विश्रुतम् । कविस्तमेव साधयितुं काव्यं कवयति । मङ्गलानां विधानं स रसः शृङ्गारकरुणादिभेदेन नवविधतां भजते । नवस्वपि रसेषु [[शृङ्गाररसः|शृङ्गारो]] नाम रसो रसराज इति सर्वेऽपि साहित्यशास्त्रिणः स्वीकुर्वन्ति। यथा त्वरया स मानसं मथ्नाति, मदयति, चपलयति च, तत्तथा नान्यस्तस्मात् स रसेषु श्रेष्ठो रसो मतः । संयोग-विप्रलम्भभेदेन सो द्विविधः । उभयोरपि भेदयोः विप्रलम्भः शृङ्गारो मधुरतरः । तत्र चेतसो द्रुतीकरणक्षमता अतितरां तरस्विनी भूत्वा विभाति, तस्मात्ततः परं मधुरिमाणं न कोऽप्यन्यो रसो विन्दति । [[ऋग्वेद]]<nowiki/>स्य अनेकेषु सूक्तेषु शृङ्गाररसस्य अपि भावनायाः रोचकः उल्लेखो लभते। एकस्मिन् सूक्ते<ref>(१०।१५)</ref> [[पुरूरवा]]<nowiki/>-[[उर्वशी|उर्वश्योः]] प्रणयप्रसङ्गे विरहखिन्नस्य नायकस्य कथने विप्रलम्भशृङ्गारस्य सङ्केतो लभते - '''‘इषुर्न श्रिय इषुधेरसना गोषाः शतसा न रंहिः।''' '''अवीरे ऋतौ विदविधुवन्नोरा न मायुं चितयन्त धुनयः॥'''' शृङ्गाराभासस्य अपि सङ्केतो यम-यमीसूक्ते<ref>( १०॥१० )</ref> उपलब्धो भवति । यत्र यमी निजभ्रात्रा यमेन प्रणय-याच्चां करोति । यमस्तु तस्याः प्रलोभनेन आत्मानं संरक्षति । === अलङ्कार-विधानम् === ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु [[अलङ्काराः|अलङ्कारा]]<nowiki/>णां छटा स्वीयां सूक्ष्ममर्मज्ञतां प्रकटयति । एते अलङ्काराः स्वतः अाविर्भूता अलङ्काराः सन्ति । वैदिकाऽलङ्कारेषु यत्सौष्ठवं यत्पाटवं, यदार्जवं शोभते न तदन्यत्र प्राप्यते । वैदिकऋषिः कविष्वस्ति कविः । वैदिकमन्त्रेषु प्रयुक्ताऽलङ्काराः सौन्दर्यस्य कोमलां भावनां सम्यग् अभिजानात्येव न, तत्प्रकटीकरणेऽपि ते परमप्रवीणाः सौन्दर्याभिव्यक्तीकरणे तेषां सरलभावना दृश्यते। एते अलङ्काराः कविकथनं प्रभावशालीकरणे, प्रतिपाद्यविषयाणां रोचकचित्रार्पणे, हृदयगतभावम् आवर्जयितुञ्च सर्वथा समर्थाः सन्ति । रूपकन्तु वेदस्य कश्चन प्रशंसनीयो बहुलप्रयुक्तालङ्कारोऽस्ति । वेदानां शैली एव रूपकमयी वर्त्तते । सुष्ठूपमानाम् एका सन्ततिः ऋग्वेदीयमन्त्रेषु उल्लसिता भवति। अन्यालङ्कारेषु अतिशयोक्ति-व्यतिरेक-समासोक्त्यादीनाम् अनेकेषाम् अपि अलङ्काराणाम् अत्र दर्शनं भवति । ऋग्वेदीय-कवेः उपमा अतिप्रियोऽलङ्कारः इति प्रतीयते, यस्य शृङ्खलाऽतीव चारुतया विन्यस्ता कृताऽस्ति - '''<nowiki/>'अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची गर्त्ता रुगिव सनये धनानाम्।''' '''जायेव पत्य उशती सुवासा उषा हस्रेवः निरिणीते अप्सा॥'''' उषा कदाचिद् भ्रातृहीना भगिनीव स्वदायभागम् अवाप्तुं पितृस्थानीयसूर्यस्य पार्श्वे समायाति, कदाचित्सुवस्त्रं धारणं कृत्वा पतिं स्वानुरागरज्जौ संयमनाय कमनीया कामिनीव स्वपत्युः सम्मुखे निजसौन्दर्यं प्रकटीकरोति। वैदिककविः स्वोपमानं सञ्चयितुं पार्श्ववर्त्तिनः पशुजीवनम् अपि अवलम्बनं करोति। सायंकाले गोचरभूम्यां प्रत्यागतानां गवां दृश्यस्तमतीव प्रियोऽस्ति। इन्द्रस्तुतौ<ref>( १॥३२ )</ref> अाङ्गिरसहिरण्यस्तूपऋषेरुक्तिरियमस्ति यत्, त्वष्ट्रानिर्मितेन स्वरयुक्तवज्रेण यदेन्द्रः पर्वताश्रितं वृत्रं जघान तदा रम्भणं कुर्वन्तीं समागतानां गवाम् इव जलानि समुद्रम् अनुजग्मुः - '''<nowiki/>'अहन्नहिपवते शिश्रियाणां त्वष्टास्मै वज्रं स्वयं ततक्ष।''' '''वाश्रा इव धेनवः स्यन्दमाना अञ्जः समुद्रमवजग्मुरापः॥''''<ref>( ऋग्वेद १॥३२||२ )</ref> अत्रत्या उपमा तत्सर्वमपि अतितरामेव समीचीनतया प्रकाशयन्ती लक्ष्यते, यन्निखिलं विशालैका पदपङ्क्तरपि नैतावत्या ललिततयाऽऽविर्भावयितुं सक्षमा अस्ति । ‘वाश्रा धेनवः' इत्यनेन पदेन वत्सदर्शनाऽऽकुलिताभिः नदन्तीभिः धेनुभिः सह वृष्ट्याः साम्यं कृत्वा वैदिकऋषिः वेदपाठकानामग्रे वृष्ट्या अाक्ष्यर्थवत्वं झञ्झावातेन सह वर्षणत्वं समुद्रं प्रति वेगेन प्रवहणशीलत्वं त्वरित्वञ्च अनेकविधस्थितेः अलङ्घ्यत्वञ्च इत्यादि बहून् भावान् समुपस्थापयति। हृदयवृत्तीनां मार्मिकाभिव्यक्तये वरुणसूक्तानाम् अनुशीलनं विशेषेण सहायकं भवति । महर्षिणा वसिष्ठेन एकस्मिन्नितान्त-भावप्रवणसूक्ते<ref>(ऋ० ७८६)</ref> स्वकीयाराध्यदेवं वरुणं प्रति स्वकीयं कोमलोद्गारं प्रकटितम्। ऋषिः असौ आत्मानं पृच्छति - कदाऽहं वरुणेन सह मैत्रीमाप्स्यम् ? क्रोधरहितो भूत्वा प्रसन्नचित्तेन वरुणः कदा मद्दत्तं हविष्यं ग्रहीष्यति ? कदाऽहं प्रसन्नमनसा तस्य प्रसादं प्राप्स्यामि ? इति। '''<nowiki/>'उतस्वया तन्वा संवदे तत्कदान्वन्तर्वरुणे भुवानि।''' '''किं मे हव्यमहृणानो जुषेत कदा मृडीकं सुमना अभिख्यम् ।''''<ref>( ऋग्वेद ७॥८६॥|२ )</ref> विदुषां मीमांसया वरुण-कोपेन यदा सः अवगतः अभवत्, तदा सः कथयति - हे देव ! पितृभिः कृतद्रोहान् अपेहि, तान् द्रोहान् विरोधान् च अपह्रियताम्, ये मया स्वशरीरेण कृताः । यथा पशून् अपहर्तारं चौरम् तथा रज्वा बद्धं वत्सं जनाः मुक्तं कुर्वन्ति, तथैव मम अपराधरज्वा बद्धं वसिष्ठम् अपि त्वं मोचय इति। '''<nowiki/>'अव द्रुग्धानि पित्र्या सृज्या नोऽव या वयं चकृमा तनूभिः।''' '''अव राजन् पशुतृपं न वायुं सृजा वत्सं न दाम्नो वसिष्ठम्॥'<ref>( ऋग्वेद ७॥८६॥५ )</ref>''' अात्मसमर्पण-नम्रता-दीनता-अपराधस्वीकृत्यादिभिः भव्यभावनाभिः मण्डितं सूक्तमिदं तद्वैष्णव-भक्तानां वाणीं शङ्केतयन्ति, यस्यां ते सहस्रापराधं कृत्वाऽपि भगवता सहात्मसात्कर्त्तु याचयन्ति । सूर्योदयस्य दृश्यमपि तं प्रियमस्ति । अस्यापि वर्णनं बहुविधाऽलङ्कारमाश्रित्य कृतं तेन । प्रभातवर्णनप्रसङ्गे सः कथयति यथा कोऽपि जनः कमपि चर्म नीत्वा जलाभ्यन्तरे स्थापयन्ति, तथैवोदिते सूर्ये तस्य किरणानि अन्धकारं निक्षिपन्ति - '''‘दविध्यतो रश्मयः सूर्यस्य चर्मेवावाधुस्तमो अप्स्वन्तः॥'<ref>(ऋग्. ४/१३/४)</ref>''' रूपकाणामपि बाहुल्यम् ऋग्वेदस्य मन्त्रेषु उपलब्धमस्ति । सूर्यः आकाशस्य स्वर्णिमो मणिरस्ति (दिवो रुक्म उरुचक्षा उदेति)<ref>७॥६३॥४</ref>। सूर्यस्तु तद्रञ्जितप्रस्तरखण्डमस्ति यदाकाशे स्थापितमस्ति (मध्ये दिवो निहितः पृश्निरश्मा)<ref>५॥४७॥३</ref> । अग्निः स्वप्रभया आकाशं स्पृशति। स्पष्ट एवास्ति यदेते मन्त्रा अतिशयोक्तिमूलकाः सन्ति । ( धृतप्रतीको बृहता दिवि स्पृशा)<ref>५॥१॥१</ref> । ऋग्वेदे अतिशयोक्त्या उदाहरणस्य प्रख्यातोऽयं मन्त्रोऽस्ति, [[सायणः|सायणा]]<nowiki/>नुसारेण यस्मिन् यज्ञस्य अथवा [[पतञ्जलिः|पतञ्जल्या]]<nowiki/>नुसारेण शब्दस्य अथवा राजशेखरानुसारेण काव्यस्य स्तुतिः कृता अस्ति - '''चत्वारि शृङ्गास्त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासौ अस्य।''' '''त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश।।'''<ref>(ऋग. ४/५८/३)</ref> अपरमप्युदाहरणमस्ति - '''<nowiki/>'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।''' '''तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥'''' सुष्ठु पक्षधरौ, सहवासिनौ, समानख्यातौ, द्वौ पक्षिणौ एकस्यैव वृक्षस्योपरि स्थितौ, तयोरेकः सुस्वादुफलं भक्षयति, अपरस्तु अभुक्त्वैव विराजमानोऽस्ति। अत्र पक्षीद्वयस्य उपमानेन जीवात्मपरमात्मरूपम् उपमेयस्य सर्वथा निगरणत्वेन अतिशयोक्तिरस्ति । उत्तरार्द्धे पक्षीद्वयस्य स्वभावे वैभिन्येन व्यतिरेकाऽलङ्कारस्यापि गूढः सङ्केतो दृश्यते। व्यतिरेकस्य अपरमपि उदाहरणमृतचक्रस्य वर्णनमस्ति - '''‘द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्त्ति चक्रं परिधामृतस्य''''<ref>( ऋग्वेद० १/१६४/११ )</ref>। उपनिषत्सु अपि अनेकेषाम् अलङ्काराणां दृष्टान्ताः प्राप्यन्ते। [[कठोपनिषद्|कठोपनिषदि]] रथस्य [[रूपकालङ्कारः|रूपकं]] शरीरमस्ति।<ref>( १॥३॥३ )</ref> ऋग्वेदे ऋतुवर्णनस्य अप्यनेके मन्त्रा सन्ति। पर्जन्यसूक्ते<ref>( ५॥८३ )</ref> वर्षायाः नैसगिकं वर्णनमस्ति । मण्डूकसूक्तेऽपि<ref>( ७॥१० ३ )</ref> वर्षाकालस्य एको रमणीयः दृश्योऽस्ति । अत्रैकस्य दर्दुरस्य शब्दं श्रुत्वा अपरोऽपि टरट्टरायते । ध्वनिरियं गुरुवचनं श्रुत्वा वेदध्वनिकतृृणां शिष्याणां पाठध्वनिरिव प्रतीतो भवति - '''‘यदेषामन्यो अन्यस्य वाचं शात्तस्येव वदति शिक्षमाणः।''' '''सर्वं तदेषां समृधेव पर्व यत् सुवाचो वदतनाध्यपप्सु॥ ५ ॥'''' अनेन प्रकारेण वेदेषु अलङ्काराणां प्रभाऽऽलोचकानां दृष्टिं बलादाकर्षति। === सौन्दर्यपरिकल्पना === उषादेव्याः समुपलब्धानि सूक्तानि काव्यदृष्ट्याऽपि नितान्तानि सरसानि सहजानि भव्यभावमण्डितानि च सन्ति। प्रभाते अरुणिमामण्डितं, सुवर्णच्छटाविच्छुरितं प्राचीनभोमण्डलं सर्वेषां ध्यानाकर्षणं करोति। वैदिकऋषिः तत्सौन्दर्यं प्रेमपूरितदृष्ट्या एव पश्यति । तद् दिव्यरूपं दृष्ट्वैव परिमुह्यति । उषादेवी मानवीस्वरूपे एव कविवल्लभा भवति । चेद् उषा महान् स्वर्गलोकस्य एवाधिकारिणी मात्रम् एव भवेत्, तदाऽस्याः विश्वस्य उपरि ऊर्ध्वलोक एव स्वदिव्यच्छविना जगदाकर्षयन्ती स्वात्मन्येव दीव्यति, किञ्चात्र उषादेव्या सह वैदिकऋषेः अनन्यता प्रतिभाति । 'कस्यचन पदार्थस्य सम्यग्विलोकनं कृत्वा तस्य स्वाभाविकतया यद् यथायथवर्णनं, तदेव कलायाः उत्कृष्टत्वं स्मृतम्' । यद् रस्किन आह, तद् वैदिकऋषेः प्रकृतिवर्णने कृत्स्नतया अन्वर्थी भवति । तदीये प्रकृतिवर्णने, उषादेव्याः सौन्दर्यकथने च तस्य निरीक्षणनूतनता सहृदयताया उदात्तता, कल्पनाया अभिनवोन्मेषो च विद्योतते । तत्प्रकृतिश्रियस्तस्य प्रकृतिजनन्युत्सङ्गे शैशवादेव क्रीडनं वर्द्धनञ्च वेदयन्ति । अतः उषावर्णने प्रकृतिलक्ष्मी तथा विराजते यथा मणिमालायां स्वर्णसूत्रम् । उषा केवलं बाह्यसौन्दर्यस्यैव प्रतिमा नास्ति, प्रत्युत सा कवये आन्तरिकसुषमायाः अपि प्रतिमूर्त्तिरूपेण अवस्थिताऽस्ति । पद्मिन्युपमितत्वात्तस्याः सुकोमलत्वं कृशाङ्गत्वं सितत्वस्पर्शं सुखत्वादिकञ्च कियन्मनोज्ञभावेन पाठकस्य पुरतः समुपस्थितं भूत्वा तन्मनो नन्दयन्तीहेत्यपि ध्यानं कर्षयति। वैदिकऋषेः प्रतिभाचातुरी उषादेव्याः चरित्रचित्रणे अपि सर्वथैव कुशला। अतः कविः अत्र उषादेव्याः यच्चरित्रं चित्रयति, तत्सजीवतां प्राप्य हृदयावर्जकं च जायते। अत एव कविः कथयति - 'हे प्रकाशवति उषे ! त्वं कमनीया कन्या इव अत्यन्ताकर्षणमयी भूत्वा अभिमतफलदातुः [[सूर्य]]<nowiki/>स्य पार्श्वे गच्छति तथा तत्र तत्सम्मुखे स्मितानना तरुणीव स्ववक्षम् अनावृतं करोति।' उक्तञ्च - '''‘कन्येव तन्वा शाशदानां एषिदेवि देवमियक्षमाणम्।''' '''संस्मयमाना युवतिः पुरस्तादाविर्वक्षांसि कृणुसे विभाती॥'<ref>( ऋग्वेद १॥१२३॥१० )</ref>''' अत्र कवेर्मानवीकरणस्य भावना अतिप्रबलाऽस्ति । अत्र उषादेव्याः कुमारीरूपस्य कल्पना वर्त्तते । स्मितवदनायाः तस्याः सुन्दरस्वरूपं प्रकटयति । युवतिकन्यायाः कल्पना, सूर्यस्य समीपगमनस्य भावना कवेः व्यापकदृष्टित्वं ज्ञापयति । उषादेव्याः उपरि कृतान्या कल्पनाऽपि तथैव दृग्गोचरी भवति, उषा स्वप्रकाशेन संसारं तथैव संस्कृतं करोति, यथा कोऽपि योद्धा स्वं शस्त्रं घर्षयित्वैव तं संस्करोति । यथा — '''<nowiki/>'अपेजते शुरो अस्तेव शत्रून् बाधते तमो अजिरा न बोलहा।'<ref>( ऋग्वेद ६॥६४॥३ )</ref>''' उषा स्वप्रकाशं तथैव प्रसारयति, यथा गोपाः गोप्रचारभूमौ स्वकीयाः गाः प्रसारयन्ति अथवा काऽपि नदी स्वजलानि प्रसारयति - '''‘पशून्न चित्रा सुभगा प्रथाना सिन्धुर्नक्षोद उर्विया व्यश्वैत।'<ref>( ऋग्वेद १॥९२॥१२ )</ref>''' उषा प्रतिदिनमुदेति इति तस्याः अमरत्वस्य उद्घोषणाऽस्ति — '''‘उषः प्रतीची भुवनानि विश्चोर्ध्वा तिष्ठस्य मृतस्य केतुः॥''''<ref>( ऋग्वेद ३॥६॥३ )</ref> कवेर्दृशि नित्यं प्रति उषादेव्याः अागमनं चक्रावर्त्तनमिवास्ति, येन प्रकारेण चक्रं सदैव अवर्त्तितं भवति, तथैव उषाऽपि स्वावर्त्तनं करोति । ‘सामानामर्थं चरणीयमाना चक्रमिव नव्यस्यावर्वृत्स्व ॥'<ref>(ऋग्वेदः. ३/६/३)</ref> एतेषु उदाहरणेषु उपमायाः विधानम् उषादेव्याः रूपभावनां तीव्रयितुं प्रयुक्तमस्ति । उषाविषयकमन्त्राणाम् अनुशीलनेन वैदिकऋषीणां प्रकृतिं प्रति उदात्तभावना ज्ञातुं शक्यते। प्रकृतिचित्रणं प्रकारद्वयेन भवितुमर्हति। (१) अनावृतं वर्णनम् (२) अलङ्कृतवर्णनम्। ==== प्रकृतिवर्णनम् ==== (१) अनावृतं वर्णनम् - अर्थात् प्रकृत्याः स्वतः आलम्बनत्वेन वर्णनम्, यत्र प्रकृत्या नैसर्गिकमाधुर्यं कविहृदयमाकृष्टं करोति तथा स्वकीयेन आनन्देन कविमानसञ्च तोषयति। ( २ ) अलङ्कृतवर्णनम् - अलड्कृतवर्णने प्रकृत्यास्तथा तासां व्यापाराणां मानवीकरणं भवति।प्रकृतिः सचेष्टं भूत्वा चैतन्यप्राणिनामिव नानाविधानां व्यापाराणां सम्पादनं करोति। सा कदाचित् स्मितवदना कुमारी इव दर्शकानां हृदयमाकृष्टं करोति, कदाचित् उग्ररूपेण भीषणजन्तुवत् जनानां हृदये भयं, क्षोभं च समुत्पादयति। वैदिककवेः अस्याः द्विविधायाः भावनायाः स्फुटनिदर्शनम् उषया सह सम्बद्धभावनायां प्राप्यते। प्राच्यां प्रभाते कोमलारुणाभम् उषायाः स्वरूपं दृष्ट्वा वैदिककवेः हृदयम् आनन्देन पूरितं भूत्वा कथयति - '''<nowiki/>'उषो देव्यमर्त्या विभाहि चन्द्ररथा सूनृता ईरयन्ती।''' '''आत्त्था वहन्तु सुयमासो अश्वाः हिरण्यवर्णा पृथुवाजसो ये '।।'''<ref>( ऋ० ३॥६१॥२ )</ref> हे प्रकाशमयि उषे ! त्वं सुवर्णरथे आरूढा भूत्वा अमरणशीलत्वेन दीव्य। तवोदयकाले खगाः श्रुतिमधुरं कलरवं कुर्वन्ति । हिरण्यवर्णाः, सुशिक्षिताः, सुदर्शनाश्वाः पृथुबलेन त्वां वहन्तु। अलङ्कृतवर्णनावसरे उषायाः मनोमुग्धकररूपस्य, व्यापारस्य च हृदयरञ्जकं वर्णनमस्ति - ‘जायेव पत्या उशती सुवासा उषा हस्रेव निरिणीते अप्सः॥'<ref>( ऋ० १॥१२४॥७ । )</ref> अत्र कविः नार्यः कोमलहृदयस्य स्पर्शं करोति । नारीजीवनं प्रेम्णि स्थितम्। प्रेम प्रकृत्यामपि प्राणप्रदां शक्तिं सञ्चारयति । तेन तज्जीवति, श्वसिति, वर्धते च । जीवनस्य मूलभूतं लक्ष्यम् एव वर्तते नारीप्रेम । न केवला नारी प्रत्युत नारीनरावुभावपि तदपेक्षिणौ स्तः । वैदिककविः उषाचरित्रेण तस्या रूपवर्णनेन च मानवजीवनस्येदं प्रधानं तत्त्वं सर्वेष्वपि मानवेषु उच्चैः संवृद्धिमासादयद् विलोकयितुमाकाङ्क्षति । स इच्छति यज्जीवनं प्रेम्णा पावनं भवेत्, तत्तदनुग्रहेण अनुगृहीतं स्यात् । न स तत् प्रेम प्रेम इति पुनीतेनाभिधानेन व्याहर्त्तुमीष्टे यद् अनाचारदोषेण दूषितं स्वार्थविशेषसम्पृक्तं वा विद्यते । तस्मात् सपूतप्रेमपेशले जीवने महतीमेव श्रद्धां निदधाति। कविः प्रेमव्रतरक्षके जीवने मन्यते - 'नेवत्वा स्तेनं यथा रिपुं तपाति सूरो अर्चिषा। सुजाते अश्वसूनृते।'<ref>( ऋ० ५॥७९॥९ )</ref> उषादेव्याः अपरमपि रूपं महनीयम् - 'अधिपेशांसि वपते नृतुरिवापोर्णुते वक्ष उस्रेव वर्जहम्।'<ref>(ऋग्वेदः - १/९२/०४)</ref> == वैदकग्रन्थानां सूची == {| class="wikitable" | href="संस्कृतम्" |'''वेदः''' |'''शाखा''' | href="धनुर्वेदः" |'''ब्राह्मणम्''' |'''आरण्यकम्''' |'''उपनिषद्''' |- href="पतञ्जलिः" |ऋग्वेदः | #शाकलशाखा (उपलब्धा) #वाष्कलशाखा |ऐतरयेबाह्मणम्, कौषितकिब्राह्मणम् (शांखायननाम्नाख्यातः) |ऐतरये-आरण्यकम्, शाङ्खायन-आरण्यकम् | href="वेदः" |ऐतरयोपनिषद् (आर. २/४/६) #कौषीतकि-उपनिषद् (आरण्यकं ३-६) #वाष्कलमन्त्रोपनिषद् |- | rowspan="3" |सामवेदः | href="सायणाचार्यः" | #कौथुमशाखा (उपलब्धा) | #पञ्चविंशब्राह्मणम् (पौढताण्ड्यब्राह्मणम्) #षड्विंशब्राह्मणम् (अद्भुद्ब्राह्मणम् अन्तिमे प्रपाठकेऽस्ति) #सामविधानब्राह्मणम् #आर्षेयब्राह्मणम् #मन्त्र(उपनिषद्)ब्राह्मणम् #देवताध्यायब्राह्मणम् #वंशब्राह्मणम् #संहितोपनिषद्ब्राह्मणम् | href="शुक्लयजुर्वेद" | |छान्दोग्योपनिषद् (ब्राह्मणस्यान्तिमाष्टप्रप्राठकाः) |- href="अथर्ववेदः" | #रायमायणीया (अनुपलब्धा) | href="विज्ञानम्" |कतिपये सूत्रग्रन्थे एव रक्षिता। #जैमिनीयब्राह्मणम् (आर्षेयः) | | href="दर्शनम्" |केनोपनिषद् (ब्राह्मणम् ४/१८-२१) |- | #जैमिनीयशाखा (उपलब्धा) | href="भारतम्" | #जैमिनीयतवलकारब्राह्मणम् #जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणम् (छान्दोग्यब्राह्मणम्) | href="निघण्टुः" | | |- | href="निरुक्तम्" |कृष्णयजुर्वेदः | #तैत्तिरीयशाखा #मैत्रायणीशाखा (उपलब्धा) #कठसंहिता (सम्पूर्णोपलब्धा) #कापिष्ठलकठसंहिता (अनुपलब्धा) #श्वेताश्वतरसंहिता | href="माधवभट्टः" | #क) तैत्तरीयसंहिता (ब्रा.भा.) #ख) तैत्तीरयीब्राह्मणम् (संहिताभागं विहाय) मैत्रायणीसंहिता (ब्रा.भा.) काठकसंहिता (ब्राह्मणभागः) कापिष्ठलकठसंहिता (ब्राह्मणभागः) | href="वेङ्कटमाधवः" |तैत्तिरीयारण्यकम् | #तैत्तिरीयोपनिषद् (आरण्यक ७-९) मैत्रायणी-उपनिषद् कठोपनिषद् श्वेताश्वतरोपनिषद् |- | href="भास्करमिश्रः" |शुक्लयजुर्वेदः | #काण्वशाखा (समुपलब्धा) #माध्यान्दिनशाखा #(सम्पूर्णोपलब्धा) | href="माधवः (भाष्यकारः)" |शतपथब्राह्मणम् (उभयोः शाखयोः भिन्नं परन्तु नाम एकमेव) |बृहदारण्यकम् (ब्राह्मणस्य सप्तदशकाण्डानि) बृहदारण्यकम् (ब्राह्मणस्य चतुर्दशकाण्डानि) | #ईशावास्योपनिषद् (संहिता ४० अ.) #बृहदारण्यकोपनिषद् (आरण्यकानि  ४-९) |- |अथर्ववेदः | #पिप्पलादशाखा (अनुपलब्धा) #शौनकशाखा | href="स्वामिदयानन्दसरस्वती" |गोपथब्राह्मणम् | | href="आर्यसमाजः" |प्रश्नोपनिषद् #मुण्डकोपनिषद् #माण्डुक्योपनिषद् #अनेकपश्चाद्वर्तिनः उपनिषदः |}   ==उद्धरणम्== {{reflist|2}} == सन्दर्भग्रन्थाः == #चरणव्य़ूहानुसारेण ऋग्वेदस्य आयुर्वेदः उपवेदः, यजुर्वेदस्य धनुर्वेद उपवेदः, सामवेदस्य गान्धर्ववेद उपवेदः तथा अथर्ववेदस्य अर्थशास्त्रमुपवेदमस्ति । #‘A History of Ancient Sanskrit Literature’ written by Prof. Max Mueller. #‘ History of Indian Literature‘ written A. Weber #देवहितिं जुगुपुर्द्वादशस्य, ऋतुं नरो न प्र मिनन्त्येते । संवत्सरे प्रावृयागतायां, तप्ता धर्मा अश्नुवते विसर्गम् ॥ ऋक् 7-103-9 ॥ ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Veda GRETIL etexts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Veda |date=2010-11-07 }} * [http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm#vedas The Vedas at sacred-texts.com] * [http://www.comparative-religion.com/hinduism/vedas/ Vedas: Rig, Sama, Yajur, and Atharva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504160357/http://www.comparative-religion.com/hinduism/vedas/ |date=2008-05-04 }} * [http://www.gayathrimanthra.com/Library.html Vedas and Upanishads Complete set] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828134133/http://www.gayathrimanthra.com/Library.html |date=2009-08-28 }} {{वैदिकविज्ञानम्}} [[वर्गः:वैदिकसाहित्यम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] jltmlbxkewx0dlsgms28spjfso5zqw2 0 16995 499245 493654 2026-05-20T00:30:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499245 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Elizabeth blackwell stamp.JPG|thumb|left|200px|अमेरिकादेशस्य मूल्याङ्के एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल् चित्रम्]] (काल: - १८२१ तः १९१०) {{Infobox person |name = एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्, M.D. |image = Elizabeth Blackwell.jpg |caption=एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल् |birth_date = {{birth date|df=yes|1821|2|3}} |birth_place = [[Bristol]], [[Gloucestershire]], [[England]], [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|UK]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1910|5|31|1821|2|3}} |death_place = [[Hastings]], [[Sussex]], England, UK |nationality = British |citizenship = British and American |occupation = {{unbulleted list|[[Physician]]}} |alma_mater = [[Geneva Medical College]] }} इयं एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् (Elizabeth Blackwell) अमेरिकादेशस्य प्रथमा महिला वैद्या । एषा १८२१ तमे वर्षे [[अमेरिका]]देशे जन्म प्राप्नोत् । वैद्यकीयक्षेत्रे महिलानाम् अपि स्थानं भवेत् इति धिया एव एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यकीयक्षेत्रम् अचिनोत् । परन्तु २९ विश्वविद्यालयेषु महिला इति एकेन एव कारणेन सा तिरस्कृता । अन्ते [[न्यूयार्क्]]-नगरस्य जिनीवा–विश्वविद्यालये सा प्रवेशं प्राप्नोत् । तत्र अपि तस्य विश्वविद्यालयस्य निर्वहणसमितिः तत्रत्यान् सर्वान् अपि पुरुषविद्यार्थीन् पृष्ट्वा एव तस्यै प्रवेशम् अयच्छत् । यदा सा पिलिडेल्फिया–विश्वविद्यालये अध्ययनं कुर्वती आसीत् तदा अपि तस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः कष्टं न्यूनं न आसीत् । तत्र यदा सा रोगिणां प्रकोष्ठं प्रविशति स्म तदा अन्ये सर्वे वैद्यविद्यार्थिनः बहिः गच्छन्ति स्म । तया एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् एकया एव रोगिणां परीक्षाः कृत्वा विवरणपत्रे विवरणं लेखनीतम् आसीत् । तथापि सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् छलेन अध्ययनं समाप्य १८४९ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः सा [[यूरोप्]]-देशम् अगच्छत् । तत्र तया उत्तमं स्वागतं प्राप्तम् । तत्रैव विभिन्नेषु वैद्यालयेषु सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् कार्यं कुर्वती अनुभवं सम्पादितवती । एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १८५१ तमे वर्षे पुनः न्यूयार्क्-नगरं प्रत्यागता । तत्र लघु वैद्यालयस्य उद्घाटनं तस्याः लक्ष्यम् आसीत् । किन्तु तत् सुलभसाध्यं न आसीत् । '''“शरीरस्य, वातावरणस्य,परितः विद्यमानस्य परिसरस्य च मालिन्यस्य निवारणात् एव रोगाणां निवारणं साध्यम्”''' इति तया कृतानि भाषणानि कासाञ्चन महिलानां मनः आकर्षत् । तदनन्तरं १८५३ तमे वर्षे भगिन्या एमिल्या सह मिलित्वा सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यालयम् उदघाटयत् । अस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः भगिनी [[एमिली]] अपि वैद्यपदवीं प्राप्तवती आसीत् । १८५७ तमवर्षाभ्यन्तरे तया आरब्धः वैद्यालयः सम्पूर्णतया महिलानां तथा बालानां च वैद्यालयः जातः । तादृशी एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १९१० वर्षे इहलोकम् अत्यजत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://biodiversitylibrary.org/creator/706 Works by Elizabeth Blackwell online at the Biodiversity Heritage Library] *[http://nyheritage.nnyln.net/cdm/search/collection/sunyup01/searchterm/elizabeth%20blackwell/field/relatig/mode/exact/conn/and/order/title/ad/asc Elizabeth Blackwell Collection on New York Heritage Digital Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321205301/http://nyheritage.nnyln.net/cdm/search/collection/sunyup01/searchterm/elizabeth%20blackwell/field/relatig/mode/exact/conn/and/order/title/ad/asc |date=2016-03-21 }} * [http://himetop.wikidot.com/elizabeth-blackwell Some places and memories related to Elizabeth Blackwell] * [http://www.womeninscience.co.uk/bios.php Women in Science] * [http://www.nlm.nih.gov/hmd/blackwell/ An online history] at the [[National Institutes of Health]], including copies of historical documents * [http://womenshistory.about.com/library/bio/blbio_blackwell_eliz.htm An online biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516052231/http://womenshistory.about.com/library/bio/blbio_blackwell_eliz.htm |date=2008-05-16 }} of Elizabeth Blackwell, with links to more articles on Blackwell and others in her famous family, plus links to many resources on the Net * [http://www.nlm.nih.gov/changingthefaceofmedicine/physicians/biography_35.html Biography] from the [[National Institute of Health]] * [http://www.hws.edu/about/blackwell/ Elizabeth Blackwell at the Hobart and William Smith Colleges Archives.] * [http://academic.hws.edu/library/archives/pdfs/EBResources.pdf Elizabeth Blackwell Resources Available in Hobart and William Smith Colleges Archives.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050329023401/http://academic.hws.edu/library/archives/pdfs/EBResources.pdf |date=2005-03-29 }} * [http://academic.hws.edu/library/archives/pdfs/chronBib.pdf Chronological Bibliography of Selected Scholarly Works by Dr. Elizabeth Blackwell.] * [http://winningthevote.org/F-EBlackwell.html Elizabeth Blackwell at winningthevote.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509161808/http://winningthevote.org/F-EBlackwell.html |date=2008-05-09 }} * [http://nrs.harvard.edu/urn-3:RAD.SCHL:sch00052 Papers, 1835-1960.] [http://radcliffe.harvard.edu/schlesinger-library Schlesinger Library], Radcliffe Institute, Harvard University. [[वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] 0w9r5stht4fg3v0tw2ty9jqefvq4wob 0 19524 499255 492927 2026-05-20T05:18:30Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499255 wikitext text/x-wiki संस्कृतभाषा देवभाषा कथ्यते । संस्कृतभाषायां मानवसंस्कृतेरितिहासः सुरक्षितोऽस्ति । इयं संस्कृतभाषाऽन्याभ्यः सर्वाभ्योऽपि भाषाभ्यः प्रकारे विस्तारे च महती ,सौन्दर्ये विचारपवित्रतायां चान्यूना विद्यते । सत्यपि मन्दतमे विकासक्रमे क्रमोपनते च वाधासमुदये इतिहासारम्भासमयत एव संस्कृतभाषा विश्वस्यान्यासां भाषाणां समतां कुर्वती समायाति । अन्याभिर्विश्वस्य भाषाभिरस्याः प्रतिस्पर्धा गुणगणकृतैव । भारतेऽजायन्त विविधानि सामाजिकपरिवर्तनानि, धार्मिकाण्युत्यानपतनानि, वैदेशिकानामाक्रमणानि च तथाऽपि संस्कृतं सर्वदा समभावेन सर्वत्र व्यवहारवर्त्मन्यवर्त्तत । संस्कृतं सर्वदा जीवितभाषाभावमभजत यतोऽत्रैव पूर्वतनाः सर्वेऽपि ग्रन्था अलिख्यन्त । आस्तां पुराणी कथा संस्कृतस्य सम्प्रत्यपि जीवितभाषात्वे प्रमाणमिदं यदधुनाऽपि संस्काराः प्रायोऽधिकसंख्याकभारतीयानां संस्कृत एव सम्पाद्यन्ते, महाभारतप्रभृतयो धर्मग्रन्था अधीयन्ते ,स्वीया विचारा लोकविशेषैः संस्कृते प्रकाश्यन्ते, कविता विरच्यन्ते च । भाषाविज्ञानपण्डितानां मते आर्थभाषा सेमिटिकभाषा चेति द्वयोरेव भाषयोर्व्यवहर्त्तारः सभ्यतां संस्कृतिञ्च सृष्टवन्तः । आर्यभाषाऽपि पाश्चात्त्यपौरस्त्यभेदेन द्विविधा । अस्मिन्नार्थभाषायाः पाश्चात्त्यप्रभेदे यूरोपदेशस्य प्राचीना आधुनिक्यश्च ग्रीक-लैटिन्- फ्रेञ्च –जर्मन्-इङ्गलिशप्रभृतयो भाषाः समायान्ति । आर्थभाषायाः पौरस्त्यप्रभेदे ईरानीभाषा संस्कृतभाषा च समागच्छतः । ईरानीभाषा ‘जेन्दाअवेस्ता’ नाम्ना व्यवह्रियते यत्र पारसीकानां धर्मग्रन्था निबध्दाः, संस्कृतभाषायां भारतीयानां धर्मग्रन्था निबध्दा इति प्रतीतमेव । ''[[संस्कृतम्]]'' इति पदं सम्+कृ+क्त इति व्युत्पादितम् । भाषारुपार्थेऽस्य शब्दस्य प्रयोगः प्रथमतो वाल्मीकिरामायणे एव प्राप्यते – :'''यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।''' :'''रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥''' ततः पूर्वं तत्रार्थे भाषाशब्द एव व्यवह्रियते स्म । यास्केन पाणिनिना चापि लोकव्यवहृतभाषार्थे भाषाशब्द एव व्यवहृतः – :'''भाषायामन्वध्यायञ्च''' निरुक्ते -१/४ :'''भाषायां सदवसश्रुवः''' पा.सू. ३/२/१०८ :'''प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्''' पा. सू.७ /२/८८ ''' मन्ये, यदा प्राकृतभाषायाः प्रचारो बहुलीभूतस्तदा ततो भेदं बोधयितुं लोके व्यवहृतपूर्वा तदानीं क्षियमाणप्रचारा चेयं भाषा विध्दद्भिः संस्कृतपदेन व्यवहृता जाता । संस्कृतभाषाया रुपद्वयं, लौकिकं वैदिकञ्च । महाभारतकालात् पूर्वतनभाषा वैदिकभाषा, ततः परस्तात् प्रचारिता च लौकिकभाषा । संस्कृतभाषायाः स्वरुपे विचार्यमाणे इदं प्रागवधार्यं यदियं लोकभाषा व्यवहारभाषा वा आसीदथवा केवलशास्त्रभाषा एव अवर्त्तत ? अत्र मतद्वयम्, केचन कथयन्ति यत् प्राकृतमेव लोकभाषाऽऽसीत्, स्ंस्कृतं शास्त्रभाषा सार्हित्येकभाषा वाऽवर्त्तत, व्यवहारभाषा नासीत् । अपरे पुनः संस्कृतभाषैव पुरा लोकभाषा आसीदिति समर्थयन्ते, तेषामयमाशयः –पुराकाले भारतीया अनया संस्कृतभाषायैव स्वं मनोभावं प्रकटयन्ति स्म क्रमशः शनैः शनैः प्राकृतोदये जाते संस्कृतभाषाया व्यवहारक्षेत्र्ं सङ्कोचमापत, परन्तस्यामपि दशायां शिष्टाः संस्कृतभाषामेव व्यवहरन्ति स्म । अत एव रुपकेषु शिष्टानां संस्कृतभाषा तदन्यपात्राणाञ्च प्राकृतम् । ==संस्कृतस्य व्यवहारभाषात्वे निम्नलिखिता युक्त्य उपस्थाप्यते== # वैदिकसंस्कृतभाषातो भिन्ना भाषा, तात्कालिकजनताया भाषा, ‘भाषा’ पदेन निरुक्तग्रन्थे यास्केन व्यवहृता । तेन हि वैदिककृदन्तशब्दानां सिध्दिः लोकप्रचलितधातुभ्यः प्रदर्शिता । ‘भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते’ इति हि तदुक्तिः । तस्मिन् समये भिन्नभिन्नप्रान्तेषु संस्कृतशब्दानां यानि रुपान्तराणि प्राप्यन्ते स्म, ये विशिष्टप्रयोगा भवन्ति स्म, तेषां समेषामुल्लेखेऽपि यास्केन कृतः, यथा – ‘शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेष्वेव भाषितो भवति, विकारमेव त्वेनमार्या भाषन्ते श्व इति’ दातिर्लवनकर्मा प्राच्येषु प्रयुज्यते, दात्रमुदीच्येषु’ एभिः साक्षिभिर्यास्कसमये संस्कृतस्य भाषितभाषात्वं सिद्ध्यति । यास्कस्य समयो ६०० ई.पू.कथ्यते । # पाणिनिरपि संस्कृतस्य व्यावहारिकं स्वरुपं भाषापदेनैव व्यवहृतवान्, किञ्च दूरादधूते प्लितमनुशासता पाणिनिना संस्कृतस्य भाषित- भाषात्वं स्पष्टमुक्तम्, यदि संस्कृतं भाषितभाषा नाभविष्यत्तदा दूरात्सम्बोधनावसरस्यैवाभावात्तत्र प्लुतत्वानुशासनमनर्थकं स्यात् । अपि च पाणिनिः भाषितभाषायामेव व्यवहर्तुं योग्यान् ‘दण्डादण्डि’, ‘उदरपूरं भुङ्क्ते इत्यादीन् शब्दाननुशशास, तदप्यस्याः संस्कृतभाषाया भाषितभाषात्वं गमयति । # पाणिनेः परतो जातः कात्यायनः लोके व्यवहृतान् नवान् शब्दान् दृष्ट्वा तेषां सिध्दये नियमानुक्तवान् । अतः प्रतीयते यत्तदा संस्कृतं व्यवहारभाषासीत् । # महाभाष्यकृता [[पतञ्जलि|पतञ्जलिना]] देशभेदेन क्रियाभेदमाख्याय संस्कृतस्य भाषितभाषात्वमुच्यते स्म, तथाहि हम्मतिः सुराष्ट्रेषु, प्राच्येषु रंहतिः, आर्थस्तु गच्छतिः प्रयुज्यत इति तेनोक्तम् । महाभाष्यकृता –वैयाकरणरथ वाहकयोरेको रुचिरः संवाद उक्तः –एवं हि कश्चिद्वैयाकरण आह-कोऽस्य रथस्य प्रवेता? सूत आह अहमायुष्मानस्य रथस्य प्राचिता । वैयाकरण आह-अपशब्द इति । सूत आह-प्राप्तिज्ञो देवानाप्रियो न तु इष्टिज्ञः । इष्यत् एतद्वपमिति । वैयाकरण आह- अहो खल्वनेन दूरुतेन बाध्यामहे इति । सूत आह- न् खलु वेञ्ः सूतः, सुवतेरेव सूतः, यदि सुवतेः कुत्सा प्रयोक्तव्या, दुः सूतेनेति वक्तव्यम् ॥ २/४/५६ सूत्रभाष्ये । अतो यां वाचं रथकवाहकोऽपि व्यवहरति सा भाषितभाषा मन्तव्यैव । # भोजस्य समये [[विक्रमादित्यः|विक्रमादित्यस्य]] समये च संस्कृतस्य प्रचुरप्रचार आसीत् । एभिः प्रमाणैः संस्कृतस्य भाषितभाषात्वं सिध्दम् । यद्यपि सम्प्रति साहित्यशब्दो वाङ्मयमित्यर्थे प्रयुज्यते यत्रार्थे ‘लिटरेचर’ (Literature) शब्दो वैदेशिकैः प्रयुज्यते, परन्तु संस्कृतभाषायां साहित्यशब्दस्य ‘शब्दार्थै’ इत्यर्थः, सहितयोर्भावः साहित्यम् –सहितयोः कयोः ? शब्दार्थयोः, तच्च साहित्यं क्वचिदन्यत्र शास्त्रे न भवति किन्तु काव्यशास्त्र एव । तत्र हि शब्दः अर्थश्च इत्युभयं मिलितं सदेव कमप्याहलादं जनयति, न केवलः शब्दो नापि वा केवलोऽर्थः तथा चोक्तमपि – ‘न च काव्ये शास्त्रादिवत् अर्थप्रतीत्यर्थ शब्दमात्रं प्रयुज्यते, सहितयोः शब्दार्थयोस्तत्र प्रयोगात् । साहित्यं तुल्यकक्षत्वेन अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वम्’ इति व्यक्तिविवेकटीका । एतेन साहित्यशब्दस्य काव्यस्वरुपमर्थ् इति सङ्कोचः कृतो वेद्यः । अपि च राजशेखरेण ‘पञ्चमी साहित्यविद्येति यायावरीयः ’ इति काव्यमीमांसायामुक्तम्, आधुनिकप्रथानुसारेण तु सर्वासामपि विद्यानां साहित्यपदाभिलप्यत्वे काव्यमात्रपरकत्वेनात्र साहित्यशब्दप्रयोगोऽयुक्तः स्यात् । किञ्च बिह्लणेन – :'''साहित्यपाथोनिधिमन्थनोत्थं काव्यामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः ।''' :'''यदस्य दैत्या इव लुण्ठनाय काव्यार्थचौराः प्रगुणीभवन्ति ॥''' इति स्वीये विक्रमाङ्कदेवचरितनामके महाकाव्ये प्रोक्तम्, तदपि साहित्यशब्दस्य काव्यार्थतां व्यञ्जयति । ‘[[साहित्यदर्पणम्|साहित्यदर्पणः]]’ इति काव्यलक्षणस्वरूपादिबोधकग्रन्थस्य नामकरणमपि विद्यान्तरव्यावृत्तकाव्यमात्रवाचकस्य साहित्यशब्दस्य प्रयोगं प्रमाणयति । अतिप्राचीनमिदं संस्कृतसाहित्यम्, मा भूवन्ननादयो वेदाः, परं तेऽतिप्राचीना इत्यकामेनापि स्वीकर्त्तव्यमेव । लोकमान्यतिलकमहोदयो यद् गणिताधारेण वेदानां ६००० ई.पू. निर्मितत्वं ततोऽपि वा पूर्वकालिकत्वं निर्धारितवांस्तत्र नास्ति सन्देहस्यावकाशः । वेदकालदारभ्य प्रवहन्तीयं संस्कृतसाहित्यधाराऽबाधगत्याऽधुनावधि समागच्छति । अन्यभाषासाहित्येतिहासानां विलोकनेन प्रतीयते यत्तानि साहित्यानि परिस्थितावनुकूलायामुदयन्ते, कियन्तं कालं यावदग्रेसरन्ति, परन्तु परिस्थितिवैषम्ये प्रवाहः शिथिलीभवति, स चायं दोषः संस्कृतसाहित्यं न् स्पृशति । वेदानां रचनायां जातायां तदव्याख्यानभूता ब्राह्मणग्रन्था अरच्यन्त, ब्राह्मणग्रन्थेभ्यः पश्चादारण्यकानि, तदनन्तरमुपनिषदः, ततो रामायणं महाभारतं पुराणानि च । सेयं परम्परा कियता स्वरुपविपर्ययेण सह काव्य –नाटक-गद्य –चम्पू –कथा- स्मृति- तन्त्रादिनिर्माणविधया चिरमन्वर्त्तत । सेयं संस्कृत साहित्यस्याविच्छिन्ना परम्परा न्यूनान्न्यूनमष्टसहस्रसंवत्सरेभ्यः समायातीति नितान्तसत्यं वचः । नास्ति विश्वस्मिन्नस्मिन् किमपि साहित्यमन्यद्यदविच्छिन्नधारमियन्ति दिनानि जीवितं समर्थ्येत । अतिव्यापकं च संस्कृतसाहित्यम् । इदं सर्वाङ्गपूर्णं यतोऽत्र मानवजीवनोददेश्यभूताः धर्मार्थकाममोक्षाख्याश्चत्वारोऽपि पुरुषार्था विवेचिताः । धर्मशास्त्रं प्रथम एव, अर्थशास्त्रमपि कौटिल्यादिप्रणीतमत्र न कुतोऽपि हीयते । कामशास्त्रमपि परमप्रसिध्दमत्रत्यम्, मोक्षशास्त्रस्यापि परमप्रकृष्टता सर्कसम्मता । एवं संस्कृते मानवजीवनोपयोगिनः सर्वेऽपि विषयाः साधु विवेचिता इति कथनं समुचितमेव । अत्र प्रेयः शास्त्रं श्रेयः शास्त्रं चोभयं समभावेन समेधितम्, अत एव चात्र भोगमोक्षयोरुभयोः सत्तया सकलसाहित्यापेक्षया विशिष्टता विद्यते । अतिमहत्त्वपूर्णमपीदं संस्कृतसाहित्यम् । इदं प्राचीनतायां सर्वातिशायीति पूर्वमावेदितमेव । अस्य व्यापकत्वं परिमाणमहत्त्वञ्चापि प्रसिध्दम् । एतन्महत्त्वे प्रमाणानि यथा – # संस्कृतसाहित्यं न केवलं भार्तीयजनताया अपि तु चीन-जापान्- कोरिया-प्रभृतिवासिनामपि लोकानामितिवृत्तं लङ्का –मलयद्वीपादिवासिनाञ्च इतिवृत्तं सुरक्षितरुपेण गोपायति । एतस्य प्रभावस्तुरुष्कादिदेशेतिहासेष्वपि पतित इतितिहासविदां कृतेऽत्र महत् स्वाध्यायसाधनम् । # द्रविडभाषापरिवारं विहाय सर्वा भारतीयभाषाः प्राच्यसंस्कृतभाषायाम् यथा, तथा सर्वा अपि यूरोपीयभाषाः प्रतिच्यभाषायां सम्बध्दा भवन्ति, तेनोभयविधभाषासमुदयः भारोपीयभाषावर्ग इत्याख्यायते, भारोपीयभाषावर्गे संस्कृतभाषा सर्वज्येष्ठेति सर्वसम्मतम् । # धर्मविज्ञानं तदुपचयश्च यथा संस्कृतभाषाश्रयेण परीचीयते न तथा भाषान्तराश्रयेण । # भारते वर्षे न केवलं राजनीतिः, आयुर्वेदः, गणितफलितज्यौतिषे, अङ्कगणितम् ज्यामितिः, एतान्येव अपि तु तन्त्रम् मन्त्रः कामकला चापि साहित्यरुपेण शिक्ष्यते, एदैभवं संस्कृतस्थैव् । # सूत्रसाहित्यं क्वापि परस्याः भाषायां न जातम्, इदमनन्यसाधारणं संस्कृतसाहित्यस्य महत्त्वम् । # संस्कृतं न केवलं ब्राह्मणधर्मनामकं जातीयं (National)धर्म प्रतिष्ठापितवत्, अपि तु बौध्दधर्मनामकं सार्वभौमं धर्ममपि प्रकाशयामास । # मननशक्तिसमुद्भवानि नानादर्शनानि संस्कृते महत्त्वमानयन्ति । # यावत् संस्कृतसाहित्यं प्राप्यते, तावदेव रोम- यवनोभयसाहित्यापेक्षया परिणाहेऽत्यधिकम् । आभिर्विशिष्टताभिः संस्कृतसाहित्यस्य महत्त्वं प्रतिष्ठितं विद्यते । नैतावदेव सांस्कृतिकद्दष्ट्यापि संस्कृतभाषाया महत्त्वपूर्णं पदं लब्धव्यम्, भूखण्डं यदधुना ‘हिन्दुचीन’ नाम्ना ख्यायते तत्पूर्व शुध्दं ‘हिन्द’ आसीत्, चतुर्दश शताब्दीपर्यन्तं तत्सुवर्णद्वीपनामकमासीत् । विक्रमादित्यसमयाच्चतुर्दशशताब्दीपर्यन्तं तत्र भारतीयं साम्राज्यमासीत्, तदा तत्र संस्कृतमेव राजभाषाऽवर्त्तत । कम्बोजदेशॆ या स्मेरभाषा, यवद्वीपे च या कविभाषा सा भाषाद्वयी पूर्वमार्यावर्त्तीज्यवर्णमालायामेवालिखत । तदा तयोर्भाषयोः संस्कृतस्य तावान् प्रभावोऽवर्त्तत् । यत् संस्कृतोपादानानि गृहीत्वैव तयो साहित्यसृष्टिः प्रारभत । नवद्वीपस्य कविभाषायां रामायणीयं महाभारतीयं चाख्यानमधुनाऽपि प्राप्यते । अधुनाऽपि यवद्वीपवासिनो भारतीया इव रामलीलादर्शनेनात्मानं विनोदयन्ति । बालीद्वीपस्य सभ्यता भारतीयसभ्यता, तत्रत्यो धर्मस्तन्त्रप्रधानः वैदिकमन्त्रोच्चारणं सम्प्रत्यपि विकृतरुपेणा तत्र विद्यते । मङ्गोलियादेशेऽपि संस्कृतस्य प्रसार आसीत् । तत्रानेके संस्कृतग्रन्था लब्धाः, महाभारताधाराणि तद्भाषानिबध्दानि बहूनि नाटकान्यपि तत्र लब्धानि, तेषु हिडिम्बवध प्रधानम् । तदेवं संस्कृतस्य सांस्कृतिकं महत्त्वं प्रमापितं जायते । विशुध्दकला दृष्ट्याऽपि संस्कृतसाहित्यमतिमहत्त्वशालि, अत्र कालिदाससदृशः कविः भवभूतितुल्यो नाटककारः बाणभट्टसमो गद्यलेखकः, जयदेवसदृशो गीतप्रणेता चाजायत, यदीयाभिस्तत्तत्काव्यसृष्टिभिः शुध्दकलारुपेणापि विनोदितं विनोद्यते च भुवनम् । तुलनात्मकभाषाविज्ञानशास्त्रिणां कृते तु संस्कृतं जीवनमेवेति नितान्तमहत्त्वशालि संस्कृतम् । संस्कृतभाषानिबध्दसाहित्यमात्रस्य विवेचनाय सौकर्यं कालविभागेन सम्पाद्यते अत्र प्रथमः श्रुतिकालः कल्यताम्, यत्र संहिताब्राह्मणारण्यकोपनिषदोऽरच्यन्त । द्वितीयोऽपि स्मृतिकालनामा स्मर्यताम्, यत्र रामायण् महाभारतपुराणवेदाङ्गानि रचितानि । तृतीयः कालः सूत्रकालनाम्ना लौकिक – काव्योदयकालनाम्ना वा व्यवह्रियताम् यत्र पाणिनिप्रणीतसूत्रसिध्दभाषाग्रन्थितानि काव्यानि जातानि । चतुर्थश्च शास्त्रकालनाम्नाऽभिधीयताम्, यत्र तानि तानि शास्त्राणि न्यायवेदान्तादीनि साहित्यशास्त्रं चाजायन्त । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm GRETIL: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm |date=2010-11-07 }} a cumulative register of the numerous download sites for electronic texts in Indian languages. * [http://sa.wikibooks.org/wiki/Main_Page Sanskrit Wikibooks] * [http://titus.uni-frankfurt.de/indexe.htm?/texte/texte2.htm#ind TITUS Indica] * [http://www.iloveindia.com/literature/sanskrit/index.html Sanskrit Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425164759/http://www.iloveindia.com/literature/sanskrit/index.html |date=2009-04-25 }} * [http://vedabase.net/ Vedabase.net]: Vaishnava literatures with word for word translations from Sanskrit to English. * [http://www.claysanskritlibrary.org Official page] of the Clay Sanskrit Library, publisher of classical Indian literature with facing-page texts and translations. Also offers numerous downloadable materials. *[http://sanskritdocuments.org Sanskrit Documents Collection]: Documents in ITX format of Upanishads, Stotras etc., and a metasite with links to translations, dictionaries, tutorials, tools and other Sanskrit resources. [[वर्गः:संस्कृतसाहित्यम्‌]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] brp3u4brbet0zekunsst5q8s57foo63 0 26388 499251 480984 2026-05-20T04:54:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499251 wikitext text/x-wiki '''वेदभाष्यकाराः''' वेदानां, वेदसूक्तीनां च अर्थान् विपुलतया भाष्यमाध्यमेन वेदार्थजिज्ञासूनां कृते उपस्थापयन्ति। वेदभाष्यकृत्सु स्कन्दस्वामि –नारायण्-उद्गीथ-माधव –वेङ्किटमाधव-धानुष्कयज्वा –आनन्दतीर्थभट्ट –आत्मानन्द-सायणप्रभृतयः भाष्यकाराः सुविदिताः सन्ति । स्कन्दस्वामी ऋग्वेदे नितरां विशालं भाष्यं चकार । सः निरुक्ते अपि टीकां कृतवान् । नारायणः ऋग्भाष्ये स्कन्दस्वामिनं प्रति साहाय्यं चकार इत्येतदस्ति । माधवनामधेयश्चत्वारो भाष्यकाराः उल्लिख्यन्ते । तेष्वेकः सामवेदसंहितायाम् इतरे त्रयः ऋग्वेदे भाष्यं लिखितवन्तश्च । एतेषु सर्वेष्वपि भाष्यकारेषु सायणः प्रमुखो भाष्यकारः । सः अनेकसंहितासु बहुषु च ब्राह्मणेषु भाष्याणि विधाय वैदिकसाहित्यं वर्धयामास । सायणात् प्रग्वर्तिषु वेदज्ञेषु ब्राह्मणः सर्वस्वनामकः वेदभाष्यकर्तुः हलायुधस्यापि नाम उल्लेखायोग्यं वर्तते ॥ वैदिकभाषा अत्यन्तोत्कृष्टा वर्तते । वेदेषु निहितानां तत्त्वानां ज्ञानार्थं तद्गतमन्त्राणां व्याख्यानं कर्त्तुं निरुक्तादिशास्त्राणां रचना निघण्ट्वादिभिः कृता । [[गुप्तकालीनं भारतम्|गुप्तकालिकभारत]]<nowiki/>वर्षे [[हिन्दूधर्मः|वैदिकधर्म]]<nowiki/>स्य महान् अभ्युदयोऽभवत् ।<ref>https://books.google.co.in/books?id=G_dtAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiF6afs6drRAhVLLY8KHXEDBYQQ6AEIITAB</ref> गुप्तसम्राट् 'परमभागवतः' इत्युपाधिना स्वात्मानमलंचकार ।<ref>https://books.google.co.in/books?id=IkenDAAAQBAJ&pg=PT103&dq=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjQw9Gq6trRAhUKNY8KHbzJAuYQ6AEIHzAB#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%20%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&f=false</ref> <ref>https://books.google.co.in/books?id=R7GBpSmLCO8C&q=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjQw9Gq6trRAhUKNY8KHbzJAuYQ6AEIJjAC</ref> एवं कर्तुम् असौ आत्मानम् गौरवास्पदममन्यत । अयमेव वैदिकधर्मस्य पुनरुद्धारं कृतवान् । सप्तमे शतके आचार्यकुमारिलेन मीमांसाशास्त्रस्य भूयसी प्रतिष्ठा कृता । अस्य व्यापकप्रभावात् वेदाध्ययनं प्रति पण्डितानां प्रवृत्तिः जागरूकाऽभवत् । [[बौद्धकालीनं भारतम्|बौद्धकालिकभारते]] वेदाध्ययनं प्रति जनानाम् उपेक्षादृष्टिः अजायत । किञ्च [[कुमारिलभट्टः|कुमारिलेन]] सयुक्त्या [[बौद्धमतम्|बौद्धमत]]<nowiki/>स्य सप्रमाणं खण्डनं कृत्वा [[वेद|वेदानां]] प्रामाणिकता पुनः स्थापिता। कुमारिल-[[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्करयोः]] समये वेदार्थावबोधनं प्रति जनानां प्रवृत्तिः पुनर्जागरूकाऽभवत् । वैदिकभाष्यकारेषु प्राचीनः भाष्यकारः [[स्कन्दस्वामी|स्कन्दस्वामिनः]] प्रादुर्भावस्य अयमेव काल इति सम्भाव्यते। == १. ऋग्वेदभाष्यकाराः == वेदभाष्यकृत्सु स्कन्दस्वामि-नारायण-उद्गीथ-माधवभट्ट-वेङ्कटमाधव-धानुष्कयज्व-अानन्दतीर्थ-अात्मानन्द-सायणप्रभृतयो भाष्यकाराः सुविदिताः सन्ति। [[स्कन्दस्वामी]] [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] विशदं भाष्यञ्चकार। स [[निरुक्तम्|निरुक्ते]]<nowiki/>ऽपि टीकां कृतवान्। [[ऋग्वेदसंहिता]]<nowiki/>याः सर्वप्रथमभाष्यमस्यैव सम्प्रति समुपलभ्यते। ग्रन्थकारस्य पुरातनत्वेन सह ग्रन्थस्य अप्यन्तरङ्गगुणेन इदं भाष्यं जनेषु श्लाघ्यं समादरणीयञ्च अस्ति। स्कन्दस्वामिनः जन्म [[गुर्जरप्रदेश]]<nowiki/>स्य विद्यापीठतया राजधानीभावेन च पुरा प्रथिते '[[वलभीपुरम्|बलभी]]' इत्याख्यनगरे अभवत्। अस्य पितुर्नाम भर्त्तृध्रुवः अासीत्। ऋग्वेदभाष्यस्य प्रथमाष्टकस्य अन्ते भाष्यकारेण एतस्य चर्चा स्वयं कृताऽस्ति। 'माधव'-नामधेयाश्चत्वारो भाष्यकाराः उल्लिख्यन्ते इतिहासकारैः। तेष्वेकः सामवेदसंहितायां किञ्चेतरे त्रय ऋग्वेदे भाष्यं लिलिखुः। केषाञ्चनमतेन माधवो नाम न कोऽपि भाष्यकारः सायणः किंवा वेङ्कट एव ‘माधव' इत्येतेन नाम्नः ख्यात आसीत्। अन्ये चाहुः माघवः सायणात् [[वेङ्कटमाधवः|वेङ्कटाच्च]] भिन्न अासीदतः माधवस्य व्यक्तित्वं स्वतन्त्रमेव। माधव ऋग्वेदे विलक्षणं पाण्डित्यं निदधौ। सायणो वेङ्कटश्चोभौ माधवस्य भाष्यमनुसस्रतुः। अन्योऽप्येकः माधवोऽस्ति। यस्य ऋग्वेदप्रथमाष्टकस्य टीका मद्रासविश्वविद्यालयतः प्रकाशिताऽभवत्। सारगर्भिता इयं टीकाऽस्ति। अल्पाक्षरे सत्यपि मन्त्राणामर्थावबोधने नितान्तमहत्त्वपूर्णाऽस्तीयं टीकेति। द्वादशशततमेशवीयाब्दे वेङ्कटमाधवः अभूदिति पण्डितसाम्बशिवशास्त्री मन्यते। वेङ्कटस्य भाष्यमतिसंक्षिप्तमस्ति। पर्यायवाचिपदान्युपस्थाप्य समन्त्रार्थम् आकलयितुं श्लाघ्यं यत्नं कृतवान्। [[धानुष्कयज्वा]] त्रिषु वेदेषु भाष्यं प्रणिनायेत्येष उल्लेखो वेदाचार्यस्य [[सुदर्शनमीमांसा]]<nowiki/>यां दृश्यते। [[आनन्दतीर्थ|अानन्दतीर्थ]] एव ‘मध्व' इत्येतेन नाम्ना ख्यातिं ययौ। अयं मध्वः स एव यो [[द्वैतवादः|द्वैतवादं]] प्रवर्तयामास। एष बहून् ग्रन्थान् अजग्रन्थत्। [[आत्मानन्दः]] [[ऋग्वेद]]<nowiki/>स्य ‘अस्यवामीयं' सूक्तं व्याख्यातवान्। आचार्यसायणो वैदिकसम्प्रदायस्य वेत्ताऽऽसीत्। निजज्येष्ठभ्रात्रा माधवाचार्येण प्रेरितो भूत्वा व्याख्याकार्येऽस्मिन् असौ प्रवृत्तोऽभूत् तेन भाष्यमिदं माधवीय-नाम्ना विश्वविश्रुतम् अभवत्। == २. सामभाष्यकाराः == सामसंहितायाः सायणभाष्यात्प्राक् द्वित्रा एव भाष्यकाराः अासन्। [[माधवः (सामसंहिताभाष्यकारः)|माधवः]] सामसंहितायाः प्रथमभाष्यकारः प्रतीतो भवति। ततः [[भरतस्वामी]] सामसंहितोपरि भाष्यमलिखत्। [[गुणविष्णुः]] साममन्त्रेषु व्याख्याम् अलखित्। तस्य साममन्त्रव्याख्यानस्य नाम [[मिथिला]]<nowiki/>यां [[वङ्गप्रदेशः|बङ्गप्रदेशे]] च प्रसिद्धमस्ति। तत्र सामवेदिनां नित्यनैमित्तिकविधीनाम् उपयोगिनः साममन्त्राणां व्याख्याकृता। == ३. शुक्लयजुर्वेदभाष्यकाराः == === ( क ) माध्यन्दिनसंहिताभाष्यम् === [[उव्वट|उव्वटेन]]  [[यजुर्वेदसंहिता|यजुर्वेदसंहितायाम्]] स्वनाम्ना भाष्यं रचितम्। उव्वटस्य अनुसरणं कुर्वन् आचार्य[[महीधरः]] अपि स्वभाष्यम् अरचयत्। एतयोः भाष्यम् माध्यन्दिनसंहितायै प्रसिद्धम्। === (ख) काण्वसंहिताभाष्यम् === [[हलायुधः]] ब्राह्मणसर्वस्वम् इति भाष्यम् अलिखत्। [[सायणः|सायणा]]<nowiki/>चार्येण सम्पूर्णकाण्वसंहितायामुपरि स्वभाष्यमलेखि। अनन्ताचार्येण काण्वसंहितायारुत्तरार्द्धोपरि (एकविंशत्यध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्।  आनन्दबोधभट्टोपाध्यायेन काण्वसंहितायाः चतुर्थदशकस्य उपरि (एकत्रिंशदध्यायादारभ्य चत्वारिंशदध्यायपर्यन्तम् ) स्वभाष्यं रचितम्। == ४. कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयभाष्यकाराः == कुण्डिनः तैत्तिरीयसंहितायाः वृत्तिमरचयत्। <ref>‘यस्याः पदकृदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः ॥'</ref> पदपाठकारेण आत्रेयेण सह अयं वृत्तिकारोऽस्ति सम्बद्धः। तेनायमपि कोऽपि प्राचीनः अाचार्य एवेति प्रमाणितो भवति। एतदतिरिक्तं किमप्यन्यद् ज्ञातमेव अस्ति कुण्डिनस्य विषये। सम्भाव्यते यदयं वृत्तिकारः गुप्तकाले एव स्ववृत्तिं प्रणीतवान् इति। भवस्वामी नाम कोऽप्याचार्यः ‘तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यग्रन्थं प्रणीतवान्' इत्यपि सम्भाव्यते। यतो ह्यस्य भवस्वामिनः परिचयादिबोधमतस्योल्लेखः स्वकृतबौधायन-प्रयोगसार-नामकग्रन्थस्य आरम्भिकभागे केशवस्वामिना कृतः। तद्यथा - '''‘भवस्वामिमतानुसारिणा मया तु उभयमप्यङ्गीकृत्य प्रयोगसारः क्रियते।।'<nowiki/>''' अनेनास्य भाष्यकारत्वं समर्थ्यते। [[गुहदेवः|गुहदेवो]] नाम कोऽपि विद्वान् तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यं प्रणीतवान्। आचार्यक्षुरोऽपि तैत्तिरीयसंहितायामुपरि किमपि भाष्यं प्रणीतवान्। अस्याचार्यस्य विषये [[सायणः|सायणा]]<nowiki/>चार्यस्य माधवीयधातुवृत्तौ प्रदत्तेन निर्देशेन ज्ञातो भवति। अस्मिन् निर्देशे क्षुरस्य नाम [[भट्टभास्कर]]<nowiki/>स्य नाम्ना पूर्वमेवोल्लिखितोऽस्ति- ‘'''यथा त्रय एनां महिमानः सचन्ते''' '''(तै० सं० ४-३-११ ) इत्यत्र क्षुरभट्टभास्करीययोः सचन्ते समन्ते इति ॥'''' अतोऽयं क्षुरः भास्करभट्टस्य पूर्ववत्तीं इति सम्भाव्यते। [[भट्टभास्कर]]<nowiki/>स्य समयनिर्धारणं वैदिकभाष्यकाराणाम् इतिहासार्थं नितान्तम् आवश्यकम अस्ति। सायणाचार्यः स्वभाष्ये भट्टभास्करमिश्रं स्मरति। == ५. अथर्वसंहिताभाष्यम् == [[सायणः|सायणा]]<nowiki/>त् पूर्ववत्तीं अथर्वसंहितायाः न कोऽपि भाष्यकारोऽभवत्। सायणस्तु सम्पूर्णायाम् अथर्वसंहितायामुपरि भाष्यं लिलेख, किश्च प्रकाशितग्रन्थेषु द्वादश काण्डानाम् ( १-४, ६-८, ११, १७-२० ) एव भाष्यमुपलब्धं भवति। अनेन प्रकारेणास्य वेदस्य सायणभाष्यमप्यपूर्णमेवाऽस्ति। {{वैदिकविज्ञानम्}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Veda GRETIL etexts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101107022605/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil.htm#Veda |date=2010-11-07 }} * [http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm#vedas The Vedas at sacred-texts.com] * [http://www.comparative-religion.com/hinduism/vedas/ Vedas: Rig, Sama, Yajur, and Atharva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504160357/http://www.comparative-religion.com/hinduism/vedas/ |date=2008-05-04 }} * [http://www.gayathrimanthra.com/Library.html Vedas and Upanishads Complete set] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828134133/http://www.gayathrimanthra.com/Library.html |date=2009-08-28 }} == उद्धरणम् == {{reflist}} [[वर्गः:वैदिकसाहित्यम्]] [[वर्गः:वैदिकभाष्यकाराः]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] 5bcwzreswl1utxe4d7tyrjvy42qxh9c 3 29933 499266 499044 2026-05-20T10:08:39Z Ganesh Paudel 6561 /* तुभ्यं गोवत्सः! 2 */ उत्तर 499266 wikitext text/x-wiki {{स्वागत}}-[[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) १३:५०, १० जनुवरि २०१४ (UTC) ==अपि कुशलम्?== संस्कृतविकिपीडियायां भवता कार्यं क्रियमाणमस्ति इत्येतत् महते सन्तोषाय । कृपया अनुवर्त्यताम् । अत्र कार्यकरणाय नेपालस्थानां कश्चन गणः निर्मितः भविष्यति चेत् बहु समीचीनं भवति । ते आदौ नेपालसम्बद्धानां विषये एव अधिकम् अवधानं दातुम् अर्हन्ति । भवतः उत्साहः अस्मानपि प्रेरयन्नस्ति । धन्यवादः । - [[User:Shubha|शुभा]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) १३:५०, १० जनुवरि २०१४ (UTC) == पूर्वाञ्चल-सिक्किमराज्यविषये == भवान् नेपालतः इति योजकपृष्ठं दृष्ट्वा ज्ञातं मया, यदि शक्यते कृपया सिक्किमराज्यस्य, तस्य राज्यस्य मण्डलानां विषये च ये लेखाः लिखिताः सन्ति तान् पश्यतु । यदि नामविषये परिष्काराः करणीयाः तर्हि सूचयतु कृपया । धन्यवादाः । ==विचारमण्डपम्== [[विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (तान्त्रिककार्यम्)#संस्कृतविकिपीडियायां देवनागरी लिपिः एव पूर्वन्यस्ता स्यात्|अत्र]] स्वीयः अभिप्रायः लिख्यताम् इति निवेद्यते । - [[User:Shubha|Shubha]] ([[User talk:Shubha|चर्चा]]) ०५:१५, ३ मार्च् २०१४ (UTC) == साहाय्यं सहाय्यं वा शुद्धम् == [[विकिपीडिया:विचारमण्डपम् (विविधविषयाः)#साहाय्यं सहाय्यं वा शुद्धम्|अत्र]] स्वीयः अभिप्रायः लिख्यताम् इति निवेद्यते । -<span style="border:2px dashed DarkOrange;padding:0.25em; margin:0.1em; text-shadow:4px 4px 4px Gray;font-size=100%;">ले, [[योजकः:NehalDaveND|<font color="DarkOrange">''NehalDave''</font>]]<font color="#FF7F50">'''ND'''</font></span> ०४:०४, २२ मार्च २०१४ (UTC) == लेखस्य शीर्षकम् == सं-वकि-जालस्थानं जनसामान्यानाम् उपयोगाय । संस्कृतसंवर्धनम् अस्माकं लक्ष्यम् अस्ति । अतः वयम् अत्र योजकत्वेन स्वेच्छया कार्यं कुवन्तः स्मः । परन्तु यदि सं-विकि-जालस्थानस्य नीतिप्रक्रियायां वयं भागं न वहामः चेत्, नवागन्तुकेभ्यः भ्रमाः उद्भवन्ति । नीतेः अभावात् पुरातनाः स्वच्छन्दतया निर्णयान् स्वीकुर्वन्ति । तेन '''सं-वकि-जालस्थानस्य अधिकृततायाः विषये प्रश्नार्थचिह्नं भविष्यति''' । अतः अहं विनतिं कुर्वन् अस्मि यत्, '''"[[विकिपीडिया:विचारमण्डपम्_(नयरूपीकरणम्)#लेखस्य शीर्षकम्]] एत्यत्र नीतिप्रक्रियायां भागम् ऊह्य स्वदायित्वस्य वहनं कुर्वन्तु"''' इति । <span style="border:3px dashed DarkOrange;"><span style="color:green;">ॐ</span>[[योजकः:NehalDaveND|<u>'''<span style="color:orange;">NehalDaveND</span>'''</u>]] ([[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) </span> १२:०४, २० जुलाई २०१४ (UTC) ==देवनागरी लिपी प्रयोग करने वाले सदस्य नामो के प्रती साझा निती == नमस्ते, अबतक user names खाता प्रयोक्ता नाम हर विकिप्रकल्प मे अलग अलग हो सकते थे एक ही नामका प्रयोक्ता/सदस्य खाता हिंदी और मराठी विकिपीडीयापर अलग अलग व्यक्ती प्रयोग मे रख सकते थे। इस १५ सितंबर २०१४ से user names के लिए मेटापरसे एकीकृत प्रणाली का उपयोग किया जा रहा है। देवनागरी लिपी प्रयोग करते हुए सदस्यनामो का निर्माण अबतक तो बहोत अधीक नही है । फिरभी भविषय मे देवनागरी लिपी प्रयोग करने वाले विकिप्रकल्पो के सदस्य गण के सामने आनेवाली समस्याओंको समझने और सुलझाने मे सहायता हो इसलिए एक अनौपचारीक वार्ता अस्थायी रुप से मेटा स्थीत मेरे [[:meta:User talk:Mahitgar]] पन्ने पर शुरु की है। देवनागरी लिपी प्रयोग करने वाले विकिप्रकल्पो प्रतिनिधीओ कि प्राथमीक सहमती से हमे साझा दिर्घकालीक नितिपर विचार विमर्श करना संभव हो सकेगा इस वार्ता हेतू आपके सुझाव प्राप्त करना चाहता हुं । [[User:Mahitgar|Mahitgar]] ([[User talk:Mahitgar|चर्चा]]) ०६:२२, १७ सितम्बर २०१४ (UTC) == भवते सुवर्णतारकम्! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[सञ्चिका:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''मौलिकसुवर्णतारकम्''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | नेपाल-देशे संस्कृतकार्यशालां कृत्वा भवता अतीव उत्कृष्टं कार्यं कृतम् अस्ति। सहयोगिभिः सह भवतः प्रयासः अतीव श्लाघ्यः वर्तते। एवमेव अग्रे सरतु। साहाय्यम् अपेक्षते चेत् यदा कदापि मे सम्पर्कं कर्तुं प्रभवति। अस्तु। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १३:३५, ४ मार्च २०२० (UTC) |} == तुभ्यं गोवत्सः! == [[सञ्चिका:Pure Innocence (cropped).jpg|left|150px]] संस्कृतविकीपीडिया-जालस्थाने भवतः योगदानार्थं भूरिशः कृतज्ञताः। नेपालदेशविषये भवतः लेखाः प्रशंसनीयाः। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०३:४७, २८ जून् २०२५ (UTC) <br style="clear: both;"/> :@[[सदस्यः:NehalDaveND|NehalDaveND]] धन्यवाद महोदय!-[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) ०५:३०, २८ जून् २०२५ (UTC) == तुभ्यं गोवत्सः! == [[सञ्चिका:Braunvieh Jungtier 1 Tag alt 01 (cropped).JPG|left|150px]] नमस्ते महोदय, भवतः संस्कृत-विकिपीडिया-जाले योगदानम् अतीव महत्त्वपूर्णम् एवमेव अग्रे सरतु। वयं व्यक्तिगततया अपि चर्चां कुर्मः इति इच्छा अस्ति, अतः समये प्राप्ते कृपया सम्पर्कं करोतु। अग्रिमे वर्षे संस्कृतविकि-कोन्फरन्स् भवेत् इति अस्माकं योजना अस्ति, तत्र भवतः सक्रियं प्रबन्धनं भवेत्, तथा च भवता प्रेरिताः जनाः अपि आगच्छेयुः इति इच्छा अस्ति। एवमेव मिलित्वा कार्यं कुर्मः। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२५, १ मे २०२६ (UTC) <br style="clear: both;"/> :नमोनमः महोदय! संस्कृत विकिसम्मेलनं भवेत् इति महति इच्छास्ति मया। तथापि सम्मेलनाय अनेकानि पूर्व कार्याणि करणिया भवन्ति। एतद्विषये सम्बाद चर्चा च आरम्भ्य भवान् बहु समीचिनं कार्यं कृतवान्। चर्चा अग्रे प्रशारयतु गृहकार्ये मम योगदानं आवश्यकम् चेत् वदतु।--[[User:Ganesh Paudel|Ganesh Paudel]] ([[User talk:Ganesh Paudel|चर्चा]]) १०:०८, २० मे २०२६ (UTC) 7s1sviwigih4u31art7975rc3c3rq04 0 39876 499253 373896 2026-05-20T05:14:21Z Janak Bhatta 11759 सामग्री योजितम् 499253 wikitext text/x-wiki '''बाजुरामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[सेती अञ्चलम्|सेती अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य भागः बाजुरामण्डलम् (नेपालीभाषायां बाजुरा जिल्ला ) नेपालस्य सप्तसप्ततिमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । मार्ताडी (अद्यत्वे बडिमालिकानगरपालिकायाः ​​भागः) इति मण्डलस्य मुख्यालयं कृत्वा अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं २,१८८ कि.मी.।<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|title=Nepal Census 2001|work=Nepal's Village Development Committees|publisher=[[Digital Himalaya]]|access-date=12 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012163506/http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|archive-date=12 October 2008}}</ref> ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 2914oi7zjms0b1waeqv4uh22z4evur6 499256 499253 2026-05-20T05:24:27Z Janak Bhatta 11759 सामाग्री योजिताम 499256 wikitext text/x-wiki '''बाजुरामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[सेती अञ्चलम्|सेती अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य भागः बाजुरामण्डलम् (नेपालीभाषायां बाजुरा जिल्ला ) नेपालस्य सप्तसप्ततिमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । मार्ताडी (अद्यत्वे बडिमालिकानगरपालिकायाः ​​भागः) इति मण्डलस्य मुख्यालयं कृत्वा अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं २,१८८ कि.मी.।<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|title=Nepal Census 2001|work=Nepal's Village Development Committees|publisher=[[Digital Himalaya]]|access-date=12 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012163506/http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|archive-date=12 October 2008}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == अस्मिन् मण्डले नव नगरपालिकाः, ९ इलाकाः (प्रशासनिकक्षेत्राणि) १ निर्वाचनक्षेत्राणि च सन्ति । अयं मण्डलः देशान्तरे ८१° १०′ २०′′ तः ८१° ४८′ २७′′ पूर्वस्य अक्षांशस्य २९° १६′ २१′′ तः २९° ५६′ ५६′′ उत्तरपर्यन्तं च स्थितः अस्ति । भौगोलिकदृष्ट्या अस्य मण्डलस्य उत्तरतः दक्षिणपर्यन्तं त्रयः विशिष्टाः प्रदेशाः विभक्ताः सन्ति यथा- उच्च हिमालयन क्षेत्र, उच्च पर्वत एवं मध्य पर्वत। उच्चहिमालयनप्रदेशे सैपालहिमालयनशृङ्खला; उच्चपर्वतप्रदेशे दोहालेखः, घोरीलेखः च सन्ति । तथैव मध्य-पर्वत-शृङ्खलायां भिन्नाः पर्वत-श्रृङ्खलाः सन्ति यथा- बाडिमालिका मन्दिर। अस्य मण्डलस्य ३०० मीटर् तः ६४०० मीटर् यावत् ऊर्ध्वता आरब्धा अस्ति । == जनसांख्यिकीयम् == २०२१ तमे वर्षे नेपालजनगणनासमये बाजुरामण्डलस्य जनसंख्या १३८,५२३ आसीत् । अत्र १०.५६% जनाः ५ वर्षाणाम् अधः सन्ति । अस्य साक्षरता दरः ७१.२४%, प्रति १००० पुरुषेषु १०६५ महिलाः लिंगानुपातः च अस्ति । ७६,४६९ (५५.२०%) जनाः नगरपालिकासु निवसन्ति स्म ।<ref name="provincialreport">{{Cite web|title=Provincial/District/Local reports: Sudurpaschim Province|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Sudurpaschim_Province_census_report.pdf|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> खस्-जनाः अत्र ९८% जनसंख्यायाः बहुमतं भवन्ति । क्षेत्रीजनानाम् ५९% भागः, खासदलितानां २६% भागः अस्ति । पर्वतजञ्जतिः, मुख्यतया भोटे, उच्चपर्वतेषु निवसन्तः १% जनाः सन्ति ।<ref name="caste">{{Cite web|title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity|access-date=2024-03-16|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 1d4gs3qmafgferhrf9g4ro37yo5az2k 499257 499256 2026-05-20T05:29:28Z Janak Bhatta 11759 सामग्रीं योजितम् 499257 wikitext text/x-wiki '''बाजुरामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[सेती अञ्चलम्|सेती अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य भागः बाजुरामण्डलम् (नेपालीभाषायां बाजुरा जिल्ला ) नेपालस्य सप्तसप्ततिमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । मार्ताडी (अद्यत्वे बडिमालिकानगरपालिकायाः ​​भागः) इति मण्डलस्य मुख्यालयं कृत्वा अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं २,१८८ कि.मी.।<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|title=Nepal Census 2001|work=Nepal's Village Development Committees|publisher=[[Digital Himalaya]]|access-date=12 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012163506/http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|archive-date=12 October 2008}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == अस्मिन् मण्डले नव नगरपालिकाः, ९ इलाकाः (प्रशासनिकक्षेत्राणि) १ निर्वाचनक्षेत्राणि च सन्ति । अयं मण्डलः देशान्तरे ८१° १०′ २०′′ तः ८१° ४८′ २७′′ पूर्वस्य अक्षांशस्य २९° १६′ २१′′ तः २९° ५६′ ५६′′ उत्तरपर्यन्तं च स्थितः अस्ति । भौगोलिकदृष्ट्या अस्य मण्डलस्य उत्तरतः दक्षिणपर्यन्तं त्रयः विशिष्टाः प्रदेशाः विभक्ताः सन्ति यथा- उच्च हिमालयन क्षेत्र, उच्च पर्वत एवं मध्य पर्वत। उच्चहिमालयनप्रदेशे सैपालहिमालयनशृङ्खला; उच्चपर्वतप्रदेशे दोहालेखः, घोरीलेखः च सन्ति । तथैव मध्य-पर्वत-शृङ्खलायां भिन्नाः पर्वत-श्रृङ्खलाः सन्ति यथा- बाडिमालिका मन्दिर। अस्य मण्डलस्य ३०० मीटर् तः ६४०० मीटर् यावत् ऊर्ध्वता आरब्धा अस्ति । == जनसांख्यिकीयम् == २०२१ तमे वर्षे नेपालजनगणनासमये बाजुरामण्डलस्य जनसंख्या १३८,५२३ आसीत् । अत्र १०.५६% जनाः ५ वर्षाणाम् अधः सन्ति । अस्य साक्षरता दरः ७१.२४%, प्रति १००० पुरुषेषु १०६५ महिलाः लिंगानुपातः च अस्ति । ७६,४६९ (५५.२०%) जनाः नगरपालिकासु निवसन्ति स्म ।<ref name="provincialreport">{{Cite web|title=Provincial/District/Local reports: Sudurpaschim Province|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Sudurpaschim_Province_census_report.pdf|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> खस्-जनाः अत्र ९८% जनसंख्यायाः बहुमतं भवन्ति । क्षेत्रीजनानाम् ५९% भागः, खासदलितानां २६% भागः अस्ति । पर्वतजञ्जतिः, मुख्यतया भोटे, उच्चपर्वतेषु निवसन्तः १% जनाः सन्ति ।<ref name="caste">{{Cite web|title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity|access-date=2024-03-16|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> २०२१ जनगणनासमये ६३.९३% जनाःनेपाली भाषां, ३३.९७% जनाः बाजुरेलीभाषां बदन्ति।<ref name="mothertongue">{{Cite web|title=Table 5: Mother tongue and sex|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> २०११ तमे वर्षे ९९.२% जनाः प्रथमभाषारुपेण नेपालीभाषां वदन्ति स्म।<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-30&geo_ids=district-30,province-7,country-NP NepalMap Language]</ref> ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] euipp1wuhcs9s1xfm36wkcuag159sz9 499259 499257 2026-05-20T05:48:51Z Janak Bhatta 11759 सामग्री योजितम् 499259 wikitext text/x-wiki '''बाजुरामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[सेती अञ्चलम्|सेती अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य भागः बाजुरामण्डलम् (नेपालीभाषायां बाजुरा जिल्ला ) नेपालस्य सप्तसप्ततिमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । मार्ताडी (अद्यत्वे बडिमालिकानगरपालिकायाः ​​भागः) इति मण्डलस्य मुख्यालयं कृत्वा अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं २,१८८ कि.मी.।<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|title=Nepal Census 2001|work=Nepal's Village Development Committees|publisher=[[Digital Himalaya]]|access-date=12 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012163506/http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|archive-date=12 October 2008}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == अस्मिन् मण्डले नव नगरपालिकाः, ९ इलाकाः (प्रशासनिकक्षेत्राणि) १ निर्वाचनक्षेत्राणि च सन्ति । अयं मण्डलः देशान्तरे ८१° १०′ २०′′ तः ८१° ४८′ २७′′ पूर्वस्य अक्षांशस्य २९° १६′ २१′′ तः २९° ५६′ ५६′′ उत्तरपर्यन्तं च स्थितः अस्ति । भौगोलिकदृष्ट्या अस्य मण्डलस्य उत्तरतः दक्षिणपर्यन्तं त्रयः विशिष्टाः प्रदेशाः विभक्ताः सन्ति यथा- उच्च हिमालयन क्षेत्र, उच्च पर्वत एवं मध्य पर्वत। उच्चहिमालयनप्रदेशे सैपालहिमालयनशृङ्खला; उच्चपर्वतप्रदेशे दोहालेखः, घोरीलेखः च सन्ति । तथैव मध्य-पर्वत-शृङ्खलायां भिन्नाः पर्वत-श्रृङ्खलाः सन्ति यथा- बाडिमालिका मन्दिर। अस्य मण्डलस्य ३०० मीटर् तः ६४०० मीटर् यावत् ऊर्ध्वता आरब्धा अस्ति । == जनसांख्यिकीयम् == २०२१ तमे वर्षे नेपालजनगणनासमये बाजुरामण्डलस्य जनसंख्या १३८,५२३ आसीत् । अत्र १०.५६% जनाः ५ वर्षाणाम् अधः सन्ति । अस्य साक्षरता दरः ७१.२४%, प्रति १००० पुरुषेषु १०६५ महिलाः लिंगानुपातः च अस्ति । ७६,४६९ (५५.२०%) जनाः नगरपालिकासु निवसन्ति स्म ।<ref name="provincialreport">{{Cite web|title=Provincial/District/Local reports: Sudurpaschim Province|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Sudurpaschim_Province_census_report.pdf|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> खस्-जनाः अत्र ९८% जनसंख्यायाः बहुमतं भवन्ति । क्षेत्रीजनानाम् ५९% भागः, खासदलितानां २६% भागः अस्ति । पर्वतजञ्जतिः, मुख्यतया भोटे, उच्चपर्वतेषु निवसन्तः १% जनाः सन्ति ।<ref name="caste">{{Cite web|title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity|access-date=2024-03-16|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> २०२१ जनगणनासमये ६३.९३% जनाःनेपाली भाषां, ३३.९७% जनाः बाजुरेलीभाषां बदन्ति।<ref name="mothertongue">{{Cite web|title=Table 5: Mother tongue and sex|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> २०११ तमे वर्षे ९९.२% जनाः प्रथमभाषारुपेण नेपालीभाषां वदन्ति स्म।<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-30&geo_ids=district-30,province-7,country-NP NepalMap Language]</ref> ==प्रशासनम्== अस्मिन मण्डले नव नगरपालिकाः सन्ति, येस चत्वारी नगरपालिकाः, पञ्च ग्रामिणनगरपालिकाः च सन्ति। एते यथा;<ref>{{cite web|title=स्थानिय तह|url=http://103.69.124.141/|publisher=Ministry of Federal Affairs and General Administration|access-date=1 September 2018|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/|archive-date=31 August 2018|url-status=dead}}</ref> * बडिमालिका नगरपालिका * त्रिबेणी नगरपालिका * बुढिगंगा नगरपालिका * गौमुल ग्रामिण नगरपालिका * जगन्नाथ ग्रामीण नगरपालिका * स्वामी कार्तिक खापार ग्रामीण नगरपालिका * खप्तड छेडेदह ग्रामीण नगरपालिका * हिमाली ग्रामीण नगरपालिका == चित्रम् == ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] o3m2kg4bp4edhirutxfx4u7qpowkzsg 499260 499259 2026-05-20T05:54:11Z Janak Bhatta 11759 /* चित्रम् */ चित्रम् योजिताम् 499260 wikitext text/x-wiki '''बाजुरामण्डलम्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] [[सेती अञ्चलम्|सेती अञ्चले]] अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य भागः बाजुरामण्डलम् (नेपालीभाषायां बाजुरा जिल्ला ) नेपालस्य सप्तसप्ततिमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । मार्ताडी (अद्यत्वे बडिमालिकानगरपालिकायाः ​​भागः) इति मण्डलस्य मुख्यालयं कृत्वा अस्य मण्डलस्य क्षेत्रफलं २,१८८ कि.मी.।<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|title=Nepal Census 2001|work=Nepal's Village Development Committees|publisher=[[Digital Himalaya]]|access-date=12 December 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012163506/http://www.digitalhimalaya.com/collections/nepalcensus/form.php?selection=1|archive-date=12 October 2008}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == अस्मिन् मण्डले नव नगरपालिकाः, ९ इलाकाः (प्रशासनिकक्षेत्राणि) १ निर्वाचनक्षेत्राणि च सन्ति । अयं मण्डलः देशान्तरे ८१° १०′ २०′′ तः ८१° ४८′ २७′′ पूर्वस्य अक्षांशस्य २९° १६′ २१′′ तः २९° ५६′ ५६′′ उत्तरपर्यन्तं च स्थितः अस्ति । भौगोलिकदृष्ट्या अस्य मण्डलस्य उत्तरतः दक्षिणपर्यन्तं त्रयः विशिष्टाः प्रदेशाः विभक्ताः सन्ति यथा- उच्च हिमालयन क्षेत्र, उच्च पर्वत एवं मध्य पर्वत। उच्चहिमालयनप्रदेशे सैपालहिमालयनशृङ्खला; उच्चपर्वतप्रदेशे दोहालेखः, घोरीलेखः च सन्ति । तथैव मध्य-पर्वत-शृङ्खलायां भिन्नाः पर्वत-श्रृङ्खलाः सन्ति यथा- बाडिमालिका मन्दिर। अस्य मण्डलस्य ३०० मीटर् तः ६४०० मीटर् यावत् ऊर्ध्वता आरब्धा अस्ति । == जनसांख्यिकीयम् == २०२१ तमे वर्षे नेपालजनगणनासमये बाजुरामण्डलस्य जनसंख्या १३८,५२३ आसीत् । अत्र १०.५६% जनाः ५ वर्षाणाम् अधः सन्ति । अस्य साक्षरता दरः ७१.२४%, प्रति १००० पुरुषेषु १०६५ महिलाः लिंगानुपातः च अस्ति । ७६,४६९ (५५.२०%) जनाः नगरपालिकासु निवसन्ति स्म ।<ref name="provincialreport">{{Cite web|title=Provincial/District/Local reports: Sudurpaschim Province|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Sudurpaschim_Province_census_report.pdf|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> खस्-जनाः अत्र ९८% जनसंख्यायाः बहुमतं भवन्ति । क्षेत्रीजनानाम् ५९% भागः, खासदलितानां २६% भागः अस्ति । पर्वतजञ्जतिः, मुख्यतया भोटे, उच्चपर्वतेषु निवसन्तः १% जनाः सन्ति ।<ref name="caste">{{Cite web|title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity|access-date=2024-03-16|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> २०२१ जनगणनासमये ६३.९३% जनाःनेपाली भाषां, ३३.९७% जनाः बाजुरेलीभाषां बदन्ति।<ref name="mothertongue">{{Cite web|title=Table 5: Mother tongue and sex|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity|access-date=|website=Census Nepal 2021|publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> २०११ तमे वर्षे ९९.२% जनाः प्रथमभाषारुपेण नेपालीभाषां वदन्ति स्म।<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-30&geo_ids=district-30,province-7,country-NP NepalMap Language]</ref> ==प्रशासनम्== अस्मिन मण्डले नव नगरपालिकाः सन्ति, येस चत्वारी नगरपालिकाः, पञ्च ग्रामिणनगरपालिकाः च सन्ति। एते यथा;<ref>{{cite web|title=स्थानिय तह|url=http://103.69.124.141/|publisher=Ministry of Federal Affairs and General Administration|access-date=1 September 2018|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/|archive-date=31 August 2018|url-status=dead}}</ref> * बडिमालिका नगरपालिका * त्रिबेणी नगरपालिका * बुढिगंगा नगरपालिका * गौमुल ग्रामिण नगरपालिका * जगन्नाथ ग्रामीण नगरपालिका * स्वामी कार्तिक खापार ग्रामीण नगरपालिका * खप्तड छेडेदह ग्रामीण नगरपालिका * हिमाली ग्रामीण नगरपालिका == चित्रम् == <gallery> सञ्चिका:Bajura Dauda.JPG|संस्कृति: सञ्चिका:Landscape of Bajura.jpg|बाजुरामण्डले परिदृश्यः सञ्चिका:Woman in Bajura, Nepal.jpg|बाजुरायां स्त्री सञ्चिका:Lord Mahadev's Temple, Badimalika, Bajura, Nepal.jpg|भगवान् महादेव मन्दिर, बाडिमालिका, बाजुरा सञ्चिका:Snow covered Trails of Badimalika, Bajura.jpg|हिमाच्छादिताः बडिमालिकायाः ​​पन्थाः </gallery> ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] fww641vjjhgdpcvbqbld7xtwu49p2cc 0 77805 499258 466601 2026-05-20T05:46:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499258 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox officeholder | name = હિમાંશુ પંડ્યા | image = Himanshupandya.jpg |image_size = 300px | caption = '''गुजरातविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः''' |office = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->कुलपति-कार्यालयः |term_start = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number--> |appointer = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number-->गुजरातविश्वविद्यालयः |predecessor = <!--Can be repeated up to eight times by changing the number--> एम.एन. पटेल <!--|successor = Can be repeated up to eight times by changing the number--> |awards = | birth_date = ०८-११-१९७१ | birth_place = धन्धूका, [[गुजरातराज्यम्]], [[भारतम्]] | spouse = मयूरीबेन पण्ड्या | children = ओम पण्ड्या |nationality = भारतीयः }} '''हिमांशु पण्ड्या''' [[भारतम्|भारते]] [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[अहमदाबाद|कर्णावर्त्यां]] स्थितस्य [[गुजरातविश्वविद्यालयः|गुजरातविश्वविद्यालयस्य]] 17 तमः कुलपतिः।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/himanshu-pandya-appointed-gu-vice-chancellor/articleshow/58706411.cms|title=Himanshu Pandya appointed GU vice-chancellor|website=Times of India|date=17 May 2017}}</ref> पण्ड्या-महोदयः वनस्पति-विज्ञाने बी.एस.सी., एम.एस.सी. बोटनी पी.एच.डी. च वर्तते। तस्य विशेषज्ञताक्षेत्रम् ''In vivo'' and ''In vitro'' studies on physiological and biochemical parameters on Gladiolus, Chrysanthemum and LilyTitle: ''In vivo'' and ''In vitro''<ref>{{Cite web|url=http://www.gujaratuniversity.ac.in|title=Gujarat University|website=www.gujaratuniversity.ac.in|language=en|accessdate=2017-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gulibrary.com/|title=Gujarat University Library|last=Gujarat|first=University|website=www.gulibrary.com|language=en|accessdate=2017-11-28|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201041145/http://www.gulibrary.com/|deadurl=yes}}</ref> इति वर्तते। गुजरातविश्वविद्यालयपक्षतः सर्वेभ्यः तस्य सन्देशः - {{quotation| '''गुजरातविश्वविद्यालयस्य पक्षतः शुभकामनाः!'''<br> '''गुजरातविश्वविद्यालयः परिवारस्य सर्वेभ्यः हितधारकेभ्यः, सहयोगिभ्यः, शुभचिन्तकेभ्यः च गुजरातराज्यस्य जी.एस.आई.आर.एफ. रैंकिंग-अन्तर्गततया 5 स्टार रेटिंग-प्राप्त्यै, एन.आई.आर.एफ. रैंकिंग-अन्तर्गततया 43 तम-राष्ट्रिय-रैंक-प्राप्त्यै, ए.आर.आई.आई.ए. रैंकिंग-अन्तर्गततया 9 तमराष्ट्रिय-रैंक-प्राप्त्यै च अनेकशः शुभकामनाः।'''<br> '''गुजरातविश्वविद्यालय-दलस्य उपरि ज्ञानस्य, कर्मणः, भक्तेः च आशीर्वादाः सन्ति, वयञ्च समाजस्य सर्ववर्गेभ्यः गुणवत्तापूर्णाम्, मितव्ययीं च शिक्षां प्रदातुं पूर्णतया प्रतिबद्धाः स्मः।'''<br> '''केन्द्र-सर्वकारद्वारा वित्तपोषितैः चतुर्भिः स्टार्टअप-कार्यक्रमैः, इनोवेशन इन्क्यूबेटर इत्येतैश्च, उद्योग-अकादमिक-सहयोगाय अनुसन्धान-पार्क-प्रकल्पेन, उत्कृष्टतायाः पञ्चकेन्द्रैः, ओलंपिक-मानक-अनुगणं स्पोर्ट्स-नगरेण, परिसरे अत्याधुनिक-कार्यक्रमैः च सह – छात्रेभ्यः, सङ्काय-सदस्येभ्यश्च विश्वस्तरीयाम् उत्कृष्टतां प्राप्तुं प्रोत्साहनं दीयते।'''<br> '''2020 राष्ट्रियशिक्षानीतेः क्रियान्वयनं जनानां समग्रविकासाय, आत्मनिर्भरभारताय च प्रोत्साहनं दातुं शिक्षार्थि-आधारित-शिक्षाप्रणाल्याः निर्माणाय नवीनान् क्षितिजान् उद्घाटयति। एतासां नवीनानां सम्भावनानाम् अनुरूपं वयं ए.आई. एवञ्च एम.एल., दत्तांशविज्ञानं, आ.ईओ.टी., ब्लॉक चेन एण्ड एक्चुरियल साइंस, डिजाइन, डिफेंस, सस्टेनेबिलिटी, न्यू एज मीडिया इत्येषु क्षेत्रेषु वर्तमान-शैक्षणिकवर्षात् अनेकानाम् अत्याधुनिकानां कार्यक्रमाणाम् अपि आरम्भः जातः। स्टार्टअप, इनोवेशन एवञ्च एंटरप्रेन्योरशिप इति।'''<br> '''मम विश्वासः अस्ति यत्, मार्गस्थाः अवसराः अस्मभ्यं सर्वेभ्यः कस्यचित् आशाजनक-भविष्यस्य निर्माणं करिष्यन्ति इति। सर्वशक्तिमान् ईश्वरः गुजरातविश्वविद्यालये स्वस्य कृपाम् अनुवर्तताम् एवञ्च वयं सर्वदा ज्ञानस्य, ज्ञानक्षितिजस्य च विस्तारकारणाः भवेम।'''|'''जय हिन्दः '''<br/> '''जयतु भारतम्'''}} == परिवारः, शैक्षणिकानुभवः च== हिमाशुमहोदयस्य पितुः नाम अनिरुद्धः, मातुः नाम सरयूबेन च। तस्य पत्न्याः नाम मयूरीबेन। तयोः पुत्रस्य नाम ओमः। पण्ड्या-महोदयस्य शैक्षणिकक्षेत्रे अनुभवः 27 वर्षामं वर्तते। 1995 तमे वर्षे सः स्वस्य शैक्षणक-सेवाः आरभत। सद्यः सः गुजरातविश्वविद्यालयस्य जैव-रसायनस्य, फोसेसिंग-विज्ञानस्य च विभागस्य प्रोफेसर, विभागाध्यक्षः च वर्तते। == विशेषज्ञता == वनस्पतिविज्ञानम् (Horticulture, Plant Biotechnology, Plant physiology, Plant Biochemistry), जैवसूचनाविज्ञानं, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य प्रबन्धनं, फोरेंसिक-विज्ञानं, जीवरसायनं च। == अनुभवः == 2020 - सद्यः कुलपतिः, वनस्पतिविज्ञानस्य, जैवसूचनाविज्ञानस्य, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबन्धनस्य विभागस्य प्रोफेसर च वर्तते। गुजरातविश्वविद्यालयः 2017 - 2020 कुलपतिः, वनस्पतिविज्ञानस्य, जैवसूचनाविज्ञानस्य, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबन्धनस्य विभागस्य प्रोफेसर च। गुजरातविश्वविद्यालयः 2012 - 2017 वनस्पतिविज्ञानस्य, जैवसूचनाविज्ञानस्य, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबन्धनस्य विभागस्य प्रोफेसर। गुजरातविश्वविद्यालयः 2005 - 2012 वनस्पतिविज्ञानस्य, जैवसूचनाविज्ञानस्य, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबन्धनस्य विभागस्य प्रोफेसर। == प्रकाशनानि (158) == विविधासु राष्ट्रियासु, अन्ताराष्ट्रियासु सहभागिता, उपस्थापनम्, उपस्थितिः, प्रकाशनानि च (सेमिनार, संगोष्ठी, कार्यशाला, सम्मेलनानि, सम्मेलनानि) कोरस्पोन्डन्स प्रकाशनानि/पुस्तकानि प्रदर्शनानि सारांशाः अन्ताराष्ट्रियाः प्राष्ट्रियाः योगः 260+ == पुनरीक्षकः == अन्ताराष्ट्रियानि/राष्ट्रियानि संशोधन-प्रकाशनानि - स्प्रिंगर वर्ल्ड एप्लाइड साइंस जर्नल आदिकम् परामर्शकमण्डलः/ समितिसदस्यः / फैलोशिप / शैक्षणिकप्रतिनिधित्वम् 1) समन्वयकः, गुजरातविश्वविद्यालयस्य स्टार्टअप एवञ्च उद्यमितापरिषद् (GUSEC), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद 2) समन्वयकः, राष्ट्रिय-उच्चतर-शिक्षा-अभियानम् (RUSA), नवदेहली, गुजरातविश्वविद्यालयः 3) कोर कमेटी-सदस्यः, आन्तरिक-गुणवत्ता-आश्वासन-सेल (आईक्यूएसी), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद 4) कोर-कमेटी-सदस्यः, प्लेसमेंट सेल, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद 5) केयर 4 नेचर, आईएसएसएन-2249-8184, जर्नल फॉर इंट्रा एंड इंटर-डिसिप्लिनरी सब्जेक्ट्स इन एनवायर्नमेंटल बायोलॉजी, पुणे, भारतम् 6) एप्लाइड बॉटनी सेंटर (एबीसी), वनस्पतिविज्ञानविभागः, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद -380 009। 7) जलवायुपरिवर्तने प्रबंधनशिक्षाकेंद्रम् (एमईसी-सीसी), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद-380009 8) गुजरात यूनिवर्सिटी बॉटनिकल सोसाइटी (जीयूबीएस), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद 9) वी 4 नेचर, ए वर्किंग ग्रुप फॉर एंटरप्रेन्योर्स, अहमदाबाद-380009। 10)गुजकॉस्ट आईपीआर सेल, गुजरातविश्वविद्यालयः, वनस्पतिविज्ञानविभागः, यूएसएससी, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद - 380009 11) सदस्यः, इंटरनेशनल सोसाइटी फॉर हॉर्टिकल्चरल साइंस (आईएसएचएस), ल्यूवेन, बेल्जियम 12) फेलो, गुजरात विज्ञान अकादमी (जीएसए), अहमदाबाद 13) बोर्ड ऑफ स्टडीज, बॉटनी एंड बायोकैमिस्ट्री बोर्ड, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद 14) बोर्ड ऑफ स्टडीज, बॉटनी बोर्ड, भावनगरविश्वविद्यालयः, भावनगरम्, भारतम् 15) बोर्ड ऑफ स्टडीज, हेमचंद्राचार्य-उत्तर-गुजरात-विश्वविद्यालयः, पाटण 16) इंडियन सोसाइटी फॉर प्लांट फिजियोलॉजी (आईएसपीपी), नवदेहली, भारतम् 17) फेलो, मेडिसिनल एंड एरोमैटिक प्लांट्स एसोसिएशन ऑफ इंडिया, बोरियावी, भारतम् 18) स्थानीय-अवेषण-समितिः (एलआईसी), गुजरातविश्वविद्यालयस्य शैक्षणिकसंस्थानेभ्यः, गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद इत्यनेन सह सम्बद्ध-महाविद्यालयः 19) सदस्यः, यूजीसी 12 तमा योजना-कार्यान्वयन-समितिः, गुजरातविश्वविद्यालयस्य विभिन्नवैज्ञानिक-आयोजनानाम् आयोजनसचिवः: 06 विभिन्न-वैज्ञानिक-गतिविधीनाम् आयोजनसमिति-सदस्यः: 37 == संशोधनानुभवः == वनस्पतिविज्ञानं, जैवसूचनाविज्ञानं, जलवायोः परिवर्तनस्य, प्रभावस्य च प्रबंधनस्य एवञ्च फोरेंसिक-विज्ञाने 2006 तः एमफिल एवञ्च पीएचडी विद्यार्थिनां मार्गदर्शनकरणम्। काश्चन शोधपरियोजनाः अधः सन्ति। ** खम्भात(कैंबे)-अखाते हाइड्रोलॉजिकल-तटीय-आवाससंशोधनानां माध्यमेन सुविधा: देशीयपादपानां विविधतायाः, मृत्तिकायाः गतिशीलतायै काचित् विस्तृतसूची (पृथ्वीविज्ञानमन्त्रालयः, भारतसर्वकारः, नवदेहली -110003) ** '''नर्मदा-'''जनपदस्य वने, चयनितेषु सम्बद्ध-ग्रामेषु मृदागुणवत्तायै, संरक्षणाय च सर्वेक्षणम्। परियोजना स्वीकृता, वनविभागः, गुजरातसर्वकारः, गान्धीनगरं, भारतम्। ** '''साबरकांठा'''-जनपदस्य वने, चयनित-सम्बद्धेषु ग्रामेषु मृदा-गुणवत्तायै एवञ्च संरक्षणाय क्षेत्रसर्वेक्षणम्। परियोजना स्वीकृता, वनविभागः, गुजरातसर्वकारः, गान्धीनगरं, भारतम्। ** हिन्दमहासागरे क्लोरोफिल पैटर्न इति, जलवायुपरिवर्तनशीलतया सह सम्बन्धः एवञ्च CO2 प्रवाहे प्रभावः SAC-ISRO, अहमदाबाद-परियोजना: MOP3 जैविक-समुद्र-विज्ञान-समुद्रीयम् एवञ्च ग्रह-विज्ञान-समूह-पृथ्वी-महासागर-वायुमण्डलम् एवञ्च ग्रह-विज्ञान-अनुप्रयोग-क्षेत्र-अन्तरिक्ष-अनुप्रयोग-केन्द्रम् (इसरो), अहमदाबाद-380015 ** बिस्फेनॉल ए इत्यस्य विषाक्तक्षमतायाः मूल्याङ्कनद्वारा, क्वेरसेटिन-द्वारा च तस्य सम्भावितशमनम्: विज्ञानस्य, प्रौद्योगिक्याः च विभागः (डी.एस.टी.), नवदेहलीद्वारा वित्तपोषितम् एकम् इन विट्रो-अध्ययनम् == पुरस्कार, पारितोषिकाः च == 1) प्रथमपुरस्कारः (वरिष्ठश्रेणी) द्वारा सम्मानितः प्रो. बी.एम. जौहरी रोलिंग शील्ड-प्रपत्र-प्रस्तुति-प्रतियोगिता, दिल्लीविश्वविद्यालयः, दिल्ली-1994-95। 2) उत्कृष्ट-उपलब्धि-पुरस्कारेण सम्मानितः, गुजरातविश्वविद्यालयस्य बॉटनिकल सोसाइटी (जीयूबीएस), गुजरातविश्वविद्यालयः, अहमदाबाद-1995-1996। 3) डॉ विक्रम साराभाई यंग साइंटिस्ट अवार्ड, 1999, (गुजकोस्ट), गुजरातसर्वकारः, गांधीनगराय राज्यपुरस्काराय नामाङ्कितः। 4) सर्वश्रेष्ठप्रपत्रम् (पोस्टर) एवञ्च XXVI तमे अन्ताराष्ट्रिय-उद्यानक्रियायां नाणकपुरस्कार-प्राप्तः कांग्रेस (IHC-2002), टोरंटो, कनाडा। 2002. == अन्ताष्ट्रियशैक्षणिक-आमन्त्रणानि == आलङ्कारिक-पादपानां कर्तनोत्तरं शरीरक्रियाविज्ञान-विषये सप्तमे (7) अन्ताराष्ट्रिय-संगोष्ठ्यै आयोजन-समिति-द्वारा आमन्त्रितः। फोर्ट लॉडरडेल, फ्लोरिडा, यू.एस.ए. 13 तः 18 नवंबर, 1999 (आईएसएचएस, ल्यूवेन, बेल्जियम-आयोजितः)। 2) XXVI तमे अन्तराष्ट्रिय-उद्यानविद्यायाः कांग्रेस (IHC-2002), टोरंटो, कनाडा इत्यस्मै आयोजन-समितिद्वारा आमन्त्रितः। -2002 (आईएसएचएस, ल्यूवेन, बेल्जियम-आयोजितः)। 3) XXVI तमाय इंटरनेशनल हॉर्टिकल्चरल कांग्रेस (IHC-2002), टोरंटो, कनाडा इत्यस्मै आयोजनसमितिद्वारा आमन्त्रितः। 2002 (आईएसएचएस, ल्यूवेन, बेल्जियम इतय्सय आयोजनम्)। श्रेष्ठप्रपत्राय (पोस्टर), नाणकपुरस्काराय च नामाङ्कितः। 4) टेक्सास-विश्वविद्यालयस्य, चिकित्साशाखायाः (UTMB) च, सेल लाइन- संस्कृतीनां भिन्नतायाः, स्थापनायाः च केषाञ्चन चयनितसंयंत्रसामग्रीणां कृते क्सास-विश्वविद्यालयः, गैल्वेस्टन, यूएसए, दिसंबर-2011। == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:राष्ट्रपतिपुरस्कारभाजः]] mtsxxg1zoac3jh0k0mzhy6fs4b58n4s 0 82415 499249 477470 2026-05-20T03:13:55Z EmausBot 3461 [[हिमन्त बिश्व शर्मा]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 499249 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[हिमन्त बिश्व शर्मा]] qp76dcuqwjtzw6jzfj0skyftjfn0el8 0 82418 499248 477439 2026-05-20T03:13:45Z EmausBot 3461 [[हिमन्त बिश्व शर्मा]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 499248 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[हिमन्त बिश्व शर्मा]] qp76dcuqwjtzw6jzfj0skyftjfn0el8 3 90426 499267 495688 2026-05-20T10:43:54Z Neriah 31778 Neriah इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Peterxy12]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Peterxy]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 495688 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Peterxy12}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १३:०६, २० सेप्टेम्बर् २०२५ (UTC) 64qsrf2igui7nufhbzbvapt3nnzsway 0 92253 499247 499228 2026-05-20T03:13:35Z EmausBot 3461 [[हिमन्त बिश्व शर्मा]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 499247 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[हिमन्त बिश्व शर्मा]] qp76dcuqwjtzw6jzfj0skyftjfn0el8 11 92256 499243 2026-05-19T13:59:04Z MediaWiki message delivery 10391 /* Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop */ नवीनविभागः 499243 wikitext text/x-wiki == Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, This is a notice regarding the Template:Wikidata_image that is used in many pages. The template contains many operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed. As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this. '''// The change //''' Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality. '''// What you need to do //''' Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for your convenience: <syntaxhighlight lang=lua> {{ #if:{{NAMESPACE}}|| {{ #if:{{{1|}}} | | {{ #if:{{{2|}}} | | {{ #if:{{#property:P18}} | [[Category:No local image but image on Wikidata]] | }} }} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> </syntaxhighlight> '''Note:''' The '''<nowiki>[[Category:No local image but image on Wikidata]]</nowiki>''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed. Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! Sent by [[m:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] using the [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:५९, १९ मे २०२६ (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=30565170 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> ir6nfzy2he62p783ope6z4k4xx0vglv 0 92257 499261 2026-05-20T06:01:03Z Janak Bhatta 11759 नविन पृष्ठम् 499261 wikitext text/x-wiki <gallery> सञ्चिका:Badi Malika.png|बडी मालिका मन्दिरम् </gallery> 1bdf6ldmcr62q01me65zdhhd3wwosm9 499262 499261 2026-05-20T06:04:05Z Janak Bhatta 11759 नविन पृष्ठम् 499262 wikitext text/x-wiki बाडिमालिका मन्दिरं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य बाजुरामण्डलस्य त्रिवेणीनगरपालिकायां स्थितम् अस्ति । नेपालदेशस्य प्रमुखमन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति ।<ref>{{Cite web|title=Badimalika Temple Tour|url=https://www.ecotrek.com.np/nepal/pilgrimage-tour/badimalika-temple-tour.html|access-date=2020-09-12|website=www.ecotrek.com.np}}</ref> भगवत्यै समर्पिता अस्ति। मलिका चतुर्दशी अस्य प्रमुखोत्सवः । अस्य सेवा द्वे पुरोहितौ कुर्वन्ति, एकः कालिकोटमण्डलस्य प्रतिनिधित्वं करोति, अपरः बाजुरामण्डलस्य ।<ref name="badimalika">{{cite web|URL=https://laltinkhabar.com/?p=4692|title=सबै भाकल पुरा हुने पृथ्वीको स्वर्ग: बडीमालिका|language=Nepali|publisher=Laltinkhabar}}</ref><gallery> सञ्चिका:Badi Malika.png|बडी मालिका मन्दिरम् </gallery> == आधाराः == == बाह्यानुबंधाः == glrbp86l2stk6iu3pb9eddu5rwm0tya 499263 499262 2026-05-20T06:04:29Z Janak Bhatta 11759 added [[Category:मन्दिराणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 499263 wikitext text/x-wiki बाडिमालिका मन्दिरं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य बाजुरामण्डलस्य त्रिवेणीनगरपालिकायां स्थितम् अस्ति । नेपालदेशस्य प्रमुखमन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति ।<ref>{{Cite web|title=Badimalika Temple Tour|url=https://www.ecotrek.com.np/nepal/pilgrimage-tour/badimalika-temple-tour.html|access-date=2020-09-12|website=www.ecotrek.com.np}}</ref> भगवत्यै समर्पिता अस्ति। मलिका चतुर्दशी अस्य प्रमुखोत्सवः । अस्य सेवा द्वे पुरोहितौ कुर्वन्ति, एकः कालिकोटमण्डलस्य प्रतिनिधित्वं करोति, अपरः बाजुरामण्डलस्य ।<ref name="badimalika">{{cite web|URL=https://laltinkhabar.com/?p=4692|title=सबै भाकल पुरा हुने पृथ्वीको स्वर्ग: बडीमालिका|language=Nepali|publisher=Laltinkhabar}}</ref><gallery> सञ्चिका:Badi Malika.png|बडी मालिका मन्दिरम् </gallery> == आधाराः == == बाह्यानुबंधाः == [[वर्गः:मन्दिराणि]] nbb4ll48tx8wg9fbg2emeenym5v2r5a 499264 499263 2026-05-20T06:05:02Z Janak Bhatta 11759 added [[Category:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 499264 wikitext text/x-wiki बाडिमालिका मन्दिरं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य बाजुरामण्डलस्य त्रिवेणीनगरपालिकायां स्थितम् अस्ति । नेपालदेशस्य प्रमुखमन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति ।<ref>{{Cite web|title=Badimalika Temple Tour|url=https://www.ecotrek.com.np/nepal/pilgrimage-tour/badimalika-temple-tour.html|access-date=2020-09-12|website=www.ecotrek.com.np}}</ref> भगवत्यै समर्पिता अस्ति। मलिका चतुर्दशी अस्य प्रमुखोत्सवः । अस्य सेवा द्वे पुरोहितौ कुर्वन्ति, एकः कालिकोटमण्डलस्य प्रतिनिधित्वं करोति, अपरः बाजुरामण्डलस्य ।<ref name="badimalika">{{cite web|URL=https://laltinkhabar.com/?p=4692|title=सबै भाकल पुरा हुने पृथ्वीको स्वर्ग: बडीमालिका|language=Nepali|publisher=Laltinkhabar}}</ref><gallery> सञ्चिका:Badi Malika.png|बडी मालिका मन्दिरम् </gallery> == आधाराः == == बाह्यानुबंधाः == [[वर्गः:मन्दिराणि]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] e8wk60kmp1b2m2c3bekydsfhmnxwd0w 499265 499264 2026-05-20T06:05:18Z Janak Bhatta 11759 added [[Category:नेपालदेशस्य पर्यटकीयक्षेत्राणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 499265 wikitext text/x-wiki बाडिमालिका मन्दिरं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य बाजुरामण्डलस्य त्रिवेणीनगरपालिकायां स्थितम् अस्ति । नेपालदेशस्य प्रमुखमन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति ।<ref>{{Cite web|title=Badimalika Temple Tour|url=https://www.ecotrek.com.np/nepal/pilgrimage-tour/badimalika-temple-tour.html|access-date=2020-09-12|website=www.ecotrek.com.np}}</ref> भगवत्यै समर्पिता अस्ति। मलिका चतुर्दशी अस्य प्रमुखोत्सवः । अस्य सेवा द्वे पुरोहितौ कुर्वन्ति, एकः कालिकोटमण्डलस्य प्रतिनिधित्वं करोति, अपरः बाजुरामण्डलस्य ।<ref name="badimalika">{{cite web|URL=https://laltinkhabar.com/?p=4692|title=सबै भाकल पुरा हुने पृथ्वीको स्वर्ग: बडीमालिका|language=Nepali|publisher=Laltinkhabar}}</ref><gallery> सञ्चिका:Badi Malika.png|बडी मालिका मन्दिरम् </gallery> == आधाराः == == बाह्यानुबंधाः == [[वर्गः:मन्दिराणि]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य पर्यटकीयक्षेत्राणि]] 73g5g5hdywc8qrxixwt6katape79pid 3 92258 499268 2026-05-20T10:43:54Z Neriah 31778 Neriah इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Peterxy12]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Peterxy]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Peterxy12|Peterxy12]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Peterxy|Peterxy]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 499268 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Peterxy]] gi78kx7mkh9uzgd9yca0lm50xwa9ym8