विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 892 499303 492103 2026-05-22T09:54:58Z Ganesh Paudel 6561 /* इतरविषयाः */ 499303 wikitext text/x-wiki '''नेपालम्''' ([[नेपालभाषा|नेपाल भा]]<nowiki/>षा: नेपाल, {{lang-en|Nepal}}), आधिकारिकरूपेण '''सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः''' ({{lang-ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}, {{lang-en|Federal Democratic Republic of Nepal}}), [[एशिया]] महाद्वीपे दक्षिणे कश्चित् देश: अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[चीन|चीनदेश:]] अस्ति । पश्चिमे, पूर्वे एवं दक्षिणे [[भारतम्|भारत]] देश: अस्ति । [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[तिब्बत|त्रिविष्टपम्]] (तिब्बत) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४११८१ च.कि.मी । जनसङ्ख्या ३ कोटिः । राष्ट्रस्य [https://www.khaberaajki.com राजधानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126235309/https://www.khaberaajki.com/ |date=2020-11-26 }} [[काठमाण्डू|काष्टमण्डपः]] (काठमान्डु/काठमाडौं) । {{Infobox Country | native_name ={{lang|ne| सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br>सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः | common_name = नेपालः | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = Emblem of Nepal.svg | symbol_type = लान्छनम् | national_motto = {{lang|sa|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी}} ([[संस्कृतम्]]) | national_anthem = "[[सयौ थुङ्गा फ़ूलका हामी]]"<br/>"शतपुष्पैः निर्मितम्"<br/> | image_map = Nepal (orthographic projection).svg | official_languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]<ref>According to Interim Constitution [[Nepali language|Nepali]] is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Nepal_Interim_Constitution2007]</ref> | regional_languages = [[नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[थारू भाषा|थारू]], [[गुरूङ्ग भाषा|गुरूङ्ग्]], [[तामाङ्ग भाषा|तामाङ्ग्]], [[मगर भाषा|मगर]], [[अवधी]], [[शेर्पा भाषा|शेर्पा]], [[किराँती भाषा|किराँती]], [[लिम्बु भाषा|लिम्बु]] तथा इतर १०० विविध मौलिक भाषाः। | demonym = नेपाली | capital = [[काठमाण्डू]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}})| latd=27|latm=42|latNS=N| longd=85|longm=19|longEW=E | largest_city = [[काठमाण्डू]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}}) | government_type = [[सङ्घीय गणतन्त्र]] | leader_title1 = [[नेपालराष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] | languages_type= |legislature= | leader_name1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | leader_title2 = [[नेपालस्य प्रधानमन्त्रीणामावलिः|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[खड्गप्रसाद ओली]] | area_km2 = १४७,१८१ | area_sq_mi = ५६,८२७ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = ९४ वां | area_magnitude = १ E१० | percent_water = २.८ | population_estimate = २९,३३१,०००<ref name=unpop>{{Cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref> | population_estimate_year = २०१० | population_estimate_rank = ४०त्तम | population_census = २६,६२०,००० | population_census_year = २०११ |population_census_rank= | population_density_km2 = १९९.३ | population_density_sq_mi = ५१८.१ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ६२ वां | GDP_PPP_year = २०१० | GDP_PPP = $३५.८१३ अर्बुदम्<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=28&pr.y=15 |title=Nepal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=21 April 2011}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $१,२७०<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $१५.८३६ अर्बुदम्<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = २०१० | GDP_nominal_per_capita = $५६२<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = २०११ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> | HDI = {{increase}} ०.४५८<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|accessdate=5 November 2011}}</ref> | HDI_rank = १५७त्तम | HDI_category = <span style="color:#fc0;">निम्न</span> | Gini = ४७.२ |Gini_rank= | Gini_year = २००३–०४ | Gini_category = उत्तमम् | FSI = ९३००.६ {{decrease}} -19| FSI_year = २००७ | FSI_rank = प्रथमम् | FSI_category = Alert | sovereignty_type = [[Unification of Nepal|Unification]] | sovereignty_note = | established_event1 = Kingdom declared | established_date1 = २१ डिसेम्बर् १७६८ | established_event2 = State declared | established_date2 = १५ जनवरि २००७ | established_event3 = गणराज्यम् अभवत् | established_date3 = २८ मै २००८ | currency = [[नेपालरूप्यकाणी]] | currency_code = NPR | time_zone = [[नेपालप्रमाणसमयः|एन् पी टी(NPT)]] | utc_offset = +५:४५ | time_zone_DST = न अनुसृयते | utc_offset_DST = +५:४५ | drives_on = वामतः | cctld = [[.np]] | calling_code = ९७७ |date_format= }} ==इतिहासः== क्रि.पू ६, क्रि.पू ५ शतके च एषः प्रदेशः शाक्यशासने आसीत् । शाक्य राजकुमारेषु एकः सिध्दार्थः गौतमः प्रापञ्चिकव्यामोहं त्यक्त्वा दिव्यं ज्ञानं प्राप्य अग्रे बुध्दः इति विख्यातः । क्रि.पू २५० समये एषः प्रदेशः उत्तरभारतस्य मौर्यसाम्राज्यस्य अङ्गमासीत् । अनन्तरं गुप्तराजाः, अनन्तरं लिच्छविराजाः अनन्तरं चालुकयाः एतस्य प्रदेशस्य उपरि अधिकारं स्थापितवन्तः । अनन्तरं एषः प्रदेशः विविधरीत्य़ा विभक्तः लघुराजैः पालितश्च । १७६५ तमे वर्षे पृथ्वीनारायण शाह इति कश्र्चन गाेर्खाराजः नेपालस्य एकीकरणं कृतवान् । भारतं यदा ब्रिटिषाधीनं आसीत् तदा नेपालस्य स्वायत्ताधिकारः आसीत्। आङ्ग्लैः सह एकस्मिन् युध्दे पराजितः चेदपि सन्धिं कृत्वा स्वायत्तताम् अरक्षत् । एतदनुसारं नेपालः स्वप्रदेशम् उत्तरखण्डं, हिमाचलप्रदेशं, [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] भागं च अाङग्लेभ्यः अयच्छत् । ततः आरभ्य राजशासनमेव नेपाले आसीत् । एषु दिनेषु प्रजासत्तानिमित्तम् आन्दोलनं जातम् । बहुपक्षीया सांसदीया व्यवस्था आगता, राज्ञः अधिकारः न्यूनीकृतः । १९९१ तमे वर्षे प्रथमवारं बहुपक्षाणाम् मध्ये मुक्तनिर्वाचनं जातम् ==भौगोलिकं लक्षणम्== नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे कोसी, [[नारायणी]] ( गण्डकी ) कर्नाली नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र [[सगरमाथा]], [[कञ्चनजङ्घा]], [[अन्नपूर्णा]], [[मकालु]], [[धवलागिरिः]] इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते । ==अर्थव्यवस्था== नेपाळः कृषिप्रधानः देशः । ७६% जनाः कृषिं कुर्वन्ति । व्रीहिः, गोधूमः, शणः, मर्कटान्नम् एतेषां कृष्युत्पन्नानि । यन्त्राणि कृष्युत्पन्नानां संस्काराय उपयुज्यन्ते । प्रवासोद्यमः देशस्य प्रमुखः आर्थिकः व्यवसायः । नेपाळस्य बहुभागाः पर्वतमयाः इति कारणतः मार्गनिर्माणं कठिनम् । रेलयानमार्गनिर्माणम् इतोऽपि कष्टं व्ययकारि च । २००३ तमे वर्षे देशे ८५०० कि.मी मार्गाः आसन् । ५९ कि.मी रेल्वे मार्गः आसीत् । एतेन कारणेन निरीक्षितस्तरस्य आर्थिकी प्रगतिः न जाता । दूरसम्पर्कव्यवस्था न्यूनस्तरीया अस्ति । आधुनिकतन्त्रज्ञानं देशस्य जनतां प्राप्नोत् । नेपाळः विदेशस्य सहायधनम् अवलम्ब्य अस्ति । भारतम्, अमेरिका, जपान्, इङग्लेण्ड, युरोपियन् राष्ट्राणि च साहाय्यं कुर्वन्ति । ==इतरविषयाः== नेपाळः विश्वस्य एकमेव हिन्दुराष्ट्रम् । देशस्य अधिकृतभाषा नेपाली । [[मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[अवधिभाषाः]] अपि भाष्यन्ते । नेपाळे पुरुषाणाम् आयुर्मानं महिलानामेपक्षया अधिकम् । समग्रप्रपञ्चे नेपाळे केवलम् इदृशी स्थितिः विध्यमानम् अस्ति । सांस्कृतिकविषयेषु नेपाळः टिबेटं भरतं च अनुसरति । उत्तरनेपाळे टिबेट्संस्कृतेः प्रतिकृतिः दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र हिन्दुसंस्कृतेः छाया दृश्यते । नेपाळः भारतं बहुधा अवलम्ब्य अस्ति । आर्थिकसहाय्यं, तन्त्रज्ञानं, रक्षणम् इत्यादिविषयेषु भारतात् नेपाळेन बहुसहाय्यं लभ्यते । पराः नेपाल [[मेची]], [[कोशी]], [[सगरमाथा]], [[जनकपुर]], [[बागमती]], [[नारायणी]], [[गण्डकी]], [[लुम्बिनी]], [[धवलागिरि:]], [[राप्ती]], [[कर्णाली]], [[भेरी]], [[सेती]], [[महाकाली]] इति चतुर्दशाञ्चल्ये विभक्तं आसीत्। इदानिं सप्त प्रशासनिक प्रदेशेषु व्यवस्थितं तानि नाम्ना ख्याताः । नेपलदेशे दूरसंचाराव्यवस्था अतीव सुलवमस्ति । == [[नेपालदेशे भूकम्पः २०१५|२०१५ तमे वर्षे भूकम्पः]] == २०१५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के प्रातः ११:५६ वादने नेपालदेशे विनाशकारी भूकम्पः अभवत् । भूकम्पस्य केन्द्रं गोरखामण्डलम् आसीत् । [[महाभूकम्पः|भूकम्पः]] अनेकानि महत्त्वपूर्णानि प्राचीनानि मन्दिराणि, ऐतिहासिकभवनानि अनक्कयत् । १४०० तः अधिकजनाः मृताः अनेके आहताः अभूवन् <ref>[http://aajtak.intoday.in/story/earthquake-in-delhi-ncr-and-other-states-1-809534.html</ref> भूकम्पः [[चीन]]-[[बाङ्गलादेशः]]-[[पाकिस्तान]]-[[भारत]]देशेषु अपि अनुभूतः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |accessdate=2015-04-26 |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427203153/http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |deadurl=yes }}</ref> । <br><gallery class=center caption="नेपालदेशः"> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-22-Stadt-2013-gje.jpg|काठमाण्डू Swayambhunath-Umgebung-04-2007-gje.jpg|Swayambhunath Patan-Palastplatz-Jagannarayan-12-Erdbebenschaden-Krishna-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 30-2013-gje.jpg|Bhaktapur Namche-Khumjung-20-Gebirgsmassiv-2007-gje.jpg|Himalaya Chhukung to Imja Tse Camp-88-Ebene-Wolken-2007-gje.jpg|Himalaya Ulleri-Ghorepani-12-Banthanti-Mountain View Guest House-Nebel-2013-gje.jpg|Kaski District Mustang-Samar-12-neues Gompa-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Dhakmar-64-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> == सन्दर्भ: == * [[CIA World Factbook]] [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203353/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html |date=2007-03-13 }} 2000 * [http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php Nepal Population Report 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060712073700/http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php |date=2006-07-12 }} <references /> {{नेपाल}} {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि]] [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः]] oulurlterdan57vag7l3oiwx8zvsun2 499304 499303 2026-05-22T10:04:25Z Ganesh Paudel 6561 /* इतरविषयाः */ 499304 wikitext text/x-wiki '''नेपालम्''' ([[नेपालभाषा|नेपाल भा]]<nowiki/>षा: नेपाल, {{lang-en|Nepal}}), आधिकारिकरूपेण '''सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः''' ({{lang-ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}, {{lang-en|Federal Democratic Republic of Nepal}}), [[एशिया]] महाद्वीपे दक्षिणे कश्चित् देश: अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[चीन|चीनदेश:]] अस्ति । पश्चिमे, पूर्वे एवं दक्षिणे [[भारतम्|भारत]] देश: अस्ति । [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[तिब्बत|त्रिविष्टपम्]] (तिब्बत) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४११८१ च.कि.मी । जनसङ्ख्या ३ कोटिः । राष्ट्रस्य [https://www.khaberaajki.com राजधानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126235309/https://www.khaberaajki.com/ |date=2020-11-26 }} [[काठमाण्डू|काष्टमण्डपः]] (काठमान्डु/काठमाडौं) । {{Infobox Country | native_name ={{lang|ne| सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br>सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः | common_name = नेपालः | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = Emblem of Nepal.svg | symbol_type = लान्छनम् | national_motto = {{lang|sa|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी}} ([[संस्कृतम्]]) | national_anthem = "[[सयौ थुङ्गा फ़ूलका हामी]]"<br/>"शतपुष्पैः निर्मितम्"<br/> | image_map = Nepal (orthographic projection).svg | official_languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]<ref>According to Interim Constitution [[Nepali language|Nepali]] is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Nepal_Interim_Constitution2007]</ref> | regional_languages = [[नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[थारू भाषा|थारू]], [[गुरूङ्ग भाषा|गुरूङ्ग्]], [[तामाङ्ग भाषा|तामाङ्ग्]], [[मगर भाषा|मगर]], [[अवधी]], [[शेर्पा भाषा|शेर्पा]], [[किराँती भाषा|किराँती]], [[लिम्बु भाषा|लिम्बु]] तथा इतर १०० विविध मौलिक भाषाः। | demonym = नेपाली | capital = [[काठमाण्डू]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}})| latd=27|latm=42|latNS=N| longd=85|longm=19|longEW=E | largest_city = [[काठमाण्डू]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}}) | government_type = [[सङ्घीय गणतन्त्र]] | leader_title1 = [[नेपालराष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] | languages_type= |legislature= | leader_name1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | leader_title2 = [[नेपालस्य प्रधानमन्त्रीणामावलिः|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[खड्गप्रसाद ओली]] | area_km2 = १४७,१८१ | area_sq_mi = ५६,८२७ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = ९४ वां | area_magnitude = १ E१० | percent_water = २.८ | population_estimate = २९,३३१,०००<ref name=unpop>{{Cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref> | population_estimate_year = २०१० | population_estimate_rank = ४०त्तम | population_census = २६,६२०,००० | population_census_year = २०११ |population_census_rank= | population_density_km2 = १९९.३ | population_density_sq_mi = ५१८.१ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ६२ वां | GDP_PPP_year = २०१० | GDP_PPP = $३५.८१३ अर्बुदम्<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=28&pr.y=15 |title=Nepal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=21 April 2011}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $१,२७०<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $१५.८३६ अर्बुदम्<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = २०१० | GDP_nominal_per_capita = $५६२<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = २०११ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> | HDI = {{increase}} ०.४५८<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|accessdate=5 November 2011}}</ref> | HDI_rank = १५७त्तम | HDI_category = <span style="color:#fc0;">निम्न</span> | Gini = ४७.२ |Gini_rank= | Gini_year = २००३–०४ | Gini_category = उत्तमम् | FSI = ९३००.६ {{decrease}} -19| FSI_year = २००७ | FSI_rank = प्रथमम् | FSI_category = Alert | sovereignty_type = [[Unification of Nepal|Unification]] | sovereignty_note = | established_event1 = Kingdom declared | established_date1 = २१ डिसेम्बर् १७६८ | established_event2 = State declared | established_date2 = १५ जनवरि २००७ | established_event3 = गणराज्यम् अभवत् | established_date3 = २८ मै २००८ | currency = [[नेपालरूप्यकाणी]] | currency_code = NPR | time_zone = [[नेपालप्रमाणसमयः|एन् पी टी(NPT)]] | utc_offset = +५:४५ | time_zone_DST = न अनुसृयते | utc_offset_DST = +५:४५ | drives_on = वामतः | cctld = [[.np]] | calling_code = ९७७ |date_format= }} ==इतिहासः== क्रि.पू ६, क्रि.पू ५ शतके च एषः प्रदेशः शाक्यशासने आसीत् । शाक्य राजकुमारेषु एकः सिध्दार्थः गौतमः प्रापञ्चिकव्यामोहं त्यक्त्वा दिव्यं ज्ञानं प्राप्य अग्रे बुध्दः इति विख्यातः । क्रि.पू २५० समये एषः प्रदेशः उत्तरभारतस्य मौर्यसाम्राज्यस्य अङ्गमासीत् । अनन्तरं गुप्तराजाः, अनन्तरं लिच्छविराजाः अनन्तरं चालुकयाः एतस्य प्रदेशस्य उपरि अधिकारं स्थापितवन्तः । अनन्तरं एषः प्रदेशः विविधरीत्य़ा विभक्तः लघुराजैः पालितश्च । १७६५ तमे वर्षे पृथ्वीनारायण शाह इति कश्र्चन गाेर्खाराजः नेपालस्य एकीकरणं कृतवान् । भारतं यदा ब्रिटिषाधीनं आसीत् तदा नेपालस्य स्वायत्ताधिकारः आसीत्। आङ्ग्लैः सह एकस्मिन् युध्दे पराजितः चेदपि सन्धिं कृत्वा स्वायत्तताम् अरक्षत् । एतदनुसारं नेपालः स्वप्रदेशम् उत्तरखण्डं, हिमाचलप्रदेशं, [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] भागं च अाङग्लेभ्यः अयच्छत् । ततः आरभ्य राजशासनमेव नेपाले आसीत् । एषु दिनेषु प्रजासत्तानिमित्तम् आन्दोलनं जातम् । बहुपक्षीया सांसदीया व्यवस्था आगता, राज्ञः अधिकारः न्यूनीकृतः । १९९१ तमे वर्षे प्रथमवारं बहुपक्षाणाम् मध्ये मुक्तनिर्वाचनं जातम् ==भौगोलिकं लक्षणम्== नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे कोसी, [[नारायणी]] ( गण्डकी ) कर्नाली नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र [[सगरमाथा]], [[कञ्चनजङ्घा]], [[अन्नपूर्णा]], [[मकालु]], [[धवलागिरिः]] इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते । ==अर्थव्यवस्था== नेपाळः कृषिप्रधानः देशः । ७६% जनाः कृषिं कुर्वन्ति । व्रीहिः, गोधूमः, शणः, मर्कटान्नम् एतेषां कृष्युत्पन्नानि । यन्त्राणि कृष्युत्पन्नानां संस्काराय उपयुज्यन्ते । प्रवासोद्यमः देशस्य प्रमुखः आर्थिकः व्यवसायः । नेपाळस्य बहुभागाः पर्वतमयाः इति कारणतः मार्गनिर्माणं कठिनम् । रेलयानमार्गनिर्माणम् इतोऽपि कष्टं व्ययकारि च । २००३ तमे वर्षे देशे ८५०० कि.मी मार्गाः आसन् । ५९ कि.मी रेल्वे मार्गः आसीत् । एतेन कारणेन निरीक्षितस्तरस्य आर्थिकी प्रगतिः न जाता । दूरसम्पर्कव्यवस्था न्यूनस्तरीया अस्ति । आधुनिकतन्त्रज्ञानं देशस्य जनतां प्राप्नोत् । नेपाळः विदेशस्य सहायधनम् अवलम्ब्य अस्ति । भारतम्, अमेरिका, जपान्, इङग्लेण्ड, युरोपियन् राष्ट्राणि च साहाय्यं कुर्वन्ति । ==इतरविषयाः== नेपाळः विश्वस्य एकमेव हिन्दुराष्ट्रम् । देशस्य अधिकृतभाषा नेपाली । [[मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[अवधिभाषाः]] अपि भाष्यन्ते । नेपाळे पुरुषाणाम् आयुर्मानं महिलानामेपक्षया अधिकम् । समग्रप्रपञ्चे नेपाळे केवलम् इदृशी स्थितिः विध्यमानम् अस्ति । सांस्कृतिकविषयेषु नेपाळः टिबेटं भरतं च अनुसरति । उत्तरनेपाळे टिबेट्संस्कृतेः प्रतिकृतिः दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र हिन्दुसंस्कृतेः छाया दृश्यते । नेपाळः भारतं बहुधा अवलम्ब्य अस्ति । आर्थिकसहाय्यं, तन्त्रज्ञानं, रक्षणम् इत्यादिविषयेषु भारतात् नेपाळेन बहुसहाय्यं लभ्यते । इदानिं सप्त प्रशासनिक प्रदेशेषु व्यवस्थितं तानि [[कोशी प्रदेश]], [[मधेशप्रदेश]], [[बाग्मती प्रदेश]], [[गण्डकी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]], [[कर्णाली प्रदेश]], [[सुदुरपश्चिम]] नाम्ना ख्याताः । कोशी, बाग्मती, गण्डकी, कर्णाली ख्याताः नद्यः मधेश एवं सुदुर पश्चिम स्थान विशेष लुम्बिनी बुद्धजन्मभूमि इति महत्वेन प्रदेशाः नामाकृतानि सन्ति। इतपूर्वं [[मेची]], [[कोशी]], [[सगरमाथा]], [[जनकपुर]], [[बागमती]], [[नारायणी]], [[गण्डकी]], [[लुम्बिनी]], [[धवलागिरि:]], [[राप्ती]], [[कर्णाली]], [[भेरी]], [[सेती]], [[महाकाली]] इति चतुर्दशाञ्चल्ये विभक्तं आसीत्। दश नद्या, द्वे पर्वतस्य, द्वे धार्मिकस्थाननाम्ना अञ्चलानि आसन्। नेपलदेशे दूरसंचाराव्यवस्था अतीव सुलवमस्ति । == [[नेपालदेशे भूकम्पः २०१५|२०१५ तमे वर्षे भूकम्पः]] == २०१५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के प्रातः ११:५६ वादने नेपालदेशे विनाशकारी भूकम्पः अभवत् । भूकम्पस्य केन्द्रं गोरखामण्डलम् आसीत् । [[महाभूकम्पः|भूकम्पः]] अनेकानि महत्त्वपूर्णानि प्राचीनानि मन्दिराणि, ऐतिहासिकभवनानि अनक्कयत् । १४०० तः अधिकजनाः मृताः अनेके आहताः अभूवन् <ref>[http://aajtak.intoday.in/story/earthquake-in-delhi-ncr-and-other-states-1-809534.html</ref> भूकम्पः [[चीन]]-[[बाङ्गलादेशः]]-[[पाकिस्तान]]-[[भारत]]देशेषु अपि अनुभूतः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |accessdate=2015-04-26 |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427203153/http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |deadurl=yes }}</ref> । <br><gallery class=center caption="नेपालदेशः"> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-22-Stadt-2013-gje.jpg|काठमाण्डू Swayambhunath-Umgebung-04-2007-gje.jpg|Swayambhunath Patan-Palastplatz-Jagannarayan-12-Erdbebenschaden-Krishna-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 30-2013-gje.jpg|Bhaktapur Namche-Khumjung-20-Gebirgsmassiv-2007-gje.jpg|Himalaya Chhukung to Imja Tse Camp-88-Ebene-Wolken-2007-gje.jpg|Himalaya Ulleri-Ghorepani-12-Banthanti-Mountain View Guest House-Nebel-2013-gje.jpg|Kaski District Mustang-Samar-12-neues Gompa-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Dhakmar-64-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> == सन्दर्भ: == * [[CIA World Factbook]] [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203353/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html |date=2007-03-13 }} 2000 * [http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php Nepal Population Report 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060712073700/http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php |date=2006-07-12 }} <references /> {{नेपाल}} {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि]] [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः]] dweeyi8nr259eczg8fanxsd1a6tseef 0 1011 499292 498901 2026-05-22T05:24:08Z स्वर्ण 44291 499292 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | name = विहारराज्यम् | native_name = | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | image_seal = Seal of Bihar.jpg | anthem = ''[[मेरे भारत के कण्ठहार]]''<br/>(मम भारतस्य कण्ठहारः) | image_map = India Bihar locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[भारतम्|भारते]] विहारस्य स्थाननिर्देशः | map_caption1 = विहारस्य मानचित्रम् | latd = 25.37 | longd = 85.13 | coor_pinpoint = पटना | coordinates_type = region:IN-BR_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IN-BR | subdivision_type = देशः | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = वलयाः | subdivision_name1 = [[अङ्गः]], [[भोजपुरप्रदेशः|भोजपुरं]], [[मगधः]], [[मिथिला]], [[वृजिः]] (वज्जि) | subdivision_type2 = विभागाः | subdivision_name2 = पटना, तिरहुत, सारण, दरभङ्गा, कोशी, पूर्णिया, भागलपुरं, मुङ्गेर, मगधः | established_title = स्थापना | established_date = २२ मार्च् १९१२ (विहारराज्यरूपेण) | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = [[विहारराज्यस्य मण्डलानि|३८]] | seat_type = राजधानी | seat = [[पटना]] | seat1_type = महानगरम् | seat1 = पटना | government_footnotes = | governing_body = [[भारतसर्वकारः]], [[विहारसर्वकारः]] | leader_title = [[विहारराज्यस्य राज्यपालः|राज्यपालः]] | leader_name = [[फागू चौहान]] | leader_title1 = [[विहारराज्यस्य मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[नीतीशः कुमार]] ([[जनतादलम्(संयुक्तम्)|ज द सं]]) | leader_title2 = [[विहारराज्यस्य विधानसभा|विधानसभा]] | leader_name2 = [[द्विसदन]] (२४३ + ७५ पीठानि) | leader_title3 = [[भारतीयसंसत्|संसदीयक्षेत्राणि]] | leader_name3 = ४० | leader_title4 = [[भारतस्य उच्चन्यायालयः|उच्चन्यायालयः]] | leader_name4 = [[पटना उच्चन्यायालयः]] <!-- | leader_title5 = [[Principal Secretary of the Cabinet]] | leader_name5 = [[Afzal Amanullah IAS]] --> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{ref|area|†}} | area_total_km2 = ९४,१६३ | area_note = | area_rank = १२ तमः | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = १०,३८,०४,६३७ | population_as_of = २०११ | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च|३ तमा]] | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः]] (आईएसटी) | utc_offset1 = +५:३० | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-BR]] | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|मानवसम्पन्मूलम् (HDI)]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ०.४१ <ref>{{cite web | last=Archives | first=FP | title=HDI in India rises by 21%: Kerala leads, Gujarat far behind | website=Firstpost | date=2011-10-21 | url=https://www.firstpost.com/india/hdi-in-india-rises-by-21-kerala-leads-gujarat-far-behind-114044.html | access-date=2025-12-12}}</ref>(<span style="color:#FF0000">निम्न</span>) | blank1_name_sec2 = HDI श्रेणी | blank1_info_sec2 = २१ तमा (२०११) | blank2_name_sec1 = [[भारतदेशे साक्षरता|साक्षरता]] | blank2_info_sec1 = ६३.८२ (२८तमा)<br/>७३.४% (पुरुषः)<br/>५३.३% (स्त्री) | blank3_name_sec1 = [[लिङ्गानुपात]] {{nobold|(२०११)}} | blank3_info_sec1 = ९१८ [[स्त्री|♀]]/१००० [[पुरुषः|♂]] | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृताः | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | demographics1_title2 = अतिरिक्त अधिकृताः | demographics1_info2 = [[उर्दू]] | demographics1_title3 = प्रादेशिक्यः | demographics1_info3 = [[अङ्गिकाभाषा|अङ्गिका]], [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]], [[मगधीभाषा|मगधी]], [[मैथिलीभाषा|मैथिली]] | demographics_type2 = [[मानवसंसाधनसूची]] | demographics2_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|date=१ मार्च् २०१९|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|accessdate=९ जून् २०१९}}</ref> | demographics2_title1 = [[अर्थव्यवस्थायाः आकारानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च|योग]] | demographics2_info1 = {{INRConvert|६.१२|lc}} | demographics2_title2 = प्रतिव्यक्ति | demographics2_info2 = {{INRConvert|४६६६४}} | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | area_code = INBR | registration_plate = BR | website = [http://gov.bih.nic.in gov.bih.nic.in] | footnotes = }} '''विहार''' [[भारतम्|भारतस्‍य]] पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् । एतस्य राजधानी [[पटना]] अथवा [[पाटलीपुत्रम्]] अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वभागे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गराज्यं]], दक्षिणभागे [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यं]] च विद्यते । 'विहार' इत्येतत् पदं प्रायशः 'बौद्धविहारम्' इत्यत्र विद्यमानस्य विहारशब्दस्य विकृतरूपम् इति भासते। इदं राज्यं [[गङ्गा|गङ्गानद्याः]] तस्याः उपनदीनाञ्च समृद्धक्षेत्रे विद्यते । प्राचीनकाले विशालसाम्राज्यानां मूलस्थानम् आसीत् इदं राज्यम् अधुना देशस्य अर्थव्यवस्थायाः कृते योगदाने अन्तिमस्थाने विद्यते। ==इतिहासः== विहारस्य ऐतिहासिकं नाम मगधः । विहारस्य राजधान्याः ऐतिहासिकं नाम [[पाटलीपुत्रम्]] । ===प्राचीनकालः=== प्राचीनकाले बलाढ्यसाम्राज्येषु अन्यतमम् आसीत् मगधसाम्राज्यम् । मौर्यवंशः, गुप्तवंशः इत्यादयः प्रसिद्धाः राजवंशाः इतः शासनम् अकुर्वन् । मौर्यवंशस्य सम्राजः [[अशोकः|अशोकस्य]] साम्राज्यं पश्चिमदिशि अफघानीस्थानपर्यन्तं विस्तृतम् आसीत् । मौर्यवंशस्य शासनं क्रि पू ३२५ तः क्रि पू १८५ पर्यन्तम् आसीत् । पञ्चमे षष्ठे च शतके अत्र बौद्धजैनधर्मयोः उगमः जातः । [[अशोकः]] [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] प्रचारे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरूढवान्। सः स्वस्य पुत्रं महेन्द्रं [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] प्रचाराय [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्काम्]] अप्रेषयत्। [[पाटलीपुत्रम्|पाटलीपुत्रे]] यत्र सः पुत्रस्य आप्रच्छनम् अकरोत् सः प्रदेशः महेन्द्रघट्टः इत्येव निर्दिश्यते । इतः [[बौद्धधर्मः]] अग्रे चीनादेशं प्रति ततः [[जापान|जापानदेशं]] प्रति च प्रसृतं जातम् । ===मध्यकालः=== द्वादशे शतके भख्तियारखिलजी विहारस्य आधिपत्यं प्राप्तवान् । तदा मगधदेशस्य राजधानी न आसीत् । षोडशे शतके शेरषाहसूरी [[देहली|देहल्यां]] मुगलचक्रवर्तिनं हुमायूनं पराजित्य देहलीसिंहासनम् आरूढवान् इत्यतः विहारस्य नाम पुनः प्रकाशितं जातम् । किन्तु अचिरात् [[अक्बरः]] विहारराज्यं [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमवङ्गे]] विलीनम् अकरोत्। ततः विहारस्य अस्तित्वं वङ्गराजानाम् अधीनं जातम् । ==आधुनिककालः== [[१८५७]] तमे वर्षे जाते [[भारतस्य प्रथमसङ्ग्रामः|भारतस्य प्रथमसङ्ग्रामे]] विहारीयः [[बाबू कुंवरसिंहः]] प्रमुखभूमिकां निरवहत् । [[१९१२]] तमे वर्षे [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमवङ्गस्य]] विभजनस्य कारणतः विहारराज्यं पुनः अस्तित्वं प्राप्नोत् । [[१९३५]] तमे वर्षे [[ओरिस्साराज्यम्]] इतः पृथक् कृतम् । स्वातन्त्रसङ्ग्रामावसरे विहारे जातः चम्पारणविद्रोहः ब्रिटीशजनानां बहिष्करणे विरोधे च प्रमुखं पात्रम् अवहत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं विहारराज्यं पुनः एकवारं विभक्तम् । [[२०००]] तमे वर्षे [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यं]] विहारतः पृथक्जातम्। [[भारतम्|भारतं]] त्यज्यताम् इत्येतस्मिन् आन्दोलने विहारस्य पात्रं मुख्यभूतम् आसीत् । ==भौगोलिकी स्थितिः== [[चित्रम्:Mountain of Ashram.jpg|thumb|'''वातावरणम्''']][[चित्रम्:Biharimap.png|thumb|'''नद्यः''']] इदं राज्यम् उत्तरे २१°५८'१०" ~ २७°३१'१५" अक्षांशे पूर्वदिशि ८२°१९'५०" ~ ८८°१७'४०" रेखांशे च विद्यते । राज्यस्य विस्तारः अस्ति ९४, १६३ चतरस्र कि मी मितः यस्मिन् ग्रामप्रदेशस्य विस्तारः अस्ति ९२,२५७.५१ च कि मी मितः । [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] पृथक्करणानन्तरं विहारस्य भूमिः, नदीभिः युक्ता कृषियोग्या समतला विद्यते । [[गङ्गा|गङ्गायाः]] पूर्वक्षेत्रे स्थितम् इदं राज्यं समुद्रतलात् १७३ पादमिते औन्नत्ये विद्यते । भौगोलिकदृष्ट्या विहारराज्यं त्रिधा विभक्तुं शक्यम् - उत्तरस्य शैलीय-निम्नश्च प्रदेशः, मध्ये विशालसमतलप्रदेशः, दक्षिणे पर्वतीयप्रदेशश्च । उत्तरीयपर्वतप्रदेशे सोमेश्वरश्रेणी विद्यते । अस्याः श्रेण्याः औन्नत्यं सामान्यतः ४५५ मीटर्मितम् । तत्र विद्यमानस्य सर्वोच्चशिखरस्य औन्नत्यं ८७४ मीटर्मितम् । सोमेश्वरश्रेण्याः दक्षिणभागे निम्नप्रदेशः विद्यते । अस्मिन् मृण्मयक्षेत्रे अर्जुनवृक्षाणां निबिडारण्यं विद्यते । व्याघ्राभयारण्यं वाल्मीकिनगरे स्थितमस्ति। [[गङ्गा|गङ्गानदी]] राज्यस्य मध्यभागे प्रवहति । उत्तरविहारे [[बागमती]], [[कोशी]], [[बूढी गण्डक]], [[गण्डक]], [[घाघरा]] इत्येताः नद्याः तासां सहायकनदीनां च समतलप्रदेशः वर्तते । सोन, पुनपुन, फल्गू, किऊल - नद्यः विहारस्य दक्षिणतः गङ्गया मिलन्ति । [[हिमालयः|हिमालयपर्वतात्]] प्रवहन्त्यः अन्याः नद्यः जलधाराश्च विहारद्वारा गङ्गया मिलन्ति । वृष्टिकाले नदीनां प्रवाहः महत्यै समस्यायै भवति। ग्रीष्मर्तौ राज्यस्य उष्णांशः भवति ३५°-४५° सेल्शियस्मितम् । शैत्यकाले ५°-१५° सेल्शियस्मितं भवति । शैत्यकालः नवम्बर्मासात् मध्यफेब्रवरिपर्यन्तं भवति । एप्रिल्मासतः मध्यजुलैपर्यन्तं भवति । ततः अक्टोबर्मासपर्यन्तं वृष्टिकालः भवति । प्रतिवर्षं सामान्यतः १२०५ मि मीटर्मिता वृष्टिः भवति । उत्तरस्यां दिशि भूमिः कृषियोग्या भवति । ==मण्डलानि== [[चित्रम्:BiharDistricts.svg|thumb|'''विहारराज्यस्य मण्डलानि''']] विहारराज्यम् ९ विभागेषु विभक्तम् अस्ति। एवं ३८ मण्डलानि सन्ति। भागलपुर, दरभङ्गा, कोसी, मगध, मुङ्गेर, पटना, पुर्णिया, सासाराम, तिरहुत एते ९ विभागाः भवन्ति। मण्डलानि- {|width = 70% | *[[अररियामण्डलम्|अररिया]] *[[अरवलमण्डलम्|अरवल]] *[[औरङ्गाबादमण्डलम्|औरङ्गाबाद्]] *[[कटिहारमण्डलम्|कटिहार]] *[[किशनगञ्जमण्डलम्|किशनगञ्ज]] *[[कैमूरमण्डलम्|कैमूर (भभुवा)]] *[[खगडियामण्डलम्|खगडिया]] *[[गयामण्डलम्|गया]] *[[गोपालगञ्जमण्डलम्|गोपालगञ्ज]] *[[जमुयीमण्डलम्|जमुयी]] | *[[जहानाबादमण्डलम्|जहानाबाद्]] *[[दरभङ्गामण्डलम्|दरभङ्गा]] *[[नवादामण्डलम्|नवादा]] *[[नालन्दामण्डलम्|नालन्दा]] *[[पटनामण्डलम्|पटना]] *[[पश्चिमचम्पारणमण्डलम्|पश्चिमचम्पारण (बेतिया)]] *[[पूर्णियामण्डलम्|पूर्णिया]] *[[पूर्वचम्पारणमण्डलम्|पूर्वचम्पारण (मोतिहारी)]] *[[बक्सरमण्डलम्|बक्सर]] *[[बाङ्कामण्डलम्|बाङ्का]] | *[[बेगूसरायमण्डलम्|बेगूसराय]] *[[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरम् (आरा)]] *[[भागलपुरमण्डलम्|भागलपुरम्]] *[[मधेपुरामण्डलम्|मधेपुरा]] *[[मुङ्गेरमण्डलम्|मुङ्गेर]] *[[मुजफ्फरपुरमण्डलम्|मुजफ्फरपुरम्]] *[[मधुबनीमण्डलम्|मधुबनी]] *[[रोहतासमण्डलम्|रोहतास (सासाराम)]] *[[लखीसरायमण्डलम्|लखीसराय]] *[[वैशालीमण्डलम्|वैशाली]] | *[[शिवहरमण्डलम्|शिवहर]] *[[शेखपुरामण्डलम्|शेखपुरा]] *[[सहरसामण्डलम्|सहरसा]] *[[समस्तीपुरमण्डलम्|समस्तीपुर]] *[[सारणमण्डलम्|सारण (छपरा)]] *[[सीतामढीमण्डलम्|सीतामढी]] *[[सीवानमण्डलम्|सीवान]] *[[सुपौलमण्डलम्|सुपौल]] |} ==भाषा संस्कृतिश्च== [[भोजपुरी]], [[मगधीभाषा|मगधी]], [[मैथिली]] च अत्रत्याः प्रमुखभाषाः । परन्तु [[हिन्दी]] [[उर्दू]] च केवलं राज्यस्य आधिकारिक भाषे स्तः । विहारस्य मैथिली मात्र [[भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूची|भारतस्य अष्टम् अनुसुच्याम्]] योजिता। विहारस्य संस्कृतिः मगध-अङ्ग-मिथिला-वज्जी-संस्कृतीनां मिश्रणमस्ति। ग्रामनगरसंस्कृत्योः अधिकः भेदः न विद्यते। पारम्परिकरीतिनीतयः नगरजनैः अपि पाल्यन्ते सश्रद्धम् । समाजः अस्ति पुरुषप्रधानः। छठ, [[होलीपर्व|होली]], [[दीपावलिः]], [[नवरात्रम्]], [[महाशिवरात्रिः]], [[नागपञ्चमी]], [[श्री पञ्चमी]], [[मोहरम्]], [[ईद्]], [[क्रिस्मस्]] च प्रमुखाः उत्सवाः । सिक्खानां दशमः गुरुः [[गुरुगोविन्दसिंहः|गोविन्दसिंहस्य]] जन्मस्थानम् इत्यतः [[पटना|पटनायां]] तस्य जयन्तीमहोत्सवः परमश्रद्धया आचर्यते। [[विवाहसंस्कारः|विवाहपद्धतिः]] प्रदेशस्य संस्कृतिद्योतिका भवति। जातिगताग्रहस्य कारणेन अधिकांशाः विवाहाः पित्रोः सम्बन्धिनां द्वारा परिवारेषु एव भवन्ति। विवाहस्य शोभायात्रा वैभवादीनि परिवारयोः आर्थिकस्थितिम् अवलम्ब्य भवति । लोकगीतानां गानं सर्वेषु समुदायेषु अपि प्रचलति । आधुनिक-पुरातनचलच्चित्राणां [[सङ्गीतम्|सङ्गीतं]] श्रावितं भवति। विवाहेषु शहनायीवादनं सामान्यतया श्रूयते । अस्य वाद्यस्य वादकेषु प्रसिद्धतमः [[बिस्मिल्लाखानः]] विहारराज्ये एव जन्म प्राप्तवान् । ===जातिवादः=== [[जातिवादः]] विहारस्य देशस्य अन्यभागतुल्ये राजनीतेः सामाजिकजीवनसय अविभाज्यम् अङ्गं जातमस्ति । पूर्वम् अस्य विराट्स्वरूपः दृष्टिगोचरः जातः आसीत् । अद्यत्वे अयं भेदभावः न्यूनः जायमानः अस्ति। अस्य जातिवादस्य निर्मूलनाय जनैः अवलम्बितः मार्गः अस्ति - उपनाम्नः परिवर्तनम् । उपनान्मः श्रवणात् जातिबोधः न भवेत् इति कारणतः यादवः, शर्मा, मिश्रः, वर्मा, झा, सिंह, श्रीवास्तवः, रायः इत्यादीनि परिवर्त्य प्रकाशः, सुमनः, प्रभाकरः, रञ्जनः, भारती इत्यादीनि कृतवन्तः । ===मनोरञ्जनम्=== विहारस्य नगरेषु ग्रामेषु च चलच्चित्राणि लोकप्रियाणि जातानि सन्ति । हिन्दीचित्रसङ्गीतं सर्वेभ्यः रोचन्ते । मैथिली-भोजपुरीचलच्चित्राणि अपि प्रभुत्वं साधितवन्ति सन्ति । नगरेषु निवसद्भिः आङ्ग्लचित्राणि वीक्ष्यन्ते । नृत्य-नाटक-चित्रकलादिषु परिश्रमं कुर्वन्ति बहवः उच्चकुलीयाः । ===क्रीडाः=== [[भारतम्|भारते]] अन्यत्र इव अत्रापि [[क्रिकेट्-क्रीडा]] अधिकलोकप्रिया वर्तते। [[पादकन्दुकः]], [[हाकीक्रीडा]], [[टेनिस्-क्रीडा]], [[गोल्फ्-क्रीडा]] अपि अत्र प्रसिद्धाः । ग्रामप्रदेशः अधिकः इत्यतः पारम्परिकक्रीडा कबड्डी अपि अत्र प्रसिद्धा अस्ति । ==आर्थिकस्थितिः== विहारजनानां मुख्यम् आयमूलं वर्तते कृषिः। वाणिज्यं सर्वकारीयोद्योगः च आयमूलमस्ति । सर्वकारस्य प्रयत्नेन अधुना स्थितिः उत्तमा भवन्ती अस्ति । ७५% जनाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति । [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] पृथक्करणानन्तरम् इदं राज्यं खनिजसम्पदा वञ्चितं जातम् । जनसङ्ख्यायाः वृद्धेः कारणतः अर्थव्यवस्था दुर्बला एव वर्तते । ==शिक्षणम्== विहारराज्यं विश्वस्मिन् विश्वे प्रसिद्धं शिक्षणकेन्द्रम् आसीत्। जगत्प्रसिद्धाः विश्वविद्यालयाः अस्मिन् राज्ये राराजन्ते स्म। प्राचीनकाले [[नालन्दाविश्वविद्यालयः]], [[विक्रमशिलाविश्वविद्यालयः]],[[ओदन्तपुरीविश्वविद्यालयः|ओदन्तपुरीविश्वविद्यालयाः]] च विहारस्य गौरववर्धकानि अध्ययनकेन्द्राणि आसन् । [[१९१७]] तमवर्षपर्यन्तं पटनाविश्वविद्यालयस्य प्रतिष्ठायुतं स्थानम् आसीत् । ==[[नलन्दाविश्वविद्यालयः]]== नालन्दास्थाने क्रिस्ताब्दस्य पञ्चमशतकतः द्वादशशतकपर्यन्तं कश्चन सवसतिकः विश्वविद्यालयः आसीत् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । अस्य प्रथमः सवसतिकः विश्वविद्यालयः इति प्रख्यातिः आसीत् । द्विसहस्रप्राध्यापकाः दशसहस्राधिकाः विद्यार्थिनः अत्र आसन् । जनाः देशविदेशतः विद्याप्राप्तये अत्र आगच्छन्ति स्म इति विदेशीयानां यात्रिकाणाम् उल्लेखेन ज्ञातुं शक्यते । चीनीचात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गः अस्य स्थानस्य स्पष्टतया उल्लेखं कृतवान् अस्ति । अस्मिन् विश्वविद्यालये बौद्धशास्त्रं, वेदाः, तर्कशास्त्रं, शब्दविद्या (व्याकरणम्) । मेडिसिन् (चिकित्साविद्या) इत्यादीनां शिक्षणं भवति स्म । सप्तमे शतके साम्राट् [[हर्षवर्धनः]], पालवंशीयाः राजानः च एतं विश्वविद्यालयं सगौरवं पोषितवन्तः । कुमारगुप्तः एतस्य विश्वविद्यालयस्य आरम्भम् कृतवान् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । नालन्दाविश्वविद्यालयः ५० चतुरस्रकि.मी प्रदेशे व्याप्तः आसीत् । प्रथमः महम्मदः भक्तियारखिल्जीद्वारा अत्र अग्निदाहं कारितवान् । तदा प्रज्ज्वालितः अग्निः षण्मासान् यावत् ज्वलन्नासीत् इति वदन्ति । रत्नोदधिः, रत्नसागरः, रत्नरञ्जकः इत्येते ग्रन्थालयाः भस्मीकृताः अभवन् । अनन्तरम् अत्र भूकम्पः अभवत् । तदा सर्व नष्टं भवत् । बौद्धसंन्यासिनः [[तिब्बत्]]देशं गतवन्तः केचन मारिताः च । नालन्दाप्रदेशे पूर्वम् आम्रवाटिकाः आसन् । गौतमबुद्धः अत्र किञ्चित्कालं स्थितवान् । सारिपुत्रः तथा महामोग्गालयन् इत्येतयोः बुद्धस्य शिष्ययोः जन्मस्थानम् एतत् । तयोः गृहम् इदानीमपि अस्ति । किन्तु देवालयरुपेण परिवर्तितम् अस्ति । [[अशोकः|अशोकचक्रवर्ती]] अत्र चैत्यं निर्मितवान् । अलेग्झाण्डर्र कन्निङ्गह्यां महोदयः क्रिस्ताब्दे १८६१ तमे वर्षे उत्खननद्वारा संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १९१५ तमवर्षतः आर्कियालजीविभागेन १४ हेक्टरप्रदेशे उत्खननं कृत्वा स्मारकाणां भवनानां विषये ज्ञानसङ्ग्रहणं कृतम् अस्ति । अत्र १०८ विशालभवनानि (The Great Stupa) आसन् । सुभद्रायाम् आधारभूमौ निर्मितानि एतानि भवनानि अपूर्वाणि आसन् इति पञ्चमशतके आगतः चीनी यात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गमहोदयः उल्लिखितवान् अस्ति । आरम्भे एषः छात्रः आसीत् अनन्तर प्राध्यापकः । [[हर्षवर्धनः|हर्षवर्धनस्य]] काले एषः सर्वधर्मसम्मेलनाध्यक्षः आसीत् । अत्र विश्वविद्यालये प्रवेशार्थं प्रवेशपरीक्षा आसीत् इति तु विशेषः अस्ति । इदानी [[चीना]]-[[जापान]]-दक्षिणैशियादेशेभ्यः जनाः दर्शनार्थम् अत्र आगच्छन्ति । एकः वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अत्र स्थापितः अस्ति । ===वसतिः=== बर्मी-जापानी-जैनविश्रान्तिगृहाणि सन्ति । ===मार्गः=== [[गया]]तः ६५ कि.मी । [[राजगिर]]तः १९ कि.मी । [[पटना]]तः ९० कि.मी । ==[[पटना]]== विहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य [[पाटलीपुत्रम्]] इति नाम आसीत् [[गङ्गा]]नद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति । गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः। लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं, पटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः । [[कुम्राहार]] [[अशोकः|अशेकचक्रवर्तेः]] राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके [[चन्द्रगुप्तमौर्यः|चन्द्रगुप्तमौर्यस्य]] [[बिन्दुसारः|बिन्दुसारस्य]] च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि [[वैशाली]] [[राजगिर]] [[नळन्दा]] इत्यादीनि । ===धूमशकटमार्गः=== पूर्वविभागे [[देहली]]-पटना, [[कोलकाता]]-पटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पटना बृहन्निस्थानमस्ति । ===विमानमार्गः=== [[देहली]][[वाराणसी]]- इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । पटना टूर्स् एण्ड् ट्रावल्स् प्रवासव्यवस्थां करोति । ==सासाराम मान्युमेण्ट्== सासारामनगरं विहारराज्ये [[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरमण्डलस्य]] लघुपत्तनम् अस्ति । अत्र देहलीं शास्तवताम् सूरवंशीयानां वंशजः चक्रवर्ती शेरषाहः स्वस्य निमित्तं समाधिमन्दिरमेकं निर्मितवान् आसीत् । एतत् स्थानं चारित्रिकं अभूतपूर्वं च अस्ति । एषः क्रिस्ताब्दस्य १५४० तः १५४५ पर्यन्तं [[हुमायूनः|हुमायूनं]] जित्वा प्रशासनं कृतवान् । एतस्य वंशस्य नाम फरीद इति । एषः शूरः आसीत् । अस्य पिता हसन् । शेरषाहसूरी एकदा मृगयार्थं गत्वा व्याघ्रेण साक युद्धं कृतवान् । अतः एव अस्यनाम शेरषाह इत्यभवत् । समाधिमन्दिर एतत् कृतकसरोवरे १४०० चतुरस्रपादमिते जले निर्मितमस्ति । षड्भुजाकृतियुक्तं ४६ मीटरोन्नत्तवक्रभित्तियुतं जालन्ध्रयुतं गोलच्छदयुक्तं (Tomb) चैतत् रक्तवालुका शिलाभिः निर्मितम् अस्ति । अस्य प्रतिबिम्बं सरोवरजले सुन्दरतया प्रकाशते । जले प्लवते एव एषा रचना दृष्टिगोचरा भवति । अतः एव Island Tomb इति एतत् स्थानं कथयन्ति । पथानशैली रचना एषा भारते एव अत्युतमास्ति । ===वाहनमार्गः=== ग्राण्ट् ट्रङ्क मार्गस्य पार्श्वेऽस्ति । [[गया]]-[[वाराणसी]]-[[पटना]]- इत्यादिनगरेभ्यः वाहनानि सन्ति । ===धूमशकटमार्गः=== [[गया]]निस्थानतः २०३ कि.मी । ==[[बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस्]] विशेषधूमशकटयानम्== बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस् एतत् विशेषधूमशकटयानं [[गौतमबुद्धः|गौतमबुद्धस्य]] सम्बद्धानि स्थानानि सर्वाणि प्रदर्श्य आगच्छति । ===मार्गः=== [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेश]][[विहारम्|विहार]][[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमबङ्गाल]]राज्येषु सञ्चरति । [[कोलकाता]]तः–[[गोरखपुरम्]]-[[कुशिनगरम्]] –[[वाराणसी]]– [[सारनाथः]]-[[राजगिर]]-[[नलन्दा]]-[[बुद्धगया]] स्थानानि दर्शयति । ===विवरणम्=== वैस् प्रेसिडेण्ट्, अशोकट्रावेल्स् अण्ड टूर्स् (I.T.D.C) नवादेहली । ==[[राजगिर]]== बौद्धमतस्य मुख्यस्थानेषु एतदपि अन्यतमम् अस्ति । प्रथमा बौद्धमहासभा राजगिरप्रदेशे अभवत् । [[गौतमबुद्धः]] अत्र निर्वाणात्पूर्व १२ वर्षाणि यावत् वासं कृतवान् । ===मार्गः=== [[नलन्दा]]तः १९ कि.मी ==[[वैशाली]]== भगवतः महावीरस्य जन्मस्थलमेतत् । प्राचीनकाले राजधानी आसीत् । २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् अत्र प्रजाप्रभुत्वराज्यमासीत् । ===मार्गः=== [[पटना]]तः ४४ कि.मी ==विश्वविद्यालयाः== *[[पटनाविश्वविद्यालयः]] पटना *[[मगधविश्वविद्यालयः]] बोधगया *[[बाबासाहेबभीमरावअम्बेडकरविहारविश्वविद्यालयः]] मुजफ्फरपुरम् । *[[तिलकामाञ्झीभागलपुरविश्वविद्यालयः]] भागलपुरम् । *[[ललितनारायणमिथिलाविश्वविद्यालयः]] दरभङ्गा । *[[कामेश्वरसिंहदरभङ्गासंस्कृतविश्वविद्यालयः]] दरभङ्गा । *[[जयप्रकाशनारायणविश्वविद्यालयः]] छपरा । *[[भूपेन्द्रनारायणमण्डलविश्वविद्यालयः]] मधेपुरा । *[[वीरकुँवरसिंहविश्वविद्यालयः]] आरा । *[[नालन्दामुक्तविश्वविद्यालयः]] पटना । *[[मजहरुलहक़अरबीफरसीविश्वविद्यालयः]] पटना । *[[राजेन्द्रकृषिविश्वविद्यालयः]] पूसा, समस्तीपुरम् । ==चिकित्साकेन्द्राणि== *पटना मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना *इन्दिरागान्धी आयुर्विज्ञान संस्थानम् पटना *नालन्दा मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना *बुद्धा दन्त चिकित्सा संस्थानम् अस्पताल पटना *श्रीकृष्ण मेडिकल कॉलेज, अस्पताल मुजफ्फरपुर *अनुग्रह नारायण मगध मेडिकल कॉलेज, अस्पताल गया *दरभङ्गा मेडिकल कॉलेज अस्पताल लहेरियासराय *कटिहार मेडिकल कॉलेज अस्पताल कटिहार ==अन्यानि प्रमुखशैक्षणिकसंस्थानानि== *चाणक्यविधिविश्वविद्यालयः पटना *अनुग्रहनारायणसामाजिकपरिवर्तनसंस्थानम्, पटना *ललितनारायणमिश्रासामाजिकपरिवर्तनसंस्थानम्, पटना *केन्द्रीय प्लास्टिक् इञ्जिनियरिङ्ग् रिसर्च् इन्स्टीच्युट् (सिपेट्), हाजीपुर *केन्द्रीय औषधीय शिक्षा एवं शोध संस्थानम् (नाइपर), हाजीपुर *होटल् प्रबन्धन, खानपान एवं पोषाहार संस्थानम्, हाजीपुर *प्राकृत जैनशास्त्र एवं अहिंसा संस्थानम्, वैशाली ==दर्शनीयानि स्थानानि== ===पटनां परितः=== राज्यस्य राजधानी [[पटना]] ऐतिहासिकं स्थलं वर्तते । पूर्वम् इदं धर्मज्ञानयोः केन्द्रमासीत् । तत्रत्यानि दार्शनिकस्थलानि एतानि - * प्राचीनानि मध्यकालीनानि भवनानि- कुम्रहार परिसरः, अगमकुआँ, महेन्द्रघाट् * ब्रिटिशकालीनं भवनम्- जालानम्यूजियम, गोलघर, पटना सङ्ग्रहालयः, विधानसभाभवनम्, हैकोर्टभवनम्, सदाकत-आश्रमः * धार्मिकस्थलानि:-हरमन्दिरम्, बडीपटनादेवी, छोटीपटनादेवी, महावीरमन्दिरं, पादरी की हवेली, शेरशाह की मस्जिद, बेगू ह्जाम की मस्जिद, पत्थर की मस्जिद, जामा मस्जिद, फुलवारीशरीफ में बड़ी खानकाह, मनेरशरीफ - सूफी संत हज़रत याहया खाँ मनेरी स्मारकम् * ज्ञान-विज्ञानसम्बद्धानि केन्द्राणि- पटना विश्वविद्यालयः, सच्चिदानन्दसिन्हा लैब्ररी, सञ्जयगान्धिजैविक-उद्यानम्, श्रीकृष्णसिन्हाविज्ञानकेन्द्रम्, इन्दिरागान्धिताराघर, खुदाबक़्शग्रन्थालयः, विज्ञानपरिसरः ===वैशालीं परितः=== षष्ठशतकात् पूर्वं वज्जिसङ्घद्वारा स्थापितः विश्वस्य प्रथमगणराज्यस्य अवशेषः, अशोकस्तम्भः, बसोकुण्डे भगवतः [[महावीरः|महावीरस्य]] जन्मस्थली, अभिषेकपुष्करणी, विश्वशान्तिस्तूपः, राजा विशाल का गढ, चौमुखीमहादेवमन्दिरम्, भगवतः महावीरस्य जन्मदिने आयोज्यमानः वैशालीमहोत्सवः च प्रसिद्धाः सन्ति । {{विहारराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{विहारराज्यस्य राज्यपालाः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} ==वीथिका== <gallery> Bismillah at Concert1 (edited).jpg|'''बिस्मिल्लाखान्''' Mahabodhitemple.jpg|[[महाबोधिमन्दिरम्]] Chatt Ghat.jpg|'''उत्सवः''' Vikramshila restoration.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Vikramshila stone1.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Vikramshila 2012-08-10-17.10.45.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Framed Madhubani art in a shop.jpg|'''मधुबनिचित्रकला''' Giraffe at patna zoo.JPG|'''प्राणिसङ्ग्रहालयः''' </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://bihar.nic.in/बिहरसर्वकरस्य जालस्थानम्] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_bhr01.htm '''विहारः'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821212034/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_bhr01.htm |date=2010-08-21 }} - सांस्कृतिकपरिचयः । * [http://books.google.co.in/books?id=syip6LKz78kC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false विहारस्य सांस्कृतिकवैभवम् ] * [http://www.brandbihar.com/विहारस्य प्रातिनिधिकजालस्थानम् - विहाराङ्कितम् ।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bwg.co.in/index.html विहारकार्यसमूहः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104075109/http://bwg.co.in/index.html |date=2011-11-04 }}- बिहरस्य विषये नैके विषयाः अत्र विनिविष्टाः। * [http://www.jaibhojpuri.com/ जयभोजपुरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804171802/http://jaibhojpuri.com/ |date=2018-08-04 }} * [http://www.biharikhabar.com/index.php विहारीवार्ता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206212936/http://www.biharikhabar.com/index.php |date=2011-12-06 }} * [http://bhadas.blogspot.com/2010/03/blog-post_4991.html विहारराज्यनिर्माणस्य इतिहासः ।] * [http://jaibihar.com/जयतु विहारः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (आङ्ग्लभाषयासमाचारविचारस्य प्रवेशाः) * [http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-prAcIn_itihAs.jsp विहारस्य प्राचीनेतिहासः ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120224642/http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-prAcIn_itihAs.jsp |date=2008-11-20 }} * [http://swantahsukhay.blog.co.in/hamara-bihar/histroy-of-bihar/विहारस्य स्वर्णयुगम्।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.buddhabihar.com/भगवतः बुद्धस्य विषये विहारसर्वकारस्य जालस्थानम् ।]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kaverinews.com/article.php?id=371 विहारस्य प्रमुखानि ऐतिहासिकस्थानानि ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101074633/http://www.kaverinews.com/article.php?id=371 |date=2013-11-01 }} * [http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-vividhaa.jsp विहारे सर्वप्रथमम्, सर्वलघु, सर्वबृहत्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180225122305/http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-vividhaa.jsp/ |date=2018-02-25 }} * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=29134 अभिवृद्धिपथे विहारः ।] * [http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/5475625.cms IIM अभिवृद्धिशीलबिराहारं छात्राः गच्छन्ति ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123004510/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/5475625.cms |date=2010-01-23 }} * [http://mungernews.blogspot.com/मुङ्गेरस्य विषये माध्यमस्य वार्ताः।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/6514312.cms विहारस्य बालानां कृते विशेषशाला ] * [http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/0-0-159819.html प्रवासोद्यमे गोवापेक्षया अग्रे ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910235351/http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/0-0-159819.html |date=2015-09-10 }} * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=45314 प्रवासोद्यमैः विहारनिर्माणम् ।] * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=46384 विहारे निवेशनप्रस्तावानां सम्मर्दः ।] * [http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/article1-story-0-0-178921.html विहारस्य कन्याम् गौरीशङ्करशिखरे ध्वजं प्रसारितवती ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426225133/http://www.livehindustan.com/news/deshlocal/deshlocalnews/article1-story-0-0-178921.html |date=2012-04-26 }} * [http://www.livehindustan.com//news/business/businessnews/article1-bihar-milk-45-45-179841.html अधुना विहारस्य दुग्धं पिबति भारतम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003060350/http://www.livehindustan.com//news/business/businessnews/article1-bihar-milk-45-45-179841.html |date=2011-10-03 }} * [http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/9236214.cms विहारीबन्धूनां हस्ते देहल्याः अधिकरसूत्रम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828173107/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/9236214.cms |date=2011-08-28 }} *[http://www.apnabihar.org/ अस्माकं विहारः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605013933/http://www.apnabihar.org/ |date=2012-06-05 }} *[http://othentics.in/swadesh/default_view_article_news.php?art_id=481&art_name=%26%232310%3B%26%232354%3B%26%232375%3B%26%232326%3B&limit=170&font=12 भ्रष्टानापुपरि नितीशस्य प्रहारः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121205102/http://othentics.in/swadesh/default_view_article_news.php?art_id=481&art_name=%26%232310%3B%26%232354%3B%26%232375%3B%26%232326%3B&limit=170&font=12 |date=2012-01-21 }} *[http://www.hindi7.com/national-news-bihar-corrupt-ias-home-seized विहारराज्ये सुशाशन्स्य ध्वजः भ्रष्टाधिकारिणां गृहशोद्धनम् ।] == सम्‍बद्धाः विषया: == {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} [[वर्गः:विहारराज्यम्]] 5rj5wxlzfxk01u7ejs3xlv7uaed7j0b 499293 499292 2026-05-22T05:24:27Z स्वर्ण 44291 स्वर्ण इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[बिहारराज्यम्]] पृष्ठं [[विहारराज्यम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499292 wikitext text/x-wiki {{Infobox state | name = विहारराज्यम् | native_name = | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | image_seal = Seal of Bihar.jpg | anthem = ''[[मेरे भारत के कण्ठहार]]''<br/>(मम भारतस्य कण्ठहारः) | image_map = India Bihar locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[भारतम्|भारते]] विहारस्य स्थाननिर्देशः | map_caption1 = विहारस्य मानचित्रम् | latd = 25.37 | longd = 85.13 | coor_pinpoint = पटना | coordinates_type = region:IN-BR_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IN-BR | subdivision_type = देशः | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = वलयाः | subdivision_name1 = [[अङ्गः]], [[भोजपुरप्रदेशः|भोजपुरं]], [[मगधः]], [[मिथिला]], [[वृजिः]] (वज्जि) | subdivision_type2 = विभागाः | subdivision_name2 = पटना, तिरहुत, सारण, दरभङ्गा, कोशी, पूर्णिया, भागलपुरं, मुङ्गेर, मगधः | established_title = स्थापना | established_date = २२ मार्च् १९१२ (विहारराज्यरूपेण) | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = [[विहारराज्यस्य मण्डलानि|३८]] | seat_type = राजधानी | seat = [[पटना]] | seat1_type = महानगरम् | seat1 = पटना | government_footnotes = | governing_body = [[भारतसर्वकारः]], [[विहारसर्वकारः]] | leader_title = [[विहारराज्यस्य राज्यपालः|राज्यपालः]] | leader_name = [[फागू चौहान]] | leader_title1 = [[विहारराज्यस्य मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]] | leader_name1 = [[नीतीशः कुमार]] ([[जनतादलम्(संयुक्तम्)|ज द सं]]) | leader_title2 = [[विहारराज्यस्य विधानसभा|विधानसभा]] | leader_name2 = [[द्विसदन]] (२४३ + ७५ पीठानि) | leader_title3 = [[भारतीयसंसत्|संसदीयक्षेत्राणि]] | leader_name3 = ४० | leader_title4 = [[भारतस्य उच्चन्यायालयः|उच्चन्यायालयः]] | leader_name4 = [[पटना उच्चन्यायालयः]] <!-- | leader_title5 = [[Principal Secretary of the Cabinet]] | leader_name5 = [[Afzal Amanullah IAS]] --> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = {{ref|area|†}} | area_total_km2 = ९४,१६३ | area_note = | area_rank = १२ तमः | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = १०,३८,०४,६३७ | population_as_of = २०११ | population_rank = [[जनसङ्ख्यानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च|३ तमा]] | population_density_km2 = auto | population_note = | timezone1 = [[भारतीयमानकसमयः]] (आईएसटी) | utc_offset1 = +५:३० | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-BR]] | blank1_name_sec1 = [[Human Development Index|मानवसम्पन्मूलम् (HDI)]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} ०.४१ <ref>{{cite web | last=Archives | first=FP | title=HDI in India rises by 21%: Kerala leads, Gujarat far behind | website=Firstpost | date=2011-10-21 | url=https://www.firstpost.com/india/hdi-in-india-rises-by-21-kerala-leads-gujarat-far-behind-114044.html | access-date=2025-12-12}}</ref>(<span style="color:#FF0000">निम्न</span>) | blank1_name_sec2 = HDI श्रेणी | blank1_info_sec2 = २१ तमा (२०११) | blank2_name_sec1 = [[भारतदेशे साक्षरता|साक्षरता]] | blank2_info_sec1 = ६३.८२ (२८तमा)<br/>७३.४% (पुरुषः)<br/>५३.३% (स्त्री) | blank3_name_sec1 = [[लिङ्गानुपात]] {{nobold|(२०११)}} | blank3_info_sec1 = ९१८ [[स्त्री|♀]]/१००० [[पुरुषः|♂]] | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृताः | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | demographics1_title2 = अतिरिक्त अधिकृताः | demographics1_info2 = [[उर्दू]] | demographics1_title3 = प्रादेशिक्यः | demographics1_info3 = [[अङ्गिकाभाषा|अङ्गिका]], [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]], [[मगधीभाषा|मगधी]], [[मैथिलीभाषा|मैथिली]] | demographics_type2 = [[मानवसंसाधनसूची]] | demographics2_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|date=१ मार्च् २०१९|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|accessdate=९ जून् २०१९}}</ref> | demographics2_title1 = [[अर्थव्यवस्थायाः आकारानुसारं भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च|योग]] | demographics2_info1 = {{INRConvert|६.१२|lc}} | demographics2_title2 = प्रतिव्यक्ति | demographics2_info2 = {{INRConvert|४६६६४}} | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | area_code = INBR | registration_plate = BR | website = [http://gov.bih.nic.in gov.bih.nic.in] | footnotes = }} '''विहार''' [[भारतम्|भारतस्‍य]] पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् । एतस्य राजधानी [[पटना]] अथवा [[पाटलीपुत्रम्]] अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वभागे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गराज्यं]], दक्षिणभागे [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यं]] च विद्यते । 'विहार' इत्येतत् पदं प्रायशः 'बौद्धविहारम्' इत्यत्र विद्यमानस्य विहारशब्दस्य विकृतरूपम् इति भासते। इदं राज्यं [[गङ्गा|गङ्गानद्याः]] तस्याः उपनदीनाञ्च समृद्धक्षेत्रे विद्यते । प्राचीनकाले विशालसाम्राज्यानां मूलस्थानम् आसीत् इदं राज्यम् अधुना देशस्य अर्थव्यवस्थायाः कृते योगदाने अन्तिमस्थाने विद्यते। ==इतिहासः== विहारस्य ऐतिहासिकं नाम मगधः । विहारस्य राजधान्याः ऐतिहासिकं नाम [[पाटलीपुत्रम्]] । ===प्राचीनकालः=== प्राचीनकाले बलाढ्यसाम्राज्येषु अन्यतमम् आसीत् मगधसाम्राज्यम् । मौर्यवंशः, गुप्तवंशः इत्यादयः प्रसिद्धाः राजवंशाः इतः शासनम् अकुर्वन् । मौर्यवंशस्य सम्राजः [[अशोकः|अशोकस्य]] साम्राज्यं पश्चिमदिशि अफघानीस्थानपर्यन्तं विस्तृतम् आसीत् । मौर्यवंशस्य शासनं क्रि पू ३२५ तः क्रि पू १८५ पर्यन्तम् आसीत् । पञ्चमे षष्ठे च शतके अत्र बौद्धजैनधर्मयोः उगमः जातः । [[अशोकः]] [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] प्रचारे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरूढवान्। सः स्वस्य पुत्रं महेन्द्रं [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] प्रचाराय [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्काम्]] अप्रेषयत्। [[पाटलीपुत्रम्|पाटलीपुत्रे]] यत्र सः पुत्रस्य आप्रच्छनम् अकरोत् सः प्रदेशः महेन्द्रघट्टः इत्येव निर्दिश्यते । इतः [[बौद्धधर्मः]] अग्रे चीनादेशं प्रति ततः [[जापान|जापानदेशं]] प्रति च प्रसृतं जातम् । ===मध्यकालः=== द्वादशे शतके भख्तियारखिलजी विहारस्य आधिपत्यं प्राप्तवान् । तदा मगधदेशस्य राजधानी न आसीत् । षोडशे शतके शेरषाहसूरी [[देहली|देहल्यां]] मुगलचक्रवर्तिनं हुमायूनं पराजित्य देहलीसिंहासनम् आरूढवान् इत्यतः विहारस्य नाम पुनः प्रकाशितं जातम् । किन्तु अचिरात् [[अक्बरः]] विहारराज्यं [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमवङ्गे]] विलीनम् अकरोत्। ततः विहारस्य अस्तित्वं वङ्गराजानाम् अधीनं जातम् । ==आधुनिककालः== [[१८५७]] तमे वर्षे जाते [[भारतस्य प्रथमसङ्ग्रामः|भारतस्य प्रथमसङ्ग्रामे]] विहारीयः [[बाबू कुंवरसिंहः]] प्रमुखभूमिकां निरवहत् । [[१९१२]] तमे वर्षे [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमवङ्गस्य]] विभजनस्य कारणतः विहारराज्यं पुनः अस्तित्वं प्राप्नोत् । [[१९३५]] तमे वर्षे [[ओरिस्साराज्यम्]] इतः पृथक् कृतम् । स्वातन्त्रसङ्ग्रामावसरे विहारे जातः चम्पारणविद्रोहः ब्रिटीशजनानां बहिष्करणे विरोधे च प्रमुखं पात्रम् अवहत् । स्वातन्त्र्यानन्तरं विहारराज्यं पुनः एकवारं विभक्तम् । [[२०००]] तमे वर्षे [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्यं]] विहारतः पृथक्जातम्। [[भारतम्|भारतं]] त्यज्यताम् इत्येतस्मिन् आन्दोलने विहारस्य पात्रं मुख्यभूतम् आसीत् । ==भौगोलिकी स्थितिः== [[चित्रम्:Mountain of Ashram.jpg|thumb|'''वातावरणम्''']][[चित्रम्:Biharimap.png|thumb|'''नद्यः''']] इदं राज्यम् उत्तरे २१°५८'१०" ~ २७°३१'१५" अक्षांशे पूर्वदिशि ८२°१९'५०" ~ ८८°१७'४०" रेखांशे च विद्यते । राज्यस्य विस्तारः अस्ति ९४, १६३ चतरस्र कि मी मितः यस्मिन् ग्रामप्रदेशस्य विस्तारः अस्ति ९२,२५७.५१ च कि मी मितः । [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] पृथक्करणानन्तरं विहारस्य भूमिः, नदीभिः युक्ता कृषियोग्या समतला विद्यते । [[गङ्गा|गङ्गायाः]] पूर्वक्षेत्रे स्थितम् इदं राज्यं समुद्रतलात् १७३ पादमिते औन्नत्ये विद्यते । भौगोलिकदृष्ट्या विहारराज्यं त्रिधा विभक्तुं शक्यम् - उत्तरस्य शैलीय-निम्नश्च प्रदेशः, मध्ये विशालसमतलप्रदेशः, दक्षिणे पर्वतीयप्रदेशश्च । उत्तरीयपर्वतप्रदेशे सोमेश्वरश्रेणी विद्यते । अस्याः श्रेण्याः औन्नत्यं सामान्यतः ४५५ मीटर्मितम् । तत्र विद्यमानस्य सर्वोच्चशिखरस्य औन्नत्यं ८७४ मीटर्मितम् । सोमेश्वरश्रेण्याः दक्षिणभागे निम्नप्रदेशः विद्यते । अस्मिन् मृण्मयक्षेत्रे अर्जुनवृक्षाणां निबिडारण्यं विद्यते । व्याघ्राभयारण्यं वाल्मीकिनगरे स्थितमस्ति। [[गङ्गा|गङ्गानदी]] राज्यस्य मध्यभागे प्रवहति । उत्तरविहारे [[बागमती]], [[कोशी]], [[बूढी गण्डक]], [[गण्डक]], [[घाघरा]] इत्येताः नद्याः तासां सहायकनदीनां च समतलप्रदेशः वर्तते । सोन, पुनपुन, फल्गू, किऊल - नद्यः विहारस्य दक्षिणतः गङ्गया मिलन्ति । [[हिमालयः|हिमालयपर्वतात्]] प्रवहन्त्यः अन्याः नद्यः जलधाराश्च विहारद्वारा गङ्गया मिलन्ति । वृष्टिकाले नदीनां प्रवाहः महत्यै समस्यायै भवति। ग्रीष्मर्तौ राज्यस्य उष्णांशः भवति ३५°-४५° सेल्शियस्मितम् । शैत्यकाले ५°-१५° सेल्शियस्मितं भवति । शैत्यकालः नवम्बर्मासात् मध्यफेब्रवरिपर्यन्तं भवति । एप्रिल्मासतः मध्यजुलैपर्यन्तं भवति । ततः अक्टोबर्मासपर्यन्तं वृष्टिकालः भवति । प्रतिवर्षं सामान्यतः १२०५ मि मीटर्मिता वृष्टिः भवति । उत्तरस्यां दिशि भूमिः कृषियोग्या भवति । ==मण्डलानि== [[चित्रम्:BiharDistricts.svg|thumb|'''विहारराज्यस्य मण्डलानि''']] विहारराज्यम् ९ विभागेषु विभक्तम् अस्ति। एवं ३८ मण्डलानि सन्ति। भागलपुर, दरभङ्गा, कोसी, मगध, मुङ्गेर, पटना, पुर्णिया, सासाराम, तिरहुत एते ९ विभागाः भवन्ति। मण्डलानि- {|width = 70% | *[[अररियामण्डलम्|अररिया]] *[[अरवलमण्डलम्|अरवल]] *[[औरङ्गाबादमण्डलम्|औरङ्गाबाद्]] *[[कटिहारमण्डलम्|कटिहार]] *[[किशनगञ्जमण्डलम्|किशनगञ्ज]] *[[कैमूरमण्डलम्|कैमूर (भभुवा)]] *[[खगडियामण्डलम्|खगडिया]] *[[गयामण्डलम्|गया]] *[[गोपालगञ्जमण्डलम्|गोपालगञ्ज]] *[[जमुयीमण्डलम्|जमुयी]] | *[[जहानाबादमण्डलम्|जहानाबाद्]] *[[दरभङ्गामण्डलम्|दरभङ्गा]] *[[नवादामण्डलम्|नवादा]] *[[नालन्दामण्डलम्|नालन्दा]] *[[पटनामण्डलम्|पटना]] *[[पश्चिमचम्पारणमण्डलम्|पश्चिमचम्पारण (बेतिया)]] *[[पूर्णियामण्डलम्|पूर्णिया]] *[[पूर्वचम्पारणमण्डलम्|पूर्वचम्पारण (मोतिहारी)]] *[[बक्सरमण्डलम्|बक्सर]] *[[बाङ्कामण्डलम्|बाङ्का]] | *[[बेगूसरायमण्डलम्|बेगूसराय]] *[[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरम् (आरा)]] *[[भागलपुरमण्डलम्|भागलपुरम्]] *[[मधेपुरामण्डलम्|मधेपुरा]] *[[मुङ्गेरमण्डलम्|मुङ्गेर]] *[[मुजफ्फरपुरमण्डलम्|मुजफ्फरपुरम्]] *[[मधुबनीमण्डलम्|मधुबनी]] *[[रोहतासमण्डलम्|रोहतास (सासाराम)]] *[[लखीसरायमण्डलम्|लखीसराय]] *[[वैशालीमण्डलम्|वैशाली]] | *[[शिवहरमण्डलम्|शिवहर]] *[[शेखपुरामण्डलम्|शेखपुरा]] *[[सहरसामण्डलम्|सहरसा]] *[[समस्तीपुरमण्डलम्|समस्तीपुर]] *[[सारणमण्डलम्|सारण (छपरा)]] *[[सीतामढीमण्डलम्|सीतामढी]] *[[सीवानमण्डलम्|सीवान]] *[[सुपौलमण्डलम्|सुपौल]] |} ==भाषा संस्कृतिश्च== [[भोजपुरी]], [[मगधीभाषा|मगधी]], [[मैथिली]] च अत्रत्याः प्रमुखभाषाः । परन्तु [[हिन्दी]] [[उर्दू]] च केवलं राज्यस्य आधिकारिक भाषे स्तः । विहारस्य मैथिली मात्र [[भारतीयसंविधानस्य अष्टमानुसूची|भारतस्य अष्टम् अनुसुच्याम्]] योजिता। विहारस्य संस्कृतिः मगध-अङ्ग-मिथिला-वज्जी-संस्कृतीनां मिश्रणमस्ति। ग्रामनगरसंस्कृत्योः अधिकः भेदः न विद्यते। पारम्परिकरीतिनीतयः नगरजनैः अपि पाल्यन्ते सश्रद्धम् । समाजः अस्ति पुरुषप्रधानः। छठ, [[होलीपर्व|होली]], [[दीपावलिः]], [[नवरात्रम्]], [[महाशिवरात्रिः]], [[नागपञ्चमी]], [[श्री पञ्चमी]], [[मोहरम्]], [[ईद्]], [[क्रिस्मस्]] च प्रमुखाः उत्सवाः । सिक्खानां दशमः गुरुः [[गुरुगोविन्दसिंहः|गोविन्दसिंहस्य]] जन्मस्थानम् इत्यतः [[पटना|पटनायां]] तस्य जयन्तीमहोत्सवः परमश्रद्धया आचर्यते। [[विवाहसंस्कारः|विवाहपद्धतिः]] प्रदेशस्य संस्कृतिद्योतिका भवति। जातिगताग्रहस्य कारणेन अधिकांशाः विवाहाः पित्रोः सम्बन्धिनां द्वारा परिवारेषु एव भवन्ति। विवाहस्य शोभायात्रा वैभवादीनि परिवारयोः आर्थिकस्थितिम् अवलम्ब्य भवति । लोकगीतानां गानं सर्वेषु समुदायेषु अपि प्रचलति । आधुनिक-पुरातनचलच्चित्राणां [[सङ्गीतम्|सङ्गीतं]] श्रावितं भवति। विवाहेषु शहनायीवादनं सामान्यतया श्रूयते । अस्य वाद्यस्य वादकेषु प्रसिद्धतमः [[बिस्मिल्लाखानः]] विहारराज्ये एव जन्म प्राप्तवान् । ===जातिवादः=== [[जातिवादः]] विहारस्य देशस्य अन्यभागतुल्ये राजनीतेः सामाजिकजीवनसय अविभाज्यम् अङ्गं जातमस्ति । पूर्वम् अस्य विराट्स्वरूपः दृष्टिगोचरः जातः आसीत् । अद्यत्वे अयं भेदभावः न्यूनः जायमानः अस्ति। अस्य जातिवादस्य निर्मूलनाय जनैः अवलम्बितः मार्गः अस्ति - उपनाम्नः परिवर्तनम् । उपनान्मः श्रवणात् जातिबोधः न भवेत् इति कारणतः यादवः, शर्मा, मिश्रः, वर्मा, झा, सिंह, श्रीवास्तवः, रायः इत्यादीनि परिवर्त्य प्रकाशः, सुमनः, प्रभाकरः, रञ्जनः, भारती इत्यादीनि कृतवन्तः । ===मनोरञ्जनम्=== विहारस्य नगरेषु ग्रामेषु च चलच्चित्राणि लोकप्रियाणि जातानि सन्ति । हिन्दीचित्रसङ्गीतं सर्वेभ्यः रोचन्ते । मैथिली-भोजपुरीचलच्चित्राणि अपि प्रभुत्वं साधितवन्ति सन्ति । नगरेषु निवसद्भिः आङ्ग्लचित्राणि वीक्ष्यन्ते । नृत्य-नाटक-चित्रकलादिषु परिश्रमं कुर्वन्ति बहवः उच्चकुलीयाः । ===क्रीडाः=== [[भारतम्|भारते]] अन्यत्र इव अत्रापि [[क्रिकेट्-क्रीडा]] अधिकलोकप्रिया वर्तते। [[पादकन्दुकः]], [[हाकीक्रीडा]], [[टेनिस्-क्रीडा]], [[गोल्फ्-क्रीडा]] अपि अत्र प्रसिद्धाः । ग्रामप्रदेशः अधिकः इत्यतः पारम्परिकक्रीडा कबड्डी अपि अत्र प्रसिद्धा अस्ति । ==आर्थिकस्थितिः== विहारजनानां मुख्यम् आयमूलं वर्तते कृषिः। वाणिज्यं सर्वकारीयोद्योगः च आयमूलमस्ति । सर्वकारस्य प्रयत्नेन अधुना स्थितिः उत्तमा भवन्ती अस्ति । ७५% जनाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति । [[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डस्य]] पृथक्करणानन्तरम् इदं राज्यं खनिजसम्पदा वञ्चितं जातम् । जनसङ्ख्यायाः वृद्धेः कारणतः अर्थव्यवस्था दुर्बला एव वर्तते । ==शिक्षणम्== विहारराज्यं विश्वस्मिन् विश्वे प्रसिद्धं शिक्षणकेन्द्रम् आसीत्। जगत्प्रसिद्धाः विश्वविद्यालयाः अस्मिन् राज्ये राराजन्ते स्म। प्राचीनकाले [[नालन्दाविश्वविद्यालयः]], [[विक्रमशिलाविश्वविद्यालयः]],[[ओदन्तपुरीविश्वविद्यालयः|ओदन्तपुरीविश्वविद्यालयाः]] च विहारस्य गौरववर्धकानि अध्ययनकेन्द्राणि आसन् । [[१९१७]] तमवर्षपर्यन्तं पटनाविश्वविद्यालयस्य प्रतिष्ठायुतं स्थानम् आसीत् । ==[[नलन्दाविश्वविद्यालयः]]== नालन्दास्थाने क्रिस्ताब्दस्य पञ्चमशतकतः द्वादशशतकपर्यन्तं कश्चन सवसतिकः विश्वविद्यालयः आसीत् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । अस्य प्रथमः सवसतिकः विश्वविद्यालयः इति प्रख्यातिः आसीत् । द्विसहस्रप्राध्यापकाः दशसहस्राधिकाः विद्यार्थिनः अत्र आसन् । जनाः देशविदेशतः विद्याप्राप्तये अत्र आगच्छन्ति स्म इति विदेशीयानां यात्रिकाणाम् उल्लेखेन ज्ञातुं शक्यते । चीनीचात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गः अस्य स्थानस्य स्पष्टतया उल्लेखं कृतवान् अस्ति । अस्मिन् विश्वविद्यालये बौद्धशास्त्रं, वेदाः, तर्कशास्त्रं, शब्दविद्या (व्याकरणम्) । मेडिसिन् (चिकित्साविद्या) इत्यादीनां शिक्षणं भवति स्म । सप्तमे शतके साम्राट् [[हर्षवर्धनः]], पालवंशीयाः राजानः च एतं विश्वविद्यालयं सगौरवं पोषितवन्तः । कुमारगुप्तः एतस्य विश्वविद्यालयस्य आरम्भम् कृतवान् इति इतिहासद्वारा ज्ञायते । नालन्दाविश्वविद्यालयः ५० चतुरस्रकि.मी प्रदेशे व्याप्तः आसीत् । प्रथमः महम्मदः भक्तियारखिल्जीद्वारा अत्र अग्निदाहं कारितवान् । तदा प्रज्ज्वालितः अग्निः षण्मासान् यावत् ज्वलन्नासीत् इति वदन्ति । रत्नोदधिः, रत्नसागरः, रत्नरञ्जकः इत्येते ग्रन्थालयाः भस्मीकृताः अभवन् । अनन्तरम् अत्र भूकम्पः अभवत् । तदा सर्व नष्टं भवत् । बौद्धसंन्यासिनः [[तिब्बत्]]देशं गतवन्तः केचन मारिताः च । नालन्दाप्रदेशे पूर्वम् आम्रवाटिकाः आसन् । गौतमबुद्धः अत्र किञ्चित्कालं स्थितवान् । सारिपुत्रः तथा महामोग्गालयन् इत्येतयोः बुद्धस्य शिष्ययोः जन्मस्थानम् एतत् । तयोः गृहम् इदानीमपि अस्ति । किन्तु देवालयरुपेण परिवर्तितम् अस्ति । [[अशोकः|अशोकचक्रवर्ती]] अत्र चैत्यं निर्मितवान् । अलेग्झाण्डर्र कन्निङ्गह्यां महोदयः क्रिस्ताब्दे १८६१ तमे वर्षे उत्खननद्वारा संशोधनं कृतवान् । क्रिस्ताब्दे १९१५ तमवर्षतः आर्कियालजीविभागेन १४ हेक्टरप्रदेशे उत्खननं कृत्वा स्मारकाणां भवनानां विषये ज्ञानसङ्ग्रहणं कृतम् अस्ति । अत्र १०८ विशालभवनानि (The Great Stupa) आसन् । सुभद्रायाम् आधारभूमौ निर्मितानि एतानि भवनानि अपूर्वाणि आसन् इति पञ्चमशतके आगतः चीनी यात्रिकः ह्यु येन् त्साङ्गमहोदयः उल्लिखितवान् अस्ति । आरम्भे एषः छात्रः आसीत् अनन्तर प्राध्यापकः । [[हर्षवर्धनः|हर्षवर्धनस्य]] काले एषः सर्वधर्मसम्मेलनाध्यक्षः आसीत् । अत्र विश्वविद्यालये प्रवेशार्थं प्रवेशपरीक्षा आसीत् इति तु विशेषः अस्ति । इदानी [[चीना]]-[[जापान]]-दक्षिणैशियादेशेभ्यः जनाः दर्शनार्थम् अत्र आगच्छन्ति । एकः वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अत्र स्थापितः अस्ति । ===वसतिः=== बर्मी-जापानी-जैनविश्रान्तिगृहाणि सन्ति । ===मार्गः=== [[गया]]तः ६५ कि.मी । [[राजगिर]]तः १९ कि.मी । [[पटना]]तः ९० कि.मी । ==[[पटना]]== विहारराज्यस्य महानगरमेतत् राज्यस्य राजधानी अस्ति । अस्य [[पाटलीपुत्रम्]] इति नाम आसीत् [[गङ्गा]]नद्याः तीरे ८ कि.मी दीर्घप्रदेशे व्याप्तं नगरमेतत् । पूर्वदिशि प्राचीनपटनानगरस्य भागः अस्ति । पश्चिमदिशि नवपटनानगरमस्ति । अत्रैव प्राशासनिकभवनानि सन्ति । मुख्यकार्यालयस्य पुरतः हुतात्मास्मारकं निर्मितम् अस्ति । गोलघर् धान्यसङ्ग्रहालयः क्रिस्ताब्दे १७७० तमे वर्षे निर्मितः। लार्ड् हेस्टिङ्ग महोदयेन रुपितं विचित्राकारकं भवनम् एतत् । एतत् २५ मीटर् उन्नतमस्ति । अस्य शिखरप्रदेशतः पटनानगरस्य म्यूसीयं, गुरुद्वारं, सिक्खानां हरमन्दिरं, पटनादेवीमन्दिरं सरदार-आश्रमः च द्रष्टुं शक्यते । खुदाभक्षप्राचीनवाचनालयः कुम्राहारप्राचीनपाटलीपुत्रम् (६ कि.मी) दूरे स्तः । [[कुम्राहार]] [[अशोकः|अशेकचक्रवर्तेः]] राजधानी आसीत् । क्रिस्तपूर्वतॄतीयशतके [[चन्द्रगुप्तमौर्यः|चन्द्रगुप्तमौर्यस्य]] [[बिन्दुसारः|बिन्दुसारस्य]] च राजधानी अत्र आसीत् । अत्र एकं सभाभवनमासीत् । इदानीं केवलं स्तम्भाः सन्ति । आनन्दविहारनामकं बौद्धमठम् अत्र आसीत् । पटनासमीपे दर्शनीयानि स्थानानि [[वैशाली]] [[राजगिर]] [[नळन्दा]] इत्यादीनि । ===धूमशकटमार्गः=== पूर्वविभागे [[देहली]]-पटना, [[कोलकाता]]-पटना धूमशकटमार्गौ स्तः । पटना बृहन्निस्थानमस्ति । ===विमानमार्गः=== [[देहली]][[वाराणसी]]- इत्यादिनगरेभ्यः विमानसम्पर्कः अस्ति । पटना टूर्स् एण्ड् ट्रावल्स् प्रवासव्यवस्थां करोति । ==सासाराम मान्युमेण्ट्== सासारामनगरं विहारराज्ये [[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरमण्डलस्य]] लघुपत्तनम् अस्ति । अत्र देहलीं शास्तवताम् सूरवंशीयानां वंशजः चक्रवर्ती शेरषाहः स्वस्य निमित्तं समाधिमन्दिरमेकं निर्मितवान् आसीत् । एतत् स्थानं चारित्रिकं अभूतपूर्वं च अस्ति । एषः क्रिस्ताब्दस्य १५४० तः १५४५ पर्यन्तं [[हुमायूनः|हुमायूनं]] जित्वा प्रशासनं कृतवान् । एतस्य वंशस्य नाम फरीद इति । एषः शूरः आसीत् । अस्य पिता हसन् । शेरषाहसूरी एकदा मृगयार्थं गत्वा व्याघ्रेण साक युद्धं कृतवान् । अतः एव अस्यनाम शेरषाह इत्यभवत् । समाधिमन्दिर एतत् कृतकसरोवरे १४०० चतुरस्रपादमिते जले निर्मितमस्ति । षड्भुजाकृतियुक्तं ४६ मीटरोन्नत्तवक्रभित्तियुतं जालन्ध्रयुतं गोलच्छदयुक्तं (Tomb) चैतत् रक्तवालुका शिलाभिः निर्मितम् अस्ति । अस्य प्रतिबिम्बं सरोवरजले सुन्दरतया प्रकाशते । जले प्लवते एव एषा रचना दृष्टिगोचरा भवति । अतः एव Island Tomb इति एतत् स्थानं कथयन्ति । पथानशैली रचना एषा भारते एव अत्युतमास्ति । ===वाहनमार्गः=== ग्राण्ट् ट्रङ्क मार्गस्य पार्श्वेऽस्ति । [[गया]]-[[वाराणसी]]-[[पटना]]- इत्यादिनगरेभ्यः वाहनानि सन्ति । ===धूमशकटमार्गः=== [[गया]]निस्थानतः २०३ कि.मी । ==[[बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस्]] विशेषधूमशकटयानम्== बौद्धपरिक्रम-एक्सप्रेस् एतत् विशेषधूमशकटयानं [[गौतमबुद्धः|गौतमबुद्धस्य]] सम्बद्धानि स्थानानि सर्वाणि प्रदर्श्य आगच्छति । ===मार्गः=== [[उत्तरप्रदेशः|उत्तरप्रदेश]][[विहारम्|विहार]][[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमबङ्गाल]]राज्येषु सञ्चरति । [[कोलकाता]]तः–[[गोरखपुरम्]]-[[कुशिनगरम्]] –[[वाराणसी]]– [[सारनाथः]]-[[राजगिर]]-[[नलन्दा]]-[[बुद्धगया]] स्थानानि दर्शयति । ===विवरणम्=== वैस् प्रेसिडेण्ट्, अशोकट्रावेल्स् अण्ड टूर्स् (I.T.D.C) नवादेहली । ==[[राजगिर]]== बौद्धमतस्य मुख्यस्थानेषु एतदपि अन्यतमम् अस्ति । प्रथमा बौद्धमहासभा राजगिरप्रदेशे अभवत् । [[गौतमबुद्धः]] अत्र निर्वाणात्पूर्व १२ वर्षाणि यावत् वासं कृतवान् । ===मार्गः=== [[नलन्दा]]तः १९ कि.मी ==[[वैशाली]]== भगवतः महावीरस्य जन्मस्थलमेतत् । प्राचीनकाले राजधानी आसीत् । २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् अत्र प्रजाप्रभुत्वराज्यमासीत् । ===मार्गः=== [[पटना]]तः ४४ कि.मी ==विश्वविद्यालयाः== *[[पटनाविश्वविद्यालयः]] पटना *[[मगधविश्वविद्यालयः]] बोधगया *[[बाबासाहेबभीमरावअम्बेडकरविहारविश्वविद्यालयः]] मुजफ्फरपुरम् । *[[तिलकामाञ्झीभागलपुरविश्वविद्यालयः]] भागलपुरम् । *[[ललितनारायणमिथिलाविश्वविद्यालयः]] दरभङ्गा । *[[कामेश्वरसिंहदरभङ्गासंस्कृतविश्वविद्यालयः]] दरभङ्गा । *[[जयप्रकाशनारायणविश्वविद्यालयः]] छपरा । *[[भूपेन्द्रनारायणमण्डलविश्वविद्यालयः]] मधेपुरा । *[[वीरकुँवरसिंहविश्वविद्यालयः]] आरा । *[[नालन्दामुक्तविश्वविद्यालयः]] पटना । *[[मजहरुलहक़अरबीफरसीविश्वविद्यालयः]] पटना । *[[राजेन्द्रकृषिविश्वविद्यालयः]] पूसा, समस्तीपुरम् । ==चिकित्साकेन्द्राणि== *पटना मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना *इन्दिरागान्धी आयुर्विज्ञान संस्थानम् पटना *नालन्दा मेडिकल कॉलेज और अस्पताल पटना *बुद्धा दन्त चिकित्सा संस्थानम् अस्पताल पटना *श्रीकृष्ण मेडिकल कॉलेज, अस्पताल मुजफ्फरपुर *अनुग्रह नारायण मगध मेडिकल कॉलेज, अस्पताल गया *दरभङ्गा मेडिकल कॉलेज अस्पताल लहेरियासराय *कटिहार मेडिकल कॉलेज अस्पताल कटिहार ==अन्यानि प्रमुखशैक्षणिकसंस्थानानि== *चाणक्यविधिविश्वविद्यालयः पटना *अनुग्रहनारायणसामाजिकपरिवर्तनसंस्थानम्, पटना *ललितनारायणमिश्रासामाजिकपरिवर्तनसंस्थानम्, पटना *केन्द्रीय प्लास्टिक् इञ्जिनियरिङ्ग् रिसर्च् इन्स्टीच्युट् (सिपेट्), हाजीपुर *केन्द्रीय औषधीय शिक्षा एवं शोध संस्थानम् (नाइपर), हाजीपुर *होटल् प्रबन्धन, खानपान एवं पोषाहार संस्थानम्, हाजीपुर *प्राकृत जैनशास्त्र एवं अहिंसा संस्थानम्, वैशाली ==दर्शनीयानि स्थानानि== ===पटनां परितः=== राज्यस्य राजधानी [[पटना]] ऐतिहासिकं स्थलं वर्तते । पूर्वम् इदं धर्मज्ञानयोः केन्द्रमासीत् । तत्रत्यानि दार्शनिकस्थलानि एतानि - * प्राचीनानि मध्यकालीनानि भवनानि- कुम्रहार परिसरः, अगमकुआँ, महेन्द्रघाट् * ब्रिटिशकालीनं भवनम्- जालानम्यूजियम, गोलघर, पटना सङ्ग्रहालयः, विधानसभाभवनम्, हैकोर्टभवनम्, सदाकत-आश्रमः * धार्मिकस्थलानि:-हरमन्दिरम्, बडीपटनादेवी, छोटीपटनादेवी, महावीरमन्दिरं, पादरी की हवेली, शेरशाह की मस्जिद, बेगू ह्जाम की मस्जिद, पत्थर की मस्जिद, जामा मस्जिद, फुलवारीशरीफ में बड़ी खानकाह, मनेरशरीफ - सूफी संत हज़रत याहया खाँ मनेरी स्मारकम् * ज्ञान-विज्ञानसम्बद्धानि केन्द्राणि- पटना विश्वविद्यालयः, सच्चिदानन्दसिन्हा लैब्ररी, सञ्जयगान्धिजैविक-उद्यानम्, श्रीकृष्णसिन्हाविज्ञानकेन्द्रम्, इन्दिरागान्धिताराघर, खुदाबक़्शग्रन्थालयः, विज्ञानपरिसरः ===वैशालीं परितः=== षष्ठशतकात् पूर्वं वज्जिसङ्घद्वारा स्थापितः विश्वस्य प्रथमगणराज्यस्य अवशेषः, अशोकस्तम्भः, बसोकुण्डे भगवतः [[महावीरः|महावीरस्य]] जन्मस्थली, अभिषेकपुष्करणी, विश्वशान्तिस्तूपः, राजा विशाल का गढ, चौमुखीमहादेवमन्दिरम्, भगवतः महावीरस्य जन्मदिने आयोज्यमानः वैशालीमहोत्सवः च प्रसिद्धाः सन्ति । {{विहारराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{विहारराज्यस्य राज्यपालाः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} ==वीथिका== <gallery> Bismillah at Concert1 (edited).jpg|'''बिस्मिल्लाखान्''' Mahabodhitemple.jpg|[[महाबोधिमन्दिरम्]] Chatt Ghat.jpg|'''उत्सवः''' Vikramshila restoration.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Vikramshila stone1.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Vikramshila 2012-08-10-17.10.45.jpg|'''विक्रमशिला वस्तुसङ्ग्रहालयः''' Framed Madhubani art in a shop.jpg|'''मधुबनिचित्रकला''' Giraffe at patna zoo.JPG|'''प्राणिसङ्ग्रहालयः''' </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://bihar.nic.in/बिहरसर्वकरस्य जालस्थानम्] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_bhr01.htm '''विहारः'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821212034/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_bhr01.htm |date=2010-08-21 }} - सांस्कृतिकपरिचयः । * [http://books.google.co.in/books?id=syip6LKz78kC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false विहारस्य सांस्कृतिकवैभवम् ] * [http://www.brandbihar.com/विहारस्य प्रातिनिधिकजालस्थानम् - विहाराङ्कितम् ।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bwg.co.in/index.html विहारकार्यसमूहः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104075109/http://bwg.co.in/index.html |date=2011-11-04 }}- बिहरस्य विषये नैके विषयाः अत्र विनिविष्टाः। * [http://www.jaibhojpuri.com/ जयभोजपुरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804171802/http://jaibhojpuri.com/ |date=2018-08-04 }} * [http://www.biharikhabar.com/index.php विहारीवार्ता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206212936/http://www.biharikhabar.com/index.php |date=2011-12-06 }} * [http://bhadas.blogspot.com/2010/03/blog-post_4991.html विहारराज्यनिर्माणस्य इतिहासः ।] * [http://jaibihar.com/जयतु विहारः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (आङ्ग्लभाषयासमाचारविचारस्य प्रवेशाः) * [http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-prAcIn_itihAs.jsp विहारस्य प्राचीनेतिहासः ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120224642/http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-prAcIn_itihAs.jsp |date=2008-11-20 }} * [http://swantahsukhay.blog.co.in/hamara-bihar/histroy-of-bihar/विहारस्य स्वर्णयुगम्।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.buddhabihar.com/भगवतः बुद्धस्य विषये विहारसर्वकारस्य जालस्थानम् ।]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kaverinews.com/article.php?id=371 विहारस्य प्रमुखानि ऐतिहासिकस्थानानि ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101074633/http://www.kaverinews.com/article.php?id=371 |date=2013-11-01 }} * [http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-vividhaa.jsp विहारे सर्वप्रथमम्, सर्वलघु, सर्वबृहत्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180225122305/http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-vividhaa.jsp/ |date=2018-02-25 }} * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=29134 अभिवृद्धिपथे विहारः ।] * [http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/5475625.cms IIM अभिवृद्धिशीलबिराहारं छात्राः गच्छन्ति ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123004510/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/5475625.cms |date=2010-01-23 }} * [http://mungernews.blogspot.com/मुङ्गेरस्य विषये माध्यमस्य वार्ताः।]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/6514312.cms विहारस्य बालानां कृते विशेषशाला ] * [http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/0-0-159819.html प्रवासोद्यमे गोवापेक्षया अग्रे ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910235351/http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/0-0-159819.html |date=2015-09-10 }} * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=45314 प्रवासोद्यमैः विहारनिर्माणम् ।] * [http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=46384 विहारे निवेशनप्रस्तावानां सम्मर्दः ।] * [http://www.livehindustan.com//news/deshlocal/deshlocalnews/article1-story-0-0-178921.html विहारस्य कन्याम् गौरीशङ्करशिखरे ध्वजं प्रसारितवती ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426225133/http://www.livehindustan.com/news/deshlocal/deshlocalnews/article1-story-0-0-178921.html |date=2012-04-26 }} * [http://www.livehindustan.com//news/business/businessnews/article1-bihar-milk-45-45-179841.html अधुना विहारस्य दुग्धं पिबति भारतम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003060350/http://www.livehindustan.com//news/business/businessnews/article1-bihar-milk-45-45-179841.html |date=2011-10-03 }} * [http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/9236214.cms विहारीबन्धूनां हस्ते देहल्याः अधिकरसूत्रम् ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828173107/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/9236214.cms |date=2011-08-28 }} *[http://www.apnabihar.org/ अस्माकं विहारः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605013933/http://www.apnabihar.org/ |date=2012-06-05 }} *[http://othentics.in/swadesh/default_view_article_news.php?art_id=481&art_name=%26%232310%3B%26%232354%3B%26%232375%3B%26%232326%3B&limit=170&font=12 भ्रष्टानापुपरि नितीशस्य प्रहारः।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121205102/http://othentics.in/swadesh/default_view_article_news.php?art_id=481&art_name=%26%232310%3B%26%232354%3B%26%232375%3B%26%232326%3B&limit=170&font=12 |date=2012-01-21 }} *[http://www.hindi7.com/national-news-bihar-corrupt-ias-home-seized विहारराज्ये सुशाशन्स्य ध्वजः भ्रष्टाधिकारिणां गृहशोद्धनम् ।] == सम्‍बद्धाः विषया: == {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} [[वर्गः:विहारराज्यम्]] 5rj5wxlzfxk01u7ejs3xlv7uaed7j0b 0 64294 499299 498964 2026-05-22T08:07:32Z Ganesh Paudel 6561 499299 wikitext text/x-wiki कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]], [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) उपरि काञ्चनजुङ्गाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तामूर् नदी उत्तरे च लोनाक् चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। काञ्चन्जुङ्गापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः काढ्जनजुङ्गा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः काञ्चनजुङ्गायाः दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== काञ्चनजुङ्गायाः पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किं राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य टापल्जुङ्ग् राज्ये वर्तन्ते। नेपाळे काञ्चनजुङ्गाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। काञ्चनजुङ्गापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पाण्डाप्राणिनः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम काञ्चनजुङ्गा नाशनल् पार्क् इति। काञ्चनजुङ्गायाः काञ्चनड्जोङ्गा, काञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण काञ्चनजुङ्गा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं काञ्चनजुङ्गाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण काञ्चनजुङ्गा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं काञ्चनजुङ्गा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः काञ्चनजुङ्गाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। काञ्चनजुङ्गा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः काञ्चनजुङ्गा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन काञ्चनजुङ्गा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः काञ्जनजुङ्गाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः काञ्चनजुङ्गायाः पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे काञ्चनजुङ्गायाः दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== काञ्चनजुङ्गा पर्वते काञ्चनजुङ्गा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव काञ्चनजुङ्गाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये काञ्चनजुङ्गापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै काञ्चनजुङ्गा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् काञ्चनजुङ्गा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां काञ्चनजुङ्गायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टैगर् हिल्तः काञ्चनजुङ्गा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm काञ्चनजुङ्गायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 काञनजुङ्गायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किंप्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् काञ्चनजुङ्गा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] gsl7uvjjq5nbzghmbvak4c6ixgbwsoz 499300 499299 2026-05-22T08:27:01Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[काञ्चनजुङ्गा]] पृष्ठं [[कञ्चनजङ्घा]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499299 wikitext text/x-wiki कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]], [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) उपरि काञ्चनजुङ्गाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तामूर् नदी उत्तरे च लोनाक् चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। काञ्चन्जुङ्गापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः काढ्जनजुङ्गा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः काञ्चनजुङ्गायाः दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== काञ्चनजुङ्गायाः पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किं राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य टापल्जुङ्ग् राज्ये वर्तन्ते। नेपाळे काञ्चनजुङ्गाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। काञ्चनजुङ्गापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पाण्डाप्राणिनः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम काञ्चनजुङ्गा नाशनल् पार्क् इति। काञ्चनजुङ्गायाः काञ्चनड्जोङ्गा, काञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण काञ्चनजुङ्गा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं काञ्चनजुङ्गाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण काञ्चनजुङ्गा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं काञ्चनजुङ्गा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः काञ्चनजुङ्गाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। काञ्चनजुङ्गा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः काञ्चनजुङ्गा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन काञ्चनजुङ्गा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः काञ्जनजुङ्गाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः काञ्चनजुङ्गायाः पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे काञ्चनजुङ्गायाः दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== काञ्चनजुङ्गा पर्वते काञ्चनजुङ्गा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव काञ्चनजुङ्गाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये काञ्चनजुङ्गापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै काञ्चनजुङ्गा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् काञ्चनजुङ्गा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां काञ्चनजुङ्गायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टैगर् हिल्तः काञ्चनजुङ्गा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm काञ्चनजुङ्गायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 काञनजुङ्गायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किंप्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् काञ्चनजुङ्गा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] gsl7uvjjq5nbzghmbvak4c6ixgbwsoz 499302 499300 2026-05-22T08:33:12Z Ganesh Paudel 6561 499302 wikitext text/x-wiki कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तामूर् नदी उत्तरे च लोनाक् चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः काढ्जनजुङ्गा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः काञ्चनजुङ्गायाः दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== काञ्चनजुङ्गायाः पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किं राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य टापल्जुङ्ग् राज्ये वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पाण्डाप्राणिनः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये काञ्चनजुङ्गापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै काञ्चनजुङ्गा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् काञ्चनजुङ्गा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां काञ्चनजुङ्गायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टैगर् हिल्तः काञ्चनजुङ्गा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm काञ्चनजुङ्गायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 काञनजुङ्गायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किंप्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् काञ्चनजुङ्गा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] n2q59p9rgzlne3k8jn7cr3fe1art31p 499305 499302 2026-05-22T10:16:30Z Ganesh Paudel 6561 499305 wikitext text/x-wiki कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पाण्डाप्राणिनः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः कञ्चनजङ्घा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] l19v3e6fqxvgp52jaqrfema9gup9fne 499306 499305 2026-05-22T10:19:23Z Ganesh Paudel 6561 /* व्युत्पत्तिः */ 499306 wikitext text/x-wiki कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पण्डकाः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः कञ्चनजङ्घा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] t95atl20dkkuogimyvdu9h9wvbht7ox 499307 499306 2026-05-22T10:31:15Z Ganesh Paudel 6561 499307 wikitext text/x-wiki {{सङ्क्षिप्त विवरण|विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल}} {{Infobox mountain | name = कञ्चनजङ्घा | photo = Kangchenjunga, India.jpg | photo_caption = [[सिक्किम]], [[भारत]]तः कञ्चनजङ्घा दृष्य | elevation_m = ८५८६ | elevation_ref = <ref name="Carter1985"/><br /><small>[[सर्वोच्च हिमशिखराणि|तृतीय]]</small> | prominence_m = ३९२२ | prominence_ref = <ref name="peaklist"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|२९औँ]]</small> | listing = {{unbulleted list | [[अष्ट-सहस्रा]] | [[भारतदेशस्थिताः हिमशिखराणि]] | [[नेपालदेशस्थिताः हिमशिखराणि]]}} | location = [[कोशी प्रदेश]], [[नेपाल]];<br />[[सिक्किम]], [[भारत]]<ref name="peaklist"/> | range = [[हिमालय]] | map = India Sikkim#Nepal Province1#India#Nepal | map_caption = कञ्चनजङ्घस्य अवस्थिति | map_size = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|27|42|09|N|88|08|48|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | first_ascent = सन् १९५५ बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियान अन्तर्गत २५ मे १९५५, [[जो ब्राउन]] र [[जर्ज ब्यान्ड]]<br />(प्रथम शितकालिन आरोहरण ११ जनवरी १९८६ मा, जर्जी कुकुज्का र क्राजिस्टफ वाइलिकिद्वारा) | easiest_route = हिमनदी/हिममार्ग }} [[चित्र:Kangchenjunga and surrounding peaks at sunset.jpg|thumb|[[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]द्वारा डिसेम्बर २०१९ मा, खिचिएको कञ्चनजङ्घा र यसका वरिपरिका शिखरहरू]] कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पण्डकाः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः कञ्चनजङ्घा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] oc4ldc0ss43lfumi11g4bnchn3ra04r 499308 499307 2026-05-22T10:34:49Z Ganesh Paudel 6561 499308 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = कञ्चनजङ्घा | photo = Kangchenjunga, India.jpg | photo_caption = [[सिक्किम]], [[भारत]]तः कञ्चनजङ्घा दृष्य | elevation_m = ८५८६ | elevation_ref = <ref name="Carter1985"/><br /><small>[[सर्वोच्च हिमशिखराणि|तृतीय]]</small> | prominence_m = ३९२२ | prominence_ref = <ref name="peaklist"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|२९औँ]]</small> | listing = {{unbulleted list | [[अष्ट-सहस्रा]] | [[भारतदेशस्थिताः हिमशिखराणि]] | [[नेपालदेशस्थिताः हिमशिखराणि]]}} | location = [[कोशी प्रदेश]], [[नेपाल]];<br />[[सिक्किम]], [[भारत]]<ref name="peaklist"/> | range = [[हिमालय]] | map = India Sikkim#Nepal Province1#India#Nepal | map_caption = कञ्चनजङ्घस्य अवस्थिति | map_size = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|27|42|09|N|88|08|48|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | first_ascent = सन् १९५५ बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियान अन्तर्गत २५ मे १९५५, [[जो ब्राउन]] र [[जर्ज ब्यान्ड]]<br />(प्रथम शितकालिन आरोहरण ११ जनवरी १९८६ मा, जर्जी कुकुज्का र क्राजिस्टफ वाइलिकिद्वारा) | easiest_route = हिमनदी/हिममार्ग }} [[image:Kangchenjunga and surrounding peaks at sunset.jpg|thumb|[[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]द्वारा डिसेम्बर २०१९ दिनाङ्के धृताः छविचित्रं कञ्चनजङ्घा एवं परित अन्याषु शिखराणि दृष्यते]] कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पण्डकाः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः कञ्चनजङ्घा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] j1mgix8spi07uqb6r8p90s4nqlb5t5a 499309 499308 2026-05-22T10:36:08Z Ganesh Paudel 6561 /* प्रथाः */ 499309 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = कञ्चनजङ्घा | photo = Kangchenjunga, India.jpg | photo_caption = [[सिक्किम]], [[भारत]]तः कञ्चनजङ्घा दृष्य | elevation_m = ८५८६ | elevation_ref = <ref name="Carter1985"/><br /><small>[[सर्वोच्च हिमशिखराणि|तृतीय]]</small> | prominence_m = ३९२२ | prominence_ref = <ref name="peaklist"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|२९औँ]]</small> | listing = {{unbulleted list | [[अष्ट-सहस्रा]] | [[भारतदेशस्थिताः हिमशिखराणि]] | [[नेपालदेशस्थिताः हिमशिखराणि]]}} | location = [[कोशी प्रदेश]], [[नेपाल]];<br />[[सिक्किम]], [[भारत]]<ref name="peaklist"/> | range = [[हिमालय]] | map = India Sikkim#Nepal Province1#India#Nepal | map_caption = कञ्चनजङ्घस्य अवस्थिति | map_size = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|27|42|09|N|88|08|48|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | first_ascent = सन् १९५५ बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियान अन्तर्गत २५ मे १९५५, [[जो ब्राउन]] र [[जर्ज ब्यान्ड]]<br />(प्रथम शितकालिन आरोहरण ११ जनवरी १९८६ मा, जर्जी कुकुज्का र क्राजिस्टफ वाइलिकिद्वारा) | easiest_route = हिमनदी/हिममार्ग }} [[image:Kangchenjunga and surrounding peaks at sunset.jpg|thumb|[[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]द्वारा डिसेम्बर २०१९ दिनाङ्के धृताः छविचित्रं कञ्चनजङ्घा एवं परित अन्याषु शिखराणि दृष्यते]] कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पण्डकाः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः मन्यन्ते। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः कञ्चनजङ्घा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] qa90fplojqmfqspj2ftax7uptmu0cef 499310 499309 2026-05-22T10:38:56Z Ganesh Paudel 6561 499310 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = कञ्चनजङ्घा | photo = Kangchenjunga, India.jpg | photo_caption = [[सिक्किम]], [[भारत]]तः कञ्चनजङ्घा दृष्य | elevation_m = ८५८६ | elevation_ref = <ref name="Carter1985"/><br /><small>[[सर्वोच्च हिमशिखराणि|तृतीय]]</small> | prominence_m = ३९२२ | prominence_ref = <ref name="peaklist"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|२९औँ]]</small> | listing = {{unbulleted list | [[अष्ट-सहस्रा]] | [[भारतदेशस्थिताः हिमशिखराणि]] | [[नेपालदेशस्थिताः हिमशिखराणि]]}} | location = [[कोशी प्रदेश]], [[नेपाल]];<br />[[सिक्किम]], [[भारत]]<ref name="peaklist"/> | range = [[हिमालय]] | map = India Sikkim#Nepal Province1#India#Nepal | map_caption = कञ्चनजङ्घस्य अवस्थिति | map_size = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|27|42|09|N|88|08|48|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | first_ascent = सन् १९५५ बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियान अन्तर्गत २५ मे १९५५, [[जो ब्राउन]] र [[जर्ज ब्यान्ड]]<br />(प्रथम शितकालिन आरोहरण ११ जनवरी १९८६ मा, जर्जी कुकुज्का र क्राजिस्टफ वाइलिकिद्वारा) | easiest_route = हिमनदी/हिममार्ग }} [[image:Kangchenjunga and surrounding peaks at sunset.jpg|thumb|[[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]द्वारा डिसेम्बर २०१९ दिनाङ्के धृताः छविचित्रं कञ्चनजङ्घा एवं परित अन्याषु शिखराणि दृष्यते]] कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पण्डकाः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः मन्यन्ते। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः परिदृष्ट कञ्चनजङ्घा शिखरम्]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]] [[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किमतः कञ्चनजङ्घा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः कञ्चनजङ्घा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 0u4xu5baer6ohjtekf3tfhi7wcivo05 499311 499310 2026-05-22T10:40:00Z Ganesh Paudel 6561 /* बाह्यसम्पर्काः */ 499311 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = कञ्चनजङ्घा | photo = Kangchenjunga, India.jpg | photo_caption = [[सिक्किम]], [[भारत]]तः कञ्चनजङ्घा दृष्य | elevation_m = ८५८६ | elevation_ref = <ref name="Carter1985"/><br /><small>[[सर्वोच्च हिमशिखराणि|तृतीय]]</small> | prominence_m = ३९२२ | prominence_ref = <ref name="peaklist"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|२९औँ]]</small> | listing = {{unbulleted list | [[अष्ट-सहस्रा]] | [[भारतदेशस्थिताः हिमशिखराणि]] | [[नेपालदेशस्थिताः हिमशिखराणि]]}} | location = [[कोशी प्रदेश]], [[नेपाल]];<br />[[सिक्किम]], [[भारत]]<ref name="peaklist"/> | range = [[हिमालय]] | map = India Sikkim#Nepal Province1#India#Nepal | map_caption = कञ्चनजङ्घस्य अवस्थिति | map_size = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|27|42|09|N|88|08|48|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | first_ascent = सन् १९५५ बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियान अन्तर्गत २५ मे १९५५, [[जो ब्राउन]] र [[जर्ज ब्यान्ड]]<br />(प्रथम शितकालिन आरोहरण ११ जनवरी १९८६ मा, जर्जी कुकुज्का र क्राजिस्टफ वाइलिकिद्वारा) | easiest_route = हिमनदी/हिममार्ग }} [[image:Kangchenjunga and surrounding peaks at sunset.jpg|thumb|[[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]द्वारा डिसेम्बर २०१९ दिनाङ्के धृताः छविचित्रं कञ्चनजङ्घा एवं परित अन्याषु शिखराणि दृष्यते]] कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पण्डकाः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः मन्यन्ते। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः परिदृष्ट कञ्चनजङ्घा शिखरम्]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]] [[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किमतः कञ्चनजङ्घा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः कञ्चनजङ्घा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] e5gpajj4kw4hizw91ghk6rztcgth0hi 499312 499311 2026-05-22T10:43:23Z Ganesh Paudel 6561 499312 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = कञ्चनजङ्घा | photo = Kangchenjunga, India.jpg | photo_caption = [[सिक्किम]], [[भारत]]तः कञ्चनजङ्घस्य दृष्य | elevation_m = ८५८६ | elevation_ref = <ref name="Carter1985"/><br /><small>[[सर्वोच्च हिमशिखराणि|तृतीय]]</small> | prominence_m = ३९२२ | prominence_ref = <ref name="peaklist"/><br /><small>[[विश्वका अग्ला हिमालहरू|२९औँ]]</small> | listing = {{unbulleted list | [[अष्ट-सहस्रा]] | [[भारतदेशस्थिताः हिमशिखराणि]] | [[नेपालदेशस्थिताः हिमशिखराणि]]}} | location = [[कोशी प्रदेश]], [[नेपाल]];<br />[[सिक्किम]], [[भारत]]<ref name="peaklist"/> | range = [[हिमालय]] | map = India Sikkim#Nepal Province1#India#Nepal | map_caption = कञ्चनजङ्घस्य अवस्थिति | map_size = | label = | label_position = | coordinates = {{coord|27|42|09|N|88|08|48|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref name="peaklist"/> | first_ascent = सन् १९५५ बेलायती कञ्चनजङ्घा अभियान अन्तर्गत २५ मे १९५५, [[जो ब्राउन]] र [[जर्ज ब्यान्ड]]<br />(प्रथम शितकालिन आरोहरण ११ जनवरी १९८६ मा, जर्जी कुकुज्का र क्राजिस्टफ वाइलिकिद्वारा) | easiest_route = हिमनदी/हिममार्ग }} [[image:Kangchenjunga and surrounding peaks at sunset.jpg|thumb|[[अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेसन]]द्वारा डिसेम्बर २०१९ दिनाङ्के धृताः छविचित्रं कञ्चनजङ्घा एवं परित अन्याषु शिखराणि दृष्यते]] कञ्चनजङ्घा शिखरम् विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते।{{cn}} [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]] [[कोशी प्रदेश]] एवं [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) परिमितं उपरि कञ्चनजङ्घाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तमोर नदी उत्तरे च लोनाक चु नदी प्रवहति। कञ्चनजङ्घा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। कञ्चनजङ्घापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किराँत जनाः कञ्चनजङ्घा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते । [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|दार्जीलिङतः कञ्चनजङ्घा दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== कञ्चनजङ्घा पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किम राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य कोशी प्रदेशान्तरगत ताप्लेजुङ मण्डलम् वर्तन्ते। नेपाळे कञ्चनजङ्घाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। कञ्चनजङ्घापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पण्डकाः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम कञ्चनजङ्घा राष्ट्रिय निकुञ्ज इति। कञ्चनजङ्घस्य काञ्चनड्जोङ्गा, कञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण कञ्चनजङ्घा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं कञ्चनजङ्घाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण कञ्चनजङ्घा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं कञ्चनजङ्घा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः कञ्चनजङ्घाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। कञ्चनजङ्घा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः कञ्चनजङ्घा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन कञ्चनजङ्घा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः कञ्चनजङ्घाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः कञ्चनजङ्घस्य पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे कञ्चनजङ्घस्य दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== कञ्चनजङ्घा पर्वते कञ्चनजङ्घा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः मन्यन्ते। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव कञ्चनजङ्घाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये कञ्चनजङ्घापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै कञ्चनजङ्घा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् कञ्चनजङ्घा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां कञ्चनजङ्घायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टाइगर हिल तः परिदृष्ट कञ्चनजङ्घा शिखरम्]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः मापचित्रम्]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः उत्तरभागः]] [[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किमतः कञ्चनजङ्घा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः कञ्चनजङ्घा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|कञ्चनजङ्घायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm कञ्चनजङ्घायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 कञ्चनजङ्घायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किम प्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् कञ्चनजङ्घा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 76vl4cragsmwj861ovao89j3ubbjfkh 2 90702 499298 496798 2026-05-22T06:21:41Z PK2 3654 add user pages for new Wikipedia editions 499298 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="font-size:85%" |- | [[User:PK2/प्रयोगपृष्ठम्|This]] is where my sandbox pages in different languages are |} ;<div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%">My user pages in different languages by language code</div> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ A |- | [[:ab:User:PK2|User page]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]<br />(code: <code>ab</code>) | [[:ace:User:PK2|User page]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]<br />(code: <code>ace</code>) | [[:ady:User:PK2|User page]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]<br />(code: <code>ady</code>) | [[:af:User:PK2|User page]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]<br />(code: <code>af</code>) | [[:als:User:PK2|User page]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]<br />(code: <code>als</code>) | [[:alt:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]<br />(code: <code>alt</code>) | [[:am:User:PK2|User page]] in [[:en:Amharic|Amharic]]<br />(code: <code>am</code>) | [[:ami:User:PK2|User page]] in [[:en:Amis language|Amis]]<br />(code: <code>ami</code>) | [[:an:User:PK2|User page]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]<br />(code: <code>an</code>) | [[:ang:User:PK2|User page]] in [[:en:Old English|Old English]]<br />(code: <code>ang</code>) |- | [[:ann:User:PK2|User page]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]<br />(code: <code>ann</code>) | [[:anp:User:PK2|User page]] in [[:en:Angika|Angika]]<br />(code: <code>anp</code>) | [[:ar:User:PK2|User page]] in [[:en:Arabic|Arabic]]<br />(code: <code>ar</code>) | [[:arc:User:PK2|User page]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])<br />(code: <code>arc</code>) | [[:ary:User:PK2|User page]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]<br />(code: <code>ary</code>) | [[:arz:User:PK2|User page]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]<br />(code: <code>arz</code>) | [[:as:User:PK2|User page]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]<br />(code: <code>as</code>) | [[:ast:User:PK2|User page]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])<br />(code: <code>ast</code>) | [[:atj:User:PK2|User page]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]<br />(code: <code>atj</code>) | [[:av:User:PK2|User page]] in [[:en:Avar language|Avar]]<br />(code: <code>av</code>) |- | [[:avk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kotava|Kotava]]<br />(code: <code>avk</code>) | [[:awa:User:PK2|User page]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]<br />(code: <code>awa</code>) | [[:ay:User:PK2|User page]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]<br />(code: <code>ay</code>) | [[:az:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]<br />(code: <code>az</code>) | [[:azb:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]<br />(code: <code>azb</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ B |- | [[:ba:User:PK2|User page]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]<br />(code: <code>ba</code>) | [[:ban:User:PK2|User page]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]<br />(code: <code>ban</code>) | [[:bar:User:PK2|User page]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]<br />(code: <code>bar</code>) | [[:bat-smg:User:PK2|User page]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]<br />(code: <code>bat-smg</code>) | [[:bbc:User:PK2|User page]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]<br />(code: <code>bbc</code>) | [[:bcl:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]<br />(code: <code>bcl</code>) | [[:bdr:User:PK2|User page]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]<br />(code: <code>bdr</code>) | [[:be:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]<br />(code: <code>be</code>) | [[:be-tarask:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])<br />(code: <code>be-tarask</code>) | [[:bew:User:PK2|User page]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]<br />(code: <code>bew</code>) |- | [[:bg:User:PK2|User page]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]<br />(code: <code>bg</code>) | [[:bh:User:PK2|User page]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])<br />(code: <code>bh</code>) | [[:bi:User:PK2|User page]] in [[:en:Bislama|Bislama]]<br />(code: <code>bi</code>) | [[:bjn:User:PK2|User page]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]<br />(code: <code>bjn</code>) | [[:blk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]<br />(code: <code>blk</code>) | [[:bm:User:PK2|User page]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]<br />(code: <code>bm</code>) | [[:bn:User:PK2|User page]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]<br />(code: <code>bn</code>) | [[:bo:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])<br />(code: <code>bo</code>) | [[:bpy:User:PK2|User page]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]<br />(code: <code>bpy</code>) | [[:br:User:PK2|User page]] in [[:en:Breton language|Breton]]<br />(code: <code>br</code>) |- | [[:bs:User:PK2|User page]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]<br />(code: <code>bs</code>) | [[:btm:User:PK2|User page]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]<br />(code: <code>btm</code>) | [[:bug:User:PK2|User page]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]<br />(code: <code>bug</code>) | [[:bxr:User:PK2|User page]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)<br />(code: <code>bxr</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ C |- | [[:ca:User:PK2|User page]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]<br />(code: <code>ca</code>) | [[:cbk-zam:User:PK2|User page]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)<br />(code: <code>cbk-zam</code>) | [[:cdo:User:PK2|User page]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]<br />(code: <code>cdo</code>) | [[:ce:User:PK2|User page]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]<br />(code: <code>ce</code>) | [[:ceb:User:PK2|User page]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]<br />(code: <code>ceb</code>) | [[:ch:User:PK2|User page]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]<br />(code: <code>ch</code>) | [[:chr:User:PK2|User page]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]<br />(code: <code>chr</code>) | [[:chy:User:PK2|User page]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]<br />(code: <code>chy</code>) |- | [[:ckb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])<br />(code: <code>ckb</code>) | [[:co:User:PK2|User page]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]<br />(code: <code>co</code>) | [[:crh:User:PK2|User page]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]<br />(code: <code>crh</code>) | [[:cs:User:PK2|User page]] in [[:en:Czech language|Czech]]<br />(code: <code>cs</code>) | [[:csb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]<br />(code: <code>csb</code>) | [[:cu:User:PK2|User page]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]<br />(code: <code>cu</code>) | [[:cv:User:PK2|User page]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]<br />(code: <code>cv</code>) | [[:cy:User:PK2|User page]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]<br />(code: <code>cy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ D |- | [[:da:User:PK2|User page]] in [[:en:Danish language|Danish]]<br />(code: <code>da</code>) | [[:dag:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]<br />(code: <code>dag</code>) | [[:de:User:PK2|User page]] in [[:en:German language|German]]<br />(code: <code>de</code>) | [[:dga:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]<br />(code: <code>dga</code>) | [[:din:User:PK2|User page]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]<br />(code: <code>din</code>) | [[:diq:User:PK2|User page]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]<br />(code: <code>diq</code>) | [[:dsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]<br />(code: <code>dsb</code>) | [[:dtp:User:PK2|User page]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]<br />(code: <code>dtp</code>) | [[:dty:User:PK2|User page]] in [[:en:Doteli|Doteli]]<br />(code: <code>dty</code>) | [[:dv:User:PK2|User page]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]<br />(code: <code>dv</code>) | [[:dz:User:PK2|User page]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]<br />(code: <code>dz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ E |- | [[:ee:User:PK2|User page]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]<br />(code: <code>ee</code>) | [[:el:User:PK2|User page]] in [[:en:Greek language|Greek]]<br />(code: <code>el</code>) | [[:eml:User:PK2|User page]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]<br />(code: <code>eml</code>) | [[:en:User:PK2|User page]] in [[:en:English language|English]]<br />(code: <code>en</code>) | [[:eo:User:PK2|User page]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]<br />(code: <code>eo</code>) | [[:es:User:PK2|User page]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]<br />(code: <code>es</code>) | [[:et:User:PK2|User page]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]<br />(code: <code>et</code>) | [[:eu:User:PK2|User page]] in [[:en:Basque language|Basque]]<br />(code: <code>eu</code>) | [[:ext:User:PK2|User page]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]<br />(code: <code>ext</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ F |- | [[:fa:User:PK2|User page]] in [[:en:Persian language|Persian]]<br />(code: <code>fa</code>) | [[:fat:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])<br />(code: <code>fat</code>) | [[:ff:User:PK2|User page]] in [[:en:Fula language|Fula]]<br />(code: <code>ff</code>) | [[:fi:User:PK2|User page]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]<br />(code: <code>fi</code>) | [[:fiu-vro:User:PK2|User page]] in [[:en:Võro language|Võro]]<br />(code: <code>fiu-vro</code>) | [[:fj:User:PK2|User page]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]<br />(code: <code>fj</code>) | [[:fo:User:PK2|User page]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]<br />(code: <code>fo</code>) | [[:fon:User:PK2|User page]] in [[:en:Fon language|Fon]]<br />(code: <code>fon</code>) | [[:fr:User:PK2|User page]] in [[:en:French language|French]]<br />(code: <code>fr</code>) | [[:frp:User:PK2|User page]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]<br />(code: <code>frp</code>) | [[:frr:User:PK2|User page]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]<br />(code: <code>frr</code>) | [[:fur:User:PK2|User page]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]<br />(code: <code>fur</code>) | [[:fy:User:PK2|User page]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]<br />(code: <code>fy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ G |- | [[:ga:User:PK2|User page]] in [[:en:Irish language|Irish]]<br />(code: <code>ga</code>) | [[:gag:User:PK2|User page]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]<br />(code: <code>gag</code>) | [[:gan:User:PK2|User page]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]<br />(code: <code>gan</code>) | [[:gcr:User:PK2|User page]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]<br />(code: <code>gcr</code>) | [[:gd:User:PK2|User page]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]<br />(code: <code>gd</code>) | [[:gl:User:PK2|User page]] in [[:en:Galician language|Galician]]<br />(code: <code>gl</code>) | [[:glk:User:PK2|User page]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]<br />(code: <code>glk</code>) | [[:gn:User:PK2|User page]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]<br />(code: <code>gn</code>) | [[:gom:User:PK2|User page]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)<br />(code: <code>gom</code>) |- | [[:gor:User:PK2|User page]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]<br />(code: <code>gor</code>) | [[:got:User:PK2|User page]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]<br />(code: <code>got</code>) | [[:gpe:User:PK2|User page]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]<br />(code: <code>gpe</code>) | [[:gu:User:PK2|User page]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]<br />(code: <code>gu</code>) | [[:guc:User:PK2|User page]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]<br />(code: <code>guc</code>) | [[:gur:User:PK2|User page]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]<br />(code: <code>gur</code>) | [[:guw:User:PK2|User page]] in [[:en:Gun language|Gun]]<br />(code: <code>guw</code>) | [[:gv:User:PK2|User page]] in [[:en:Manx language|Manx]]<br />(code: <code>gv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ H |- | [[:ha:User:PK2|User page]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]<br />(code: <code>ha</code>) | [[:hak:User:PK2|User page]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]<br />(code: <code>hak</code>) | [[:haw:User:PK2|User page]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]<br />(code: <code>haw</code>) | [[:he:User:PK2|User page]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]<br />(code: <code>he</code>) | [[:hi:User:PK2|User page]] in [[:en:Hindi|Hindi]]<br />(code: <code>hi</code>) | [[:hif:User:PK2|User page]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]<br />(code: <code>hif</code>) | [[:hr:User:PK2|User page]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]<br />(code: <code>hr</code>) | [[:hsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]<br />(code: <code>hsb</code>) | [[:ht:User:PK2|User page]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]<br />(code: <code>ht</code>) | [[:hu:User:PK2|User page]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]<br />(code: <code>hu</code>) | [[:hy:User:PK2|User page]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])<br />(code: <code>hy</code>) | [[:hyw:User:PK2|User page]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]<br />(code: <code>hyw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ I |- | [[:ia:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]<br />(code: <code>ia</code>) | [[:iba:User:PK2|User page]] in [[:en:Iban language|Iban]]<br />(code: <code>iba</code>) | [[:id:User:PK2|User page]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]<br />(code: <code>id</code>) | [[:ie:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]<br />(code: <code>ie</code>) | [[:ig:User:PK2|User page]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]<br />(code: <code>ig</code>) | [[:igl:User:PK2|User page]] in [[:en:Igala language|Igala]]<br />(code: <code>igl</code>) | [[:ik:User:PK2|User page]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]<br />(code: <code>ik</code>) | [[:ilo:User:PK2|User page]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]<br />(code: <code>ilo</code>) | [[:inh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]<br />(code: <code>inh</code>) | [[:io:User:PK2|User page]] in [[:en:Ido|Ido]]<br />(code: <code>io</code>) | [[:is:User:PK2|User page]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]<br />(code: <code>is</code>) | [[:it:User:PK2|User page]] in [[:en:Italian language|Italian]]<br />(code: <code>it</code>) | [[:iu:User:PK2|User page]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]<br />(code: <code>iu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ J |- | [[:ja:User:PK2|User page]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]<br />(code: <code>ja</code>) | [[:jam:User:PK2|User page]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]<br />(code: <code>jam</code>) | [[:jbo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lojban|Lojban]]<br />(code: <code>jbo</code>) | [[:jv:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]<br />(code: <code>jv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ K |- | [[:ka:User:PK2|User page]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]<br />(code: <code>ka</code>) | [[:kaa:User:PK2|User page]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]<br />(code: <code>kaa</code>) | [[:kab:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]<br />(code: <code>kab</code>) | [[:kai:User:PK2|User page]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]<br />(code: <code>kai</code>) | [[:kaj:User:PK2|User page]] in [[:en:Jju language|Jju]]<br />(code: <code>kaj</code>) | [[:kbd:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]<br />(code: <code>kbd</code>) | [[:kbp:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]<br />(code: <code>kbp</code>) | [[:kcg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tyap|Tyap]]<br />(code: <code>kcg</code>) | [[:kg:User:PK2|User page]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]<br />(code: <code>kg</code>) | [[:kge:User:PK2|User page]] in [[:en:Komering language|Komering]]<br />(code: <code>kge</code>) | [[:ki:User:PK2|User page]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]<br />(code: <code>ki</code>) | [[:kk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]<br />(code: <code>kk</code>) | [[:km:User:PK2|User page]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]<br />(code: <code>km</code>) |- | [[:kn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kannada|Kannada]]<br />(code: <code>kn</code>) | [[:knc:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]<br />(code: <code>knc</code>) | [[:ko:User:PK2|User page]] in [[:en:Korean language|Korean]]<br />(code: <code>ko</code>) | [[:koi:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]<br />(code: <code>koi</code>) | [[:krc:User:PK2|User page]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]<br />(code: <code>krc</code>) | [[:ks:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]<br />(code: <code>ks</code>) | [[:ksh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]<br />(code: <code>ksh</code>) | [[:ku:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])<br />(code: <code>ku</code>) | [[:kus:User:PK2|User page]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]<br />(code: <code>kus</code>) | [[:kv:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi language|Komi]]<br />(code: <code>kv</code>) | [[:kw:User:PK2|User page]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]<br />(code: <code>kw</code>) | [[:ky:User:PK2|User page]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]<br />(code: <code>ky</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ L |- | [[:la:User:PK2|User page]] in [[:en:Latin|Latin]]<br />(code: <code>la</code>) | [[:lad:User:PK2|User page]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]<br />(code: <code>lad</code>) | [[:lb:User:PK2|User page]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]<br />(code: <code>lb</code>) | [[:lbe:User:PK2|User page]] in [[:en:Lak language|Lak]]<br />(code: <code>lbe</code>) | [[:lez:User:PK2|User page]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]<br />(code: <code>lez</code>) | [[:lfn:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]<br />(code: <code>lfn</code>) | [[:lg:User:PK2|User page]] in [[:en:Luganda|Luganda]]<br />(code: <code>lg</code>) | [[:li:User:PK2|User page]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]<br />(code: <code>li</code>) |- | [[:lij:User:PK2|User page]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]<br />(code: <code>lij</code>) | [[:lld:User:PK2|User page]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]<br />(code: <code>lld</code>) | [[:lmo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]<br />(code: <code>lmo</code>) | [[:ln:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingala|Lingala]]<br />(code: <code>ln</code>) | [[:lo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lao language|Lao]]<br />(code: <code>lo</code>) | [[:lt:User:PK2|User page]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]<br />(code: <code>lt</code>) | [[:ltg:User:PK2|User page]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]<br />(code: <code>ltg</code>) | [[:lv:User:PK2|User page]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]<br />(code: <code>lv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ M |- | [[:mad:User:PK2|User page]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]<br />(code: <code>mad</code>) | [[:mai:User:PK2|User page]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]<br />(code: <code>mai</code>) | [[:map-bms:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])<br />(code: <code>map-bms</code>) | [[:mdf:User:PK2|User page]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]<br />(code: <code>mdf</code>) | [[:mg:User:PK2|User page]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]<br />(code: <code>mg</code>) | [[:mhr:User:PK2|User page]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]<br />(code: <code>mhr</code>) | [[:mi:User:PK2|User page]] in [[:en:Māori language|Māori]]<br />(code: <code>mi</code>) | [[:min:User:PK2|User page]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]<br />(code: <code>min</code>) | [[:mk:User:PK2|User page]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]<br />(code: <code>mk</code>) | [[:ml:User:PK2|User page]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]<br />(code: <code>ml</code>) | [[:mn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]<br />(code: <code>mn</code>) |- | [[:mni:User:PK2|User page]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]<br />(code: <code>mni</code>) | [[:mnw:User:PK2|User page]] in [[:en:Mon language|Mon]]<br />(code: <code>mnw</code>) | [[:m:mos:User:PK2|User page]] in [[:en:Mooré|Mooré]]<br />(code: <code>mos</code>) | [[:mr:User:PK2|User page]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]<br />(code: <code>mr</code>) | [[:mrj:User:PK2|User page]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]<br />(code: <code>mrj</code>) | [[:ms:User:PK2|User page]] in [[:en:Malay language|Malay]]<br />(code: <code>ms</code>) | [[:mt:User:PK2|User page]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]<br />(code: <code>mt</code>) | [[:mwl:User:PK2|User page]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]<br />(code: <code>mwl</code>) | [[:my:User:PK2|User page]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]<br />(code: <code>my</code>) | [[:myv:User:PK2|User page]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]<br />(code: <code>myv</code>) | [[:mzn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]<br />(code: <code>mzn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ N |- | [[:nah:User:PK2|User page]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]<br />(code: <code>nah</code>) | [[:nap:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]<br />(code: <code>nap</code>) | [[:nds:User:PK2|User page]] in [[:en:Low German|Low German]]<br />(code: <code>nds</code>) | [[:nds-nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]<br />(code: <code>nds-nl</code>) | [[:ne:User:PK2|User page]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]<br />(code: <code>ne</code>) | [[:new:User:PK2|User page]] in [[:en:Newar language|Newar]]<br />(code: <code>new</code>) | [[:nia:User:PK2|User page]] in [[:en:Nias language|Nias]]<br />(code: <code>nia</code>) | [[:nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]<br />(code: <code>nl</code>) | [[:nn:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])<br />(code: <code>nn</code>) |- | [[:no:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])<br />(code: <code>no</code>) | [[:nov:User:PK2|User page]] in [[:en:Novial|Novial]]<br />(code: <code>nov</code>) | [[:nqo:User:PK2|User page]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]<br />(code: <code>nqo</code>) | [[:nr:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]<br />(code: <code>nr</code>) | [[:nrm:User:PK2|User page]] in [[:en:Norman language|Norman]]<br />(code: <code>nrm</code>) | [[:nso:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]<br />(code: <code>nso</code>) | [[:nup:User:PK2|User page]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]<br />(code: <code>nup</code>) | [[:nv:User:PK2|User page]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]<br />(code: <code>nv</code>) | [[:ny:User:PK2|User page]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]<br />(code: <code>ny</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ O |- | [[:oc:User:PK2|User page]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]<br />(code: <code>oc</code>) | [[:olo:User:PK2|User page]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]<br />(code: <code>olo</code>) | [[:om:User:PK2|User page]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]<br />(code: <code>om</code>) | [[:or:User:PK2|User page]] in [[:en:Odia language|Odia]]<br />(code: <code>or</code>) | [[:os:User:PK2|User page]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]<br />(code: <code>os</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ P |- | [[:pa:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]<br />(code: <code>pa</code>) | [[:pag:User:PK2|User page]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]<br />(code: <code>pag</code>) | [[:pam:User:PK2|User page]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]<br />(code: <code>pam</code>) | [[:pap:User:PK2|User page]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]<br />(code: <code>pap</code>) | [[:pcd:User:PK2|User page]] in [[:en:Picard language|Picard]]<br />(code: <code>pcd</code>) | [[:pcm:User:PK2|User page]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]<br />(code: <code>pcm</code>) | [[:pdc:User:PK2|User page]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]<br />(code: <code>pdc</code>) | [[:pfl:User:PK2|User page]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]<br />(code: <code>pfl</code>) | [[:pi:User:PK2|User page]] in [[:en:Pali|Pali]]<br />(code: <code>pi</code>) |- | [[:pl:User:PK2|User page]] in [[:en:Polish language|Polish]]<br />(code: <code>pl</code>) | [[:pms:User:PK2|User page]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]<br />(code: <code>pms</code>) | [[:pnb:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)<br />(code: <code>pnb</code>) | [[:pnt:User:PK2|User page]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]<br />(code: <code>pnt</code>) | [[:ppl:User:PK2|User page]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]<br />(code: <code>ppl</code>) | [[:ps:User:PK2|User page]] in [[:en:Pashto|Pashto]]<br />(code: <code>ps</code>) | [[:pt:User:PK2|User page]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]<br />(code: <code>pt</code>) | [[:pwn:User:PK2|User page]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]<br />(code: <code>pwn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Q |- | [[:qu:User:PK2|User page]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])<br />(code: <code>qu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ R |- | [[:rki:User:PK2|User page]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]<br />(code: <code>rki</code>) | [[:rm:User:PK2|User page]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]<br />(code: <code>rm</code>) | [[:rmy:User:PK2|User page]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])<br />(code: <code>rmy</code>) | [[:rn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]<br />(code: <code>rn</code>) | [[:ro:User:PK2|User page]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]<br />(code: <code>ro</code>) | [[:roa-rup:User:PK2|User page]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]<br />(code: <code>roa-rup</code>) | [[:roa-tara:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])<br />(code: <code>roa-tara</code>) | [[:rsk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]<br />(code: <code>rsk</code>) | [[:ru:User:PK2|User page]] in [[:en:Russian language|Russian]]<br />(code: <code>ru</code>) | [[:rue:User:PK2|User page]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]<br />(code: <code>rue</code>) | [[:rw:User:PK2|User page]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]<br />(code: <code>rw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ S |- | [[:sa:User:PK2|User page]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]<br />(code: <code>sa</code>) | [[:sah:User:PK2|User page]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]<br />(code: <code>sah</code>) | [[:sat:User:PK2|User page]] in [[:en:Santali language|Santali]]<br />(code: <code>sat</code>) | [[:sc:User:PK2|User page]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]<br />(code: <code>sc</code>) | [[:scn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]<br />(code: <code>scn</code>) | [[:sco:User:PK2|User page]] in [[:en:Scots language|Scots]]<br />(code: <code>sco</code>) | [[:sd:User:PK2|User page]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]<br />(code: <code>sd</code>) | [[:se:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]<br />(code: <code>se</code>) | [[:sg:User:PK2|User page]] in [[:en:Sango language|Sango]]<br />(code: <code>sg</code>) | [[:sh:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]<br />(code: <code>sh</code>) | [[:shi:User:PK2|User page]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]<br />(code: <code>shi</code>) |- | [[:shn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shan language|Shan]]<br />(code: <code>shn</code>) | [[:si:User:PK2|User page]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]<br />(code: <code>si</code>) | [[:simple:User:PK2|User page]] in [[:en:Basic English|Basic English]]<br />(code: <code>simple</code>) | [[:sk:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]<br />(code: <code>sk</code>) | [[:skr:User:PK2|User page]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]<br />(code: <code>skr</code>) | [[:sl:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]<br />(code: <code>sl</code>) | [[:sm:User:PK2|User page]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]<br />(code: <code>sm</code>) | [[:smn:User:PK2|User page]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]<br />(code: <code>smn</code>) | [[:sn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shona language|Shona]]<br />(code: <code>sn</code>) | [[:so:User:PK2|User page]] in [[:en:Somali language|Somali]]<br />(code: <code>so</code>) | [[:sq:User:PK2|User page]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]<br />(code: <code>sq</code>) |- | [[:sr:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]<br />(code: <code>sr</code>) | [[:srn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]<br />(code: <code>srn</code>) | [[:ss:User:PK2|User page]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]<br />(code: <code>ss</code>) | [[:st:User:PK2|User page]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]<br />(code: <code>st</code>) | [[:stq:User:PK2|User page]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]<br />(code: <code>stq</code>) | [[:su:User:PK2|User page]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]<br />(code: <code>su</code>) | [[:sv:User:PK2|User page]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]<br />(code: <code>sv</code>) | [[:sw:User:PK2|User page]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]<br />(code: <code>sw</code>) | [[:syl:User:PK2|User page]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]<br />(code: <code>syl</code>) | [[:szl:User:PK2|User page]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]<br />(code: <code>szl</code>) | [[:szy:User:PK2|User page]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]<br />(code: <code>szy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ T |- | [[:ta:User:PK2|User page]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]<br />(code: <code>ta</code>) | [[:tay:User:PK2|User page]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]<br />(code: <code>tay</code>) | [[:tcy:User:PK2|User page]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]<br />(code: <code>tcy</code>) | [[:tdd:User:PK2|User page]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]<br />(code: <code>tdd</code>) | [[:te:User:PK2|User page]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]<br />(code: <code>te</code>) | [[:tet:User:PK2|User page]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]<br />(code: <code>tet</code>) | [[:tg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]<br />(code: <code>tg</code>) | [[:th:User:PK2|User page]] in [[:en:Thai language|Thai]]<br />(code: <code>th</code>) | [[:ti:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]<br />(code: <code>ti</code>) | [[:tig:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]<br />(code: <code>tig</code>) | [[:tk:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]<br />(code: <code>tk</code>) | [[:tl:User:PK2|User page]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]<br />(code: <code>tl</code>) | [[:tly:User:PK2|User page]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]<br />(code: <code>tly</code>) |- | [[:tn:User:PK2|User page]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]<br />(code: <code>tn</code>) | [[:to:User:PK2|User page]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]<br />(code: <code>to</code>) | [[:tok:User:PK2|User page]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]<br />(code: <code>tok</code>) | [[:tpi:User:PK2|User page]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]<br />(code: <code>tpi</code>) | [[:tr:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]<br />(code: <code>tr</code>) | [[:trv:User:PK2|User page]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]<br />(code: <code>trv</code>) | [[:ts:User:PK2|User page]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]<br />(code: <code>ts</code>) | [[:tt:User:PK2|User page]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]<br />(code: <code>tt</code>) | [[:tum:User:PK2|User page]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]<br />(code: <code>tum</code>) | [[:tw:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)<br />(code: <code>tw</code>) | [[:ty:User:PK2|User page]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]<br />(code: <code>ty</code>) | [[:tyv:User:PK2|User page]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]<br />(code: <code>tyv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ U |- | [[:udm:User:PK2|User page]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]<br />(code: <code>udm</code>) | [[:ug:User:PK2|User page]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]<br />(code: <code>ug</code>) | [[:uk:User:PK2|User page]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]<br />(code: <code>uk</code>) | [[:ur:User:PK2|User page]] in [[:en:Urdu|Urdu]]<br />(code: <code>ur</code>) | [[:uz:User:PK2|User page]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]<br />(code: <code>uz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ V |- | [[:ve:User:PK2|User page]] in [[:en:Venda language|Venda]]<br />(code: <code>ve</code>) | [[:vec:User:PK2|User page]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]<br />(code: <code>vec</code>) | [[:vep:User:PK2|User page]] in [[:en:Veps language|Veps]]<br />(code: <code>vep</code>) | [[:vi:User:PK2|User page]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]<br />(code: <code>vi</code>) | [[:vls:User:PK2|User page]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]<br />(code: <code>vls</code>) | [[:vo:User:PK2|User page]] in [[:en:Volapük|Volapük]]<br />(code: <code>vo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ W |- | [[:wa:User:PK2|User page]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]<br />(code: <code>wa</code>) | [[:war:User:PK2|User page]] in [[:en:Waray language|Waray]]<br />(code: <code>war</code>) | [[:wo:User:PK2|User page]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]<br />(code: <code>wo</code>) | [[:wuu:User:PK2|User page]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]<br />(code: <code>wuu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ X |- | [[:xal:User:PK2|User page]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])<br />(code: <code>xal</code>) | [[:xh:User:PK2|User page]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]<br />(code: <code>xh</code>) | [[:xmf:User:PK2|User page]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]<br />(code: <code>xmf</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Y |- | [[:yi:User:PK2|User page]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]<br />(code: <code>yi</code>) | [[:yo:User:PK2|User page]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]<br />(code: <code>yo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Z |- | [[:za:User:PK2|User page]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])<br />(code: <code>za</code>) | [[:zea:User:PK2|User page]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]<br />(code: <code>zea</code>) | [[:zgh:User:PK2|User page]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]<br />(code: <code>zgh</code>) | [[:zh:User:PK2|User page]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])<br />(code: <code>zh</code>) | [[:zh-classical:User:PK2|User page]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]<br />(code: <code>zh-classical</code>) | [[:zh-min-nan:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]<br />(code: <code>zh-min-nan</code>) | [[:zh-yue:User:PK2|User page]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]<br />(code: <code>zh-yue</code>) | [[:zu:User:PK2|User page]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]<br />(code: <code>zu</code>) |} 8y23s1fkori194sihszmvay41wcobab 0 92261 499294 2026-05-22T05:24:27Z स्वर्ण 44291 स्वर्ण इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[बिहारराज्यम्]] पृष्ठं [[विहारराज्यम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499294 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[विहारराज्यम्]] 059lwp1gqjayd1kbfr7rwtsuzlqtitq 0 92262 499295 2026-05-22T05:44:26Z स्वर्ण 44291 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355493861|Cockroach Janta Party]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 499295 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size: 125%;" |<div style="padding-top:0.3em; padding-bottom:0.3em; border-top:2px solid #690A22; border-bottom:2px solid #690A22; line-height: 1;"><div class="fn org">तैलपाजनतापक्षः </div></div> |- | colspan="2" class="infobox-image logo" style="padding-top:.4em;padding-bottom:.3em;" |[[File:Cockroach_Janta_Party_(icon).png|निराबन्धः]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |सङ्क्षिप्तनाम | class="infobox-data nickname" style="line-height:1.3em;" |'''सीजेपी''' |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |अध्यक्षः | class="infobox-data agent" style="line-height:1.3em;" |अभिजीत दीपके |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |संस्थापकः | class="infobox-data agent" style="line-height:1.3em;" |अभिजीत दीपके |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |स्थापना | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |विक्रमसंवत् २०८३ (१६ मई २०२६) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |[[List of political ideologies|विचारधाराविद्यासः]] | class="infobox-data category" style="line-height:1.3em;" |[[Political satire|राजनैतिकं व्यङ्ग्यं]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |वर्णः। | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |द्राक्षाक्षीरम् |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |घोषवाक्यम् | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |''अलसानां निरुद्योगिनां च स्वरः'' |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="line-height: 0.8em;" |जालस्थानम् |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="line-height:1.3em;" |<span class="url">[https://cockroachjantaparty.org cockroachjantaparty.org]</span> |- | colspan="2" class="infobox-below" style="padding-top:0;" |<templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><div class="hlist" style="line-height:1.3em; padding-top:0.3em; border-top:2px solid #690A22;"> * [[भारतस्य शासनप्रणालिः]] </div> |} '''तैलपा जनता पक्षः''' ({{Lang-en|Cockroach Janata Party}}, {{Lang-hi|कॉकरोच जनता पार्टी}}, सी॰जे॰पी॰; शाब्दिकार्थः तैलपानां जनसामान्यानां वा दलम्) भारतस्य एकं व्यङ्ग्यात्मक राजनीतिक आन्दोलनम् अस्ति। अस्य स्थापना १६ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) दिनाङ्के पूर्वम् [[आम-आदमी-पक्षः]] इत्यनेन सह कार्यं कृतवता ३० वर्षीय राजनीतिकसञ्चाररणनीतिकारेण [[अभीजितदिपके]]<nowiki/>महोदयेन कृता।<ref name="bt_dipke">{{cite web|title=Who is Abhijeet Dipke? Founder of Cockroach Janta Party|url=https://www.businesstoday.in|website=Business Today|date=18 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref><ref name="telegraph">{{cite web|title=CJI may clarify but Cockroach Janata Party is ready for dissent, one laugh at a time|url=https://www.telegraphindia.com/india/cji-surya-kant-may-clarify-but-cockroach-janata-party-is-ready-for-dissent-one-laugh-at-a-time/cid/2161212|website=The Telegraph India|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref><ref name="indiatoday">{{cite web|title=Cockroach Janta Party debuts, admits two TMC MPs within 2 days|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-40000-members-mahua-moitra-kirti-azad-gen-z-convention-2913347-2026-05-18|website=India Today|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref><ref name="bbc_news">{{cite news|title=Indian politics has acquired an unusual mascot: the cockroach|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o|work=BBC News|date=21 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref> एतस्य आन्दोलनस्य उदयः भारतस्य मुख्यन्यायाधीशस्य [[सूर्यकान्त]]<nowiki/>स्य १५ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) दिनाङ्के कृतायाः टिप्पणीनां व्यङ्ग्यात्मकप्रतिक्रियरूपेण अभवत्, यस्यां तेन कर्मविहीनाः युवानः तैलपाः समाजस्य परोपजीविनः च इति कथिताः। वार्तानुसारं तैलपा जनता पक्षस्य समर्थकाः [[विहारराज्यम्|विहारे]] आगामिनि बाङ्कीपुरविधानसभाउपनिर्वाचने भागं ग्रहीतुं विचारं कुर्वन्ति स्म।<ref>{{cite news|title=Cockroach Janta Party explodes online after top judge's remark; CJP gains 3.7 million followers in 24 hours|url=https://www.tribuneindia.com/news/india/cockroach-janta-party-top-judges-comment-sparks-viral-satire-protest/|work=The Tribune|date=20 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref><ref name="boom">{{cite web|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|website=BOOM Fact Check|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> स्थापनायाः कतिपयेषु दिनेष्वेव, अस्मिन् आन्दोलने ३,५०,००० तः अधिकाः पञ्जीकरणाः तथा च सामाजिकमाध्यमेषु १,८०,००,००० अनुयायिनः सञ्जाताः। आन्दोलनेन परोक्षगतिविधयः अपि सञ्चालिताः, यत्र स्वयंसेवकाः तैलपरूपाणि वस्त्राणि धृत्वा विरोधाभासेषु स्वच्छताभियानेषु च भागं गृहीतवन्तः। एतत् आन्दोलनम् [[भारतस्य निर्वाचनायोगः]] सह पञ्जीकृतं नास्ति।<ref name="bbc_news2">{{cite news|title=Indian politics has acquired an unusual mascot: the cockroach|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o|work=BBC News|date=21 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref> == उद्भवः == १५ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) दिनाङ्के सर्वोच्चन्यायालयस्य एकस्यां सुनवायां मुख्यन्यायाधीशः सूर्यकान्तः टिप्पणीं कृतवान् यत्— "तैलपसदृशाः केचन युवानः सन्ति, किमपि रोजगारं न प्राप्नुवन्ति अथवा वृत्तौ किमपि स्थानं न लभन्ते। तेषु केचन माध्यमं भवन्ति, केचन सामाजिकमाध्यमं, सूचनाधिकारकार्यकर्तारः अन्ये च आन्दोलनकारिणः भूत्वा सर्वान् प्रति आक्रमणं प्रारभन्ते।"<ref name="nationalherald">{{cite web|title=Laugh if you like but cockroaches uniting, joining 'Cockroach Janta Party' in droves|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/laugh-if-you-want-but-cockroaches-uniting-joining-cockroach-janata-party-in-droves|website=National Herald|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> अनन्तरदिने, अभीजितदिपके महोदयेन 'एक्स्' (पूर्वतन-ट्विटर्) इत्यस्मिन् मञ्चे "तत्र स्थितानां सर्वेषां 'तैलपानां' कृते एकस्य मञ्चस्य" घोषणा कृता, यत्र योग्यता-मानदण्डरूपेण कर्मविहीनता, आलस्यम्, सततम् अन्तर्जाले सक्रियता, व्यावसायिकरूपेण च आक्रोशप्रकटनस्य क्षमता निर्धारिता आसीत्।<ref name="bbc_news3">{{cite news|title=Indian politics has acquired an unusual mascot: the cockroach|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o|work=BBC News|date=21 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref> दलस्य जालस्थानं, तैलपा जनता पक्षः, १६ मई दिनाङ्के "अलसानां कर्मविहीनानां च स्वरः" इति ध्येयवाक्येन सह सक्रियम् अभवत्।<ref name="timesnow">{{cite web|title=What Is Cockroach Janta Party? Manifesto Creates Buzz|url=https://www.timesnownews.com/viral/cockroach-janta-party-5-point-manifesto-creates-buzz-mahua-moitra-kirti-azad-reacts-abhijeet-dipke-article-154349051|website=Times Now|date=19 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Cockroach Janta Party|url=https://www.instagram.com/cockroachjantaparty|website=www.instagram.com}}</ref> ४८ होराभ्यन्तरे एव अस्मिन् आन्दोलने ४०,००० तः अधिकाः पञ्जीकृतसदस्याः अभवन् इति दावा कृतः, पश्चात्तनवार्ताभिः एषा सङ्ख्या ७०,००० तः अधिका सूचिता। २२ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) पर्यन्तम्, आन्दोलनस्य चित्रपटले १,९५,००,००० तः अधिकाः अनुयायिनः दृश्याः आसन्, यत् पूर्वतनदिनात् १,४००% वृद्धिं दर्शयति। तस्मात् पूर्वं तस्मिन्नेव दिने, अस्मिन् मञ्चे अनुयायिनां सङ्ख्या १,८०,००,००० अतीत्य [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्ष]]<nowiki/>स्य (भापपा) तथा [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस]]<nowiki/>स्य च आधिकारिकखातान् पृष्ठतः कृतवती आसीत्। 'एक्स्' मञ्चे अपि आन्दोलनस्य २,००,००० तः अधिकाः अनुयायिनः आसन्।<ref name="theprint_bhatia">{{cite web|title=Hotmail co-founder Sabeer Bhatia backs Cockroach Janta Party, says supports movement '100 per cent'|url=https://theprint.in/feature/sabeer-bhatia-hotmail-cockroach-janta-party/2936233/|website=ThePrint|date=20 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref><ref name="it_celebs2">{{cite web|last=Kateel|first=Avinash|date=21 May 2026|title=Cockroach party beats BJP on the 'gram with 10 million followers in 5 days|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-10-million-followers-on-instagram-bjp-followers-cji-remarks-genz-youth-2914805-2026-05-21|website=India Today|access-date=21 May 2026}}</ref> शुभारम्भात् ७८ होराभ्यन्तरे चित्रपटलखातायां ३०,००,००० अनुयायिनः पारिताः, तथा च पञ्चदिनेभ्यः न्यूनसमये १,००,००,००० अतीत्य सत्ताधारीभारतीयजनतापक्षस्य आधिकारिकं सङ्केतम् अतिशायितवन्तः। दलस्य दावा अस्ति यत् अन्तर्जालप्रपत्रैः ३,५०,००० तः अधिकाः सदस्याः पञ्जीकृताः। एतत् आन्दोलनम् परोक्षरूपेण अपि विस्तृतम्, यत्र युवानः स्वयंसेवकाः तैलपरूपाणि नाटकीयवस्त्राणि धृत्वा अस्य नाम्नः अङ्गीकाररूपेण स्वच्छताभियानेषु विरोधाभासेषु च भागं गृहीतवन्तः। ततः आरभ्य एतत् आन्दोलनम् पश्चिमवङ्ग-विहार-मध्यप्रदेश-उत्तरप्रदेश-जम्मूकाश्मीर-हिमाचलप्रदेशादिषु बहुषु राज्येषु प्रसृतम् अस्ति।<ref name="aljazeera">{{cite news|date=20 May 2026|title=Cockroach Janata Party: Top Indian judge's comment sparks satire protest|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/5/20/cockroach-janata-party-top-indian-judges-comment-sparks-satire-protest|work=Al Jazeera|access-date=20 May 2026}}</ref> == सूर्यकान्तस्य प्रतिक्रिया == तीव्रविरोधस्य पश्चात्, मुख्यन्यायाधीशः सूर्यकान्तः १६ मई दिनाङ्के एकं स्पष्टीकरणं प्रसारितवान्, यस्मिन् तेन उक्तं यत् तस्य कथनानि विकृत्या प्रस्तुतानि। तेन स्पष्टीकृतं यत् सः विशेषतः तान् जनान् निन्दति स्म ये कूटप्रमाणपत्रैः विधिक्षेत्रे प्रविष्टाः, न तु देशस्य कर्मविहीनान् युवकान्। "अहं न केवलं अस्माकं वर्तमानभविष्यत्कालीनमानवसंसाधनेषु गर्वं करोमि, अपितु भारतस्य प्रत्येकं युवा मां प्रेरयति। अहं तान् विकसितभारतस्य आधारस्तम्भत्वेन पश्यामि," इति तेन उक्तम्।<ref name="boom3">{{cite web|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|website=BOOM Fact Check|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> दिपके-महोदयः 'एक्स्' मञ्चे एतस्य स्पष्टीकरणस्य उत्तरं दत्त्वा अवदत्— "प्रधानमन्त्रिणा सह मम मतभेदाः सन्ति, परन्तु अहं मन्ये यत् मुख्यन्यायाधीशस्य (CJI) तं अपमानितुं कश्चपि अधिकारः नास्ति। वैधउपाधेः अभावः कस्मैपि स्वसहनागरिकान् 'परोपजीविनः' वक्तुं अधिकारं न ददाति।"<ref name="boom2">{{cite web|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|website=BOOM Fact Check|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> तेन अग्रे 'इण्डिया टुडे' इति माध्यमेन सह साक्षात्कारे उक्तं यत् मुख्यन्यायाधीशस्य टिप्पणी विशेषतः कष्टप्रदा आसीत् यतो हि एषा संविधानस्य संरक्षकात् आगता, यस्य कार्यं अभिव्यक्तिस्वतन्त्रतायाः रक्षणम् अस्ति: "यः जनः अस्माकम् अभिव्यक्तिस्वतन्त्रतायाः रक्षणार्थं तत्र अस्ति, सः केवलं स्वमतप्रकटणाय अस्मान् तैलपैः परोपजीविभिः च सह तोलयति। यदि एषा टिप्पणी सत्ताधारीदलस्य अन्येन केनापि कृता स्यात्... तर्हि एतादृशः आन्दोलनः न अभविष्यत्।"<ref name="it_celebs">{{cite web|last=Kateel|first=Avinash|date=21 May 2026|title=Cockroach party beats BJP on the 'gram with 10 million followers in 5 days|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-10-million-followers-on-instagram-bjp-followers-cji-remarks-genz-youth-2914805-2026-05-21|website=India Today|access-date=21 May 2026}}</ref> == सन्दर्भाः == == बाह्यसम्पर्कः == * {{Official|https://cockroachjantaparty.org}}  [[वर्गः:भारतस्य अर्थव्यवस्था]] [[वर्गः:भारतम्]] [[वर्गः:राजनीतिः]] teu2p072ssuk0960pvs16py14sfsvb0 499296 499295 2026-05-22T05:49:24Z स्वर्ण 44291 499296 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size: 125%;" |<div style="padding-top:0.3em; padding-bottom:0.3em; border-top:2px solid #690A22; border-bottom:2px solid #690A22; line-height: 1;"><div class="fn org">तैलपाजनतापक्षः </div></div> |- | colspan="2" class="infobox-image logo" style="padding-top:.4em;padding-bottom:.3em;" |[[File:Cockroach_Janta_Party_(icon).png|निराबन्धः]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |सङ्क्षिप्तनाम | class="infobox-data nickname" style="line-height:1.3em;" |'''सीजेपी''' |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |अध्यक्षः | class="infobox-data agent" style="line-height:1.3em;" |अभिजीत दीपके |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |संस्थापकः | class="infobox-data agent" style="line-height:1.3em;" |अभिजीत दीपके |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |स्थापना | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |विक्रमसंवत् २०८३ (१६ मई २०२६) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |[[List of political ideologies|विचारधाराविद्यासः]] | class="infobox-data category" style="line-height:1.3em;" |[[Political satire|राजनैतिकं व्यङ्ग्यं]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |वर्णः। | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |द्राक्षाक्षीरम् |- ! class="infobox-label" scope="row" style="line-height:1.3em;" |घोषवाक्यम् | class="infobox-data" style="line-height:1.3em;" |''अलसानां निरुद्योगिनां च स्वरः'' |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="line-height: 0.8em;" |जालस्थानम् |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="line-height:1.3em;" |<span class="url">[https://cockroachjantaparty.org cockroachjantaparty.org]</span> |- | colspan="2" class="infobox-below" style="padding-top:0;" |<templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><div class="hlist" style="line-height:1.3em; padding-top:0.3em; border-top:2px solid #690A22;"> * [[भारतस्य शासनप्रणालिः]] </div> |} '''तैलपा जनता पक्षः''' ({{Lang-en|Cockroach Janata Party}}, {{Lang-hi|कॉकरोच जनता पार्टी}}, सी॰जे॰पी॰; शाब्दिकार्थः तैलपानां जनसामान्यानां वा दलम्) भारतस्य एकं व्यङ्ग्यात्मक राजनीतिक आन्दोलनम् अस्ति। अस्य स्थापना १६ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) दिनाङ्के पूर्वम् [[आम-आदमी-पक्षः]] इत्यनेन सह कार्यं कृतवता ३० वर्षीय राजनीतिकसञ्चाररणनीतिकारेण [[अभीजितदिपके]]<nowiki/>महोदयेन कृता।<ref name="bt_dipke">{{cite web|title=Who is Abhijeet Dipke? Founder of Cockroach Janta Party|url=https://www.businesstoday.in|website=Business Today|date=18 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref><ref name="telegraph">{{cite web|title=CJI may clarify but Cockroach Janata Party is ready for dissent, one laugh at a time|url=https://www.telegraphindia.com/india/cji-surya-kant-may-clarify-but-cockroach-janata-party-is-ready-for-dissent-one-laugh-at-a-time/cid/2161212|website=The Telegraph India|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref><ref name="indiatoday">{{cite web|title=Cockroach Janta Party debuts, admits two TMC MPs within 2 days|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-40000-members-mahua-moitra-kirti-azad-gen-z-convention-2913347-2026-05-18|website=India Today|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref><ref name="bbc_news">{{cite news|title=Indian politics has acquired an unusual mascot: the cockroach|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o|work=BBC News|date=21 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref> एतस्य आन्दोलनस्य उदयः भारतस्य मुख्यन्यायाधीशस्य [[सूर्यकान्त]]<nowiki/>स्य १५ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) दिनाङ्के कृतायाः टिप्पणीनां व्यङ्ग्यात्मकप्रतिक्रियरूपेण अभवत्, यस्यां तेन कर्मविहीनाः युवानः तैलपाः समाजस्य परोपजीविनः च इति कथिताः। वार्तानुसारं तैलपा जनता पक्षस्य समर्थकाः [[विहारराज्यम्|विहारे]] आगामिनि बाङ्कीपुरविधानसभाउपनिर्वाचने भागं ग्रहीतुं विचारं कुर्वन्ति स्म।<ref>{{cite news|title=Cockroach Janta Party explodes online after top judge's remark; CJP gains 3.7 million followers in 24 hours|url=https://www.tribuneindia.com/news/india/cockroach-janta-party-top-judges-comment-sparks-viral-satire-protest/|work=The Tribune|date=20 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref><ref name="boom">{{cite web|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|website=BOOM Fact Check|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> स्थापनायाः कतिपयेषु दिनेष्वेव, अस्मिन् आन्दोलने ३,५०,००० तः अधिकाः पञ्जीकरणाः तथा च सामाजिकमाध्यमेषु १,८०,००,००० अनुयायिनः सञ्जाताः। आन्दोलनेन परोक्षगतिविधयः अपि सञ्चालिताः, यत्र स्वयंसेवकाः तैलपरूपाणि वस्त्राणि धृत्वा विरोधाभासेषु स्वच्छताभियानेषु च भागं गृहीतवन्तः। एतत् आन्दोलनम् [[भारतस्य निर्वाचनायोगः]] सह पञ्जीकृतं नास्ति।<ref name="bbc_news2">{{cite news|title=Indian politics has acquired an unusual mascot: the cockroach|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o|work=BBC News|date=21 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref> == उद्भवः == १५ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) दिनाङ्के सर्वोच्चन्यायालयस्य एकस्यां सुनवायां मुख्यन्यायाधीशः सूर्यकान्तः टिप्पणीं कृतवान् यत्— "तैलपसदृशाः केचन युवानः सन्ति, किमपि रोजगारं न प्राप्नुवन्ति अथवा वृत्तौ किमपि स्थानं न लभन्ते। तेषु केचन माध्यमं भवन्ति, केचन सामाजिकमाध्यमं, सूचनाधिकारकार्यकर्तारः अन्ये च आन्दोलनकारिणः भूत्वा सर्वान् प्रति आक्रमणं प्रारभन्ते।"<ref name="nationalherald">{{cite web|title=Laugh if you like but cockroaches uniting, joining 'Cockroach Janta Party' in droves|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/laugh-if-you-want-but-cockroaches-uniting-joining-cockroach-janata-party-in-droves|website=National Herald|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> अनन्तरदिने, अभीजितदिपके महोदयेन 'एक्स्' (पूर्वतन-ट्विटर्) इत्यस्मिन् मञ्चे "तत्र स्थितानां सर्वेषां 'तैलपानां' कृते एकस्य मञ्चस्य" घोषणा कृता, यत्र योग्यता-मानदण्डरूपेण कर्मविहीनता, आलस्यम्, सततम् अन्तर्जाले सक्रियता, व्यावसायिकरूपेण च आक्रोशप्रकटनस्य क्षमता निर्धारिता आसीत्।<ref name="bbc_news3">{{cite news|title=Indian politics has acquired an unusual mascot: the cockroach|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o|work=BBC News|date=21 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref> दलस्य जालस्थानं, तैलपा जनता पक्षः, १६ मई दिनाङ्के "अलसानां कर्मविहीनानां च स्वरः" इति ध्येयवाक्येन सह सक्रियम् अभवत्।<ref name="timesnow">{{cite web|title=What Is Cockroach Janta Party? Manifesto Creates Buzz|url=https://www.timesnownews.com/viral/cockroach-janta-party-5-point-manifesto-creates-buzz-mahua-moitra-kirti-azad-reacts-abhijeet-dipke-article-154349051|website=Times Now|date=19 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Cockroach Janta Party|url=https://www.instagram.com/cockroachjantaparty|website=www.instagram.com}}</ref> ४८ होराभ्यन्तरे एव अस्मिन् आन्दोलने ४०,००० तः अधिकाः पञ्जीकृतसदस्याः अभवन् इति दावा कृतः, पश्चात्तनवार्ताभिः एषा सङ्ख्या ७०,००० तः अधिका सूचिता। २२ मई २०२६ ख्रि॰ (विक्रमसंवत् २०८३) पर्यन्तम्, आन्दोलनस्य चित्रपटले १,९५,००,००० तः अधिकाः अनुयायिनः दृश्याः आसन्, यत् पूर्वतनदिनात् १,४००% वृद्धिं दर्शयति। तस्मात् पूर्वं तस्मिन्नेव दिने, अस्मिन् मञ्चे अनुयायिनां सङ्ख्या १,८०,००,००० अतीत्य [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्ष]]<nowiki/>स्य (भापपा) तथा [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस]]<nowiki/>स्य च आधिकारिकखातान् पृष्ठतः कृतवती आसीत्। 'एक्स्' मञ्चे अपि आन्दोलनस्य २,००,००० तः अधिकाः अनुयायिनः आसन्।<ref name="theprint_bhatia">{{cite web|title=Hotmail co-founder Sabeer Bhatia backs Cockroach Janta Party, says supports movement '100 per cent'|url=https://theprint.in/feature/sabeer-bhatia-hotmail-cockroach-janta-party/2936233/|website=ThePrint|date=20 May 2026|access-date=21 May 2026}}</ref><ref name="it_celebs2">{{cite web|last=Kateel|first=Avinash|date=21 May 2026|title=Cockroach party beats BJP on the 'gram with 10 million followers in 5 days|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-10-million-followers-on-instagram-bjp-followers-cji-remarks-genz-youth-2914805-2026-05-21|website=India Today|access-date=21 May 2026}}</ref> शुभारम्भात् ७८ होराभ्यन्तरे चित्रपटलखातायां ३०,००,००० अनुयायिनः पारिताः, तथा च पञ्चदिनेभ्यः न्यूनसमये १,००,००,००० अतीत्य सत्ताधारीभारतीयजनतापक्षस्य आधिकारिकं सङ्केतम् अतिशायितवन्तः। दलस्य दावा अस्ति यत् अन्तर्जालप्रपत्रैः ३,५०,००० तः अधिकाः सदस्याः पञ्जीकृताः। एतत् आन्दोलनम् परोक्षरूपेण अपि विस्तृतम्, यत्र युवानः स्वयंसेवकाः तैलपरूपाणि नाटकीयवस्त्राणि धृत्वा अस्य नाम्नः अङ्गीकाररूपेण स्वच्छताभियानेषु विरोधाभासेषु च भागं गृहीतवन्तः। ततः आरभ्य एतत् आन्दोलनम् पश्चिमवङ्ग-विहार-मध्यप्रदेश-उत्तरप्रदेश-जम्मूकाश्मीर-हिमाचलप्रदेशादिषु बहुषु राज्येषु प्रसृतम् अस्ति।<ref name="aljazeera">{{cite news|date=20 May 2026|title=Cockroach Janata Party: Top Indian judge's comment sparks satire protest|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/5/20/cockroach-janata-party-top-indian-judges-comment-sparks-satire-protest|work=Al Jazeera|access-date=20 May 2026}}</ref> == सूर्यकान्तस्य प्रतिक्रिया == तीव्रविरोधस्य पश्चात्, मुख्यन्यायाधीशः सूर्यकान्तः १६ मई दिनाङ्के एकं स्पष्टीकरणं प्रसारितवान्, यस्मिन् तेन उक्तं यत् तस्य कथनानि विकृत्या प्रस्तुतानि। तेन स्पष्टीकृतं यत् सः विशेषतः तान् जनान् निन्दति स्म ये कूटप्रमाणपत्रैः विधिक्षेत्रे प्रविष्टाः, न तु देशस्य कर्मविहीनान् युवकान्। "अहं न केवलं अस्माकं वर्तमानभविष्यत्कालीनमानवसंसाधनेषु गर्वं करोमि, अपितु भारतस्य प्रत्येकं युवा मां प्रेरयति। अहं तान् विकसितभारतस्य आधारस्तम्भत्वेन पश्यामि," इति तेन उक्तम्।<ref name="boom3">{{cite web|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|website=BOOM Fact Check|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> दिपके-महोदयः 'एक्स्' मञ्चे एतस्य स्पष्टीकरणस्य उत्तरं दत्त्वा अवदत्— "प्रधानमन्त्रिणा सह मम मतभेदाः सन्ति, परन्तु अहं मन्ये यत् मुख्यन्यायाधीशस्य (CJI) तं अपमानितुं कश्चपि अधिकारः नास्ति। वैधउपाधेः अभावः कस्मैपि स्वसहनागरिकान् 'परोपजीविनः' वक्तुं अधिकारं न ददाति।"<ref name="boom2">{{cite web|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|website=BOOM Fact Check|date=18 May 2026|access-date=19 May 2026}}</ref> तेन अग्रे 'इण्डिया टुडे' इति माध्यमेन सह साक्षात्कारे उक्तं यत् मुख्यन्यायाधीशस्य टिप्पणी विशेषतः कष्टप्रदा आसीत् यतो हि एषा संविधानस्य संरक्षकात् आगता, यस्य कार्यं अभिव्यक्तिस्वतन्त्रतायाः रक्षणम् अस्ति: "यः जनः अस्माकम् अभिव्यक्तिस्वतन्त्रतायाः रक्षणार्थं तत्र अस्ति, सः केवलं स्वमतप्रकटणाय अस्मान् तैलपैः परोपजीविभिः च सह तोलयति। यदि एषा टिप्पणी सत्ताधारीदलस्य अन्येन केनापि कृता स्यात्... तर्हि एतादृशः आन्दोलनः न अभविष्यत्।"<ref name="it_celebs">{{cite web|last=Kateel|first=Avinash|date=21 May 2026|title=Cockroach party beats BJP on the 'gram with 10 million followers in 5 days|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-10-million-followers-on-instagram-bjp-followers-cji-remarks-genz-youth-2914805-2026-05-21|website=India Today|access-date=21 May 2026}}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कः == * {{Official|https://cockroachjantaparty.org}}  [[वर्गः:भारतस्य अर्थव्यवस्था]] [[वर्गः:भारतम्]] [[वर्गः:राजनीतिः]] huy3ahvpbirz8rr0b5ltettwi0uyrin 10 92263 499297 2026-05-22T05:53:58Z स्वर्ण 44291 /* {{pp-template}} */ /* * hlist styles are defined in core and Minerva and differ in Minerva. The * current definitions here (2023-01-01) are sufficient to override Minerva * without use of the hlist-separated class. The most problematic styles were * related to margin, padding, and the bullet. Check files listed at * [[MediaWiki talk:Common.css/to do#hlist-separated]] */ /* * TODO: When the majority of readers... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 499297 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* * hlist styles are defined in core and Minerva and differ in Minerva. The * current definitions here (2023-01-01) are sufficient to override Minerva * without use of the hlist-separated class. The most problematic styles were * related to margin, padding, and the bullet. Check files listed at * [[MediaWiki talk:Common.css/to do#hlist-separated]] */ /* * TODO: When the majority of readership supports it (or some beautiful world * in which grade C support is above the minimum threshold), use :is() */ .hlist dl, .hlist ol, .hlist ul { margin: 0; padding: 0; } /* Display list items inline */ .hlist dd, .hlist dt, .hlist li { /* * don't trust the note that says margin doesn't work with inline * removing margin: 0 makes dds have margins again * We also want to reset margin-right in Minerva */ margin: 0; display: inline; } /* Display requested top-level lists inline */ .hlist.inline, .hlist.inline dl, .hlist.inline ol, .hlist.inline ul, /* Display nested lists inline */ .hlist dl dl, .hlist dl ol, .hlist dl ul, .hlist ol dl, .hlist ol ol, .hlist ol ul, .hlist ul dl, .hlist ul ol, .hlist ul ul { display: inline; } /* Hide empty list items */ .hlist .mw-empty-li { display: none; } /* TODO: :not() can maybe be used here to remove the later rule. naive test * seems to work. more testing needed. like so: *.hlist dt:not(:last-child)::after { * content: ": "; *} *.hlist dd:not(:last-child)::after, *.hlist li:not(:last-child)::after { * content: " · "; * font-weight: bold; *} */ /* Generate interpuncts */ .hlist dt::after { content: ": "; } .hlist dd::after, .hlist li::after { content: "\a0· "; font-weight: bold; } .hlist dd:last-child::after, .hlist dt:last-child::after, .hlist li:last-child::after { content: none; } /* Add parentheses around nested lists */ .hlist dd dd:first-child::before, .hlist dd dt:first-child::before, .hlist dd li:first-child::before, .hlist dt dd:first-child::before, .hlist dt dt:first-child::before, .hlist dt li:first-child::before, .hlist li dd:first-child::before, .hlist li dt:first-child::before, .hlist li li:first-child::before { content: " ("; font-weight: normal; } .hlist dd dd:last-child::after, .hlist dd dt:last-child::after, .hlist dd li:last-child::after, .hlist dt dd:last-child::after, .hlist dt dt:last-child::after, .hlist dt li:last-child::after, .hlist li dd:last-child::after, .hlist li dt:last-child::after, .hlist li li:last-child::after { content: ")"; font-weight: normal; } /* Put ordinals in front of ordered list items */ .hlist ol { counter-reset: listitem; } .hlist ol > li { counter-increment: listitem; } .hlist ol > li::before { content: " " counter(listitem) "\a0"; } .hlist dd ol > li:first-child::before, .hlist dt ol > li:first-child::before, .hlist li ol > li:first-child::before { content: " (" counter(listitem) "\a0"; } c4a9gdxc068l0us4sz11634bne7iv2z 0 92264 499301 2026-05-22T08:27:01Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[काञ्चनजुङ्गा]] पृष्ठं [[कञ्चनजङ्घा]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499301 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[कञ्चनजङ्घा]] gycy9pwkjkde90dxxcqg0plpvc5ptqn