विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 18854 499435 484313 2026-06-07T00:19:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499435 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = उपेन्द्रः <br> {{Lang|kn|ಉಪೇಂದ್ರ}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1967|09|18}} | birth_place = [[कुन्दापुरम्]], [[कर्णाटकम्]], [[भारतम्]] | occupation = [[अभिनेता]] | yearsactive = १९९२ - अधुना यावत् | othername = उप्पि, सूपर् स्टार्, रियल् स्टार् | parents = | spouse = [[प्रियान्का त्रिवेदी]] | nationalfilmawards = }} '''उपेन्द्रः''' (Upendra) (सूपर् स्टार्, रियल् स्टार् ) , कन्नडचचित्रक्षेत्रस्य एकः नायक, निर्देशकः, निर्मापकः च वर्तते । एषः मध्यमस्तरस्य ब्राह्मणकुटुम्बे जन्म प्राप्तवान् । ज्न्मस्थलं कुन्दापुरस्य समीपे कोटेश्वरः इत्य्स्मिन् ग्रामः । न केवलम् एषः [[अभिनेता]] गीतरचयिता अपि ।१९९२ तमे वर्षे सम्पादितचित्रेण कन्नडचचित्रक्षेत्रं प्रविष्टवान् ।एतस्मात् प्राक् सहायकनिर्देशकरूपेण कार्यं कृतवान् । नायकः भूत्वा एतस्य प्रथमचित्रम् ''[[ए]]''।१९९८ तमे वर्षे चित्रमिदं सम्पादितम् । एतस्य पत्नी [[प्रियान्का त्रिवेदी]]। एतस्य पुत्रद्वयं स्तः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.namuppi.com/ Namuppi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402152451/http://www.namuppi.com/ |date=2012-04-02 }} *[http://www.tollywoodblog.in/2011/02/upendra-uppi-latest-stylish-stills.html Uppi Stylish Stills] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002122552/http://www.tollywoodblog.in/2011/02/upendra-uppi-latest-stylish-stills.html |date=2011-10-02 }} *[http://www.ourkarnataka.com/kannada/movie/uppi_updown.htm OurKarnataka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040605003250/http://www.ourkarnataka.com/kannada/movie/uppi_updown.htm |date=2004-06-05 }} *[http://www.uppifans.com/index.htm Uppi Fans' Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717171522/http://www.uppifans.com/index.htm |date=2011-07-17 }} [[वर्गः:कन्नडचलच्चित्राभिनेतारः‎]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 3cbwax28ddl9t4b1n3rx26ccgy78w1e 0 25259 499436 419060 2026-06-07T00:23:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499436 wikitext text/x-wiki उष्ट्रासनम्योगासनस्य एकम् आसनमस्ति । [[चित्रम्:Ustrasana.jpg|thumb]] ==आसनकरणविधिः== * वज्रासने उपविशतु । * जानुद्वये दण्डायमानः भवतु । * पादद्वयं जानुतः शरीरस्य पृष्ठदेशं प्रति ऋजुतया स्थापयतु * हस्तद्वयं कटिमुभयतः स्थापयित्वा, हस्तद्वयेन कटिदेशमवलम्बयतु । * पूरकेण मस्तकं ग्रीवां च पृष्ठदेशं प्रति अवनमय्य उदरं पुरतः प्रसारयतु । * शनैः शनैः हस्तद्वयं कटिप्रदेशात् आनीय गुल्फद्वयं गृह्णातु । * सहजश्वासक्रियया पञ्च निमेषान् यावत् तिष्ठतु । * ततः शनैः शनैः पूर्वावस्थामागत्य वज्रासने उपविशतु । ==लाभः == * वक्षस्स्थले श्वासकोषस्य पेशयः सम्प्रसारिताः सन्तः श्वासकार्यं सुगमीकरोति । * मुखमण्डलस्य स्नायवः, नासिकारन्ध्रः श्वासनलं, श्वासकोषश्च समग्रश्वासप्रणालीं त्वरयति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.myyogaonline.com/poses/back-bends/camel-pose-ustrasana Step by Step Instruction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130226220330/http://www.myyogaonline.com/poses/back-bends/camel-pose-ustrasana |date=2013-02-26 }} [[वर्गः:योगासनानि]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] 8ub62nogn158vglh417uxsh84lkvnx9 0 25278 499439 498249 2026-06-07T04:41:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499439 wikitext text/x-wiki योगासनेषु प्रधानं भवति '''भुजङ्गासनम्''' । अनेनासनेन कशेरुकापेशीनां - विशिष्य उदरस्थानां पेशीनां स्नायूनां च विकासः सिद्ध्यति । पुष्टिः, बलं च प्राप्यते । पृष्ठवेदना, स्कन्धवेदना, गलवेदना इत्यादीनां शमनार्थमपि आसनमिदं सहकरोति । पृष्ठभागे रक्तचंक्रमणस्य वेगः वर्धते । उरसः विकासः सम्भवति । मूत्राशयरोगाणां कासरोगस्य च शमनार्थमपि आसनमिदम् उपकरोति । भुजंगासनम् , सामान्यतया कोबरा मुद्रा इति नाम्ना प्रसिद्धः, एकः शास्त्रीयः योगमुद्रा अस्ति यस्य अनेकशारीरिकमानसिकलाभानां कृते व्यापकरूपेण अभ्यासः क्रियते । अयं मुद्रा वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं, मेरुदण्डं दृढं कर्तुं, जीवनशक्तिं प्रवर्धयितुं च प्रसिद्धः अस्ति । अस्मिन् विस्तृते मार्गदर्शके वयं भुजङ्गासनस्य अभ्यासे परिहर्तुं नाम, उत्पत्तिः, संस्कृतार्थः, पदे पदे निर्देशाः, लाभाः, सामान्यदोषाः च अन्वेषयिष्यामः। =='''<nowiki>आसनस्य नाम उत्पत्तिश्च ==</nowiki>''' '''भुजङ्गासनं''' पारम्परिकयोगाभ्यासेषु गभीरं मूलभूतं मुद्रा अस्ति । नाम संस्कृतशब्दाभ्यां प्राप्तम्- १. * '''भुजङ्ग''' : "सर्प" अथवा "कोबरा" अर्थ। * '''आसन''' : "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" अर्थ। एवं '''भुजङ्गासनस्य''' अनुवादः "कोबरा मुद्रा" इति भवति, यत् आसनस्य अभ्यासे शरीरस्य आकारात् प्रेरितम् अस्ति, यत् कोबराः फणाम् उत्थापयन्तं मुद्रां सदृशं भवति '''ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ''' भुजङ्गासनं हठयोगस्य अत्यावश्यकं भागं मन्यते, यत् शारीरिकमुद्रासु (आसनानि), श्वसननियन्त्रणं (प्राणायामम्), शुद्धिकरणं च केन्द्रीक्रियते । ''हठयोगप्रदीपिका इत्यादिषु'' प्राचीनग्रन्थेषु भूजङ्गासनं ऊर्जां उत्तेजयति, शारीरिकजीवनशक्तिं च वर्धयति इति महत्त्वपूर्णा मुद्रारूपेण वर्णिता अस्ति । हिन्दुधर्मसहितेषु अनेकेषु संस्कृतिषु कोबरा महत्त्वपूर्णं प्रतीकं वर्तते, यत्र भगवतः शिवदेवतायाः चित्रणं प्रायः कण्ठे सर्पं कुण्डलितं भवति आसनमेव मेरुदण्डस्य आधारे निवसति इति कथ्यते आध्यात्मिकशक्तेः (कुण्डलिनी) जागरणस्य प्रतीकम् । भुजङ्गासनस्य अभ्यासेन , एतां ऊर्जां उत्तेजितुं शक्यते, अन्तः जागरणं च प्रवर्तयितुं शक्यते । '''=== संस्कृत अर्थ भूजंगासन ===''' संस्कृते : १. * '''भुजङ्गः''' "सर्पः" "कोबरा" वा निर्दिशति । * '''आसनस्य''' अर्थः "मुद्रा" अथवा "मुद्रा" इति । अतः भुजङ्गासनः प्रत्यक्षतया "कोबरा मुद्रा" इति अनुवादयति, यस्य नामकरणं सर्पस्य शिरः फणा च उत्थापयति चेत् तस्य आकारस्य नामधेयेन अभवत् । अस्मिन् मुद्रायां अभ्यासकः स्वस्य वक्षःस्थलं भूमौ उत्थापयति, यथा कोबरा स्वस्य फणाम् उत्थापयति, ऊर्जा, शक्तिः, जागरूकता च प्रतीकं भवति '''भुजंगासन के आध्यात्मिक लाभ ===''' शारीरिकलाभात् परं भुजङ्गासनस्य गहनः आध्यात्मिकः मनोवैज्ञानिकः च प्रभावः भवति । कोबरा मुद्रायाः अभ्यासस्य केचन प्रमुखाः आध्यात्मिकलाभाः अत्र सन्ति । # '''कुण्डलिनी ऊर्जायाः जागरणम्''' : भूजङ्गासनं प्रायः कुण्डलिनी इति नाम्ना प्रसिद्धायाः मेरुदण्डस्य आधारे स्थितस्य सुप्तशक्तेः जागरणेन सह सम्बद्धं भवति । यथा यथा वक्षःस्थलं उत्थापितं भवति, हृदयं च उद्घाट्यते तथा तथा एषा ऊर्जा उत्थातुं शक्नोति, येन जीवनशक्तिः, आध्यात्मिकजागरूकता च प्रवर्धते । # '''प्राणप्रवाहं वर्धयति''' : मुद्रा वक्षःस्थलं हृदयकेन्द्रं च ( अनहताचक्रं) उद्घाटयति, येन सम्पूर्णशरीरे प्राणस्य (जीवनशक्तिशक्तिः) मुक्तप्रवाहः भवति एतेन मानसिकस्पष्टता, भावनात्मकसन्तुलनं, आध्यात्मिककल्याणं च प्रवर्धते । # '''आत्म-जागरूकतायां सुधारं करोति :''' भुजङ्गासने वक्षःस्थलस्य खिञ्चनं, उत्थापनं च अभ्यासकारिणां शारीरिकशरीरस्य विषये जागरूकतां विकसितुं साहाय्यं करोति। एतेन वर्धिता जागरूकता मनः-शरीर-सम्बन्धस्य गहनतया अवगमनं अपि कर्तुं शक्नोति । # '''आन्तरिकबलस्य परिवर्तनस्य च प्रतीकं भवति''' : कोबरा, यः स्वस्य त्वचां पातयति, परिवर्तनं च करोति, सः नवीकरणस्य परिवर्तनस्य च प्रतीकः अस्ति । भुजंगासनस्य अभ्यासः अभ्यासकारिणः मानसिकं भावनात्मकं च सामानं पातुं प्रोत्साहयति, येन आन्तरिकशक्तिः व्यक्तिगतवृद्धिः च मार्गः भवति । # '''आत्मविश्वासं साहसं च वर्धयति''' : हृदयं उद्घाट्य वक्षःस्थलं उत्थापयित्वा भुजङ्गासनं सशक्तिकरणस्य आत्मविश्वासस्य च भावनां पोषयति। अभ्यासकारिणः साहसेन अनुग्रहेण च आव्हानानां सामना कर्तुं प्रोत्साहयति। '''== प्रयोजन एवं लाभ ==''' भुजङ्गासने शारीरिकं, मानसिकं, भावनात्मकं च विस्तृतं लाभं प्रददाति । अस्य आसनस्य अभ्यासस्य केचन प्राथमिकलाभाः अत्र सन्ति- १. '''शारीरिक लाभ''' # '''मेरुदण्डं सुदृढं करोति''' : पृष्ठस्य मांसपेशिनां, विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागस्य, सुदृढीकरणाय, मेरुदण्डस्य लचीलतां वर्धयितुं च भुजङ्गासनं उत्तमं भवति एतेन पृष्ठवेदनानिवारणे, समग्रमेरुदण्डस्य स्वास्थ्यस्य प्रवर्धनं च भवति । # '''वक्षःस्थलं स्कन्धं च उद्घाटयति''' : वक्षःस्थलं स्कन्धं च उत्थाप्य भुजङ्गासनं वक्षःस्थलं तानयितुं उद्घाटयितुं च सहायकं भवति, मुद्रां सुधरयति, उपरितनशरीरे तनावं न्यूनीकरोति च। # '''उदरं टोन करोति''' : मुद्रायां वक्षःस्थलं भूमौ उत्थापयितुं उदरस्य मांसपेशिनां संलग्नतायाः आवश्यकता भवति, येन कोरस्य टोनिंग्, सुदृढीकरणं च सहायकं भवति # '''उदरस्य अङ्गं उत्तेजयति :''' भुजङ्गासने सौम्यः पृष्ठमोचः उदरस्य अङ्गं संपीडयति, उत्तेजयति च, यत् पाचनं विषहरणं च सहायकं भवति # '''लचीलापनं सुधरति :''' भुजंगासनस्य नियमित अभ्यासः मेरुदण्डे, स्कन्धे, वक्षसि च लचीलापनं सुधारयितुं साहाय्यं करोति, एतेषु क्षेत्रेषु गतिस्य अधिकपरिधिं प्रवर्धयति '''मानसिक एवं भावनात्मक लाभ''' # '''तनावः चिन्ता च न्यूनीकरोति :''' भुजङ्गासने गहनः खिंचावः नियन्त्रितः श्वसनः च तनावस्य चिन्तायाश्च न्यूनीकरणे सहायकः भवति । हृदयस्य वक्षःस्थलस्य च उद्घाटनेन शान्ततायाः, आरामस्य च भावः पोष्यते । # '''आत्मविश्वासं साहसं च वर्धयति''' : वक्षःस्थलं उद्घाट्य शरीरं उत्थापयितुं क्रिया चटके चटके बहिः च सशक्तिकरणस्य आत्मविश्वासस्य च भावः प्रवर्धयितुं शक्नोति। # '''ध्यानं स्पष्टतां च सुधरयति''' : एकाग्रतायाः मनःसन्तोषस्य च आवश्यकतां कृत्वा भुजङ्गासनं मानसिकस्पष्टतां ध्यानं च वर्धयति, येन दैनिकचुनौत्यस्य मार्गदर्शनं सुलभं भवति। # '''Elevates Mood :''' भुजङ्गासनस्य शारीरिकप्रभावाः , यथा शरीरे तनावस्य मुक्तिः ऊर्जाप्रवाहस्य उत्तेजनं च, मनोदशायां भावनात्मककल्याणे च सकारात्मकं प्रभावं कुर्वन्ति '''== पदे पदे निर्देश ==''' भुजंगासन (Cobra Pose) सही ढंग से करने के लिए निम्नलिखित चरणों का अनुसरण करें : # '''उदरं शयनं आरभत''' : पृष्ठतः पादौ विस्तारितं कृत्वा नितम्बविस्तारं विभज्य उदरं समतलं शयनं आरभ्य आरभत। पादस्य शिखरं तलस्य अन्तः निपीड्य स्थापयन्तु। # '''स्कन्धयोः अधः हस्तान् स्थापयतु''' : अङ्गुलीः विस्तृताः कृत्वा स्कन्धस्य अधः भूमौ स्थापयन्तु। कोणौ शरीरस्य समीपे एव स्थापयन्तु। # '''पादौ कोरं च संलग्नं कुर्वन्तु''' : पादयोः पादयोः च शिखरं तलस्य अन्तः दबावन्तु। ऊरुं, अधोदरस्नायुषु च नियोजयित्वा शरीरं स्थिरं कुर्वन्तु । # '''निःश्वासं कृत्वा वक्षःस्थलं उत्थापयतु''' : निःश्वासे पृष्ठस्य स्कन्धस्य च बलस्य उपयोगेन हस्तयोः अवलम्बनं न कृत्वा भूमौ मन्दं वक्षःस्थलं उत्थापयन्तु कोणौ किञ्चित् नतम्, शरीरस्य समीपे च स्थापयतु । # '''मेरुदण्डं दीर्घं कुरुत''' : यथा यथा भवन्तः वक्षःस्थलं उत्थापयन्ति तथा तथा मेरुदण्डं दीर्घं कृत्वा स्कन्धान् पृष्ठतः आकर्षयन्तु। कण्ठस्य लचीलतायाः आधारेण अग्रे किञ्चित् ऊर्ध्वं वा दृष्टिः स्थापयन्तु । # '''Hold the Pose''' : १५-३० सेकेण्ड् यावत्, अथवा यदि आरामं अनुभवति तर्हि अधिककालं यावत् स्थितिः तिष्ठन्तु, गभीरं समं च श्वसितुम्। # '''Release the Pose''' : मुक्तुं, निःश्वासं कर्तुं, शनैः शनैः च स्वस्य वक्षःस्थलं पुनः तलम् अवनयितुं। पुनरावृत्तिपूर्वं कतिपयानि निःश्वासाः विश्रामं कुर्वन्तु। '''== सामान्य त्रुटयः तानि च कथं परिहरितव्यानि ==''' # '''Lifting Too High :''' भुजङ्गासने पृष्ठस्य अतिविस्तारः न कर्तव्यः इति महत्त्वपूर्णम् . केवलं यावत् उच्चैः भवन्तः सहजतां अनुभवन्ति तावत् ऊर्ध्वं उत्थापयन्तु, पृष्ठस्य अधःभागः अतिशयेन तनावग्रस्तः न भवति इति सुनिश्चितं कुर्वन्तु । हस्तात् धक्कायितुं न अपितु पृष्ठस्नायुभिः वक्षःस्थलस्य उत्थापनं प्रति ध्यानं दत्तव्यम् । # '''पृष्ठभागस्य अधःभागस्य अतिव्याप्तिः''' : एकः सामान्यः त्रुटिः पृष्ठस्य अधःभागस्य अतिकमानीकरणं भवति, येन असुविधा वा चोटः वा भवितुम् अर्हति । पृष्ठस्य अधःभागं नियोजितं कृत्वा अतिकमानं परिहरन्तु। # '''धक्काय हस्तस्य उपयोगः''' : भुजङ्गासनं वक्षःस्थलस्य उत्थापनार्थं पृष्ठस्नायुषु संलग्नीकरणस्य विषयः भवेत्, न तु हस्तेन धक्कायितुं। हस्तेषु अत्यधिकं निपीडनेन स्कन्धस्य तनावः भवितुम् अर्हति । समर्थनार्थं हस्तानां उपयोगं कुर्वन्तु, परन्तु पृष्ठस्नायुः अधिकांशं कार्यं कुर्वन्तु । # '''पादौ उपेक्षा''' : भुजङ्गासने पादौ सक्रियः एव तिष्ठेत्, पादशिखरं तलं निपीड्य ऊरुं नियोजितम् एतेन पृष्ठस्य अधःभागस्य रक्षणं भवति, स्थिरता च प्राप्यते । '''== मांसपेशी समूह लक्षित ==''' * '''मेरुदण्डः पृष्ठः च''' : भुजङ्गासना मेरुदण्डस्य मांसपेशीः विशेषतः पृष्ठस्य अधःभागे सुदृढाः भवन्ति, येन मुद्रासुधारं भवति, तनावस्य निवारणं च भवति * '''कोर''' : उदरस्य मांसपेशिना सह कोरः वक्षःस्थलं उत्थापयन् शरीरस्य स्थिरीकरणाय नियोजितः भवति । * '''स्कन्धाः वक्षःस्थलं च''' : मुद्रा वक्षःस्थलं उद्घाटयति, स्कन्धान् च तानयति, येन उपरितनशरीरे उत्तमं आसनं लचीलतां च प्रवर्धयति । * '''पादौ''' : पादौ विशेषतः ऊरुः सक्रियरूपेण मुद्रायां प्रवृत्ताः भवन्ति येन समर्थनं भवति तथा च पृष्ठस्य अधःभागे अत्यधिकं दबावः न भवति '''== श्वसन तकनीक ==''' भुजङ्गासने , श्वासः गतिना सह निकटतया सम्बद्धः अस्ति : * वक्षःस्थलं उत्थापयन् फुफ्फुसान् विस्तारयन् वक्षःस्थलं च उद्घाटयन् गभीरं '''निःश्वासं गृहाण ।''' * यथा यथा भवन्तः वक्षःस्थलं पुनः तलम् अवतारयन्ति तथा तथा '''निःश्वासं कुर्वन्तु ।''' स्थिरं, समं श्वसनं कृत्वा मुद्रायां भूमिगतं, आरामं च स्थापयितुं साहाय्यं करिष्यति । '''== विरोधाभास एवं सावधानताएँ ==''' भुजङ्गासनं सर्वेषां कृते उपयुक्तं न भवेत्, विशेषतः निम्नलिखितशर्तैः सह । # '''कण्ठे वा पृष्ठे वा चोटः''' : येषां कण्ठस्य, पृष्ठस्य, मेरुदण्डस्य वा चोटस्य इतिहासः अस्ति, तेषां भूजंगासनस्य अभ्यासः सावधानीपूर्वकं कर्तव्यः अथवा सर्वथा परिहारः करणीयः । # '''गर्भधारणम्''' : गर्भिणीभिः भुजङ्गासन सहितं पृष्ठमोचनं परिहरितव्यम् , यतः एतेन उदरस्य उपरि अनावश्यकं दबावः भवितुम् अर्हति । # '''हृदयस्य स्थितिः''' : हृदयरोगयुक्ताः व्यक्तिः किमपि पृष्ठमोचनस्य पूर्वं वैद्यस्य परामर्शं कुर्वन्तु। '''== योगाभ्यास में भूमिका ==''' भुजङ्गासनं सामान्यतया हठ-विन्यास-योग-अनुक्रमयोः अन्तर्भवति, यस्य उपयोगः प्रायः वक्षःस्थलं उद्घाटयितुं, पृष्ठं दृढं कर्तुं, गभीर-पृष्ठ-मोचनार्थं शरीरस्य सज्जीकरणाय च भवति ''सूर्यनमस्कारस्य (सूर्यनमस्कारस्य)'' अपि एषः प्रमुखः घटकः अस्ति , यत्र शरीरस्य ऊर्जां दातुं अधोमुखस्य कुक्कुरस्य ( अधो मुखस्वनासनस्य ) अनन्तरं अभ्यासः भवति '''== मनोवैज्ञानिक एवं भावनात्मक प्रभाव ==''' भुजंगासनस्य अभ्यासेन तनावस्य न्यूनीकरणे, चिन्ताभावनाः न्यूनीकर्तुं, शान्ततायाः भावः च प्रवर्धयितुं शक्यते । वक्षःस्थलस्य उद्घाटने गभीरं श्वसनं भवति, यत् परसहानुभूति-तंत्रिकातन्त्रं सक्रियं कर्तुं शक्नोति, आरामस्य अवस्थां जनयितुं शक्नोति । '''== दार्शनिक एवं आध्यात्मिक महत्त्व ==''' योगदर्शने कोबरा परिवर्तनस्य चिकित्सायाः च प्रतीकं भवति । भुजङ्गासनम् अभ्यासकारिणः स्वहृदयं उद्घाटयितुं, नकारात्मकतां मुक्तं कृत्वा परिवर्तनं आलिंगयितुं च प्रोत्साहयति। आत्मजागरूकतायाः, बलस्य, आध्यात्मिकवृद्धेः च अभ्यासः अस्ति । '''== उन्नतविविधता तथा प्रगति ==''' उन्नत-अभ्यासकानां कृते भुजङ्गासनस्य विविधताः अन्तर्भवन्ति- # '''Full Cobra Pose (Eka Pada Bhujangasana )''' : अधिकं तीव्रं विविधता यत्र एकं पादं भूमौ उत्थापितं भवति, शरीरे अधिकं खिन्नतां जनयति। # '''Sphinx Pose''' : एकः सौम्यतरः विविधता यत्र अग्रभुजाः तलस्य उपरि तिष्ठन्ति, वक्षःस्थलं च किञ्चित् अधिकं उत्थापितं भवति । '''== दैनन्दिनजीवने एकीकरणम् ==''' भुजंगासनस्य अभ्यासः मुद्रां सुधारयितुम्, पृष्ठवेदनायाः निवारणं कर्तुं, ऊर्जायाः स्तरं वर्धयितुं च सहायकं भवितुम् अर्हति । एतस्य मुद्रायाः दैनन्दिनयोग-अभ्यासस्य समावेशः लचीलापनं, शक्तिं च वर्धयिष्यति, येन समग्र-कल्याणे योगदानं भविष्यति । '''== वैज्ञानिक एवं चिकित्सा अनुसन्धान ==''' भुजंगासनस्य लाभस्य समर्थनं करोति , विशेषतः मेरुदण्डस्य स्वास्थ्यं सुधारयितुम्, पृष्ठवेदनायाः न्यूनीकरणे, समग्रलचीलतायाः सुधारणे च। संशोधनेन एतदपि ज्ञातं यत् पृष्ठपक्षस्य नियमित-अभ्यासः गभीरं श्वसनं, आरामं च प्रवर्धयित्वा तनावस्य अवसादस्य च लक्षणं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति '''== सन्दर्भाः ==''' # अय्यंगर, बी के एस ''योग पर प्रकाश'' . हार्परकोलिन्स, 1993. # सिवानन्द, स्वामी। ''योगस्य सम्पूर्णं सचित्रपुस्तकम्'' . अट्रिआ पुस्तकें, 2019. # तिवारी, ओ पी ''हठयोग प्रदीपिका : एक टीका'' . योगविद्या प्रकाशन , 2006. कुमार, राज. "कोबरा मुद्रा तस्य लाभः च।" ''योग जर्नल'' , vol. ६०, न. 2, 2021, पृष्ठ 40-46।[[File:7urdhva mukha shvanasana.JPG|right|thumb|216px|सूर्यनमस्कारेषु दशमम् आसनमस्ति भुजङ्गासनम्]] ==आसनकरणविधिः== * उदरमवलम्ब्य भूमौ शयनं करोतु । * करतलद्वयं वक्षस्स्थलमुभयतः भूमौ स्थापयतु । * पादौ ऋजुतया परस्परं संयोज्य भूमौ स्थापयतु । * मस्तकं, वक्षस्स्थलं च नाभिं यावत् उत्थापयतु । * नाभितः आरभ्य गलदेशं यावत् नाडीनां सम्प्रसारणम् अनुभवतु । * शरीरं भुजङ्गवत् शोभते । * पुनः रेचकेण मस्तकं भूमौ स्थापयतु । * अनेन क्रमेण त्रिचतुर्वारम् अभ्यासः करणीयः । * ==लाभः == अग्न्याशयः स्वस्थः भूत्वा ‘इनसुलिन्’ निर्माणे सहायकः भवति । मूत्रग्रन्थिः क्रियाशीलो भवति । मेरुदण्डः दृढः भवति । ==सम्बन्धितपुस्तकानि== *{{cite book|last=Iyengar|first=B. K. S.|authorlink=B. K. S. Iyengar|title=Illustrated Light On Yoga|url=http://books.google.com/books?id=pbx5AAAACAAJ|accessdate=9 April 2011|date=1 October 2005|publisher=HarperCollins|isbn=978-81-7223-606-9}} *{{cite book|last=Saraswati|first=Swami Satyananda|authorlink=Swami Satyananda Saraswati|title=Asana Pranayama Mudra Bandha|url=http://books.google.com/books?id=YpR1QgAACAAJ|accessdate=9 April 2011|date=1 August 2003|publisher=Nesma Books India|isbn=978-81-86336-14-4}} *{{cite book|last=Saraswati|first=Swami Satyananda|authorlink=Swami Satyananda Saraswati|title=A Systematic Course in the Ancient Tantric Techniques of Yoga and Kriya|url=http://books.google.com/books?id=eWOrAAAACAAJ|accessdate=9 April 2011|date=January 2004|publisher=Nesma Books India|isbn=978-81-85787-08-4}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.myyogaonline.com/poses/Bhujangasanaback-bends/cobra-pose-bhujangasana Cobra Pose]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Video and Step by Step Instruction] * {{cite web | last = Pizer | first = Ann | url = http://yoga.about.com/od/yogaposes/a/cobra.htm | title = Cobra Pose – Bhujangasana | work = Yoga | publisher = About.com | accessdate = 14 February 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070303080450/http://yoga.about.com/od/yogaposes/a/cobra.htm | archivedate = 3 March 2007 | deadurl = yes }} [[वर्गः:योगासनानि]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[ru:Растягивающие асаны#Бхуджангасана]] qf6rk2rao0iowfc5zchqwqkx3ai52jy 0 36741 499434 499202 2026-06-07T00:01:53Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499434 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{अष्टाङ्गयोगः}} '''अष्टाङ्गयोगः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|ə|S|h|t|aː|n|g|ə|y|oː|g|ə|h}}) ({{lang-hi|अष्टाङ्ग योग}}) अर्थात् योगस्य अष्टानाम् अङ्गानां समूहः । [[पातञ्जलयोगसूत्रम्|पातञ्जलयोगसूत्रे]] उ्ल्लेखः वर्तते यत्, [[यम]]<nowiki/>-[[नियम]]<nowiki/>-[[आसन]]<nowiki/>-[[प्राणायाम]]<nowiki/>-[[प्रत्याहार]]<nowiki/>-[[धारणा]]<nowiki/>-[[ध्यान]]<nowiki/>-[[समाधिः|समाध]]<nowiki/>योsष्टाङ्गानि ।।२.२९।। इति । अनेन सूत्रेण एव [[राजयोग]]<nowiki/>नामकस्य अध्यायस्य आरम्भः भवति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । एतानि अष्टाङ्गानि एव राजयोगत्वेन पतञ्जलिमूनिना प्रोक्तानि । अतः एतस्य राजयोगस्य नामान्तरम् एव ‘अष्टाङ्गयोगः’ इति । पतञ्जलिमुनिः अष्टांगयोगस्य भागद्वयम् अकरोत् । बहिरङ्गः, अन्तरङ्गश्चेति <ref name="“पतञ्जलियोगसूत्रम् 1”"/> । १. बहिरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य बहिरङ्गभागे यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहाराः अन्तर्भवन्ति । शरीरादीनां बाह्यलक्ष्यानि साधयितुम् बहिरङ्गयोगस्य साधना भवति । २. अन्तरङ्गः :- अष्टाङ्गयोगस्य अन्तरङ्गभागे धारणा-ध्यान-समाधयः अन्तर्भवन्ति । अन्तरङ्गभागस्य एव नामान्तरं ‘संयमः’ इति । अन्तरङ्गयोगस्य पृष्ठे साधकस्य लक्ष्यं वस्तुनिष्ठं नापितु आत्मनिष्ठं भवति, यत् आत्मचिन्तनेन सिद्ध्यते । साधकाय राजयोगस्य प्रत्येकसोपानम् आगामिसोपानस्य कृते पृष्ठभूमिकात्वेन कार्यं करोति । तेषां सोपानानां निश्चितं सीमाङ्कनं न भवति । यतो हि सोपानस्य स्थितेः ज्ञानं केवलम् अनुभवेनैव भवितुम् अर्हति । राजयोगस्य उत अष्टाङ्गयोगस्य साधानायाः प्रारम्भिके काले साधकः यदि साधकसमूहेन सह निवसेत्, तर्हि योग्येन वातावरणेन तस्य विकासः शीघ्रं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१५|year=२००८}}</ref> । अतः योगिनः वदन्ति यत्, प्रारम्भिके काले योग्याचार्यस्य सान्निध्ये योगाभ्यासेण सर्वासां समस्यानां नाशः भवति इति । == पातञ्जलयोगसूत्रस्य परिचयः == [[File:Patanjali.jpg|thumb|योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः]] पातञ्जलयोगसूत्रस्य रचयिता महर्षिः [[पतञ्जलिः]] । अयं पतञ्जलिः जीवः ईश्वरश्चेति तत्वद्वयं स्वीकरोति । अतः एव अस्य दर्शनस्य "सेश्वरसांख्यदर्शनम्" इति नामान्तरम् । अस्यैव शास्त्रस्यापरं नाम "सांख्यप्रवचनम्" इति । एतद्दर्शनं पतञ्जलिना प्रणीतत्वात् "पातञ्जलदर्शनम्" इत्यपि व्यवहारयोग्यं भवति । यद्यपि पतञ्जलेः पूर्वाचार्याः हिरण्यगर्भयाज्ञवल्क्यादयः अनेके आचार्याः योगशास्त्रस्य प्रवक्तारः आसन्, अथापि जनसाधारणानां कृते पतञ्चलिरेव तं योगशास्त्रं सूत्ररूपेण ग्रन्थीकृत्य सम्यक् सरलरीत्या व्याजहार इति हेतोः अस्य योगदर्शनस्य "पातञ्जलदर्शनम्" इति नाम सयुक्तिकं तिष्ठति । योगसूत्राषां भाष्यं महर्षिव्यासेन कृतमासीत्, तदेव प्रमाणतमो वर्ततेऽद्य। {{हिन्दूधर्मः}} ===योगशास्त्रपरिचयः=== अस्मिन् योगशास्त्रे चत्वारः पादाः सन्ति । तेषां नामानि क्रमाद् भविष्यन्ति -समाधिपादः, साधनपादः विभूतिपादः, कैवल्यपादश्चेति । प्रथमे पादे भगवान् पतञ्जलिः -‘अथ योगानुशासनम्’,<ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-१</ref> इति शास्त्रारम्भस्य प्रतिज्ञां करोति । अनन्तरं योगस्य परिभाषा अस्ति -"योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" <ref> यो० सू०, पतञ्जलिः, १-२ </ref> इति । चित्तवृत्तयः-प्रमाणविपर्ययविकल्पादयः । एतेषां निर्वर्तनं योगशब्दार्थः । समाधिशब्दस्यार्थः -सम्यक् आधानम् इति, अर्थात् चित्तस्य स्वात्मस्वरूपे अवस्थापनमिति । योगवासिष्ठे समाधिलक्षणमेवमभिहितम्-<br>'<nowiki/>'''''इमं गुणसमाहारमनात्मत्वेन पश्यतः''' ।''' <br>''''''अन्तः शितलता यस्य समाधिरिति कथ्यते''' ॥''' इति । द्वितीये साधनपादे -" तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" (यो० सू०-१) इत्यादि सूत्रद्वारा चञ्चलचित्तपुरुषाणां तपः स्वाध्यायादि क्रियायोगः एवं यमनियमादिबहिरङ्गसाधनभूतानां तत्त्वानामुल्लेखः वर्णितः । अत्र तपः इति शब्देन चान्द्रायणादिक्लेशकारकस्य तपसः अर्थावबोधो न भवति, यतः चान्द्रयणादयः शरीरे क्लेशजनकत्वात् तेन चित्तस्य ऐकाग्य्रं न तिष्ठति । अत्र तपः शब्दार्थः इत्थंभूतः भवति-हितकारकं स्वल्पं सात्विकभोजनं तथा शीतोष्णसुखदुःखादीनां सहनं एवमिन्द्रियाणां निरोधात्मकं यद्भवति तत्तपः इत्युच्यते । योगशास्त्रे तपः प्रसन्नकरणात्मकं वर्तते न तु पीडात्मकम् । स्वाध्यायस्यार्थः-मोक्षशास्त्राध्ययनं या नियमपूर्वकं प्रणवादिजपानुष्ठानमिति । ईश्वर-प्रणिधानं नाम परमात्मनः अनुचिन्तनम् अथवा परमात्मनि सर्वकर्मणां समर्पणम् इति भवति । सर्वेषु क्रियायोगेषु ईश्वरप्रणिधानं नाम क्रियायोगः उत्तमः इति स्वीक्रियते । "यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनम्" इति ईश्वरप्रणिधानयुक्तः पुरुषः सर्वकर्माणि ईश्वारार्पितसेवाबुध्या करोति इत्यादयः विषयाः प्रतिपादिताः । तृतीये विभूतिपादे -जन्मान्तरज्ञानं, भूतभविष्यदर्थकं ज्ञानं, अन्तर्हितम् इत्यादि अनेकप्रकाराः सिद्धयः उपन्यस्ताः । चतुर्थे कैवल्यपादे -"जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः" <ref>यो० सू०,पतञ्जलिः, ४-१ </ref> इति सूत्रेण पञ्चानां सिद्धीनां वर्णनं करोति । देवतानां सिद्धिः जन्मना एव जायते । एवं पक्षिणामाकाशे उड्डयनं पशूनां जलतरणमित्यादि जन्मतः एव प्रसिद्धः । ओषधेभ्यः सिद्धिः प्राप्यते । आयुर्वेद, रसेश्वरदर्शनादिषु सिद्धिरियं वर्णिता । मन्त्रेण एवं तपोबलेन सिद्धीनां प्राप्तिवर्णनं तन्त्रादिशास्त्रेषु मिलिष्यति । समाधेः सिद्धिः शास्त्रस्यास्य गौणविषयभूता भविष्यति । यमनियमादि अष्टाङ्गोपासनेन यदा योगवृक्षः फलति तदा पूर्णभावनया समाधिरुपफलपरिपकानन्तरं प्रकृति-पुरुषयोः भेदात्मकः साक्षात्कारः सिध्यति । तदानीं असंगः पुरुषः स्वस्वरूपावस्थानेन तिष्ठतीति कृत्वा आत्यन्तिकदुःखविनाशरूपः मोक्षः सिध्यति । अस्मिन् योगशास्त्रे षड्विंशतितत्त्वानि भवन्ति । यथा सांख्याभ्युपगतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि, एतेषामतिरिक्तत्वेन एकः ईश्वरः अस्तीति ईश्वरतत्त्वमपि पतञ्जलिरयं स्वीकरोति इत्यतः अस्य नाम सेश्वरवादी सांख्यः इति । ईश्वरस्य लक्षणमेव प्रतिपादयति पतञ्जलिः क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः (यो० सू० १-२४) इति । <br> वैदिकी जीवनपद्धतिः धर्मार्थकाममोक्षरूपिणि पुरुषार्थचतुष्टये आश्रिता वर्तते । अन्तिमः पुरुषार्थः एव जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्यम् अस्ति । तदर्थमेव दर्शनशास्त्राणां प्रवृत्तिर्जायते यद्यपि सर्वाणि दर्शनानि स्व-स्वसिद्धान्तानुसारं मोक्षस्य निरूपणमकुर्वन् तथापि योगदर्शनं मोक्षस्य कृते साक्षात्कृतयत्नो विधीयते । मोक्षस्य कृते एव योगस्य उदयः सञ्जातः । इदं तात्पर्यं ‘योग’ पदस्य व्युत्पत्त्याऽपि स्पष्टमस्ति । “युज् समाधौ” धातोः योगशब्दस्य निष्पत्तिः संजाता । आत्मनः परमात्मनि विलय एव योग उच्यते । यदा त्रिविधदुःखानाम् एकान्तिकी आत्यन्तिकी च निवृत्तिर्भवति, तदा आत्मा स्वरूपे विलीनो भवति । तत्पश्चात् जननमरणादयः पुनर्न जायन्ते ।<br> अस्य आत्मसाक्षात्कारस्य शास्त्रीयं मार्गदर्शकं योगशास्त्रमस्ति । समाधेरवस्थायाः अपरः पर्यायो योगः एवास्ति । चित्तवृत्तिः बाह्मजगतः अपवार्य आन्तरतत्त्वे स्थिरयेत् इत्याकारकोऽयं योगमार्गोऽत्र प्रतिपादितः । योगदर्शनं वैदिकदर्शनमस्ति यतो हि वेदेषु उपनिषत्सु च योगस्य सोपायं वर्णनं प्राप्यते । प्राचां ऋषीणां त्रैकालिकज्ञानस्य मूलमिदं योगदर्शनमस्ति, अतोऽस्य प्राचीनता असन्दिग्धा प्रतीयते । यदा वेदानाम् अपौरुषेयत्वं परीक्ष्यते तदा योगः एव तेषां अपौरुषेयत्वस्य साधक इति सिद्ध्यति । यतो हि ऋषयोऽपि योगेन एव मन्त्राणां साक्षाद्दर्शनं कृतवन्तः । ते मन्त्रप्रणेतारो नासन् ।<br> अस्य अलौकिकवेदज्ञानजन्ययोगदर्शनस्य क्रियान्वयनं समाधिं विना नैव सम्भवति, अतः योगोवेदादपि प्राचीनं प्रतीयते । यद्यपि योगोऽपि एकं विशिष्टं ज्ञानमस्ति तथा च वेदाः अपि ज्ञानरुपाः सन्ति । ज्ञानस्य कदापि विनाशो नैव जायते । वेदाः अनादिज्ञानरूपाः वर्तन्ते । तेषामालोके योगमार्गस्य दर्शनम् अभवत् येन पश्चात् अदृष्टज्ञानम् अन्तर्निहितं ज्ञानं वा पुनः प्रकाशितम् । वैदिकदर्शनेषु योगस्य महत्त्वपूर्णं स्थानमस्ति । अवैदिकैः [[जैनदर्शनम्|जैन]][[बौद्धदर्शनम्|बौद्धादिदर्शनैरपि]] अस्य महत्त्वं स्वीकृतं, स्वसम्प्रदायेषु च सादरं योगस्य प्रतिष्ठापना विहिता । उदाहरणार्थं जैनदर्शनस्याचार्येण ’उमास्वामिना हेमचन्द्रेण’ च योगप्रक्रियाया विषयो विस्तरेण प्रतिपादितः । हठयोगानुगामिनि नाथसम्प्रदायेऽद्यापि योगस्य व्यावहारिकः अभ्यासो विधीयते ।<br> ===योगदर्शनस्य विकासः=== योगदर्शनस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः आसीत् । तद्र्चना योगसूत्रनाम्ना प्राप्यते । “ अथ योगानुशासनम्” इति सूत्रेण योगसूत्रस्य प्रारम्भो भवति । अनुशासन शब्दस्यार्थोऽस्ति-उद्दिष्टसिद्धान्तानां प्रतिपादनम् । अत एव इदमनुमानं स्वाभाविकं जायते यत् योगस्य सिद्धान्ताः पूर्वम् उपदिष्टाः । याज्ञवल्क्यस्मृतिग्रन्थे उल्लेखोऽस्ति यत् महायोगी हिरण्यगर्भ एव सर्वप्रथमं योगस्य उपदेशं प्रददौ । महर्षिणा पतञ्जलिना तस्योपदेशस्यैव सुव्यवस्थितं निरूपणं कृतम् ।<br> महाभाष्यस्य प्रणेता वैय्याकरणः पतञ्जलिरेव योगसूत्रस्य कर्त्ता आसीत् इति तथ्यम् अनेकैः प्रमाणैः सिदध्यति । यद्यपि सांख्ययोगौ एकीभूतौ मन्येते तथापि योगशास्त्रे सांख्य प्रतिकूलस्य स्फोटवादसिद्धान्तस्य समर्थनं विहितम् | स्फोटवादः व्याकरणशास्त्रे सुचर्चितोऽस्ति | अतः योगसूत्रकर्त्ता पतञ्जलिः स्फोटवादस्य प्रणेता महाभाष्यकार एकैवावर्तत । पतञ्जलेः स्थितिकालः ईस्वीपूर्वं द्वितीयशताब्दी स्वीक्रियते । यद्यपि कैश्चिद् विद्वद्भिः योगसूत्रस्य चतुर्थपादे विज्ञानवादस्य खण्डनमस्ति अतः योगसूत्राणां रचनाकालः बौद्ध-आचार्यात् मैत्रेयात् परवर्ती स्वीकृतः, किन्तु तन्मतं युक्तियुक्तं नास्ति | यतोहि बौद्धविज्ञानवादस्य अवधारणायाः पूर्वमपि विज्ञानवादस्य उल्लेखः प्राप्यते यथा छान्दोग्योपनिषदि ।<br> योगसूत्रस्य चत्वारः पादाः सन्ति –(१) समाधिपादः (२) साधनपादः (३) विभूतिपादः (४) कैवल्यपादश्च । प्रथमे समाधिपादे चित्तवृत्तीनां समाधिभेदानां च वर्णनं विद्यते । द्वितीये साधनपादे क्रियायोग- क्लेशनाशोपायानां योगाङ्गानां च प्रतिपादनमस्ति । तृतीये विभूतिपादे धारणा –ध्यान –समाधिरूपाणां अवशिष्टानां विशिष्टयोगाङ्गानां प्रतिपादनेन सह योगाभ्यासजन्य –अदृश्यशक्तीनाम् अर्थात् विभूतीनामपि वर्णनं प्राप्यते । चतुर्थे कैवल्यपादे समाधिसिद्धि-निर्वाणचित्त-विज्ञानवादखण्डन –कैवल्यादयो विषयाः विस्तरेण निरूपिताः सन्ति । :#[[समाधिपादः]] :#[[साधनापादः]] :#[[विभूतिपादः]] :#[[कैवल्यपादः]] पतञ्जलिविरचितस्य योगसूत्रस्य एको भाष्यग्रन्थः प्रसिद्धोऽस्ति । तस्य नामास्ति व्यासभाष्यम् इति । योगसूत्राणां रहस्यं स्फुटीकर्त्तुम् अस्य भाष्यग्रन्थस्य अपयोगिता प्रामाण्यं च स्वीक्रियते । यद्यपि व्यासभाष्ये क्लिष्टताया आधिक्यमस्ति तथापि दुर्वहं नास्ति, यतो हि अस्य भाष्यस्यापि अनेके टीकाग्रन्थाः प्राप्यन्ते । वाचस्पतिमिश्रस्य तत्त्ववैशारदी “ विज्ञानभिक्षोः” “योगवार्तिकम् “ च श्रेष्ठौ टीकाग्रन्थौ स्तः । एतदतिरिक्तं हरिहरानन्द आरण्यक विरचिता एका अन्या टीका “ भास्वती” नाम्नाऽपि प्राप्यते । तत्त्ववैशारदी” विषयीकृत्य कालान्तरे राघवानन्देन “पातञ्जलयोगरहस्यम्” इति नाम्ना टीकाग्रन्थो रचितः ।<br> योगसूत्रमधिकृत्यापि अनेकाः टीकाः प्राप्यन्ते । यथा –भोजविरचिता [[भोजवृत्तिः]], भावगणेशविरचिता वृत्तिः, रामानन्दयतिविरचिता मणिप्रभा, अनन्तपण्डितरचिता योगचन्द्रिका, सदाशिवेन्द्रसरस्वतीकृत “योगसुधाकराख्ये”, नागोजिभट्ट विरचिता ब्राह्मवृत्तिः, बृहतीवृत्तिश्च, ओमानन्दतीर्थप्रणीतः योगप्रदीपश्चेति ।<br> उपर्युक्ताः सर्वाः टीका अनुभविभिः योगसाधकैः रचिताः सन्ति । योगसूत्राणां परिज्ञानाय आसां सर्वासां टीकानामुपयोगिता प्रतीयते । स्वामिना ओमानन्दतीर्थेन लिखिते योगप्रदीपग्रन्थे विस्तृतभूमिकायां योगस्य स्वरूपम् उपस्थाप्य ग्रन्थस्य उपादेयता संवर्धिता । इयं टीका गीताप्रेस्, गोरखपुरतः प्रकाशिताऽस्ति ।<br> ===योगस्वरूपम्=== “योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चित्तञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चित्तं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः (३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरूपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति ।<br> === प्रमाणानि === योगदर्शने सांख्यसम्मतानां त्रयाणां प्रमाणानामेव स्वीकृतिरस्ति । अत्रापि इतरप्रमाणानाम् अन्तर्भावः एषु प्रत्यक्षानुमानशब्दाख्येषु त्रिष्वेव प्रमाणेषु जायते । * ''विपर्ययः'' –वस्तुनो विपरीतम् अथवा मिथ्याज्ञानं विपर्ययोऽस्ति । * ''विकल्पः'' –शब्दज्ञानेनोत्पन्नः किन्तु वस्तुशून्यो विकल्पः कथ्यते । यथा चैतन्यमेव पुरुषस्य स्वरूपमस्ति । * ''निद्रा'' - वस्तुनोऽभावस्य ज्ञापयित्री वृत्तिः निद्रा इत्युच्यते । * ''स्मृतिः'' - अनुभूतविषयाणां तस्मिन्नेव रूपे स्मरणं स्मृतिरिति कथ्यते । आसां वृत्तीनां विरोधादेव आत्मस्वरूपस्य दर्शनं भवति । अर्थात् सांसारिकदुःखानाम् आत्यन्तिकं निवृत्तिश्च जायते । आसां वृत्तीनां निरोधो अभ्यासेन वैराग्येण च भवति । वैराग्येण विवेकस्य उदयो भवति । अभ्यासेन च चित्तं सत्त्वे प्रतिष्ठते ।<br> ===अङ्गानि=== चित्तवृत्तीः स्थिरयितुं योगाभ्यास आवश्यको भवति । तत्कृते योगाङ्गानां अभ्यासो विधीयते । योगस्य अष्टौ अङ्गानि अभिमतानि- #[[यमः]] #[[नियमः]] #[[आसनम्]] #[[प्राणायामः]] #[[प्रत्याहारः]] #[[धारणा]] #[[ध्यानम्]] #[[समाधिः]] ===मुख्याः विषयाः=== ====समाधिः==== चित्तवृत्तेर्निरोध एव समाधिरुच्यते । समाधिर्द्विधा वर्तते –सम्प्रज्ञातसमाधिः, असम्प्रज्ञातसमाधिश्चेति । ===== सम्प्रज्ञातसमाधिः ===== कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि चित्तस्य स्थैर्यं जाग्रतावस्था च इतरवृत्तीनां क्षये सति सम्प्रज्ञातः सबीजो वा समाधिर्भवति । अस्य समाधेश्चत्वारो भेदाः सन्ति –(१) वितर्कानुगतः (२) विचारानुगतः (३) आनन्दानुगतः (४) अस्मितानुगतश्च । एषु चित्तं स्थूलेभ्यः सूक्ष्मेषु आलम्बनेषु तिष्ठति ।<br> ===== असम्प्रज्ञातसमाधिः ===== वृत्तीनां परमेण वैराग्येण निरोधे सति ज्ञातृ-ज्ञान-ज्ञेयानां भेदोपशमे सति चालम्बनस्य संस्कारमात्रे अवशिष्टे असम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति । इयं निर्बीजसमाधिरपि उच्यते । अस्याम् अवस्थायां क्लेशाः नैव तिष्ठन्ति, न च कर्माशयाः । असम्प्रज्ञातसमाधेरपि भेदद्वयम् अस्ति-भवप्रत्ययः उपायप्रत्ययश्च । अविधावशात् निरोधस्समाधिः ‘भवप्रत्यय’ नाम्ना विज्ञायते ।अत एव रक्त-मांस-मेद –अस्थि-मज्जा शुक्रादिषाट्कौषिकस्य शरीरस्य पतनोपरान्तम् इन्द्रियेषु अथवा भूतेषु लीनाः संस्कारमात्रेण सहिताश्च जीवा ‘विदेह’ संज्ञका भवन्ति । श्रद्धा –वीर्य- स्मृति – समाधि-प्रज्ञाभ्य उत्पन्नः उपायप्रत्ययः योगिभिः प्राप्यते । इयमेकान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्नास्ति । अत्र अविद्यायाः विनाशेन क्लेशाः अपि विनश्यन्ति । अतः चित्तं ज्ञाने प्रतिष्ठते ।<br> चित्तस्य निरोधं प्रति गत्यवरोधकाः चित्तविक्षेपाः भवन्ति । यथा-रोगः, अकर्मण्यता, भ्रान्तिदर्शनम्, निरुद्धाप्राप्ति, समाधौ चेतसः अस्थैर्यम् इत्यादि । चित्तविक्षेपग्रस्ताः जनाः दुःखं दौर्मनस्यं कम्पनं श्वासप्रश्वासादिनां चानुभवन्ति । अतः एषामवरोधाय चित्तस्य तत्त्वे स्थापयितुं अभ्यास कार्यः । सर्वेषु प्राणिषु- मैत्रीभावः, करुणाभावश्च, पुण्यात्मनः प्रति प्रसन्नता, पापकारिणामुपेक्षा च करणीयाः ।<br> असमाहितचित्ताः अपि जनाः तपः-स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादिभिः योगे प्रवर्तन्ते। फलस्वरूपं समाधिभावस्य उदयः क्लेशानां विनाशश्च जायेते । क्लेशाः प्रायेण अविद्यायाः आच्छादिताः भवन्ति । तद् मिथ्याज्ञानं भ्रान्तिरपि कथ्यते । क्लेशः पञ्चधा प्रतिपादितः –अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च । अनात्मपदार्थः आत्माऽस्तीति अविद्या वर्तते । द्रष्ट्रादृश्ययोरभिन्नताऽस्तीति अस्मिता वर्तते । सुखस्य उत्कटेच्छा रागो भवति । दुःखहेतुभ्यः ईर्ष्याभावो द्वेषः । मृत्योर्भयश्चाभिनिवेशो भवति । <br> ====परिणामविचारः==== परिणामः त्रिविधः । धर्मपरिणामः, लक्षणपरिणामः, अवस्थापरिणामश्चेति । * धर्मपरिणामः -धर्मे पूर्वधर्मतिरोभावेन धर्मान्तरप्रादुर्भावः धर्मपरिणामः । *लक्षणपरिणामः - विद्यमानधर्मेषु लक्षणमेकं त्यक्त्वा लक्षणान्तरस्वीकरणेन यः परिणामः सः लक्षणपरिणामः । *अवस्थापरिमाणः - वर्तमानं यल्लक्षणं तस्य अवस्थान्तरं त्यक्त्वा अन्यावस्थायां परिणामत्वेन वर्तमानत्वम् । ====अविद्याविचारः==== विद्यायाः अभावः अविद्या इति व्युत्पत्त्या निर्मक्षिकम् इत्यत्र अव्ययीभावसमासेन मक्षिकानामभावः यथा प्रतीयते तथा पूर्वपदप्रधानग्रहणेन अविद्या पदशब्दार्थः विद्याभावः इति सिध्यति । अथवा न विद्या अविद्या इति विग्रहे नञ् तत्पुरुषसमासः प्रयुज्यते तर्हि विद्याविरोधित्वेन अन्यः अर्थः उच्यते । यथा, अब्राह्मणः अराजपुरुषः इत्यादिषु । ====पुरुषस्य कैवल्यम्==== एकतायाः नाम कैवल्यमिति । प्रकृतेः कार्यभूतमहत्तत्वादीनां विलयेन, एवं पुरुषेण सह प्रकृतेः आत्यन्तिकवियोगेन एव प्रकृतेः एकाकित्वं सिद्धम् । पुरुषस्य कैवल्यमेतद् भवति यत् आत्मा स्वात्मनि वर्तमानानि समस्तोपाधिकस्वरूपाणि त्यक्त्वा स्वमूलस्वरूपे स्थायित्वेन वर्तमानत्वमिति । === योगस्य तत्त्वानि === *[[योगभूमयः]] *[[चित्तपरिणामः]] *[[कैवल्यविचारः]] *[[ईश्वरनिरुपणम्|ईश्वरनिरूपणम्]] योगदर्शने प्रतिपादितः ईश्वरः मुक्तजीवः कैवल्यमुपगतो योगी वा नास्ति अपितु तदपेक्षया भिन्नो विद्यते । मुक्तजीवः अथवा केवली पुरुषः पूर्वसांसारिकबन्धनेभ्यो मुक्तो भवति किन्तु ईश्वरस्तु सदैव मुक्तो भवति । प्रकृतौ लीनः पुरुषोऽपि ईश्वरो नास्ति । ईश्वरः सर्वदा इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपाभिः शक्तिभिः सम्पन्नो भवति । एताः शक्तयोऽपि ईश्वरे स्वाभाविक्य एव सन्ति । अनादिकालादेव ईश्वरे एताः विद्यन्ते । ईश्वरश्चैतत्प्रभावात् एव ऐश्वर्यसम्पन्नोऽस्ति । जीवानुग्रह ईश्वरस्य प्रधानः गुणोऽस्ति । प्रणवः अर्थात् ओङ्कारः ईश्वरस्य वाचको वर्तते । तस्य ईश्वरस्य सम्प्राप्तिः स्वाध्यायेन योगसम्पत्त्या वा सम्भवति । ईश्वरप्रणिधानेनैव चित्तस्य विक्षेपाः नश्यन्ति । समाहितचेताः योगाभ्यासी ईश्वरचिन्तनेन निर्मलां बुद्धिं लभते । तेन तस्मिन् ऐश्वर्यस्य उदयो भवति । यद्यपि ऐवर्यस्य प्राप्तेरनन्तरं बहवो विध्ना उपतिष्ठन्ति किन्तु ईश्वरप्रणिधानेन तेषां नाशो भवति । एवं समाधिस्थो भूत्वा योगी ईश्वरं चिन्तयेत् तदैव तस्य कैवल्यलाभो भवति । ईश्वरत्वस्य स्वीकृतेरेव योगदर्शनं सेश्वरसांख्यमिति व्यवाह्रियते । ===ईश्वरः=== योगदर्शनं ईश्वरं विश्वसिति । तत्र कारणानि – *वेदैः ईश्वरसत्त्वम् अङ्गीक्रियते । वेदाश्च शब्दप्रमाणम् । अतः सृष्टिकर्ता ईश्वरः अङ्गीकर्तव्यः । *ईश्वरसत्त्वे अनुमानमपि प्रमाणम् । <!--ನ್ಯೂನ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚತಮ ಗುಂಪೊಂದಿದೆ; -->यदि सर्वस्यापि मूलम् अन्विष्यते तर्हि सर्वस्यापि ज्ञानस्य मूलम् ईश्वर इति बुद्ध्यते । *प्रकृति-पुरुषयोः संयोगवियोगयोः कारणं किञ्चित्स्यादेव । सः हेतुरेव ईश्वरः । ====पतञ्जलि – ईश्वरः==== ईश्वरः क्लेशकर्मविपाकसंस्कारैः रहितः । मुक्तपुरुषैर्भिन्नः । देशकालातीतः । सर्वज्ञः, सर्वशक्तः,सर्वव्यापी,परिपूर्णः,ज्ञानस्वरूपी,गुरुः,वेदानामुपदेशकश्च । “औम्” इतीदं तस्य सङ्केतः । ईश्वरः जगतः सृष्टिस्थितिलयानां न हेतुः । सः विशेषपुरुषः । आत्मानि न शिक्षति । सः मुक्तिं न प्रयच्छति । क्लेशान् अपनुद्य गुरुरिव मार्गं दर्शयेत् । मोक्षस्तु पुरुषेण स्वप्रयत्नेन साध्यः । देवः तत्साधने केवलं सहकरोति । == प्रमुख्यग्रन्थाः == {| class="wikitable" |'''ग्रन्थः''' |'''कर्ता''' |- |'''योगसूत्रम्''' |पतञ्जलिः |- |व्यासभाष्यम् (योगसूत्रटीका) |व्यासः |- |भास्वती (व्यासभाष्यस्य टीका) |हरिहरानन्दः आरण्यकः |- |मणिप्रभाटीका (योगसूत्रटीका) |रामानन्दयतिः |- |योगचन्द्रिका (योगसूत्रटीका) |अनन्तपण्डितः |- |योगसूत्रवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |भावगणेशः |- |योगसुधाकरः (योगसूत्रटीका) |सदाशिवचन्द्रसरस्वती |- |लघ्वीवृत्तिः (योगसूत्रटीका) |नागोजीभट्टः |- |'''तत्त्ववैशारदी''' |वाचस्पतिमिश्रः |- |योगसारः (तत्त्ववैशारद्याः टीका) |विज्ञानभिक्षुः |- |'''योगवार्तिकम्''' |विज्ञानभिक्षुः |- |'''पातञ्जलरहस्यम्''' |राघवानन्दसरस्वती |- |'''भोजवृत्तिः/भोजमार्तण्डः''' |भोजराजः |} ==अध्ययनकेन्द्राणि== {| class="wikitable" |- ! नाम !! राज्यम् !! सङ्केतः |- | राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् <br>http://www.sanskrit.nic.in || [[देहली]] (दशराज्येषु अस्ति) || राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान मा. स. वि. मन्त्रालय के अन्तर्गत स्थापित 56-57 इन्स्टीट्यूशनल एरिया जनकपुरी नई दिल्ली - 110 058 ई-मेल: rsks@nda.vsnl.net.in |- |राष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम्<br>http://www.rsvidyapeetha.ac.in{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ||[[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशः]]|| तिरुपतिः-५१७५०७. आन्ध्रप्रदेशः |- | श्रीलालबहादुरशास्त्रीराष्ट्रियसंस्कृतविद्यापीठम् <br>http://www.slbsrsv.ac.in || [[देहली]]|| बि-४, कुतुब् इन्स्टिट्युशनल् येरिया, निव् देहली -११००१६ |- |[[लकुलीशयोगविश्वविद्यालयः|लकुलीश-योग-विश्वविद्यालयः]]<br>https://www.lyu.ac.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230828035414/https://www.lyu.ac.in/ |date=2023-08-28 }} |[[अहमदाबाद]] |[https://www.google.com/maps/place/Lakulish+Yoga+University/@23.0987585,72.5150668,13880m/data=!3m1!1e3!4m23!1m16!4m15!1m6!1m2!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!2s4GGQ%2BQH8+Lakulish+Yoga+University,+Chharodi,+Opposite+Nirma+University+Sarkhej-Gandhinagar+Highway+Daskroi,+Ahmedabad,+Gujarat+380060,+India!2m2!1d72.5389481!2d23.1269078!1m6!1m2!1s0x395e830ede7560fb:0xc887d54ce9cf98e6!2sNew+Ranip,+Ahmedabad,+Gujarat+380081!2m2!1d72.5592447!2d23.0930152!3e0!3m5!1s0x395e82c0b755abbb:0xa81dd90f0ac2fa6f!8m2!3d23.1269078!4d72.5389481!16s%2Fg%2F11fz6ct276?hl=en&entry=ttu लोटस-व्यू, बालाजी-मन्दिरस्य समीपे, निरमा-विश्वविद्यालयस्य सम्मुखं, एस.जी. हाईवे, छारोडी, अहमादाबाद, गुजरात - 382481] |} == [[यमः]] == [[अहिंसा]]<nowiki/>-[[सत्य]]<nowiki/>-[[अस्तेय]]<nowiki/>-[[ब्रह्मचर्य]]<nowiki/>-[[अपरिग्रह|अपरिग्रहा]] यमाः ।।२.३०।। इति पातञ्जलयोगसूत्रे यमाः प्रोक्ताः । अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयं, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः चेति यमाः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|volume=१| page=१४|year=२००८}}</ref> । === [[अहिंसा]] === अहिंसा अर्थात् प्रेम, अन्यस्य अहितं न करणीयं, जीवहत्या न करणीया, अन्येभ्यः कष्टं नोत्पादनीयं, शत्रुतायाः विचाराः मनसि नोद्भवेयुः इत्यनुसन्धेयम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अहिंसा त्रिधा भवति । बौद्धिकी, वाचिकी, शारीरिकी चेति । १. बौद्धिकी अहिंसा ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु’ इत्यस्य अनुसन्धानं विधेयम् । अर्थात् सर्वेषु भूतेषु एकस्य आत्मतत्वस्य एव दर्शनं करणीयम् । बौद्धिकहिंसा यदा मानवस्य व्यवहारे अन्तर्भवति, तदा अन्यस्मात् प्राप्तं कष्टम्, अपमानं च तस्य बुद्धौ उत्तेजनां नोद्भावयति । २. वाचिकी अहिंसा कठोरवचनैः प्रत्येकमनुष्यः आहतः भवति । शस्त्रेण जातः आघातः कालान्तरे विस्मर्तुं शक्यते, परन्तु वाचिकशस्त्रेण आहतं मनः दीर्घकालं यावत् पीडाम् अनुभवति । अतः कटुवचनैः अन्यस्य अपमानं, वधस्य आज्ञादानम्, अनिष्टं कर्तुं परामर्शदानं च वाचिकहिंसात्वेन परिगण्यते । एतेषां परित्यागं कृत्वा मधुरवचनं, प्रियकार्यं, हितकारीबोधनम्, उत्साहवर्धकवचनं च अहिंसायाः मार्गाय उत्तमं मन्यते । ३. शारीरिकहिंसा यदि बौद्धिकी-वाचिकहिंसायाः अभ्यासः भवति, तर्हि शारीरिकी अहिंसा स्वतः एव सिद्ध्यति । ‘अहिंसा प्रतिष्ठायां तत् सन्निधौ वैर त्यागः’ अर्थात् अहिंसायां सुदृढे साधके परिव्याप्तः वैरभावः स्वतः एव नष्टः भवति । साधकः यदा अहिंसायां प्रतिष्ठितः भवति, तदा तं परितः एकस्याः आभायाः रचना भवति । यः कोsपि मनुष्यः तस्याम् आभायां यदा भवति, तदा सः अहिंसायाः विचारैः स्वयमेव परिपूर्णः भवति । अहिंसायाः सिद्धेः मापदण्डः अस्ति यत्, अहिंसकमनुष्यस्य समीपम् आगत्य हिंसकपशवः, हिंसकमनुष्याः च अहिंसायाः अनुगामिनः भवन्ति । === [[सत्यम्]] === [[भारतीयसंविधान]]<nowiki/>स्य ध्येयवाक्यम् अस्ति यत्, ‘[[सत्यमेव जयते]]<nowiki/>’ इति । परन्तु एषः केवलं भारताय नापि तु मनुष्येभ्यः सन्देशः वर्तते । बुद्ध्या, वचसा, कर्मणा च यत् समानं भवति तदेव सत्यम् अङ्गीक्रियते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 3">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=१८-२०|year=२००८}}</ref> । सत्यं द्विविधं प्रोक्तम् । बौद्धिकं, वाचिकं चेति । १. बौद्धिकसत्यम् :- राग-द्वेषरहितः बुद्ध्या जातः निश्चयः एव सत्यत्वेन परिगण्यते । धर्म-अधर्मयोः, वाद-प्रतिवादयोः यः सन्तुलितनिर्णयः भवति, तदेव सत्यम् । सः सन्तुलितनिर्णयः बुद्ध्याः कार्यम् अस्ति । अतः बुद्धौ निश्चयात्मकता एव बौद्धिकसत्यम् अस्ति । २. वाचिकसत्यम् :- <poem> सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्, मा ब्रूयात् सत्यम् अप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयात्, एषः धर्मः सनातनः ।। </poem> उक्तस्य श्लोकस्य आशयः अस्ति यत्, सत्यं वदन्तु, परन्तु तत् सत्यं प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तं स्यात् । अप्रियं सत्यं मा वदतु । प्रिय(मधुर)शब्दैः युक्तम् असत्यम् अपि मा वदतु । बौद्धिकसत्यस्य प्रतिष्ठानेनैव वाचिकसत्यस्य स्थितिः सुदृढा भवति । अन्यथा लोभेन, क्रोधेन, मोहेन, रागेण, द्वेषेण, भयेन च वशीभूतः मनुष्यः मिथ्याभाषणं कर्तुं बाद्ध्यः भवति । विचारे, वचने च सम्भूतस्य सत्यस्य व्यवहारे अनुसरणम् एव शारीरिकसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यस्य पालनेन साधके एकस्याः अद्भुतशक्त्याः आविर्भावः भवति । साधकस्य मनः गङ्गाजलवत् निर्मलं भवति । सत्यस्य साधकः स्वेप्सितानि वस्तूनि प्राप्तुं समर्थः भवति । तस्य वाणी सिद्धवाणी भवति । यस्य कस्यापि स्थितेः बुद्ध्या निश्चयं कृत्वा तं निश्चयं वाण्या प्रकटं कृत्वा वाण्यनुसारं व्यवहारः एव पूर्णसत्यत्वेन परिगण्यते । सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् इत्यनेन सूत्रेण सिद्ध्यति यत्, सत्यनिष्ठव्यक्तेः वचनानि सर्वदा फलीभूतानि भवन्ति इति । === [[अस्तेयम्]] === अन्यस्य अधिकारस्य वस्तुनः मनसा, वाण्या, शरीरेण च अचौर्यम्, अनयनम् एव अस्तेयत्वम् <ref name="अष्टाङ्गयोगः 4">{{Cite book|author= योगाचार्य सी. बी. सिंह|title=अष्टाङ्ग योग कला|publisher=दिव्य संस्कृति प्रतिष्ठान - देहली|page=२१-२२|year=२००८}}</ref> । अस्तेयं त्रिविधम् । बौद्धिकं वाचिकं शारिरीकञ्च । १. बौद्धिक-अस्तेयम् :- ‘परद्रव्येषु अनभिध्याम्’ अर्थात् अन्यस्य द्रव्येषु कुदृष्टपातः अपि न करणीयः, अन्यस्य वस्तुनः/द्रव्यस्य विषये चिन्तनम् अपि न करणीयम् इति । २. वाचिक-अस्तेयम् :- स्वस्य वचनेन अपि चौर्यकर्मणि, लुण्ठनकर्मणि च अन्ये न प्रेरणीयाः । सामान्यतः दृश्यते यत्, मनुष्यः अन्यस्य द्रव्यं प्राप्तुम् असमर्थः अस्ति, तर्हि सः अन्यान् प्रेरयित्वा धनप्राप्त्यै प्रयासं करोति । तदपि वाचिक-अस्तेये अन्तर्भवति । उपदेशकाले, पाठनकाले च तथ्यम् अज्ञात्वापि तद्विषये मिथ्याकथनं, प्रश्नस्य अपूर्णोत्तरं, प्रश्नस्य उत्तरमेव न दीयते इत्यादयः वाचिक-अस्तेयस्य उल्लङ्घत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-अस्तेयम् :- विचार-वचनाभ्यां सह शारीरिकक्रियया अपि अन्यस्य द्रव्यस्य, वस्तुनः च चौर्यं, लुण्ठनं न क्रियते, तत् शारीरिकम् अस्तेयम् उच्यते । छल-बल-दलैः, स्वामिनः आज्ञया विना वस्तुनुनः उपरि स्वीकरणं, स्पष्टतया शारीरिक-अस्तेयं कथ्यते । बस्-याने स्थित्वा यस्य स्थलस्य कृते चिटिका गृहीता, तस्मात् स्थलात् अग्रे गमनम् अपि अस्तेये अन्तर्भवति । === [[ब्रह्मचर्यम्]] === [[भारतीयसंस्कृतिः|भारतीयसंस्कृतौ]] एव एषः शब्दः प्राप्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अनेन भारतीयमूल्यानां गहनतायाः ज्ञानं भवति । अन्यासु भाषासु ब्रह्मचर्यशब्दस्य अनुवादः स्यात्, परन्तु ब्रह्मचर्यशब्दस्य समानार्थिशब्दत्वेन तस्य गणना न भवति । सामान्यतः व्यवहारे ब्रह्मचर्यम् अर्थात् असम्भोगः एव परिगण्यते । परन्तु महासमुद्रे स्थिता हिमस्य लघ्वी गिरिका द्रष्टुं शक्यते, परन्तु समुद्रस्य अन्तः सा गिरिका न अपि तु पर्वतमालिकाः भवन्ति । यां गिरिकां वयं पश्यामः, सा गिरिका तु पर्वतमालायाः १०% अपि भवति । अन्तः स्थिता विशालपर्वतमाला ९०% भवति । तथैव ब्रह्मचर्यस्य ९०% ज्ञानम् (अर्थः) योगरूपिसमुद्रे निहितम् अस्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । <poem> एतेन ब्रह्मचर्येण, देवादेवा देवत्वमाप्नुवन् । ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A5%8D-05-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-044 ।।४४.१०।। उद्योगपर्व] [[महाभारतम्]] </poem> अर्थात्, ब्रह्मचर्यम् इहाभ्युदयस्य मोक्षप्राप्तेश्चापि साधनमिति । ब्रह्मणः स्वरूपे विचरणम् अर्थात् ब्रह्मणः स्वरूपस्य मननम् एव ‘ब्रह्मचर्य’ शब्दस्यार्थः । ब्रह्मचर्यं त्रिविधं प्रोक्तम् । बौद्धिक-वाचिक-शारिरीकाणि चेति । १. बौद्धिकब्रह्मचर्यम् :- यस्य कस्यापि विषयस्य भोग-भावनाः मनसि नोद्भवनम् एव बौद्धिकब्रह्मचर्यम् । नारीस्मरणं, स्त्रीचर्चां, सौन्दर्याकर्षितः सन् वारं वारं स्त्रीदर्शनं, भोग-विलासस्य चर्चाचिन्तने, मैथुनं च न करणीयम् इत्येतानि बौद्धिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । २. वाचिकब्रह्मचर्यम् :- वाचिकब्रह्मचर्ये केवलं वाणीसंयमस्य एव बाहूल्यम् अस्ति । अश्लीलगीतानां गायनं, एकान्तेषु अश्लीलचर्चा, स्त्रीसौन्दर्यस्य स्तुतिः च न करणीयम् इत्येतानि वाचिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । ३. शारीरिकब्रह्मचर्यम् :- यः साधकः बौद्धिक-वाचिकब्रह्मचर्यस्य पालनं करोति, तस्य कृते शारीरिकब्रह्मचर्यं सरलं भवति । उपस्थादिभिः कर्मेन्द्रियैः शारीरिकब्रह्मचर्यस्य पालनं भवति । स्त्रीस्पर्शः, आलिङ्गनं, चुम्बनं, विपरितलैङ्गिकैः सह सम्पर्कः च न करणीयः इत्येतानि एव शारीरिकब्रह्मचर्ये अन्तर्भवन्ति । === [[अपरिग्रहः]] === सत्यान्वषकः, अहिंसकः साधकः परिग्रहं कर्तुं न शक्नोति । परिग्रहः अर्थात् वस्तुसङ्ग्रहः । परमात्मा परिग्रहं न करोति । सः स्वावश्यकतायाः अनुसारं नित्यम् आवश्यकवस्तूनि जनयति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अतः साधकस्य तस्मिन् परमात्मनि दृढविश्वासः आवश्यकः यत्, परमात्मा तस्य आवश्यकतायाः वस्तूनि नित्यम् उत्पन्नं करिष्यति एव इति । शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धादीनां सम्बद्धानां भोगवस्तूनाम् असङ्ग्रहः एव अपरिग्रहः कथ्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । अपरिग्रहः त्रविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-अपरिग्रहः :- गुणदोषादीनां निर्णेत्री बुद्धिः यदा ग्रहण-रक्षणादिनः अकल्याणकारिविषयान्, हिंसादीनि पापानि, [[काम]]<nowiki/>-[[क्रोध]]<nowiki/>-[[लोभ]]<nowiki/>-[[मोह]]<nowiki/>-[[भया]]<nowiki/>दिनः च अस्वीकारं करोति, तदा साधकाय बौद्धिक-अपरिग्रहः सिद्ध्यति । २. वाचिक-अपरिग्रहः :- सर्वात्मना वाणीसंयमः वाचिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । यथा – असत्यं, छल-कपटयुक्ताः शब्दाः, निन्दाकरणम्, वाण्याः दुरुपयोगः च अपरिग्रहे वर्ज्यः अस्ति । मौनं वाचिक-अपरिग्रहस्य महासाधनम् अस्ति । ३. शारीरिक-अपिग्रहः :- स्वस्य आवश्यकतानुसारं धन-धान्यस्य, वस्त्र-भूमेः च उपार्जनं, संग्रहणं शारीरिक-अपरिग्रहत्वेन परिगण्यते । ‘तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इत्यादेशानुसारं प्राप्तवस्तुनः त्यागभावेन उपयोगः करणीयः । स्वपरिवारस्य मोहवशेनापि पदार्थानां संग्रहः न करणीयः । == [[नियमः]] == शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ।। २.३२ ।। इति पतञ्जलियोगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । शौचम्, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानं च नियमाः प्रोक्ताः <ref name="पतञ्जलियोगसूत्रम् 1"/> । === [[शौचम्]] === शौचम् त्रिविधं बौद्धिक-वाचिक-शारीरिकञ्चेति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । १. बौद्धिक-शौचम् :- काम-क्रोध-मोह-द्वेष-ईर्ष्या-अभिमान-कुविचारादीनां त्यागेन, दया-सहजता-नम्रता-अहिंसा-सत्यादीनां निरन्तरधारणेन च बुद्धिः शुद्धा भवति । २. वाचिक-शौचम् :- कठोरवचन-निन्दा-छल-असत्यवचानानां त्यागः, सत्य-मधुरवचन-स्नेह-सान्त्वादीनां सेवनं च वाचिकशौचत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-शौचम् :- मृत्तिका-गोमय-गाजनीमृत्तिका-उबटन-त्रिफला-रीठादीनां जलेन सह उपयोगं कृत्वा शरीरस्य निर्मलीकरणम् एव शारीरिक-शौचं भवति । विरेचन-बस्ति-नेति-धौति-वमन-दन्तधावन-ब्रह्मदन्तधावन-जलनेति-आदीनां माध्यमेन शरीरस्य आन्तरिकभागानां शुद्धिः अपि शारीरिकशौचे अन्तर्भवति । सात्विकं, न्यायपूर्णार्जितधनेन प्राप्तं, परिमितम् अन्नं शरीरशौचार्थम् अत्युत्तमम् उक्तम् अस्ति । हिंसा-चौर्य-व्यभिचार-मांस-मदिरा-मैथुन-आदीनां परित्यागः एव शारीरिक-शौचम् उच्यते । === [[सन्तोषः]] === सुखे-दुःखे, लाभे-हानौ, यशे-अपयशे, सिद्धौ-असिद्धौ, अनुकूलतायां-प्रतिकूलतायां च सर्वदा सन्तुष्टिः एव सन्तोषः उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सन्तोषः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-सन्तोषः :- इच्छायाः दासः संसारस्य दासः भवति । यः स्व-ईच्छां दासीं भावयति, सः संसारस्य स्वामी भवति । अतः लोभ-मोह-राग-द्वेष-आदीनां त्यागं कृत्वा सन्तोषस्य आश्रयः कर्तव्यः । २. वाचिक-सन्तोषः :- चाटुकारिता-मिथ्यावचनयोः त्यागः वाचिक-सन्तोषः उच्यते । कटुवचनानि श्रुत्वा, अपमानितः भूत्वा अपि आवेशेन दुर्वचनानां मुखात् निर्गमनम् एव वाचिक-सन्तोषत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-सन्तोषः :- शारीरिकहिंसा-व्यभिचार-चौर्य-बलात्कार-अत्याचार-कुकर्मादीनां त्यागः एव शारीरिकसन्तोषत्वेन परिगण्यते । दीनानां, दुःखितानां, रुग्णानां सेवा, ब्रह्मचर्यपालनं, अनुष्ठानम् इत्यादीनां सेवनं शारीरितसन्तोषः उच्यते । === [[तपः]] === मनसा, इन्द्रियैः च संयमेन धर्मपालनम् एव तपः उच्यते । धर्मपालनाय कष्टं सोढव्यं, बुभुक्षा, पीपासा, शैत्यम्, औष्ण्यम् इत्यादीनि अपि सोढव्यानि भवन्ति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । तपस्त्रिविधम् । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिकं तपः :- मन-बुद्धि-चित्तयोः शान्तिः, स्वच्छता, पवित्रता, मानसवृत्तीनां निग्रहणं बोद्धिकतपः उच्यते । २. वाचिकं तपः :- क्रोधः, असत्यभाषणम्, अपमानास्पदानि वाक्यानि, घृणापूर्णवचनम् इत्यादीनां त्यागः वाचिकं तपः उच्यते । ३. शारीरिकं तपः :- बुभुक्षायाः, पीपासायाः, शैत्यस्य, उष्णतायाः च सहनम् एव शारीरिकं तपः उच्यते । आत्मदर्शिनां, गुरूणां, विदुषानां च सेवा-सत्कारः, शुद्धता, सरलता, ब्रह्मचर्यपालनम्, अहिंसा इत्यादीनां सद्गुणानां दृढावलम्बनम् एव शारीरिक-तपत्वेन परिगण्यते । ==== [[स्वाध्यायः]] ==== कल्याणकारिशास्त्राणाम् अध्ययनम्, इष्टदेवानां नामजपः, मन्त्रपाठः, स्तोत्रादीनां पठनम्, सत्साहित्यानां पठनं पाठनं च स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । स्वाध्यायः त्रिविधः प्रोक्तः । बौद्धिकः, वाचिकः, शारीरिकश्चेति । १. बौद्धिक-स्वाध्यायः :- ॐकारस्य , गायत्रीमन्त्रस्य, गुरुमन्त्रस्य च निरन्तरं मननम् एव बौद्धिक-स्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । २. वाचिक-स्वाध्यायः :- मन्त्राणोच्चारणं, प्रार्थानां, स्तुतिपठनं, पुराणानां कथनम् इत्यादीनां नित्यास्वादनम् एव वाचिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । ३. शारीरिक-स्वाध्यायः :- सर्वप्रकारकेषु अध्ययनेषु शरीरं साधनत्वेन सर्वदा भवत्येव । स्तुतीनां, श्लोकानां, प्रार्थनानाम्, ईश्वरकथानां च लेखनं शारीरिकस्वाध्यायत्वेन परिगण्यते । === [[ईश्वरप्रणिधानम्]] === साधकः आदिनं मनसा, वचसा, शरीरेण च यानि कर्माणि करोति, तानि सः ईश्वराय समर्पयति । सा समर्पणस्य प्रक्रिया एव ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ईश्वरप्रणिधानं त्रिविधं प्रोक्तं । बौद्धिकं, वाचिकं शारीरिकञ्चेति । १. बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य बुद्ध्या जायमानाः क्रियाः ईश्वरप्राप्तेः लक्ष्यं साधितुम् एव भवन्ति । यथा – तर्कः, निश्चयः, विश्वासः, स्मरणम् इत्यादयः । मनसि पूर्णनियन्त्रणं कृत्वा बुद्धिः मनसः विषयान् प्रति गमनं स्थगयति । तां बुद्धिम् एव चित्ते विलीनां कृत्वा साधकः इन्दियाणां व्यापारान् उपशामयति । एषा प्रक्रिया एव बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानम् उच्यते । बौद्धिकप्रणिधाने साधकस्य मनसि एकं गहनं चिन्तनं भवति यत्, यत् किमपि अहं कुर्वन् अस्मि उत यत् किमपि मया क्रियमाणमस्ति, तत् सर्वम् अहम् ईश्वरस्य आदेशनैव कुर्वन् अस्मि इति । २. वाचिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- वाणीद्वारा ईश्वरस्य गुणानां वर्णनं, स्तुतिगानं, प्रार्थानागानं, ॐकारस्य गानं, गायन्त्रीमन्त्रजपः इत्यादीनि कार्याणि वाचिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिगण्यन्ते । ३. शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानम् :- साधकस्य शरीरं रोगादिभ्यः दुर्बलं भवेत् चेत्, साधकः बौद्धिक-ईश्वरप्रणिधानं, वाचिक-ईश्वरप्रणिधानं च कर्तुम् असमर्थः भवति । बुद्धिः चिन्तनादिषु कार्येषु असमर्था भवति, वाक् अपि ईश्वरस्य गुणगाने, स्तुतिपाठे च असमर्था भवति । अतः शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानस्य मुख्यता वर्तते । मनसा, वाचा, शरीरेण च यानि कर्माणि भवन्ति, तेषाम् ईश्वराय समर्पणम् एव शारीरिक-ईश्वरप्रणिधानत्वेन परिण्यते । == [[आसनम्]] == साधकः यदा उपविशति, तदा सः स्थिरतायाः, सुखस्य च अनुभवं करोति चेत्, तत् आसनम् उच्यते । स्थिरसुखमासनम् [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|।।२.४।।] इत्येदं सूत्रं [[पतञ्जलिमुनि]]<nowiki/>ना [[योगसूत्रम्|योगसूत्रे]] प्रतिपादितं वर्तते । तद्यथा [[पद्मासनम्]], [[वीरासनम्|वीरासनं]], [[भद्रासनम्|भद्रासनं]], [[स्वस्तिकम्|स्वस्तिकं]], [[दण्डासनम्|दण्डासनं]], [[सोपाश्रयम्|सोपाश्रयं]], [[पर्यङ्कम्|पर्यङ्कं]], [[क्रौञ्चनिषदनम्|क्रौञ्चनिषदनं]], [[हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनम्|हस्तिनिषदनमुष्ट्रनिषदनं]], [[समसंस्थानम्|समसंस्थानं]], [[स्थिरसुखं]], [[यथासुखम्|यथासुखं]] [[चेत्येवम्|चेत्येव]]<nowiki/>मादीनि आसनानि प्रोक्तानि । यः कोsपि साधकः एकस्मिन् आसने एकप्रहरं (घण्टात्रयम्) यावत् सुखेन उपवेष्टुं शक्नोति, सः साधकः आसनं सिद्धं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । योगपरम्परानुसारम् आसनानां प्रणेता स्वयं भगवान् शङ्करः अस्ति । चतुरशीतिलक्षयोनिषु जीवः भवति, अतः शिवेन चतुरशीतिलक्षानि आसनानि प्रणितानि <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । [[शिव|शिवेन]] प्रणितेषु सर्वेषु आसनेषु कालक्रमे अधिकतमानि आसनानि लुप्तानि । अतः केवलं चतुरशीतिः आसनानि एव प्रचलितानि सन्ति । तेषु अपि त्रयस्त्रिंशत् आसनानि एव मुख्यानि इति योगिनां मतम् । == [[प्राणायामः]] == तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A8|॥२.४९॥] इत्यनेन सूत्रेण पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्राणायामस्य निरूपणं कृतम् अस्ति । आसने स्थिरतायां प्राप्तायां सत्यां श्वास-प्रश्वासयोः स्वाभाविकगतेः नियमनं कृत्वा तयोः समनता स्थापनस्य प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते । रेचक-कुम्भक-पूरकाणां प्रक्रिया एव प्राणायामत्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । प्राणायामस्य प्रक्रियायां स्थानस्य, समयस्य, आसनस्य, विधेः च अति महत्वं भवति । प्राणायामस्य प्रक्रियायाः अनेके विधयः सन्ति । तेषु केचन विधयः अधः निरूपिताः । १. [[सहजप्राणायामः]] २. [[समशीतोष्णप्राणायामः|सम-शीतोष्णप्राणायामः]] ३. [[भस्त्रिकाप्राणायामः]] ४. [[कपालभातिप्राणायामः]] ५. [[शीकलीप्राणायामः]] ६. [[शीतकारीप्राणायामः]] ७. [[उज्जायीप्राणायामः]] ८. [[अहिंसकप्राणायामः]] ९. [[नाडीशोधनप्राणायामः]] १०. [[भ्रामरीप्राणायामः]] == [[प्रत्याहारः]] == प्रत्याङ्रूत्युपसर्गाभ्यां "हृञ् हरणे" इत्यस्माद्धातोः प्रत्याहारशब्दः निष्पन्नः । [[भोजन]]<nowiki/>स्य अन्तः इति अस्य शब्दस्य अर्थः भवति । [[रूप]]<nowiki/>-[[रस]]<nowiki/>-[[गन्ध]]<nowiki/>-[[शब्द]]<nowiki/>-[[स्पर्श|स्पर्शाः]] इन्द्रियाणां भोजनम् अस्ति । इन्द्रियाणि एतेषां निरन्तरं भोजनं कुर्वन्ति भवन्ति । मनः इन्द्रियाणि यन्त्रत्वेन उपयुज्य एव विषयाणाम् उपभोगं कुर्वन्ति । तेन चेतनया सह विषयाणां सम्बन्धः भवति । प्रत्याहारस्य प्रक्रियया सः सम्बन्धः विच्छिन्नः भवति । एतस्य फलस्वरूपतः चित्तम् अन्तर्मुखि भवति । प्रत्याहारस्य साधनानि मानसिकशक्तीः जनयन्ति । ततः मनः येभ्यः मार्गेभ्यः जगतः भ्रमणं करोति स्म, तेभ्यः मार्गेभ्यः एव अन्तर्जगत् प्रवेष्टुं शक्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा धारणायाः सोपानम् आरोहति, तदा सः प्रत्याहारं साधयति । तेन विना सः धारणां कर्तुम् असमर्थः भवति । == [[धारणा]] == देशबन्धश्चित्तस्य धारणा [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%83_%E0%A5%A9।।।३.१।।] इति पतञ्जलिमूनिना योगसूत्रे प्रतिपादितं वर्तते । बाह्ये उत शरीरे कुत्रापि एकस्मिन् स्थाने चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणात्वेन परिगण्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । नाभिचक्रं, हृदयकमलम् इत्यादयः [[शरीर]]<nowiki/>स्य आन्तरिकदेशाः सन्ति । [[आकाशः]], [[सूर्यः]], [[चन्द्रमाः]], [[मूर्तिः]], [[देवता]] इत्यादयः बाह्यदेशाः भवन्ति । एतयोः आन्तरिकबाह्यदेशयोः एकस्मिन् स्व चित्तस्य केन्द्रीकरणम् एव धारणा भवति । एकं पदार्थं मनसि संधार्य साधकस्य चित्तं तत्र केन्द्रितं भवेत् चेत्, मनसः सा स्थितिः धारणा उच्यते । धारणा मनसः विकासशक्तिः वर्तते । धारणया विना योगः सम्भवः न भवति । धारणायाः अर्थः संयमः अपि भवति । अतः धारणायां मनसः विचरणस्य स्थानं सीमितं, निश्चितं च भवति । धारणायां पञ्चतत्वधारणा योगसाधनायाः क्षेत्रे अति प्रसिद्धा प्रक्रिया वर्तते । तस्यां [[पञ्चतत्व]]<nowiki/>धारणायां [[पृथ्वी]]<nowiki/>-[[जल]]<nowiki/>-[[अग्नि]]<nowiki/>-[[वायु]]<nowiki/>-[[आकाश|आकाशे]]<nowiki/>त्येतेषां पञ्चतत्वानां धारणा भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । == [[ध्यानम्]] == स्वस्य आन्तरिकजीवनेन सह लयः, सामञ्जस्य स्थापनं च एव ध्यानम् उच्यते <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । चेतनायाः विकासः, इन्द्रियाणाम् अतिक्रमणं च ध्यानेन एव भवतः । स्वस्य विस्मरणं, शून्यत्वं, पलायनं च कर्तुं ध्यानप्रक्रिया नास्ति । वस्तु-विषयकेन्द्रिताः मनसः याः अनुभूतयः भवन्ति, ताभ्यः अनुभूतिभ्यः ध्यानमार्गेण मनः उदासीनं भवति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ध्यानं शरीरे अलौकिकीं गहनाम् अवस्थां निर्माति, यया शरीरस्य विभिन्नाङ्गानि भारमुक्तानि, रोगमुक्तानि च भवन्ति । [[निद्रा]]<nowiki/>वस्थायाम् अस्माकं मनः विश्रान्तिं प्राप्तुं न शक्नोति, यतो हि निद्रावस्थायाम् अस्माकं मनः स्वपनादीषु कार्येषु रतं भवति । ध्यानावस्थायां यदा मनः सम्पूर्णं लीनं भवति, तदा तत् विश्रान्तिं प्राप्नोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । साधकः यदा ध्यानस्य एतादृशीम् अवस्थां प्राप्नोति, तदा सः घण्टात्रयस्य निद्रया अपि विश्रान्तिम् अनुभवति । ध्यानस्य असङ्ख्याकाः पद्धतयः सन्ति । तासु अत्र काश्चन निर्दिष्टाः । १. [[सङ्कल्पध्यानम्]] २. [[श्वासध्यानम्]] ३. [[चिदाकाशध्यानम्]] ४. [[मन्त्रध्यानम्]] ५. [[अन्तर्मौनम्]] ६. [[अजपाध्यानम्]] == [[समाधिः]] == समाधिः मनुष्यजीवनस्य स्वाभाविकं लक्ष्यम् अस्ति । इन्द्रियाणां ज्ञानं न भवेत् इत्येव समाधिः <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । समाधेः लक्षणं ज्ञानम् अस्ति । पूर्णज्ञानस्य अवस्था एव समाधिः उच्यते । प्रत्येकः मनुष्यः समाधेः अधिकारी भवति । समाध्यवस्थायां साधकः चेतनायाः परमबिन्दुपर्यन्तं गच्छति, तस्मात् बिन्दोः परं कापि चेतना न भवति । सा अवस्था चेतनायाः गहनतमः स्तरः भवति, यया साधकस्य व्यक्तित्वबोधः अपि समाप्तः भवति । समाध्यवस्थायां ज्ञानस्य अपि आवश्यकता न भवति । यतो हि समाधौ आत्मा एव वाहनरूपेण कार्यं करोति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । सा स्थितिः चित्तस्य समानतायाः, उन्नत्याः च स्थितिः भवति, यस्यां शान्तिः, शक्तिः, ज्ञानं च स्वतः आगच्छन्ति । यदा साधकः निरन्तरं साधनां कुर्वन् समाध्यवस्थायां ध्यानस्य गहनतां प्रति गच्छति, तदा सः द्वाभ्यां महत्वपूर्णस्थितिभ्याम् उपसृत्य गच्छति <ref name="अष्टाङ्गयोगः 2"/> । ते स्थिती चेतनानिषेधः, चेतनाविस्तारश्च । १. चेतनानिषेधः :- एतस्याम् अवस्थायाम् इन्द्रियाणाम् एकस्मिन् बिन्दौ अपकर्षः (निषेधः) भवति । एकवारम् इन्द्रियाणाम् अपकर्षणे जाते सति साधकः द्वितीयावस्थां प्रति गच्छति । २. चेतनाविस्तारः :- एतस्याम् अवस्थायां चेतनायाः आन्तरिकविस्तारः भवति । एतस्याम् अवस्थायां मनः प्रतीवकवत् भवति । समाधेः आस्वादनान्तरम् अपि साधकः सांसारिकं जीवनं यापयितुं शक्नोति । तस्य सम्मुखं यानि वस्तूनि, सम्बन्धाः च भवन्ति, तेषां विषयेषु साधकस्य दृष्टिकोणः परिवर्तितः भवति । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[योगः]] * [[योगदर्शनम्]] * [[पातञ्जलयोगसूत्रम्]] * [[पतञ्जलिमुनिः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == http://www.ashtanga.com/ http://www.ashtangayoga.info/ http://www.ashtangayoga.info/practice/ http://kpjayi.org/ http://www.yogapoint.com/info/ashtanga.htm *[http://books.google.com/books?id=hvsmdzI1iksC& Yoga system of Patanjali] (including commentaries ''Yoga-bhāshya'' by Vyasa and, ''Tattva-vāicāradī'' by Vāchaspati-Miçra), translated by James Haughton Woods, at books.google.com *[http://books.google.com/books?id=AbwoAAAAYAAJ& The Yoga Aphorisms of Patañjali] (including commentary by Bhoja Raja), translated by Rajendralala Mitra, at books.google.com *[http://www.ashtangayoga.info/philosophy/yoga-sutra-patanjali/ Patanjali - Yoga-Sutra: A word by word translation with gramma and comment] *[http://www.sacred-texts.com/hin/yogasutr.htm The Yoga Sutras of Patanjali], translation by BonGiovanni, at sacred-texts.com *[http://www.gutenberg.org/etext/2526 The Yoga Sutras of Patanjali: the Book of the Spiritual Man by Patañjali], an interpretation by Charles Johnston, at Project Gutenberg. *[http://sanskritdocuments.org/doc_yoga/ Yoga sutra and related yoga texts], at sanskritdocuments.org *[http://www.archive.org/details/PatanjaliYogaSutrasswamiHarshanananda Audio lectures on Yoga Sutras], by Swami Harshananda, at archive.org * [http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html Complete Lectures on Yoga Shastra of Patanjali Maharishi with Vyasa Bhashya at ShastraNethralaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508061546/http://www.shastranethralaya.org/LectureYoga.html |date=2015-05-08 }} {{DEFAULTSORT:Yoga Sutras Of Patanjali}} == सन्दर्भः == {{reflist|30em}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:अष्टाङ्गयोगः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] gcd9fk288mfy71wim4txzhzs0m8tl83 0 62501 499440 493099 2026-06-07T05:43:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499440 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = रेस २ | image = | caption = | director = [[अब्बास-मस्तान]] | producer = रमेश एस तौरानी<br>[[रोनी स्क्रूवाला]]<br>[[सिद्धार्थ राय कपूर]] | story = किरण कोट्रियाल<br />शिराज अहमद | writer = किरण कोट्रियाल<br />शिराज अहमद | starring = [[सैफ अली खान]]<br>[[जान अब्राहम]]<br>[[दीपिका पादुकोण]]<br>[[अनिल कपूर]]<br>[[जैकलिन फर्नांडीस]]<br>[[अमीषा पटेल]] | music = '''संगीत:'''<br>[[प्रीतम]]<br />[[यो यो हनी संग]] <br>'''पार्श्व संगीत:'''<br>[[सलीम-सुलेमान]] | cinematography = रवि यादव | editing = हुसैन बर्मावाला | studio = इल्लुमिनाति फिल्म्स<br>टिप्स फिल्म्स | distributor = [[यूटीवी मोशन पिक्चर्स]]<br>टिप्स फिल्म्स | released = २६ जनवरी २०१३ | runtime = १४६ मिनट<ref name=Runtime>{{cite web|title=''RACE 2'' (12A)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/race-2-2013-1|work=ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन|accessdate=25 अक्टूबर 2013}}</ref> | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = {{INRConvert|94|c}}<ref name=Budget>{{cite web|title=Race 2 does well in overseas markets|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-31/box-office/36658124_1_overseas-markets-box-office-amrita-pandey|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|accessdate=25 अक्टूबर 2013|archiveurl=https://archive.ph/20130216073041/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-31/box-office/36658124_1_overseas-markets-box-office-amrita-pandey|archivedate=2013-02-16|deadurl=yes}}</ref> | gross = {{INRConvert|180|c}}<br/>(वैश्विक)<ref>http://archive.is/20130616073449/boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5572&nCat=</ref> }} '''रेस २''' २०१३ तमे वर्षे अब्बास-मस्तानदिगदर्शीत हिन्दीभाषाचलच्चित्रम्। अस्य चित्रस्य नायकः सैफ अली खान, नायिका दीपिका पादुकोण चास्ति। अनिल कपूर, जान अब्राहम, जैकलिन फर्नांडीस, अमीषा पटेल च अन्य प्रमुख कलाकाराः सन्ति। एषः २००८ चलचित्र [[रेस]]स्य उत्तरकृतिः। == पात्र == * [[दीपिका पादुकोण]] - एलिना मलिक * [[सैफ अली खान]] - रणवीर सिंह * [[अनिल कपूर]] - रोबर्ट डि'कोस्टा (आरडी) * [[जान अब्राहम]] - अरमान मलिक * [[जैकलिन फर्नांडीस]] - ओमिशा * [[अमीषा पटेल]] - आलूबालू/चेरी * [[बिपाशा बसु]] - सोनिया (नी मार्टिन) (विशेष उपस्थिति)<ref>{{cite web |url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT-race-2-is-low-on-sex-quotient-unlike-race-saif-ali-khan-4152874-NOR.html |title='Race 2' is clean and low on sex quotient: Saif Ali Khan |publisher=डैली डॉट भास्कर डॉट कॉम |date=19 जनवरी 2013 |accessdate=25 अक्टूबर 2013 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122050806/http://daily.bhaskar.com/article/ENT-race-2-is-low-on-sex-quotient-unlike-race-saif-ali-khan-4152874-NOR.html |deadurl=yes }}</ref> * [[राजेश खट्टर]] - विकम थापर * [[आदित्य पंचोली]] - गोडफादर आन्जा * [[आतिफ असलम]] - स्वयं (विशेष उपस्थिति) == संगीत == {{Infobox album | image = | Name = रेस २ | Type = संगीत | Artist = [[प्रीतम]] | Cover = | Released = ४ जनवरी २०१३ | Recorded = २०१२ | Genre = संगीत | Length = | Language = [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]|[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]|उर्दू | Label = टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड | Producer = | Reviews = }} {| class="wikitable" |- ! क्र॰सं॰ !! गीत !! गायक !! अवधि |- | १ || "पार्टी औन माई माइंड" || [[केके]], [[प्रीतम]], शेफाली अल्वारेस, [[यो यो हनी सिंह]], बौब, यूआरएल || ३:४३ |- | २ || "बे इन्तेहां" || आतिफ असलम, [[सुनिधि चौहान]] || ४:५१ |- | ३ || "लत लग गयी" || बेनी दयाल, [[शाल्मली खोलगडे]] || ४:४५ |- | ४ || "अल्लाह दुहाई है" || आतिफ असलम, [[विशाल डडलानी]], अनुष्का मनचंदा, ऋतु पाठक, मिकी वन || ४:१६ |- | ५ || "पार्टी औन माई माइंड (रीमिक्स)" || केके, प्रीतम, शेफाली अलवारिस, यो यो हनी सिंह, बौब, यूआरएल || ४:४१ |- | ६ || "बे इन्तेहां (रीमिक्स)" || [[आतिफ असलम]], सुनिधि चौहान || ५:१५ |- | ७ || "अल्लाह दुहाई है (रीमिक्स)" || आतिफ असलम, अनुष्का मनचंदा, ऋतु पाठक & मिकी वन || ४:१३ |- | ८ || "बे इन्तेहाँ (अनप्लग्ड)" || [[राहुल वैद्य]], प्रीतम || ३:५९ |- | ९ || "रेस २ (मैशअप)" || केके, प्रीतम, आतिफ असलम, यो यो हनी सिंह, बेनी दयाल, विशाल डडलानी, शालमाली खोलगाड़े, शेफाली अलवारिस, बॉब, यूआरएल (मैशअप: डीजे किरण कामत) || ४:०९ |} == उत्तरकृत्ति == {{मुख्यलेखः|रेस ३}} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाह्यानुबन्धाः == * [http://tips.in/films/Race2 आधिकारिकं जालपृष्ठम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020020017/http://tips.in/films/Race2 |date=2013-10-20 }} * {{IMDb title|1375789|Race 2}} [[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि]] r9vgsrh5mr8lc28miugw9t4k0qrworg 0 63707 499441 494594 2026-06-07T05:54:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499441 wikitext text/x-wiki [[File:Different cowries.jpg|thumb|Shells of various species of cowries; all but one have their anterior ends pointing towards the top of the page in this image]] [[चित्रम्:Cypraea_chinensis_with_fully_extended_mantle.jpg|thumb|250x250px|Cowry (''Cypraea chinensis'') with fully extended mantle.]] [[File:Cypraeamoneta.jpg|thumb|center|upright=1.3|Dorsal view of two shells of ''Monetaria moneta'']] '''वराटिकाः''' उदरपादिकुटुम्बे सैप्रिडी वर्गे एते मृद्वङ्गिनः भवन्ति। आधिक्येन उष्णवलये वसन्ति चेदपि समशीतोष्णवलये शीतवलये च एतासां वासः दृश्यते। तत्रापि हिन्दूमहासागरे शान्तसागरे च एतासां वासः विपुलतया भवति। आस्ट्रेलियादेशस्य ग्रेट् ब्यारियर् रीफ् समुद्रतीरे वराटिकानां विक्रयणं महता प्रमाणेन भवति। [[File:Cypraeidae - Umbilia hesitata - Australia.JPG|thumb|240px|left|''Umbilia hesitata'', side view, anterior end towards the right]] ==इतिवृत्तम्== * वराटिकासदृशं सुन्दरं, विशिष्टं च प्राणिकवचान्तरं न विद्यते। स्वकीयवैविध्यमयविन्यासेन, वर्णेन, सौन्दर्येण, च वराटिकाः जनानां मनः हरन्ति। * वराटिकायुक्तः प्राणी अपि जीवनावसरे एव वर्णेन, दन्तैः च जनानां मनः हरन्ति स्म। अतः वराटिकानां सङ्ग्रहकार्यमारब्धम्। यथा नाणकानां पत्रालयचिटिकानां सङ्ग्रह इव वराटिकानां सङ्ग्रहः अपि आसक्तिकरी प्रवृत्तिः विद्यते। *१८-१९ तमे शताब्दौ इङ्गलेण्ड् देशे वराटिकानां सङ्ग्रहः आरब्धः। वराटिकानां सङ्ग्रहणे धनिनां प्रवृत्त्या वराटिकानां मूल्यम् अवर्धत। *परन्तु अनेके जनाः वराटिकाविक्रयणम् आरब्धवन्तः। अतः तस्य मूल्ये ह्रासः जातः। १९ तमे शताब्दौ ३० पौण्ड् मूल्यस्य वराटिका गच्छता कालेन १ पौण्ड् मूल्येन विक्रीतम्। * कौमारवराटिका तु अधुनापि विरलम्। अतः तस्य मूल्यम् अधुनापि महद् वर्तते। यदा जीविनां मरणं भवति तदा एव वराटिकाः चकासते। #वराटिकानां सङ्ग्रहणे सरलाः मार्गाः विद्यन्ते। बाग्दाद् प्रदेशस्य चित्रकारस्य मसूदि इत्यस्य पूर्वजाः नारीकेलपर्णानि जले संस्थाप्य तद्वारा वराटिकाः सङ्गृह्णन्ति स्म। # यावत् पर्यन्तं लोहस्य नाणकानि नासन्, तावत्पर्यन्तं वराटिकाः एव नाटकस्य स्थाने आसन्। १९ शतकपर्यन्तं अमेरिका, एष्या, आफ्रिकाखण्डेषु वराटिकाः एव नाणकस्य स्थाने उपयुञ्जते स्म्। * देहली, काशी, इत्यादिष्वपि नगरेषु नाणकस्य स्थाने वराटिकानां प्रयोगः आसीत्। परन्तु वराटिकानां मूल्यं प्रतिप्रदेशं भिद्यते स्म। उगाण्डा देशे वराटिकाद्वयेन एकः कर्मकरः लभ्यते स्म। * अरब्, फ्रेञ्च्, इङ्ग्लेण्ड् देशीयाः जनाः वराटिकानां विक्रयणं कुर्वन्ति स्म। * बेङ्गाले अद्यापि वराटिकाः धनलक्ष्मीसङ्केतरूपेण पूज्यन्ते। * आन्ध्रप्रदेशे विवाहकाले वराय वधूपक्षीयाः वराटिकाः उपायनरूपेण प्रयच्छन्ति। * बङ्गाले वराटिकायाः नाम स्वनाम्नि भवति चेद् शुभप्रदम् इति मत्वा एक्कुडि(एका वराटिका), दोक्कुडि(द्वे वराटिके) पाञ्चकुडि(पञ्च वराटिकाः)इत्यादि नामकरणं कुर्वन्ति। * लम्बाणिजनाः अद्यापि आभरणरूपेण वराटिकाः धरन्ति। स्वर्णवराटिकाः कण्ठे धरन्ति चेद् तद् नायकत्वद्योतकं इति फिजि एवं टोङ्गा गिरिजनाः विश्वसन्ति। * अभिमन्त्रिताः वराटिकाः बालारिष्टं, वन्ध्यताम्, च वारयन्ति इति जनानां विश्वासः वर्तते। * भारते ज्यौतिषिकाः फलाफलनिर्णये वराटिकाः उपयुञ्जते। ==वराटिकानां वैविध्यम्== * १६५ विधाः वराटिकाः उपलभ्यन्ते। आकृत्याः वर्णस्य च आधारेण वराटिकानां विभागं कुर्वन्ति। * नारङ्गवराटिका (सै आकार्य्षिया) प्रपञ्चे सर्वत्र नाणकरूपेण आसीत्। * सै टैग्रिस्, सै डेसिपियन्स्, अम्बीलिया, सै टेस्टोनेरिया, सै म्याप्टा, सै आर्गस्, सै इसाबेला, सै जिग्बाब् इत्यादयः वराटिकाः प्रसिद्धाः सन्ति। ==बाह्यसम्पर्काः== * [http://www.cowry.org/ cowry.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173457/http://www.cowry.org/ |date=2016-03-03 }} * [http://www.flmnh.ufl.edu/cowries/ Cowrie Genomic Database Project] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/path/Cypraea.html#Cypraea Genus ''Cypraea'' on Animal Diversity Web] * [http://www.beautifulcowries.net Beautifulcowries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105042305/http://www.beautifulcowries.net/ |date=2014-01-05 }} ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[अष्टाङ्गयोगः]] * [[हठयोगः]] [[वर्गः:क्रीडाविषयकः]] 2jc8f2yn1n82vlk1u1pcdp3h4znc2gj 3 66475 499432 443454 2026-06-06T16:29:19Z Mfield 45561 Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Krishna kabi]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:TheoLogEditor]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Krishna kabi|Krishna kabi]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/TheoLogEditor|TheoLogEditor]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 443454 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Krishna kabi}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०५:५५, ६ अप्रैल २०१९ (UTC) 86k5ag9j2rjm6wrpccopcbxoyksb5k8 0 81068 499438 497789 2026-06-07T04:04:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499438 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Balram Shukla (poet and author).png|चित्रपाठ्यम्=कविः बलरामशुक्लः|लघुचित्रम्|बलरामशुक्लः]] '''बलरामशुक्लः''' ॥[[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ले]] Balram Shukla॥ <ref name="sv"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFSharma2014">Sharma, Jeevan (1 November 2014). "विद्वत्परिचयः" &#x5B;Introduction to a scholar&#x5D;. ''संस्कृतवाणी'' (in Sanskrit). Delhi: Srinivas Sanskrit Vidyapeeth. '''1''' (15): 2. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/2349-0586 2349-0586]. RNI No. DELSAN/2014/55803.</cite></ref> [[नवदेहली|नवदेहल्या]] एकः शिक्षाविद् कविः लेखकश्च वर्तते। स [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] भारतीयसाहित्यस्य च स्वशिक्षितो विद्वान् अस्ति । <ref name="vartavali" /> स [[देहलीविश्वविद्यालयः|दिल्लीविश्वविद्यालये]] [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] प्राध्यापकरूपेण कार्यं करोति। स संस्कृतस्य [[हिन्दी|हिन्द्या]] [[उर्दू|उर्दूभाषायाः]] [[फारसीभाषा|फारसीभाषायाः]] अपि च [[प्राकृतम्|प्राकृतस्य]] विद्वान् अस्ति । <ref name="ss">{{Cite journal|location=Delhi|title=डॉ.बलरामशुक्लः पारसीकस्नातकोत्तरे सुवर्णपदकं लभते|date=16 July 2012|page=1}}</ref> <ref name="sv" /> स उभयोः संस्कृते फारसीभाषायां च काव्यं रचयति। <ref name="ss" /> अपि च समानछन्दोभिः फारसीकाव्यं संस्कृते भाषान्तरीकरोति। <ref name="vartavali" /> [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|भारतस्य राष्ट्रपतिना]] २०१३ तमे वर्षे संस्कृतस्य बद्रायणव्यासपुरस्कारेण पुरस्कृतः अस्ति। <ref name="outlook">{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/newswire/story/prez-gives-certificate-of-honour-to-language-experts/825216|title=Prez Gives Certificate of Honour to Language Experts|date=17 January 2014}}</ref> अष्टपुस्तकानि अनेन रचितानि सन्ति। == जीवनम्‌ == बलराम [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशस्य]] [[महाराजागञ्ज, उत्तरप्रदेशः|महाराजगञ्जस्य]] सोहरौनाराजाग्रामस्य निवासी अस्ति। <ref name="jagran">{{Cite news|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/maharajganj-11061315.html|title=डा.बलराम शुक्ल को मिला राष्ट्रपति सम्मान|date=4 February 2014}}</ref>एतस्य जन्म १९८२ तमे ख्रिष्टाब्दे जनवरिमासस्य ऊनविंशे दिनाङ्के जातः। तस्य पिता सेवानिवृत्तो विद्यालयशिक्षकोऽस्ति। <ref name="jagran2" /> तस्य प्रारम्भिकशिक्षा महाराजगञ्जे जाता। <ref name="jagran2">{{Cite news|title=डॉ.बलराम शुक्ल को महर्षि बादरायण व्यास सम्मान|date=18 August 2013}}</ref> [[गोरखपुरम्|गोरक्षपुरतः]] कलास्नातकपदवीं तथा च [[देहलीविश्वविद्यालयः|दिल्लीविश्वविद्यालयात्]] संस्कृतभाषायां फारसीभाषायां च कलापरास्नातकपदवीं प्राप्तवान्। <ref name="jagran2" /> बलराम उभयविषयेषु शीर्षस्थानं प्राप्य [[सि डि देशमुख|सिडिदेशमुख]]<nowiki/>स्वर्णपदकम् अपि प्राप्तवान्। <ref name="jagran2" /> ततो बलरामो दिल्लीविश्वविद्यालयात् संस्कृतव्याकरणविषये विद्यावाचस्पतिपदवीं प्राप्तवान्। <ref name="jagran2" /> बलरामः संस्कृते अनुसन्धानं सम्पद्य फारसीभाषायाम् अनुसन्धानं प्रारभत। २००४ तमात् वर्षात् बलरामो दिल्लीविश्वविद्यालयेन मानितेषु विभिन्नेषु महाविद्यालयेषु अध्यापनं करोति यथा हिन्दूकोलेज् हंसराजकालेज् इत्येतयोः। <ref name="sv"/> सम्प्रति स दिल्लीविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागे प्राध्यापकोऽस्ति । <ref name="sv" /> २०२२ तमस्य वर्षस्य फेब्रुवरीमासे तेन [[शिमला|शिमलाया]] [http://iias.ac.in/2020/03/23/balram-shukla/ भारतीयोच्चाऽध्ययनसंस्थाने] प्राकृत कविता के चारुत्व के भाषिक प्रयोजक इत्यस्मिन् विषये अनुसन्धानं सम्पन्नम्। == ख्यातिः == बलरामोऽद्यत्वे संस्कृतस्य अग्रणियुवविद्वान् स्वीकृतः अस्ति। स भारते [[ईरान|ईराणदेशे]] च संस्कृतफारसीज्ञानाय च संस्कृतव्याकरणस्य निपुणतायै च संस्कृतस्य काव्यार्थं च सुप्रसिद्धोऽस्ति। <ref name="vartavali" /> स प्रायः फारसीकाव्यस्य समानछन्दोभिः संस्कृते भाषान्तरीकरोति । <ref name="vartavali" /> बलरामो रूमिणः शतगझलगीतैः सह अनेकपरिशिष्टानां फारसीभाषया हिन्दीभाषायां भाषान्तरं कृतवान् अस्ति। सद्यः इराणस्य कलाशालायां तस्य उपस्थितौ पुस्तकस्य विमोचनं जातम्। साहित्यसमीक्षका अस्य पुस्तकस्य हिन्दीभाषायाम् अग्रणीकृतित्वेन अनुवादस्य आदर्शत्वेन च अत्यन्तं प्रशंसाम् अकुर्वन् । सम्प्रति स [[भारतीयसमाजविज्ञानसंशोधनमण्डली|भारतीयसामाजिकाऽनुसन्धानपरिषदा]] प्रायोजितयोः मेण्ड् मौरेलिटि एण्ड् मोटिभ्स् : लर्णिङ्ग् फ्रौम् इण्डियन् ट्रडिशन् ॥आङ्ग्ले Mind, Morality and Motives : Learning from Indian Tradition इति॥ च इण्डवीराणियन् कोग्नेट् ग्लौसरी ॥आङ्ग्ले Indo-Iranian Cognate Glossary॥ चेत्येतयोः अनुसन्धानं करोति।<ref>{{Cite web|url=http://iias.ac.in/2020/03/23/balram-shukla/|title=बलरामशुक्लस्य विषये}}</ref> बलरामस्य फारसीगीतयः सद्यः हफ्त शायर् अज् फर्दा इति खण्डे सङ्गृहीताः सन्ति येषु सप्तानीराणियुवानां फारसीकविनां प्रतिरूपकविताः सन्ति। <ref>{{Cite web|url=https://taaghche.ir/book/45380/%D9%87%D9%81%D8%AA-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%9B-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C|title=دانلود کتاب و کتاب صوتی با طاقچه|date=|website=طاقچه|language=fa|accessdate=2 June 2019}}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === पुरस्काराश्च सम्मानाः === बलरामाय अनेकाः सम्मानाः प्रदत्ताः सन्ति। तेषु केचन अधो लिखिताः। * २०१२ तमे ख्रिष्टाब्दे दिल्लीविश्वविद्यालये फारसीभाषायाः कलास्नातकोत्तरपाठ्यक्रमे स्वर्णपदकं प्रदत्तम्। <ref name="ss"/> * २०१२ तमे ख्रिष्टाब्दे ईराणस्य तत्कालीनराष्ट्रपतिना महमूदाहमदीनेजाद् इत्यनेन फारसीसाहित्ये योगदानस्य कृते सम्मानितः। <ref name="jagran2"/> * २०१३ तमे ख्रिष्टाब्दे भारतस्य तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना [[प्रणब मुखर्जि|प्रणबमुखर्जिना]] महर्षिबद्रायणव्याससम्मानः प्रदत्तः। * २०१७ तमस्य ख्रिष्टाब्दस्य अक्टूबरमासस्य द्विदिनाङ्के पण्डितप्रतापनारायणमिश्रयुवसाहित्यकारसम्मानः [[लखनौ|लक्ष्मणपुरस्य]] भोरावदेवरससेवान्यासेन प्रदत्तः। <ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/lucknow-news/pratap-narayan-mishra-yuva-sahityakar-samman-2017-declared-1780191/|title=प्रताप नारायण मिश्र युवा साहित्यकार सम्मान के लिए 6 साहित्यकार चयनित|website=www.patrika.com|language=hindi|accessdate=2 June 2019}}</ref> * तल्लिखितः परिवाहः साहित्याऽकादमीसंस्थया प्रकाशितश्च उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानेन २०१८ तमे ख्रिष्टाब्दे कालिदाससम्मानप्रदत्तः अस्ति। <ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/maharajganj-event-17480569.html|title=कालिदास सम्मान से नवाजे गए डा. बलराम शुक्ल|website=Dainik Jagran|language=hi|accessdate=2 June 2019}}</ref> * * २०२२ तमे ख्रिष्टाब्दे कविकुलगुरुकालिदाससंस्कृतविश्वविद्यालयेन महाकविकालिदाससंस्कृतव्रतिराष्ट्रीयपुरस्कारः प्रदत्तः।<ref>{{Cite news|title=बलराम शुक्ल को महाकवि कालिदास संस्कृतव्रति राष्ट्रीय पुरस्कार|url=http://m.rashtriyasahara.com/imageview_32239_133548750_4_6_19-09-2022_4_i_1_sf.html|accessdate=8 October 2022}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|title=राष्ट्रीय पुरस्कार से सम्मानित हुए प्रो बलराम|url=https://epaper.livehindustan.com/Home/MShareArticle?OrgId=199a4ff4901&imageview=0|accessdate=8 October 2022}}</ref> == दृष्टिः == बलरामस्य मतो यत् संस्कृतभाषायां फारसीभाषायां च प्रायः ३५० समानाः शब्दाः सन्ति। बलरामः कथयति यत् रूमी च हाफिज् शिराजी चेत्यादीनां केषाञ्चन फारसीकविनां प्रभावः संस्कृतसहितानाम् अनेकानाम् भारतीयभाषाणां काव्येषु दृश्यते <ref name="vartavali" /> अपि च बेदिल्देहलवी इत्यादिषु भारतस्य फारसीकविषु अपि दृश्यते। <ref name="vartavali" /> संस्कृतकाव्यस्य विषये बलरामस्य मतो यत् अद्यत्वे अपि वैदिककालस्य समानेषु छन्दःसु च समानेषु विषयेषु च संस्कृतकाव्यस्य रचना भवति। अद्यत्वे अपि [[वाल्मीकिः|वाल्मीकि]][[वेदव्यासः|व्यासे]]<nowiki/>त्यादीनां काव्यरचने शक्नुवन्तः कवयो भारते सन्ति चेति। <ref name="vartavali" /> == कृतयः == === ग्रन्थाः === * {{Lang|hi|आधुनिक संस्कृत साहित्य संचयन}} इति नाम भारते आधुनिकसंस्कृतकाव्यविषये हिन्दीसंशोधनग्रन्थस्य सम्पादको बलरामशुक्लः। देहल्या विद्यानिधिप्रकाशनात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-86700-86-0|978-81-86700-86-0]] * ''इष्ग्वतेश'' ॥फारसीभाषायां{{Lang|fa|عشق و آتش}}॥ फारसीकाव्यसङ्ग्रहः। तेहरानस्य ईराणमिधत्प्रकाशनात्।[[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-600-5312-11-9|९७८-६००-५३१२-११]] -९ . * {{Lang|hi|भारतीय एवं पाश्चात्त्य वाक्यार्थ सिद्धान्त}} नाम वाक्यार्थस्य भारतीयपाश्चात्यसिद्धान्तानां विषये हिन्दीसंशोधनग्रन्थस्य लेखकः । नवदेहल्याः प्रतिभाप्रकाशनात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-7702-335-0|978-81-7702-335-0]] . * मोहताशमकाशनिनः दवाजदेहबन्दस्य हिन्द्यनुवादः। रामपुरस्य रामपुररजापुस्तकालयात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-93-82949-20-6|978-93-82949-20-6]] . * {{Lang|sa|लघुसन्देशं}} नाम लघुसंस्कृतकाव्यसङ्ग्रहः। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-93-85539-03-9|978-93-85539-03-9]] . * {{Lang|sa|परिवाहः}} नाम संस्कृतकाव्यसङ्ग्रहः ।[[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-260-4787-1|९७८-८१-२६०-४७८७-१]]<nowiki/> साहित्याऽकादमीद्वारा प्रकाशितः * कवितापुत्रीकाजातिः मूलसंस्कृतकाव्यसंग्रह। नवदेहल्या राष्ट्रीयसंस्कृतसंस्थानात्। * निःशब्दनूपुर नाम रूमिणः शतगझलगीतानां सङ्ग्रहश्च हिन्द्यनुवादः। नवदेहल्या राजकमलप्रकाशनात्।[[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-93-88183-25-3|९७८-९३-८८१८३-२५-३]] * * शतावधानिरचनासञ्चयनं नाम आधुनिकसंस्कृतकवेः शतावधानिनो डो आर् गणेशस्य सप्तसुन्दररचनासु विस्तृतपरिचयेन च ६०० टिप्पणिभिः सह सम्पादितम्। नवदेहल्या साहित्याऽकादमीतः। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-93-89195-01-9|978-93-89195-01-9]] * झाफ्रानोसन्दल ॥फारसीभाषायाम् {{Lang|fa|زعفران و صندل}} ॥ फारसीगझलसङ्ग्रहः तेहरानतः। <ref>{{Cite news|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/10/24/2181770/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%B2%D8%B9%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D8%AF%D9%84-%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF|trans_title=fa:سروده‌های آیینی شاعر هندو منتشر شد/ «زعفران و صندل» شکلا به ایران رسید- اخبار فرهنگی - اخبار تسنیم|date=14 January 2020}}</ref> * पश्यन्ती नाम पञ्चसप्ततेः समकालीनसंस्कृतकविनां काव्यसङ्ग्रहः। प्रयागराजस्य राकाप्रकाशनात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]] ९७८-९३-९०९६४-२७-७ * * निःशब्दनूपुरस्य द्वितीयसंस्करणम्। [https://www.firstpost.com/art-and-culture/tracing-the-unabating-universal-influence-of-rumi-and-his-connection-to-indian-vedantic-thought-10223581.html दिसम्बरमासः] २०२१ [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-93-90971-62-6|९७८-९३-९०९७१-६२-६]] === काव्योदाहरणम् === बलरामस्य समछन्दोऽनुवादः रूमिणो मश्नवी इत्यस्य उद्घाटनद्वयस्य संस्कृतभाषायाम् {| class="wikitable" style="margin-left:auto;margin-right:auto; width: 50em;" |+ |<poem> Original Persian بشنو از نی چون حکایت میکند از جداییها شکایت میکند کز نیستان تا مرا ببریدهاند در نفیرم مرد و زن نالیدهاند سینه خواهم شرحه شرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق هر کسی کو دور ماند از اصل خویش باز جوید روزگار وصل خویش </poem> |<poem> Sanskrit translation श्रूयतां वंशीगलाद्वंशीकथा कथ्यमाना विप्रयोगाणां व्यथा। वंशिकारण्याद्यतो मां लूनवान् सर्वलोकः कण्ठतो मे दूनवान्। तद्वियोगैश्छिन्नभिन्नं मन्मनः स्याद्यथोद्वेगं ब्रवीत्वेतज्जनः। येन केनापि स्वमूलाद्भ्रश्यते तेन भूयो योगमार्गोऽन्विष्यते। </poem> |- | colspan="2" | |} बलरामेण रचित एकः संस्कृतश्लोकः {{Center|सर्वाङ्गं मलयजगन्धवन्द्यमानं किं भूयो निटिलतटे पटीरचर्चा। संजाता मम धमनी ससूत्रजाला संशीर्णा पुनरुपवीतसूत्रतः किम्॥}} == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९८२ जननम्]] fs6xr6ulou5avj44tp5001v0euwul0b 0 92269 499437 499364 2026-06-07T04:02:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499437 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir|name=बंगलामुखी मन्दिर|image=Banglamukhi Temple,Patan,Nepal.jpg|image_size=250px|alt=|caption=|pushpin_map=|latd=|longd=|latm=|lats=|latNS=|longm=|longs=|longEW=|coordinates_footnotes=|map_caption=|map_size=<!-- Names -->|other_names=|proper_name=बगलामुखी|devanagari=बगलामुखी मन्दिर|sanskrit_translit=|tamil=|marathi=|English=Banglamukhi Temple|malayalam=|malay=|bengali=|chinese=|pinyin=|script_name=<!-- Enter name of local script used -->|script=<!-- Enter the template name in the local script used --> <!-- Geography -->|country=[[नेपाल]]|state/province=|district=[[ललितपुर जिल्ला]]|locale=|elevation_m=|elevation_footnotes=<!-- Culture -->|primary_deity=[[दुर्गा भगवती]]|important_festivals=<!-- Architecture -->|architecture=[[छाने शैली|प्यागोडा]]|architect=|number_of_temples=|number_of_monuments=|inscriptions=<!-- History and governance -->|date_established=<!-- Refers to establishment of the original temple -->|date_built=<!-- Refers to building of the current temple structure/building -->|creator=|temple_board=|governing_body=|website=}}'''बंगलामुखीमन्दिरम्''' [[ललितपुरमण्डलम्]] स्थिते महत्त्वपूर्णं तीर्थं मन्यते । पाटनदरबारचतुष्कात् उत्तरदिशि कतिपयेषु मिनिट्-दूरे स्थितं बाङ्गलामुखी-मन्दिरं कुम्भेश्वर-मन्दिर-सङ्कुले स्थितम् अस्ति । गुरुवासरे बाङ्गलामुखीमन्दिरं पूजां कर्तुं भक्तानां विशालः समूहः आगच्छति। पाटनदरबारचतुष्कोणात् उत्तरदिशि कतिपयेषु मिनिट्-दूरे स्थितः बाङ्गलामुखीकुम्भेश्वरः (सरर्वेश्वर मृत्युंजयमहादेवः) मन्दिरस्य दक्षिणदिशि स्थितः अस्ति । बाङ्गलामुखी अपि तन्त्रानुसारं दशसु महाविद्यासु अन्यतमम् अस्ति । बृहस्पतिपतित्वात् बृहस्पतिमङ्गलप्राप्त्यर्थं गुरुवासरे अस्य दर्शनं भवति । गुरुवासरे विशेषतया जनसङ्ख्यायुक्तस्य बङ्गलामुखी-दर्शनेन कस्यचित् इच्छाः पूर्णाः भविष्यन्ति इति विश्वासः अस्ति । बाङ्गलामुखी देवी पीताम्बरी इत्यपि विष्णुर् इत्यर्थः । अतः माता बांगलामुखी श्री भगवान हरस के शक्ति के रूप में पूजता है। यदा सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं नाशयितुं शक्नोति इति शक्तिशालिनी शक्तिः आगता, तस्य प्रभावं न्यूनीकर्तुं, तदा भगवान् विष्णुः मंगलवासरे चतुर्दशीतिथिदिने सौराष्ट्रदेशस्य हरिद्राख्ये सरोवरे तस्याः पूजां कुर्वन् अर्धरात्रे भगवतीं बाङ्गलामुखीं निर्मितवान् इति विश्वासः अस्ति। बङ्गालमुखी बम्हस्त्र इति अपि प्रसिद्धा अस्ति । शत्रुनाशार्थं बाङ्गलामुखीपूजनेन शीघ्रं परिणामः भवति इति विश्वासः अस्ति । माता बाङ्गलामुखी दक्षिणदिशि उपविष्टा अस्ति। कलियुगे बाङ्गलामुखी तन्त्रानुष्ठानेन, शत्रून् पराजयेन, अकालमृत्युत्राणाय च पूज्यते इति शास्त्रेषु उल्लिखितम् अस्ति । पीतपुष्पपीतवस्त्रपीतचन्दनसुवर्णयवादिकं देवीपूजने प्रयुज्यते । यद्यपि बहुषु स्थानेषु बङ्गलामुख्याः अस्त्रं खड्गम् इति कथ्यते तथापि बङ्गलामुखी इत्यस्य वास्तविकं शस्त्रं लघु गदा एव । कुटुम्बपूजां पितृसंस्कारं च कर्तुं न शक्नुवन्ति ये जनाः बाङ्गलामुखीं पूजयन्ति । यतो हि बृहस्पतिः कुलगोत्रं शासयति इति कथ्यते, बङ्गलामुखी च बृहस्पतिनाथः इति कारणतः जनाः कुलगोत्रदोषैः पीडिताः बङ्गलामुखी शरणं गच्छन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nepal-indiatourism.com/baglamukhi-shakti-peeth-lalitpur-metropolitan-city|title=नेपाल-भारतयोः धार्मिक-आध्यात्मिक-परिपथाः।}}</ref> == इतिहासः == बगलामुखीदेव्याः उपासना तान्त्रिकपरम्परायां विशेषरूपेण प्रसिद्धा अस्ति। नेपालदेशे अपि प्राचीनकालात् शक्तोपासना प्रचलिता आसीत्। तस्याः परम्परायाः अन्तर्गतं एतत् मन्दिरं निर्मितम् इति कथ्यते। मन्दिरस्य प्राचीनरूपं कालान्तरेण पुनर्निर्माणेन तथा जीर्णोद्धारेण परिवर्तितम् अस्ति। == धार्मिकमहत्त्वम् == बगलामुखीदेवी शत्रुनाशिनी, वाग्सिद्धिदायिनी तथा शक्तिस्वरूपिणी इति श्रद्धया पूज्यते। भक्तजनाः विजयप्राप्त्यर्थं, शान्त्यर्थं तथा संकटमोचनार्थं देवीपूजनं कुर्वन्ति। विशेषतः नवरात्रेः समये अत्र विशालः भक्तसमागमः भवति। == वास्तुशैली == मन्दिरस्य वास्तुशैली पारम्परिकनेपालीशैलीया निर्मिता अस्ति। मन्दिरे सुवर्णवर्णीयाः तथा रक्तवर्णीयाः अलङ्काराः दृश्यन्ते। गर्भगृहे देवी बगलामुख्याः मूर्तिः प्रतिष्ठापिता अस्ति। == उत्सवाः == नवरात्रिपर्व, दशैँपर्व तथा अन्येषु शक्तिपर्वसु अत्र विशेषपूजाः, होमाः तथा धार्मिककार्यक्रमाः आयोज्यन्ते। अस्मिन् अवसरि हजारशः भक्ताः मन्दिरं दर्शनार्थम् आगच्छन्ति। अस्मिन् मन्दिरे प्रतिगुरुवासरे विशेषपूजा भवति । == चित्रम् == <gallery> सञ्चिका:Banglamukhi Temple,Patan,Nepal.jpg|बंगलामुखीमन्दिरम् सञ्चिका:Inside Banglamukhi Temple, Banglamukhi Mata,.jpg|देवी प्रतिमाः सञ्चिका:Bangalamukhi Temple Patan-IMG 5098.jpg|बंगलामुखीमन्दिरम् सञ्चिका:Bangalamukhi Temple Patan-IMG 5145.jpg|मन्दिर परिसरः </gallery> == टिप्पणी: == {{Reflist|https://www.nepal-indiatourism.com/baglamukhi-shakti-peeth-lalitpur-metropolitan-city}} == बाह्यानुबंधाः == * [http://&#x5B;&#x5B;https://lalitpurmun.gov.np/node/47+ऐतिहासिक+तथा+विश्व+सम्पदास्थल%5D%5D]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य मन्दिराणि]] i0sybhm1i7lyujilsc54u5xw0zwgvhc 3 92275 499433 2026-06-06T16:29:19Z Mfield 45561 Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Krishna kabi]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:TheoLogEditor]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Krishna kabi|Krishna kabi]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/TheoLogEditor|TheoLogEditor]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 499433 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:TheoLogEditor]] magm7pic2tmh84cvset320gfxhsjli9