विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 92381 499974 499946 2026-08-04T15:38:46Z BlueSkyWalker 47011 उत्तराखण्डराज्ये आभूषणशिल्पस्य इतिहासः सामाजिकसंरचना क्रमिकविकासश्च 499974 wikitext text/x-wiki देवभूमिस्वरूपस्य उत्तराखण्डराज्यस्य कुमाऊँक्षेत्रे गढवालक्षेत्रे च सुदीर्घकालात् प्रवर्तमानस्य धातुशिल्पस्य आभूषणशिल्पस्य च ऐतिहासिकः क्रमिकविकासः न केवलं काचिद् साधारणी कला वर्तते अपितु सा समग्रायाः मध्यकालीनसभ्यतायाः पर्वतीयसंस्कृतेः च एकम् अमूल्यम् अङ्गम् अस्ति। कत्यूरीराजवंशस्य चन्दराजवंशस्य पँवारराजवंशस्य च सुदीर्घे वैभवशालिनि शासनकाले अस्मिन दुर्गमे प्राकृतिकसौन्दर्यपरिपूर्णे पर्वतीयभूभागे स्वर्णकलायै धातुकलायै च महद् राजकीयम् आदरं प्रचुरं संरक्षणं च प्राप्तमासीत्। मध्यकाले राज्ञां महाराजानां च विशालराजसभासु विशिष्टानां मणिकाराणां स्वर्णकाराणां च महती प्रतिष्ठा आसीत्। एते कुशलशिल्पिनः केवलं राजपरिवारेभ्यः राजसभायाः उच्चाधिकारिभ्यः सेनानायकेभ्यः च बहुमूल्यधातुभिः अतीव सूक्ष्मान् जटिलान् अलौकिकान् च आभूषणान् निर्मान्ति स्म। तेषां कलाकौशलं तावद् उत्कृष्टम् आसीत् यत् राजानः तान् विशेषरूपेण सम्मानयन्ति स्म तस्मै च कार्याय विपुलं धनं यच्छन्ति स्म। एतानि आभूषणानि तत्कालीनस्य समाजस्य वैभवं कलात्मकम् उत्कर्षं च स्पष्टतया प्रदर्शयन्ति स्म यत्र सौन्दर्यानुभूतिः पारम्परिकमूल्यानां समन्वयेन सह प्रस्फुटिता भवति स्म। प्रारम्भिककाले आभूषणानि केवलं शरीरस्य सौन्दर्यवर्धनस्य साधनानि नासन् अपितु समाजे कस्यापि व्यक्तिस्य सामाजिकस्तरस्य तस्य कुलस्य आर्थिकसम्पन्नतायाः धार्मिकनिष्ठायाः जनजातीयअस्मितायाः च प्रमुखानि परिचायकानि आसन्। उत्तराखण्डस्य दुर्गमपर्वतीयक्षेत्रेषु निवासिनां विभिन्नानां जनजातीनां यथा भोटिया राजी जौनसारी थारू बुक्सा इत्यादीनाम् आभूषणानां संरचना भारः तेषां मूलस्वरूपं च परस्परं पूर्णतया भिन्नम् आसीत्। इयं भिन्नता तेषां विशिष्टां सांस्कृतिकपरिचयं रेखाङ्कितं करोति स्म यतः प्रत्येकं जनजातिः स्वकीयां परम्परां स्वकीयान् आचारान् च आभूषणमाध्यमेन अभिव्यञ्जयति स्म। एतेषु आभूषणेषु उत्कीर्णाः आकृतयः तक्षणानि च पूर्णतया स्थानीयवन्यजीवनेन भौगोलिकपरिवेशेन च प्रेरितानि आसन्। आभूषणेषु मुख्यतः सूर्यस्य चन्द्रमसः अश्वत्थपत्रस्य मयूरस्य गोधूममञ्जर्याः विभिन्नानां पर्वतीयवन्यपुष्पाणां च आकृतयः निर्मीयन्ते स्म। एताः आकृतयः न केवलं शृङ्गारार्थम् अपितु आध्यात्मिकरूपेण अतीव शुभाः मङ्गलकारिण्यः अदृश्यबाधाभ्यः रक्षककवचत्वेन च मन्यन्ते स्म यतः पर्वतीयजनानां प्रकृतिपूजनस्य परम्परा अतीव प्राचीना अस्ति ते च मन्यन्ते स्म यत् प्रकृतेः प्रतीकानि धारणेन तेषां जीवने सुखं शान्तिः समृद्धिः च आगमिष्यति। उत्तराखण्डस्य कठिनभौगोलिकपरिवेशानुसारं तत्रत्यपारम्परिकवेशभूषानुसारम् ऋत्वनुसारं च मानवशरीरस्य विभिन्नाङ्गेभ्यः विशिष्टाभूषणानां विकासः सञ्जातः। नासिकायाः आभूषणेषु नथ अथवा नथुली इत्येतत् उत्तराखण्डस्य सम्पूर्णसांस्कृतिकपरिचयस्य मुकुटमणिः अस्ति। इयं शुद्धस्वर्णेन निर्मिता एका अतीव विशाला गोलाकारा कुण्डली भवति यस्यां हस्तेन अतीव सूक्ष्मा सघना च नक्काशी क्रियते यत्र प्रायः मयूरादीनां पक्षिणां पुष्पाणां च चित्राणि अतीव कौशलेन उत्कीर्यन्ते। वैवाहिकोत्सवे यज्ञोपवीते अन्यमाङ्गलिकानुष्ठानेषु वा विवाहितस्त्रीभ्यः अस्याः धारणम् अनिवार्यम् अस्ति। गढवालस्य टिहरीनथ तथा कुमाऊँक्षेत्रस्य कुमाऊँनीनथ स्वस्य असाधारणबृहदाकाराय अधिकभाराय बहुमूल्यमौक्तिकानां मणीनां च जडनाय सम्पूर्णे देशे विख्याते स्तः। इयं कन्यायाः मातृकुलस्य पतिकुलस्य च गौरवस्य प्रतीकं मन्यते। बुलाक इति स्वर्णेन निर्मितं लम्बमानम् आभूषणं भवति यत् नासिकायाः मध्यभागे सूच्या छिद्रं कृत्वा धार्यते। अस्मिन् आभूषणे अतीव सुन्दराः ज्यामितीयरेखाः सूक्ष्माः बिन्दवः च उत्कीर्यन्ते येन स्त्रियाः मुखमण्डलाय अतीव विशिष्टं गम्भीरं पारम्परिकरूपं प्रदीयते। फुल्ली तथा लौंग इति दैनिकजीवने नासिकायाः दक्षिणवामच्छिद्रेषु धार्यमाणानि लघूनि स्वर्णाभूषणानि सन्ति येषां मध्ये कश्चन रङ्गीनः पाषाणः जडितः भवति। कण्ठाभूषणेषु गुलबन्द अथवा गलबन्धः अतीव सुन्दरं विशिष्टप्रकारस्य च कण्ठहारम् अस्ति। अस्य निर्माणप्रविधिः अतीव अपूर्वा अस्ति यत्र सर्वप्रथमं मखमलस्य अथवा स्थूलकार्पासयुक्तस्य रक्तवस्त्रस्य एका दृढा पट्टिका निर्मीयते तस्य उपरि स्वर्णस्य चतुरस्राकारकान् आयताकारकान् वा लघून् खण्डान् कौशेयसूत्रेण अतीव सघनां दृढां च सीवनं कृत्वा मढ्यते यत् साक्षात् ग्रीवां पूर्णतया आच्छाद्य रक्षति। हंसुली अथवा खगवली मुख्यतः शुद्धरजतेन अथवा भारीस्वर्णेन निर्मिता एका ठोसा भारयुक्ता अर्धचन्द्राकारा च वृत्ताकारा यष्टिः भवति यस्याः द्वौ प्रान्तौ परस्परं न जुडितौ भवतः अपितु अग्रे वक्रीभूय गोलगुण्डिकाकारं रचयतः। ग्रामीणाञ्चलेषु इयं नार्याः शारीरिकसुरक्षायाः तस्याः सौभाग्यस्य च परमप्रतीकं मन्यते। चन्द्रहारः सिक्कामाल्या च रजतस्य पुरातनमुद्राणां स्वर्णस्य गोलखण्डानां वा एकस्यां दीर्घायां पङ्क्तौ गुम्फित्वा निर्मितो भारीहारः अस्ति यः कण्ठात् आरभ्य वक्षसः निम्नभागं यावत् लम्बते राजसीं च शोभां ददाति। हस्तकर्णाभूषणेषु पहुँची मणिबन्धे धार्यमाणं परमपारम्परिकम् आभूषणम् अस्ति। अस्य निर्माणे विशिष्टायाः बुद्धिमत्तायाः प्रयोगः क्रियते यत्र स्वर्णस्य लघुरिक्तकोशानां मध्ये लाक्षा पूर्यते येन अधिकपीडने सत्यपि स्वर्णकोशः न पिच्चितो भवेत्। एते सज्जाः कोशाः रक्तरङ्गस्य स्थूलकौशेयवस्त्रपट्टिकायां पङ्क्तिषु सीव्यन्ते। इदं सौभाग्यस्य वंशवृद्धेः च सूचकं मन्यते। धगुला अथवा खण्डवे रजतेन निर्मितम् अतीव सादं भारी स्थूलं च वलयम् अस्ति यत् न केवलं स्त्रियः अपितु ग्रामीणाञ्चलेषु पुरुषाः अपि स्वमणिबन्धे आत्मरक्षायै शारीरिकदृढतायै च धारयन्ति। मुर्खली तुग्याल कर्णफूलं च इत्येतानि कर्णस्य उपरिभागे लतिकायां च धार्यमाणानि आभूषणानि विभिन्नपुष्पाणां स्वरूपेण प्रेरिते भवतः येषां निम्नभागे लघ्व्यः स्वर्णस्य रजतस्य वा घण्टिकाः लम्बन्ते याः कम्पनेन मधुरध्वनिं जनयन्ति। पादाभूषणेषु पैजी झांवर तथा बिछुआ पादेषु धार्यमाणानि सर्वाणि आभूषणानि अनिवार्यतया केवलं रजतेन एव निर्मीयन्ते यतः सनातनभारतीयसांस्कृतिकपरम्परायां नाभेः अधोभागेषु स्वर्णधारणं सर्वथा वर्जितं मन्यते यतो हि स्वर्णं साक्षात् लक्ष्म्याः स्वरूपं मत्वा तस्य पादेषु धारणम् अनुचितं मन्यते। झांवरमध्ये लग्नाः शताधिकाः लघ्व्यः किङ्किण्यः स्त्रियाः चलनेन अतीव लयबद्धां मधुरां च ध्वनिं जनयन्ति यत् गृहलक्ष्म्याः आगमनस्य सङ्केतः मन्यते तस्याः सञ्चरणेन सम्पूर्णं गृहं मङ्गलमयेन ध्वनिना पूरितं भवति। उत्तराखण्डस्य स्थानीयाः मणिकाराः आभूषणनिर्माणार्थं यासां प्राचीनविधीनां प्रयोगं प्राचीनकालात् कुर्वन्तः सन्ति ताः पूर्णतया हस्तशिल्पे आधारिताः सन्ति यासु यन्त्राणां प्रयोगः सर्वथा नगण्यः आसीत्। तारकशी तथा जालिकाकर्म इत्यस्यां विधौ स्वर्णस्य रजतस्य वा बृहत्खण्डान् ताडयित्वा अतीव सूक्ष्मसूत्रेषु परिवर्त्य तेषां सूत्राणां परस्परं गुम्फनं कृत्वा अतीव सुन्दराः पारदर्शिन्यः जालिकाकाराः आकृतयः निर्मीयन्ते याः पश्यतां मनांसि मोहयन्ति। ठप्पाकलायां लौहस्य कांस्यस्य ताम्रस्य वा साञ्चकेषु पूर्वमेव आकृतयः उत्कीर्णाः भवन्ति धातोः तन्वीं स्निग्धां च पट्टिकां साञ्चकस्य उपरि संस्थाप्य मुदगरेण अतीव सावधानतया ताड्यते येन साञ्चकस्य सम्पूर्णा कलात्मका आकृतिः धातौ उद्भवति। लाक्षापूरणकलायां रिक्ताभूषणानां दृढतायै तेषां मध्ये द्रवितां लाक्षां पूरयितुम् अत्रत्याः स्वर्णकाराः अतीव निपुणाः भवन्ति। एताः सर्वाः प्रविधयः अतीव श्रमापेक्षिण्यः सन्ति यासु कारीगराणां दीर्घकालस्य साधना अपूर्वं ध्यानं च निविष्टं भवति। तेषां श्रमस्वेदबिन्दुभिः एव एतानि आभूषणानि स्वकीयं दिव्यं स्वरूपं प्राप्नुवन्ति। विंशतिशताब्द्याः उत्तरार्धे यथा यथा संसारे तीव्रम् औद्योगिकीकरणं जातं यातायातसाधनानि वर्धितानि आधुनिकयन्त्रशालासु निर्मितानां यान्त्रिकवस्तूनां प्रचलनं च वर्धितं तथा तथा हस्तेन आभूषणनिर्माणस्य इयं प्राचीना पर्वतीयकला महति सङ्कटे पतिता। यन्त्रशालासु निर्मितानाम् आभूषणानां कृत्रिमचकास्तिः अल्पमूल्येन शीघ्रनिर्माणं च कारणेन हस्तशिल्पिनां स्थानीयस्वर्णकाराणां जीविका पूर्णतया प्रभाविता भवितुम् आरब्धा येन अनेके अतीव दुर्लभाः प्राचीनाः च पर्वतीयरूपाङ्कनाः पूर्णतया लुप्तप्रायस्थितौ प्राप्ताः। अस्मिन् अतीव कठिने चिन्ताजने च सङ्क्रमणकाले एतान् पारम्परिकरूपाङ्कनान् तेषां मूले शुद्धे ऐतिहासिकस्वरूपे च जीवितं रक्षितुं स्थानीयशिल्पकलायाः निरन्तरतां च रक्षितुं विंशतिशताब्द्याः मध्यभागे केषाञ्चन दूरदर्शिनां स्थानीयसंस्थानानाम् उदयः अभवत्। अस्यैव ऐतिहासिकक्रमस्य अन्तर्गतं १९५६ तमे वर्षे स्थापितानां प्रिन्स एण्ड सञ्जय ज्वैलर्स सदृशानां प्राचीनानां संस्थानानां कुमाऊँक्षेत्रस्य भवाली हल्द्वानी सदृशेषु मुख्यनगरेषु एतेषां पारम्परिकाणां कुमाऊँनी गढवाली आभूषणानां निर्माणस्य शुद्धां हस्तशिल्पपरम्परां पूर्णनिष्ठया जीवितम् अरात्सुः। एतादृशानि ऐतिहासिकसंस्थानानि अद्यत्वे अतीव आधुनिके तीव्रे च व्यावसायिकविपणीयुगे अपि प्राचीनपर्वतीयाभूषणशिल्पस्य महत्त्वं रक्षितुं सहायकानि सिद्धानि सन्ति। एतानि संस्थानानि अद्यापि शताधिकेभ्यः स्थानीयहस्तशिल्पिभ्यः कारीगरेभ्यः च वृत्तिं प्रदाय उत्तराखण्डस्य इमाम् अमूल्याम् अमूर्तां सांस्कृतिकधरोहरम् आगामिभावीपीढीभ्यः सुरक्षितं रक्षितुम् एका अतीव सुदृढा ऐतिहासिककडी च सिद्धा अस्ति या स्वप्रयासेन अस्माकं प्राचीनगौरवं निरन्तरं सञ्जीवयति। 9a88pf0gf4fpkqqmimshkpkw6v0aggu