विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1546 499990 354625 2026-08-06T20:00:20Z InternetArchiveBot 31833 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499990 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader |name= परमहंसः योगानन्दः |image=Paramahansa_Yogananda_Standard_Pose.jpg |caption = |birth_date= {{Birth date|1893|1|5|df=y}} |birth_place= [[गोरखपुरम्]], (अद्यत्वे [[उत्तरप्रदेशः]], [[भारतम्]]) |birth_name= मुकुन्द लाल घोष |death_date= {{death date and age|1952|3|7|1893|1|5|df=y}} |death_place= लासेञ्जलीस्, केलिफोर्निया |death_cause = [[हृदयाघातः]] |resting_place= फारेस्ट् लान् मेमोरियल् पार्क् |guru= स्वामी युक्तेश्वर गिनि |order= योगद सत्सङ्ग सोसैटि |philosophy= [[क्रियायोगः]] |literary_works= ''आटो बयोग्रफी आफ् योगी (योगिनः आत्मकथा)'', ''गाड् टाक्स् वित् अर्जुन — भगवद्गीता'' |founder= योगद सत्सङ्ग आफ् इण्डिया |quote="स्वप्ने इव जीवनम् अस्यां भूमौ । अस्माकं लोकः स्वप्नान्तः स्वप्नः इव, भवता अवश्यमिदम् अवगन्तव्यं यत् जीवनस्य दैवसाक्षात्कारमात्रमेव लक्ष्यम्, एकः एव उद्देशः इति । तन्निमित्तमेव इदमस्तित्वम् । इदं लक्ष्यम् अवश्यं साधनीयम् ।" – ''दि डिवैन् रोमान्स्''ग्रन्थात् । | signature= Paramahansa-Yogananda-Signature-Transparent.png |footnotes= }} '''परमहंसयोगानन्‍दः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|p|ə|r|ə|m|ə|h|ə|n|s|ə|h|ə|_|j|oː|g|aː|n|ə|n|d|ə|h|ə}}) ({{lang-bn|পরমহংস যোগানন্দ}}, {{lang-en|Paramahansa Yogananda}}) (१८९३-१९५२) कश्चन प्रसिद्धः अध्यात्मगुरुः । तस्य जन्म [[गोरखपुरम्|गोरखपुरे]] अभवत् । तस्य पूर्वाश्रमस्य नाम मुकुन्‍दलालघोषः इति । सः "योगदासत्सङ्गसोसैटि" इत्येतस्याः अध्यात्मसंस्थायाः संस्थापकः अस्ति । तस्याः संस्थायाः केन्द्रकार्यालयः[[बिहारराज्यम्|बिहारराज्यस्थे]] [[राञ्चीमण्डलम्|राञ्चिनगरे]] विद्यते । ततः "आत्मसाक्षात्कारपाठाः" उपलभ्यन्ते । योगानन्दः सहस्राधिकजनान् अध्यात्मपथे अग्रे सरणाय सम्प्रेरितवान् अस्ति । परमप्रेमस्वरूपी सः अध्यात्ममार्गे अतीव सहकारिणीं 'क्रियायोग'पद्धतिम् अपाठयत् । ==जीवनम्== योगानन्दः [[भारतम्|भारते]] [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशे]] [[गोरखपुरम्|गोरखपुरे]] उत्तमे बेङ्गालीकुटुम्बे १८९३ तमे वर्षे जनवरिमासस्य ५ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । लघुवयसि एव तदीया अध्यात्मासक्तिः, प्रबुद्धता च असामान्या आसीत् । तस्य पितरौ लाहिरिमहाशयस्य शिष्यौ आस्ताम् । शिशुं योगानन्दम् अङ्के गृहीतवतीं तस्य मातरम् उद्दिश्य लाहिरिमहाशयः अवदत् - 'भवदीयः पुत्रः योगी भविष्यति । अध्यात्मगुरुः सन् सः बहूनाम् आत्मनां कल्याणं विधास्यति' इति । यौवने मुकुन्दः गुर्वन्वेषणाय भारतस्य विविधसाधुसंन्यासीनां समीपम् अध्यात्ममार्गदर्शनाय अगच्छत् । अन्ते १९१० तमे वर्षे सप्तदशे वयसि सः स्वामिनं युक्तेश्वरगिरिम् अपश्यत् । तस्य शिष्यः जातः । अग्रिमाणि दश वर्षाणि यावत् सः युक्तेश्वरस्य वात्सल्यपूर्णे कठिने अध्यात्मानुशासने जीवनम् अयापयत् । तयोः प्रथममेलनावसरे अनन्तरदिनेषु च श्री युक्तेश्वरः शिष्यम् अवदत् - 'महावतारबाबाजी विशेषकारणाय भवन्तम् अत्र प्रेषितवान् अस्ति । क्रियायोगस्य [[अमेरिकासंयुक्तराज्यम्|अमेरिकादेशे]] आजगति च प्रचाराय एव भवान् चितः अस्ति ।' इति । १९१५ तमे वर्षे जून्मासे [[कोलकाता|कल्कत्तायाः]] स्काटिश्-चर्च्-महाविद्यालयात् इण्टर्मीडियेट्-परीक्षाम् उत्तीर्णः योगानन्दः पदवीप्राप्त्यै सेराम्पोर्महाविद्यालयं प्राविशत् । युक्तेश्वरस्य आश्रमः अपि सेराम्पुरे आसीत् इत्यतः सः आश्रमे बहु समयं यापयति स्म । १९१५ तमे वर्षे तेन संन्यासदीक्षा गृहीता । 'स्वामी योगानन्दगिरिः' जातः । १९१७ तमे वर्षे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गे]] दिहिकायां तेन कश्चन बालकविद्यालयः आरब्धः यत्र आधुनिकविद्याभ्यासेन सह योगाभ्यासः अध्यात्मलक्ष्याणि च बोध्यते स्म । वर्षानन्तरम् अयं विद्यालयः राञ्चिं प्रति आनीतः । अयं विद्यालयः अग्रे भारतस्य योगदसत्सङ्गसोसैटीकेन्द्रं जातम् । ==अमेरिकागमनम्== १९२० तमे वर्षे [[बास्टन्|बोस्टन्नगरे]] प्रचलिते अन्ताराष्ट्रिय-काङ्ग्रे आफ् रिलीजियस्-लिबेरल्स्-समावेशे भारतस्य प्रतिनिधित्वेन योगानन्दः अमेरिकादेशम् अगच्छत् । तस्मिन् एव वर्षे सः [[योगः|भारतीययोगशास्त्रस्य]] ध्यानपरम्परायाः च प्रसाराय 'सेल्फ् रियलैझेषन् फेलोशिप् (SRF) इत्येतां संस्थां स्थापितवान् । ततः कानिचन वर्षाणि सः जगति बहुत्र प्रवासं कुर्वन् सः भाषणं बोधनञ्च अकरोत् । सहस्रशः जनाः तस्य बोधनम् अशृण्वन् । बहवः प्रसिद्धाः जनाः तस्य शिष्याः जाताः । अनन्तरवर्षे [[कालिफ़ोर्निया|केलिफोर्निया]]<nowiki/>-नगरस्य लासेञ्जलीस्मध्ये अन्ताराष्ट्रियकेन्द्रं संस्थापितवान् यच्च वर्धमानस्य कार्यस्य निर्वहणकेन्द्रं जातम् । अमेरिकादेशे जीवनस्य दीर्घसमयं यापितवत्सु हिन्दुबोधकेषु योगानन्दः प्रथमः । १९२० तः १९५२ वर्षपर्यन्तं (गुरोः दर्शनाय १९३५-३६ अवधौ भारतम् आगतः आसीत् - इमं कालं विहाय) सः तत्र एव न्यवसत् । =='हिन्दुयिसम् इन्वाड्स् अमेरिका' इत्येतस्मिन् पुस्तके कश्चन अध्यायः== १९३० तमे वर्षे लेखकः डा वेण्डेल् थामस् 'हिन्दुयिसम् इन्वाड्स् अमेरिका' इति नामकं पुस्तकं प्राकाशयत् । अस्मिन् [[विवेकानन्दजयन्ती|विवेकानन्दस्य]] योगानन्दस्य च विषये लिखितमस्ति अधिकतया । योगानन्दस्य विषये तेन एवं लिखितमस्ति - 'परमहंसयोगानन्दस्य समीपे अहम् अगच्छं शिष्यः भूत्वा न अपि तु विमर्शकः लेखकः भूत्वा । अस्मिन् अहम् अपूर्वं सम्मेलनम् अपश्यम् । प्राचीनपरम्परायां तस्य महती श्रद्धा आसीत्, नूतनस्य परिग्रहणे अपि महदौदार्यम् आसीत् । अतः एव सः [[भारतम्|भारतीयः]][[हिन्दूधर्मः|हिन्दुः]] सन् एव अमेरिका-देशीयः [[क्रैस्तमतम्|क्रैस्त]]<nowiki/>-मतानुयायी च जातः । स्वस्य महत्या अन्तश्शक्त्या श्रद्धया च सः जगति अध्यात्मपिपासून् सर्वान् संयोजयितुम् अशक्नोत् । सः लक्षशः जनेभ्यः आनन्दं शान्तिञ्च आदात् । अस्मिन् पुस्तके कश्चन अध्यायः अस्मिन् विषये एव अस्ति । आदौ अयम् अध्यायः 'योगानन्दः' इति ततः 'योगदसिस्टम्' इति ततः 'योगदसत्सङ्गसंस्था' इति च निर्दिष्टः अस्ति । ==भारतप्रवासः १९३५-३६== १९३५ तमे वर्षे सः गुरोः युक्तेश्वरस्य मेलनाय भारतम् आगतः । भारते योगदसत्सङ्गकार्यस्य आरम्भः अपि तस्य उद्देशः आसीत् । अस्मिन् सन्दर्भे तेन [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा गान्धिः]], वङ्गसाध्वी आनन्दमा, प्रख्यातः भौतशास्त्रज्ञः चन्द्रशेखरवेङ्कटरामन्, युक्तेश्वरस्य गुरोः लाहिरिमहाशयस्य अन्ये शिष्याः च सम्पपृक्ताः । युक्तेश्वरः योगानन्दाय 'परमहंस'पदवीम् अयच्छत् । इयं पदवी अत्युत्तमाम् अध्यात्मसिद्धिं द्योतयति । १९३६ तमे वर्षे योगानन्दः कलकत्तायां यदा आसीत् तदा युक्तेश्वरः पुर्यां पञ्चत्वं प्राप्नोत् । ==मरणम्== अमेरिकां प्रति प्रत्यागमनानन्तरं सः बोधने, लेखने, दक्षिणकेलिफोर्नियायां केन्द्रस्थापनकार्ये च मग्नः जातः । दिवङ्गमनसमयः यदा सन्निहितः तदा सः 'इतः गमनसमयः आगतः' इति बहुधा सङ्केतयति स्म । १९५२ तमस्य वर्षस्य मार्च् ७ दिनाङ्के तेन लासेञ्जलीसस्थे बिल्ट्मोर्-उपाहारगृहे आयोजिते रात्रिभोजनकार्यक्रमे भागम् अवहत् । अयं कार्यक्रमः अमेरिकाम् आगतस्य भारतीयदूतस्य बिनैरञ्जनसेनस्य तत्पत्न्याः गौरवाय आयोजितः आसीत् । अस्मिन् कार्यक्रमे योगानन्दः जगतः शान्त्यै, मानवप्रगत्यै च भारतामेरिकादेशयोः योगदानं, भाविनिकाले तयोः सहकारः इत्यादिषु विषयेषु अवदत् । 'समर्थः अमेरिका-देशः' 'आध्यात्मिकभारतम्' इत्यनयोः श्रेष्ठगुणैः 'संयुक्तजगत्' निर्मितं स्यात् इति स्वीयं भावं प्राकटयत् । दयामाता या योगानन्दस्य परमशिष्या, १९५५ तः २०१० वर्षपर्यन्तम् एस् आर् एफ् संस्थायाः प्रमुखा आसीत् सा अन्तिमक्षणस्य प्रत्यक्षदर्शी आसीत् । अन्यः साक्षी योगानन्दस्य शिष्यः स्वामी क्रियानन्दः वदति यत् 'अन्ते सः भारतविषये स्वेन रचितं पद्यम् अवदत् । तस्य अन्तिमा पङ्क्तिः आसीत् - 'यत्र गङ्गा, अरण्यं, हिमालयगुहाः, जनाः च भगवत्स्वप्नं पश्यन्ति तन्मूलं मया स्पृष्टम्, पवित्रतां गतश्च' इति । अनुयायिनः वदन्ति यत् सः महासमाधिं प्राविशत् इति । योगानन्दस्य अस्थि केलिफोर्नियायां ग्लेन्डेल्प्रदेशस्थे फारेस्ट् लान् मेमोरियल् उद्याने संस्थापितमस्ति । ==उपदेशाः== १९१७ तमे वर्षे परमहंसः योगानन्दः 'कथं जीवनीयम्' इत्याख्यस्य बालविद्यालयस्य स्थापनद्वारा स्वस्य जीवनकार्यम् आरब्धवान् । तस्मिन् विद्यालये आधुनिकविद्याभ्यासेन सह योगशिक्षणम् अध्यात्मबोधनञ्च संयोजितम् आसीत् । १९२० तमे वर्षे बोस्टन्नगरे जाते अन्ताराष्ट्रियधार्मिकसम्मेलने भारतस्य प्रतिनिधित्वेन आहूतः । तत्र तेन बोधितं 'धर्मस्य विज्ञानम्' सर्वैः उत्साहेन अङ्गीकृतम् । ततः बहूनि वर्षाणि तेन अमेरिकादेशे बहुत्र गत्वा भाषणं बोधनञ्च अकरोत् । क्रिस्तस्य मूलबोधनं भगवतः कृष्णस्य मूलयोगज्ञानञ्च इत्यनयोः संयुक्तरूपं भवति तदीयं बोधनम् । १९२० तमे वर्षे एस् आर् एफ् संस्थापितम् । १९२५ तमे वर्षे लासेञ्जलीस्मध्ये अन्ताराष्ट्रियकेन्द्रं संस्थापितम् । योगानन्दः योगदसत्सङ्गसंस्थायाः लक्ष्याणि आदर्शान् च एवं निर्दिष्टवान् - :भगवतः साक्षादनुभवप्राप्त्यै अपेक्षितायाः निर्दिष्टवैज्ञानिकपद्धतेः सर्वेषु देशेषु प्रसारः । :जीवनस्य लक्ष्यम् उद्विकासः अस्ति इति बोधनम् । स्वप्रयत्नेन मनुष्यस्य मर्त्यप्रज्ञा दैविकप्रज्ञां प्रति नेतुं शक्या इति बोधनम् । तन्निमित्तं देवसायुज्याय आजगति आत्मसाक्षात्कारकेन्द्राणां, गृहेषु हृदयेषु च व्यक्तिगतदेवमन्दिराणाञ्च निर्माणम् । :जीसस्क्रैस्तेन बोधितं मूलक्रिश्चियन्मतं, भगवता कृष्णेन बोधितं मूलयोगः इत्यनयोः एकतायाः सामञ्जस्यस्य दर्शनम् । एतानि सत्यतत्त्वानि सर्वेषां धर्माणां सामान्यवैज्ञानिकमूलाधारः इत्येतस्य दर्शनञ्च । :सर्वे धर्माः यं दैवं राजमार्गं प्रति नयन्ति तस्य दर्शनम् । राजमार्गः - प्रतिनित्यं क्रियमाणं वैज्ञानिकं भक्तियुतं देवध्यानम् । :मनुष्यस्य - शारीरिकरोगः, मानसिकासमञ्जनम्, अध्यात्मिकाज्ञानम् - इत्येतस्मात् तापत्रयात् मोचनम् । :'सरलजीवनम् उन्नतचिन्तनम्' इत्येतस्य प्रोत्साहनम् । परमात्मनः पुत्राः वयं सर्वे सोदराः इत्येतस्य भावस्य प्रसारः । :शरीरस्योपरि मनसः श्रेष्ठतायाः, मनसः उपरि आत्मनः श्रेष्ठतायाः च सप्रमाणदर्शनम् । :पापं पुण्येन, दुःखं सन्तोषेण, क्रौर्यं करुणया, अज्ञानं ज्ञानेन च अतिक्रमणम् । :विज्ञान-धर्मयोः मूलतत्त्वानाम् एकतायाः अवगमनद्वारा तयोः ऐक्यसाधनम् । :पूर्वपश्चिमयोः सांस्कृतिक-अध्यात्मिकावगमस्य, उभयोः अत्युत्कृष्टविशिष्टांशानां विनिमयस्य च प्रोत्साहनम् । :स्वस्य महत्तरात्मरूपेण मनुकुलस्य सेवनम् । योगानन्देन सज्जीकृतेषु आत्मसाक्षात्कारपाठेषु दैवसाक्षात्कारस्य प्राप्त्यै अनुसरणीया योगपद्धतिः समीचीनतया विवृता अस्ति । प्राचीनविज्ञानं क्रियायोगनामकैः ध्यानतत्त्वैः विवृताम् अस्ति । सत्यस्य साक्षादनुभवस्य प्रामुख्यम् अबोधयत् योगानन्दः । सः अवदत् - 'धर्मस्य वास्तविकमूलं न विश्वासः अपि तु साक्षात्करणम् । दैवावगमाय अन्तर्बोधः आत्मनः काचित् शक्तिः विद्यते । धर्मस्य मूलार्थस्य अवगमनाय देवः अवगन्तव्यः' । पारम्परिकहिन्दुबोधनानुगुणं सः अबोधयत् -'इदं विश्वं देवेन निर्दिश्यमानं ब्रह्माण्डस्य चलच्चित्रम् । व्यक्तयः अत्र अभिनेतामात्रम् । पुनर्जन्मसु तेषां पात्राणि परिवर्त्यन्ते । चलच्चित्रनिर्देशकेन देवेन अनन्यीकरणम् अकुर्वता प्रस्तुतपात्रेण सह अनन्यीकरणमेव मनुकुलस्य महद्दुःखस्य मूलम्' इति मनुष्यैः ज्ञातवयम् । तेन क्रियायोगः अन्ये ध्यानाभ्यासाश्च पाठिताः येषां साहाय्येन आत्मसाक्षात्कारः प्राप्तुं शक्यः । भगवतः सर्वव्यापकतायां वयं सर्वदा युक्ताः स्मः इत्येषः अंशः कायेन मनसा आत्मना च अवगन्तव्यः इत्येव आत्मसाक्षात्कारः । तद् भवतु इति अस्माभिः प्रार्थनीयं नास्ति, न केवलं सर्वदा वयं तत्समीपे स्मः अपि तु देवस्य सर्वव्यापकता अस्माकं सर्वव्यापकता । वयम् अधुना यावता प्रमाणेन तस्य भागभूताः स्मः तथैव अग्रे सर्वदा अपि । अस्य अवगमनमेव अस्माकं कर्तव्यम् । ==क्रियायोगः== योगानन्दस्य बोधनस्य मूलं क्रियायोगविज्ञानम् । क्रियायोगः नाम कयाचित् क्रियया अनन्तेन सह योगः एव क्रियायोगः । योगानन्दस्य गुरुपरम्परया क्रियायोगः प्राप्तः । महावतारी 'बाबाजी' इत्येषः क्रियायोगं लाहिरिमहाशयम् अबोधयत् । सः स्वस्य शिष्यं युक्तेश्वरगिरिम् अबोधयत् । सः स्वस्य शिष्यं योगानन्दम् अबोधयत् । क्रियायोगस्य सामान्यविवरणं योगानन्दः आत्मचरित्रे अलिखत् । क्रियायोगः मानसिकशक्त्या जीवशक्तिम् उपरि अधः षट्चक्राणि परितः च प्रवाहयति । कशेरुकायाम् अर्धनिमेषात्मकं शक्तिपरिभ्रमणं मानवस्य उद्विकासे सूक्ष्मां प्रगतिं साधयति । अर्धनिमेषात्मिका क्रिया वर्षात्मकस्य सहजाध्यात्मिकप्रगतेः समाना भवति । योगानन्दः आत्मचरित्रे उल्लिखति यत् इदं तन्त्रम् योगदसत्सङ्गसंस्थायाः अधिकृतेन क्रियायोगिना (क्रियाबन्) एव ज्ञातव्यम् इति । ==योगिनः आत्मचरितम् (Autobiography of a Yogi)== १९४६ तमे वर्षे योगानन्दः स्वस्य जीवनचरितं 'योगिनः आत्मचरितम्' प्राकाशयत् । इदं पुस्तकम् एतावता २८ भाषाभिः अनूदितमस्ति । २० तमस्य शतकस्य १०० अत्युत्कृष्टेषु अध्यात्मपुस्तकेषु इदम् अन्यतमम् इति १९९९ तमे वर्षे समुद्दिष्टमस्ति अध्यात्मलेखकालोचकमण्डल्या । एतत् पुस्तकं [[संस्कृतम्|संस्कृते]] अपि उपलभ्यते । अस्मिन् पुस्तके योगानन्दस्य साक्षात्काराय अध्यात्मान्वेषणस्य विवरणमस्ति । एतेन सह तेरेसे न्यूमन्, आनन्दमायिमा, मोहनदासगान्धि इत्येतेषां प्रमुखाध्यात्मसिद्धानां, प्रसिद्धस्य भारतीयविज्ञानिनः सर् जगदीशचन्द्रबोसस्य, प्रमुखस्य सस्यविज्ञानिनः लूथर् बर्बाङ्कस्य (इदं पुस्तकम् अमेरिकासंन्यासिनः लूथर् बर्बाङ्कस्य स्मरणाय समर्पितम्), साहित्ये नोबेल्प्रशस्तिं प्राप्तवतः रवीन्द्रनाथठाकूरस्य, भौतशास्त्रे नोबेल्प्रशस्तिं प्राप्तवतः सर् सि वि रामनस्य च मेलनस्य विवरणम् अत्र वर्तते । अस्य पुस्तकस्य कश्चन मुख्याध्यायः नाम 'विस्मयस्य तत्त्वम्' (The Law of Miracles) । अत्र विस्मयः इव भासमानस्य विवरणं दत्तमस्ति । सः वदति - 'मानवस्य शब्दवारिधौ 'असाध्यम्' इत्येतत् पदम् अमुख्यं भवदस्ति' इति । ==अधुनातनी स्थितिः== परमहंसयोगानन्दस्य कार्यं संस्थाद्वयेन अनुवर्तते - सेल्फ् रियलैझेषन् फेल्लोशिप् (एस् आर् एफ्), योगदसत्सङ्गसोसैटि आफ् इण्डिया (वै एस् एस्) । एस् आर् एफ् संस्थायाः मुख्यकार्यालयः लासेञ्जलीस्नगरे विद्यते । अधुना अस्य ५०० मन्दिराणि केन्द्राणि च आजगति विद्यन्ते । १७५ देशानां जनाः अस्य सदस्याः सन्ति । भारते भारतं परितः च योगानन्दस्य कार्याणि योगदसत्सङ्गसोसैटिद्वारा परिचिताः । अस्य १०० केन्द्राणि आश्रमाश्च विद्यन्ते । योगानन्दस्य साक्षाच्छिष्या प्रमुखाध्यात्मिकनेत्री दयामाता या योगानन्देन एव चिता शिक्षिता च एस् आर् एफ्, वै एस् एस् संस्थयोः नायिका आसीत् १९५५ तः २०१० तमवर्षपर्यन्तम् । अधुना इदं दायित्वं निर्वहति मृणालिनीमाता या च योगानन्देन एव चिता शिक्षिता च । तस्याः साहाय्यार्थं निर्देशकानां गणः कश्चन वर्तते, यत्र च योगानन्देन शिक्षिताः अन्ये शिष्याः विद्यन्ते । ==सन्दर्भः== *{{cite book |last=Bowden |first=Henry Warner |authorlink= |coauthors= |title=Dictionary of American Religious Biography |url=https://archive.org/details/dictionaryofamer0000bowd_t9j0 |year=1993 |publisher=Greenwood Press |location= |isbn=0-313-27825-3 }} *{{cite book |last=Mata|first=Daya|authorlink= |coauthors= |title=Finding the Joy Within |year=1990 |publisher=Self-Realization Fellowship |location= |isbn=0-87612-288-8}} *{{cite book |last=Mata|first=Daya |authorlink= |coauthors= |title=Self-Realization Magazine: My Spirit Shall Live On - The Final Days of Paramahansa Yogananda | year=Spring 2002 |publisher=Self-Realization Fellowship |location= Los Angeles, CA|isbn=0037-1564}} *{{cite book |last=Falk |first=Geoffrey D. |title=Stripping the Gurus |year=2009 |publisher=Million Monkeys Press |isbn=0-9736203-1-5}} *{{cite book |last=Ghosh |first=Sananda Lal |authorlink= |coauthors= |title=Mejda: The Family and the Early Life of Paramahansa Yogananda |year=1980 |publisher=Self-Realization Fellowship Publishers |location= |isbn=978-0-87612-265-5 }} *{{cite book |last=Gyanamata|first=Sister|authorlink= |coauthors= |title=God Alone: The Life and Letters of a Saint |year=1984 |publisher=Self-Realization Fellowship |location= |isbn=0-87612-200-4}} *{{cite book |last=Kriyananda |first=Swami |authorlink=Swami Kriyananda |coauthors= |title=The Essence of Self-Realization: The Wisdom of Paramhansa Yogananda |url=https://archive.org/details/essenceofselfrea00yoga |year=2003 |publisher=Crystal Clarity Publishers |location= |isbn=978-0-916124-29-8}} *{{cite book |last=Kriyananda |first=Swami |coauthors= |title=The Path: Autobiography of a Western Yogi |url=https://archive.org/details/path00swam |year=1977 |publisher=Crystal Clarity Publishers |location= |isbn=978-0-916124-11-3}} *{{cite book | last =Miller | first =Timothy | title =America's Alternative Religions | publisher =Borrego Publications; 1st edition (1991) | year =1995 | isbn =0-7914-2397-2 }} *{{cite book |last=Mrinalini Mata|first=|authorlink= |coauthors= |title=Self-Realiztion Magazine: The Blessings of Kriya Yoga in Everyday Life|year=2011 |publisher=Self-Realization Fellowship |location= Los Angeles, CA|isbn=0037-1564}} *{{cite book | last =Rosser | first =Brenda Lewis | title =Treasures Against Time: Paramahansa Yogananda with Doctor and Mrs. Lewis| publisher =Borrego Publications | year =1991 | isbn =0-9629016-0-1}} *{{cite book |last=Self-Realization Fellowship (2001) |first= |authorlink= |coauthors= |title=Paramahansa Yogananda: In Memoriam: Personal Accounts of the Master's Final Days |year=1958 |url=https://archive.org/details/paramahansayogan0000unse |publisher=Self-Realization Fellowship Publishers|location=Los Angeles, CA |isbn=978-0-87612-170-2}} *{{cite book |last=Self-Realization Fellowship (1996) |first= |authorlink= |coauthors= |title=Rajarsi Janakananda: A Great Western Yogi |year=1996 |url=https://archive.org/details/rajarsijanakanan0000unse |publisher=Self-Realization Fellowship Publishers|location=Los Angeles, CA |isbn=978-0-87612-019-4}} *{{cite book |last=Yogananda |first=Paramhansa |authorlink= |coauthors= |title=Autobiography of a Yogi |year=2005 |publisher=Crystal Clarity Publishers |location= |isbn=978-1-56589-212-5}} Reprint of 1946 first edition published by Philosophical Library, New York. *{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |authorlink= |coauthors= |title=Autobiography of a Yogi |year=1997 |publisher=Self-Realization Fellowship |location= Los Angeles, CA|isbn=0-87612-086-9}} *{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |authorlink= |coauthors= |title=God Talks With Arjuna - The Bhagavad Gita |year=1995 |publisher=Self-Realization Fellowship |location= Los Angeles, CA|isbn=0-87612-030-3}}</ref> *{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |authorlink= |coauthors= |title=Divine Romance|year=1996 |publisher= Self-Realization Fellowship|location= Los Angeles, CA|isbn=978-0-87612-241-9}} *{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |authorlink= |coauthors= |title=Journey to Self-Realization, Discovering the Gifts of the Soul|year=1997 |publisher= Self-Realization Fellowship|location= Los Angeles, CA|isbn=0-87612-255-1}} *{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |authorlink= |coauthors= |title=Metaphysical Meditations|url=https://archive.org/details/metaphysicalmedi00yoga |year=1979 |publisher= Self-Realization Fellowship|location= Los Angeles, Calif.|isbn=978-0-87612-041-5}} *{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |authorlink= |coauthors= |title=The Second Coming of Christ: The Resurrection of the Christ Within You |year=2004 |publisher=Self-Realization Fellowship |location= Los Angeles, CA|isbn=0-87612-555-0}} ==बाह्यसम्पर्कन्तुः== *[http://books.google.com/books?id=iN6fdZR6rXkC&source=gbs_book_other_versions/ Original Autobiography of a Yogi posted online] *[http://www.yogananda-srf.org/lineageandleadership/The_SRF_Line_of_Gurus.aspx The lineage of Gurus with Yogananda] [[वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः]] fucc5i76wzzpumeum2o810mfpss1vge 0 2111 499985 367753 2026-08-06T14:46:47Z Dvellakat 3833 499985 wikitext text/x-wiki '''नीलकण्ठसोमयाजी''' केरलस्य प्रसिद्धः गणितज्ञः अस्ति यः प्रथमतया अनन्तसमागमज्यामितीयप्रगतेः (infinite convergent geometrical progression) योगस्य गणनाय सूत्रं सूत्रितवान् । संगमग्राममाधवः, वदासेरी परमेश्वरः च इव नीलकण्ठसोमायाजी केरलस्य अन्यः गणितीयप्रतिभा अस्ति यः स्वस्य योग्यं मान्यतां न प्राप्तवान् । ==जीवनी== सोमयाजी त्रिक्कण्डीयुरे ब्राह्मणकुटुम्बे १४४४ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् ।<ref>ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിനു ഒരു ആമുഖം.ഡി.സി. ബുക്ക്സ് 2009 പു.35</ref> तस्य पितुः नाम जातवेदः इति आसीत् । सोमयाजी *द्र्गनिता* गणितव्यवस्थायाः प्रवर्तकस्य वटश्शेरि परमेश्वरन् नम्बूतिरि (१३६०–१४५५) इत्यस्य अलत्तूर् गृहे गणितं, खगोलशास्त्रं, ज्योतिषशास्त्रं च प्रवीणतां प्राप्तवान् ।परमेश्वरस्य पुत्रः वटश्शेरि दामोदरन् नम्बूदिरी (१४१०–१५१०) प्रधानाध्यापकः आसीत् । अन्यः आचार्यः रवि नम्बूदिरी (१४२५–१५००) आसीत्, यः *आचारदर्शनम्*—*मुहूर्थदीपिका* इत्यस्य भाष्यस्य लेखकः आसीत् । अलवञ्चेरी तम्परक्कलः सोमयाजीं तस्य भ्रातुः संकरणं च आवश्यकं प्रोत्साहनं दत्तवान् । ==योगदानम्== लैम्बर्ट् एव १६७१ तमे वर्षे स्थापितवान्---आधुनिकगणितस्य परिधिमध्ये- यत् 'pi' (π) अविवेकी संख्या अस्ति । शताब्दद्वयं पूर्वं सोमयाजी इत्यनेन एतां एव अवधारणा स्वस्य *आर्यभटियाभाष्ये* प्रस्तुता आसीत् । सोमयाजी इत्यस्य मतं यत् वृत्तस्य परिधिः तस्य व्यासस्य सरलगुणकत्वेन सटीकरूपेण गणयितुं न शक्यते; अपितु व्यासस्य अविवेकी संख्यायाः π (वृत्तस्य परिधिः = 2 · π · त्रिज्या) गुणयित्वा परिधिः प्राप्यते । ==रचनाः== सोमयाजी इत्यस्याः अधिकांशः ग्रन्थाः खगोलशास्त्रस्य ग्रन्थाः एव सन्ति । *तन्त्रसंग्रह* (१५००), *ग्रहणनिर्णय*, *गोलसार*, *सिद्धान्तदर्पण*, *ग्रहपरिक्षाकर्म*, *आर्यभटियाभाष्य* च अस्य प्रमुखाः ग्रन्थाः सन्ति ।<ref name="puzha-ക">{{Cite web|url=http://www.puzha.com/puzha/cgi-bin/generate-article.cgi?channel=magazine&article_xml=archive/science_sept8_06.xml&gen_type=printer&work_type=regular|title=കാൽക്കുലസിന്റെ ഉത്ഭവം കേരളത്തിൽ|publisher=പുഴ.കോം|author=പ്രഫ. എസ്‌. ജി. രാജീവ്‌, യൂണിവേഴ്‌സിറ്റി ഓഫ്‌ റോച്ചസ്റ്റർ|place=ന്യൂയോർക്‌|archivedate=2014-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210081421/http://www.puzha.com/puzha/cgi-bin/generate-article.cgi?channel=magazine&article_xml=archive%2Fscience_sept8_06.xml&gen_type=printer&work_type=regular|8=|access-date=2021-08-14|url-status=dead}}</ref><ref name="wikisource-ക">{{Cite book|url=https://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%9C%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B5%8B%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B7%E0%B4%B5%E0%B5%81%E0%B4%82_%E0%B4%9C%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B5%8B%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B6%E0%B5%8D%E0%B4%B6%E0%B4%BE%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%B5%E0%B5%81%E0%B4%82/%E0%B4%85%E0%B4%A7%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82_5|title=ജ്യോതിഷവും ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രവും|chapter=അധ്യായം 5 - ജ്യോതിഷം ഇന്ത്യയിൽ --> 5.10 കേരളത്തിന്റെ സംഭാവന|author=കെ. പാപ്പൂട്ടി|page=144|publisher=വിക്കിഗ്രന്ഥശാല|}}</ref> अन्यत् ग्रन्थं *सुन्दरराज-प्रश्नोत्तर* इत्यपि तस्यैव आरोपितम्।<ref name="blivenews-ക">{{cite web|title=ആര്യഭടീയം വ്യാഖ്യാനിച്ച ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞൻ|url=http://blivenews.com/httpblivenews-comscientists-we-forgot-special-column-part-three/|author=സെന്തിൽ. എസ്.|publisher=ബിലൈവ്‌ന്യൂസ്.കോം|date=7 ഒക്ടോബർ 2014|archivedate=2014-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141210090657/http://blivenews.com/httpblivenews-comscientists-we-forgot-special-column-part-three/|8=|access-date=2014-12-10|url-status=dead}}</ref>[उद्धरणस्य आवश्यकता] एतेषु *आर्यभटियाभाष्यम्* तस्य महत्त्वपूर्णं ग्रन्थं मन्यते। सोमयाजी शतवर्षं यावत् जीवित्वा १५४५ तमे वर्षे स्वर्गं गतः । == अवलम्बाः == {{reflist|2}} *[[गणितं]] [[वर्गः:केरलराज्यस्य जनाः]] [[वर्गः:केरलराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] gkwps87kkui9mowyay0xpk3tgxquoph 0 2459 499987 490313 2026-08-06T19:53:58Z InternetArchiveBot 31833 Add 13 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499987 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुधर्मगुरुः‎ |Name =रामकृष्णः परमहंसः |Image = [[चित्रम्:Ramakrishna Marble Statue.jpg|250px]] |Caption = [[बेलुरमठम्|बेलुरमठे]] श्रीरामकृष्णपरमहंसस्य मूर्तिः |birth-date = {{birth date|1836|2|18|mf=y}} |birth-place = [[कामारपुकुर]], [[हुगलिमण्डलम्|हुगलि]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], [[भारतम्]] |birth-name = गदाधर चट्टोपाध्याय |death-date = {{death date and age|1886|8|16|1836|2|18|df=y}} |death-place = [[काशीपुर]] उद्यानबाटी, [[कोलकाता]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], भारतम् |guru = भैरवी ब्राह्मणी, तोतापुरी, गोविन्द राय |philosophy = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[भक्तियोगः|भक्तिः]] |honors = परमहंसः |quote = ''আমার ধর্ম ঠিক, আর অপরের ধর্ম ভুল – এ মত ভাল না। ঈশ্বর এক বই দুই নাই। তাঁকে ভিন্ন ভিন্ন নাম দিয়ে ভিন্ন ভিন্ন লোকে ডাকে। কেউ বলে গড, কেউ বলে আল্লাহ, কেউ বলে কৃষ্ণ, কেউ বলে শিব, কেউ বলে ব্রহ্ম। যেমন পুকুরে জল আছে – একঘাটের লোক বলছে জল, আর-একঘাটের লোক বলছে ওয়াটার, আর-একঘাটের লোক বলছে পানি – হিন্দু বলছে জল, খ্রীষ্টান বলছে ওয়াটার, মুসলমান বলছে পানি, - কিন্তু বস্তু এক। মত-পথ। এক-একটি ধর্মের মত এক-একটি পথ, - ঈশ্বরের দিকে লয়ে যায়। যেমন নদী নানাদিক থেকে এসে সাগরসঙ্গমে মিলিত হয়।''<ref>''श्री श्रीरामकृष्णकथामृत'', श्रीम कथितः, उद्बोधन कार्यालयः, कोलकाता, प्रथम-खण्ड-संस्करणम्, १९८६-८७, पृ-२३९</ref> |footnotes = }} [[चित्रम्:Ramakrishna at studio.jpg|thumb|left|रामकृष्‍णपरमहंसः]] '''श्रीरामकृष्णपरमहंसः''' ([[बाङ्गला]]: শ্রী রামকৃষ্ণ পরমহংস, श्री रामकृष्णो परमोहंसो; पूर्वाश्रमस्य नाम '''गदाधर चट्टोपाध्याय'''<ref name="ninian">Smart, Ninian ''The World’s Religions'' (1998) p.409, Cambridge</ref>)(१८ फेब्रुवरी, १८३६ - १६ अगष्ट्, १८८६) [[भारतम्|भारते]] जन्म कश्चन महान् धर्मोपदेशकः।<ref name="Feuerstein"> {{cite book | last = Georg | first = Feuerstein | authorlink = Georg Feuerstein | coauthors = | title = The Yoga Tradition | publisher = Motilal Banarsidass | date = 2002 | location = | pages = p.600 }} </ref> [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गराज्यस्य]] [[हुगलिमण्डलम्|हुगलिमण्डले]] कामारपुकुरनामके ग्रामे १८३६ क्रिस्त्वब्दे फेब्रुवरी मासस्य अष्टादशे दिने अयं जनिमलभत। क्षुदिरामनामकः ब्राह्मणः अस्य पिता, माता तु चन्द्रमणिः। पितरौ तस्य गदाधर इति नाम अकुरुताम्। बाल्य एवायं स्वकीयासु चेष्टासु असाधारणीं प्रतिभां प्रकटयन्नवर्तत। [[स्वामी विवेकानन्दः|स्वामिविवेकानन्दस्य]] गुरुः आसीत् सः।<ref name="clarke"> {{cite book | last = Clarke | first = Peter Bernard | title = New Religions in Global Perspective | url = https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar | publisher = Routledge | date = 2006 | pages = p.209 | quote = The first Hindu to teach in the West and founder of the Ramakrishna Mission in 1897, Swami Vivekananda,[...] is also credited with raising Hinduism to the status of a world religion. }} </ref><ref name="brodd"> {{cite book | author = Jeffrey Brodd | coauthors = Gregory Sobolewski | title = World Religions: A Voyage of Discovery | url = https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse | publisher = Saint Mary's Press | date = 2003 | location = | pages = p.275 | quote = In 1897 Swami Vivekananda returned to India, where he founded the Ramakrishna Mission, and influential Hindu organization devoted to education, social welfare, and publication of religious texts. }} </ref><ref> {{cite book | last = Smith | first = Bardwell L. | title = Hinduism: New Essays in the History of Religions | publisher = Brill Archive | date = 1976 | pages = p.93 }} </ref> एतौ द्वाऽपि बङ्गनवजगरणस्य<ref name="AAR"> {{cite book | last = Miller | first = Timothy | authorlink = | coauthors = | title = America's Alternative Religions | url = https://archive.org/details/americasalternat0000unse | publisher = SUNY Press | date = 1995 | pages = pp.174-175 | quote = …Bengalis played a leading role in the wider Hindu renaissance, producing what can be termed the Bengali "Neo-Vedantic renaissance" | isbn = 9780791423974}} </ref> तथा विंशशताब्द्याः हिन्दुनवजागरणस्य<ref name="DIS">{{cite book | last = Pelinka | first = Anton | authorlink = | coauthors = Renée Schell | title = Democracy Indian Style | publisher = Transaction Publishers | date = 2003 | pages = pp.40-41 | quote = The Bengali Renaissance had numerous facets including the spiritual (Hindu) renaissance, represented by the names of Sri Ramakrishna and Swami Vivekananda, the combination of spiritual, intellectual, and political aspects… | isbn = 9780765801869}}</ref><ref> {{cite book | last = Bhattacharyya | first = Haridas | title = The Cultural Heritage of India | chapter = Part IV : Sri Ramakrishna and Spiritual Renaissance | publisher = Ramakrishna Mission, Institute of Culture | date = 1978 | location = University of Michigan | pages = p.650 }} </ref> अग्रगण्यौ । अनेकान् शिष्यान् अध्यात्ममार्गे अग्रे अनयत् रामकृष्णः । तस्य शिष्यसमाजे, भक्तसमाजे च सः भगवतः अवताररूपेण कल्पितः आसीत्<ref>{{cite book|last=Jackson|first=Carl T.|title=Vedanta for the West|url=https://archive.org/details/vedantaforwestra0000jack|publisher=Indiana University Press|date=1994|pages=p.78|isbn=9780253330987}}</ref> । तादात्विकः विद्याभ्याससम्प्रदायः अस्मै नारोचत। अतः स विद्यालयगमने अनुत्सुकः आसीत्। सहचरैस्साकं ईस्वरभक्तिपरासु क्रीडासु संलग्नः कालमनयत्। तस्य भ्राता रामकुमारः जन्मग्रामात्तं कल्कत्तानगरं नीतवान्। तत्र दक्षीणेश्वरे कस्मिंश्चित् कालीक्षेत्रे गदाधरः अर्चकोऽभवत्<ref name="ninian"/> । सदापि ईश्वरचिन्तायां निलीनस्य गदाधरस्य शरीरसंस्कारेऽपि श्रद्धा नाऽसीत्। "देहि मे दर्शन"मिति विलपन् देवालयाङ्कणे लुठन्,चेष्टाश्च प्रदर्शयन्नयं जनैः उन्मादी इत्यमन्यत। लोकमुखात् स्वपुत्रमुन्मादिनं श्रुत्वा माता तं जन्मग्राममानिनाय, तस्य विवाहमप्यकारयञ्च। तेनैव निर्दिष्टा '''शारदामणि''' नामिका बालिका एवं तस्य धर्मपत्नी अभवत्। पश्चिमवङ्गस्य लघु लघु ग्रामेऽपि तेन प्रदत्ताः उपदेशाः अतिप्रसिद्धाः आसन् । १८८६ तमे वर्षे रामकृष्णस्य प्रयाणस्य अनन्तरं अनुगामिनः तस्य कार्यमग्रे नीतवन्तः । एतेषाम् अनुगामिनां नेतृत्वं [[स्वामी विवेकानन्दः]] कृतवान् <ref name="PaRL">{{cite book|last=Dehsen|first= Christian D. Von |coauthors=Scott L. Harris|title=Philosophers and Religious Leaders|date=1999|pages=p.159}}</ref>। विवेकानन्दः [[रामकृष्ण मिशन्]] इति एकां धर्मीयसंस्थां निर्मितवान्<ref name="PaRL"/> । ''रामकृष्णान्दोलनं'' [[भारतम्|भारतस्य]] अन्यतमं नवजागरणान्दोलनम् <ref> {{cite book | author = Cyrus R. Pangborn | title = Hinduism: New Essays in the History of Religions | chapter = The Ramakrishna Math and Mission | pages = p.98 }}</ref>। [[रामकृष्ण मिशन्]]-संस्थायाः भारते तथा आ विश्वे १६६ शाखाः(२००८ तमवर्षे) विद्यामानाः सन्ति । अस्याः संस्थायाः प्रधानकार्यालयः पश्चिमबङ्गराज्यस्य [[हावडामण्डलम्|हावडानगरस्य]] [[बेलुर मठम्|बेलुर मठे]] अवस्थितः<ref>{{cite web|url=http://www.belurmath.org/home.htm|title=Belur Math|accessdate=2008-10-26|archive-date=2008-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205144450/http://www.belurmath.org/home.htm|deadurl=yes}}</ref> । == जीवनम् == === जन्म शैशवश्च === [[चित्रम्:Kamarpukur Ramakrishna Hut.jpg| thumb | left | [[कामारपुकुर|कामारपुकुरे]]ति ग्रामे रामकृष्णस्य जन्मस्थलम्, यत्र इदानीं तस्य स्मारकमन्दिरं विद्यते]] [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गराज्यस्य]] [[हुगलिमण्डलम्|हुगलिमण्डलस्य]] [[कामारपुकुर|कामारपुकुरग्रामे]] १८३६ तमे वर्षे एकः दरिद्र-धर्मनिष्ठ-रक्षणशील-ब्राह्मणपरिवारे रामकृष्णपरमहंसः अजायत । तस्य पितरौ '''क्षुदिराम चट्टोपाध्याय''' तथा '''चन्द्रमणि देवी''' च आस्ताम् । एतयोः चतुर्थपुत्रः आसीत् अयं रामकृष्णः । कथितम् अस्ति यत् श्रीरामकृष्णस्य जननात् प्राग् पितामातुः जीवने बह्वः अलौकिकघटनाः घटिताः आसन् । [[शिवः|शिवलिङ्गतः]] ज्योतिः तस्याः गर्भे प्रविष्टा इति सन्तानसम्भवा चन्द्रमणि देवी दृष्टवती आसीत् । तस्य पिता क्षुदिरामः तीर्थभ्रमणसमये [[गया|गयायां]] [[विष्णु|गदाधरविष्णोः]] दर्शनम् प्राप्नोत् । एतस्मात् सः नवजातस्य शिशोः नामकरणं '''गदाधर''' इति कृतवान् <ref name="SI_birth"> {{cite book | authorlink = Christopher Isherwood | title = Ramakrishna and His Disciples | chapter = The Birth of Ramakrishna | pages = p.13 }}</ref> । शैशवकाले '''गदाइ''' इति नाम्ना परिचितः गदाधरः ग्रामवासीजनेषु अतिप्रीयः आसीत् । अङ्कने तथा मृत्प्रतिमानिर्माणे तस्य दक्षता सहजाता आसीत् । तादात्विकः विद्याभ्याससम्प्रदायः अस्मै नारोचत। अतः स विद्यालयगमने अनुत्सुकः आसीत्<ref> {{cite book |title = Transformation of Ramakrishna |pages = p.70 |quote = The point to be made is that we are not dealing with an uneducated or ignorant ecstatic. Rather, because of his intelligence, his interest, his own study and his subsequent contact with Hindus of all schools of thought, we should realize that we are dealing with a well versed Hindu thinker who, because of the ecstatic nature of his religious experience, refused to be bound in and restricted by what he viewed as dry, rationalistic requirements of systematic discourse. }}</ref><ref>{{Cite journal | last = Bhawuk | first = Dharm P.S. | title = Culture’s influence on creativity: the case of Indian spirituality | journal = International Journal of Intercultural Relations | volume = 27 | issue = 1 | pages = pp. 1-22 | publisher = Elsevier | date = February 2003 | quote = Scholars have called him "the illiterate genius" }}</ref>परन्तु गानवाद्यवादने, यात्राभिनये, धर्मीयोपाख्याने सः पारदर्शी आसीत्<ref name="isherwood-74-28">{{cite book | first=Christopher | last=Isherwood | year=1974 | title=Ramakrishna and His Disciples | pages=p. 28 | publisher=Advaita Ashrama}}</ref> । तीर्थयात्री-संन्यासी-पुरणकथाव्याख्याकाराणां संससर्गेण अत्यल्पे वयसि एव [[पुराणम्|पुराण]]-[[रामायणम्|रामायण]]-[[महाभारतम्|महाभारतं]] तथा [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतादिविषयेषु]] व्युत्पत्तिम् अर्जितवान् गदाधरः<ref> {{cite book | last = Muller | first = Max | title = Râmakrishna his Life and Sayings | date = 1898 | pages = pp.33 | chapter = Râmak''ri''sh''n''a's Life | chapterurl= http://www.sacred-texts.com/hin/rls/rls14.htm }} </ref> ।मातृभाषा[[बाङ्गला|बाङ्गलायां]] केवलम् अक्षरज्ञानं तस्य आसीत् ;<ref> {{cite book | last = Saradananda | first = Swami | title = The Great Master | pages = p.59 }} </ref> किन्तु [[संस्कृतम्|संस्कृतानुधाने ]] समर्थः भूत्वाऽपि सम्भाषणे अपारगः आसीत् ।<ref>{{cite book | last = Nikhilananda | first = Swami | title = The Gospel of Ramakrishna | date = 1942 | chapter = Chapter 20 — RULES FOR HOUSEHOLDERS AND MONKS | chapterurl = http://www.belurmath.org/gospel/chapter20.htm | quote = During my boyhood I could understand what the Sadhus read at the Lahas' house at Kamarpukur, although I would miss a little here and there. If a pundit speaks to me in Sanskrit I can follow him, but I cannot speak it myself.… The realization of God is enough for me. What does it matter if I don't know Sanskrit? | accessdate = 2014-08-07 | archive-date = 2008-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081205161724/http://www.belurmath.org/gospel/chapter20.htm | deadurl = yes }}</ref> [[पुरी|पुरीतीर्थ]]गमनमार्गे कामारपुकुरग्रामे विश्रामरतपथिकजनानां सेवाकार्यं सः अकरोत् । तस्मिन् समये तेषां धर्मीयतर्कवितर्कान् मनसा शृणोति स्म गदाधरः । ''श्रीरामकृष्णस्य स्मृतिचारणा'' इति पुस्तकात् ज्ञायते यत् सप्तमे वयसि एव रामकृष्णस्य आध्यात्मिकभावतन्मयता अगच्छति स्म । एकदा धान्यकृषिभूमौ चलनसमये आकाशे कृष्णमेघस्य उपरि श्वेतबलाकानां सौन्दर्येण मोहितः भूत्वा बाह्यज्ञानशून्यः सः अभूत् । अनन्तरकाले तस्य ताम् अवस्थाम् अनिर्वचनीयानन्दस्य अभिज्ञतारूपेण वणितवान् <ref name="isherwood-74-28"/><ref>{{cite book | author=Swami Nikhilananda | title=The Gospel of Sri Ramakrishna | publisher=Ramakrishna Math, Chennai | pages=p. 4}}</ref>। बाल्यकाले इतोपि कतिपय वारं तस्य अनुरूपं भावतन्मयता दृश्यते स्म <ref> {{cite book | author = नीवेल् | title = श्रीरामकृष्णस्य परिवर्तनम् | pages = पृ.७० }} </ref>। १८४३ तमे वर्षे तस्य पिता दिवङ्गतः । समग्रपरिवारस्य परिपालनदायित्वम् अग्रजस्य रामकुमारस्य उपरि आपतितम् आसीत् । इयं घटना गदाधरस्य मनसि गभीरप्रभावं विस्तारितवती । धर्मीयजीवनयापनस्य इच्छा इतोऽपि दृढा अभवत् । नित्यगृहस्य कार्ये, गृहदेवतायाः पूजायां च गदाधरः अधिकसमयं व्ययं करोति स्म । प्रायशः आत्ममग्नः भवति स्म धर्मीयमहाकाव्यपाठसमये <ref> {{cite book | author = नीवेल् | title = श्रीरामकृष्णस्य परिवर्तनम् | pages = पृ.६८ }} </ref>। गदाधरस्य यदा किशोरावस्था तदा परिवारे आर्थिकसङ्कटम् अभवत् । अग्रजः राजकुमारः [[कोलकाता|कोलकातायां]] एकं संस्कृतपाठशालां ([[बाङ्गला]]- সংস্কৃত টোল, ''संस्कृत टोल्'') आरब्धवान् । अतिरिक्ते समये सः पौरहित्यं करोति स्म । १८५२ तमे वर्षे अग्रजस्य सहायतां कर्तुं गदाधरः [[कोलकाता|कोलकातां]] गतवान् <ref> {{cite book | authorlink = Christopher Isherwood | title = Ramakrishna and His Disciples | chapter = The Boyhood of Ramakrishna | pages = p.37 }}</ref>। === दक्षिणेश्वरस्य कालीमन्दिरे पौरहित्यम् === [[चित्रम्:Dakshineswar.jpg|thumb|right| दक्षिणेश्वरस्य कालीबाडि (कालीमन्दिरम्), श्रीरामकृष्णः तस्य जीवनस्य अधिकसमयम् अत्रैव यापितवान् ।]] १८५५ तमवर्षे [[कोलकाता|कोलकातायाः]] अस्पृश्य-कैवर्तसमाजस्य धनी सामन्तपत्नी ''राणी रासमणि'' दक्षिणेश्वरप्रदेशे [[काली|कालीदेव्याः]] मन्दिरं निर्मितवती । मन्दिरस्य प्रधानार्चकरूपेण रामकृष्णस्य अग्रजः रामकुमारः नियुक्तः आसीत्<ref>Amiya P. Sen, "Sri Ramakrishna, the ''Kathamrita'' and the Calcutta middle Classes: an old problematic revisited" ''Postcolonial Studies'', 9: 2 p 176</ref> । गदाधरोपि सहकारी अर्चकरूपेण प्रतिमायाः अलङ्करणं दायित्वेन स्वीकृतवान् । १८५६ तमे वर्षे रामकुमारस्य परलोकप्राप्त्यां सत्यां गदाधरः मन्दिरस्य प्रधानपुरोहितरूपेण अभिषिक्तः जातः । मन्दिरस्य ईषाणकोणे तस्य प्रकोष्ठः आसीत् । जीवनान्तपर्यन्तं सः अस्मिन् प्रकोष्ठे निवासं कृतवान् आसीत्<ref>{{Cite book | title=Ramakrishna and his Disciples | pages=pp. 55–57 | first=Christopher | last=Isherwood | publisher=Advaita Ashrama | year=1974}}</ref> । एवमनुमियते यत् राणी रासमण्याः जामाता ''मथुरामोहन विश्वास''- महोदायेनैव '''रामकृष्णः''' नाम प्रदत्तमासीत्<ref>Life of Sri Ramakrishna, Advaita Ashrama, Ninth Impression, December 1971, p. 44</ref> । अन्यमतानुसारं, इदं नाम ''तोतापुरी'' गुरुणा दत्तमासीत् । [[चित्रम्:Dakshineswar Bhavatarini Kali.jpg|thumb|left|भवतारिणी [[काली]], रामकृष्णेन पूजिता देवीमुर्तिः]] रामकुमारस्य परलोकगमनोत्तरं रामकृष्णस्य भावतन्मयता अधिका जाता आसीत् । [[काली|कालीदेवीं]] मातारूपेण तथा विश्वजननीरूपेण सः प्रत्यक्षितवान् । अस्मिन् समये देव्याः प्रत्यक्षरूपदर्शनाय तस्य मनः व्यकुलम् अभवत् । तस्य विश्वासेन पाषाणप्रतिमाऽपि अन्नग्रहणं करोति स्म । पूजावसरे देव्याः दर्शनम् अप्राप्य सः कदाचीत् उच्चैः क्रन्दनं करोति स्म । रात्रिकाले निकटवर्ती वनं गत्वा सः निर्जने स्थले वस्त्रोपवीत् त्यक्त्वा ध्यानं करोति स्म<ref>{{cite book | authorlink = Mahendranath Gupta | title = Kathamrita | chapter = Chapter I | chapterurl = http://www.kathamrita.org/kathamrita2/k2sec01.htm | volume = 2 | quote = When I [Ramakrishna] was in that state, everything blew away from me as if by the cyclone of Aswin. No indication of my previous life remained! I lost external awareness! Even my dhoti fell off, so how could I care for the sacred thread? I said to him, ‘If you once experience that madness for the Lord, you will understand.’ | accessdate = 2014-08-27 | archive-date = 2008-06-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080605112322/http://www.kathamrita.org/kathamrita2/k2sec01.htm | deadurl = yes }} ।</ref> केचन उक्तवन्तः एषः उन्मत्तः जातः, अपरे तु मन्वन्ते स्म इश्वरप्रेम्नि आकुलः सः<ref> {{cite book | last = Muller | first = Max | title = Râmakrishna his Life and Sayings | date = 1898 | pages = pp.37 | chapter = Râmakrishna's Life | chapterurl= http://www.sacred-texts.com/hin/rls/rls14.htm }} </ref> । ==टिप्पणी== {{reflist|2}} === जालस्थाने पठनसामग्री === ; पुस्तकानि {{Refbegin|2}} * {{cite web | last =Bhattacharyya | first =Somnath | title =Kali's Child: Psychological And Hermeneutical Problems | publisher =Infinity Foundation | url =http://www.infinityfoundation.com/mandala/s_rv/s_rv_bhatt_kali_frameset.htm | accessdate =15 March 2008 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20071004094718/http://www.infinityfoundation.com/mandala/s_rv/s_rv_bhatt_kali_frameset.htm | archivedate =4 October 2007 | deadurl =no }} * {{Cite book| last= Brodd|first=Jeffrey| coauthors = Gregory Sobolewski| title = World Religions: A Voyage of Discovery| url= https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse| publisher = Saint Mary's Press| year = 2003| location =|ref=harv}} * {{cite book|last=Chatterjee|first=Partha|title=The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories|url=https://archive.org/details/nationitsfragmen0000chat|year=1993|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-01943-7|page=296|ref=harv}} * {{Cite book| ref=harv|last = Clarke| first = Peter Bernard| title = New Religions in Global Perspective| url=https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar| publisher = Routledge| year = 2006}} * {{Cite book| last = Georg| first = Feuerstein| authorlink = Georg Feuerstein| coauthors =| title = The Yoga Tradition| publisher = Motilal Banarsidass| year = 2002| ref=harv}} *{{Cite book | last =Gupta | first =Mahendranath ("M.") | authorlink =Swami Nikhilananda | coauthors =Swami Nikhilananda | title =The Gospel of Sri Ramakrishna | publisher =Ramakrishna-Vivekananda Center | url =http://www.belurmath.org/gospel/ | year =1942 | isbn =0-911206-01-9 | ref =harv | postscript =<!--None--> | accessdate =2014-07-25 | archive-date =2008-03-14 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080314024635/http://www.belurmath.org/gospel/ | deadurl =yes }} *{{Cite book | last =Gupta | first =Mahendranath ("M.") | coauthors =Dharm Pal Gupta | title =Sri Sri Ramakrishna Kathamrita | publisher =Sri Ma Trust | url =http://www.kathamrita.org/ | year =2001 | isbn =978-81-88343-00-3 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} * {{Cite book| last=Harding | first=Elizabeth U. | year=1998 | title = Kali, the Dark Goddess of Dakshineswar | publisher = Motilal Banarsidass | isbn=81-208-1450-9 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book| last = Heehs| first = Peter| authorlink = Peter Heehs| title = Indian Religions| publisher = Orient Blackswan| year = 2002| chapter = Ramakrishna Paramahamsa| ref = harv}} * {{Cite book|last=Hixon | first=Lex |authorlink=Lex Hixon |title=Great Swan: Meetings With Ramakrishna |publisher=Larson Publications |location=Burdett, N.Y. |year= 2002|pages= |isbn=0-943914-80-9 |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None-->}} * {{Cite book|last=Isherwood | first=Christopher| authorlink=Christopher Isherwood |title=Ramakrishna and His Disciples |publisher=Vedanta Press |location=Hollywood, Calif |year=1980 |isbn=0-87481-037-X |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None-->}} (reprint, orig. 1965) *{{Cite book|last=Jackson|first=Carl T.|title=Vedanta for the West|url=https://archive.org/details/vedantaforwestra0000jack|publisher=Indiana University Press|year=1994|isbn=0-253-33098-X|ref=harv|postscript=<!--None-->}} * {{cite book|ref=harv|last=Jestice|first=Phyllis G.|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PR43|year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1}}{{Sfnref|Jestice|2004}} * {{Cite book |last=Müller |first=Max |authorlink=Max Müller |title=Ramakrishna: His Life and Sayings |publisher=LONGMANS, GREEN, AND CO. |location=Great Britain |pages= |isbn=81-7505-060-8 |url=http://www.sacred-texts.com/hin/rls/index.htm |year=1898 |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book| last = Neevel| first = Walter G.| authorlink =| coauthors = Bardwell L. Smith| title = Hinduism: New Essays in the History of Religions| chapter = The Transformation of Ramakrishna| publisher = Brill Archive| year = 1976| ref = harv}} * {{Cite book| last =Ramaswamy | first =Krishnan | coauthors =Antonio de Nicolas | title =Invading the Sacred: An Analysis of Hinduism Studies in America | url =https://archive.org/details/invadingsacredan0000unse | publisher =Rupa & Co | year =2007 | location =Delhi, India | isbn =978-81-291-1182-1 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} *{{Cite book| last =Rolland | first =Romain | authorlink =Romain Rolland | title = The Life of Ramakrishna | publisher =Vedanta Press | year =1929 | isbn =978-81-85301-44-0 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} *{{Cite book| last =Saradananda | first =Swami | authorlink = Swami Saradananda| coauthors =Swami Chetanananda | title =Sri Ramakrishna and His Divine Play | url =https://archive.org/details/sriramakrishnahi0000sara | publisher =Vedanta Society | year =2003 | location =St. Louis | isbn =978-0-916356-81-1 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} * {{cite book|last=Sen|first=Amiya P.|title=Ramakrishna Paramahamsa: Sadhaka of Dakshineswar|url=http://books.google.com/books?id=19HUeX3JygwC&pg=PT56|date=9 April 2010|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-81-8475-250-2|ref=harv}} * {{Cite book| last = Smith| first = Bardwell L.| title = Hinduism: New Essays in the History of Religions| publisher = Brill Archive| year = 1976|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Tyagananda|last2=Vrajaprana|title=Interpreting Ramakrishna: Kali's Child Revisited|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=978-81-208-3499-6|page=410|url=http://www.interpretingramakrishna.com/|ref=harv|year=2010|place=Delhi}} {{Refend}} ; शोधपत्राणि {{Refbegin|2}} * {{Cite journal| last = Bhawuk| first = Dharm P.S.| title = Culture's influence on creativity: the case of Indian spirituality| journal = International Journal of Intercultural Relations| volume = 27| issue = 1| page = 8| publisher = Elsevier|date=February 2003| doi = 10.1016/S0147-1767(02)00059-7| ref = harv | issn = 0147-1767 }} * {{Cite journal|last=Kripal| first=Jeffery J. | authorlink=Jeffrey J. Kripal |title=[[Kali's Child: The Mystical and the Erotic in the Life and Teachings of Ramakrishna]]|publisher=University of Chicago Press|location= |year=1995 |pages= |isbn= |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None-->}} * {{Cite journal| last = Raab| first=Kelley Ann| year = 1995| title = Is There Anything Transcendent about Transcendence? A Philosophical and Psychological Study of Sri Ramakrishna| journal = Journal of the American Academy of Religion| volume = 63| issue = 2| publisher = Oxford University Press| location = London| ref = harv| jstor = 1465404 }} *{{Cite journal| last =Rajagopalachari | first =Chakravarti | authorlink =C. Rajagopalachari | title =Sri Ramakrishna Upanishad | publisher =Vedanta Press | year =1973 | asin =B0007J1DQ4 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} *{{Cite journal| last =Saradananda | first =Swami | authorlink = | coauthors =Swami Jagadananda | title =Sri Ramakrishna The Great Master | publisher =Sri Ramakrishna Math | year =1952 | asin =B000LPWMJQ | ref =harv | postscript =<!--None--> }} * {{cite book|last=Smart|first=Ninian|title=The World's Religions|url=http://books.google.com/books?id=cC3uYLZJ8ZgC|date=28 June 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63748-0|ref=harv}} * {{Cite journal| last= Schneiderman| first= Leo | year= 1969| title = Ramakrishna: Personality and Social Factors in the Growth of a Religious Movement| journal = Journal for the Scientific Study of Religion| volume = 8| issue = 1| pages = 60–71| publisher = Blackwell Publishing| location = London| doi = 10.2307/1385254| ref = harv| jstor = 1385254}} *{{Cite journal| last = Sen| first = Amiya P.| title = Sri Ramakrishna, the ''Kathamrita'' and the Calcutta middle classes: an old problematic revisited| journal = Postcolonial Studies| volume = 9| issue = 2| pages = 165–177|date=June 2006| doi = 10.1080/13688790600657835| ref = harv| postscript = <!--None-->}} *{{Cite journal| last = Sen| first = Amiya P.| title = Three essays on Sri Ramakrishna and his times| year = 2001| publisher = Indian Institute of Advanced Study| ref = harv| postscript = <!--None-->}} * {{Cite journal|last=Beckerlegge|first=Gwilym |title=Swami Vivekananda's Legacy of Service|url=https://archive.org/details/swamivivekananda0000beck|publisher=Oxford University Press|date=March 2006|isbn=978-0-19-567388-3|ref=harv|postscript=<!--None-->}} * {{Cite journal|last=Spivak|first=Gayatri Chakravorty | authorlink=Gayatri Chakravorty Spivak|title=Other Asias|publisher=Wiley-Blackwell|date=28 December 2007|ref=harv|postscript=<!--None-->}} {{Refend}} ==अधिकपठनाय== *{{Cite book| last =Ananyananda | first =Swami | title =Ramakrishna: a biography in pictures | publisher =Advaita Ashrama, Calcutta | year =1981 | isbn =978-81-85843-97-1 }} *{{Cite book| last =Chetanananda | first =Swami | title =Ramakrishna As We Saw Him | url =https://archive.org/details/isbn_9780916356651 | publisher =Vedanta Society of St Louis | year =1990 | location =St. Louis | isbn =978-0-916356-64-4 }} * {{Cite book| last= Hourihan | first=Paul | title=Ramakrishna & Christ, the Supermystics: New Interpretations |publisher=Vedantic Shores Press |location= |year= 2002|pages= |isbn=1-931816-00-X |oclc= |doi=}} * {{Cite book| last=Olson | first=Carl | title=The Mysterious Play of Kālī: An Interpretive Study of Rāmakrishna | publisher=American Academy of Religion (Scholars Press) | year=1990 | isbn=1-55540-339-5 }} * Prosser, Lee. (2001) Isherwood, Bowles, Vedanta, Wicca, and Me. Writers Club: Lincoln, Nebraska. ISBN 0-595-20284-5 * {{Cite book|first=Saraswati |last=Satyananda |title=Ramakrishna: The Nectar of Eternal Bliss |publisher=Devi Mandir Publications |location= |pages= |isbn=1-877795-66-6 |oclc= |doi=}} *{{Cite book| last =Torwesten | first =Hans | title =Ramakrishna and Christ, or, The paradox of the incarnation | publisher =The Ramakrishna Mission Institute of Culture | year =1999 | isbn =978-81-85843-97-1 }} * {{Cite book|ref=harv|last=Zaleski|first=Philip |title=Prayer: A History|url=https://archive.org/details/prayerhistory0000zale_g5b8|publisher=Mariner Books|year=2006|chapter=The Ecstatic}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Ramakrishna}} {{Wikisource}} *{{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Hinduism/Gurus_and_Saints/Sri_Ramakrishna,_Sri_Sharada_Devi,_and_Swami_Vivekananda/}} *[http://www.belurmath.org/ रामकृष्णमठस्य मुख्यकार्यालयस्य आधिकारिकजालस्थानम्] {{रामकृष्णपरमहंसः}} {{Bengal Renaissance}} [[वर्गः:रामकृष्णमठस्य सदस्याः]] [[वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य धार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 8i3d07ro2bwsmibp3zl2356h02hzqoq 0 4695 500088 474479 2026-08-07T08:12:50Z Sumit Verma CSU 46929 /* सरस्वतीस्तोत्राणि */ 500088 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = Raja Ravi Varma, Goddess Saraswati.jpg | Caption = | Name = सरस्वती |image=| Devanagari = सरस्वती, शारदा, वीणावादिनी, वाग्देवी | Sanskrit_Transliteration = सरस्वती | Pali_Transliteration = | Tamil_script = | Affiliation = [[सनातनदेवी]] | God_of = विद्या, कला | Consort = [[ब्रह्मा]] | Abode =सत्यलोकः | Mantra = ॐ सरस्वत्यै नमः | Weapon = वीणा, जपमाला | Mount = [[हंसः]], [[मयूरः]] | Planet = }} {{हिन्दूधर्मः}} [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] उल्लिखिता काचित् नदी एषा । '''सरः(जलम्) अस्त्यस्याः''' इति '''सरस्वती''' । सरणशीला एषा । सरणशीला इत्यनेन साङ्केतिकरीत्या '''वाक्''' उक्ता भवति । संस्कृता वाग् यत्र तत्र ऐश्वर्यं बुद्धिमत्ता च भवत्येव । सरस्वत्याः नामान्तराणि [[शारदा]], [[वागीश्वरी]], [[ब्राह्मी]], [[महाविद्या]] इत्यादीनि । सृष्टिकर्तुः [[ब्रह्मा|ब्रह्मणः]] पत्नी एषा। सृष्टिकार्याय ज्ञानम् आवश्यकम् । ब्रह्मणः सरस्वत्या विवाहः तस्य तज्ज्ञानप्राप्तिं सूचयतीव । पद्मे स्थिता एषा एकेन हस्तेन पुस्तकं द्वितीयेन पद्मम् अक्षमालां च धरति । तृतीयेन चतुर्थेन च वीणां वादयति च । पद्मं सत्यस्य द्योतकम् । अतः एषा सत्ये प्रतिष्ठिता । हस्ते गृहीतेन पद्मेन एषा ‘मानवेन प्राप्तव्यम् आत्मज्ञानम्’ इति सूचयति इव । अक्षमाला तपसः, योगस्य, जपस्य च द्योतिका भवति । == ज्ञानदात्री == एषा देवी सर्वस्य ज्ञानस्य, [[कलाः|कलानां]], [[विज्ञानम्|विज्ञानस्य]] च मूर्तं रूपम् उच्यते । अज्ञानम् अन्धकार इव कृष्णवर्णं ज्ञानं तु शुक्लवर्णम् । ज्ञानदायिनी सरस्वती शुक्लवर्णा शुक्लवस्त्रधारिणी च । अस्याः वाहनद्वयं [[हंसः]] [[मयूरः|मयूर]]श्च । चित्रेण पिच्छकलापेन [[मयूरः]] विचित्राणि प्रापञ्चिकसुखानि मानवं कथं मुक्तिपथात् दूरं विकृष्य अविद्यायाः कारणं भवेयुः इति सूचयतीव । नीरक्षीरविवेकवान् हंसस्तु परविद्यया एव [[मोक्षः]] इति वदतीव । परमात्मप्राप्तये स्वतन्त्रौ द्वौ मार्गौ स्तः – ‘[[ज्ञानमार्गः]]’ ‘[[भक्तिमार्गः]]’ चेति । अनयोः हस्तेन धृतेन पुस्तकेन ज्ञानमार्गं दर्शयति देवी । तथैव च वीणया भक्तिमार्गं दर्शयति । भक्तिमार्गेण आत्मदर्शनं भवति । भजनेन कीर्तनेन वा एकाग्रभक्तिः जायते तद्द्वारा परमात्मनि लीनो भवति पुरुषः । == आराधनफलम् == [[नवरात्रम्|नवरात्रोत्सवे]] आदौ दिनत्रयं दुर्गापूजा भवति । अनन्तरं दिनत्रयं यावत् लक्ष्मीपूजा भवति । अन्ते दिनत्रयं देव्याः सरस्वत्याः पूजा भवति । [[दुर्गापूजा|दुर्गापूजया]] दुर्गुणान् जित्वा लक्ष्मीपूजया च शमदमक्षमावात्सल्यादीन् अन्तस्सत्त्वगुणान् प्राप्य अन्ते शुद्धेन मनसा सरस्वतीं संपूज्य आत्मज्ञानं प्राप्नोति मनुष्यः । दशमे दिने अहङ्कारस्य प्रतिकृतेः दहनेन सह उत्सवः समाप्तिम् एष्यति । तदैव च विद्यारम्भः च भवति । मन्दबुद्धीनां सरस्वत्याः तत्त्वानि अधिकहितकराणि भवन्ति । बौद्धिकक्षमतायाः विकासनार्थं चित्तस्य चञ्चलतां दूरयितुं सरस्वतीसाधना विशेषतया प्रयोजनकारिणी वर्तते । मस्तिष्कतन्त्रसम्बद्धेषु अनिद्रा, शिरोवेदना, आयासः, पीनसः इत्यादिषु रोगेषु सरस्वतीसाधना प्रभावशालिनी भवति । चिन्तनशक्तेः अभावः, निर्णये द्वैविध्यम्, विस्मरणम्, दीर्घसूत्रता, सर्वविषयेषु अरुचिः, इत्यादीनि शमयितुम् अपि सरस्वत्याः आराधनम् आवश्यकं भवति । शिक्षायाः विषये जनमानसेषु अधिकोत्साहं जागरयितुम्, अध्यात्मिकस्वाध्यायस्य गम्भीरतायाः ज्ञापनार्थं सरस्वत्याः पुजनं भवति । धनार्जनस् , बलवर्धनस्य, साधनसङ्ग्रहस्य, आमोदप्रमोदस्य, च अपेक्षया बुद्धिशक्तिः अमूल्यं सम्पत् । == स्वरूपम् == सरस्वत्याः एकं मुखं चत्वारः बाहवः सन्ति । हस्तद्वये वीणा कलात्मकतायाः सञ्चारस्य च प्रतीका । एकेन हस्तेन ज्ञानस्य प्रतीकं पुस्तकं धरति । अपरेण हस्तेन ईशनिष्ठायाः सात्त्विकतायाः च प्रतीकाम् अक्षमालां धरति । सौन्दर्यस्य मधुरस्वरस्य च प्रतीकः मयूरः अस्याः वाहनम् । सनातनधर्मानुयायिनः सर्वे अध्ययनस्य आरम्भात् पूर्वं सरस्वत्याः पूजां कुर्वन्ति । == सरस्वतीस्तोत्राणि == ::सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे 4iu81xcon5y14y1hxkpcl969d1i1a7t 500089 500088 2026-08-07T08:13:42Z Sumit Verma CSU 46929 /* स्वरूपम् */ 500089 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = Raja Ravi Varma, Goddess Saraswati.jpg | Caption = | Name = सरस्वती |image=| Devanagari = सरस्वती, शारदा, वीणावादिनी, वाग्देवी | Sanskrit_Transliteration = सरस्वती | Pali_Transliteration = | Tamil_script = | Affiliation = [[सनातनदेवी]] | God_of = विद्या, कला | Consort = [[ब्रह्मा]] | Abode =सत्यलोकः | Mantra = ॐ सरस्वत्यै नमः | Weapon = वीणा, जपमाला | Mount = [[हंसः]], [[मयूरः]] | Planet = }} {{हिन्दूधर्मः}} [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] उल्लिखिता काचित् नदी एषा । '''सरः(जलम्) अस्त्यस्याः''' इति '''सरस्वती''' । सरणशीला एषा । सरणशीला इत्यनेन साङ्केतिकरीत्या '''वाक्''' उक्ता भवति । संस्कृता वाग् यत्र तत्र ऐश्वर्यं बुद्धिमत्ता च भवत्येव । सरस्वत्याः नामान्तराणि [[शारदा]], [[वागीश्वरी]], [[ब्राह्मी]], [[महाविद्या]] इत्यादीनि । सृष्टिकर्तुः [[ब्रह्मा|ब्रह्मणः]] पत्नी एषा। सृष्टिकार्याय ज्ञानम् आवश्यकम् । ब्रह्मणः सरस्वत्या विवाहः तस्य तज्ज्ञानप्राप्तिं सूचयतीव । पद्मे स्थिता एषा एकेन हस्तेन पुस्तकं द्वितीयेन पद्मम् अक्षमालां च धरति । तृतीयेन चतुर्थेन च वीणां वादयति च । पद्मं सत्यस्य द्योतकम् । अतः एषा सत्ये प्रतिष्ठिता । हस्ते गृहीतेन पद्मेन एषा ‘मानवेन प्राप्तव्यम् आत्मज्ञानम्’ इति सूचयति इव । अक्षमाला तपसः, योगस्य, जपस्य च द्योतिका भवति । == ज्ञानदात्री == एषा देवी सर्वस्य ज्ञानस्य, [[कलाः|कलानां]], [[विज्ञानम्|विज्ञानस्य]] च मूर्तं रूपम् उच्यते । अज्ञानम् अन्धकार इव कृष्णवर्णं ज्ञानं तु शुक्लवर्णम् । ज्ञानदायिनी सरस्वती शुक्लवर्णा शुक्लवस्त्रधारिणी च । अस्याः वाहनद्वयं [[हंसः]] [[मयूरः|मयूर]]श्च । चित्रेण पिच्छकलापेन [[मयूरः]] विचित्राणि प्रापञ्चिकसुखानि मानवं कथं मुक्तिपथात् दूरं विकृष्य अविद्यायाः कारणं भवेयुः इति सूचयतीव । नीरक्षीरविवेकवान् हंसस्तु परविद्यया एव [[मोक्षः]] इति वदतीव । परमात्मप्राप्तये स्वतन्त्रौ द्वौ मार्गौ स्तः – ‘[[ज्ञानमार्गः]]’ ‘[[भक्तिमार्गः]]’ चेति । अनयोः हस्तेन धृतेन पुस्तकेन ज्ञानमार्गं दर्शयति देवी । तथैव च वीणया भक्तिमार्गं दर्शयति । भक्तिमार्गेण आत्मदर्शनं भवति । भजनेन कीर्तनेन वा एकाग्रभक्तिः जायते तद्द्वारा परमात्मनि लीनो भवति पुरुषः । == आराधनफलम् == [[नवरात्रम्|नवरात्रोत्सवे]] आदौ दिनत्रयं दुर्गापूजा भवति । अनन्तरं दिनत्रयं यावत् लक्ष्मीपूजा भवति । अन्ते दिनत्रयं देव्याः सरस्वत्याः पूजा भवति । [[दुर्गापूजा|दुर्गापूजया]] दुर्गुणान् जित्वा लक्ष्मीपूजया च शमदमक्षमावात्सल्यादीन् अन्तस्सत्त्वगुणान् प्राप्य अन्ते शुद्धेन मनसा सरस्वतीं संपूज्य आत्मज्ञानं प्राप्नोति मनुष्यः । दशमे दिने अहङ्कारस्य प्रतिकृतेः दहनेन सह उत्सवः समाप्तिम् एष्यति । तदैव च विद्यारम्भः च भवति । मन्दबुद्धीनां सरस्वत्याः तत्त्वानि अधिकहितकराणि भवन्ति । बौद्धिकक्षमतायाः विकासनार्थं चित्तस्य चञ्चलतां दूरयितुं सरस्वतीसाधना विशेषतया प्रयोजनकारिणी वर्तते । मस्तिष्कतन्त्रसम्बद्धेषु अनिद्रा, शिरोवेदना, आयासः, पीनसः इत्यादिषु रोगेषु सरस्वतीसाधना प्रभावशालिनी भवति । चिन्तनशक्तेः अभावः, निर्णये द्वैविध्यम्, विस्मरणम्, दीर्घसूत्रता, सर्वविषयेषु अरुचिः, इत्यादीनि शमयितुम् अपि सरस्वत्याः आराधनम् आवश्यकं भवति । शिक्षायाः विषये जनमानसेषु अधिकोत्साहं जागरयितुम्, अध्यात्मिकस्वाध्यायस्य गम्भीरतायाः ज्ञापनार्थं सरस्वत्याः पुजनं भवति । धनार्जनस् , बलवर्धनस्य, साधनसङ्ग्रहस्य, आमोदप्रमोदस्य, च अपेक्षया बुद्धिशक्तिः अमूल्यं सम्पत् । == सरस्वतीस्तोत्राणि == ::सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे 48p0d94isd6y2d8b09b76cayd32qihk 500090 500089 2026-08-07T08:15:38Z Sumit Verma CSU 46929 " == सरस्वतीस्तोत्राणि == ::सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे" इत्यनेन सह आधेस्य विनिमयः कृतः । 500090 wikitext text/x-wiki == सरस्वतीस्तोत्राणि == ::सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे 54nqagfadxis1bfqjopqjia019vtlhd 500091 500090 2026-08-07T08:18:09Z Sumit Verma CSU 46929 /* सरस्वतीस्तोत्राणि */ 500091 wikitext text/x-wiki ::सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे 8dkcewqnhytb5gne5rug1f8sht1ggja 500092 500091 2026-08-07T08:29:54Z Sumit Verma CSU 46929 पृष्ठं रिक्तीकृतम् 500092 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 500093 500092 2026-08-07T08:39:18Z Sumit Verma CSU 46929 500093 wikitext text/x-wiki सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। dv3f7f97kaodu6dwsywcv8azte3wvdc 500094 500093 2026-08-07T08:43:56Z Sumit Verma CSU 46929 500094 wikitext text/x-wiki सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। mz3o4zlf3iby8rv9j16moa21lp9s8aw 500095 500094 2026-08-07T08:46:24Z Sumit Verma CSU 46929 500095 wikitext text/x-wiki सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। Sumit Verma t8bb1v8uptiuhg35ms4zon8w5jxjcaf 500096 500095 2026-08-07T08:47:35Z Sumit Verma CSU 46929 500096 wikitext text/x-wiki सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी । विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। Sumit Verma 5ppfioc21qpg6bdlnkxnpez5vt4pwga 0 5078 500030 364642 2026-08-06T20:57:13Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500030 wikitext text/x-wiki '''जनमेजयः''' पौरवकुलस्य राजा आसीत्। [[महाभारतम्|महाभारतानुसारं]] कुरुवंशस्य राजा । महाभारते युद्धे अभिमन्योः मरणकाले उत्तरा गर्भवती आसीत् । अस्याः गर्भात् यस्य जन्म अभवत् सः अग्रे [[परीक्षितः|परीक्षितमहाराजः]] इति ख्यातः यः महाभारतयुद्धस्य पश्चात् [[हस्तिनापुरस्य]] राजा अभवत् । अस्य एव पुत्रः जनमेजहयः । जनमेजयस्य मातुः नाम [[मद्रावती]] इति । महाभारतकथानुसारम् इयं जनमेजयस्य माता । किन्तु [[भागवतपुराणम्|भागवतानुगुणम्]] इरावती या उत्तरकुमारस्य पुत्री । <ref>{{cite book|last = Raychaudhuri| first = H.C.| title = ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''|publisher = University of Calcutta| date = 1972| accessdate = 2012-05-10|isbn =| pp.15,35n}}</ref> ==महाभारतस्य पूर्वभूमिः== [[Image:00005 Janamejaya and brothers.jpg|right|thumb|300px| जनमेजयः सहोदरेण सह]] [[महाभारतम्|महाभारते]] अस्य जनमेजयस्य कक्षसेनः, उग्रसेनः, चित्रसेनः, इन्द्रसेनः, सुषेणः नख्यसेनः इति षट् सोदराः आसन् इति उक्तम् । <ref>{{cite journal|title =Journal of the Department of Letters|url =https://archive.org/details/journalofthedepa033455mbp|editor= University of Calcutta (Dept. of Letters)|Publisher =Calcutta University Press|date= 1923|accessdate=2012-05-10|isbn =| p2}}</ref> महाकाव्यस्य आरम्भे एव जनमेजयस्य सर्पराजं तक्षकं विरुद्ध्य विजयस्य विषयः अस्ति । जनमेजयः स्वपितुः [[परीक्षितः|परीक्षितस्य]] मृत्योः पश्चात् हस्तिनापुरस्य सिंहासने आरूढः अभवत् । परीक्षितः पाण्डुवंशस्य एकमात्रं सन्तानम् आसीत् । परीक्षितः सर्पदशनेन मरणं गमिष्यति इति केनचित् महर्षिणा शप्तः । अने सर्पराजस्य तक्षकस्य कारणेन एव अस्य मृत्युः अभवत् । जनमेजयः अनेन प्रकरणेन अतीव खिन्नः आसीत् । अतः सः अमग्रस्य सर्पकुलस्य विनाशं कर्तुं निश्चित्य सर्पयज्ञम् अयोजितवान् । एतत् यज्ञम् अतिभयङ्करं भवति यस्मिन् विश्वस्य सर्वेऽपि सर्पाः विनष्टाः भवन्ति । तदा काश्चित् बालृर्षिः [[आस्तिकः]] इति तस्मिन् यज्ञपरिसरे आगतः यस्य माता मानसा इति नागस्त्रीः पिता कश्चित् ब्राह्मणः । तदा वेदव्यासस्य प्रियतमः शिष्यः [[वैशम्पायनः]] तत्रागतवान् । जनमेजयः एतस्मात् स्वपूर्वजानां वृत्तान्तं ज्ञातुम् इच्छति स्म । तदा वैशम्पायनमहर्षिः जक्रवर्तिनः [[भरतः|भरतात्]] आरभ्य कुरुक्षेत्रमहासङ्ग्रामपर्यन्तं वंशगाथाम् अकथयत् । उग्रश्रवस्रौती अपि कथां श्रुत्वा [[नैमिषारण्यम्|नैमिषारण्यं]] गत्वा [[शौनकः|शौनकादिमुनीन्]] श्रावितवान् । {{reflist}} [[वर्गः:प्राचीनराजाः]] [[वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] i939hkg8kzjnnbh5mr6qcu7g59sj2bk 0 5573 500039 499889 2026-08-06T21:06:10Z InternetArchiveBot 31833 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500039 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = ए. आर्. रहमान् | Img = AR Rahman-2.jpg | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = non_performing_personnel | Birth_name = ए. एस्. दिलीपकुमारः | Alias = रेहमान् | Born = {{Birth date and age|df=yes|1966|1|6}}<br />[[चेन्नै]], [[तमिळुनाडु]], [[भारतम्]] | Died = | Origin = [[बनारस]], [[भारतम्]] | Instrument = [[गिटार्]], [[सुवंशी]], [[पटहः]], [[पियानो]], [[की बोर्ड्]], | Voice_type = | Genre = चलच्चित्रलोकः | Occupation = स्वरसंयोजकः, गीतरचनकारः, गायकः, ध्वनिमुद्रणोद्यमी च । | Years_active = १९९०तः... अनुवर्तते । | Label = के.एम्.मुषिक् | Associated_acts = नेम्सिस् अवेन्यू | Website = [http://www.arrahman.com] }} अल्लाह् रखा रहमान् (اللہ رکھا رحمان - उर्दूभाषा) इत्यस्य भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतकोविदस्य जन्म क्रि.श.१९६६तमे वर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने अभवत् । अस्य जन्म नाम ए.एस्. दिलीप-कुमारः । सङ्गीतसंयोजकः, ध्वनिमुद्रिकानिर्मापकः, गायकः इति लोके विख्यातः । क्रि.श.१९९०तमे वर्षे स्वरसंयोजनवृत्तिम् आरब्धवान् । एतावति काले अनेन १४वारं [[फिल्मफेर्-प्रशस्तिः]], ११वारं दक्षिणफिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ४वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तयः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः, एका गोल्डन्-ग्लोब्-प्रशस्तिः, च प्राप्ताः । <ref name="AFP"/><ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/4179888.cms|title=It's a bridge for Indian cinema: A R Rahman|work=[[Times of India]]|accessdate=26 February 2008}}</ref> लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् इति महाविद्यालये पाश्चात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं कृत्वा पदवीं प्राप्तवान् । ततः स्वस्थानं [[चेन्नै]]नगरम् आगत्य स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड इन् इति सुव्यवस्थितां ध्वनिशालाम् आरब्धवान् । <ref>[http://www.apple.com/logicstudio/in-action/arrahman/ ए.आर्. रहमानस्य सन्दर्शनम्], Bio apple.com/Logic Studio</ref> भारतस्य चलच्चित्रोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियचलच्चित्राणि, नाटकरङ्गमन्दिराणि इत्यादिषु सङ्गीतसंयोजनं कृत्वा स्वकौशलं प्रदर्शितवान् । तेन स्वरसंयोजितानि चलच्चित्रगीतानि १५०दशलक्षाधिकानि विक्रीतानि सन्ति ।<ref>{{cite news|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=3 May 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|accessdate=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="selling">{{cite news | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| accessdate=15 November 2008 | date=2003-10-21}}</ref> अपि च २००दशलक्षाधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः विक्रीताः सन्ति । <ref name="release">{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| accessdate=15 November 2008}}</ref> अतः अयं विश्वप्रसिद्धः स्वरसम्राट् अभवत् । अस्य सङ्गीतस्य वैशिष्ट्यं नाम विद्युन्मानविन्यासस्य सङ्गीतस्वरैः पौर्वात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य मिश्रणम्, विश्वस्तरस्य सङ्गीतप्रकारः, नूतनतन्त्रज्ञानस्य वाद्यपरिकराणि अपि च साम्प्रदायिकवाद्यानां समानसमागमः च । भारतस्य प्रसिद्धा दिनपत्रिका टैम्स् म्यागज़िन् मोझार्ट् आफ् मद्रास् इति प्राशंसत् । तमिळुविमर्शकाः इसै पुयाल् (तमिळु - இசைப் புயல்) इति वर्णितवन्तः । <ref>specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp All About Rahman – Oscars 2009 Special.</ref> == बाल्यं शिक्षा च == [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[तमिळुनाडुराज्यम्|तमिळुनाडुराज्यस्य]] राजधानी [[चेन्नै]]नगरम् । तत्र सङ्गीतपरम्परायुक्ते धनवति मोदलियार् कुटुम्बे ए.एन्.दिलीपकुमारः अजायत । अस्य पिता आर्.के.शेखरः मलयाळंभाषायाः चलच्चित्राणां सङ्गीतसंयोजकः निर्वाहकः सन् कार्यं करोति स्म । दिलीपस्य नवमे वयसि तस्य पिता दिवङ्गतः । दिलीपकुमारस्य पितुः सङ्गीतवाद्यानां भाटकेन तस्य कुटुम्बनिर्वहणं भवति स्म । अस्य मातुः नाम कस्तूरि इति [[मतान्तरम्|मतान्तरस्य]] अनन्तरं करीमा अभवत् । दिलीपः स्वयं अल्लाह रखा रहमान् अभवत् । पौढशिक्षां स्वनगरे एव समाप्य सङ्गीतासक्तः कीबोर्डवादनमपि अभ्यस्य वृत्तिनिरतः अभवत् । तालवाद्यकारः शिवमणि, जान् एण्टोनी, सुरेश पीटर्स, जोजो, राजा, एतैः बाल्यमित्रैः सह मिलित्वा "रूट्स् " इति वाद्यगणम् आरब्धवान् । अपि च अन्येषां वाद्यगोष्ठीषु अपि सङ्गीतविन्यासकाररूपेण कार्यम् अकरोत् । <ref name="Rahmanrs">{{cite web |url=http://www.rollingstone-india.com/feature/featuredetails.php?featureid=73 |last=Rangan |first=Baradwaj |coauthors=Suhasini, Lalitha |title=A R Rahman – The Rolling Stone Interview |work=[[Rolling Stone]] |date=14 June 2008 |accessdate=16 November 2008 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कालक्रमेण रेहमानः नेमेसिस् अवेन्यू इति चेन्नैमूलस्य राक् शैल्याः सङ्गीतवाद्यगणं निर्मितवान् । <ref>{{Cite journal | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112 | postscript =<!--None-->}}</ref> कीबोर्ड् पियानो, सिन्थसैज़र्, गिटार्, इत्यादिवाद्यानि रहमनः वादयति । सिन्थेसैज़र् इति सङ्गितसंयोजकवाद्यं तु अतिविशिष्टं यन्त्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गीततन्त्रज्ञानयोः विशिष्टं संयोजनं दृश्यते । अतः अस्मिन् वाद्ययन्त्रे विशेषा रुचिः उत्पन्ना इति रहमानः वदति । <ref name="TFM Rahman">{{cite web | title= Artist of the Month: AR Rahman | work= [[TFM Page|TFM Page Magazine]] | url= http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | month= January | year= 2006 | accessdate= 15 February 2007 | archive-date= 4 May 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070504133424/http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | deadurl= yes }}</ref> मास्टर् धनराज् इत्यस्य गुरोः मार्गदर्शनेन रहमानः स्वस्य जीवने बहुपूर्वमेव प्रशिक्षां प्राप्तवान् । स्वस्य एकादशे वयसि तमिळुनाडुसङ्गीतदिग्गजः [[इळयराजः]]<ref name="TFM Rahman"/> इत्यस्य वाद्यगणे कीबोर्ड् वादकत्वेन दशवर्षाणि कार्यम् अकरोत् । <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.hindustantimes.com/Happy-Birthday-A-R-Rahman/Article1-494096.aspx |access-date=2012-09-05 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109034305/http://www.hindustantimes.com/Happy-Birthday-A-R-Rahman/Article1-494096.aspx |deadurl=yes }}</ref> रहमानः पितुः वाद्यपरिकरान् भाटकर्थम् इळयराजाय अपि ददाति स्म । दशवर्षेषु एम्.एस्.विश्वनाथन्, रमेश नायिडू, राज-कोटि इत्यादीनां वाद्यगोष्ठीषु कीबोर्डवादनम् अकरोत् । [[ज़ाकिर् हुसेन्]], [[कन्नकुडि वैद्यनाथन्]], एल्.शङ्करः इत्यादिभिः ख्यातसङ्गीतसंयोजकैः सह कार्यम् अकरोत् । एतवति काले एव सङ्गीतव्याजेन विश्वप्रवासम् अपि अकरोत् । ट्रिनिटि सङ्गीतमहाविद्यालयं प्रवेष्टुम् अपि विद्याप्रोत्साहधनं प्राप्तवान् । <ref name="WaPost.">{{cite news | author=Wax, Emily|title= 'Slumdog' Composer's Crescendo Of a Career. | url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/18/AR2009021803790.html |day = 9| month= February | year= 2009 | accessdate=8 November 2010 | work=The Washington Post}}</ref> == व्यक्तिजीवनम् == रहमानस्य पत्नी सायिरा बानु । एतयोः दम्पत्योः खतीजा, रहीमा, इति पुत्र्यौ, अमीन् इति पुत्रः च सन्ति । पुत्रः अमीनः कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रे नाना इति गानं गीतवान् । पुत्री खतीजा एन्थिरन् चलच्चित्रे पुदिया मनिधा इति गीतं गीतवती । <ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/AR-Rahmans-son-sings-for-Hollywood/articleshow/4832755.cms |title=AR Rahman’s son sings for Hollywood |author=Vickey Lalwani |work=TNN |publisher=[[Times of India]] |accessdate=2010-07-29 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html |title=A R Rahman’s daughter sings song in ‘Yanthram’ |author= |publisher=Indiaglitz |accessdate=2010-07-29 |archive-date=2010-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730042144/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html |deadurl=yes }}</ref> रहमानस्य अग्रजा ए.आर्. रेहानायाः पुत्रः जि.वि.प्रकाशः अपि सङ्गीतसंयोजकः अस्ति । रहमानस्य स्वरसंयोजनस्य "कण्णत्तिल् मुत्तम् इट्टाळ्" इति चलच्चित्रे "विदायि कोडु एङ्गळ् नाडे" इति गीतं गीत्वा गायकवृत्तिम् आरब्धवान् । मळयाळं चलच्चित्रस्य अभिनेता रहमानः अस्य रहमानस्य श्यालः अस्ति । बाल्ये पितुः मरणानन्तरं सङ्कटकालः आगतः इति व्याजेन नास्तिकः अभवत् । तदनन्तरं मातुः इस्लां मतम् अवलम्ब्य मतान्तरम् अपि कृतवान् । टैम्स् इति पत्रिकासन्दर्शने सूफिसम् द्वारा इस्लां मतं स्वीकृतवान् इति अवदत् । <ref>http://www.youtube.com/watch?v=TqUbiOgEb0w&amp;feature=fvw</ref> तस्य मातरि अतीव भक्तिः । ८१तमे वर्षे अक्याडेमी-प्रशस्तिस्वीकरणावसरे एवम् अवदत् - 'दिवार् इति चलच्चित्रे मेरे पास् माँ है इति वाक्यम् अस्ति । अस्य अर्थः मम हस्ते अन्यत् किमपि नास्ति चेदपि माता अस्ति' इति । <ref>[http://www.mid-day.com/news/2009/feb/230209-Mere-paas-maa-hai-A-R-Rahman.htm ]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पूर्वं नास्तिकः चेदपि क्रमेण रहमानः [[तमिळुभाषा|तमिळुभाषायां]] स्वस्य पदपुञ्जम् अभ्यासे आनीतवान् । एल्ला पुगळुम् इरैवनिके (अर्थः सर्वप्रशंसाः परमात्मसमर्पिता इति) अनेन वचनेन तस्य प्रसिद्धिः इतोऽपि संवृद्धा ।<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |title=Front Page : Great composer, greater human feted |publisher=The Hindu |date=2009-02-24 |accessdate=2010-08-23 |location=Chennai, India |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224225225/http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |deadurl=yes }}</ref> रहमानस्य बाल्ये यदा तस्य पिता मरणशय्यायाम् आसीत् स्वसुः तीव्रम् अनारोग्यम् आसीत् तदा खादिरि इस्लां मतम् आश्रितवान् । इयं मतान्तरप्रक्रिया पञ्चवर्षाणां दीर्घकालिका आसीत् । स्वस्य २३तमे वयसि क्रि.श.१९९८तमे वर्षे दिलीपः रहमानः इति परिवर्तितः। <ref name="Rahmanrs"/> == वृत्तिजीवनम् == रहमानस्य चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनवृत्तिः क्रि.श. १९९२तमे वर्षे आरब्धः चेदपि क्रि.श.१९७५तमे वर्षे एव कस्यचित् चलच्चित्रस्य ध्वनिमुद्रणे यदा पिता आसीत् तदा ९वर्षीयः रहमानः अकस्मात् पियानो वादितवान् । <ref>{{cite web|url=http://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&encode=utf|title=Vellithen Kinnam: Rahman's first song|publisher=Malayalasangeetham|accessdate=26 November 2010|archive-date=4 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004000436/https://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&encode=utf|deadurl=yes}}</ref> === चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनम् === अल्लाह रखा रहमानस्य सङ्गीतवृत्तिः गण्यरूपेण क्रि.श.१९९२तमे वर्षे आरब्धा । तस्मिन् एव समये पञतन् रेकार्ड् इन् इति सङ्गीतध्वनिमुद्रणस्य मिश्रणस्य कार्यशालाम् अस्थापयत् । <ref name="internationalrahman">{{Cite journal | last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002: A. R. Rahman|pages= 419–420 | postscript =<!--None-->}}</ref> आरम्भे एषः त्रीणि साक्ष्यचित्राणि, विज्ञापिकाः, भारतीयदूरदर्शनार्थं च लघुसङ्गीतं योजितवान् । क्रि.श.१९९२तमे वर्षे तत्कालीनः प्रसिद्धः चलच्चित्रदिग्दर्शकः [[मणिरत्नम्]] रहमानं सन्दृश्य स्वस्य निर्माणस्य "रोजा" इति तमिळुभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजयितुं प्रार्थनाम् अकरोत् । <ref name="internationalrahman" /> स्वस्य प्रथमप्रयत्ने एव यशस्वी अभवत् इत्यतः राष्ट्रस्तरे रहमानेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । प्रथमचलच्चित्रसङ्गीते एव एतादृशी उपलब्धिः तस्य जीवने महत्तमं परिवर्तनम् आनयत् । उत्तमसङ्गीतसंयोजनेन पुनः त्रिवारम् अनेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे "मिन्सार कणवु "(तमिळुभाषायाः) इति चलच्चित्रस्य, क्रि.श.२००२तमे वर्षे "लगन् "(हिन्दीभाषायाः) इति चित्रस्य, क्रि.श.२००३तमे वर्षे ''कण्णतिल् मुत्तम् इट्टाळ्''(तमिळुभाषायाः) चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता ।<ref name="lotrrahmanc">{{cite web| title=A. R. Rahman| author=Iyer, Vijay| work=lotr.com| url=http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| accessdate=15 November 2008| archive-date=25 October 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081025124725/http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| deadurl=yes}}</ref> तस्मिन् काले रोजा चलच्चित्रस्य सङ्गीतस्य विक्रयणम् सर्वाधिकम् अभवत् । अस्य चित्रस्य मूलम् अनूदितावमतयः अपि प्रसिद्धाः अभवन् । अस्य नूतन शैल्याः रागाः चित्रसङ्गीतक्षेत्रे महत् परिवर्तनम् आनयत् । एतदनन्तरं चेन्नै चित्रोद्यमे अनेकानि तमिळुभाषाचित्रसङ्गीतानि संयोज्य यशस्वी अभवत् । <ref>{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.com/?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil|chapter=|isbn= 9781851096367|page=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}</ref><ref>{{Cite book | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Now the South is believed to excel the North in many respects, including its colour labs, state of the art digital technology and sound processing facilities (which have improved the dubbing of Tamil and other South Indian languages into Hindi since the 1970s | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="muthunoborderss">{{cite web| author=Prasad, Ayappa| title=Films don't believe in borders| work=[[Screen (magazine)|Screen]]| url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| year=2003| accessdate=15 November 2008| archive-date=18 December 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060205/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| deadurl=yes}}</ref> चलच्चित्रं विहाय अस्य ध्वनिपथाः वैविध्ययुक्ताः प्रसिद्धाः अभवन् । भारतीयशास्त्रीयशैलीं, पाश्चात्त्यशैलीं, कर्णाटकतमिळुनाडुराज्ययोः जानपदशैलीं च मेलयित्वा जाझ् सङ्गीतम्, रेग्गेसङ्गीतम्, राक् शैलीसङ्गीतयुक्तं विषिष्टानि मनोरञ्जकगीतानि दत्तवान् । अनेन न केवलं तमिळुनादुराज्ये देशे विश्वे च अस्य प्रसिद्धिः प्रसृता अभवत् । <ref>{{Cite journal | last =Ramaswamy | first =V.|title= Historical Dictionary of the Tamils|page= 199 | postscript =<!--None-->}}</ref><ref>{{Cite book | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Southern filmmakers like Mani Ratnam, Ram Gopal Varma and [[Priyadarshan]] have altered the profile of Indian 'national' cinema. So too have southern specialists... cinematographers [[Santosh Sivan]], [[P. C. Sriram]] and music composer A. R. Rahman who formed a highly successful team with Ratnam and have all attained star status in their own right | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="Rahmanindiainfo">www.indiainfo.com</ref> रामगोपालवर्मा इति नामकः दक्षिणस्य ख्यातः दिग्दर्शकः [[हिन्दीभाषा]]याः " रङ्गीला " इति चलच्चित्रं निर्मितवान् । अस्य चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं रहमानेन कारितवान् । तानि सर्वाणि गीतानि अतिप्रसिद्धानि अभवन् । एवम् ए.आर्. राहमानः बालिवुड्रङ्गं (हिन्दीचलच्चित्रलोकः) प्रविष्टवान् । तदन्तरं तस्य क्षेत्रे परावर्त्य न दृष्टवान् । सुभाष घै निदेशनस्य " ताल" इति हिन्दीभाषाचलच्चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं कृतवान् । एतानि गीतानि अपि जनप्रियाणि अभवन् । <ref name="understandingaf">{{Cite book | last =Stafford | first =Roy|title=Understanding Audiences and the Film Industry | year =2007 | url =https://archive.org/details/understandingaud0000staf |page= [https://archive.org/details/understandingaud0000staf/page/27 27]|isbn=9781844571413|publisher=British Film Institute|location=London | postscript =<!--None-->}}</ref><ref>{{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| page=540| publisher=Taylor & Francis|location=| url=http://books.google.com/?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA555&dq=A.+R.+Rahman+tamil+film+music|chapter=Film music in the late Twentieth century|isbn= 9780824049461|quote=The recent success of the Tamil film music director A. R. Rehman in achieving widespread popularity in the world of Hindi film music is now possibly opening doors to new South-North relationships and collaborations}}</ref>[[जावेद् अक्तर्]] [[गुल्जार्]] वैरमुत्तु, वालिः इत्यादीनां प्रसिद्धभारतीयकवीनां रचनैः सह स्वरसंयोजनं कृत्वा तेषां प्रशंसामपि प्राप्तवान् । यस्य निदेशकस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं सयोज्य ख्यातिम् अवाप्नोत् तस्य अग्रिमचित्रेषु अवश्यं सहयोगं दत्तवान् । अनेन अस्य यशसि नैरन्तर्यं रक्षितम् । क्रि.श.२००५तमे वर्षे [[चेन्नै]]प्रदेशस्य कोण्डभकम् इति स्थाने एम्.एम्.स्टूदियोस् संस्थापनेन स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड् इन् इति कार्यशलायाः विस्तारं कृतवान् । एतत् एषियाखण्डे एव अत्याधुनिकसौकर्ययुक्तम् अतिबृहत् इति प्रसिद्धम् अभवत् । <ref name="Rahmanammix">{{cite web | last= | first= | lcoauthors= | title= Film Composer A.R. Rahman Selects Bag End Bass Speakers | work= [[Mix (magazine)|Mix]] | url= http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | month= 7 June | year= 2006 | accessdate= 18 November 2008 | archive-date= 16 December 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081216141733/http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | deadurl= yes }}</ref><ref>{{Cite news | last =Omkar | first =Ashanti|title= Interview with A. R. Rahman|date=March 2008|page=|issue=1|volume=1|periodical=[[The Score Magazine]]|location=[[Chennai]]|issn=|oclc=|url=|accessdate= 18 November 2008 | postscript =<!--None-->}}</ref> एवमेव क्रि.श.२००६तमे स्वस्य के.एम्.म्यूसिक् इति नाम्ना सङ्गीतस्य ध्वनिमुद्रणस्य उद्यमम् आरब्धवान् ।<ref>{{Cite news | last =Maria Verghis | first =Shana|title= A R Rahman Interview| newspaper= [[The Pioneer (Indian newspaper)|The Pioneer]] | publication-place=New Delhi| date=11 August 2006| page=| url=http://smaramra.blogspot.com/2006/08/r-rahman-interview.html|quote= | postscript =<!--None-->}}</ref> क्रि.श. २००८ रहमानः प्रथमतया हलिवुड् (अमेरिकादेशस्य चलच्चित्रलोकः) कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रार्थं सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श. २००८तमे वर्षे हिन्दीभाषया "स्लम् डाग् मिलेनियर्" चलच्चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशस्तिं, द्वे अकाडेमीप्रशस्ती च प्राप्तवान् । एतादृशवैभवपूर्णां महाप्रशस्तिं प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः ए.आर्.रहमानः । <ref name="achart">[http://acharts.us/album]</ref> अस्य चित्रस्य जै हो इति गीतं देशविदेशेषु अतीव जनप्रियम् अभवत् । === अन्यकृतयः === रहमानः न केवलं चलच्चित्रसङ्गीतं न कृतवान् किन्तु अन्यकार्यक्रमार्थम् अपि स्वरसंयोगं कृतवान् । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्र्यस्य स्वर्णमहोत्सवाङ्गतया रहमानः [[वन्दे माररम्]] गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् । एतत् गीतगुच्छं प्रसिद्धिमपि अवाप्नोत् ।<ref>{{Cite journal | last =Allen | first =John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith|title= Refashioning pop music in Asia|page= 67 | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="Rahmanbiovm">{{cite web | title= A. R. Rahman: Summary Biography | work= A. R. Rahman: A Biography | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html |quote=Particularly impressed with Vande Mataram, [[Jeremy Spencer]], formerly of [[Fleetwood Mac]] stated that Rahman was the only Indian composer he knew about and liked| month= November | year= 2002 | accessdate=15 February 2007}}</ref> एतस्य अनन्तरं भारतस्य अनेकान् विख्यातकलाकारान् मेलयित्वा स्वरसंयोजितं दृश्यसहितं भारतस्य [[राष्ट्रगीतम्|राष्ट्रगीतं]] [[जनगणमन]] प्रसिद्धम् अभवत् । मध्ये अनेकाः वाणिज्यप्रचारस्य विज्ञपिकाः अपि सङ्गीतेन निबद्धाः तेन । जनजागरणस्य लघुगीतानां, क्रीडाप्रतियोगितानं शीर्षगीतानां, दूरदर्शनवाहिनीनाम् अन्तर्जालमाध्यमानाम् आवश्यकतानुगुणं गीतानाम्,साक्ष्यचित्राणां गीतानां, लघुचलच्चित्राणां गीतानां, सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श.१९९९तमे वर्षे रहमानमहोदयः नृत्यनिदेशिकया [[शोभना|शोभनया]], तमिळुनृत्यपटुना प्रभुदेव सुन्दरेण सह च [[जर्मनी]]नगरं गत्वा मैकल जाक्सन् इति ख्यातपाश्चात्त्यनाट्यपटुना सह नृत्यप्रदर्शनम् अकरोत् । क्रि.श.२००२तमे वर्षे रहमानः प्रथमवारं "बाम्बे ड्रीम्स्" इति कस्यचित् नाटकस्य सङ्गीतं योजितवान् । फिनल्याण्ड मूलस्य जानपदसङ्गीतगणः "दि लार्ड् आफ् दि रिङ्ग्स्" इति नाटाकार्थं सङ्गीतं संयोजयितुं रहमानस्य सहयोगम् स्वीकृतवान् । क्रि.श. २००४तमे वर्षे व्यानेसा मे अल्बम् कोरियग्राफि निमित्तं रागास् ड्यान्स् इति गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् ।<ref name="lotrrahmanc"/> क्रि.श.२००४तमवर्षात् आरभ्य [[सिङ्गापुरम्]], [[आस्ट्रेलिया]], [[मलेशिया]], [[दुबै]], [[युनैटेड् किङ्ग्डम्]], [[केनडा]], [[अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम्]] इत्यदिषु देशेषु कलारसिकानाम् अनुरोधेन स्वस्य सङ्गीतकलाप्रदर्शनं कृतवान् । <ref name="lotrrahmanc"/><ref>{{cite news|author=Chander, Bhuvana|work=[[Tamil Guardian]]|title=Tamil Cinema|url=http://www.tamilguardian.com/tg321/p15.pdf|date=2006-04-19|page=15|accessdate=2010-10-24}}</ref> करेन् डेविड् इति विदेशीयस्य गीतगुच्छार्थं रहमानः साहाय्यं कुर्वन् अस्ति । क्रि.श. २००६तमे वर्षे मे मासे इण्ट्रोड्यूसिङ्ग् ए.आर्. रहमान् इति नाम्ना सान्द्रमुद्रिकाद्वयस्य लोकार्पणम् अभवत् । अनयोः [[तमिळुभाषा]]याः चलच्चित्रगीतानां २५ गीतानि सन्ति । " कनेक्षन्स् " इति नाम्नः अस्य चलच्चित्रेतरं गीतगुच्छं क्रि.श.२००८तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे लोकार्पितम् । क्रि.श. २००९तमे वर्षे [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः|प्रधानमन्त्री]] [[मनमोहन सिंहः]] अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् सन्दृष्टवान् । तदा तत्रस्थः राष्ट्राध्यक्षः [[बराक् ओबामः]] प्रसिद्धे [[श्वेतभवम्|श्वेतभवने]] औपचारिकं भोजनं व्यवस्थितवान् । तस्मिन् समारोहे रहमानः सङ्गीतकार्यक्रमं प्रदर्शितवान् ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2012-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115130424/http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |deadurl=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003181622/http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |deadurl=yes }}</ref>, एर्टेल् दूरवाणी सेवासंस्थायाः कृते सङ्गीतसंयोजितं गीतं क्रि.श.२०१०तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य १८दिनाङ्के लोकार्पितं प्रसिद्धिं चावप्नोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/113986/airtel-unveils-logo-tune.html|title=Airtel unveils new logo, tune|publisher=[[Deccan Herald]]|accessdate=2010-11-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|title=Airtel New Signature Tune Available for Download|author=Bharat|publisher=Indiamag.in|accessdate=2010-11-19|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120222528/http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|deadurl=yes}}</ref> दिनद्वयाभ्यन्तरेण रेडियो (आकाशवाणी) देसीबीट्स् इति आकाशवाणीसंस्थायाः कृते शीर्षिकगीतं दत्तवान् । अपि च अस्य वाहिन्याः प्रधानरूपदर्शी अपि रहमानः एव । <ref>{{cite web|url=http://www.musicaloud.com/2010/11/28/a-r-rahmans-new-theme-tune-for-radio-desibeat/|title=A.R.Rahman's exclusive tune for Radio Desi Beats|publisher=Musicaloud|accessdate=2010-11-28}}</ref> क्रि.श. २०१०तमे वर्षे टोयोटा संस्थया भारतीयसञ्चारमार्गानुगुणं निर्मितस्य इतियोस् कार्यानस्य प्रचारार्थं रहमानः किञ्चित् लघुगीतं सङ्गीतेन निबद्धवान् ।<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/Toyota-ropes-in-Rahman-to-endorse-Etios-in-India/articleshow/6757478.cms|title=Toyota ropes in Rahman to endorse Etios in India|publisher=[[The Economic Times]]|accessdate=2010-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://business.rediff.com/report/2010/oct/15/auto-ar-rahman-is-toyota-etios-brand-ambassador.htm|title=AR Rahman is Toyota Etios' brand ambassador|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2010-10-15}}</ref> बह्वसु वाणिज्यविज्ञापिकासु न केवलं सङ्गीतं योजितवान् किन्तु रूपदर्शी भूत्वा तत्र अभिनीतवान् अपि ।<ref>{{cite web|url=http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|title=A.R. Rahman performs at the launch of the Toyota Etios|publisher=Motoism|accessdate=2010-12-05|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206092852/http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|deadurl=yes}}</ref> === सङ्गीतस्य शैली प्रभावः च === [[कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतम्|कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते]], [[पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीतम्|पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीते]], [[हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीते]], नुस्रत् फतह अलि खानस्य कव्वालिशैल्यां च रहमानः परिणतः अस्ति । एताभिः सङ्गीतशैलीभिः अन्यसङ्गीतशैलीनां सम्मिश्रणं कृत्वा विभिन्नवाद्यनादान् मेलयित्वा आशुरचनरूपेण रहमानः सङ्गीतं संयोजयितुं समर्थः अस्ति । <ref name="Rahmanrs" /><ref>{{Cite journal | last =Viswanathan | first =T.|last2=Harper Allen|first2=Matthew|title= Music in South India|page= 139 | postscript =<!--None-->}}</ref> स्वरमेलविषयाः अस्य सङ्गीतस्य अविभाज्यानि अङ्गानि सन्ति । कदाचित् आवर्तकस्वरगुच्छानि अन्वेति । क्रि.श.१०९८०तमे काले विद्यमानाः अस्य पूर्ववर्तिनः के.वि.महादेवन्, विश्वनाथन् - राममूर्तिः युगलम्, इव रहमनोऽपि एकध्वनिमार्गे वाद्यानि वादयति स्म । क्रमेण एषः स्वस्य शैलीपरिवर्तनं कृतवान् । साम्प्रदायिकवाद्यानि,विद्युन्मानतान्त्रिकवाद्यानि च सम्मेल्य नूतनाविष्कारं कृतवान् । <ref name="Rahmanrs" /> रहमानस्य सङ्गीतशैली अस्य प्रयोगशीलतां सूचयति । प्राचीनायाः समकालीनायाः शैल्याः मिश्रणस्य संवादिरागः वाद्यवृन्दसंयोजनं मानवरवस्य विशिष्टोपयोगः च सङ्गीते प्रभावं जनयन्ति । गुणाः विशालश्रेण्याः गीतानि, रहमानस्य समन्वयस्य शैली इत्यादीनां कारणेन भारतीयश्रोतृवर्गः बहुधा आकृष्टः । <ref name="wom">{{Cite book | last =Todd Titon | first =Jeff|coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]|chapter=India/South India|title= Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples|pages= 202–205 | postscript =<!--None-->}}</ref> रहमानस्य वृत्तेः आरम्भे जागतिकप्रभावस्य प्रसर्णार्थं अनिवासिनः दक्षिणैषियाजना कारणीभूताः सन्ति । चलच्चित्रक्षेत्रे अत्यन्तं नावीन्ययुतस्य सङ्गीतज्ञस्य रहमानस्य अपूर्वा शैली अपारं यशः च चलच्चित्रसङ्गीतस्य पुनर्जन्मकारणम् अभवताम् । <ref>{{Cite journal | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman is an innovative and phenomenally successful contemporary Tamil and Hindi composer whose style transformed film music in the 1990s...he is considered a genius in the Bombay film industry, and in terms of how much control and autonomy he is allowed over his compositions and working style, he holds tremendous power over film producers and directors | postscript =<!--None-->}}</ref> विश्वस्य महासङ्गीतज्ञेषु रहमानः अन्यतमः इति सङ्गीतनिर्मापकः रान् फेर् इतिकश्चित् उक्तवान् ।<ref>{{Cite journal|first=Ethan|last=Smith|title='Slumdog' Remix: The Oscar-winning song 'Jai Ho' is reworked with help from a Pussycat Doll|journal=[[The Wall Street Journal]]|date=27 February 2009|url=http://online.wsj.com/article/SB123568984902087603.html|accessdate=2009-03-01|postscript=<!--None-->}}</ref> हालिवुड् (अमेरिकायाः चलच्चित्रलोकः) चलच्चित्रनिदेशकः आस्ट्रेलियामूलस्य बझ् लुह्रमन् एवम् अवदत् ............. {{cquote| I had come to the music of A. R. Rahman through the emotional and haunting score of ''Bombay'' and the wit and celebration of ''Lagaan''. But the more of AR's music I encountered the more I was to be amazed at the sheer diversity of styles: from swinging brass bands to triumphant anthems; from joyous pop to West-End musicals. Whatever the style, A. R. Rahman's music always possesses a profound sense of humanity and spirit, qualities that inspire me the most.<ref name="charindaa">{{cite web| title=Baz Luhrrman comments on A. R. Rahman| author=| work=Charindaa| url=http://www.charindaa.org/news.html| year=2005| accessdate=15 November 2008| archive-date=2 February 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090202183124/http://www.charindaa.org/news.html| deadurl=yes}}</ref>}} === प्रशस्तिपुरस्काराः === {{मुख्यलेखः|ए. आर्. रहमानस्य प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली }} [[भारतम्|भारतस्य]] चलच्चित्रसङ्गीतस्य क्षेत्रे अनुपमां प्रतिभां प्रदर्श्य योगदानं कृतवता रहमानेन नैके पुरस्काराः प्राप्ताः । तेषु क्रि.श.१९९५ क्रि.श.१९९५तमे वर्षे मारिषस् राष्ट्रियप्रशस्तिः, मलेषियन् प्रशस्तिः च प्रधाने । प्रथमवारं वेस्ट् एण्ड् निर्माणस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजितवान् इति लारेन्स् ओलिवियर् प्रशस्तेः नामनिदेशनम् अभवत् । स्वस्य सङ्गीते स्वरप्रस्तारेषु नावीन्यं प्रदर्शितवान् इति [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]], चतुर्वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः च प्रदत्ताः। ६ तमिळुनाडुचलच्चित्रप्रशस्तयः, १४ फिलं फेर् प्रशस्तयः. १२दक्षिणफिल्म फेर् प्रशस्तयः, तस्य यशांसि द्योतयन्ति । जागतिकसङ्गीक्षेत्राय दत्तं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००६तमे वर्षे स्ट्यण्डर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवप्रशस्तिः अनेन प्राप्तः । <ref name="arstan06">{{cite web | author=Prakash, B.S.| title=Stanford University honours A R Rahman| work=[[Rediff]]|publisher=Rediff.com| url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm| date=6 July 2006| accessdate=16 December 2008}}</ref> "स्लं डाग् मिलियनेर् " चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिदेशनार्थं रहमानाय क्रि.श.२००९तमे वर्षे विमर्शकानां परिग्रहप्रशस्तिः, अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः च प्रदत्ते ।<ref name="globes">{{cite web | title=66th Annual Golden Globe Awards | work= [[IMDb]] | url= http://www.imdb.com/features/rto/2009/globes | accessdate=12 December 2008}}</ref> अत्युत्तमस्वरप्रस्तारार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशतिः, अत्युत्तममाधुर्यार्थं बाफ्टा (BAFTA)चलच्चित्रसङ्गीतप्रशस्तिः, अत्युत्तममूलगीतार्थं अक्यादेमीप्रशस्तिः च आस्कर् प्रशस्तिप्राप्तेः अवसरे लब्धाः अन्यपुरस्काराः । मिड्ळ्सेक्स् विश्वविद्यालयतः अलिगड् मुस्लिम् विश्वविद्यालयः च अनेन डक्टरेट् उपाधिः प्राप्ता ।<ref>{{cite news |title= Rahman to be awarded an Honorary Degree in July |url= http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |work= The Hindu |date= 1 April 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title= Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |work= The Hindu |date= 26 May 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}</ref> तस्य वर्षस्य अन्तिमभागे चेन्नै अण्णाविश्वविद्यालयः अपि अस्मै डाकट्र् उपाधिम् अयच्छत् ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/Anna-University-honours-Stalin-AR-Rahman-and-Moon-Man-Annadurai/Article1-438737.aspx]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अत्युत्तमसङ्गहस्य ध्वनिपथसम्पुटार्थं अपि च कस्यचित् दृश्यमाध्यमस्य कृते लिखितस्य अत्युत्तमगीतार्थं च ग्र्याम्मी प्रशस्तिद्वयम् आगतम् ।<ref name="AFP">{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|accessdate=2010-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|archivedate=2010-02-04|deadurl=no}}</ref> क्रि.श. २०१०तमे वर्षे रहमानः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] अत्युन्नता प्रशस्तिः [[पद्मभुषणप्रशस्तिः|पद्मभुषणेन]] पुरस्कृतः । <ref>{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced |url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]] |date=25 January 2010 |accessdate=25 January 2010}}</ref> रहमानः लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् मध्ये गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवान् । <ref>{{cite video|Interviewer| people = Ashanti Omkar, A. R. Rahman | title = [http://www.youtube.com/watch?v=UJPJTpATdzM A.R Rahman interview 2010 part 1 - Vinnaithandi Varuvaayaa (VTV) - Thai Pongal special] | medium = Web interview | publisher = Thamarai.com | location = London | date = January 13, 2010}}</ref> == समाजसेवा == लोकसेवार्थम् अपि रहमानः बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । विश्वारोग्यसङ्घटनस्य (WHO) स्टाप् टीबी पार्ट्नशिप् इति अभियानस्य जागतिकराजदूतत्वेन रहमानस्य नियोजनम् अभवत् । <ref name="lotrrahmanc"/> भारते बालान् रक्षतु इति अन्दोलनेन सह अनेकेषु सर्वकारीयकार्यक्रमेषु प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । क्रि.श.२००४तमे डिसेम्बर् मासे हिन्दूमहासागरस्य सुनामी महापूरे सन्त्रस्थानां सहायधनसङ्गणार्थं बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । मुख्टर् सहोटा इत्यनेन सह डान् एष्यन् गीतस्य "वी क्यान् मेक् इट् बेटर् " इति गानस्य सङ्गीतसंयोजनं रहमानः कृतवान् ।<ref name="Rahmanhb">{{cite web | title= LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman | work= Hollywood Bowl Official Website | url= http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | accessdate= June 2006 | archive-date= 2009-02-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090216154816/http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | deadurl= yes }}</ref> रहमानः क्रि.श.२००८तमे वर्षे के.एम्. म्मूज़िक् कन्सर्वेटरी (सङ्गीतशिक्षापोषकसंस्था) संस्थाम् आरब्धवान् । यत्र सङ्गीतविद्याम् अध्येतुम् आसक्ताः गानं, वादनम्, इत्यादीनि श्रव्यमाध्यमेन विषिष्टतन्त्रज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्र ध्वनिविन्यासक्षेत्रे बोधनं प्रशिक्षा च दीयते । अस्याः सङ्गीतशालायाः बोधकगणे सुप्रसिद्धयशस्वीसङ्गीतकाराः सन्ति । प्राथमिकस्तरस्य डिप्लोमोपदव्याः च प्रणालि अत्र स्तः ।<ref name="Rahmankm">{{cite web | title= Rahman's music conservatory in June | work= [[Screen (magazine)|Screen]] | url= http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | accessdate= November 2008 | archive-date= 2008-12-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081218060027/http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | deadurl= yes }}</ref> अस्याः कलाशालयाः विद्यां पदवीं प्राप्य बहवः चलच्चित्रे सङ्गीतसंयोजकत्वेन उद्योगिनः अभवन् ।<ref>{{cite news|url=http://www.tamilguardian.com/print.asp?articleid=602|work=[[Tamil Guardian]]|title=Briefly Tamil Cinema|date=19 April 2006|accessdate=24 October 2010}}</ref> [[चेन्नै]]नगरे विद्यमानानां निर्गतिकमहिलानां सहायार्थं स्थापितायाः '' दि ब्यानियन्'' इति संस्थायाः लघुचित्रस्य सङ्गीतसंयोजनं क्रि.श.२००६तमे वर्षे कृतवान् । तदा क्रि.श. २००८तमे वर्षे दुन्दुभिवाद्यकारेण शिवमणिना सह "जिया से जिया " इति गीतं स्वयं रहमानः रचयित्वा सङ्गीतेन निबद्धवान् । एतत् गीतचित्रं भारतस्य अनेकेषु नगरेषु चित्रीकृतम् अभवत् । == [[चलच्चित्रकार्यावली]] == == विशेषावलोकनम् == *[[प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली]] == टीकाः == {{reflist|2}} == उल्लेखाः == <references></references> * {{cite book | last = Allen | first = John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith| title = Refashioning pop music in Asia| url = https://archive.org/details/refashioningpopm0000unse | publisher = Routledge | year = 2004 | location = USA | isbn =9780700714018}} * {{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=| publisher=Taylor & Francis|location=| url=|chapter=|isbn= 9780824049461|quote=}} * {{cite journal| last = | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39–41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070}} * {{cite book | last = Chaudhuri | first = Shohini | title = Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia | url = https://archive.org/details/contemporaryworl0000chau |chapter=Cinema of South India and Sri Lanka| publisher = Edinburgh University Press | year = 2005 | location = [[Edinburgh]] | isbn = 074861799X}} * {{cite book| last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002| url =https://archive.org/details/internationalwho2002unse |chapter=A. R. Rahman|isbn=9781857431612|publisher=Routledge|year=2002}} * {{cite book | last = Ganti | first = Tejaswini | title = Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema | url = https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant | publisher = Routledge | year = 2004 | location = | isbn = 0415288541}} * {{cite book | last = Ramaswamy | first = Vijaya | title = Historical Dictionary of the Tamils | publisher = The Scarecrow Press | year = 2007 | location = [[Michigan]] | isbn = 0810853795}} * {{cite book | last = Terska Ciecko | first = Anne | title = Contemporary Asian Cinema: Popular culture in a Global Frame | url = https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse | publisher = Berg Publishers | year = 2006 | location = Berg | isbn = 1845202376}} * {{cite book | last = Todd Titon | first = Jeff |coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]| title =Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples |chapter=India/South India| publisher = Thomson Shirmer | year = 2005 | location = USA | isbn =9780534627577}} * {{cite book | title= Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| url=https://archive.org/details/isbn_9780415396806| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=| publisher=Routledge|location=| isbn=9780415396806}} * {{cite book | last = Vishwanathan | first = T.|coauthors=Matthew Harp-Allen| title = Music in South India: The Karṇāṭak Concert Tradition and Beyond : Experiencing Music, Expressing Culture | url = https://archive.org/details/musicinsouthindi00visw | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | location = USA | isbn =9780195145915}} == बाह्यानुबन्धाः == * [http://www.arrahman.com ए. आर्. रेहमनस्य अधिकृतम् अन्तर्जालीयस्थानम्] * [http://wn.com/A_R_Rahman ए. आर्. रेहमनः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111183205/http://wn.com/A_R_Rahman |date=2011-01-11 }} {{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}} [[वर्गः:चलच्चित्रसङ्गीतनिर्देशकाः|रहमान, ए आर]] hc2alqenk6yeljd6wvaa0k07vdxalwm 0 5577 500058 497771 2026-08-06T21:25:47Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500058 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = आशा भोंसले | Img = Asha Bhosle - still 47160 crop.jpg | Img capt = | Img_size = 200px | Landscape = | Background = solo_singer | Birth_name =आशा मङ्गेशकर | Alias = आशा दीदी | Born = {{Birth date and age|df=yes|1933|9|8}}<br>[[पुणे]] | Died = | Origin = भारतीया | Instrument = | Voice_type = | Genre = | Occupation = गायिका | Years_active = | Label = | Associated_acts = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} '''आशा भोंसले ''' इति अनुपमां भारतीयगायिकां प्रन्तीयभेदेन आषा, आशा भोसले, आशा भोस्ले, इत्यादिभिः नामभिः अभिजानाति ।<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0080427/ऐएंडिबि एन्टी] उत्तरभारतस्य साम्प्रदायानुग्णम् जनाः एताम् आशाजी इति व्यवहरन्ति ।</ref> ({{lang-hi|आशा भोसले}}) अस्याः जन्म क्रि.श.१९३३ तमवर्षस्य सेप्टम्बर् मासस्य अष्टमे दिने अजयत । एषा भारतीयबहुभाषाणां ख्याता गायिका अस्ति । मूलभूतरूपेण एषा [[हिन्दीभाषा]]याः चलच्चित्रस्य निपथ्यगायिका इति सुप्रसिद्धा अस्ति ।<ref name="britannica">{{cite book|author=Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterji, Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3|year=2003|publisher=Popular Prakashan|isbn=8179910660|pages=532–533}}</ref><ref name="monopolity">{{cite web|title=Only the best preferred|url=http://www.hindu.com/2001/05/18/stories/09180701.htm|date=18 May 2001|author=Gangadhar, v.|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=22 July 2009|archive-date=23 August 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030823024402/http://www.hindu.com/2001/05/18/stories/09180701.htm|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite book|title=The Garland Encyclopedia of World Music|year=2000|author=Arnold, Alison|publisher=Taylor & Francis|isbn=0824049462|pages=420–421}}</ref> अस्य वृत्तिजीवनं क्रि.श.१९४२तमे वर्षे आरब्धम्। तस्याः वृत्तेः एव षष्ट्यब्दम् अभवत् । सामान्यतः १००० हिन्दीचलच्चित्रस्य नेपथ्यगानानि गीतवती । अपि च अनेकानि गीतगुच्छार्थं गीतवती । भरते अन्यदेशेषु च अस्याः अगणिताः गानगोष्ट्यः अभवन् ।<ref> {{cite web | url=http://www.imdb.com/name/nm0080427/ | title=IMDB entry | publisher=IMDB | accessdate=28 March 2009 }}</ref><ref>{{cite web|title=An evergreen voice|date=26 September 2003|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=12 August 2010|url=http://www.hindu.com/fr/2003/09/26/stories/2003092602000700.htm|archive-date=2 October 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20031002012621/http://www.hindu.com/fr/2003/09/26/stories/2003092602000700.htm|deadurl=yes}}</ref> आशा भोंस्ले अन्यायाः भारतीयनेपथ्यगयिकायाः [[लता मङ्गेश्कर]] इत्यस्याः सहोदरी अस्तु । इयम् अस्याः सुमधुरकण्ठस्य कारणेन प्रसिद्धा अभवत् ।<ref name="britannica" /><ref>{{cite web|title=Chords & Notes|url=http://www.hindu.com/mp/2008/06/07/stories/2008060752910500.htm|author=V.L|publisher=[[The Hindu]]|date=7 June 2008|accessdate=11 August 2010|archive-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107231200/http://www.hindu.com/mp/2008/06/07/stories/2008060752910500.htm|deadurl=yes}}</ref><ref>विश्वसङ्गीतम् : ल्याटिन् नार्त् अमेरिका, केरेबियन् भाराम्, एषिया फेसिपिक्, सिमन् ब्राटन् मार्क्स् एलिङ्ग्ट्न्, रिचर्ड् ट्रिलो रचनम् । क्रि.श.२०००</ref> लतायाः गानेषु चलच्चित्रसङीतम्, गाज़ल्, भजनानि, साम्प्रदायिकभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतम्, जानपादगीतानि, कव्वाली, रवीन्द्रगीतानि, नझ्रल्गीतानि, पाप्गीतानि, च गानं भवति । एषा [[अस्सामीभाषा]], [[हिन्दीभाषा]] [[उर्दूभाषा]], [[तेलुगुभाषा]], [[मराठीभाषा]], [[बङ्गालीभाषा]], [[गुजरातीभाषा]], [[पञ्जाबीभाषा]], [[तमिळुभाषा]], [[आङ्ग्लभाषा]], [[रष्यन्भाषा]], [[छेक्भाषा]], [[नेपाळीभाषा]], [[मलैभाषा]], [[मलयाळंभाषा]], इत्यादिषु १८भाषासु गीतानि गीतवती ।<ref name="who'swho">दि इण्टर् न्याषनल् व्यूस् व्हूस् व्हु क्रि.श. २००४, युरोपा प्रकाशनम्, रौट् लेज़् ।</ref> क्रि.श.२००६तमे वर्षे आशा भोंसले ''अहं सामान्यतः १२०००गीतानि गीतवती '' इति स्वयम् अवदत् ।<ref>({{cite web | author=Jyothi Venkatesh | url=http://www.vashi2panvel.com/Navi-Mumbai-News/item/196/catid/26 | title=Asha Bhosle: Sa Re Ga Ma… | publisher=Vashi2Panvel.com | accessdate=3 May 2006 | quote = I would like to state humbly that I am the only singer who has sung the maximum number of songs – 12,000. If you sing one song a day, you can humanly sing 365 songs a year and 3650 songs in ten years. In around 60 years of my career I could sing 12,000 songs because there were times I had sung even four songs a day. }}</ref> नैकानि अन्यमूलानि अपि एतत् वचनम् एव प्रमाणीकुर्वन्ति ।<ref name="who'swho" /><ref>{{cite web |url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld7.htm |title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 7 |author=Raju Bharatan |publisher=[[Rediff.com]] |date=23 August 2006 |accessdate=28 April 2007 |quote = Asha Bhosle it is, in fact, who occupies pride of place --- she is all set to complete 13,000 songs. And that must rate as the highest in Indian cinema -- Guinness or no Guinness. }}</ref> प्रपञ्चस्य उन्नताभिलेखप्रमाणितम् अन्ताराष्ट्रियसंस्था वर्ड्स् रेकार्ड् अक्यादमी । क्रि.श.२००९तमवर्षः सेप्टेम्बर् मासे आशा भोंसले एव प्रपञ्चे एव अत्यधिकगीतानां गायिका (गानमुद्रणम्) इति उदघोषयत् ।<ref>{{cite web | url = http://www.worldrecordsacademy.org/entertainment/most_recorded_artist-world_record_set_by_Asha_Bhonsle_90336.htm | title = Most Recorded Artist-world record set by Asha Bhonsle | accessdate = 4 January 2010 | date = 3 September 2009 }}</ref> ==जीवनेतिहासः== आशा भोंसले मुम्बैप्रान्तस्य नाम अद्यतनस्य [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] साङ्ग्लीनगरात् बहिः गोर् इति लघुग्रामः अजायत । एषा दीननाथ मङ्गेश्कर् इति सङ्गीतविदुषः पुत्री । एषः रङ्गभूमेः कलावित् । तत्र शास्त्रीयगायकत्वेन सेवां कृतवान् । अस्य कुटुम्बः पूर्वं पुण्यपत्तने (पुणेनगरे) आसीत् । कालक्रमेण [[कोल्हापुरम्|कोल्हापुरं]] गत्वा क्रमेण मुम्बै आगतः । एषा अस्याः सहोदरी [[लता मङ्गेष्कर्]] च कुटुम्बनिर्वहणे पितुः सहाय्यं कर्तुं चलच्चित्रार्थं नटनं गीतगनं कर्तुं आरब्धवत्यौ । आशायाः प्रथमचलच्चित्रं यत्र अस्याः गानम् (चला चला नव् बला) अस्ति तत् माझा बल् (क्रि.श.१९४२) इति मराठी चलच्चित्रम् । अस्य गीतस्य रचयिता दत्त दव्जेकर् कृतवान् । ''सावन् आयाः '' इति चलच्चित्रे ''सावन् आया'' इति गीतगानेन अस्याः हिन्दिभाषाचलच्चित्रं प्रवेशः अभवत् ।<ref name="rediff_70">{{cite web |url=http://ia.rediff.com/movies/2003/sep/05ms1.htm |title=Asha, 70 years, 70 landmarks |date=8 September 2003 |accessdate=11 November 2006 }}</ref> एषा आशा स्वस्य १६तमे वयसि ३१वर्षस्य गणपत् राव् भोसले इत्यनेन सह प्रधाव्य तेन परिणीता अभवत् । गणपदरावः तु अस्याः सहोदर्याः लतायाः वैयक्तिककार्यदर्शी आसीत् । अतः विवाहः विफलः आभवत् । श्वशुरगृहे अस्याः नितराम् अवमानिता अभवत् । विवाहस्य कतिपयवर्षानन्तरं भोंसले आशा क्रि.श.१९६०तमे वर्षे शङ्काभावेन गणपतिरावेन गृहात् बहिष्कृता ।<ref>{{cite web|url=http://www.harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=950|title=Only Asha: Asha Bhosle|accessdate=2012-03-01|archive-date=2010-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215113312/http://harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=950|deadurl=yes}}</ref> तस्मिन् काले तस्याः उदरे तयोः तृतीयपुत्रः उदरे पुत्रु हस्तयोः आसन् । सा स्वस्याः कुटुम्बनिर्वहणार्थं चलच्चित्रार्थं नेपथ्यगानम् अनुवर्तितवती । तस्मिन् समये गीता दत्, शंषाद् बेगम् [[लता मङ्गेष्कर्]] इत्यादयः बृहत्परियोजनायाः चलच्चित्रार्थं गायन्ति स्म । तदा एतैः त्यक्तगीतानि आशा भोंसले स्वीकरोति स्म । अपि च ब्याण्ड् गर्ल्स्, व्याम्प्स् गोष्टिषु गायति स्म अथवा द्वितीयस्तरस्य चलच्चित्रस्य कृते अपि गायाति स्म । क्रि.श.१९५०तमे काले अन्यनेपथ्यगायकानाम् अपेक्षया अधिकगीतानि गीतावती । अस्याः आरम्भिकगीतानां स्वरसंयोजनम् ए.आर्.खुरेशी, सज्जद् हुसेन्, गुलाम् महम्मद इत्यादयः कृतवन्तः । एतेषु अधिकानि गीतानि यशसि विफलानि प्राप्नुवन् ।<ref name="rediff_70" /> सजद् हुस्सेन् इत्यनेन स्वरसंयोजितस्य दिलिपकुमारेण नटितस्य सङ्ग्दिल् (क्रि.श.१९५२तमे वर्षे) चलच्चित्रार्थम् आशा गानं गीतवती यत् जनप्रशंसाम् आप्नोत् । अस्य परिणामरूपेण क्रि.श.१९५२तमे वर्षे बिमल् राय् भोंसले इत्यस्य निदेशनस्य ''परिणीता '' इति चलच्चित्रत्रे गातुम् अवकाशं प्राप्तवती । तदनन्तरं ''बूट् पालिष् '' (क्रि.श.१९५४) चलच्चित्रार्थं [[मोहम्मद रफी]] महोदयेन सह ''नन्ने मुन्ने बच्चे '' गीतवती । एतत् गीतम् अस्याः अनुपमां कीर्तिं आनयत् । क्रि.श.१९५६तमे वर्षे [[ओ. पि. नैयरः]] सङ्गीतनिदेशितस्य सि.ऐ.डि. चलच्चित्रस्य नेपथ्यगानस्य अवकाशं प्राप्तवती । अस्याः वृत्तिजीवने एषः सदवसरः महत्तरं परिवर्तनम् आनयत् । क्रि.श. १९५७तमे वर्षे बि.आर्.चोपड महोदयस्य ''नया दौर् '' इति चलच्चित्रार्थं साहिर् लुधियान्वी इत्यनेन रचितं '' माङ्ग् के साथ तुम्हारा '' इति गीतं स्वीयस्वरसंयोजनेन रफी महोदयेन सह गीतवती । एषा आशा स्वस्य वृत्तिजीवने कृता प्रथमा महोपलब्धिः । अनेन सह साथी हात् बदाना, उदेन् जब् झल्वें तेरी, इत्यादीनि गीतानि तस्यः प्रसिद्धिं आनयन् । जनप्रियाभिनेत्रीणां कृते इदं प्रथमतया गीतानि गीतवती । चलच्चित्रस्य निर्मापकः बि.आर्.चोपडा महोदयः दौर् चित्रस्य यशः स्मरन् अग्रिमचलच्चित्रस्य गीतगानार्थम् अवकाशं प्रकल्पितवान् । अग्रे आशा भोंसले तस्य ''वक्त् '', ''गुम्राह् '', ''हम्राज़् '', ''आद्मि और् इन्सान् '', ''डूण्ड् '' इत्यादीनां चलच्चित्राणां गीतानि गीत्वा प्रसिद्धिम् आपन्ना । आषायाः नायरस्य च संश्रयः अनेकेषां मधुरगानानां लोकार्पणस्य हेतुः अभवत् । कालक्रमेण अस्मिन् वर्णरञ्जितक्षेत्रे स्वपादौ प्रत्यस्थापयत् । किन्तु कालान्तरेण क्रि.श. १९७०तमे वर्षे वृत्तिक्षेत्रे उभावपि परस्परं विमुखौ अभवताम् । क्रि.श.१९६६तमे वर्षे आर्.डि.बर्मन् इत्यस्य सङ्गीतनिदेशनस्य प्रथमयशस्वि "तीसरी मञ्झिल् " चलच्चित्रे आशायाः कार्यं जनप्रियम् अभवत् । अस्य सहभागित्वेन क्रि.श.१९७०तमदशके अनेकानि जनप्रियगीतानि चलच्चित्रक्षेत्राय अर्पितानि । <ref>{{cite web|title=Asha Unplugged over the years|url=http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-3457219,prtpage-1.cms|date=8 September 2008|author=Malani, Gaurav|publisher=[[Indiatimes]]|accessdate=22 July 2009|archive-date=12 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912143433/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-3457219,prtpage-1.cms|deadurl=yes}}</ref> कालक्रमेण हेलन् इत्यस्याः नृत्याङ्गनायाः नर्तनार्थं आशा चलच्चित्रगीतानि विविधानां स्वरसंयोजकानां मार्गदर्शने गीतवती । एतेयोः संसर्गितायाः कानिचन गीतानि "पिया तू..(कारावान् चित्रस्य)", ओ हसीना झुल्फोवाली..(तीसरी मंझिल्), "ये मेरा दिल् (डान्) " इत्यादीनि । क्रि.श. १९८०तमे वर्षे उन्मादगायिका(पाप् क्रूनर्) इति स्थिरं गुरुत्वं प्राप्तवती ख्यातया अभिनेत्र्या नटितस्य 'उम्रावो जान् 'इति चलच्चित्रस्य "दिल् चीज़् क्या है", "इन् आकों कि मस्ती के", "ये क्या जग है दोस्तो " "जुस्त् जु जिस्कि थी" इत्यादीनि गीतानि अस्य प्रसिद्धिम् अवरधयत् । गझल् गानं तस्य राष्ट्रियपुरस्कारम् आनयत् । क्रि.श. १९९५तमे वर्षे ६२वर्षवयसः आशा भोंसले रङ्गीला इति चलच्चित्रे उर्मिळा माटोण्डकर् इत्यस्याः कृते नेपथ्यगानं कृतवाती । तत्र "तनहा तन्हा ", "रङ्ग् रङ्ग् रङ्गीलरे " इत्यादीनां विशेषलक्षणयुक्तानां गीतानां गायनेन अस्य कीर्तिशिखरम् इतोऽपि अवर्धत । क्रि.श.२००५तमे वर्षे स्वस्य ७५वर्षे वयसि अस्यः कण्ठमधुर्येण आगतानि "चन्द्रमुखी " इति [[तमिळुभाषा]]याः चलच्चित्रस्य गीतानि, खातस्य अभिनेतुः सल्मान् खानस्य "लक्कि " चलच्चित्रस्य गीतानि अत्यधिकतया विक्रीतानि । ==गानस्य सङ्गीतनिदेशकाः== *ओ.पि.नय्यर् - अशायाः ओङ्कार प्रसाद नायर् (नय्यर्) इत्यनेन सङ्गीतनिदेशकेन सह साहचर्यं तु बालिवुड् (भारतस्य हिन्दिभाषाचलच्चित्रजगतः इदं नाम) जगति प्रसिद्धः । अयं कश्चित् महान् स्वसंयोजकः आशायाः प्रतिभां संलक्ष्य अवकाशं प्रकल्पितवान् । क्रि.श.१९५२तमे वर्षे चम् चमा चम् गानस्य ध्वनिमुद्रणावसरे ओ.पि.नय्यरः प्रथवमारम् आशायाः सन्दृष्टवान् ।<ref> {{cite web | url=http://music.indya.com/features/index.html | title=Asha Bhosle was the best person I ever met, An interview with O.P. Nayyar | publisher=Indya.com | accessdate=11 November 2005 }} </ref> क्रि.श.१९५४तमे वर्षे प्रथमावकाशम् आशा नय्यरस्य "माङ्गु" इति चलच्चित्रे प्राप्तवती । तदनन्तरं क्रि.श.१९५६तमे वर्षे पुनः अस्य "सि.ऐ.डि. " चित्रस्य गीतानि गीत्वा वृत्तिजीवने नवं परावर्त्नं प्राप्तवती । अस्य "नया दौर् " इत्यस्मिन् चलच्चित्रानन्तरम् एतयोः युग्मं बहुविश्रुतम् अभवत् । क्रि.श.१९५९तमवर्षे ओ.पि.नय्यरेण सह सभावं वृत्तिपरतया च आत्मानं क्षेत्रे अनुस्थापितवती । *खय्याम् - आशायाः प्रतिभाम् अभिज्ञातवन् अन्येकः अयं सङ्गीतनिदेशकः खय्याम् । सः क्रि.श.१९४८तमे वर्षे स्वस्य "बिवि " इति चलच्चित्रे अवकाशं कल्पितवान् । क्रि.श.१९५०तमदशके तस्य "दर्द ", "फिर् सुबह होगी ", "उम्रावो जान् " चलच्चित्रेषु अवकाशं दत्त्वा अस्याः प्रतिभां सम्मानितवान् । *रविः- चलच्चित्रगानानां स्वरसंयोजकः रविः, आशा मम अतिप्रियगिकासु अन्यतमा इति वदति स्म । क्रि.श.१९५०तमे वर्षे अस्य "वचन्" इति सर्वप्रथमे चलच्चित्रे आशा गीतवती । "चन्दमाम दूर् के" चलच्चित्रस्य मधुरगीतम् एकेन एव दिनेन भारतस्य युवमातॄणां प्रियम् अभवत् । "घराना", "गृहस्ती", "काजल्", "फूल् औप् पत्थर्" इत्यादिषु चलच्चित्रेषु भजनानि गातुं रविः अवकाशं दत्तवान् । तदानीन्तने काले अन्ये ख्याताः स्वरसंयोजकाः एतां निम्नस्तरस्य गीतानि गातु आह्वयन्ति स्म । आशा भोंस्ले रविः च अनेकानि गीतध्वनिमुद्रणानि कृतवन्तौ । तेषु प्रसिद्धेन गायकेन [[किशोरकुमारः|किशोरकुरारेण]] सह गीतं "कथ् माने बिल्ली " "तोरा मन् दर्पण्" अतिप्रसिद्धनि अभवन् । अनेन सह कृतनानि चलच्चित्राणि एवं भवति । वख्त, चौदवी का चान्द्, गुम्राह्, बहु बेटी, चैना टौन्, आद्मी और् इन्सान्, डूण्ड्. अम्राज्, काजल् इत्यदीनि ।<ref name="rediff_70" /> *सचिन् देव बर्मन् - अयं बालिवुड् जगतः प्रख्यातेषु स्वरसंयोजकेषु अन्यतमः । एतस्य प्रिया गायिका [[लता मङ्गेश्कर्]] किन्तु तया सह केनचित् कारणेन विरसः उप्तन्नः ।<ref name="encyclopaedia_of_hindi_cinema">{{cite book | last = Khubchandani | first = Lata | editor = [[Gulzar (lyricist)|Gulzar]], [[Govind Nihalani]], Saibal Chatterjee | title = Encyclopaedia of Hindi Cinema | url = https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3 | year = 2003 | publisher = Popular Prakashan | isbn = 8179910660 | pages = 486–487 }}</ref> तस्मिन् काले एस्.डि.बर्मन् महोदयः गीतानि गातुं आशाम् आहूतवान् । अनयोः युग्मम् अनेकानि मधुरगीतानि लोकाय आर्पयत् । यथा.. काला पानि, काला बाज़ान्, इन्सान् जाग् उठा, लाजवन्ति, सुजाता, तीन् देवियाँ, इत्यादीनि चलच्चित्राणि । क्रि.श.१९६२ वर्षे किशोर् कुमारेण, महम्मद रफिना, सहा गीतानि चलच्चित्रगानानि प्रसिद्धानि अभवन् । क्रि.श.१९६२तमे वर्षे बिमल् राय् इत्यस्य बान्दनि चित्रस्य "अब् के बरस्.. " गीतम् एताम् आशां नेपथ्यागायिकाम् अकरोत् । क्रि.श.१९६७तमे वर्षे तनुजा इत्यभिनेत्र्याः अभिनयस्य ज्युवेल् थीफ् चित्रस्य "रात् अकेली है" गानं जनान् उन्मत्तान् अकरोत् । * राहुल् देव् बर्मन् - अर्.डि.बर्मन् इत्येव खातः (ए.के.ए.पञ्चम) क्रि.श.१९६६तमे काले प्रसिद्धः चलच्चित्रसङ्गीतज्ञः । पुत्रद्वयस्य मातुः आशायाः सन्दर्शनम् अनेन सह अभवत् । एतयोः युग्मेन "तीसरी मंज़िल् " इति यशस्वि चलच्चित्रम् अभवत् । क्याबरे, राक्, डिस्को, गझल्, भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतम् इत्यादीनि गीतानि कृतवन्तौ । क्रि.श.१९७०तमे वर्षे एतेयोः पाश्चिमात्यशैल्याः गीतानि क्रान्तिमेव अकुर्वन् । क्रि.श.१९७१तमे वर्षे हेलन् अभिनीतस्य कारवान् "पिया तू अब् तो आजा ", हरे राम हरे कृष्णा चित्रस्य "दम् मारो दम् ", क्रि.श.१९७२तमे वर्षे लोकार्पितस्य अप्ना देश् इति चित्रस्य " दुनिया में..'' क्रि.श.१९७३तमे वर्षे लोकार्पितस्य यादों की बारात् इति चित्रस्य " चुरा लिया है..''इत्यादीनि गीतासि प्रचण्डं याशः प्राप्नुवन् । क्रि.श.१९८०तमे दशके पञ्चमस्य आशायाः च सहयोगेन कानिचन चलच्चित्रसङ्गीतानि प्रसिद्धानि अभवन् । तानि यथा इज़ाज़त् चित्रस्य "मेराकुच् सामान्," "खालि हात् शाम् आयी है", "खत्रा खत्रा", सागर् चित्रस्य ओ "मारिया" ख्यातानि अभवन् । तत्रापि अस्याः " मेरा कुच् सामान् " गानस्य राष्ट्रियपुरस्कारः अपि प्राप्तवती । वृत्तिसम्बन्धः प्रीत्या परिवर्तितः बूत्वा तम् अनुरागेण बब्स् इति आव्ययन्ती क्रि.श. १९८०तमे वर्षे तमेव पतिरूपेण प्राप्तवती । आर्.डि.बर्मन् महोदयः कानिचन बङ्गाळिगीतानि अपि गायितवान् । :* इळयराजः - दक्षिणभारतीयचलच्चित्रस्वरसंयोजकेषु अग्रगण्यः [[इळयराजः]] क्रि.श. १९८०तमे वर्षे स्वस्य गीतानि गातुम् आशां प्रार्थयत् । इदं प्रथमतया [[तमिळुभाषा]]याः "मून्द्रं पिरायि " इति चलच्चित्रे गीतवती । अस्य चित्रस्य हिन्दीभाषान्तरे अपि एषा गीतानि गीतवती । क्रि.श. १९९०तमवर्षपर्यन्तम् एतयोः युग्मं यशस्विकार्यणि अकरोत् । क्रि.श.१९८७तमे वर्षे लोकार्पितस्य "एङ्ग ऊरु पाटुक्कारन् "इति चित्रस्य ''शेन्बगामे'' इति गीतम्, क्रि.श. २०००तमे वर्षे लोकार्पिते [[कमलहासन्]] अभिनयस्य इळयराजस्य सङ्गीते "हे राम्" इति चित्रस्य शीर्षिकागीतम्, " जन्मों कि ज्वाला " इति हिन्दीचलच्चित्रे गझल् गायकेन[[हरिहरन्]] महोदयेन सह गीतं गानं च प्रसिधानि अभवन् । :*ए.आर्.रेहमान् - एषः क्रि.श. १९९४तमे वर्षे स्वस्य स्वरसंयोजनस्य '' रङ्गीला '' चलच्चित्रे गातुम् आशायै अवकाशं दत्तवान् । अस्य प्रसिद्धानि गीतानि यथा.. " रङ्गीला रे ", "तन्हा तन्हा "इत्यादीनि । अस्य एव स्वरसंयोजनस्य "तक्षक् " चलच्चित्र्स्य "मुझे रङ्ग् दे ", "लगान्" इति चलच्चित्रस्य [[उदित् नारायणः|उदितनारायणेन]] सह गीतं "राधा कैसे न जले ", "ताल " चित्रस्य " कही आग् लगे ", "दौड् " चलच्चित्रस्य [[के.जे.येसुदासः|के.जे.येसुदासेन]] सह गीतं "ओ भंवरे " क्रि.श.१९९९तमे वर्षे लोकार्पितस्य " इरुवर् " इति तमिळुभाषा चित्रस्य "वेनिल्ला वेनिल्ला " गीतं, क्रि.श.२००४तमे वर्षे आगतस्य " मीनक्षी " तमिळुभाषाचित्रस्य " दु्वान् दुवान् " गीतं च सुप्रसिद्धानि अभवन् ।<ref name="rediff_70" /> :*जयदेवः - एस्.डि.बर्मन् इति सङ्गीतज्ञस्य सहायकः अयं जयदेवः स्वतन्त्रः भूत्वा स्वरसंयोजनम् आरब्धवान् । तदा एषः आशायै अपि गातुम् आहूतवान् । क्रि.श.१९६१तमे वर्षे "हम् दोनो ", क्रि.श.१९६२तमे वर्षे "मुजे जीने दो ", क्रि.श.१९७१तमे वर्षे "दो बून्द पानी " इत्यादिषु जयदेवस्य चलच्चित्रेषु गीतानि गीतवती । क्रि.श.१९७१तमे वर्षे एतत् युग्मं नकेवलं चलच्चित्रगीतानि अपि च भक्तिगीतानि गझल् गीतानि अपि अकरोत् । जीवनस्य सङ्कटकाले सहयमाचरितवान् जयदेवः इति तस्य विषये आशायः महादरः आसीत् । तस्य मरणानन्तरं तेन कृतार्धकार्यं सम्पूरयन्ती "सुराञ्जली " इति गीतगुच्छं लोकार्पितवती । :*शङ्कर् जै किशन् - अयं बालिवुड् स्वरसंयोजकः अल्पकालम् अनया आशया सह कर्यम् अकरोत् । क्रि.श.१९६८तमे वर्षे अस्य सङ्गीतसंयोजने "शिकार् " इति चलच्चित्रार्थम् आशा गीतानि गीतवती । अस्मिन् " परदे में रहने दो" इति गीरार्थं द्वितीयवारं फिल्मफेर् पुरस्कारं प्राप्तवती । ''अन्दाज़्'' इति चलच्चित्रे ''ज़िन्दगि एक सफर है सुहाना'' इति गीतं विशिष्टशैल्या गीतवती प्रसिद्धं चाभवत् । क्रि.श.१९७०तमे वर्षे राजकपूरस्य निर्माणस्य अभिनयस्य च ''मेरा नाम जोकर्'' इति चलच्चित्रे गनस्य अवकाशः प्राप्तः । :* अनु मलिक् - क्रि.श.१९८४तमे वर्षे ''सोनि महिवाल् '' इति अस्य प्रथमचलच्चित्रे एव आशा अवकाशं प्राप्तवती । अस्य स्वरसंयोजकस्य संयोजनेन ''फिल् हाल्'' इति चलच्चित्रस्य शीर्षिकागीतं, ''बाज़िगर् चित्र्स्य '' '' किताबे बहुत सी...'' गीतं, ''या दिन् '' इति चित्रे ''जब् दिल् मिले'' गीतम् च अनया गीतानि सार्वकालिकमधुराणि अभवन् । क्रि.श. १९५०- ६०तमवर्षाणां मध्ये अनुमलिकस्य पितुः संयोजने अपि गीतवती ।<ref>{{cite web | url=http://www.musicalnirvana.com/ghazal/asha_articles.html | title=Articles on Asha Bhosle &mdash; A voice for all seasons: Taken from Girija Rajendran's article for the Hindu | accessdate=3 May 2006 | archive-date=16 November 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061116131006/http://www.musicalnirvana.com/ghazal/asha_articles.html | deadurl=yes }}</ref> ==व्यक्तिगतजीवनम्== भोंसले आशायाः गृहं [[मुम्बै]] महानगरस्य दक्षिणभगए पेद्दर् इति मार्गे प्रभातकुञ्ज् इति गृहस्तोमे अस्ति । तस्याः त्रीणि अपत्यानि पञ्च पौत्राः सन्ति । ज्येष्ठः पुत्रः हेमन्त भोंसले विमानस्य चालकत्वेन कार्यं कृतवान् । सङ्गीतनिदेशकः अपि भूत्वा कानिचनदिनानि कार्यं कृतवन् । अस्य अनुजा आशायाः पुत्री वर्षा इति नमान्विता ''दि सण्डे अब्सर्वर्'', '' रेडीप् '' इति पत्रिकयोः लेखिका रूपेण कार्यं कृतवती । आशायाः कनीयः पुत्रः आनन्द भोंसले चलच्चित्रस्य निर्देशनं शिक्षितवान् । मातुः कार्यदर्शित्वेन सहाय्यम् आचरति । पौत्रः चैतन्यः सङ्गीतक्षेत्रे एव परिश्रमं कुर्वन् अस्ति । इयं पाकनिपुणा अपि अस्ति । भर्तुः भोजनार्थं स्वयं पचति । बालिवुड् प्रमुखाः तस्याः कडायि घोस्ट् अपि च बिर्यानि सर्वदा इच्छन्ति । गोवा शैल्याः ''पाया करि'', सूपः च बालिवुड् ख्यातस्य कपूर् कुटुम्बे जनप्रियपाकः आसीत् । कदाचित् एषा... यदि अहं सङ्गीतस्वरसाम्राज्ञी न अभविष्यत् तदा पाकज्ञा भवामि स्म इति कस्मिंश्चित् दूरदर्शनसन्दर्शने अवदत् । आशा यशस्विनी होटेल् उद्यमिनी अपि अस्ति । अस्याः नाम्नि एव दुबै कुवैत् च देशयोः भोजनालयाः सन्ति । <ref>{{cite web | url=http://www.menumagazine.co.uk/archive/dec04/asha_bhosle.html | title=Yet Another 'First' National Chain Planned | publisher=Menu magazine | accessdate=11 November 2005 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023164800/http://www.menumagazine.co.uk/archive/dec04/asha_bhosle.html | archivedate=23 October 2005 | deadurl=no }}</ref> पेशस्विनी श्वेतशाटिकाः आशायै अधिकं रोचते । वज्राभरणानि अपि अस्याः अतीव प्रियाणी । एषा अनुकरणकलावती अपि अस्ति । नूर् जहाँ, लतामङ्गेश्कर् गुलाम् अलि इत्यादीनां कण्ठस्य नुकरणमपि करोति । सद्यः काले गानं होटेल् उद्यमः अपि च आत्मकथनलेखने मग्ना अस्ति । <ref>{{cite web | author=Chhibber, Kavita | url=http://www.kavitachhibber.com/asha_bhosle.html | title=Kavita Chhibber's interview with Asha Bhosle | accessdate=3 May 2006 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20051227124536/http://www.kavitachhibber.com/asha_bhosle.html | archivedate=27 December 2005 | deadurl=yes }}</ref> ==प्रशस्तिपुरस्काराः== :*फिलं फेर् प्रशस्तयः - आश भोंसले १८वारम् अत्युत्तमगायिका इति फिल्म् फेर् पुरस्कारार्थं नामनिदेशनं सप्तवारं पुरस्कारं च प्राप्तवती ।<ref name="Awards to Asha">[http://www.asha-bhonsle.com/awards/आशा भोंसले प्रशस्तयः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Asha-Bhosle.com. अक्टोबर् क्रि.श.२००७तमे दिने पुनःसम्पादितम् ।</ref> एषा स्वस्य प्रथमां प्रशस्तिं क्रि.श.१९६७तमे वर्षे प्राप्तवती । क्रि.श.१९७९तमे वर्षे स्वस्य सहोदर्या [[लता मङ्गेश्कर्|लतया]] स्पर्धितवती । अपि च लतायाः नाम न निदिष्टं भवेत् इति सूचितवती । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे "रङ्गीला " चलच्चित्रस्य गानार्थं विशेषा प्रशास्तिः प्राप्ता । क्रि.श.२००१तमे वर्षे आजीवोपलब्धेः कृते फिल्मफेर् प्रशस्तिं प्राप्तवती । :*फिल्म् फेर् प्रशस्तिभूषितानि गीतानि चित्राणि च । प्राप्तिवर्षः गानम् चलच्चित्रम् *क्रि.श.१९६७: "गरीबों कि सुनो " (''दस् लाख्'') *क्रि.श.१९६९: "परदे में रहने दो " (''शिकार्) *क्रि.श.१९७२: "पिया तू अब् तो आजा" (''कारवान्'') *क्रि.श.१९७३: "दम् मारो दम्" (''हरे राम हरे कृष्णा'') *क्रि.श.१९७४: "होने लगी है रात्" (''नैना'') *क्रि.श.१९७५: "चैन् से हम को कभी " (''प्राण जाये पर् वचन् न जाये '') *क्रि.श.१९७९: "ये मेरा दिल् " (''डान्'') :*अन्यप्रशस्तयः । *क्रि.श.१९८७: नैण्टिगेल् आफ् एषिया प्रशस्तिः । यु.के स्थितया इण्डो पाक् असोसियेषन् संस्थया ।<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९८९: [[लता मङ्गेश्कर्]] प्रशस्तिः । ([[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशस्य]]सर्वकारेण<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: स्क्रीन् विडियोकान् प्रशस्तिः ।('जानं समाझा करो ' गीतगुच्छार्थम् ।)<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: एम्.टी.वी. प्रशस्तिः। (''जानं समाझा करो " गीतगुच्छार्थम् ।).<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: चानल् वि.प्रशस्तिः (''जानं समाझा करो " गीतगुच्छार्थम् ।).<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.१९९७: दयावति मोदि प्रशस्तिः<ref>[http://portal.unesco.org/ci/photos/showphoto.php/photo/3770 ].portal.unesco.org.</ref> *क्रि.श.१९९९: [[लता मङ्गेश्कर्]] प्रशस्तिः ।([[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रस्य]]सर्वकारेण *क्रि.श.२०००: सिङ्गर् अफ् दि मिलेनियम् (दुबै) *क्रि.श.२०००: झी गोल्ड् बालिवुड् अवार्ड्(''तक्षक्'' चित्रस्य''मुझे रङ्ग् दे '' गीतार्थम्) *क्रि.श.२००१: एम्.टी.वी. प्रशस्तिः।( ''कम्बक्त् इष्क्'' चित्रार्थम्) *क्रि.श.२००२: बिबिसि आजीवनोपलब्धिः (यु के प्रधानमन्त्री टोनि ब्लेर् इत्यस्मात् स्वाकृतम् ।). *क्रि.श.२००२: अत्युत्तमा नेपथ्यगायिका इति झी सिने पुरस्कारः (''लगान्'' चित्रस्य ''राधा कैसे न जले ''गानार्थम्) *क्रि.श.२००२: झी सिनि विशेषपुरस्कारः । *क्रि.श.२००२: स्क्रीन् विडियोकान् प्रशस्तिः (''लगान्'' चित्रस्य ''राधा कैसे न जले '' गानार्थम्) *क्रि.श.२००२: स्यान्सूय् मूवी प्रशस्तिः (''लगान्'' चित्रस्य ''राधा कैसे न जले '' गानार्थम्) *क्रि.श.२००३: भारतीयचलच्चित्रक्षेत्राय दत्तयोगदार्थं स्वरालयः येसुदासप्रशस्तिः<ref name="Awards to Asha" /> *क्रि.श.२००३: फेडरेशन् आफ् इण्दियन् चेम्बर् आफ् कामर्स् एण्ड् इण्डस्ट्री तः ''लिविंग् लेज़ेण्ड् प्रशस्तिः'' ।<ref>भयानि विराल् । [http://www.redhotcurry.com/entertainment/bollywood/march_2004/living_legends.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928192435/http://www.redhotcurry.com/entertainment/bollywood/march_2004/living_legends.htm |date=2011-09-28 }}. redhotcurry.com.</ref> *क्रि.श.२००५: एम्.टी.वी इम्मीस् ,'' आज् जाने कि जिद् न करो''गानार्थम् अत्युत्तमगायिकाप्रशस्तिः ।<ref>[http://www.mtvindia.com/immies/05/index.html २००५ जिताः]</ref> *क्रि.श.२००५: सङ्गीतस्य अत्यन्तं सम्पन्नजनः।<ref>[http://www.mtvindia.com/styleawards२००६/stylehistory.php इतिहासः :मोस्ट् स्पेशलिस्ट् पीपल् इन् म्यूज़िक् ]</ref> :* सम्माननानि । * १९९७तमे वर्षे उस्ताद् अलि अब्कर् खान् इत्यनेन सह " लिगेसि " इति गीतगुच्छे गानार्थम् आशायः ग्र्यामी प्रशास्तिं प्राप्तवती । भारतदेशस्य प्रथमा गायिका अभवत् या एतां प्रशस्तिभाजनम् । * [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] सप्तदशमी राज्यप्रशस्तिः प्राप्ता । * भारतीयचलच्चित्रजगते प्रदत्तम् अनुपमं योदानं परिगणय्य क्रि.श. २०००तमे वर्षे दादा साहेब फल्के प्रशस्तिः आशायै दता ।<ref name="Awards to Asha" /> * अमरावती जलगांव विश्वविद्यालययोः डक्टरेट् उपधिना भूषिता आशा भोंसले । * कलायाम् अत्यधिकोपलब्ध्यर्थे "दि फ्रीडी मर्क्युरी प्रशस्तिः " प्रदत्ता । * बर्मिङ्ग् ह्याम् फिल्म् फेस्टिवल् क्रि.श. २००२तमे वर्षे अस्याः विशेषा गानगोष्ठी अभवत् । * [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वकारेण [[पद्मविभूषणप्रशस्तिः]] प्रदत्ता ।[http://www.hindustantimes.com/storypage/storypage.aspx?id=2ceefc34-8f58-47ab-b358-ee7a5630f4a7&amp;MatchID1=4628&amp;TeamID1=1&amp;TeamID2=6&amp;MatchType1=1&amp;SeriesID1=1165&amp;MatchID2=4621&amp;TeamID3=3&amp;TeamID4=4&amp;MatchType2=2&amp;SeriesID2=1164&amp;PrimaryID=4628&amp;Headline=Tendulkar%2c+Tata%2c+Mittal+get+top+civilian+honour ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221222707/http://www.hindustantimes.com/storypage/storypage.aspx?id=2ceefc34-8f58-47ab-b358-ee7a5630f4a7&MatchID1=4628&TeamID1=1&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1165&MatchID2=4621&TeamID3=3&TeamID4=4&MatchType2=2&SeriesID2=1164&PrimaryID=4628&Headline=Tendulkar%2C+Tata%2C+Mittal+get+top+civilian+honour |date=2008-12-21 }} * गतेषु ५०वर्षेषु से एन् एन् वाहिन्याः श्रेष्ठेषु २०गायकेषु अन्यतमा । [http://www.indianexpress.com/news/asha-bhosle-on-top-20-music-icons-list/657007/ ][http://www.indianexpress.com/news/asha-bhosle-on-top-20-music-icons-list/657007/ ] [http://www.hindustantimes.com/Asha-Bhosle-among-top-20-music-icons/H1-Article1-583088.aspx ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514005535/http://www.hindustantimes.com/Asha-Bhosle-among-top-20-music-icons/H1-Article1-583088.aspx |date=2011-05-14 }} ;चलच्चित्रस्य राष्ट्रियप्रशस्तयः । *क्रि.श.१९८१: ''दिल् चीज़् क्या है '' (''उम्रावो जान्'' ) *क्रि.श.१९८६: ''मेरा कुच् सामान्'' (''इज़ाझत्'' ) :*गौरवपुरस्कारः *क्रि.श.१९९८ - विशेषा प्रशस्तिः(''रङ्गीला) *क्रि.श.२००८ - फिलं फेर् आजीवोपलब्धिपुरस्कारः । ==उल्लेखाः== {{reflist|2}} ==विशेषाध्ययनम्== * {{cite book | last = Cakrabarti | first = Atanu | title = Āśā Bhom̐śale, jībana o gāna | publisher = Madela Publishing House | location = [[Kolkata]] | year = 1999 | oclc = 42764343 | isbn = 978-8176160407 | language = Bengali }} * {{cite book | last = Ciṭakārā | first = Mukeśa | title = Āśā Bhoṃsale : gāne, kôrḍsa, aura svaralipi | publisher = Music Books | location = [[Delhi]] | year = 2006 | oclc = 71351425 | isbn = 978-8189511005 | language = Hindi }} ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=124110521 कथाः] *[[प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली]] {{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}} {{Authority control}} [[वर्गः:चलच्चित्रगायकाः]] 1j4pjvf4iou96tepv153t78kvvcqmqt 0 5610 499997 495464 2026-08-06T20:11:40Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499997 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = नरेन्द्र मोदी <br> નરેન્દ્ર મોદી <small>([[गुजरातीभाषा|गुजराती]])</small><br> Narendra Modi <small>([[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]])</small> |birth_name= |image= File:Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait.png |image_size= |जन्मदिनम्={{Birth date and age|df=yes|1950|9|17}} |birth_place= [[वडनगर]], [[गुजरातराज्यम्]] (ब्रिटिश्-काले बोम्बे प्रेसिडेन्सी) |residence=७ लोक कल्याण मार्ग, [[देहली]], [[भारत]] |constituency=[[वाराणसी]] |order= भारतस्य पञ्चदशः |office= प्रधानमन्त्रि |governor= |term_start= २६/५/२०१४ तः |term_end = पदारूढः |predecessor=[[मनमोहनसिंहः]] |successor= |party= [[भारतीयजनतापक्षः]] |alma_mater=[[गुजरातविश्वविद्यालयः]] |spouse = जशोदाबेन मोदी |religion=[[हिन्दू]] |signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg |website=[http://www.narendramodi.in narendramodi.in] }} '''नरेन्द्र दामोदरदास मोदी''' ('''{{audio|Narendra Modi pronouncing his name at swearing in 2014.ogg|शृणु}}''' मोदिवर्यस्य समर्थत्वेन दूरदर्शि नेतुः स्वरूपे आदरं कुर्वन्ति। यः पारदर्शितया निश्चितरीत्या च सर्वेषां जीवनं परिवर्तयन् समीकुर्वन् च वर्तते। महोदयः कुशलः वक्ता निपुणः मन्त्रणाकारः चास्ति। श्रीनरेन्द्रमोदी ग्रामीणानां नागरिकानां समानं स्नेह प्राप्नोति। तस्य अनुयायिषु समाजस्य प्रत्येकसम्प्रदायस्य धर्मस्य - आर्थिकवर्गस्य च जनाः समाविष्टाः सन्ति। [[गुजरातविश्वविद्यालयः|गुजरातविश्वविद्यालये]] तस्य बी.ए. अभ्यासक्रमः सम्पन्नः जातः आसीत्। == जन्म, बाल्यं च == उत्तर[[गुजरातराज्य]]स्य [[महेसाणामण्डल]]स्य [[वडनगर]]नामकः कश्चन लघुग्रामः, यत्र १९५० तमे वर्षे 'सितम्बर्'-मासस्य सप्तदशे (१७) दिनाङ्के नरेन्द्रमहोदयस्य जन्म अभवत्। संस्कृतेः प्रभावात् औदार्यं, परोपकारः, सामाजिकसेवामूल्यानि च बाल्यादेव वर्धितानि। नरेन्द्रमोदिनः सोमप्रह्लादपङ्कजामृतश्चेति चत्वारो भ्रातरः सन्ति एका भगिनी हसमुखलालभार्य्या वसन्ती चापि। १९५०-६० मध्ये [[भारत]]-[[पाकिस्थान]]योः युद्धावसरे लघुवयसि अपि स्थानान्तरणावसरे सैनिकानां सेवां स्वेच्छया अकरोत्। १९६७ तमे वर्षे गुजरातराज्यस्य जलाप्लावेन पीडितानां सेवां कृतवान्। सङ्घटनात्मककार्येषु सामर्थ्यकारणतः मनोविज्ञाने च नैपुण्यकारणात् सः अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः छात्रनेतृत्वेन चितः। ततः तेन [[गुजरात]]राज्ये विभिन्नेषु सामाजिक-राजकीय-आन्दोलनेषु महत्त्वपूर्णा भूमिका ऊढा। किशोरावस्थायाः आरभ्य एव तेन बह्व्यः समस्याः बहूनि कष्टानि च सम्मुखीकृतानि, परं स्वव्यक्तित्वस्य सम्पूर्णशक्त्याः साहसेन च सर्वाण्यपि आह्वानानि अवसररूपेण परिवर्तितानि। विशिष्य यदा उच्चशिक्षणं प्राप्तुं तेन महाविद्यालय विश्वविद्यालये च प्रवेशः प्राप्तः तदा तस्य मार्गः सङ्घर्षैः कष्टदायकपरिश्रमैः च आवृतः आसीत् परं जीवनसङ्घर्षे सः सर्वदा एकः योद्धा आसीत्, सत्यनिष्ठः, सैनिकः च आसीत्। एकवारं पदं पुरः स्थापयित्वा न कदापि पृष्ठतः अवलोकितम्। तेन न कदापि पराजयः अङ्गीकृतः। एवं दृढश्चियेनैव सः राजनीतिशास्त्रम् अधिकृत्य अनुस्नातकाध्ययनं समापयितुं समर्थो जातः। येन भारतस्य सामाजिकः सांस्कृतिकः विकासः च सर्वदा इष्टः (लक्षितः) तादृशस्य [[राष्ट्रीयस्वयंसेवकसङ्घ]]स्य सङ्घटनस्य कार्येण कार्यम् आरब्धम्। अनेन कार्येण एव निःस्वार्थता सामाजिकम् उत्तरदायित्वं समर्पणं राष्ट्रवादः च इत्येतेषां भावनाः आत्मसात् कृताः। == राजकीयजीवने मोदी == [[राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः|आर्. एस्. एस्.]]<ref>{{cite book | title=Everyday Nationalism: Women of the Hindu Right in India. | url=https://archive.org/details/isbn_9780812222340 | publisher=University of Pennsylvania Press. | author=Menon, Kalyani Devaki | year=2012 | location=p. 26. | isbn=978-0812222340.}}</ref> मध्ये स्व-कार्यकालावसरे श्री नरेन्द्रमोदीवर्यः १९७४ तमे वर्षे भ्रष्टाचारविरुद्धे आन्दोलने आपत्काले यदा भारतीयनागरिकाणां मूलाधिकाराणां हननं जायमानम् आसीत् तदा तादृशेषु अवसरेषु तेन महत्त्वपूर्णाः भूमिकाः निरूढाः। मोदीजी अस्मिन् समये भूगर्भवासं कृत्वा गुप्ततया केन्द्रसर्वकारस्य दुष्टनीतिनां विरुद्धं शक्तिपूर्वकं युद्धं कृत्वा प्रजाशासनस्य (लोकशासनस्य) भावनां जीवितां रक्षितवान्। १९८७ तमे वर्षे [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षे]] स्वात्मानं योजयित्वा राजनीतेः मुख्यधारायां प्रविष्टः। वर्षस्य अन्ते [[गुजरातराज्य]]स्य महामन्त्रिपदे सः नियुक्तः। तावता अत्यन्तं कुशलसङ्घटकत्वेन ख्यातिः अपि प्राप्ता। वस्तुतः तेन पक्षस्य कार्यकर्तृन् सक्रियान् कर्तुम् आह्वानरूपं कार्यं स्वीकृतम्। तस्मादेव कारणात् पक्षेण राजकीयलाभाः अपि प्राप्ताः। १९९० तमे वर्षे 'अप्रैल्'-मासे केन्द्रीयशासने मिश्रसर्वकारस्य रचना अभूत्। कतिचन मासानाम् अनन्तरम् एव इदं राजनैतिकसम्मिश्रणं नष्टम् अभवत्। परं २/३ बहुमतं प्राप्य भारतीयजनतापक्षः [[गुजरात]]राज्ये सत्तारूढः जातः। तदा आरभ्य गुजरातराज्यस्य शासनसूत्रं [[भारतीयजनतापक्ष]]स्य हस्ते अस्ति। १९८८ तः १९९५ पर्यन्तं यः कालः अतीतः तस्मिन्नेव काले श्रीनरेन्द्रमोदी वर्यस्य परिचयः कुशलः रणनीतिज्ञः इति रूपेण उद्भूतः। येन च [[गुजरात]]राज्ये [[भारतीयजनतापक्षः]] शासनकर्तृ-पक्षत्वेन सफलतापूर्वकं परिचायितः। अस्मिन्नेव काले अत्यन्तं महत्वपूर्णयोः द्वयोः कार्यक्रमयोः आयोजनस्य उत्तरदायित्वं मोदीमहोदयाय दत्तम्। तत्र प्रथमम् आसीत् श्रीमतः [[लाल कृष्ण आडवाणी]]महाशयस्य [[सोमनाथः|सोमनाथात्]] आरभ्य [[अयोध्या|अयोध्यां]] यावत् आयोजिता रथयात्रा। तद्वदेव [[भारत]]स्य दक्षिणभागात् [[कन्याकुमारी]]तः [[काश्मीर|कश्मीरं]] यावत् एका यात्रा। १९९८ तमे वर्षे [[देहली|देहल्यां]] शासनं परिवत्र्य [[भारतीयजनतापक्ष]]स्य उदयार्थं श्रेयो यदि देयः तर्हि तदेताभ्यां कार्यक्रमाभ्याम्, यस्य उत्तरदायित्वं मुख्यत्वेन मोदीवर्येण ऊढम्। १९९५ तमे वर्षे सः पक्षस्य राष्ट्रीयसचिवत्वेन नियुक्तः, तदनन्तरं [[भारत]]स्य पञ्च महत्त्वपूर्णराज्यानां कार्यभारः तस्मै प्रदत्तः। यश्च कस्यचिदपि युवनेतुः कृते एका अपूर्वा अद्वितीया च सिद्धिः अस्ति। १९९८ तमे वर्षे तेन सङ्घटनस्य महासचिवपदे पदोन्नतिः प्राप्ता। २००१ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासात् आरभ्य यदा भारतस्य सर्वाधिकेषु समृद्धेषु प्रगतिशीलेषु राज्येषु एकतमस्य [[गुजरातराज्य]]स्य मुख्यमन्त्रित्वेन चितः जातः, तावत् पर्यन्तं सः महासचिवपदे आसीत्। राष्ट्रीयस्तरे तस्य कार्यकरणावसरे श्रीमता नरेन्द्र मोदी वर्येण जम्मु-काश्मीर् सदृशस्य संवेदनशीलस्य राज्यस्य तथा तद्वदेव संवेदनशीलानाम् उत्तरपूर्वीयराज्यानाम् अन्येषां च प्रान्तस्तरीयाणां बहूनाम् आयामानाम् उपरि अवधानस्य उत्तरदायित्त्वं प्राप्तम्। बहूनां राज्यानां पक्षस्य सङ्घटनं समीकर्तुं तस्मै उत्तरदायित्वं दत्तम् आसीत्। राष्ट्रीयस्तरे कार्यकरणावसरे श्री नरेन्द्रमोदीवर्यः पक्षस्य महत्त्वपूर्ण - प्रवक्तृरूपेण उद्भूतः। यदा नैकाः महत्त्वपूर्णाः घटनाः घटिताः, तदा तेन विशिष्टाः भूमिकाः ऊढाः। कालान्तरेण सः समग्रेऽपि विश्वे यात्रां कृतवान् बहूनां देशानां प्रतिष्ठितैः नेतृभिः सह मिलितवान् वार्तालापं च कृतवान्। एतैः अनुभवैः न केवलं तस्य चिन्तनं विकसितं परं भारतस्य सेवां कर्तुं विश्वे च तस्य (भारतस्य) सामाजिकम् आर्थिकं च वर्चस्वं प्रस्थापयितुम् उत्साहः वृद्धिं गतः। मुख्यमन्त्रित्वेन नरेन्द्र मोदी २००१ तमे वर्षे [[गुजरात]]सर्वकारस्य नेतृत्वं कर्तुं सः आहूतः। यदा श्रीमतः नरेन्द्रमोदीवर्यस्य सर्वकारेण ७ अक्तूबर २००१ तमे दिवसे शपथः स्वीकृतः तदा गुजरातराज्यस्य अर्थव्यवस्था २००१ तमस्य वर्षस्यैव जनवरीमासस्य भयावहेन भूकम्पेन नाशिता इव। बह्व्यः प्राकृतिकविपदः अपि तत्र कारणभूताः। तथापि एकेन कुशलव्यूहरचनाकारेण स्वस्य राष्ट्रीयैः आन्तरराष्ट्रीयैः अनुभवैः समृद्धो भूत्वा अस्याः समस्यायाः निराकरणं कर्तुं मार्गप्राप्तेः निर्णयः कृतः। === भूकम्पग्रस्तेभ्यः पुनर्वसनव्यवस्था === यदा मुख्यमन्त्रिरूपेण पदभारः गृहीतः तदा सर्वप्रथमम् आह्वानरूपं कार्यम् अर्थात् २००१ तमवर्षस्य विनाशकारी भूकम्पः<ref>{{cite book | url=http://books.google.co.in/books?id=qT7QvviGoJsC&pg=PA116&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false | title=Business Standard Political Profiles of Cabals and Kings | publisher=Business Standard Books. | author=Phadnis, Aditi | year=2009 | location=pp. 116–21. | isbn=978-81-905735-4-2.}}</ref>। तेन भूकम्पेन पीडितानां जनानाम् आवासव्यवस्था, पुनः आवासानां निर्माणं, पुनर्वसनप्रक्रिया च। सहस्त्रशः जनाः केषुचिदपि आश्रयस्थानेषु दैनन्दिनसुविधाः विना कथमपि जीवनं यापयन्ति स्म। साम्प्रतं श्रीनरेन्द्रमोदीवर्येण प्रतिकूलाः परिस्थितेयः अपि कथं विकासस्य अवसररूपेण परिवर्तिताः तदद्य दृष्टुं शक्यते। यदा पुनर्निर्माणस्य पुनर्वसनस्य च कार्यं चलति स्म तदा अपि श्रीमता नरेन्द्रमहोदयेन स्वस्य दूरदर्शित्वं न नाशितम्। गुजरातराज्येन सर्वदा औद्योगिकः विकासः एव लक्षितः आसीत्। परं नरेन्द्रमहोदयेन सर्वाङ्गिणाय - सामाजिकाय आर्थिकाय च विकासाय सुष्ठु-रीत्या सामाजिकक्षेत्रस्य उपरि ध्यानं केन्द्रितं कृत्वा तत् असन्तुलनं समीकर्तुं निर्णयः कृतः। श्रीमता नरेन्द्रमोदीवर्येण पञ्चामृतयोजना कल्पिता। राज्यस्य सर्वाङ्गिणाय विकासाय पञ्चसूत्रीया रणनीतिः। === विकासपुरुषः नरेन्द्र मोदी === [[चित्रम्:Narendra Modi addressing Vijay Shankhnad Rally in Meerut.jpg|250px|right|thumb|'''विजयशङ्खनाद''' इति जनसभायां नरेन्द्र मोदी ]] तस्य नेतृत्वे शिक्षणं - कृषिः आरोग्यसेवया सहितं नैकेषु क्षेत्रेषु महत् परिवर्तनं दृष्टुं शक्यते। तेन राज्यस्य उज्वलभविष्याय स्वदृष्टिः स्थिरीकृता। नीति-अनुगुणं परिवर्तनम् आनेतुं कार्यक्रमाः आरब्धाः। सर्वकारस्य प्रशासनविभागानां पुनः व्यवस्थां कृत्वा गुजरातं सफलतापूर्वकं समृद्धिपथम् आनीतवान् माननीयः नरेन्द्रमोदीवर्यः। सत्तारूढे सति १०० दिनेषु एव (शतं दिनानाम् अनन्तरमेव) जनाः तस्य आशयान् क्षमताः कार्यशैलीं च ज्ञातवन्तः। स्वस्य व्यवस्थापनकुशलतायाः स्पष्टदूरदर्शितायाः सच्चारि-त्र्यस्य च कौशलानां कारणतः २००२ तम वर्षस्य दिसम्बरमासस्य सामान्येषु निर्वाचनेषु प्रत्यक्षतया भव्यः विजयः प्राप्तः। एवं च मोदी सर्वकारः विधानसदनस्य १८२ स्थानानि प्राप्य स्पष्टेन बहुमतेन पुनः निर्वाचितः। विजयोऽयं अङ्कानां (गणनादृष्या) दृष्टया उत्कृष्टः आसीत् यतोऽहि विपक्षेन कोङ्ग्रेसपक्षेन गुजरातराज्यस्य निर्वाचनाय स्वस्य राष्ट्रीयस्तरीयानां स्त्रोतसाम् उपरि अधिकम् अवधानं दत्तम् आसीत्। विपक्षेण महता प्रमाणेन चालितं निन्दात्मकं प्रचाराभियानं कुशलतापूर्वकं पारं कृत्वा श्री नरेन्द्र मोदीवर्येण मुख्याय विपक्षाय लज्जास्पदः पराजयः प्रदत्तः, यस्य वैशाल्येन मित्राणि शत्रवः च समानतया चकिताः (दिङ्मूढाः) अभूवन्। २००२ तमे वर्षे यदा तेन गुजरातराज्यस्य मख्यमन्त्रित्वेन द्वितीयवारं शपथः स्वीकृतः तदा तस्य शपथविधिसमारोहस्य आयोजनं स्टेडियममध्ये करणीयम् अभवत्। कारणम् एकमेव आसीत् यत् विशाल सङ्ख्यायां जनाः स्वस्य प्रियं नेतारं दृष्टुं श्रोतुं च इच्छन्ति स्म, यैः जनैः एतावता उत्साहेन विजयी कृतः। जनानाम् आकांक्षाः अपेक्षाः च तेषाम् अपेक्षायाः अपेक्षया अपि अधिकं तोषिताः। अद्यत्वे गुजरातराज्यं विविधक्षेत्रेषु अग्रेसरं विद्यते तद् भवतु नाम इ-गवर्नन्स् स्यात्, धननिवेशः स्यात्, दारिद्रय - निवारणं विद्युत् व्यवस्था वा स्यात्, एस् ई झेड् स्यात्, मार्गनिर्माणं स्यात् आर्थिकीव्यवस्था स्यात् वा यत् किमपि अन्यत् क्षेत्रं स्यात् - एतेषु सर्वेषु अपि विषयेषु केन्द्रे जनानां सहभागिता अस्त्येव। बहूनाम् अवरोधानाम् अनन्तरमपि नरेन्द्रमोदीवर्येण निर्धारितं यत् कथमपि नर्मदासेतुबन्धः १२१.९ मीटर परिमितम् औन्नत्यं प्राप्नुयात्। यैः अस्मिन् कार्ये अवरोधः उत्पादितः तेषां विरुद्धं महोदयेन उपवासाः अपि आचरिताः। सुजलां सुफलाम् इति तादृशी काचित् योजना विद्यते यथा गुजरातराज्ये जलस्त्रोतसाम् एकं ग्रिड निर्मातुं जलं रक्षितुं तथा तस्य योग्यदिशि उपयोगस्य दिशायां द्वितीयम् एकम् अभिनवपदम् अस्ति। सोइल हेल्थ कार्ड, रोमिंग् रेशन् कार्ड्, रोमिंग् स्कूल् कार्ड् इत्यादीनाम् आरम्भः इत्येतादृशाः केचित् नवीनविचाराः राज्यस्य सामान्यमनुष्यान् प्रति तस्य चिन्ताः दर्शयन्ति। कृषिमहोत्सवः, चिरञ्जीवी योजना, मातृवन्दना, पुत्रिरक्षाभियानं (बेटी बचावो), ज्योतिग्रामयोजना, कर्मयोगी योजना च। इति एतादृशीनां बह्वीनां योजनानाम् उद्देश्यम् अर्थात् गुजरातराज्यस्य सर्वांङ्गिविकासः। अनेन प्रकारेण पुरोगमनाय दृष्टिः विचाराः समयानुसारम् आचरणं च श्री नरेन्द्रमोदीमहाशयं सत्यनिष्ठराजनेतुः रूपेण प्रमाणितं करोति यः च भाविनः जनानां कृते विचारयति। अन्येषां राजनेतृणां पृष्ठभूम्याः पृथगेव, ये तु केवलम् अग्रिमाय निर्वाचनाय एव विचारयन्ति। नवीनविचारैः युक्तेन ऊर्जावता (उष्मापूर्णेन) युवलोकनेतृत्वेन व्याप्तेन श्री नरेन्द्रमोदीवर्येण स्वविचाराः सफलतापूर्वकं गुजरातराज्यस्य जनजनपर्यन्तं प्रापिताः। सः पञ्चकोटितः अधिकजनानां विश्वासं सम्पादयितुं तेषाम् आशाः च जागरयितुं समर्थः अभवत्। लक्षशः जनान् अर्थात् न केवलं तावदेव सामान्याति - सामान्यं जनमपि तस्य नाम्ना आह्वयति इति तस्य स्मृतिशक्तेः कारणात् सः प्रजानां प्रियः जातः अस्ति। आध्यात्मिकान् नेतृन् (धर्मगुरून्) प्रति तस्य अत्यन्तम् आदरः इति कारणात् सर्वधर्माणां सामीप्याय साहाय्यं प्राप्तम् अस्ति। भिन्न-भिन्नप्रकारेण आयं (आर्थिकम्) कर्तृणां समूहेन विविधधर्मैः पृथक्तया राजकीयसम्बन्धितः गुजरातराज्यस्य केनचित् विशालेन समूहेन मोदी वर्यस्य समर्थत्वेन दूरदर्शि नेतुः स्वरूपे आदरं कुर्वन्ति। यः पारदर्शितया निश्चितरीत्या च सर्वेषां जीवनं परिवर्तयन् समीकुर्वन् च वर्तते। महोदयः कुशलः वक्ता निपुणः मन्त्रणाकारः चास्ति। श्रीनरेन्द्रमोदी ग्रामीणानां नागरिकानां समानं स्नेह प्राप्नोति। तस्य अनुयायिषु समाजस्य प्रत्येकसम्प्रदायस्य धर्मस्य - आर्थिकवर्गस्य च जनाः समाविष्टाः सन्ति। तस्य नेतृत्वकौशलेनैव गुजरातराज्येन समग्रविश्वात् बहूनि सन्मानानि बहवः पुरस्काराः च प्राप्ताः सन्ति। यथा - आपद्काले व्यवस्थापनाय संयुक्तराष्ट्रपक्षतः सासाकावा पुरस्कारः रचनात्मकाय सक्रियाय च प्रशासनाय कोमनवेल्थ् एसोसियेशन् फोर् पब्लिक् एडमिनिस्ट्रिेशन् एण्ड् मेनेजमेण्ट् एवं युनेस्को इत्यनयोः पुरस्कारः (एवोर्ड्) ई-गवर्नन्सनिमित्तं सी.एस्.आई. पुरस्कारः च। वस्तुतः तु प्रजाभिः सततं वर्षत्रयं यावत् श्री नरेन्द्र मोदीवर्याय सर्वश्रेष्ठस्य मुख्यमन्त्रिणः स्थानं प्रदत्तम् अस्ति तदेव तस्य महतीनां सिद्धिनां वैशाल्यं दर्शयति। गुजरातं विश्वस्य पुरतः चित्रयितुं तेन आरब्धम् अद्भुतम् अभियानम् अर्थात् वायब्रण्ट्गुजरातम्। येन अभियानेन समग्रजगतः धननियोजकानां ध्यानं गुजरातं प्रति आकृष्टम्। गतेभ्यः बहुभ्यः वर्षेभ्यः गुजरातराज्ये द्वि-अङ्की वृद्धिः दृष्टुं शक्या। अनेन प्रकारेण सततगतिशीलम् इदं गुजरातम् अग्रे सरति तदा अयं यात्रिकः समयसिकतायां स्वपदचिह्नानि त्यजन् माइलस्टोन् इत्येनं स्माइलस्टोन् मध्ये परिवर्तितं कृत्वा २०१० तमे वर्षे राज्यस्य स्वर्णिम जयन्ती उत्सवः आचरणीयः इति लक्ष्यं मनसि निधाय उत्तरोत्तरं प्रयाणम् अनुवर्तितम् एव। अत एव गुजरातम् अधुना विश्वस्य विकसितेषु अर्थतन्त्रेषु सगर्वं तिष्ठति। प्राथमिककक्षायाः आरभ्य उच्चतमं स्थानं प्राप्तुं तस्य राजकीययात्रायाः निरीक्षणमपि तस्य गात्रस्य वर्धमानं व्यापं दर्शयति। नेतृत्वस्य विचारान् आदर्शान् च दृष्टुम इच्छुकः अत्र तद् दृष्टुं शक्नोति। अत्र तादृशम् एकम् अनुकरणीयम् आदर्शं व्यक्तित्वं दर्शयति यत् केन प्रकारेण चारित्र्येण साहसेन समर्पणेन शेक्त्या च सम्पन्नः युवा अल्पकाल एव रचनात्मकं नेतृत्वं कर्तुं शक्नोति। सार्वजनिके जीवने प्रायः तथा दुष्टुं न लभ्यते यत् दृढसेवाभावनया उद्धेश्यस्य द्रढतया युतः कश्चित् जनः जनानां तावन्तं स्नेहं प्राप्नोति यः च स्वयं तेषु तावदेव स्निह्यति। सः अत्यन्तं स्वल्पेनैव कालेन भाग्यवता जनस्वरूपेण उद्भूतः अस्ति। == प्रधानमन्त्रित्वेन नरेन्द्र मोदी == [[File:Shri Narendra Modi sworn in as Prime Minister.jpg|250px|right|thumb|'''प्रधानमन्त्रित्वेन ''' शपथग्रहणम् ]] २०१४ तमस्य वर्षस्य मई-मसास्य षड्विंशतितमे (२६/५/२०१४) दिनाङ्के [[राष्ट्रपतिः]] [[प्रणब मुखर्जि]] तेन प्रधानमन्त्रिशपथम् अकारयत् <ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Narendra-Modi-is-sworn-in-as-the-15th-Prime-Minister-of-India/articleshow/35620796.cms | title="Narendra Modi is sworn in as the 15th Prime Minister of India" | publisher=The Times of India. 26 May 2014. | accessdate=18 नवम्बर 2014}}</ref>। द्वितीयवारं राष्टपतिः [[रामनाथकोविन्दः]] २०१९ तमवर्षस्य मई मासस्य ३० तमे दिनाङ्के प्रधानमन्त्रित्वेन प्रमाणवचनं बोधितवान्।<ref>https://www.indiatoday.in/india/story/modi-pm-narendra-swearing-in-ceremony-rashtrapati-bhavan-1538642-2019-05-30</ref> अधुना सः [[प्रधानमन्त्रि]]त्वेन देशस्य मार्गदर्शनं कुर्वन् अस्ति। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[स्वच्छभारताभियानम्]] * [[पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां योजना]] * [[प्रधानमन्त्रिजनधनयोजना]] * [[भारते निर्मीयन्ताम्]] * [[मनोवार्ता]] * [[सुकन्यासमृद्धिलेखायोजना]] * [[वस्तुसेवयोः करः (भारतम्)]] ==सन्दर्भः== {{reflist}} [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] [[वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य प्रधानमन्त्रिणः]] [[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५० जननम्]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:नरेन्द्र मोदी]] mu9mfvwho12b4jgrzrxevmhgvm94y4g 0 5744 500011 480902 2026-08-06T20:32:09Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500011 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः वैज्ञानिकः। *[[जीवनी]] {{Infobox person | name = लाइनस टोर्वाल्ड्स | image = LinuxCon Europe Linus Torvalds 03.jpg | caption = Torvalds in 2014 | birth_name = Linus Benedict Torvalds | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1969|12|28}} | birth_place = [[Helsinki]], Finland | residence = [[Portland, Oregon]], United States | alma_mater = [[University of Helsinki]] | nationality = [[Finnish American]]<ref name="citLinus"/> | ethnicity = [[Swedish-speaking Finn]]<ref name=UnixDummies>{{cite book|title=Unix for Dummies|url=https://archive.org/details/unixfordummies0000levi|year=2004|publisher=Wiley Publishing|isbn=0-7645-4147-1|page=[https://archive.org/details/unixfordummies0000levi/page/36 36]|author=John R. Levine, Margaret Levine Young}}</ref> | known_for = [[Linux kernel]], [[Git (software)|Git]] | employer = [[Linux Foundation]] | occupation = [[Software engineer]] | spouse = Tove Torvalds née Monni | children = 3 | parents = [[Nils Torvalds]] (father)<br>Anna Torvalds (mother)<ref name="linuxonlinebio">{{cite web |url=http://www.linux.org/info/linus.html |title=Linux Online – Linus Torvalds Bio |publisher=Linux.org |accessdate=13 March 2010 |archive-date=26 June 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040626044423/http://www.linux.org/info/linus.html |deadurl=yes }}</ref> | relatives = [[Ole Torvalds]] (grandfather) | website = {{URL|torvalds-family.blogspot.com}}<br />{{URL|www.cs.helsinki.fi/u/torvalds/}} <small>(outdated)</small> | footnotes = }} ==बाह्यसपर्कतन्तुः== * [http://torvalds-family.blogspot.com/ Linus' blog at blogspot.com] * [http://www.allbusiness.com/technology/computer-hardware-desktop-computers/4315737-1.html Linus Torvalds and His Five Entrepreneurial Lessons] * {{Cite journal|last1=Young |first1=Robert |date = March 1994|title= Interview with Linus, the Author of Linux |journal= [[Linux Journal]] |issue=#1 |url= http://www.linuxjournal.com/article/2736 }} * [http://www.cs.helsinki.fi/docs/NodesTenYearsEversion.pdf Ten years of NODES] * [http://www.bbc.com/news/technology-18419231 Linus Torvalds: Linux succeeded thanks to selfishness and trust] * [http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/open-sauce/44975-linus-torvalds-looking-back-looking-forward Torvalds interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120925070026/http://www.itwire.com/opinion-and-analysis/open-sauce/44975-linus-torvalds-looking-back-looking-forward |date=2012-09-25 }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 2jcvhpmgl4qkyaqljpywy90uljushir 0 5745 500059 497600 2026-08-06T21:26:25Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500059 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name =लियोनार्ड ओइलर |image = Leonhard Euler 2.jpg |image_size = 220px |caption = Portrait by Johann Georg Brucker (1756) |birth_date = {{birth date|1707|4|15|df=y}} |birth_place = [[Basel]], [[Old Swiss Confederacy|Switzerland]] |death_date = {{death date and age|1783|9|18|1707|4|15|df=y}}<br /><small><nowiki>[</nowiki>[[Old Style and New Style dates|OS]]: 7 September 1783<nowiki>]</nowiki></small> |death_place = [[Saint Petersburg]], [[Russian Empire]] |residence = [[Kingdom of Prussia]], [[Russian Empire]]<br /> [[Old Swiss Confederacy|Switzerland]] |nationality = [[Old Swiss Confederacy|Swiss]] |field = Mathematics and [[Physics]] |work_institutions = [[Russian Academy of Sciences|Imperial Russian Academy of Sciences]]<br />[[Prussian Academy of Sciences|Berlin Academy]] |alma_mater = [[University of Basel]] |doctoral_advisor = [[Johann Bernoulli]] |doctoral_students = [[Nicolas Fuss]]<br />[[Johann Hennert]]<br />[[Joseph Louis Lagrange]]<br />[[Stepan Rumovsky]] |known_for = [[List of topics named after Leonhard Euler|See full list]] |prizes = |religion = [[Calvinism|Calvinist]]<ref>{{cite book|title=Scientists of Faith|url=https://archive.org/details/scientistsoffait00grav|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=[https://archive.org/details/scientistsoffait00grav/page/85 85]–86}}</ref><ref>{{cite book|title=Men of Mathematics, Vol. 1|author=E. T. Bell|location=London|year=1953|publisher=Penguin|page=155}}</ref> |footnotes = He is the father of the mathematician [[Johann Euler]]<br />He is listed by academic genealogy authorities as the equivalent to the doctoral advisor of Joseph Louis Lagrange. |signature = Euler's signature.svg }} [[चित्रम्:Leonhard Euler.jpg|thumb|right|लियोनार्ड ओइलर]] सः विख्यातः वैज्ञानिकः। * [[जीवनी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.leonhardeuler.com/ LeonhardEuler.com] * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Encyclopædia Britannica article] * [http://www.maa.org/news/howeulerdidit.html How Euler did it] contains columns explaining how Euler solved various problems * [http://www.eulerarchive.org/ Euler Archive] * [http://portail.mathdoc.fr/cgi-bin/oetoc?id=OE_EULER_1_2 Leonhard Euler – Œuvres complètes] Gallica-Math * [http://www.leonhard-euler.ch/ Euler Committee of the Swiss Academy of Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html References for Leonhard Euler] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Euler Tercentenary 2007] * [http://www.eulersociety.org/ The Euler Society] * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Euler Family Tree] * [http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ Euler's Correspondence with Frederick the Great, King of Prussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518054936/http://friedrich.uni-trier.de/oeuvres/20/219/ |date=2011-05-18 }} * [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 "Euler&nbsp;– 300th anniversary lecture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227054759/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 |date=2008-12-27 }}, given by Robin Wilson at [[Gresham College]], 9 May 2007 (can download as video or audio files) [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] grojrn1o0cz7ust878n7ifbb4v6z1sb 0 5808 500050 400104 2026-08-06T21:16:02Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500050 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः पुरुषः। *[[जीवनी]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] {{Infobox philosopher | name = Emma Goldman | image = Emma Goldman seated.jpg | caption = Goldman, [[circa]] 1911 | birth_date = {{birth date|1869|6|27}} | birth_place = [[Kovno]], [[Russian Empire]] | death_date = {{death date and age|1940|5|14|1869|6|7}} | death_place = [[Toronto]], Ontario, Canada | school_tradition = {{hlist |[[Anarchism]] |[[Anarcha-feminism]] |[[Anarcho-communism]]}} | influences = {{hlist |[[Friedrich Nietzsche]] |[[Johann Most]] |[[Henry David Thoreau]] |[[Ralph Waldo Emerson]] |[[Peter Kropotkin]] |[[Mikhail Bakunin]] |[[Mary Wollstonecraft]]|[[Nikolay Chernyshevsky]] |[[Oscar Wilde]] |[[Max Stirner]]}} | influenced = {{hlist |[[Roger Nash Baldwin]] |[[Ba Jin]] |[[Noe Ito]]<ref>{{cite book|last=Diggs|first=Nancy Brown|title=Steel Butterflies: Japanese Women and the American Experience|url=https://archive.org/details/steelbutterflies0000digg|year=1998|publisher=State Univ. of New York Press|location=Albany|isbn=0791436233|page=[https://archive.org/details/steelbutterflies0000digg/page/99 99]|quote=Like other radicals of the time, Noe Itō was most influenced by none other than Emma Goldman.}}</ref> |[[Margaret Sanger]]}} }} efs96nt2tmzwumd7ma3ntebp2fwppsy 0 5839 500023 498158 2026-08-06T20:49:25Z InternetArchiveBot 31833 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500023 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox writer | name =हेलेन् केलर् <br> Helen Keller | image = Helen Keller circa 1920 - restored.jpg | alt = एका महिला, यस्याः कृष्णकेशाः, लम्बमानानि कृष्णवस्त्राणि सन्ति, तस्याः आसन्दे विद्ममानायाः महिलायाः आंशिकरूपरेखात्मं चित्रम् । तस्याः तनु कण्ठाभरणं, तस्याः हस्ते विद्यमानं कनकचम्पापुष्पं (magnolia), घाढकृष्णपर्णैः आच्छादितं तत् श्वेतपुष्पम् । | caption = कनकचम्पापुष्पं (magnolia) धृतवती हेलेन केलर (१९२०) | birth_name = हलेन् एड्मन्स् केलर् | birth_date = {{Birth date|1880|6|27|mf=y}} | birth_place = [[तुस्कम्बिया अलाबामा|तुस्कम्बिया]], [[अलाबामा]], यु एस् ए | death_date = {{Death date and age|mf=yes|1968|6|1|1880|6|27}} | death_place = [[एस्टोन्, कनेक्टिकट|एस्टोन्]], [[कनेक्टिकट्]], यु एस् ए | occupation = लेखिका, राजनीतिज्ञा, प्राध्यापिका | education= रेड्क्लिफ् कॉलेज् | magnum_opus = मम जीवनस्य कथा | signature = helen_keller_signature.svg }} '''हेलेन एड्मन्स् केलर''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|h|ɛ|l|ə|n|_|k|ɛ|l|ə|r}}) ({{lang-hi|हेलेन् केलर्}}, {{lang-en|Hellen Keller}}) अन्धा, बधिरा, मूका चासीत् । परन्तु सा अन्येभ्यः मूकबधिरान्धेभ्यः, सामान्यनागरिकेभ्यश्च प्रेरणायाः स्रोतः आसीत् । यतो हि ज्ञानेन्द्रियविहीना हेलेन केलर स्वप्रयत्नैः, अविरतकार्यैः च विश्वस्मिन् अनेकानि कठिनतमानि कार्याणि अकरोत् <ref name="डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान २००५ १२६">{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81/7043-405-X|year=२००५|page=१२६}}</ref> । [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशीया हेलेन केलर [[लेखिकः|लेखिका]], [[राजनीतिज्ञः|राजनीतिज्ञा]], प्राध्यापिका चासीत् । सा प्रप्रथमा मूका, बधिरा च व्यक्तिः आसीत्, यया स्नातकपदवी प्राप्ता <ref name="rnib" /><ref>{{cite web|title=हेलेन केलर इत्यनयाः विषये सामान्याः प्रश्नाः|publisher=Perkins School for the Blind|url=http://www.perkins.org/vision-loss/helen-keller|accessdate=December 25, 2010}}</ref> । [[तुस्कुम्बिया]]<nowiki/>-नगरस्य पश्चिम-भागे यत्र हेलेन इत्यस्याः जन्म अभवत्, तत्र सद्यः एकः [[सङ्ग्रहालयः]] (museum) वर्तते <ref>{{cite web|url=http://www.helenkellerbirthplace.org|title=Helen Keller Birthplace - LW|work=helenkellerbirthplace.org}}</ref> । हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मदिने [[जून]]<nowiki/>-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७) दिनाङ्के अमेरिका-देशस्य [[पेन्सिलवेनिया]]-राज्ये हेलेन केलर-दिनस्य आचरणं भवति । हेलेन केलर-दिनस्य आधिकारिकघोषणा जिम्मि कार्टर्-आख्येन [[राष्ट्रपति]]<nowiki/>ना १९८० तमे वर्षे कृता, तत् वर्षं हेलेन केलर इत्यस्याः जन्मशताब्दीवर्षम् आसीत् । उत्तमा लेखिका केलर् बहुयात्रिणी, मुखरा, दृढमनस्विनी चासीत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ऑफ् अमेरीका-पक्षस्य, इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थायाः सदस्या सा [[महिलामताधिकारः|महिलामताधिकाराय]], [[कर्मकराधिकारः|कर्मकराधिकाराय]], [[समाजवादः|समाजवादाय]] च अभियानानि अकरोत् । १९१७ तमे वर्षे सा Alabama Women's Hall of Fame इत्स्याः संस्थायाः सदस्या अभवत् <ref>{{cite web|url=http://www.awhf.org/inductee.html|title=Inductees|work=Alabama Women's Hall of Fame|publisher=State of Alabama|accessdate=February 20, 2012}}</ref> । == जन्म, बाल्यञ्च == [[File:Helen Keller with Anne Sullivan in July 1888.jpg|thumb|right|१८८८ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे हेलेन केलर इतीयम् अन्नी सलीबान् इत्यनया सह अवकाशस्य दिनेषु]] १८८० तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य सप्तविंशतितमे (२७/६/१९८०) दिनाङ्के [[अमेरिका]]<nowiki/>-संयुक्तराष्ट्रस्य [[अलाबामा]]-राज्यस्य [[तुस्कम्बिया अलाबामा|तुस्कम्बिया]]-नगरे हेलेन केलर इत्यस्याः जन्म अभवत् <ref name="डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान २००५ १२६"/><ref>{{cite web|title=जन्मस्थानम्|url=http://www.helenkellerbirthplace.org|accessdate=May 3, 2013}}</ref> । दशवर्षेभ्यः प्राक् हेलन इत्यस्याः पितामही 'ल्वि ग्रीन्'-आख्यस्य गृहस्य निर्माणम् अकारयत् <ref name="Nielsen2007">{{Citation|title=The Southern Ties of Helen Keller|year=2007|author=Nielsen, Kim E.|journal=Journal of Southern History|volume=73|issue=4}}</ref> । तस्मिन् गृहे एव हेलन् इत्यस्याः परिवारः निवसति स्म <ref>{{cite web|title=Helen Keller Birthplace|url=http://www.helenkellerbirthplace.org|accessdate=May 3, 2013}}</ref> । तस्याः चत्वारः बान्धवाः आसन् । तेषु द्वौ अनुजौ, द्वौ अग्रजौ च । अनुजयोः नाम क्रमेण मिल्ड्रेड् केम्बल्, फिलिप् ब्रूक्स् च आसीत् । तस्याः विमातुः (तस्याः पितुः पूर्वपत्नी) द्वौ पुत्रौ अर्थात् तस्य अग्रजौ जेम्स्, विलियम् च <ref>{{cite web|title=Helen Keller Kids Museum – Ask Keller|url=http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200810|accessdate=July 16, 2014|archive-date=March 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220331/http://braillebug.afb.org/askkeller.asp?issueid=200810|deadurl=yes}}</ref> । तस्याः पिता आर्थर् एच् केलर,<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Multimedia.jsp?id=m-2381|title=Arthur H. Keller|publisher=Encyclopedia of Alabama|accessdate=March 7, 2010|archive-date=July 26, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726031903/http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Multimedia.jsp?id=m-2381|deadurl=yes}}</ref> तुस्कुम्बिया-राज्ये सम्पादकत्वेन कार्यं करोति स्म । सः अमेरिका-देशस्य सेनायाम् अपि दायित्वं स्वीकृतवान् आसीत् <ref name=Nielsen2007/> । हेलेन इत्यस्याः पितामह्याः पितृव्यपुत्री रॉबर्ट् ई. ली आसीत् <ref name="StoryofmyLife">{{Citation|title=The Story of my Life: The Restored Classic|last1=Herrmann|first1=Dorothy|last2=Keller|first2=Helen|last3=Shattuck|first3=Roger |url=http://books.google.com/books?id=qc0CBfqMffUC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|year=2003|pages=12–14|isbn=978-0-393-32568-3|accessdate=May 14, 2010}}</ref> । हेलेन इत्यस्याः माता केट् एडम्स्<ref>{{cite web|url=http://www.afb.org/braillebug/hkgallery.asp?frameid=4|title=Kate Adams Keller|publisher=American Foundation for the Blind|accessdate=March 7, 2010|archive-date=April 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409151828/http://www.afb.org/braillebug/hkgallery.asp?frameid=4|deadurl=yes}}</ref> चार्लेस् एडम्स् इत्यस्य पुत्री आसीत् <ref>{{cite web|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=8578177|title=Charles W. Adams (1817–1878) profile|publisher=Findagrave.com|accessdate=August 11, 2009}}</ref> । अमेरिका-देशस्य गृहयुद्धकाले अमेरिका-देशस्य सैन्यबले चार्लेस् एडम्स् नियुक्तः आसीत् । सः गृहयुद्धं शमयितुं युद्धम् अपि अकरोत् । सेनायां तस्य योग्यतायाः आधारेण सः उच्चपदं प्रापत् । सः ब्रिगेडियर् जनरल् इति पदमारूढः आसीत् । यदा हेलेन केलर् इत्यस्याः जन्म अभवत्, तदा सा श्रोतुं, द्रष्टुं च शक्नोति स्म । शैशवावस्थायाम् एव हेलन स्वतीक्ष्णबुद्ध्याः परिचयम् अकरायत् । यदा सा षण्मासीया आसीत्, तदारभ्य एव सा वचनम् आरब्धवती । प्रप्रथमजन्मदिवसे एव सा चलनम् अपि आरभत <ref>{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=729&pageno=11|title=''The Story of My Life''|author=Helen Keller|page=11|publisher=Project Gutenberg|accessdate=March 7, 2010}}</ref> । परन्तु यदा सा एकोनविंशतिमासीया अभवत्, तदा सा अज्ञात-रोगेण ग्रस्ता <ref name="डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान २००५ १२६"/> । रोगस्य विषये वैद्यानां कथनम् आसीत् यत्, "उदरे, मस्तिष्के च एकस्य तीव्रभारस्य आघातः अभवत्", तेन मस्तिष्कावरणे शोथः (swelling) अभवत् । सः रोगः स्कार्लेट्-ज्वरः आसीत् <ref>{{cite web|url=http://www.afb.org/info/about-us/helen-keller/biography-and-chronology/biography/1235|title=Helen Keller Biography|website=American Foundation for the Blind|access-date=21 February 2015}}</ref> । यद्यपि सः रोगः अत्यन्तः घातकः आसीत्, तथापि तस्याः जीवनस्य रक्षणम् अभवत् । परन्तु जीवने रक्षिते सत्यपि तस्याः जीवनस्य आधारः तु रोगेण नाशितः । यदा रोगाघातः अभवत्, तदा सा मार्थर् वॉशिङ्गटन् इत्यनेन सह संवादरता आसीत् । यावत् हेलेन षड्वर्षीया अभवत्, तावत् तस्याः जीवने अन्धकारस्य स्थितिः आसीत् । १८८६ तमे वर्षे हेलेन् इत्यस्याः माता चार्ल्स् डिकेन्स्-नामकस्य लेखकस्य 'एमेरिकन् नोट्स्'-नामकं पुस्तकम् अपठत् । तस्मिन् पुस्तके उल्लिखितम् आसीत् यत्, लौरा ब्रिजमैन्-नामिका बालिका मूका, नेत्रहीना चास्ति, तथापि सा शिक्षणं प्राप्तुं शक्नोति इति । अतः सा स्वपतिना सह हेलेन इतीमां जे जुलियन् चिसोल्म्-आख्यस्य चिकित्सकस्य समीपं बाल्टिमोर-महानगरं प्रैषयत् । सः चिकित्सकः [[नेत्रम्|नेत्र]]<nowiki/>-[[कर्णः|कर्ण]]<nowiki/>-[[नासिका]]<nowiki/>-[[कण्ठः|कण्ठ]]<nowiki/>सम्बद्धानां रोगाणां विशेषज्ञः आसीत् <ref>{{Cite book|last=Worthington|first=W. Curtis|title=A Family Album: Men Who Made the Medical Center|url=http://www.muschealth.com/about_us/history/chislom.htm|edition=Medical University of South Carolina|isbn=978-0-87152-444-7}}</ref> । जुलियन् चिसोल्म् केलर इतीमां एलेक्झान्डर् अब्राहम् बेल् इत्येतस्य समीपं प्रैषयत् । यतो हि अब्राहम् बेल् तस्मिन् काले बधिरबालकेभ्यः निदानकार्यं करोति स्म । बेल् न्यवेदयत् यत्, एतस्याः बालिकायाः कृते भवान् 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-आख्यं विद्यालयं गच्छतु इति । तस्य विद्यालयस्य प्रबन्धकः माईकल् एनोगस् यदा कैलर् इत्यस्याः विषये अजानात्, तदा सः विंशतिवर्षीयाम् अन्नी सलीबान्-आख्यां शिक्षिकाम् अपृच्छत्, "भवती एतां पाठयिष्यति किम् ?" ततः सा केलर् इत्यस्याः गृहं गत्वा पाठयितुम् उद्यता अभवत् । एवं ४९ वर्षं यावत् लम्बमानस्य सम्बन्धस्य आरम्भः तदा अभवत् । यतो हि सलीबान् इत्येषा केलर् इत्यस्याः शिक्षिकात्वेन ४९ वर्षाणि कार्यम् अकरोत् । अन्नी सलीबान् १८८७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासे केलर् इत्यस्याः गृहं प्राप्तवती । यस्मिन् दिने सा तस्याः गृहं प्राप्तवती, तस्माद्दिनादेव केलर इत्यस्याः अध्ययनं प्रारब्धम् । प्रप्रथमे दिने सलीबान् हेलेन इत्यस्याः हस्ते "d-o-l-l" इति लिखित्वा तत्क्षणं पाञ्चालिकां (doll) तस्याः हस्ते अस्थापयत् । सा पाञ्चालिका सलीबान् इत्यस्याः पक्षतः केलर् इत्यस्यै उपहारः आसीत् । यतो हि केलर् कस्यचिद् वस्तुनः स्पर्शे कृते सत्यपि ज्ञातुं न शक्नोति स्म; सा अवसादवशा (frustrated) अभवत् । सलीबान् यदा [[चषकः|चषक]]<nowiki/>शब्दं पाठयितुं प्रयासं करोति स्म, तदा हेलेन् चषकम् एव अत्रोटयत् <ref name="Wilkie">{{Cite book|last=Wilkie|first=Katherine E.|title=Helen Keller: Handicapped Girl|year=1969|url=https://archive.org/details/helenkellerhandi0000wilk|publisher=Bobbs-Merrill|location=Indianapolis, IN}}</ref> । एकमासं यावत् सलीबान् नितरां प्रयासान् अकरोत् । ततः अप्रैल-मासे हेलेन इत्यस्याः किञ्चिद् ज्ञानम् अभवत् । तया शिक्षिकायाः चेष्टायाः माध्यमेन ज्ञातं यत्, शिक्षिका तस्याः हस्ते किमपि लिखन्ती अस्ति इति । ततः शिक्षिका एकस्मिन् हस्ते जलधारं करोति स्म, अपरस्मिन् हस्ते "water" इति लिखित्वा बोधयितुं प्रयासं करोति स्म । परन्तु एतत् सर्वम् एतावत् सरलं नासीत् । रोगस्य कारणेन हेलेन इत्यस्याः स्वभावः हठी जातः आसीत् । लघ्वीषु घटनासु अपि सा [[क्रोधः|क्रोधं]] करोति स्म । अन्यस्य कथनानुसारं तु सा कदापि न करोति स्म । हेलेन रोगग्रस्ता आसीत्, अतः पितरौ अपि तां किमपि न कथयतः स्म । यदा कस्मिँश्चित् विषये हेलेन क्रोधं करोति स्म, तदा तस्याः [[माता]] येन केन प्रकारेण तां प्रसन्नां कर्तुं यतते स्म । एवं हेलेन इत्यस्याः स्वभावः अतिक्रोधी, हठी च अभवत् । सा कदापि [[चमसः|चमसेन]] भोजनं न करोति स्म, अपि तु [[हस्तः|हस्तेनैव]] भोजनं करोति स्म । यदि कोऽपि चमसेन भोजनं कर्तुं कथयति स्म, तर्हि सा चमसमेव क्षिपति स्म । यदि कोऽपि अधिकम् आग्रहं कुर्यात्, तर्हि सा भूमौ अधिशायनं (लेट कर) कृत्वा दीर्घकालं यावत् रोदिति स्म <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१२८}}</ref> । एवं सलीबान् इत्यस्याः कार्यम् अतिकठिनम् आसीत् । परन्तु सा प्रप्रथमात् दिनादेव हेलेन इत्येतस्यै आज्ञापालनस्य शिक्षणं यच्छति स्म । हेलेन इत्यस्याः क्रियाकलापान् सा [[मनोविज्ञानम्|मनोवैज्ञानिक]]<nowiki/>दृष्ट्या पश्यन्ती आसीत् । अतः सा मनोवैज्ञानिकरीत्या एव हेलेन इत्यस्याः व्यवहारपरिवर्तनाय प्रयत्नं करोति स्म । एवं शनैः शनैः हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, [[विश्वम्|आविश्वं]] विभिन्नैः वस्तुभिः परिपूर्णम् अस्ति । तथा च सर्वेषां वस्तूनां यत्किमपि नाम अवश्यं भवति इति । == अनौपचारिकं शिक्षणम् == हेलेन केलर् यदा सलीबान् इत्यनया सह अनुकूला अभवत्, तदारभ्य तस्याः अनौपचारिकशिक्षणस्य आरम्भः अभवत् । [[मनोविज्ञान]]<nowiki/>स्य ज्ञात्री सलीबान् जानाति स्म यत्, प्राकृतिके वातावरणे हेलेन केलर् आनन्देन पठितुं शक्नोति इति । अतः सा बहुधा [[नदी]]<nowiki/>तटेषु, [[वृक्षः|वृक्ष]]<nowiki/>छायायां च तां पाठयति सः । हेलेन इत्यस्यापि एतादृशे मुक्तवातावरणे मनः प्रफुल्लितं भवति स्म । शीत-ऊष्ण-वर्षाकालानां प्रशिक्षणं तया एवं प्राकृतिस्थानेषु स्थित्वैव प्राप्तम् । यदा ते पठनाय तिष्ठतः स्म, तदा सलीबान् तां परितः यत्किमपि जायमानम् आसीत्, तस्य वर्णनं हेलेन केलर् इत्यस्याः हस्ते सङ्केतमाध्येन लिखित्वा करोति स्म । ते होराः यावत् प्राकृतिकघटनायाः विषयेषु रते भवतः स्म । एवं कालान्तरे हेलेन इत्यस्याः ज्ञानम् अभवत् यत्, पक्षी [[नीडः|स्वनीडं]] कथं निर्माति, तथा च [[पक्षी]] स्वोदरपोषणाय भोजनं कथं क्रोडीकरोति इत्यादि <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१२९}}</ref> । शनैः शनैः हेलेन मुद्रणाक्षरैः (ब्रेल-लिपिः) लेखनम् अपि आरब्धवती । सा स्वमित्राणि पत्राणि लिखति स्म । आरम्भकाले तस्याः वाक्यानि अपूर्णानि, लघूनि च भवन्ति स्म । परन्तु वर्षाभ्यान्तरे एव तस्याः लेखनशैल्यां विकासे सति सा दीर्घपत्राणि अपि अलिखत् । अष्टवर्षीयायाः अन्धायाः, बधिरायाः, मूकायाश्च बालिकायाः पत्रलेखनादिक्रियाकलापानि जनेषु कौतुहलम् अजनयन् । भाषायाः समान्ये ज्ञाने प्राप्ते सति हेलेन अन्यविषयाणां ज्ञानं प्राप्तुं प्रयत्नम् अकरोत् । सर्वेषु विषयेषु सत्सु अपि तस्याः रुचिः [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>विषये अवर्धत । सा होराः यावत् गणनकार्ये व्यस्ता भवति स्म । एकदा एकस्य उदाहरणस्य उत्तरं बहु प्रयत्ने कृते सत्यपि सा न प्रापत् । अतः सा शिक्षिकाम् उपगम्य मार्गदर्शनम् अयाचत् । परन्तु अन्नी सलीबान् हेलेन इत्येताम् अवदत्, "त्वं स्वयमेव चिन्तय । यदि अधुना न भवति, तर्हि त्यज, पश्चात् भविष्यति" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वापि हेलेन इत्यस्याः मनसि सन्तोषः नाभवत् । सा होराः यावत् उदाहरणस्य उत्तरं प्राप्तुं प्रयत्नरता आसीत् । ततः उत्तरं सम्प्राप्य एव सा सन्तोषं प्रापत् <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१३०}}</ref> । == औपचारिकं शिक्षणम् == १८८८ तमस्य वर्षस्य [[मई]]<nowiki/>-मासस्य आरम्भे 'पर्किझ् स्कूल् फॉर् द ब्ल्यैण्ड्'-विद्यालये हेलेन प्रवेशं प्रापत् । १८९४ तमे वर्षे हेलेन, सलीबान् च [[न्यू यॉर्क्]]<nowiki/>-महानगरम् अगच्छताम् । तत्र चतुर्दशवर्षीयायाः हेलेन इत्यस्याः प्रवेशः 'राईट् ह्युमसन् स्कूल् फॉर् द डेफ्'-आख्ये विद्यालये अभवत् । तस्मिन् विद्यालये सा [[लेटिन्|लैटिन्]]<nowiki/>-भाषां, [[फ्रेञ्चभाषा|फ्रेञ्च्]]<nowiki/>-भाषां, [[जर्मन् भाषा|जर्मन्-भाषां]] च अपठत् । हेलेन् बधिरा आसीत्, अतः अन्नी सलीबान् तया सह स्थित्वैव हेलेन् इत्यस्याः पठने साहाय्यं करोति स्म । शिक्षिका यत्किमपि पाठयति स्म, तत्सर्वं अन्नी अलीबान् इत्येषा हेलेन् इत्यस्याः हस्ते लिखित्वा तां बोधयति स्म । अन्याः अध्यापिकाः अपि व्यक्तिगतरीत्या तयोः साहाय्यं कुर्न्वन्ति स्म । सामान्यतया [[बधिरः|बधिराः]] [[मूकः|मूकाः]] अपि भवन्ति । यतः ते अन्येषां [[ध्वनिः|ध्वनिं]] श्रोतुं न शक्नुवन्ति । यदा ते अन्यान् वदतः पश्यन्ति, तदा ते वक्तॄणाम् ओष्ठकम्पनस्य शैलीम् अनुसृत्य वक्तुं प्रयासं कुर्वन्ति । परन्तु हेलेन् केलर् बधिरा, मूका च आसीत्, सा [[अन्धः|अन्धा]] अपि आसीत् । अतः सा अन्येषाम् अनुकरणं कृत्वा वदेत् इत्यस्य सम्भावना नासीत् । सा बहुवारं वक्तुं प्रयासं करोति स्म, परन्तु सर्वदा निष्फला भवति स्म । एकदा अन्नी सलीबान् ताम् अवदत्, "वक्तुं व्यर्थप्रयासं मा कुरु, तव शक्तिः तत्रैव गच्छति । अन्येषु कार्येषु ध्यानं यच्छ, यत् त्वं कर्तुं शक्नोषि" इति । शिक्षिकायाः वचनं श्रुत्वा कदाचित् हेलेन हतोत्साहिनी अपि भवेत् । परन्तु तथापि सा पौनःपुन्येन वक्तुं प्रयासं करोति स्म । तस्याः प्रयासान् दृष्ट्वा अन्नी सलीबान् तां नीत्वा 'होरस् मन् स्कूल् फोर् द डेफ्'-विद्यालयम् अगच्छत् । तत्र सराह् फुलर् इत्यनया सह तयोः सम्पर्कः अभवत् । सराह् फुलर् ओष्ठयोः कम्पनमाध्यमेन पाठयितुं निष्णाता आसीत् । सा पाठकस्य हस्तं स्वस्याः मुखमण्डले स्थापयित्वा [[जिह्वा|जिह्वायाः]], [[ओष्ठ]]<nowiki/>योः च स्थितिं बोधयति स्म । जिह्व्योष्ठस्य तस्याः स्थित्याः माध्यमेन पाठकाः अक्षराणाम् उच्चारणं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म । सराह् फुलर् इत्येषा हेलेन् केलर् इत्येताम् एकादशसु सत्रेषु प्रशिक्षणम् अयच्छत् । ततः हेलेन् लघुवाक्यं निर्माय वचनम् आरभत । तस्याः स्वप्नः आसीत् यत्, सा वदेत् इति, तत् स्वप्नं पूर्णम् अभवत् । सा आदिनं वक्तुम् अभ्यासं करोति स्म । सा षड्वर्षं यावत् सततं परिश्रमं कृत्वा, अन्ततो गत्वा योग्यरीत्या वक्तुम् अभ्यस्ता अभवत् । शनैः शनैः सा सभासु, कार्यक्रमेषु च भाषणम् अपि आरब्धवती । तया वाग्शक्तौ एतावत् नैपुण्यम् अर्जितं यत्, तस्याः वचनैः श्रोतारः मन्त्रमुग्धाः भवन्ति स्म । १८९६ तमे वर्षे ते मस्सक्यूसेट्स्-नगरं प्रत्यच्छताम् । तत्र केलर् 'द केम्ब्रिज् स्कूल् ऑफ् वेस्टर्न्'-नामके महाविद्यालये अभ्यासार्थं सँल्लग्ना । १९०० तमे वर्षे केलेरन् 'रेडक्लिफ्'-महाविद्यालये प्रवेशं प्रापत् । तदा सा ब्रिक्स् हॉल्-इत्यस्य साउथ् हाउस्-नामके स्थले निवसिति स्म । १९०२ तमे वर्षे यदा हेलेन् इत्यस्याः अध्ययनं चलदासीत्, तदैव तस्याः जीवन्याः "मम जीवनस्य कथा" इति पुस्तकं प्रकाशितम् अभवत् । आविश्वं हेलेन् इत्यस्याः पठनकलायाः, उन्नत्याः च समाचाराः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । [[समाचारपत्रम्|समाचारपत्रेषु]], समाचारसंस्थासु च तस्याः जीवन्याः प्रेरककथाः मुद्रिताः भवन्ति स्म । हेलेन् इत्यस्याः व्यक्तित्वेन अनेके जनाः प्रभाविताः आसन् । तेषु महाराज्ञी [[विक्टोरिया]], [[यूनान]]<nowiki/>-देशस्य सम्राज्ञी अपि अन्तर्भवतः । महाराज्ञी विक्टोरिया "हेलेन्" इत्येताम् "अद्भुतबालप्रतिभा", "बॉस्टन्-नगरस्य आश्चर्यम्" इति कथयति स्म । अमेरिका-देशस्य सर्वाधिकतीक्ष्णबुद्धियुक्तासु बालिकासु सा अन्यतमा अस्ति इति आदेशं मान्यता आसीत् । हेलेन् केलर् इत्यस्याः सफलतायाः पृष्ठे तस्याः अध्यापिकायाः अन्नी सलीबान् इत्यस्याः अपि बहुधा प्रशंसा अभवत् । हेलेन् केलर् स्वाध्यापिकायाः जीवनीं लेखितुम् इच्छुका आसीत्, परन्तु [[द्वितीयविश्वयुद्धम्|द्वितीयविश्वयुद्ध]]<nowiki/>स्य आरम्भे सति सा सैन्यसेवायां व्यस्ता अभवत् । ततः तया समाजसेवायाः दायित्वं स्वीकृतम् <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१३२}}</ref> । १९०४ तमे वर्षे चतुर्दशवर्षणां वयसि केलर् 'रेड्क्लिफ्'-महाविद्यालयात् स्नातकपदवीं प्रापत् । आविश्वं सा प्रप्रथमा बधिरा, अन्धा च व्यक्तिः आसीत्, यया [[साहित्यम्|साहित्यविषये]] स्नातकपदवी अर्जिता । सा [[ऑस्ट्रेलिया]]<nowiki/>-देशस्य [[दार्शिनिकः|दार्शिनिकस्य]] पेड्गोग् इत्यस्य सम्पर्के आसीत् । सः प्रप्रथमवारम् अजानात् यत्, एतया महिलया साहित्यक्षेत्रे एतावत् उत्कृष्टं स्थानं प्राप्तम् अस्ति इति <ref>[[Herbert Gantschacher]] "Back from History! – The correspondence of letters between the Austrian-Jewish philosopher Wilhelm Jerusalem and the American [[deafblind]] writer Helen Keller", Gebärdensache, Vienna 2009, p. 35ff.</ref> । महाविद्यलाये यदा केलर् अध्ययनं करोति स्म, तदा तया अनेकानि कष्टानि सोढितानि । अभ्यासक्रमस्य अनेकानि पुस्तकानि ब्रेल-लिप्याम् अनुपलब्धानि आसन् । अतः तया स्वयमेव शब्दविन्यासादिकार्याणि करणीयानि भवन्ति स्म । कठिनशब्दान् अवगन्तुं मार्गदर्शनस्य अभावः अपि आसीत् । बहुधा तु तस्याः सहविद्यार्थिन्यः बहिः क्रीडितुं गच्छन्ति स्म, तथापि हेलेन् पठने व्यस्ता भवति स्म । एवम् आवर्षं कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा स्नातकपदवीं प्रापत् <ref>{{Cite book|author= डॉ. लालबहादुर सिंह चौहान|title=गौरवशाली नारियां|publisher=आत्माराम एण्ड संस| |isbn=81-7043-405-X|year=२००५|page=१३१}}</ref> । अध्ययनक्षेत्रस्य सफलता केवलं प्रत्यक्षं साफल्यम् आसीत्, ततोऽपि अधिका सफलता हेलेन् केलर् इत्यनया प्राप्ता आसीत् । पञ्चषवर्षेषु प्राक् या बालिका न केनापि सह सम्पर्कं कर्तुं समर्था आसीत्, कानिचन वर्षाणि कठोरपरिश्रमं कृत्वा सा अन्यैः सह सुदृढं प्रत्यायनं कर्तुं समर्था अभवत् । तया बहुधा भाषणानि, अध्यापनं च कृतम् । अन्येषां जनानां वचनं सा अवच्छति स्म, यतो हि ओष्ठयोः स्थित्याः अभ्यासः बहुधा जातः आसीत् । तस्याः स्पर्शेन्द्रियम् अतिप्रबलं, सूक्ष्मज्ञानग्राहि च अभवत् । ब्रेल्-लिपिपठने सा एतावती विचक्षणा अभवत् <ref>Specifically, the reordered alphabet known as [[American Braille]]</ref> यत्, सहसा अन्यस्य कथनम् अवगम्य प्रत्युत्तरं यच्छति स्म । स्वहस्तैः साङ्केतिकभाषायाः पठने अपि सा अति कौशल्यम् आर्जयत् । विश्वयुद्धस्य कतिचद्भ्यः दिनेभ्यः प्राक् 'झोलर् कौर्ट्ट्' इत्यस्मात् साधनात् यत् सङ्गीतं निर्गच्छति स्म, तस्य सङ्गीतस्य आनन्दं सा समीपस्थायाम् उत्पीठिकायां हस्तं संस्थाप्य स्वीकरोति स्म <ref name=Spectrum2>[http://library.ndsu.edu/tools/dspace/load/?file=/repository/bitstream/handle/10365/21055/nds-1917-10-31-0.pdf?sequence=1 "First Number Citizens Lecture Course Monday, November Fifth", ''The Weekly Spectrum''], North Dakota Agricultural College, Volume XXXVI no. 3, November 7, 1917.</ref> । == सहचराः == [[अन्नी सलीबान्]] सर्वाधिकं हेलेन् केलर् इत्यनया सह वासम् अकरोत् । सा हेलेन् इत्येतां यावत् पाठयति स्म, तावत् तु हेलेन् इत्यनया सह आसीत्, अपि तु ततः दीर्घकालं यावत् सा हेलेन् इत्यनया सह सहचारिणीत्वेन न्यवसत् । १९०५ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् जॉन् मस्रि-आख्येन युवकेन सह विवाहम् अकरोत् । ततः १९१४ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्येषा अपि अस्वस्थ्या अभवत् । अतः पॉलि थॉमस्-आख्या कर्मचारिणी हेलेन् इत्यस्याः सेवायां नियुक्ता <ref>{{cite web|url=http://www.graceproducts.com/keller/life.html|title=The Life of Helen Keller|publisher=Graceproducts.com|accessdate=August 24, 2010}}</ref> । एवं हेलेन् इत्यनया सह अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येते सहचारिण्यौ आस्ताम् । अन्नी सलीबान्, पॉलि थॉमस् इत्येताभ्यां हेलेन् फोरेस्ट् हिल्स्-आख्यं पत्तनम् अगच्छत् । तत् पत्तनं [[न्यू यॉर्क्]]<nowiki/>-महानगरस्य समीपे विद्यते । तत्र स्टेशन् स्क्वेर्-आख्ये गृहे निवस्य ताः मुकेभ्यः, बधिरेभ्यश्च कार्यं प्रारभन्त । तत्र हेलेन् केलर् इत्यनया "अमेरिकन् फाउन्डेशन् फॉर् द ब्लैण्ड्'-आख्यायाः संस्थायाः स्थापना कृता <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.rnib.org.uk/aboutus/aboutsightloss/famous/Pages/helenkeller.aspx |accessdate=2015-04-17 |archive-date=2012-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231065031/http://www.rnib.org.uk/aboutus/aboutsightloss/famous/Pages/helenkeller.aspx |deadurl=yes }}</ref> । १९३६ तमे वर्षे अन्नी सलीबान् इत्यस्याः मृत्युः अभवत् । अन्नी सलीबान् दीर्घमूर्च्छायाम् एव प्राणान् अत्यजत् । यदा सा शरीरम् अत्यजत्, तदा हेलेन् केलर् तस्याः हस्तं स्वहस्ते स्वीकृत्य तस्याः निकटे एव स्थिता आसीत् <ref>Herrmann, p. 255.</ref> । ततः हेलेन्, पॉलि च कनेक्टिकट्-राज्ये स्थानान्तरम् अकुरुताम् । ते आविश्वं भ्रमित्वा (भ्रान्त्वा) अन्धेभ्यः दानं क्रोड्यकुरुताम् । १९५७ तमे वर्षे पॉलि इत्येतस्याः हृदयाघातः अभवत् । तेन आघातेन तस्य मृत्युः तु नाभवत् । परन्तु ततः तस्याः जीवनं पूर्ववत् सामान्यम् अपि नासीत् । सा दीर्घकालीनायां रुग्णावस्थायाम् अपतत् । अन्ततो गत्वा सा १९५७ तमे वर्षे शरीरम् अत्यजत् <ref name="rnib">{{cite web|title=The life of Helen Keller|publisher=Royal National Institute of Blind People|date=November 20, 2008|url=http://www.rnib.org.uk/xpedio/groups/public/documents/publicwebsite/public_keller.hcsp|accessdate=January 22, 2009|archive-date=June 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607082507/http://www.rnib.org.uk/xpedio/groups/public/documents/publicwebsite/public_keller.hcsp|deadurl=yes}}</ref> । पॉलि इत्यस्याः रुग्णावस्थायाः काले वेन्नी कॉर्बि-आख्यायाः परिचारिकायाः (nurse) नियुक्तिः १९५७ तमे वर्षे अभवत् । सा एव परिचारिका पॉलि इत्यस्याः निधनानन्तरम् आजीवनं हेलेन् कलेर् इत्यस्याः सहचारिणी आसीत् <ref name="rnib" /> । == राजनीतिक्षेत्रे योगदानम् == [[File:Helen Keller (circa 1904).jpg|thumb|left|१९०४ तमे वर्षे हेलेन् केलर् इत्यस्याः चित्रम् । एतस्मिन् हेलेन् इत्यस्याः वामाक्षिः उत्कीर्णम् (Protruding) अस्ति । हेलेन् केलर् इत्यस्याः व्यक्तिववरणे (profile) सामान्यतया एतत् चित्रम् एव दरीदृश्यते । "सौन्दरप्रसाधकत्वेन, वैद्यकीयकारणैश्च" प्रौढावस्थायां तस्याः उभे अक्षिणी काचस्य अक्षिभ्यां परिवर्तते <ref name="Herrmann">{{Cite book|last=Herrmann|first=Dorothy|title=Helen Keller: A Life|year=1998|url=https://archive.org/details/helenkellerlife0000herr|publisher=Knopf|location=New York, NY|isbn=978-0-679-44354-4}}</ref>]] वक्तृत्वेन, लेखिकात्वेन च केलर् विश्वस्तरे प्रसिद्धा अभवत् । ये जनाः अन्धजनेभ्यः कार्यम् अकुर्वन्, तेषाम् आवल्यां तस्याः नाम अन्तरभवत् । सा [[महिलामताधिकारः|महिलामताधिकार]]<nowiki/>स्य, शान्तेः च पक्षधरा आसीत् । सा वुडरो विल्सन्-आख्यस्य राजनीतिज्ञस्य प्रतिद्वद्विनी आसीत् । सा [[समाजसेवा|समाजसेवां]], [[जनसङ्ख्यानियन्त्रम्|जनसङ्ख्यानियन्त्र]]<nowiki/>स्य कृते कार्यं च करोति स्म । १९१५ तमे वर्षे ज्योर्ज् केसलर् इत्यनेन सह मिलित्वा हेलेन् केलर् इन्टर्नेशनल्-संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । सा संस्था स्वास्थ्यसम्बद्धेषु विषये, दृष्टिसम्बद्धेषु विषये, पौष्टिकाहारस्य विषयेषु च संशोधनं करोति । १९२० तमे वर्षे सा 'अमेरिकन् सिविल् लिबर्टि युनियन्'-संस्थायाः रचनाकार्ये साहाय्यम् अकरोत् । सा चत्वारिशत् देशानां यात्राम् अकरोत् । सा वारं वारं [[जापान]]<nowiki/>-देशस्य यात्राम् अकरोत् । अतः [[जपान्]]<nowiki/>-देशीयेषु सा प्रसिद्धा अभवत् । हेलेन् केलर् संयुक्तराष्ट्र-अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिभिः सह मैत्रीम् अकरोत् । अमेरिका-देशस्य अतिप्रसिद्धजनेषु अधिकतमजनैः सः तस्याः मैत्रीम् आसीत् । तेषु [[एलेक्झाण्डर् अब्राहम् बेल्]], [[चार्लि चेप्लिन्]], मार्क् ट्विन् अन्तर्भवन्ति । हेलेन्, मार्क् ट्विन् च विंशतितमाब्दस्य आरम्भे राजनीतिपरिवर्तकत्वेन परिगण्येते स्म <ref name="loewen" /> । हेलेन् सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य सदस्या आसीत् । १९०९ तः १९२१ पर्यन्तं सा अनेकान् लेखान् अलिखत् । सोसियलिस्ट् पार्टि ओफ् अमेरिका-पक्षस्य एगेन् वि. डेब्स् इत्यस्य सा समर्थनम् अकरोत् <ref>{{cite news|title=Wonder Woman at Massey Hall: Helen Keller Spoke to Large Audience Who Were Spellbound.|url=http://www.billgladstone.ca/?p=6485|accessdate=31 October 2014|agency=Toronto Star Weekly|date=January 1914}}</ref> । १९१२ तमे वर्षे हेलेन् केलर् इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्-संस्थया सह संल्लग्ना <ref name="loewen">{{Cite book|last=Loewen|first=James W. | authorlink = James W. Loewen|title=Lies My Teacher Told Me: Everything Your American History Textbook Got Wrong|url=https://archive.org/details/liesmyteachertol0000loew|edition=Touchstone Edition|origyear=1995|year=1996|publisher=Touchstone Books|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/liesmyteachertol0000loew/page/20 20]–22|isbn=978-0-684-81886-3}}</ref> । १९१६-१९१८ मध्ये सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू (इण्डस्ट्रियल् वर्कर्स् ऑफ् द वल्ड्) कृते लेखान् अलिखत् । तेषु एकस्मिन् लेखे सा अवर्णयत् यत्, किमर्थँ सा आई डब्ल्यू डब्ल्यू-संस्थया सह संल्लग्ना अस्ति इति । तस्याः लेखस्य नाम ''Why I Became an IWW''<ref>"[http://www.marxists.org/reference/archive/keller-helen/works/1910s/16_01_16.htm Why I Became an IWW]" in Helen Keller Reference Archive from An interview written by Barbara Bindley date=January 2013, published in the ''New York Tribune'', January 16, 1916</ref> आसीत् । सा अवर्णयत् यत्, तस्याः अन्धत्वम् अन्यविकलाङ्गता च तस्यै प्रेरणास्रोतः अस्ति । == लेखनम् == [[File:Helen Keller13.jpg|thumb|right|१९१२ तमे वर्षे हेलेन् केलर्]] हेलेन् केलर् १२ पुस्तकानि, अनेकान् लेखान् च अलिखत् । # द फ्रॉस्ट किङ्ग : इ.स. १९८१ तमे वर्षे हेलेन् यदा ११ वर्षीया आसीत्, तदा सा 'द फ्रॉस्ट किङ्ग'-पुस्तकम् अलिखत् । एतस्याः रचनायाः कृते आरोपः अभवत् यत्, एषा कथा साहित्यिकचौर्यम् आसीत् । यतः 'द फ्रॉस्ट फेअरीज' इत्यस्य कथानकं मार्गरेट कॅनबी इत्यस्य पुस्तकात् स्वीकृतम् आसीत् । ततः अन्वेषणेन ज्ञातं यत्, मार्गरेट् कॅनबी इत्यस्य कथानकं हेलेन् इत्यस्याः अन्तर्मनसि विस्थापितम् अभवत् । तेन तस्याः मनसि कथां प्रति अभेदः समुत्पन्नः यत्, एषा कथा मम उत अन्यस्य वा इति <ref name="rnib"/> । # द स्टोरी ऑफ माय लाइफ : १९०३ तमे वर्षे हेलेन् केलर् यदा २२ वर्षीया आसीत्, तदा स्वस्याः आत्मकथां 'द स्टोरी ऑफ माय लाइफ'-पुस्तके अलखित् । सुलीवान इत्यस्याः कृते तस्याः पत्युः जॉन मेसी इत्यस्य साहाय्येन अलिखत् । सा आत्मकथा यदा सा २१ वर्षीया आसीत्, तदारभ्य तया लिख्यमाना आसीत् । # द वर्ल्ड आय लिव इन : १९०८ तमे वर्षे केलर यत् 'द वर्ल्ड आय लिव इन'-पुस्तकम् अलखित्, तस्मिन् सा किं चिन्तयन्ती आसीत् ? इत्यस्य वर्णनं कृतम् अस्ति । १९१३ तमे वर्षे 'आऊट ऑफ द डार्क' इत्यस्य प्रकाशनमालिकायां तत् पुस्तकं प्राकाशयत् सा । == अकिता कूक्कूरः == १९३७ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासे यदा हेलेन् केलर् [[जापान]]<nowiki/>-देशस्य [[अकिरा]]<nowiki/>-आख्यं प्रभागम् (Akita Prefecture) अगच्छत्, तदा [[हचिको]]<nowiki/>-प्रजातेः कुक्कुरम् उपहारत्वेन प्रापत् । १९३७ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासे यदा हेलेन् केलर् जापान-वासिना एकेन अकिता-प्रजातेः कुक्कुरः उपहारत्वेन प्रदत्तः, तदा सा हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरविषये अपृच्छत् । परन्तु हचिको इत्याख्यस्य कुक्कुरस्य मृत्युः १९३५ तमे वर्षे एव जातः आसीत् । सा एकं जनं न्यवेदयत् यत्, सा अपि एतादृशं कुक्कुरम् इच्छति इति । तस्याः निवेदनं सत्कृत्य कामिकाझे गो इत्याख्यः कुक्करः हेलेन् इत्यस्यै उपहारत्वेन प्रदत्तः जापान-सर्वकारेण । परन्तु विषाणुजन्यरोगेण ग्रस्तत्वात् सः कुक्कुरः स्वल्पकाले एव मृतः । १९३८ तमस्य वर्षस्य [[जुलाई]]-मासे जापान-सर्वकारः कामिकाझे गो इत्याख्यस्य कुक्करस्य ज्येष्ठसहोदरम् उपहारत्वेन हेलेन् इत्यस्यै अयच्छत् । तस्य कुक्कुरस्य नाम केन्झन गो इति आसीत् । अमेरिका-देशे हेलेन् यदा तं कुक्कुरम् अनयत्, तदा तस्मिन् देशे अकिरा-प्रजातेः कुक्कुरं प्रति जागरूकतायाः वातावरणं समुद्भूतम् । == मृत्युः <ref name="हेलेन् केलर्">{{cite book|author=डॉ लालबहादूर चौहान|title=विश्व की गौरवशाली नारियाँ|url=http://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA106| year=२००५|publisher=आत्माराम एण्ड सन्स् |isbn=81-7043-409-X|page=१२६-१३४}}</ref> == सा जीवनस्य चरमेषु चतुर्षु वर्षेषु अति रुग्णा आसीत् । तेषु वर्षद्वयं तु सा पर्यङ्के शयिता एव आसीत् । १९६८ तमस्य वर्षस्य [[जून]]-मासस्य सप्तदशे (१७/०६/१९६८) दिनाङ्के [[हृदयाघातः|हृदयाघातेन]] तस्याः निधनम् अभवत् । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[अमेरिका]] * [[अन्धः]] * [[सेवा]] {{clear}} == उद्धरणम् == {{reflist|2}} == अधिकवाचनाय == * Brooks, Van Wyck. (1956) ''Helen Keller Sketch for a Portrait'' (1956) * Joseph P. Lash|Lash, Joseph P. (1980) ''Helen and Teacher: The Story of Helen Keller and Anne Sullivan Macy ''. New York, NY: [[Delacorte Press]]. ISBN 978-0-440-03654-8 * Einhorn, Lois J. (1998) ''Helen Keller, Public Speaker: Sightless But Seen, Deaf But Heard'' (Great American Orators) * Harrity, Richard and Ralph G. Martin. (1962) ''The Three Lives of Helen Keller'' * Herrmann, Dorothy (1998) ''Helen Keller: A Life''. New York, NY: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-679-44354-4 * {{cite book|chapter=Keller, Helen Adams |title=World Encyclopedia. Philip's |year= 2008 |publisher=Oxford Reference Online. Oxford University Press. University of Edinburgh |accessdate=February 10, 2012 |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t142.e6208}} === मुख्यस्रोतः === * Keller, Helen with Anne Sullivan and John A. Macy (1903) ''The Story of My Life''. New York, NY: Doubleday, Page & Co. * विश्व की गौरवशाली नारियाँ === इतिहासविद्या === * Amico, Eleanor B., ed. ''Reader's Guide to Women's Studies'' ( Fitzroy Dearborn, 1998) pp328–29 == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{Commons category|Helen Keller}} * [http://www.hki.org/ Helen Keller International] * [http://www.perkinsarchives.org/helen-keller-and-anne-sullivan-links.html/ Helen Heller and Anne Sullivan Archive at Perkins School for the Blind] * [https://wfpp.cdrs.columbia.edu/pioneer/ccp-helen-keller/ Helen Keller] at Women Film Pioneers Project * [http://digital.library.upenn.edu/women/keller/life/life.html ''The Story of My Life'' with introduction to the text] * [http://www.booknotes.org/Watch/111945-1/Dorothy+Herrmann.aspx ''Booknotes'' interview with Dorothy Herrmann on ''Helen Keller: A Life''] October 25, 1998. * [http://www.huffingtonpost.com/the-zinn-education-project/who-stole-helen-keller_b_1618568.html "Who Stole Helen Keller?"] by Ruth Shagoury in the ''Huffington Post'', June 22, 2012. * [http://nrs.harvard.edu/urn-3:RAD.SCHL:sch00762 Papers of Helen Adams Keller, 1898–2003] [http://radcliffe.harvard.edu/schlesinger-library Schlesinger Library], Radcliffe Institute, Harvard University. * Poems by Florence Earle Coates: "To Helen Keller", "Helen Keller with a Rose", "Against the Gate of Life" {{शिखरं गच्छतु}} {{Persondata | NAME = केलर्, हेलेन् एडमस् | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = अमेरिका-देशीया लेखिका, राजनीतिज्ञा | DATE OF BIRTH = १८८०-०६-२७ | PLACE OF BIRTH = [[तुस्कम्बिया अलाबामा|तुस्कम्बिया]], [[अलाबामा]], यु एस् ए | DATE OF DEATH = १९६८-०६-०१ | PLACE OF DEATH = [[एस्टोन्, कनेक्टिकट|एस्टोन्]], [[कनेक्टिकट्]], यु एस् ए }} [[वर्गः:अमेरिकादेशीयाः]] lfuyzmiy6o7uwavesibbodd2m6rcnov 0 9441 500007 494819 2026-08-06T20:25:26Z InternetArchiveBot 31833 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500007 wikitext text/x-wiki यस्मिन् लोके विद्यमानाः प्रायेण सर्वेऽपि विषयाः व्यवस्थितरूपेण निरूपिताः भवन्ति सः '''विश्वकोषः''' इत्युच्यते। <ref>विश्वकोषानुसारं १) {{url|http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/encyclopedia}}, <br> २) {{url|http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/encyclopedia}}, <br> ३) {{url|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia}}</ref> [[File:Encyclopaedia Britannica 15 with 2002.jpg|thumb|ब्रिटानिक् इङ्ग्लिष् विश्वकोषस्य १५तमी आवृत्तिः। (क्रि.श १९७४-२०१०)]] [[File:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|thumbnail|right|अद्यत्वे सङ्गणके अन्तर्जालद्वारा प्राप्तुं शक्यः विश्वकोषः]] ==व्युत्पत्तिः== '''विश्वकोषः''' [आङ्लम्: '''Encyclopedia''' / '''Encyclopaedia''' एन्^सैक्ल(/सैक्लो)पीडिअ] इति विश्वे विद्यमानां सर्वेषां विषयाणां कोषः। ==इतिहासः== [[Image:naturalishistoria.jpg|thumb|Naturalis Historiæ - १६६९ तमावृत्त्याः शीर्षकपुटम्]] *विश्वकोषसदृशाः ग्रन्थाः प्रायेण २००० वर्षेभ्यः प्राक् अपि आसन्। [[क्रि.पू]] ११६ तमे वर्षे रोम्-देशस्य मार्कस् टेरेन्सि अस्-वारो(Marcus Terentius Varro) इत्येषः नैन् बुक्स् आफ डिसिप्लीन्स्(Nine Books of Disciplines) इति विश्वकोषसदृशं ग्रन्थम् अरचयत्। एषः ग्रन्थः विश्वकोषकर्तॄणां मार्गदर्शकः अभवत्। *क्रि.श ७७-७८ तमे वर्षे रोम् देशस्य फ्लिनि दि एल्डर्(Pliny the Elder) इत्येषः न्याचुरल् हिस्टरी(Natural History, Naturalis Historia) इति विश्वकोषं रचितवान्। क्रि.श ८०० तमे वर्षे विरचिते चीना-देशस्य टुयु इत्येतस्य विश्वकोषे विषयाः व्यवस्थितरूपेण विभक्ताः आसन्। *क्रि.श ९४७-१००२ वर्षेषु चीना-देशस्य उषु इत्येषः ३० भागात्मकं विश्वकोषं व्यरचयत्। आधुनिकविश्वकोषाणां रचनं १७-१८ शतमानकाले आरब्धम्। [[Image:Britannica 1. baskı.JPG|220px|thumb|right| ब्रिटानिक् इंग्लिष् विश्वकोषस्य प्रथमा आवृत्तिः। (क्रि.श १७६८-१७७१)]] [[File:Brockhaus Lexikon.jpg|right|thumb|300px|Brockhaus Konversations Lexikon - जर्मन् विश्वकोषस्य १४तमावृत्तिः। (१८९६–१९०८)]] ==प्रसिद्धाः विश्वकोषाः== *[[:en:Encyclopædia Britannica|एन्सैक्लोपीडिया ब्रिटानिका]]: एषः आधुनिकविश्वकोषेषु प्राचीनतमः। एतस्य प्रथमा आवृत्तिः १७६८ तमे वर्षे प्रकाशिता। *[[विकिपीडिया]]: एषः कश्चन अन्तर्जाल-आधारितः विश्वकोषः। अत्र अनेकासु भाषासु लेखाः समुपलभ्यन्ते। आङ्लभाषायामेव प्रायः ४.७ दशलक्षं लेखाः वर्तन्ते। ==भारते विश्वकोषाणां संरचनम्== # पौराणिकविषयैः सह वैद्यकीयं, व्याकरणं, ज्यौतिषं, नाट्यं, सङ्गीतेत्यादयः विषयाः गरुडपुराणे, अग्निपुराणे नारदपुराणे च विद्यन्ते। एते ग्रन्थाः वाङ्मयकोषाः इत्युच्यन्ते। #'षड्दर्शनसमुच्चयः' इत्येषः आयुर्वेदग्रन्थोऽपि विश्वकोषकल्पः। आग्नेयपुराणम् सर्वविद्यासङ्ग्रह इति नाम्ना विश्वकोषस्वरूपतां भजते। # क्रि.श १९०२-१९११ वर्षे बेङ्गालिभाषया रङ्गनाथमुखर्जी एवं नागेन्द्रनाथबसु इत्याभ्यां विरचितः २२ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः भारतस्य प्रथमः विश्वकोषः इति कीर्तिभाक् भवति। # क्रि.श १९१३ तमे वर्षे कोमराजु वेङ्कटलक्ष्मणराव् इत्येषः तेलुगुभाषया विश्वकोषं प्रकाशयितुं प्रायतत। # क्रि.श १९६२ तमे वर्षे चेन्नै नगरतः ९ सम्पुटात्मकः विश्वकोषः तमिळुभाषया प्रकाशितः। # क्रि.श१९७२ तमे वर्षे केरळतः सर्वविज्ञानकोषम् इति २० सम्पुटात्मकः विश्वकोषः प्रकाशितः। ==टिप्पणी== {{Reflist|30em}} ==उद्धरणम्== {{refbegin|30em}} * [http://www.etymonline.com/index.php?search=encyclopedia&searchmode=none EtymologyOnline] * {{cite web |url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/186603/encyclopaedia|title=Encyclopaedia|author= |work= Encyclopædia Britannica|quote= |accessdate=July 27, 2010}} * {{cite book |title= Modern Lexicography|last= Béjoint|first= Henri |authorlink= |year= 2000|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-19-829951-6|page= |pages= |url= |accessdate=|quote= }} * {{cite book|title=Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow|editor=Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S.|publisher=Peter Lang|year=2009|isbn=978-3-03911-799-4}} * {{cite book|last=Blom|first=Phillip|title=Enlightening the World: Encyclopédie, the Book that Changed the Course of History|url=https://archive.org/details/enlighteningworl0000blom|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York; Basingstoke|year=2004|isbn=978-1-4039-6895-1|oclc=57669780}} * {{cite book|last=Collison|first=Robert Lewis|title=Encyclopaedias: Their History Throughout the Ages|publisher=Hafner|location=New York, London|year=1966|edition=2nd|oclc=220101699}} * {{cite book |title= The Oxford History of English Lexicography, Volume I|last= Cowie|first=Anthony Paul|year= 2009|publisher= Oxford University Press|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=nhnVF9Or_wMC&printsec=frontcover&q|accessdate=August 17, 2010|quote=}} * {{cite book|last=Darnton|first=Robert|title=The business of enlightenment : a publishing history of the Encyclopédie, 1775–1800|url=https://archive.org/details/businessofenligh0000darn|publisher=Belknap Press|location=Cambridge|year=1979|isbn=0-674-08785-2}} * {{cite book |title= Dictionary of Lexicography|last= Hartmann|first=R. R. K. |last2=James|first2=Gregory|coauthors= Gregory James|year= 1998|publisher= Routledge|location= |isbn= 0-415-14143-5|page=|pages= |url= http://books.google.com/?id=49NZ12icE-QC&pg=PA49&dq=%22encyclopedic+dictionary%22%2Bencyclopedia&q=%22encyclopedic%20dictionary%22%2Bencyclopedia|accessdate=July 27, 2010|quote=}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the seventeenth and eighteenth centuries: nine predecessors of the Encyclopédie|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1981|isbn=978-0-7294-0256-9|oclc=10645788}} * {{cite book|title=Notable encyclopedias of the late eighteenth century: eleven successors of the Encyclopédie|url=https://archive.org/details/notableencyclope0000unse|editor=Kafker, Frank A.|publisher=Voltaire Foundation|location=Oxford|year=1994|isbn=978-0-7294-0467-9|oclc=30787125}} * {{cite book|last=Needham|first=Joseph|title=Science and Civilization in China|publisher=Caves Books Ltd.|location=Taipei|year=1986|volume=5 – Chemistry and Chemical Technology|chapter=Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic|isbn=978-0-521-30358-3|oclc=59245877}} * {{cite journal|last=Rosenzweig|first=Roy|authorlink=Roy Rosenzweig|date=June 2006|title=Can History Be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past|journal=Journal of American History|volume=93|issue=1|pages=117–46|issn=1945-2314|url=http://chnm.gmu.edu/essays-on-history-new-media/essays/?essayid=42 | doi = 10.2307/4486062 }} * Sideris, Athanasios (2006). [https://www.academia.edu/481168/The_Encyclopedic_Concept_in_the_Web_Era= "The Encyclopedic Concept in the Web Era"], in Ioannides M., Arnold D., Niccolucci F. and K. Mania (eds.), ''The e-volution of Information Communication Technology in Cultural Heritage. Where Hi-Tech Touches teh Past: Risks and Challenges for the 21st Century. VAST 2006'', Epoch, Budapest, pp.&nbsp;192–197. ISBN 963-8046-74-0. * {{cite book|last=Walsh|first=S. Padraig|title=Anglo-American general encyclopedias: a historical bibliography, 1703–1967|url=https://archive.org/details/angloamericangen0000wals|publisher=Bowker|location=New York|year=1968|page=[https://archive.org/details/angloamericangen0000wals/page/270 270]|oclc=577541}} * {{cite book|last=Yeo|first=Richard R.|title=Encyclopaedic visions : scientific dictionaries and enlightenment culture|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, New York|year=2001|isbn=978-0-521-65191-2|oclc=45828872|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/history-ideas-and-intellectual-history/encyclopaedic-visions-scientific-dictionaries-and-enlightenment-culture?format=HB}} {{refend}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html Encyclopaedia and Hypertext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060114061155/http://www.educ.fc.ul.pt/hyper/eng/index.html |date=2006-01-14 }} <!-- Is this important enough to include in this article? --> * [http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html Internet Accuracy Project] – Biographical errors in encyclopedias and almanacs * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text Encyclopedia] – Diderot's article on the Encyclopedia from the original [[Encyclopédie]]. * [http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html De expetendis et fugiendis rebus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615051823/http://www.dm.unipi.it/~tucci/index.html |date=2008-06-15 }} – First Renaissance encyclopedia * [http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/multivol/multibooks.html Errors and inconsistencies in several printed reference books and encyclopedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010718235527/http://kennedy.byu.edu/staff/peterson/Multivol/Multibooks.html |date=2001-07-18 }} * [http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html Digital encyclopedias put the world at your fingertips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109213126/http://reviews.cnet.com/1990-3118_7-6378998-1.html |date=2013-11-09 }}&nbsp;– [[CNET]] article * [https://web.archive.org/web/20080112134535/http://www.uwstout.edu/lib/reference/encycl.htm Encyclopedias online] University of Wisconsin&nbsp;– Stout listing by category * [http://uwdc.library.wisc.edu/collections/HistSciTech/Cyclopaedia Chambers' ''Cyclopaedia''], 1728, with the 1753 supplement * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=moa&cc=moa&key=title&page=browse&value=encyclop%C3%A6dia+americana&Submit=Quick+Browse ''Encyclopædia Americana''], 1851, [[Francis Lieber]] ed. (Boston: Mussey & Co.) at the University of Michigan Making of America site * [http://www.1902encyclopedia.com/ ''Encyclopædia Britannica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181122212107/https://www.1902encyclopedia.com/ |date=2018-11-22 }}, articles and illustrations from 9th ed., 1875–89, and 10th ed., 1902–03. g0got7uw85ucbzcgr5udrpko5vi6u0p 0 9697 499986 435416 2026-08-06T19:44:59Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499986 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = दीक्षाभूमिः | native_name= दीक्षाभूमी | former_names = | alternate_names = | image = Diksha Bhumi.jpg | building_type = Religious and historical monument. | architectural_style = [[Stupa]] | structural_system = | cost = | ren_cost = | location = [[नागपुरम्|नागपुरं]], [[भारतम्]]<ref>{{cite book | first=Dhananjay | last=Keer | title=Dr. Ambedkar: Life and Mission | year=1954 | url=https://archive.org/details/dli.csl.6522 | language=Marathi }}</ref> | address = | client = | owner = | current_tenants = | landlord = | coordinates = {{coord|21|7|41|N|79|4|1|E|type:landmark}} | start_date = July 1978 | completion_date = | inauguration_date = December 18, 2001 | renovation_date = | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | main_contractor = | architect = Sheo Dan Mal | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | references = }} '''दीक्षाभूमिः''' ({{lang-hi|दीक्षाभूमि}}) भारतदेशे [[बौद्धदर्शनम्|बौद्धधर्मस्य]] किञ्चन प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति । [[नागपुरम्|नागपुरस्थे]] अस्मिन् केन्द्रे [[बि.आर्.अम्बेड्करः|बि. आर्. अम्बेड्कर-महोदयेन]] स्वस्य ६०,००,०० परिमितैः अनुयायिभिः सह बौद्धधर्मः स्वीकृतः। ==साधाराः== {{reflist}} [[वर्गः:महाराष्ट्रस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:बौद्धधर्मः]] [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] khejar30b7m0oqy7708rh79bq4sunfd 0 10890 500054 461990 2026-08-06T21:18:24Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500054 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = वनस्पतिः/Plantae | fossil_range = <br/>[[Early Cambrian]] to recent, but [[#Fossils|see text]], {{Fossil range|520|0}} | image = Diversity of plants image version 5.png | image_width = 250px | image_caption = | domain = [[Eukaryote|Eukaryota]] | unranked_regnum = [[Archaeplastida]] | regnum = '''[[ओषधयः|पादपाः]]''' | regnum_authority = [[Ernst Haeckel|Haeckel]], 1866<ref>{{cite book |author= Haeckel G |year= 1866 |title= Generale Morphologie der Organismen |url= https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ |publisher= Verlag von Georg Reimer |location= Berlin |pages= vol.1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII}}</ref>{{Verify source|date=September 2013}} | subdivision_ranks = Divisions | subdivision = '''[[Green algae]]''' * [[Chlorophyta]] * [[Charophyta]] '''[[Embryophyte|Land plants]] (embryophytes)''' * '''[[Bryophyte|Non-vascular land plants]] (bryophytes)''' ** [[Marchantiophyta]]—liverworts ** [[Hornwort|Anthocerotophyta]]—hornworts ** [[Moss|Bryophyta]]—mosses ** [[extinction|†]][[Horneophytopsida]] * '''[[Vascular plant]]s (tracheophytes)''' ** [[extinction|†]][[Rhyniophyta]]—rhyniophytes ** [[extinction|†]][[Zosterophyllophyta]]—zosterophylls ** [[Lycopodiophyta]]—clubmosses ** [[extinction|†]][[Trimerophytophyta]]—trimerophytes ** [[fern|Pteridophyta]]—ferns and horsetails ** [[extinction|†]][[Progymnospermophyta]] * '''[[Spermatophyta|Seed plants]] (spermatophytes)''' ** [[extinction|†]][[Pteridospermatophyta]]—seed&nbsp;ferns ** [[Pinophyta]]—conifers ** [[Cycad]]ophyta—cycads ** [[Ginkgophyta]]—ginkgo ** [[Gnetophyta]]—gnetae ** [[Flowering plant|Magnoliophyta]]—flowering plants [[extinction|†]]'''[[Nematophytes]]''' | synonyms=*Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small> *Viridiplantae <small>Cavalier-Smith 1981</small> *Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small> *Chlorobiota <small>Kendrick and Crane 1997</small> }} [[चित्रम्:Plants.jpg|thumb|'''ओषधीयसस्यवैविध्यम्''']] '''ओषधिः''' स्थावरस्य कश्चन भेदः। स्थावराः चतुर्विधाः - वनस्पतिः, वृक्षः, लता, ओषधिः च । ओषधयः फलपाकान्ताः बहुपुष्पफलयोगाः। तरवः तृणानि लताः गुच्छाः शैवलानि वहुपत्रकाः च ओषधयः वर्तन्ते। अद्यत्वे ३,४७,००० विधाः ओषधयः जीवन्ति।<ref>रॉयलबोटैनिकगार्डेन्स्, क्यू, २०२०, पृ॰ ८२ {{cite web |url=https://www.kew.org/sites/default/files/2020-10/State%20of%20the%20Worlds%20Plants%20and%20Fungi%202020.pdf |title= विश्वस्य ओषधि-शैवालादिप्रजातेः वर्तमानस्थितिः (PDF) }}</ref> ओषधयः स्वमूलैः जलं पिबन्ति। अतः एव ते पादपाः इति कथ्यन्ते। पादपानां मूलं मृत्तिकायां निमग्नम् अस्ति। केचन पादपाः जले अपि जीवन्ति। ते स्वपत्रेषु स्थितेन [[पर्णहरिद्वर्णकः |पर्णहरिद्वर्णकेन]] वस्तुना सूर्यकान्तेः च उपयोगेन शर्करायाः निर्माणं कुर्वन्ति। अतः एव पर्णानि पादपस्य पाकस्थानि इति कथ्यन्ते। अस्याः शर्करायाः रचना ज्योतिनिर्माणम् इति कथ्यते। एतेन आहारेण (शर्करया) पादपस्य सर्वाणि अङ्गानि शक्तिं प्राप्नुवन्ति। महाकविः [[कालिदासः]] [[रघुवंशम्|रघुवंशे]] कथयति यत्, आयौ शेषे सत्येव ओषध्युपायः फलं यच्छति इति। '''नृपतेर्व्यजनादिभिस्तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता।''' '''प्रतिक्रारविधानमायुषः सति शेषे हि फलाय कल्पते।।<ref>रघुवंशमहाकाव्यम्, सर्गः - ८, श्लो. ४०</ref>''' अर्थात्, आयोः अवशिष्टे सत्येव ओषधिः फलप्रदा भवति। =विभागाः= * अल्गे - सरलाः लघुपादपाः * ब्रयोफैटा - शैवलादयः * प्टेरिडोफैटा - वहुपत्रकादयः * जिम्नोस्पर्मा - देवदारवादयः * अञ्जियोस्पर्मा - सपुष्पकाः ** [[द्विमातृकाः]] ** [[एकमातृकाः]] {{ओषधयः}} =चित्राणि= <gallery> File:Borassus flabellifer.jpg|[['''तालः'''|'''तालद्रुमः]]''' File:Chestnut in Guntur.jpg|'''[[तालः|तालम्]]''' File:Turmericroot.jpg|'''[[हरिद्रा]]''' File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|'''[[शबरकन्दः]]''' File:Pandan wangi.JPG|'''[[केतकीवृक्षः]]''' File:California Papaya ID.jpg|'''[[मधुकर्कटी]]''' File:Prepared lemon grass.JPG|Cymbopogon citratus-'''[[अतिगन्धः]]''' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia. File:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' File:Tulasi shrub.JPG|'''[[तुलसी]]''' File:- Ginger -.jpg|'''[[शुण्ठी]]''' File:Cesnekovy cop.jpg|'''[[लशुनम्]]''' File:YosriNov04Pokok Serai.JPG|'''[[अतिगन्धः]]''' </gallery> =सन्दर्भाः= {{reflist}} [[वर्गः:सस्यविज्ञानम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सस्यविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] s3lrzaecvuoycnj9j7085q5fx9kocec 0 11960 500036 496729 2026-08-06T21:02:08Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500036 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = बाल गङ्गाधर तिलक |image = Bal G. Tilak.jpg |caption = |other_names = लोकमान्यः तिलकः |birth_date = {{Birth date|1856|07|23|df=yes}} |death_date = {{Death date and age|1920|08|01|1856|07|23|df=yes}} |birth_place = [[रत्नगिरिः]], [[महाराष्ट्रराज्यम्]], [[भारतम्]] |death_place = [[मुम्बै]], भारतम् |movement = Indian Independence Movement |organization = Indian National Congress }} [[File:Tilak With Family.jpg|thumb|बालः बाल गङ्गाधरः स्वकुटुबज्येष्टैः सह]] ==प्रवेशः== '''बालगङ्गाधर तिलकः''' (क्रि.श.१८५६ तः १९२०) कश्चन महान् राष्ट्रभक्तः । [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|भारतस्य स्वातन्त्रसङ्ग्रामे]] प्रमुखः नेता आसीत् । स्वतन्त्रतायाः आन्दोलनस्य प्रसङ्गे सः अघोषयत्‌ ''स्वराज्यम्‌ अस्माकं जन्मसिद्धः अधिकारः, तस्य प्राप्तेः अनन्तरमेव मम विरामः'' इति । समाचारपत्राणां प्रकाशनं सम्पादनं च कृत्वा स: देशसेवां करोति स्म । बहुबारं कारागारवासम् अनुभूतवान् स: [[संस्कृतम्|संस्कृते]] विद्वान्‌ आसीत्‌ । अयं भारतीयः, राष्ट्रयवादी, समाजोत्थापकः स्वातन्त्र्ययोद्धा च । भारतीयप्रज्ञायां सम्पूर्णस्वराज्यप्राप्तेः आशा एतेनैव अङ्कुरितः । अनेन एतं राष्ट्रियतावादस्य पितामहः इति कथयन्ति स्म । अतीव जनप्रियः नायकः सन् लोकमान्यः इत्येव ख्यातः जातः । अद्यापि तस्य नाम एव लोकमान्यः इति बहवः मन्यन्ते । तिलकमहोदयः इतिहासं, संस्कृतं, [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूधर्मं]], [[गणितम्|गणितं]], खगोलशास्त्रं च गभीरतया अधीतवान् आसीत् । त्यस्य जन्मः चित्पावनब्राह्मणकुले आस। ो ==वैयक्तिकजीवनम्== बालगङ्गाधरतिलकस्य जन्म क्रि.श.१८५६तमे वर्षे जुलै २३तमे दिने भारतस्य [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्ये]] रत्नगिरिमण्डले मध्यमस्तरीये कुटुम्बे अभवत् <ref>{{cite web | url=http://ratnagiri.nic.in/Tourism/emi_person.aspx | title="EMINENT PERSONALITIES". | accessdate=13 मार्च 2014}}</ref>। पिता गङ्गाधरपन्तः, माता पार्वतीबायी । बाल्ये एव बुद्धिमतः तिलकस्य गणिते अतीव आसक्तिः आसीत् । बालः दशवर्षीयः यदा आसीत् तदा पितुः [[पुणे|पुणेनगरं]] प्रति स्थानपरिवर्तनं जातम् । बालः वेर्नाक्युलर् आङ्ग्लविद्यालयं प्राविशत् । पुणेगमनानन्तरं स्वल्पावधौ एव माता दिवङ्गता । ततः षड्वर्षाणाम् अनन्तरं पिता अपि दिवङ्गतः । दुर्बलशरीरः बालः देशसेवा समीचीनतया करणीया चेत् शरीरं दृढतमं स्यात् इति विचिन्त्य व्यायामादीनाम् अभ्यासद्वारा परिश्रमपूर्वकं दृढं शरीरं सम्पादितवान् । सत्यभामा अस्य पत्नी । महाविद्यालयात् आधुनिकविद्यां प्राप्तेषु युवसु बालगङ्गाधरः अपि अन्यतमः अभवत् । पदवीं प्राप्य पुणे ([[पुण्यपत्तनम्]]) नगरे स्वायत्तशालायां गणिताध्यापकत्वेन कार्यम् आरब्धवान् । कञ्चित्कालानन्तरं तम् उद्योगं त्यक्त्वा पत्रकारः अभवत् । पाश्चिमात्यशिक्षाक्रमः भारतीयसनातनपरम्परां दूषयति अपि च भारतस्य विद्यार्थिषु हीनभावं जागर्ति इति निश्चित्य अस्य आधुनिकशिक्षाप्रणाल्याः विरोधम् अकरोत् । छात्राणां कृते उत्तमा शिक्षा लभेत इति उद्देशेन पुणेनगरे डेक्कन् एजुकेषन् सोसैटि इति शालाम् उपाक्रमत् <ref>{{cite book | title=“The Deccan Education Society” The Journal of Asian Studies, vol. 20 | author=D. D. Karve | pages=206-207.}}</ref>। ==राजकीयजीवनम्== तिलकमहोदयेन उपक्रान्तः केसरी इति [[मराठीभाषा|मराठीभाषायाः]] वार्तापत्रिका अतिशीघ्रं प्रसिद्धा अभवत् । अस्यां पत्रिकायां जनाः स्वाभिप्रायान् प्रकटयितुम् अर्हन्ति स्म । क्रि.श. १९०५तमे वर्षे [[पश्चिमबङ्गलराज्यम्|बङ्गालस्य]] विभजनस्य विरोधं केसरीपत्रिका प्रबलतया अकरोत् । क्रि.श.१८९०तमे वर्षे तिलकमहोदयः [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेस्]] पक्षं प्रविष्टवान्, स्वातन्त्र्यान्दोलने तस्य पक्षस्य औदार्यं मृदुनीतिं च खण्डितवान् । [[गोपालकृष्ण गोखले|गोपाकृष्ण गोखले]]महोदयस्य सौम्यवादं तीव्रतया निन्दितवान् । अस्मिन् विषये बङ्गालस्य [[बिपिन चन्द्रपालः]] [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाबस्य]] [[लालालजपत रायः|लाला लजपत राय्]] च तिलकमहोदयस्य अनुमोदनं कृतवन्तौ । क्रि.श. १९०७तमे वर्षे सम्भूते [[सुरत|सूरत्]] अधिवेशने काङ्ग्रेस्-पक्षः तिलकस्य नेतृत्वे घर्मदलः इति गोखलेवर्यस्य नेतृत्ते मृदुदलः इति द्विधा विभक्तः । राजद्रोहस्य आक्षेपात् क्रि.श.१९०६तमे वर्षे तिलकस्य बन्धनम् अभवत् । तदा स्वपक्षे न्यायवादं करोतु इति युवानं न्यायवादिनं [[मोहम्मद् अलि जिन्ना]] इत्येतं प्रार्थितवान् । किन्तु ब्रिटिश् न्यायाधीशः एषः अपराधी इति उद्घुष्टवान् । अतः सः क्रि.श.१९०८तः१९१४तमवर्षपर्यन्तं बर्मादेशस्य ([[ब्रह्मदेशः]]) मंडाले कारावासम् अनुभूतवान् <ref>{{cite book | title=Encyclopedia of Asian History. "Tilak, Bal Gangadhar" | publisher=New York: Charles Scribner's Sons and Macmillian Publishing Company | year=1988 | pages=98}}</ref>। विमोचनानन्तरं स्वस्य सहचरराष्ट्रवादिभिः सह तिलकमहोदयः क्रि.श.१९१६तमे वर्षे काङ्ग्रेस्-पक्षस्य सङ्घाटनं संवर्ध्य अखिलभारतस्य हों रूल् लीग् इति सङ्घटनस्य रचानायाम् अनिबेसण्ट् मोहम्मद् अलि जिन्ना एतयोः सहाय्यं समाचरत् । ==सामाजिकयोगदानानि== बालगङ्गाधर तिलकमहोदयः मूलतः अद्वैतवेदान्तस्य प्रतिपादकः। अद्वैतसिद्धान्तस्य "ज्ञानादेव तु कैवल्यम्" इति वचने तस्य विश्वासः नासीत् । अतः तत्स्मानं पूरकं च कर्मयोगं तत्र योजितवान् । विवाहस्य वयसः कनिष्ठमानः इत्यादीनि सामाजिकपरिवर्तनानि आनीतवान् । मद्यपाननिषेधस्य विषये तस्य अतीव प्रमतिः आसीत् । शिक्षायाः राजकीयस्य च जीवनविषये अस्य चिन्तनानि प्रभावयुतानि आसन् । देवनागरीलिपिम् उपयुज्य लिख्यमाना [[हिन्दीभाषा|हिन्दिभाषा]] राष्ट्रभाषा भवेत् इति प्रथमतया उक्तवान् तिलकः एव । अग्रे [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मा गान्धी]] अपि एतं विषयं गाढम् अनुमोदितवान् । किन्तु यां भाषां तिलकमहोदयः भारतात् एव अपनेतुम् इष्टवान् सा [[आङ्ग्लभाषा]] अधुना अपि प्रधानसंवहनभाषात्वेन राजते । तथापि हिन्दी चान्यभाषाः ब्रिटिष् कालात् अद्यपर्यन्तमपि प्रादेशिकत्वेन भाष्यमाणाः सन्ति । अस्मिन् अपि तिलकमहोदयस्य योगदानम् अस्ति एव । तिलकमहोदयस्य अतिमहत् योगदानं नाम सार्वजनिकः [[गणेशचतुर्थी|गणेशोत्सवः]] । भाद्रपदमासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्दशीम् आरभ्य अनन्तचतुर्दशीपर्यन्तं द्वादशदिनानि अयं सार्वजनिकगणेशोत्सवः मिलित्वा आचर्यते । स्वायत्तं धार्मिकाचरणं सङ्घटनस्य व्याजेन सार्वजनिकोत्सवत्वेन परिवर्तितवान् । एतम् उत्सवम् अवलम्ब्य एव जननायकाः जनसम्पर्कम् अकुर्वन् । तिलकमहोदयेन आरब्धा इयम् उत्सवपरम्परा इदानीमपि विशेषतः [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्ये]] अस्ति । तिलकमहोदयः परदेशीयवस्तूनि तिरस्कृत्य स्वदेशीयवस्तूनि उपयोक्तुं जनजागरणं कृतवान् । तदानीम् एतत् स्वदेशीयान्दोलनं विशेषरूपेण जनेषु देशभक्तिं समवर्धयत् <ref>{{cite book | title=The Making of India: A Historical Survey | url=https://archive.org/details/makingofindiahis00vohr | publisher=Armonk: M.E. Sharpe, Inc | author=Ranbir Vohra | year=१९९७ | pages=१२०}}</ref>। [[चित्रम्:Bal Gangadhar Tilak.jpg|150px|thumb|left|बालगङ्गाधरतिलकः]] ==तिलकोत्तरवर्षाणि== तिलकमहोदयः गान्धिमहात्मनः अहिंसात्मकं सत्याग्रहं दूषयति स्म । कदाचित् क्रान्तिकारीति परिगणितः कालान्तरेण प्रौढविचारशीलः इति प्रसिद्धः अभवत् । स्वातन्त्र्यान्दोलनं सामान्यजनानां समीपं नीतवान् अयं तिलकमहोदयः स्वातन्त्र्यसमरस्य जनकः इत्येव प्रथितः । भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य धर्मस्य च विषये लेखनेन भारतीयानां देशभक्तिं जागरितवान् । तिलकमहोदयं राजकीयस्य आध्यात्मिकस्य च नायकः इति एतस्मिन् विषये महात्मा गान्धी अस्य उत्तराधिकारी इति च जनाः भावयन्ति स्म । यदा बालगङ्गाधरतिलकः क्रि.श१९२०तमे वर्षे दिवङ्गतः तदा सम्मिलितानां द्विलक्षजनानां मध्ये गान्धिमहात्मा उक्तवान् यत् 'अयं आधुनिकभारतस्य जनकः' इति । तिलकमहोदयः दृढहिन्दुत्वस्य प्रतिपादकस्य [[विनायक दामोदर सावर्कर्]]महोदयस्य आराध्यः देवः अभवत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.saadigitalarchive.org/search/bal%20gangadhar%20tilak Bal Gangadhar Tilak materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://books.google.com/books?id=z0PhaNcSr_UC Full and authentic report of the Tilak trial (1908) being the only authorised verbatim account of the whole proceedings with introduction and character sketch of Bal Gangadhar Tikak: Together with press opinion], 1908, Narsinha Chintaman Kelkar * [http://geogebratube.org/student/m24345 Antiquity of the Hindu Calendar, an interactive aid to understanding "The Orion" by Bal Gangadhar Thilak]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Kishore S Kumar * {{Cite EB1922|Tilak, Bal Gangadhar|short=x}} ==आकराः== {{Reflist|2}} {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} [[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः‎]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः]] {{Interwiki conflict}} lw4daazpj9hxy9vfb9e5k34a50e2y30 0 13079 500018 498704 2026-08-06T20:45:53Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500018 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्<br /> Indian National Congress |party_logo = |president = मल्लिकार्जुन खर्गे |colorcode = {{party colour|Indian National Congress}} |chairman = |vice chairman = |ppchairman = |founder = |ppvice chairman = |loksabha_leader = [[राहुल गांधी]]<ref>{{url|http://164.100.47.132/LssNew/Members/partywiselist.aspx}}</ref> |rajyasabha_leader = [[मल्लिकार्जुन खर्गे]]<br />([[Prime Minister of India|Prime Minister]]) |foundation = {{Start date and years ago|1885|12|28}} |headquarters = २४, अकबर् मार्गः, [[नवदेहली]] |publication = ''काङ्ग्रेस् सन्देश'' |students = [[भारतीय राष्ट्रीय छात्र संघ]] |youth = [[भारतीय युवकाङ्ग्रेस्]] |women = [[महिला काङ्ग्रेस्]] |labour = [[भारतीय राष्ट्रिय ट्रेड यूनियन काँग्रेस]] । |ideology = [[लोकवाद]]<br /> [[Indian Nationalism|भारतीय राष्ट्रवादः]]<br/> (''[[Liberal nationalism|उदार राष्ट्रवादः]]'')<br /> [[Social democracy|सामाजिक लोकतन्त्रम्]]<br> [[Democratic socialism|लोकतान्त्रिक समाजवादः]]<br> [[Gandhian socialism|गांधीवादी समाजवादः]]<br> [[Progressivism|प्रगतिवादः]]<br> '''आन्तरिक गुटाः :'''<br> {{•}} [[Social liberalism|सामाजिक उदारवादः]]<br /> {{•}} [[Secularism|धर्मनिरपेक्षता]]<br> {{•}} [[Centrism|मध्यममार्गिता]]<br> {{•}} [[Social conservatism|सामाजिक परम्परावादः]] |international = [[Alliance of Democrats|लोकतन्त्रवादिनां गठबन्धनम्]]<ref>[http://www.allianceofdemocrats.org/index.php?option=com_content&view=article&id=63&Itemid=26 Political Parties, International Organisations and Individuals joining the Alliance of Democrats], [[Alliance of Democrats]]</ref><br> [[Progressive Alliance (political international)|प्रगतिशील गठबन्धनम्]]<ref>[http://progressive-alliance.info/expected-guests/ Expected Participants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610005138/http://progressive-alliance.info/expected-guests/ |date=2013-06-10 }}, [[Progressive Alliance (political international)|Progressive Alliance]]</ref> |colours = |position = [[Centre|मध्यमपक्षः]] |eci = National Party<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref> |alliance = [[भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेशी गठबंधन]] |symbol = [[चित्रम्:Indian National Congress.svg.png|भारतीय राष्ट्रिय काँग्रेस दलस्य चिह्नम्|125px]] |website = {{URL|http://www.aicc.org.in/}} }} '''भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस''' ('''INC'''), या '''कांग्रेस दलः''', अथवा साधारणतया '''कांग्रेस''' इति प्रसिद्धः, भारतदेशस्य एकः [[big tent|बृहत् तंबू]] राजनैतिक दलः अस्ति। सः [[Bharatiya Janata Party|भारतीय जनता पार्टी]]-सह भारतस्य द्वयोः प्रमुखयोः राजनैतिकदलयोः अन्यतमः, तथा [[India|भारतस्य]] प्राचीनतमः दलः अस्ति। 28 दिसम्बर् 1885 तमे दिने स्थापितः, एषः एशिया-आफ्रिका-महाद्वीपयोः ब्रिटिश साम्राज्ये उत्पन्नः प्रथमः आधुनिकः राष्ट्रीयतावादी आन्दोलनः आसीत्।{{efn|"The first modern nationalist movement to arise in the non-European empire, and one that became an inspiration for many others, was the Indian Congress."<ref name="Marshall2001" />}}<ref name="Marshall2001" /> 19 शताब्द्याः उत्तरार्धात्, विशेषतः 1920 तमे वर्षानन्तरं, [[Mahatma Gandhi|महात्मा गाँधी]]-नेतृत्वे कांग्रेस [[Indian independence movement|भारतीय स्वातन्त्र्य आन्दोलनस्य]] प्रधानः नेतृत्वकर्ता अभवत्।<ref name="research">{{cite web|title=Information about the Indian National Congress}}</ref> कांग्रेस यूनाइटेड किंगडम्-तः भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तौ अग्रणी दलानाम् एकः आसीत्,{{efn|"South Asian parties include several of the oldest in the post-colonial world, foremost among them the 129-year-old Indian National Congress that led India to independence in 1947"<ref name="Chiriyankandath2016" /> }}<ref name="Chiriyankandath2016" /> तथा ब्रिटिश साम्राज्ये अन्येषु औपनिवेशिक-विरोधी राष्ट्रवादी आन्दोलनेषु अपि अस्य गहनः प्रभावः अभवत्।{{efn|"...anti-colonial movements ... were strongly influenced by the Indian National Congress."<ref name="Marshall2001" />}}<ref name="Marshall2001" /> INC एकः "[[big tent]]" दलः अस्ति, यः भारतीय राजनीतौ मध्यमार्गे स्थितः इति वर्णितः।<ref name="Barrington2009" /><ref name="centrist" /><ref name="British-Journal" /> दलस्य प्रथमः अधिवेशनः 1885 तमे वर्षे [[Mumbai|बॉम्बे]]-नगरे सम्पन्नः, यस्य अध्यक्षः [[Womesh Chunder Bonnerjee|डब्ल्यू.सी. बनर्जी]] आसीत्।<ref>{{Cite web |title=Indian National Congress}}</ref> 1947 तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं कांग्रेस एकः सर्वसमावेशी भारतीय राष्ट्रवादी तथा धर्मनिरपेक्ष दलः अभवत्, यः परवर्ती 50 वर्षाणि भारतीय राजनीतौ प्रभुत्वं वहति स्म। दलस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू समाजवादी नीतयः समर्थितवान्— योजना आयोगस्य स्थापना, पञ्चवर्षीय योजनानाम् आरम्भः, मिश्र-अर्थव्यवस्थायाः कार्यान्वयनं, तथा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रस्य निर्माणम्। नेहरूस्य मृत्योः अनन्तरं तथा लाल बहादुर शास्त्री-स्य अल्पकालिक-कार्यकालानन्तरं, [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]] दलस्य नेतृत्त्वं स्वीकृतवती। स्वातन्त्र्योत्तर 17 आमनिर्वाचनेषु कांग्रेस सप्तवारं स्पष्ट-बहुमतं प्राप्तवती, तथा अन्यत्र त्रिवारं गठबन्धन-सरकारस्य नेतृत्वं कृतवती, एतेन केन्द्र-सरकारे 54 वर्षाधिकं शासनं कृतम्। कांग्रेस-दलात् षट् प्रधानमन्त्रीणः अभवन्— प्रथमः जवाहरलाल नेहरू (1947–1964), तथा अद्यावधि अन्तिमः [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]] (2004–2014)। 1990 दशकात् [[Bharatiya Janata Party|भाजपा]] कांग्रेसस्य मुख्यः प्रतिद्वन्द्वी अभवत्। सामाजिक-विषयेषु दलः सम-अवसरम्, स्वास्थ्य-अधिकारम्, शिक्षा-अधिकारम्, नागरिक-स्वातन्त्र्यम् समर्थयति, तथा दृढं कल्याणकारी राष्ट्रम् अनुमन्यते। भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस धर्मनिरपेक्षता, समतावादः, तथा संतुलित-नीतयः अनुसरति। आर्थिकदृष्ट्या दलः उदारीकरणम्, [[Privatization in India|निजीकरणम्]] तथा वैश्वीकरणम् समर्थयति। स्थापनातः अद्यावधि काङ्ग्रेस अध्यक्षाः 61 अभवन्। [[Sonia Gandhi|सोनिया गाँधी]] दीर्घकालीन-अध्यक्षा आसीत् (1998–2017, 2019–2022 अन्तरिम), तथा मल्लिकार्जुन खड़गे वर्तमानः [[President of the Indian National Congress|अध्यक्षः]] अस्ति। जिलास्तरः दलस्य लघुतमः कार्यात्मक-एककः अस्ति। प्रत्येक-राज्ये प्रदेश कांग्रेस समिति अस्ति। जिल-प्रतिनिधयः PCC-प्रतिनिधयः च संयुक्तरूपेण अखिल भारतीय कांग्रेस समिति निर्मान्ति। दलः अन्यैः समितिभिः अपि संगठितः— कार्यसमिति, सेवादलः, युवा कांग्रेस, INTUC, NSUI इत्यादिभिः। दलः वार्षिक-प्लेनरी-अधिवेशनानि आयोजयति, यत्र वरिष्ठ-नेतारः दल-नीतिं प्रचारयन्ति। ==इतिहास == === स्थापना तथा प्रारम्भिक कालः (1885–1905) === [[File:Indian National Congress Flag.svg|thumb|दलस्य वर्तमानं ध्वजम्]] [[File:1931 Flag of India.svg|thumb|अयं ध्वजः 1931 तमे वर्षे स्वीकृतः आसीत्, द्वितीयविश्वयुद्धकाले [[आज़ाद हिंद|स्वतन्त्रभारतस्य अस्थायी सरकारेण]] च प्रयुक्तः]] [[File:Marche sel.jpg|thumb|नमकसत्याग्रहस्य समये काङ्ग्रेस् कार्यकर्तृभिः सह महात्मा गांधी]] [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] इति संस्था 1885 तमे वर्षे स्थापिता, यदा देशस्य सर्वेषु भागेषु आगताः 72 प्रतिनिधयः [[Mumbai|बम्बई]] नगरे समागताः। प्रमुखेषु प्रतिनिधिषु दादाभाई नाओरोजी, सुरेन्द्रनाथ बनर्जी, बदरुद्दीन त्याबजी, फिरोजेशाह मेहता, डब्ल्यू सी बनर्जी, एस रामस्वामी मुदलियार, <ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rzWKAAAAMAAJ&q=Rao+Bahadur+Savalai+Mudaliar |title=The Encyclopaedia of Indian National Congress: 1885–1890, The founding fathers |author=A. Moin Zaidi |year=1976 |page=609 |language=en }}</ref> स सुब्रमण्य अय्यर तथा रोमेश चुन्दर दत्त आसन्। आङ्ग्लदेशीयः एलन ऑक्टेवियन ह्यूम , यः पूर्वं ब्रिटिश् शासनस्य नागरिकसेवकः आसीत्, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य संस्थापकसदस्यानाम् एकः आसीत्। [[File:A O Hume.jpg|right|150px|thumb|एलन ऑक्टेवियन ह्यूम]] सेवानिवृत्तः ब्रिटिशः भारतीय सिविल सेवा (ICS) अधिकारी एलन ऑक्टेवियन ह्यूम शिक्षितानां भारतीयानां मध्ये नागरिक–राजनैतिक संवादस्य एकं मंचं निर्मातुम् [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] संस्थाम् स्थापयामास। 1857 भारतीय विद्रोहानन्तरं भारतस्य शासनाधिकारः [[British East India Company|ईस्ट इण्डिया कम्पनी]]तः [[British Empire|ब्रिटिश साम्राज्य]]े न्यस्तः। ब्रिटिशशासितः भारतः [[British Raj|ब्रिटिश राज]] इति ख्यातः आसीत्। अस्य शासनस्य समर्थनं औचित्यं च स्थापयितुं अंग्रेजीशिक्षितानां भारतीयानां साहाय्यम् अलभत, ये ब्रिटिश संस्कृतेः तथा राजनैतिक चिन्तनस्य अधिकं परिचिताः अनुकूलाश्च आसन्। विडम्बनया, उन्नीसशताब्द्याम् अविवादितब्रिटिशप्रभुत्वस्य अथवा [[hegemony|आधिपत्यस्य]] काले कांग्रेसस्य वृद्धिः अस्तित्वं च ब्रिटिशप्राधिकारिणां संरक्षणेन तथा अंग्रेजीशिक्षाप्रणाल्यां शिक्षितानां भारतीय–आङ्ग्लभारतीयानां नववर्गस्य साहाय्येन जातम्।{{citation needed|date=April 2014}} ह्यूम संस्थानिर्माणकार्ये प्रवृत्तः। सः [[University of Calcutta|कलकत्ता विश्वविद्यालय]]स्य चयनितपूर्वछात्रान् सम्प्राप्तवान्। 1883 तमे वर्षे लिखिते पत्रे सः अवदत्— <blockquote> प्रत्येकं राष्ट्रं यथावत् तादृशमेव शासनं प्राप्नोति यत् तस्य योग्यम्। यदि यूयं—राष्ट्रस्य चयनिताः, सर्वाधिकशिक्षिताः जनाः—स्वार्थं सुखं च परित्यज्य स्वस्य देशस्य च अधिकस्वातन्त्र्यार्थं, निष्पक्षप्रशासनाय, स्वकार्यव्यवस्थायां अधिकभागप्राप्तये दृढं संघर्षं कर्तुं न शक्नुथ, तर्हि वयं भवतां मित्राणि भ्रान्ताः, अस्माकं विरोधिनः सम्यक्, तथा लॉर्ड रिपनस्य उदात्ताः आकाङ्क्षाः निष्फलाः कल्पिताश्च। अधुना सर्वे प्रगतेः आशाः समाप्ताः, भारतः यथास्थितमेव शासनं न केवलं प्राप्नोति अपि तु तदेव अर्हति। <ref name="pattabhi1935">{{Citation | title=The History of the Indian National Congress | author=B. Pattabhi Sitaramayya | year=1935 | publisher=Working Committee of the Congress | url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress |page=12}}</ref> </blockquote> 1885 तमे वर्षे मई-मासे ह्यूमः [[viceroy#British India|वायसरॉय]]स्य अनुमतिं प्राप्य “Indian National Union” इति संस्थां निर्मातुम् आरब्धवान्, या शासनसम्बद्धा स्यात् तथा भारतीयजनमतस्य अभिव्यक्तेः माध्यमं स्यात्। ह्यूमः शिक्षितैः भारतीयैः सह 12 अक्टूबर तमे दिने “An Appeal from the People of India to the Electors of Great Britain and Ireland (ग्रेट् ब्रिटेन-आयरलैण्ड्-देशयोः निर्वाचकानाम् कृते भारतस्य जनानां कृते आह्वानम्)” इति घोषणापत्रं प्रकाशितवान्, येन 1885 ब्रिटिश आम निर्वाचने ब्रिटिश मतदातॄन् भारतीयहितसमर्थकानां प्रत्याशिनां समर्थनाय आह्वानम् अकरोत्। अस्य मध्ये अफगानिस्थाने ब्रिटिशसैन्यव्ययार्थं भारतस्य कराधानस्य विरोधः तथा भारतस्य विधायी-सुधाराणां समर्थनं च अन्तर्भूतम्।<ref name="riddick2006">{{Citation | title=The History of British India: a chronology | author=John F. Riddick | year=2006 | publisher=Greenwood Publishing Group | isbn=0-313-32280-5 | url=https://books.google.com/books?id=Es6x4u_g19UC}}</ref> एषा याचना तु विफलाभवत्, अनेकैः भारतीयैः च “उग्रः आघातः, परं यथार्थबोधः—यत् स्वयमेव स्वसंघर्षं कर्तव्यम्” इति व्याख्यातम्।<ref name="yasin1996">{{Citation | title=Emergence of nationalism, Congress, and separatism | author=Madhvi Yasin | year=1996 | publisher=Raj Publications | isbn=81-86208-05-4 | url=https://books.google.com/books?id=NiJuAAAAMAAJ}}</ref> 28 दिसम्बर 1885 तमे दिने [[भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]] [[Bombay Presidency|बम्बई]] नगरे स्थिते गोकुलदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालय इत्यत्र 72 प्रतिनिधीनां उपस्थितौ स्थापिता। ह्यूमः महासचिवपदे आसीत्, तथा कलकत्तानिवासी वोमेश चुन्दर बोनर्जी अध्यक्षरूपेण निर्वाचितः।<ref name="riddick2006" /> ह्यूमं विना अन्यौ द्वौ ब्रिटिशसदस्यौ—विलियम वेडरबर्न् तथा न्यायाधीशः जॉन जार्डिन—संस्थापकसमूहे आसन्। अन्ये सदस्याः प्रायः [[Bombay Presidency|बम्बई]] तथा [[Madras Presidency|मद्रास]] प्रान्तेभ्यः हिन्दवः आसन्।<ref name="riddick2006" /> '''1885–1905 काले भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य नीतयः''' 1885 तः 1905 पर्यन्तं कांग्रेसः वार्षिकसभासु अनेकाः प्रस्तावाः स्वीकृतवान्। एतेषु नागरिकाधिकाराः, प्रशासनिकाः, संवैधानिकाः, आर्थिकाश्च मागाः अन्तर्भूताः। 1) नागरिकाधिकाराः — वाक्-स्वातन्त्र्यस्य, मुद्रणस्वातन्त्र्यस्य, सभासु जुलूसु च संगठने अधिकारस्य महत्त्वं नेतारः अवबोधयन्। 2) प्रशासनम् — प्रशासनदोषानां निवारणं जनकल्याणकार्याणां च आग्रहः कृतः। शासकीयसेवासु भारतीयनियुक्तेः समर्थनं कृतम्। कृषकाणां हिताय कृषिबैंकस्थापनस्य प्रस्तावाः अपि दत्ताः। भेदभावयुक्तविधिनियमेषु विरोधः अपि व्यक्तः। 3) संविधानम् — विधायीपरिषदां शक्तिवर्धनं, निर्वाचितभारतीयप्रतिनिधीनां समावेशनं च मागाः आसन्। ब्रिटिशशासनं तु एतासां मागानां अल्पं महत्त्वं दत्तवान्। 4) अर्थनीतिः — ब्रिटिशशासनस्य आर्थिकनीतिः भूमिमूल्यवृद्धेः अन्येषां च आर्थिकदोषाणां कारणमिति आरोपितम्। आधुनिकउद्योगस्य प्रवर्तनं, सार्वजनिकसेवायां भारतीयकरणं, लवणकरस्य उन्मूलनं च मागितम्। === आर्थिकनीतिः === कांग्रेसस्य आर्थिकनीतयः— * मुक्तबाजारव्यवस्थायाः लाभानां पुनः प्रतिपादनम् * धनसृजनस्य समर्थनम् * धनीनां, मध्यमवर्गस्य, दरिद्राणां च मध्ये असमानतायाः न्यूनिकरणम् * निजीक्षेत्रेण तथा व्यवहार्यसार्वजनिकउद्यमैः प्रेरितविकासस्य त्वरितीकरणम् === विदेशनीतिः === भारतस्य स्वातन्त्र्यात् पूर्वमेव भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य स्पष्टाः विदेशनीतिदृष्टयः आसन्। रेजौल करीम लस्कर इत्यस्य मतानुसारं, “कांग्रेसस्य स्थापना पश्चात् शीघ्रमेव विदेशकार्येषु स्वमतप्रकाशनम् आरब्धम्। 1885 तमे वर्षे प्रथमसभायामेव ऊर्ध्वबर्मादेशस्य ब्रिटिशभारतीयशासनद्वारा विलयस्य निन्दा कृता।”<ref>{{cite book|last1=Laskar|first1=Rejaul Karim|title=India's Foreign Policy: An Introduction|date=2013|publisher=Paragon International Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-83154-06-7|page=5}}</ref> === मुस्लिमप्रतिक्रिया === सैयद अहमद ख़ान इत्यादयः बहवः मुस्लिमनेतारः कांग्रेसं नकारात्मकरूपेण अपश्यन्, यतः तस्य सदस्यता मुख्यतः हिन्दुभिः प्रभविता आसीत्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&pg=PT94|title=Discovery of Prehistory Ancient India: Krishna & Radha|first=Dr Jagat K.|last=Motwani|year=2018|publisher=iUniverse|isbn=9781532037900}}</ref> केचन हिन्दुधार्मिकनेतारः अपि यूरोपीयसांस्कृतिकआक्रमणसमर्थनं मन्यमानाः विरोधं अकुर्वन्।<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/20078547|title=On the Origins of the Indian National Congress: A Case Study of Cross-Cultural Synthesis|author=Hanes, W. Travis|year=1993|journal=Journal of World History|volume=4|issue=1|pages=69–98}}</ref> सामान्यजनाः कांग्रेसस्य अस्तित्वे न ज्ञातवन्तः न च तद्विषये चिन्तिताः, यतः संस्था दरिद्रता, स्वास्थ्याभावः, सामाजिकदमनम् इत्यादिविषयान् प्रत्यक्षं न स्पृष्टवती। अतः कांग्रेसः शिक्षित–समृद्धवर्गीयानां अभिजनसंस्थेति दृश्यते स्म।<ref name="auto"/> === भारतीय राष्ट्रवादस्य उदयः === [[File:1st INC1885.jpg|right|300px|thumb|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसस्य प्रथम अधिवेशनम्, बम्बई, 28–31 दिसम्बर 1885]] कांग्रेससदस्येषु राष्ट्रवादभावनायाः प्रथमोत्थानं तदा जातम् यदा शासनसंस्थासु प्रतिनिधित्वस्य, विधिनिर्माणे मताधिकारस्य, प्रशासनकार्येषु सहभागितायाश्च इच्छा उत्पन्ना। ते स्वयम् निष्ठावन्तः आसन्, परं साम्राज्यस्य अन्तर्गतं स्वशासनसहभागं अपेक्षन्ते स्म।<ref name="auto1"/> एतत् [[Dadabhai Naoroji|दादाभाई नौरोजी]] द्वारा व्यक्तीकृतम्। सः ब्रिटिश् हाउस ऑफ कॉमन्स् इत्यत्र निर्वाचितः प्रथमः भारतीयसदस्यः अभवत्। तस्य अभियाने [[Muhammad Ali Jinnah|मुहम्मद अली जिन्ना]] इत्यादयः युवछात्रकार्यकर्तारः सहाय्यं कृतवन्तः।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52829458|title=The Grand Old Man of India who became Britain's first Asian MP|publisher=BBC News|date=4 July 2020}}</ref> [[Bal Gangadhar Tilak|बाल गंगाधर तिलक]]ः ''[[swaraj|स्वराज]]''ं राष्ट्रस्य गन्तव्यं मन्यते स्म। सः ब्रिटिशशिक्षाप्रणालीं कठोरतया विरोधितवान्, यां भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य च अवमाननाकरिणीमिति मन्यते स्म। तेन ''स्वराज'' एव एकमात्रं समाधानम् इति प्रतिपादितम्। बिपिन चन्द्र पाल, लाला लाजपत राय, अरविन्द घोष, वि. ओ.चिदम्बरम पिल्लै इत्यादयः तस्य समर्थकाः आसन्। एतेषां नेतृत्वे मद्रास, बम्बई, बंगाल, पञ्जाबप्रदेशाः राष्ट्रवादस्य केन्द्राणि अभवन्।<ref name="auto1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p2qFYxtq3GYC&pg=PA55|title=Freedom Fighters of India (in Four Volumes)|first=M. G.|last=Agrawal|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788182054684}}</ref> मध्यममार्गीयाः गोपाल कृष्ण गोखले, फिरोज़शाह मेहता तथा दादाभाई नौरोजी इत्यादयः संवादस्य वार्तालापस्य च पक्षे स्थिराः आसन्। गोखलेः तिलकस्य उग्रक्रियाप्रेरणां आलोचितवान्। 1906 तमे वर्षे कांग्रेसस्य सार्वजनिकसदस्यता नासीत्, अतः तिलकः समर्थकैः सह दलात् निर्गतः।<ref>The moderates, led by [[Gopal Krishna Gokhale]], [[Pherozeshah Mehta]], and Dadabhai Naoroji, held firm to calls for negotiations and political dialogue. Gokhale criticized Tilak for encouraging acts of violence and disorder. The Congress of 1906 did not have public membership, and thus Tilak and his supporters were forced to leave the party.</ref> तिलकस्य कारागारबन्धनानन्तरं भारतीयआन्दोलनस्य आक्रमकप्रयत्नाः स्थगिताः। कांग्रेसः जनविश्वासं अलभत्। 1906 तमे वर्षे मुस्लिमसमुदायः [[All India Muslim League|अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]]ं स्थापयामास, यतः कांग्रेसः मुस्लिमानां हिताय अनुपयुक्ता इति मन्यते स्म।<ref name="auto1"/> === प्रथमविश्वयुद्धः – आत्मायाः संग्रामः === [[File:Annie Besant.png|thumbnail|right|भारतीय स्वातन्त्र्यसंघर्षे यूरोपीयेषु सर्वाधिकं प्रमुखतया संलग्ना एनी बेसेंट]] यदा ब्रिटिशशासनं ब्रिटिश भारतीय सेनाम् प्रथमविश्वयुद्धे प्रविष्टां अकरोत्, तदा भारतदेशे एतादृशी प्रथमं राष्ट्रव्यापिनी निर्णायकः राजनैतिकविमर्शः उद्भूतः। राजनैतिकस्वातन्त्र्यस्य आह्वानं कुर्वन्तीनां स्वराणां संख्या वर्धिता।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/fyi/story/indian-soldiers-world-war-one-germany-british-army-1026848-2017-07-28|title=World War I: Role of Indian Army in Britain's victory over Germany|date=28 July 2017|website=India Today}}</ref> 1916 तमे वर्षे [[लखनऊ]] अधिवेशने विभक्तः कांग्रेसदलः पुनः एकीकृतः अभवत्। एतत् [[Bal Gangadhar Tilak|बालगंगाधर तिलक]]स्य तथा मुहम्मद अली जिन्नास्य प्रयत्नैः साधितम्।<ref>{{Cite news |url=https://scroll.in/article/968926/the-tilak-jinnah-pact-embodied-communal-harmony-that-is-much-needed-in-modern-day-india|title=The Tilak-Jinnah pact embodied communal harmony that is much needed in modern-day India|first=Sudheendra|last=Kulkarni|work=Scroll.in}}</ref> तिलकः स्वदृष्टीन् पर्याप्ततया मृदुकृतवान्, अधुना च ब्रिटिशशासनस्य सह राजनैतिकसंवादस्य पक्षे स्थितः। सः युवा मुहम्मद अली जिन्ना तथा श्रीमती [[Annie Besant|एनी बेसेंट]]या सह होम रूल आन्दोलनम् आरब्धवान्, येन ''Home Rule''—स्वदेशीयकार्यक्षु भारतीयानां सहभागिता—इति मागः प्रस्तुताभवत्। एषा मागः ''[[Swaraj|स्वराज]]''स्य पूर्वरूपं आसीत्। साम्राज्यस्य अन्तर्गतं डोमिनियनदर्जायाः मागार्थं अखिलभारतीय होम रूल लीगः अपि स्थापितः।<ref name="auto2"/> किन्तु अन्येन मार्गेण गच्छन् अपरः भारतीयपुरुषः कांग्रेसस्य तथा भारतीयसंघर्षस्य नेतृत्वाय नियतः आसीत्। [[Mohandas Gandhi|मोहनदास गांधी]] अधिवक्ता आसीत्, यः दक्षिणआफ्रिकादेशे भारतीयानां विरुद्धं प्रचलितानां भेदभावपूर्णानां विधानानां विरोधे सफलं संघर्षं नीतवान्। 1915 तमे वर्षे भारतं प्रत्यागत्य, सः भारतीयसंस्कृतेः इतिहासस्य, जनानां मूल्यानां जीवनशैल्याश्च आधारेण नवक्रान्तिं समर्थयितुं प्रवृत्तः। अहिंसायाḥ, [[civil disobedience|सविनयावज्ञा]]या च सिद्धान्तैः सह सः ''[[Satyagraha|सत्याग्रह]]'' इति पदं निर्मितवान्।<ref>{{Cite news |url=https://www.deccanherald.com/opinion/the-making-of-gandhi-in-south-africa-and-after-852712.html|title=The making of Gandhi in South Africa and after|date=23 June 2020|work=Deccan Herald}}</ref> === चम्पारणं तथा खेड़ा === मोहनदास करमचन्द गांधी, यः पश्चात् महात्मा गांधी इति विख्यातः अभवत्, चम्पारणे खेड़ायां च ब्रिटिशशासनस्य विरुद्धं सफलतां प्राप्तवान्, तथा भारतदेशाय स्वातन्त्र्यसंघर्षे प्रथमां विजयां दत्तवान्।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/gandhi-fought-the-british-with-weapons-of-truth-non-violence/article29577336.ece|title=Gandhi fought the British with weapons of truth, non-violence|newspaper=The Hindu|date=2 October 2019}}</ref> तस्मिन् आन्दोलने [[Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]स्य समर्थनम् आसीत्। अनेन भारतीयेषु संस्थायाः कार्यक्षमतायां विश्वासः जातः, यत् अस्य माध्यमेन ब्रिटिशशासनं निरस्तुं शक्यते। ततः देशस्य सर्वेषु भागेषु लक्षाधिकाः युवजनाः कांग्रेसस्य सदस्यतां स्वीकृतवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} ==== आत्मायाः संग्रामः ==== राजनैतिकनेतॄणां एकः सम्पूर्णः वर्गः गांधीविचारैः सह न सहमतः आसीत्। [[Bipin Chandra Pal|बिपिनचन्द्र पाल]], [[Muhammad Ali Jinnah|मुहम्मद अली जिन्ना]], [[Annie Besant|एनी बेसेंट]], [[Bal Gangadhar Tilak|बालगंगाधर तिलक]]—एते सर्वे सविनयावज्ञायाः विचारं आलोचितवन्तः। किन्तु गांधीः जनसमर्थनं तथा भारतीयराष्ट्रवादिनां नवपीढ्याः पूर्णं समर्थनं प्राप्तवान्।<ref name="auto2">{{cite book | last=Singh | first=M.K. | title=Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Birth of Indian National Congress : establishment of Indian National Congress | publisher=Anmol Publications| year=2009 | isbn=978-81-261-3745-9 | url=https://books.google.com/books?id=IlYwAQAAIAAJ}}</ref> 1918, 1919, 1920 तेषु वर्षेषु आयोजितासु अनेकासु अधिवेशनेषु प्राचीननवपीढ्योः मध्ये प्रसिद्धाः महत्त्वपूर्णाश्च विवादाः अभवन्। एतेषु गांधीः तस्य युवा समर्थकाश्च कांग्रेसकार्यकर्तॄन् ब्रिटिशशासनस्य प्रत्यक्षविरोधाय उत्साहेन ऊर्जया च पूरितवन्तः।<ref name="auto2"/> 1919 तमे वर्षे जलियांवाला बाग हत्याकाण्डस्य शोकान्तिकया तथा पञ्जाबप्रदेशे जातैः दङ्गैः भारतीयानां क्रोधः भावनाश्च तीव्राः उग्राश्च अभवन्।<ref>{{Cite news|last=Prakash|first=Gyan|date=2019-04-13|title=Opinion {{!}} The Massacre That Led to the End of the British Empire|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/04/13/opinion/1919-amrtisar-british-empire-india.html|access-date=2021-08-24|issn=0362-4331}}</ref> यदा [[Mohandas Gandhi|मोहनदास के. गांधी]] [[Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]स्य अध्यक्षपदे निर्वाचितः, तदा दलस्य आत्मायाः संग्रामः समाप्तः, भारतस्य नियतेः दिशि नूतनः पन्थाः निर्मितः।<ref name="auto2"/> [[Bal Gangadhar Tilak|लोकमान्य तिलक]], यं गांधीः ‘‘आधुनिकभारतस्य पिता’’ इति उक्तवान्, सः 1920 तमे वर्षे निधनं गतः; [[Gopal Krishna Gokhale|गोपालकृष्ण गोखले]] तु चत्वारि वर्षाणि पूर्वमेव दिवङ्गतः आसीत्।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i7yKAAAAMAAJ|title = Indian Political Parties|year = 1984|publisher = Meenakshi Prakashan}}</ref> मोतीलाल नेहरू, लाला लाजपत राय तथा अन्ये केचन वरिष्ठनेतारः गांधीं समर्थितवन्तः, यतः ते तिलकगोखलेयोः इव जननेतृत्वं कर्तुं स्वयम् अशक्तान् मन्यन्ते स्म। अतः अधुना राष्ट्रस्य मार्गप्रदर्शनस्य सम्पूर्णं दायित्वं गांधीनेतृत्वे स्थितायाः कांग्रेसस्य एव अभवत्।{{citation needed|date=October 2015}} === महात्मा गांधी युगः === [[File:Mahadev Desai and Gandhi 2 1939.jpg|right|thumb|210px|मोहनदास गांधीने राष्ट्रवादिनां नूतनां पीढीं तथा क्रान्तेः नूतनं स्वरूपं जनितवान्।]] 1919 तः 1948 पर्यन्तं महात्मा गांधी भारतीयस्वातन्त्र्यसंग्रामे प्रमुखतया प्रभावं वहन् आसीत्। अत एव भारतीयेतिहासे एषः कालः “गांधी-युगः” इति प्रसिद्धः। अस्मिन् काले महात्मा गांधी [[Indian National Congress|भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस]]ं प्रमुखतया नेतृत्वं कृतवान्, या संस्था स्वयम् भारतीयस्वातन्त्र्यसंग्रामस्य अग्रपङ्क्तौ आसीत्। === विस्तारः तथा पुनर्संगठनम् === प्रथमविश्वयुद्धात् अनन्तरं कतिपयेषु वर्षेषु कांग्रेसः अत्यधिकं विस्तीर्णा अभवत्। चम्पारणे खेड़ायां च गांधीस्य सफलतायाः पश्चात् जनमानसे उत्साहः जातः। भारतस्य विभिन्नप्रदेशेभ्यः नूतना नेतृपीढी उदभवत्, ये सर्वे प्रतिबद्धगांधीवादी आसन्—[[Sardar Vallabhbhai Patel|सरदार वल्लभभाई पटेल]], राजेन्द्र प्रसाद, चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, नरहरि पारिख, [[Mahadev Desai|महादेव देसाई]]—तथा गांधीस्य सक्रियनेतृत्वेन प्रेरिताः उग्रराष्ट्रवादिनः—[[Chittaranjan Das|चित्तरंजन दास]], सुभाषचन्द्र बोस, [[S. Srinivasa Iyengar|श्रीनिवास अयंगार]]।{{citation needed|date=October 2015}} गांधीः कांग्रेसं नगराधारिताभिजनसंस्थातः जनसामान्यस्य संगठनरूपे परिणतवान्—{{citation needed|date=October 2015}} * सदस्यशुल्कं पर्याप्ततया न्यूनीकृतम्। * कांग्रेसः भारतस्य सर्वत्र बहवः राज्यस्तरीयाः एककाः स्थापयामास—ये ''प्रदेश कांग्रेस समितयः'' इति ख्याताः—भाषासमूहेषु आधारितराज्यरचनायाः आधारेण। ''[[Maharashtra|महाराष्ट्र]], [[Karnataka|कर्नाटक]], [[Gujarat|गुजरात]]'' इत्यादिषु प्रदेशेषु प्रदेश कांग्रेस समितयः उद्भूताः—ये राज्याः तदा अस्तित्वे न आसन्, अपि तु ब्रिटिश भारतस्य बहिः शताधिकेषु देशीयराज्येषु विस्तीर्णाः आसन्। * जाति, वंश, धर्म, लिङ्गाधारेण कांग्रेससदस्यानां भेदकरणं यत् प्राचीनं आसीत् तत् सर्वं उन्मूलितम्—अखिलभारतीयैक्यं विशेषतया प्रतिपादितम्। * स्वदेशीयभाषाभ्यः कांग्रेससभासु आधिकारिकः मानः दत्तः—विशेषतः ''[[Urdu language|उर्दू]]'' भाषा, या गांधीना ''[[Hindustani language|हिन्दुस्तानी]]'' इति नाम्ना अभिहिता, अखिल भारतीय कांग्रेस कमेट्या उपयोगार्थं स्वीकृता। * सर्वेषु स्तरैः नेतृत्वपदानि कार्यालयानि च नियुक्त्या न, किन्तु निर्वाचनद्वारा पूरितानि। एषा लोकतन्त्रस्य स्थापना दलस्य पुनरुज्जीवनाय महत्त्वपूर्णा आसीत्, साधारणसदस्यानां स्वरं दत्तवती च भारतीयानां लोकतन्त्राभ्यासाय बहुमूल्यं साधनं अभवत्। * नेतृत्वयोग्यता सदस्यस्य धनसंपत्त्या वा सामाजिकप्रतिष्ठया न, अपि तु कियत् सामाजिकसेवां कृतवान् इत्यनेन निर्धारिता।{{citation needed|date=October 2015}} === सामाजिकविकासः === 1920 दशके एम्. के. गांधीः दशसहस्राधिकान् कांग्रेसस्वयंसेवकान् भारतस्य सर्वत्र विद्यमानानां गम्भीराणां सामाजिकसमस्यानां समाधानाय विविधेषु संगठितकार्येषु प्रवृत्तान् अकरोत्। [[Gujarat|गुजरात]], [[Maharashtra|महाराष्ट्र]], [[Uttar Pradesh|उत्तरप्रदेश]], [[Bihar|बिहार]] तथा [[Tamil Nadu|तमिलनाडु]] प्रदेशेषु स्थितानां कांग्रेससमितीनां तथा गांधीस्य आश्रमजालस्य मार्गदर्शनेन कांग्रेसः निम्नलिखितेषु विषयेषु कार्यं कृतवती—{{citation needed|date=October 2015}} * [[Untouchability|अस्पृश्यता]] तथा जातीयभेदभावः * मद्यव्यसनम् * अस्वच्छपरिस्थितयः तथा स्वच्छताभावः * स्वास्थ्यसेवायाः तथा चिकित्सासहायतायाः अभावः * [[Purdah|पर्दा-प्रथा]] तथा स्त्रीदमनम् * अशिक्षा—राष्ट्रीयविद्यालयानां महाविद्यालयानां च संगठनद्वारा * दरिद्रता—[[khadi|खादी]]वस्त्रस्य प्रसारः, [[cottage industries|कुटीरउद्योगानां]] संवर्धनं च एम्. के. गांधी द्वारा कृतं एतत् गहनं सामाजिककार्यं भारतीयजनान् विशेषतया प्रभावितवान्। आश्रमस्थापनायाः माध्यमेन तस्य महत्त्वं अधिकं अभवत्, येन अनन्तरकाले भारतीयैः जनैः सः सम्मानरूपेण “महात्मा”—महान् आत्मा—इति अभिहितः। === सत्तारोहणम् (1937–1942) === [[File:Katni1.jpg|left|thumb|350px| [[Katni|कटनी]] स्थितं प्राचीनं भवनम्, यत्र [[Swaraj|भारतस्य स्वातन्त्र्य]]स्मरणार्थं [[Nehru|नेहरू]], [[Gandhi|गांधी]] तथा [[Subhas Chandra Bose|सुभाषचन्द्र बोस]] इत्येषां प्रतिमाः स्थापिताः सन्ति ]] 1935 भारत-शासन-अधिनियमस्य अधीनं कांग्रेसः 1937 प्रान्तीयनिर्वाचनेषु प्रथमं राजनैतिकसत्तायाः आस्वादनं कृतवान्। सः अत्यन्तं सफलः अभवत्, यतः यत्र एकादशेषु प्रान्तेषु निर्वाचनानि अभवन्, तत्र अष्टसु प्रान्तेषु सत्तां प्राप्तवान्। दलस्य आन्तरिकसंगठनं विविधराजनैतिकदृष्टिभिः विचारधाराभिश्च पुष्पितम्। पूर्णस्वातन्त्र्यस्य एकनिष्ठसमर्पणात् किंचित् दृष्टिपरिवर्तनं जातम्, राष्ट्रस्य भावीशासनव्यवस्थायाः विषये चिन्तनं कौतूहलं च अपि आरब्धम्। किन्तु यदा वायसरॉयः लॉर्ड् लिनलिथगो निर्वाचितजनप्रतिनिधीनां परामर्शं विना भारतं [[World War II|द्वितीयविश्वयुद्धे]] युद्धरतं राष्ट्रम् इति घोषितवान्, तदा कांग्रेसस्य सर्वाणि मन्त्रिमण्डलानि त्यागपत्रं दत्तवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} सुभाषचन्द्र बोसस्य उग्रसमर्थकाः—समाजवादिनः तथा क्रान्तिकारीमार्गस्य अनुयायिनः—1938 तमे वर्षे तस्य कांग्रेसाध्यक्षपदे निर्वाचनेन दलस्य श्रेण्यां उच्चस्थानं प्राप्तवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} === परम्परावादिनः === एकस्य दृष्टिकोणस्य अनुसारं, यद्यपि राजनैतिकार्थे न, तथापि परम्परावादी दृष्टिः [[Sardar Vallabhbhai Patel|सरदार वल्लभभाई पटेल]], राजेन्द्र प्रसाद, सी. राजगोपालाचारी, पुरुषोत्तमदास टण्डन, [[Khan Abdul Ghaffar Khan|खान अब्दुल गफ्फार खान]] तथा मौलाना आज़ाद इत्यादिषु कांग्रेसनेतृषु प्रतिनिधीकृता आसीत्। एते सर्वे महात्मा गांधीस्य सहकारीणः अनुयायिनश्च आसन्। शासनस्य सह संघर्षेषु नेतृत्वेन प्राप्ता तेषां संगठनशक्तिः अविवादिता आसीत्। एतत् 1939 तमे वर्षे स्पष्टम् अभवत्, यदा सुभाषचन्द्र बोसः निर्वाचनविजयस्य अपि अनन्तरं, राष्ट्रनेतृषु आत्मविश्वासाभावात् कांग्रेसाध्यक्षपदात् त्यागपत्रं दत्तवान्। तथापि 1938 तमे वर्षे बोसः गांधीसमर्थनेन एव निर्वाचितः आसीत्। 1939 तमे वर्षे द्वितीयकार्यकालस्य विषये मतभेदाः उत्पन्नाः। [[Jawaharlal Nehru|जवाहरलाल नेहरू]], यं गांधीः सदा बोसात् अधिकं अनुकूलं मन्यते स्म, पूर्वमेव द्वितीयकार्यकालं प्राप्तवान् आसीत्। बोसस्य मतभेदाः मुख्यतः अहिंसामार्गस्य तथा क्रान्तिकारीमार्गस्य तुलनायां केन्द्रिताः आसन्। द्वितीयविश्वयुद्धकाले दक्षिणपूर्वएशियायां यदा सः स्वस्य [[Indian National Army|भारतीय राष्ट्रीय सेनाम्]] स्थापयामास, तदा सः गांधीस्य नाम आह्वाय तं “राष्ट्रपिता” इति अभिनन्दितवान्।{{citation needed|date=October 2015}} एतत् वक्तुं न युक्तं यत् तथाकथिताः परम्परावादिनः केवलं प्राचीनभारतीय–एशियाई परम्परासु, अथवा [[Khan Abdul Ghaffar Khan|खान अब्दुल गफ्फार खान]] तथा मौलाना आज़ादस्य सन्दर्भे इस्लामीसभ्यतायां, प्रेरणां अन्विष्यन्ते स्म। ते [[Zakir Husain|ज़ाकिर हुसैन]] तथा ई. डब्ल्यू. आर्यनायकम् इत्यादिशिक्षाविद्भिः सह एतद् मन्यन्ते स्म यत् शिक्षा एतादृशी दातव्या या शिक्षार्थिनः स्वहस्ताभ्यां कार्यं कर्तुं, स्वावलम्बनाय कौशलं च अधिगन्तुं समर्थान् करोतु। एषा शिक्षापद्धतिः मिस्रदेशे अपि केषुचित् प्रदेशेषु स्वीकृता आसीत्। (द्रष्टव्यम्—रेजिनाल्ड रेनॉल्ड्स्, *आफ्रिकादेशिनः सावधानाः*) । ज़ाकिर हुसैनः केचन यूरोपीयशिक्षाविदः प्रेरणां प्राप्य, गांधीसमर्थनेन, भारतीयस्वातन्त्र्यआन्दोलनद्वारा प्रवर्तितया *मूलभूत-शिक्षा-पद्धत्या* सह एतां दृष्टिं संयोजयितुं समर्थः अभवत्। ते मन्यन्ते स्म यत् भावी राष्ट्रस्य शिक्षाप्रणाली, अर्थव्यवस्था तथा सामाजिकन्यायस्य आदर्शः देशस्य विशिष्टस्थानिकावश्यकतानां अनुसारं एव विनिर्मातव्यः। यद्यपि बहवः पाश्चात्यप्रभावानां लाभेषु तथा समाजवादस्य सामाजिक–आर्थिकसमतायां उन्मुखाः आसन्, तथापि कस्यचित् एकस्य आदर्शस्य अधीनत्वेन स्वपरिचयं स्थापयितुं ते विरुद्धाः आसन्।{{citation needed|date=October 2015}} === अन्तिम सङ्ग्रामाः === <!-- अज्ञातस्वत्वाधिकारस्थितेः कारणेन चित्रं निष्कासितम्: [[File:QUITIN7.JPG|left|thumb|बेंगलूरु-नगरे भारत छोड़ो आन्दोलनस्य जुलूसः]] --> कांग्रेसस्य अन्तिममहत्त्वपूर्णाः घटनाः स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अन्तिमपदम् तथा धर्माधारेण देशस्य विभाजनं च अन्तर्भवन्ति।{{citation needed|date=October 2015}} ==== भारत-त्याग-आन्दोलनम् ==== चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, [[Tamil Nadu|तमिलनाडु]]प्रदेशात् प्रमुखः नेता, ब्रिटिशयुद्धप्रयत्नस्य समर्थनं कर्तुं सक्रियतया प्रवक्तुं कांग्रेसदलात् त्यागपत्रं दत्तवान्। एषः प्रवाहः 1942 तमे वर्षे आरब्धः।{{citation needed|date=October 2015}} ==== भारतीय राष्ट्रिय सेनायाḥ न्यायविचाराः ==== 1946 तमे वर्षे सम्पन्नेषु भारतीय राष्ट्रिय सेनायाḥ न्यायविचारेषु कांग्रेसः भारतीय राष्ट्रिय सेना-रक्षा-समितिम् स्थापयितुं साहाय्यं कृतवान्। एषा समिति [[Azad Hind|आज़ाद हिन्द]]-सरकारस्य सैनिकानां पक्षे सशक्तं प्रतिरक्षणं कृतवती। समित्या कांग्रेसस्य रक्षा-दलस्य गठनं घोषितं, यस्मिन् तदानीन्तनाः प्रसिद्धाः अधिवक्तारः अन्तर्भूताः, यथा [[Bhulabhai Desai|भुलाभाई देसाई]], [[Asaf Ali|आसफ़ अली]] तथा [[Jawaharlal Nehru|जवाहरलाल नेहरू]]। 8 अगस्त् 1942 तमे दिने *Quit India Bill* स्वीकृतः।{{citation needed|date=October 2015}} ==== राजकीय-भारतीय-नौसेना-विद्रोहः ==== कांग्रेसस्य केचन सदस्याः आरम्भे [[Royal Indian Navy Mutiny|राजकीय भारतीय नौसेना विद्रोहस्य]] नेतॄन् नाविकान् समर्थितवन्तः। किन्तु निर्णायकक्षणे, यदा विद्रोहः असफलः अभवत्, तदा तैः समर्थनं प्रत्याहृतम्।{{citation needed|date=October 2015}} ==== भारतस्य विभाजनस्य विरोधः ==== कांग्रेसस्य अन्तः [[Khan Abdul Ghaffar Khan|खान अब्दुल गफ्फार खान]], [[Saifuddin Kitchlew|सैफुद्दीन किचलू]], [[Dr. Khan Sahib|डॉ. खान साहिब]] तथा ये कांग्रेससदस्याः प्रान्तेषु आसन् ये अनिवार्यतया पाकिस्तानस्य भागाः भवितुं आसन्—ते सर्वे विभाजनस्य विरोधं कृतवन्तः। [[Maulana Azad|मौलाना आज़ाद]], भारतीयः इस्लामीयः विद्वान्, सिद्धान्ततः [[opposition to the partition of India|भारत-विभाजनस्य विरोधी]] आसीत्; तथापि सः राष्ट्रियनेतृत्वस्य मार्गे बाधां न कर्तुम् इच्छन्, भारतीयपक्षे एव स्थितवान्।{{citation needed|date=October 2015}} === 1947 : रूपान्तरणम् === <!-- असन्दर्भितं चित्रं निष्कासितम्: [[File:Sardar Vallabhbhai Patel.jpg|framepx100|Right|thumb|सरदार वल्लभभाई पटेल भारतस्य उपप्रधानमन्त्री आसीत्]] --> <!-- असन्दर्भितं चित्रं निष्कासितम्: [[File:Nehru firstspeech.jpg|thumb|250px|स्वतन्त्रभारते जवाहरलाल नेहरू स्वस्य प्रथमं भाषणं कुर्वन्]] --> === संविधानम् === संविधानसभायां तथा संवैधानिकविवादेषु कांग्रेसस्य दृष्टिकोणः समावेशकतया उदारतया च लक्षितः आसीत्। शासनं केचन प्रमुखान् भारतीयान्—ये राजभक्ताः उदाराश्च आसन्—महत्त्वपूर्णेषु पदेषु नियुक्तवान्, तथा राजशासनस्य समये शासनसहयोगं कृतवन्तः राष्ट्रवादीगतिविधीनां दमनं च कृतवन्तः भारतीयसिविलसेवकान् प्रति किमपि दण्डात्मकं नियन्त्रणं न अकरोत्।{{citation needed|date=October 2015}} कांग्रेसबहुला संविधानसभा [[B. R. Ambedkar|भीमराव आंबेडकर]]ं—कांग्रेसस्य कटु आलोचकं—संविधानमसौदा-समितेः अध्यक्षरूपेण स्वीकृतवती। [[Syama Prasad Mookerjee|श्यामा प्रसाद मुखर्जी]], [[Hindu Mahasabha|हिन्दू महासभा]]याः नेता, उद्योगमन्त्री नियुक्तः अभवत्।<ref>{{Cite web |title=Shyama Prasad Mukherjee, the barrister who founded Bharatiya Janta Party |url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/remembering-shyama-prasad-mukherjee-the-founder-of-bharatiya-jana-sangh-that-later-became-bharatiya-janta-party-1563356-2019-07-06 |access-date=2024-03-10 |website=India Today |date=6 July 2019 |language=en}}</ref> कांग्रेसः स्वमूलभूतप्रतिज्ञासु दृढा स्थित्वा, अस्पृश्यतायाḥ तथा जाति-धर्म-लिङ्गाधारितभेदभावस्य उन्मूलनं कुर्वन्तं संविधानं प्रदत्तवती। प्राथमिकशिक्षा अधिकाररूपेण स्वीकृता, तथा कांग्रेसशासनानि [[zamindar|ज़मींदारी]]-व्यवस्थां अवैधां कृतवन्तः, न्यूनतमवेतनं स्थापयन्तः, श्रमिकसङ्घटनं कर्तुं तथा हडतालाधिकारं च अनुमोदितवन्तः।{{citation needed|date=October 2015}} === नेतृत्वपरिवर्तनम् === 1947 तमे वर्षे कांग्रेसाध्यक्षपदं [[Jivatram Kripalani|जीवराम कृपलानी]] इत्यस्मै समर्पितम्, यः अनुभवी गांधीवादी आसीत् तथा नेहरू-पटेलयोः उभयोः सहकारी आसीत्। भारतस्य द्वयनेतृत्वं 1947, 1948 तथा 1949 तेषु अध्यक्षीयनिर्वाचनेषु निर्वाचितविजेतॄन् प्रति तटस्थतां पूर्णसमर्थनं च व्यक्तवान्।{{citation needed|date=October 2015}} किन्तु 1950 तमे वर्षे नेहरू-समाजवादीपक्षस्य तथा पटेल-परम्परावादिनां मध्ये संघर्षः आरब्धः। नेहरूः पुरुषोत्तमदास टण्डनस्य प्रत्याशित्वं तीव्रतया विरोधितवान्, यं सः हिन्दू-पुनरुत्थानवादी इति, हिन्दू-मुस्लिमसम्बन्धेषु “समस्याजनकदृष्टियुक्तः” इति च मन्यते स्म। नेहरूः कृपलानीं समर्थयन् टण्डनस्य विरोधं कृतवान्, किन्तु एतस्मिन् विषये पटेलं प्रति सौजन्यं न दर्शितवान्।{{citation needed|date=October 2015}} पटेलस्य मौनसमर्थनेन—विशेषतः [[Gujarat|गुजरात]]प्रदेशे, यत्र पटेलस्य कार्यस्य प्रभावेण कृपलानी एकमपि मतं न अलभत—टण्डनः अल्पान्तरविजयेन निर्वाचितः। तदा नेहरूः त्यागपत्रं दातुं धमकितवान्; किन्तु पटेलस्य सम्यगुपदेशेन नेहरूः पदत्यागं न कृतवान्।{{citation needed|date=October 2015}} 1950 तमे वर्षे पटेलस्य निधनानन्तरं सन्तुलनं स्थायिरूपेण नेहरूस्य पक्षे गतम्। कृपलानी, सी. राजगोपालाचारी तथा टण्डनः हाशियास्थिताः अभवन्। कांग्रेसदलस्य निर्वाचनभाग्यं केवलं नेहरूस्य नेतृत्वे लोकप्रियतायां च आश्रितं जातम्। 1952 तमे वर्षे सम्पन्ने निर्वाचनमहाविजये कांग्रेसः भारतस्य प्रमुखः राजनैतिकदलः अभवत्।{{citation needed|date=October 2015}} 1947 तमे वर्षे भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] भारतदेशस्य प्रमुखेषु राजनैतिकदलेषु एकः अभवत्। अस्य दलस्य बहवः प्रमुखनेतारः भारतस्य प्रधानमन्त्रीपदे आसीत्। पण्डितः [[जवाहरलाल नेहरू]], [[लाल बहादुर शास्त्री]], पण्डितनेहरूस्य पुत्री [[इंदिरा गाँधी|इन्दिरा गाँधी]] तथा तस्याः नातिः [[राजीव गाँधी|राजीव गाँधी]]—एते सर्वे अस्यैव दलस्य सदस्याः आसन्। राजीव गाँधीस्य अनन्तरं सीताराम केसरि काँग्रेसस्य अध्यक्षः अभवत्, किन्तु सोनिया गाँध्याः समर्थकैः सः अस्वीकृतः कृतः, ततः सोनिया गाँधी “हाईकमान्” इति रूपेण स्वीकृता। राजीव गाँधीस्य पत्नी [[सोनिया गाँधी]] काँग्रेसदलस्य अध्यक्षपदे तथा यूपीए-संघस्य अध्यक्षपदे अपि आसीत्। [[कपिल सिब्बल]], काँग्रेसमहासचिवः [[दिग्विजय सिंह]], अहमद पटेल, [[राहुल गांधी]], [[प्रियंका गांधी]], राशिद् अल्वी, [[राज बब्बर]] तथा [[मनीष तिवारी]] इत्यादयः काँग्रेसदलस्य वरिष्ठनेतारः सन्ति। भारतस्य पूर्वप्रधानमन्त्री [[मनमोहन सिंह|डॉ॰ मनमोहन सिंह]] अपि काँग्रेसदलेन सह सम्बद्धः आसीत्। [[चित्रम्:1st INC1885.jpg|thumb|150px|भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षस्य ध्वजः]] == कांग्रेसस्य अधिवेशनानि == स्वातन्त्र्यपूर्वकाले आयोजितानां [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]स्य सर्वेषां ऐतिहासिकानां अधिवेशनानां सूची अत्र प्रदत्ता अस्ति। {| class="wikitable sortable" ! वर्षम् !! स्थानम् !! अध्यक्षः !! टिप्पणी |- | 1885 || बॉम्बे || व्योमेशचन्द्र बनर्जी || 72 प्रतिनिधयः उपस्थिताः आसन्। |- | 1886 || कलकत्ता || [[दादाभाई नौरोजी]] || प्रतिनिधीनां संख्या 434 पर्यन्तं वर्धिता। |- | 1887 || मद्रास || सैयद् बद्रुद्दीन् तैयबजी || प्रथमः मुस्लिम् अध्यक्षः |- | 1888 || इलाहाबाद || जॉर्ज् यूल || प्रथमः आङ्ग्लः अध्यक्षः |- | 1889 || मुंबई || सर् विलियम् वेदरबर्न || प्रथमवारं महिला सहभागिता |- | 1890 || कलकत्ता || [[फिरोजशाह मेहता]] || स्नातकपदप्राप्ता महिला कादम्बिनी सहभागिनी |- | 1891 || नागपुर || आनन्दचार्लु || “भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस” इति नामकरणम् |- | 1892 || प्रयागराज || व्योमेशचन्द्र बनर्जी || लन्दनस्थे आमनिर्वाचनम् |- | 1893 || लाहौर || दादाभाई नौरोजी || भारतदेशे सिविल्-सेवा-परीक्षायाः मागः |- | 1894 || मद्रास || ए. वेब || |- | 1895 || पुणे || [[सुरेन्द्रनाथ बनर्जी]] || |- | 1896 || कलकत्ता || एम्. रहीमतुल्ला सयानी || प्रथमवारं राष्ट्रीयगीतस्य गायनम् |- | 1897 || अमरावती || सी. शंकर नायर || |- | 1898 || मद्रास || आनन्दमोहन बोस || |- | 1899 || लखनऊ || रोमेशचन्द्र बोस || |- | 1900 || लाहौर || एन्. जी. चंदूनरकर || |- | 1901 || कलकत्ता || ई. दिन्शा वाचा || प्रथमवारं गांधीजी सहभागिता |- | 1902 || अहमदाबाद || सुरेन्द्रनाथ बनर्जी || |- | 1903 || मद्रास || लालमोहन बोस || |- | 1904 || मुंबई || सर् हेनरी कॉटन || प्रथमवारं मोहम्मद् अली जिन्ना सहभागिता |- | 1905 || बनारस || [[गोपाल कृष्ण गोखले]] || बंगभङ्ग-आन्दोलनस्य समर्थनम्, स्वदेशी-आन्दोलनसमर्थनम् |- | 1906 || कलकत्ता || दादाभाई नौरोजी || “स्वराज्य” शब्दस्य प्रथमप्रयोगः, मुस्लिम् लीग-स्थापना |- | 1907 || सूरत || [[रास बिहारी घोष|रासबिहारी घोष]] || काँग्रेसविभाजनम् (नरमदलः-गरमदलः) |- | 1908 || मद्रास || रासबिहारी घोष || काँग्रेससंविधाननिर्माणम् |- | 1909 || लाहौर || [[मदनमोहन मालवीय]] || पृथक् निर्वाचनव्यवस्थायाः विरोधः |- | 1910 || प्रयागराज || सर् विलियम् वेदरबर्न || |- | 1911 || कलकत्ता || बिसन नारायण धर || प्रथमवारं राष्ट्रगानस्य गायनम् |- | 1912 || पटना || आर्. एन्. मुधालकर || ए. ओ. ह्यूम् “काँग्रेसस्य पिता” इति घोषितः |- | 1913 || कराची || सैयद् मुहम्मद् बहादुर || |- | 1914 || मद्रास || भूपेन्द्रनाथ बोस || |- | 1915 || मुंबई || सर् एस्. पी. सिन्हा || लॉर्ड् वेलिंग्टन् सहभागिता |- | 1916 || लखनऊ || ए. जी. मजुमदार || गरमदल-नरमदलयोः मिलनम् |- | 1917 || कलकत्ता || [[एनी बेसेंट|एनी बेसेंट]] || प्रथम महिला अध्यक्षः, तिरङ्गध्वजस्वीकारः |- | 1918 || मुंबई || सैयद् हसन इमाम || |- | 1918 || दिल्ली || मदनमोहन मालवीय || नरमदलस्य नेतॄणां त्यागपत्रम् |- | 1919 || अमृतसर || [[मोतीलाल नेहरू]] || जलियांवाला-बाग-हत्याकाण्डविरोधः, खिलाफतसमर्थनम् |- | 1920 || नागपुर || सी. विजय राघवाचार्य || असहयोग-आन्दोलननेतृत्वम् |- | 1921 || अहमदाबाद || हकीम अजमल खान (कार्यकारी अध्यक्षः) || सी. आर्. दास कारागारे |- | 1922 || गया || [[चित्तरंजन दास]] || स्वराज्य-दलस्य स्थापना |- | 1923 || दिल्ली || [[अबुल कलाम आज़ाद]] || न्यूनतमवयस्कः अध्यक्षः |- | 1923 || कोकोनाडा || मौलाना मुहम्मद् अली || |- | 1924 || बेलगांव || [[महात्मा गांधी]] || गांधीजीस्य एकमात्रम् अध्यक्षीय-अधिवेशनम् |- | 1925 || कानपुर || [[सरोजिनी नायडू]] || प्रथम भारतीय महिला अध्यक्षः |- | 1926 || गोहाटी || [[श्रीनिवास अयंगर]] || |- | 1927 || मद्रास || एम्. ए. अंसारी || साइमन-आयोगविरोधः |- | 1928 || कलकत्ता || [[मोतीलाल नेहरू]] || प्रथम अखिलभारतीय युवा काँग्रेस |- | 1929 || लाहौर || जवाहरलाल नेहरू || पूर्णस्वराज्य-प्रस्तावः |- | 1930 || अधिवेशनं नाभवत् || जवाहरलाल नेहरू || |- | 1931 || कराची || [[वल्लभभाई पटेल]] || मौलिकाधिकार-आर्थिकनीतिप्रस्तावाः |- | 1932 || दिल्ली || आर्. डी. अमृतलाल || |- | 1933 || कलकत्ता || नलिनी सेनगुप्ता || |- | 1934 || मुंबई || राजेन्द्र प्रसाद || काँग्रेस समाजवादी दलस्थापना |- | 1935 || अधिवेशनं नाभवत् || राजेन्द्र प्रसाद || |- | 1936 || लखनऊ || जवाहरलाल नेहरू || समाजवादी-लक्ष्यघोषणा |- | 1937 || फैजपुर || जवाहरलाल नेहरू || प्रथमवारं ग्रामे अधिवेशनम् |- | 1938 || हरिपुरा || [[सुभाष चन्द्र बोस]] || राष्ट्रीय योजना समिति |- | 1939 || त्रिपुरी || सुभाषचन्द्र बोस || त्यागपत्रम्, [[फॉरवर्ड ब्लाक]]-स्थापना |- | 1940 || रामगढ़ || अबुल कलाम आज़ाद || “भारत छोड़ो” प्रस्तावः |- | 1941–45 || अधिवेशनं नाभवत् || अबुल कलाम आज़ाद || द्वितीयविश्वयुद्धकारणात् |- | 1946 || मेरठ || [[जे॰ बी॰ कृपलानी|जीवटराम कृपलानी]] || |- | 1947 || दिल्ली || [[राजेन्द्र प्रसाद]] || |- ! colspan="4" | कुलम् अधिवेशनानि = 61 |} ==स्वातन्त्र्योत्तर इतिहास == === नेहरू–शास्त्री युगः (1952–1966) === [[File:Nehrucon.jpg|thumb|alt=See caption |[[Jawaharlal Nehru|नेहरू]] [[Constitution of India|भारतीय संविधानम्]] हस्ताक्षरं कुर्वन्, इ. स. 1950 च]] 1951 तमे वर्षात् 1964 तमे वर्षे निधनपर्यन्तं जवाहरलाल नेहरू कांग्रेसदलस्य परममुख्यः नेता आसीत्। 1951–52, 1957 तथा 1962 तेषु लोकसभानिर्वाचनेषु कांग्रेसः महाविजयं प्राप्तवती।<ref name=career>{{cite web|title=Nehru Years in Indian Politics|url=http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|website=sps.ed.ac.uk|publisher=School of Social and Political Science, Edinburgh|access-date=23 June 2014|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924105051/http://www.sps.ed.ac.uk/__data/assets/pdf_file/0005/38480/WP16_Suranjan_Das.pdf|url-status=dead}}</ref> स्वकार्यकाले नेहरूः आयात-प्रतिस्थापन-औद्योगिकीकरणनीतिम् अवलम्ब्य, मिश्रित-अर्थव्यवस्थासमर्थनं कृतवान्, यस्मिन् [[public sector|सार्वजनिक क्षेत्रः]] [[private sector|निजी क्षेत्रेण]] सह सहअस्तित्वं कृतवान्।<ref name="economic policy">{{cite web|title=Economic Ideology of Jawaharlal Nehru|url=http://www.epw.in/system/files/pdf/1964_16/29-30-31/economic_ideology_of_jawaharlal_nehru.pdf|website=www.epw.in|publisher=Economic and Political Weekly|access-date=23 June 2014}}</ref> सः मन्यते स्म यत् आधारभूत-गुरुउद्योगानां स्थापना भारतस्य आर्थिकविकासाय आधुनिकीकरणाय च अत्यावश्यकम्।<ref name=career /> नेहरूशासनं इस्पात, लौह, कोयला, विद्युत् इत्यादिषु मुख्येषु सार्वजनिक-क्षेत्र-उद्योगेषु निवेशं केन्द्रितवान्, अनुदानैः संरक्षणनीतिभिश्च तेषां विकासं प्रोत्साहितवान्।<ref name="economic policy" /> नेहरूः धर्मनिरपेक्षतां, राज्यप्रेरित-औद्योगिकीकरणाधारितं समाजवादी-आर्थिकदृष्टिकोनं, तथा [[Non-Aligned Movement|निरपेक्ष-गुटनिरपेक्ष]] विदेशनीतिं स्वीकृतवान्, या आधुनिककांग्रेसदलस्य लक्षणं जातम्।<ref name=root>{{cite news|title=History of Indian Economy Part II|url=http://www.dnaindia.com/analysis/column-why-jawaharlal-nehru-is-the-root-cause-of-indias-economic-troubles-1564479|access-date=23 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|agency=DNA|date=11 July 2011}}</ref> [[Cold War|शीतयुद्धकाल]]े गुटनिरपेक्षनीत्या नेहरूः [[Eastern Bloc|पूर्वगुटात्]] तथा [[Western Bloc|पश्चिमगुटात्]] उभयतः आर्थिक-तांत्रिकसहाय्यं प्राप्तवान्, येन भारतस्य औद्योगिकाधारः शून्यात् निर्मितः।<ref name=movement>{{cite news|title=Nehru: Founding member of The non-aligned movement|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/574242.stm|website=news.bbc.co.uk|publisher=[[BBC|The British Broadcasting Corporation]]|access-date=23 June 2014}}</ref><ref name=Non-Aligned>{{cite web|title=History and Evolution of Non-Aligned Movement|url=http://mea.gov.in/in-focus-article.htm?20349/History+and+Evolution+of+NonAligned+Movement|website=mea.gov.in|publisher=Ministry of External Affairs, [[Government of India]]|access-date=23 June 2014}}</ref> नेहरूकार्यकाले तस्य वधप्रयत्नाः चत्वारः अभवन्।<ref name="Sahgal2010">{{cite book|author=Nayantara Sahgal|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|url=https://archive.org/details/isbn_9780670083572|year=2010|publisher=Penguin Books India|page=[https://archive.org/details/isbn_9780670083572/page/58 58]}}</ref> तथापि सः अत्यधिकसुरक्षां न रोचते स्म, न च जनजीवनस्य व्यवधानं कर्तुम् इच्छति स्म।<ref name="Sahgal2010" /> 1963 तमे वर्षे के. कामराज अखिलभारतीय काँग्रेस समितियाः अध्यक्षः अभवत्।<ref name=life>{{cite web|title=K. Kamaraj – Life History|publisher=The Perun Thalaivar organization|url=http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|accessdate=2025-12-29|archive-date=2014-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705202836/http://www.perunthalaivar.org/english/life-history/|deadurl=yes}}</ref> सः पूर्वं नववर्षपर्यन्तं [[Tamil Nadu|मद्रास राज्य]]स्य मुख्यमन्त्री आसीत्।<ref name=Kingmakers>{{cite web|title=The Syndicate: Kingmakers of India |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2003/fjul2003/f150720031.html}}</ref> 1962 तमे वर्षे चीन-भारतयुद्धे पराजयानन्तरं कांग्रेसलोकप्रियता न्यूनिता। दलस्य पुनरुत्थानाय कामराजेन कामराज-योजना प्रस्तुता, यस्यानुसारं षट् मुख्यमन्त्रिणः तथा षट् वरिष्ठमन्त्रिणः पदत्यागं कृत्वा दलकार्ये प्रवृत्ताः।<ref name="Jeyaraman2013">{{cite book|author=Bala Jeyaraman|title=Kamaraj: The Life and Times of K. Kamaraj|year=2013|pages=55–56}}</ref> [[File:Congress Party old symbol.png|thumb|काँग्रेसदलस्य निर्वाचनचिह्नम् (1952–1969)]] 1964 तमे वर्षे नेहरूः [[aortic dissection|महाधमनीविच्छेद]]कारणात् दिवङ्गतः।<ref name=death>{{cite news|title=The death of Nehru|work=The Guardian|date=28 May 2013}}</ref> तदनन्तरं 27 मई 1964 तमे दिने [[Gulzarilal Nanda|गुलजारीलाल नन्दा]] अन्तरिमप्रधानमन्त्री नियुक्तः।<ref name="Interim PM">{{cite web |title=Shri Gulzari Lal Nanda |publisher=PMO India}}</ref> नेहरूउत्तराधिकारस्पर्धायां [[Lal Bahadur Shastri|लालबहादुर शास्त्री]] [[Morarji Desai|मोरारजी देसाई]]ं पराजित्य चयनितः; अस्मिन् निर्णयॆ कामराजः “राजनिर्माता” इति ख्यातः। प्रधानमन्त्रिरूपेण शास्त्रीः नेहरूनीतिं—विशेषतः गुटनिरपेक्षता—अनुवर्तितवान्, किन्तु [[Soviet Union|सोवियत् संघेन]] सह सम्बन्धान् दृढीकृतवान्। 1965 तमे वर्षे [[Indo-Pakistani War of 1965|भारत-पाक युद्धे]] विजयात् सः राष्ट्रीयनायकः अभवत्।<ref name=war>{{cite web|title=The Indo-Pakistan war of 1965|publisher=[[Indian Navy]]}}</ref> तस्य घोषवाक्यं—"जय जवान जय किसान "—युद्धकाले अत्यन्तं लोकप्रियम् अभवत्। 11 जनवरी 1966 तमे दिने, ताशकन्द घोषणापत्रहस्ताक्षरानन्तरं, शास्त्रीः ताशकन्दे निधनं प्राप्तवान्; तस्य निधनपरिस्थितयः अद्यापि रहस्यमयाः सन्ति।<ref name=controversy>{{cite web|title=Controversial death of Shastri}}</ref> शास्त्रीनिधनानन्तरं कांग्रेसः [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]]ं नेतृरूपेण निर्वाचितवती। पुनरपि कामराजः अस्मिन् निर्णयॆ प्रमुखभूमिकां निर्वहन्। नेतृत्वविषये मतभेदैः कांग्रेसात् उड़ीसा जन कांग्रेस, बांगला कांग्रेस, उत्कल कांग्रेस एवं भारतीय क्रांति दल इत्यादयः पृथक् दलाः उत्पन्नाः। === इन्दिरा-युगः (1966–1984) === [[File:Indira and Nixon.JPG|thumb|upright|left|[[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]] अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिना [[Richard Nixon|रिचर्ड् निक्सन]] इत्यनेन सह, 1971]] 1967 तमे वर्षे सम्पन्नेषु [[1967 Indian general election|लोकसभानिर्वाचनेषु]] दुर्बलप्रदर्शनानन्तरं [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]] वामपक्षीय-राजनीतिदिशं प्रति गन्तुं आरब्धवती। 1969 तमे वर्षस्य मध्यकाले सा वरिष्ठकांग्रेसनेतृभिः सह अनेकविषयेषु मतभेदेषु प्रविष्टवती। विशेषतः—[[president of India|भारतस्य राष्ट्रपतिपद]]स्य रिक्तस्थानाय आधिकारिक-कांग्रेस-प्रत्याशिनः [[Neelam Sanjiva Reddy|नीलम् संजीव रेड्डी]]स्य स्थाने स्वतन्त्रप्रत्याशिनं [[V. V. Giri|वी. वी. गिरि]]ं समर्थितवती।{{sfn|Mahendra Prasad Singh|1981|pp=65–80}} एवमेव 1969 तमे वर्षे भारतस्य चतुर्दश महाबैङ्कानां आकस्मिक-राष्ट्रीयीकरणं कृतवती। वर्षस्य उत्तरार्धे कांग्रेसाध्यक्षः एस्. निजलिङ्गप्पा अनुशासनभङ्गस्य आरोपेण तां दलात् निष्कासितवान्।<ref name=socialism>{{cite news |title=March to socialism under Prime Minister Indira Gandhi|work=[[The Economic Times]]|date=24 August 2011}}</ref><ref name=expelled>{{cite news|title=1969: S. Nijalingappa expelled Indira Gandhi from the Party|work=[[India Today]]|date=2 July 2007}}</ref> प्रतिउत्तररूपेण इन्दिरा गाँधी स्वीयं गुटं प्रवर्तितवती, यत् [[Congress (R)|कांग्रेस (R)]] इति ख्यातम्।{{efn|“R” इति Requisition अथवा Ruling इत्यर्थे}} मूलदलः भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (O) इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्।{{efn|“O” इति Organisation / Old Congress}} तस्य प्रमुखनेतारः कामराजः, मोरारजी देसाई, निजलिङ्गप्पा तथा [[S. K. Patil|एस्. के. पाटिल]] आसन्, ये दक्षिणपक्षीय-दृष्टिकोणं समर्थयन्ति स्म।<ref name="book">{{cite book|last=Sanghvi|first=Vijay|title=The Congress, Indira to Sonia Gandhi|year=2006|page=77}}</ref> संयुक्त-विधायक-दलस्य नेतृत्वे संयुक्तविपक्षेण [[Hindi Belt|हिन्दीपट्टे]] स्थितेषु अनेकप्रान्तेषु सत्ता प्राप्ता, तदा कांग्रेस-विभाजनं स्पष्टम् अभवत्। इन्दिरा गाँधी जनसमर्थनस्य सङ्ग्रहाय लोकवादी-कार्यसूचीम् अवलम्बितवती। तस्याः कांग्रेस (R) गुटं अधिकांश-कांग्रेस-सांसदैः समर्थितम्, यदा मूलदलस्य समर्थनं केवलं 65 सांसदैः कृतम्।<ref name="Rosser">{{Cite book|year=2004|pages=468–470}}</ref> अखिलभारतीय-कांग्रेस-समितौ 705 सदस्यानां मध्ये 446 सदस्याः इन्दिरा-पक्षं गतवन्तः। अतः जनमानसेषु इन्दिरा-नेतृत्वं “यथार्थ-कांग्रेस” (INC-R) इति धारणा उत्पन्ना। निर्वाचनचिह्नरूपेण मूलदलस्य “युग्मवृषभ-चिह्नम्” आसीत्, इन्दिरा-गुटस्य तु “वत्सयुक्ता गौः” इति नूतनं चिह्नं निर्वाचनायोगेन प्रदत्तम्। {{quote box |bgcolor=#CCDDFF |width=25% |align=right |quote="भारतं प्राचीनदेशः सन् अपि नव-लोकतन्त्रः अस्ति। अतः सामाजिक-आर्थिक-राजनीतिक-प्रणालिषु अल्पजन-प्रभुत्वात् सजाग्रतया रक्षितव्यम्। बैंकाः सार्वजनिकस्वामित्वे स्थापनीयाः, येन ते न केवलं महद्योगान्, अपि तु कृषकान्, लघुउद्योगान् उद्यमिनश्च सेवेरन्। निजी-बैंकाः अनेके विफलाः अभवन्, येन निक्षेपकाः हानिम् अनुभवन्ति स्म।" |source=—निजी-बैङ्क-राष्ट्रीयीकरणानन्तरं इन्दिरा गाँध्याः वक्तव्यम्<ref name="Quote">{{cite news|title='We simply don't have time': Read Indira Gandhi's letters defending bank nationalisation|work=ThePrint|date=16 November 2017}}</ref> }} 1971 तमे वर्षे सम्पन्नेषु मध्यावधि-निर्वाचनेषु इन्दिरा-नेतृत्वे कांग्रेस (R) “[[Garibi Hatao|गरीबी हटाओ]]” इत्यादि प्रगतिशील-कार्यसूच्याः आधारे महाविजयं प्राप्तवती।<ref name="1971 result">{{cite web|title=General Elections, India, 1971}}</ref> 1962 तमे वर्षे [[Sino-Indian War|चीन-भारत-युद्ध]]स्य अनन्तरं भारतस्य आर्थिकस्थितिः दुर्बला अभवत्। विकासार्थं संसाधनसङ्ग्रहाय वरिष्ठा नेत्री [[Subhadra Joshi|सुभद्रा जोशी]] निजी-बैङ्कानां राष्ट्रीयीकरणस्य प्रस्तावं दत्तवती। 1969 तमे वर्षे अध्यादेशेन इन्दिरा गाँध्याः शासनं चतुर्दश प्रमुखनिजी-बैङ्कान् राष्ट्रीयीकृतवान्। 1971 तमे वर्षे पुनर्निर्वाचनानन्तरं कोयला, इस्पात, ताम्र, वस्त्र तथा बीमा-उद्योगाः अपि राष्ट्रीयीकृताः। 12 जून 1975 तमे दिने [[Allahabad High Court|इलाहाबाद उच्चन्यायालयेन]] इन्दिरा-गाँध्याः लोकसभानिर्वाचनं अमान्यं घोषितम्। प्रत्युत्तररूपेण तस्याः मन्त्रिपरिषदा [[Fakhruddin Ali Ahmed|फख़रुद्दीन अली अहमद]]ं राष्ट्रपतिं [[Article 352|अनुच्छेद 352]] अन्तर्गतं [[State of Emergency in India|आपत्कालम्]] उद्घोषयितुं सिफारिशं कृतवती। 25 जून 1975 तमे दिने आरब्धः आपत्कालः 21 मार्च 1977 तमे दिने समाप्तः। अस्मिन् काले [[Sanjay Gandhi|सञ्जय गाँधी]] तथा तस्य सहचरैः शक्तिदुरुपयोगः जातः। आपत्कालानन्तरं सर्वे राजनैतिकबन्दिनः मुक्ताः कृताः, नूतननिर्वाचनं च आहूतम्। [[1977 Indian general election|1977 तमे वर्षस्य निर्वाचनम्]] कांग्रेसस्य पराजयं दर्शितवान्। इन्दिरा गाँधी [[Raj Narain|राज नारायण]]ेन पराजिता। 1978 तमे वर्षे सा कांग्रेस (I) नाम्ना नूतनं दलं स्थापयामास। 1980 तमे वर्षे पुनः [[1980 Indian general election|महाविजयेन]] सा प्रधानमन्त्रिपदे निर्वाचिता। 1984 तमे वर्षे निर्वाचनायोगेन कांग्रेस (I) एव वास्तविक-कांग्रेस इति घोषितम्। इन्दिरा-शासनकाले [[Punjab, India|पञ्जाबे]] अशान्तिः वर्धिता। जरनैल सिंह भिण्ड्रांवाले अनुयायिभिः सह [[Harmandir Sahib|स्वर्णमन्दिरे]] शस्त्रसञ्चयः कृतः। जून 1984 तमे वर्षे [[Operation Blue Star|ऑपरेशन ब्लू स्टार]] अन्तर्गतं भारतीयसेनया मन्दिरे प्रवेशः कृतः। 31 अक्टूबर 1984 तमे दिने इन्दिरा गाँधी स्वस्य सुरक्षारक्षकैः [[Satwant Singh|सतवन्त सिंह]] तथा [[Beant Singh (assassin)|बेअन्त सिंह]] इत्याभ्यां हता। तदनन्तरं 1984 सिख-विरोधी-दङ्गेषु सहस्रशः जनाः निहताः। === राजीव-गाँधी–राव-युगः (1984–1998) === [[File:The Prime Minister Shri Rajiv Gandhi addressing the Special Session of the United nations on Disarmament, in New York in June, 1988 (1).jpg|thumb|right|alt=refer caption|[[Rajiv Gandhi|राजीव गाँधी]] न्यूयॉर्क-नगरे संयुक्तराष्ट्रसंघस्य निःशस्त्रीकरण-विषये विशेषसत्रे, जून 1988 तमे वर्षे, भाषणं कुर्वन्]] 1984 तमे वर्षे [[Indira Gandhi|इन्दिरा गाँधी]]-पुत्रः [[Rajiv Gandhi|राजीव गाँधी]] नाममात्रेण कांग्रेस-दलस्य प्रमुखः अभवत्, मातुः वधात् अनन्तरं सः भारतस्य प्रधानमन्त्रिपदं अपि प्राप्तवान्।<ref name="pm rajiv">{{cite web|title=Prime Minister Rajiv Gandhi, complete profile|publisher=Prime Minister's Office}}</ref> दिसम्बरमासे सः कांग्रेस-दलं महाविजयेन नेतुम् अशकत्, यस्मिन् विधायिकायां 401 स्थानानि प्राप्तानि।<ref name="1984 election result">{{cite web|title=India General or the 8th Lok Sabha Election Results – 1984}}</ref> तस्य शासनकाले शासकीय-नौकरशाही-सुधाराः तथा देशीय-अर्थव्यवस्थायाः उदारीकरणं कृतम्।<ref name=tenure>{{cite news|title=Resurgent India|work=Daily News and Analysis}}</ref> पञ्जाबे तथा कश्मीरप्रदेशे पृथकतावादी-आन्दोलनानां निरोधनाय राजीव-गाँध्याः प्रयत्नाः प्रतिकूलफलानि ददुः। अनन्तरं बहुषु वित्तीय-घोटालेषु शासनस्य संलग्नतया तस्य नेतृत्वं क्रमशः दुर्बलम् अभवत्।<ref name=movements>{{cite news|title=Rajiv Gandhi and the story of Indian modernization|work=Mint}}</ref> सः सौम्यस्वभावः इति मन्यते स्म, अन्यैः दलसदस्यैः सह परामर्शं कृत्वा एव निर्णयान् करोति स्म, न तु शीघ्रतया।<ref name=consult>{{cite web|title=Rajiv Gandhi, History and Politics}}</ref> बोफोर्स-घोटालेन तस्य स्वच्छ-राजनेता-प्रतिष्ठा क्षता, तथापि 2004 तमे वर्षे मरणोत्तरं सः रिश्वत्-आरोपात् निर्दोषः घोषितः।<ref>{{cite news|title=Rajiv Gandhi cleared over bribery|work=BBC News}}</ref> 21 मे 1991 तमे दिने पुष्पपात्रे निगूढेन विस्फोटकेन तमिळ् ईळम् मुक्तिसेनायाः सम्बद्धया स्त्रिया सः हतः।<ref name=autogenerated1>{{cite web|title=The assassination of Rajiv Gandhi}}</ref> सः तमिलनाडुराज्ये आगामि-संसदीय-निर्वाचनार्थं प्रचारं कुर्वन् आसीत्। 1998 तमे वर्षे भारतीय-न्यायालयेन अस्य हत्यायाः षड्यन्त्रे 26 जनाः दोषसिद्धाः।<ref name=kiled>{{cite news|title=Rajiv Gandhi assassination case|work=The Times of India}}</ref> एते षड्यन्त्रकारिणः श्रीलङ्कातमिळ् उग्रवादिनः तथा तेषां भारतीय-सहयोगिनः आसन्, ये 1987 तमे वर्षे भारत–श्रीलङ्का-सम्झौते पालनार्थं प्रेषितया भारतीयसेनया सह सङ्घर्षेण क्रुद्धाः आसन्।<ref name="RajuRaju2008">{{cite book|title=Rajiv Gandhi Assassination}}</ref><ref name=Murder>{{cite news|title=SC refers Rajiv Gandhi killers' release case to Constitution Bench|work=The Indian Express}}</ref> [[File:Visit of Narasimha Rao, Indian Minister for Foreign Affairs, to the CEC.jpg|thumb|पी. वी. नरसिंह राव-महाशयस्य CEC-भ्रमणम्]] राजीव-गाँध्याः अनन्तरं कांग्रेस-दलस्य नेतृत्वं [[P. V. Narasimha Rao|पी. वी. नरसिंह राव]]-महाशयेन स्वीकृतम्, ये जून 1991 तमे वर्षे प्रधानमन्त्रिपदं प्राप्तवन्तः।<ref name=rao>{{cite web|title=PV Narasimha Rao Biography}}</ref> दक्षिणभारततः आगतः प्रथमः प्रधानमन्त्री सः आसीत्, अतः तस्य उदयः राजनैतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णः। निर्वाचनेषु अल्पमत-सरकारं स्थापयित्वा शासनं कृतवान्। प्रारम्भे सः 1991 तमे वर्षे निर्वाचनं न अलभत, परन्तु प्रधानमन्त्रिपदे शपथग्रहणानन्तरं [[Andhra Pradesh|आन्ध्रप्रदेशस्य]] [[Nandyal (Lok Sabha constituency)|नन्द्याल्]] उपनिर्वाचने विजयम् अलभत्।<ref name="Rao AP Won">{{cite news|title=Nandyal bypoll: It was P V Narasimha Rao's backyard|work=The Times of India}}</ref> तस्य शासनकाले अर्थव्यवस्थायाः उदारीकरणम् आरब्धम्, तथा बहवः आन्तरिक-सुरक्षा-सम्बद्धाः घटनाः अपि अभवन्।<ref name="Reforming">{{cite news|title=Narasimha Rao – a Reforming PM|work=BBC News}}</ref> वाणिज्य-उद्योग-मन्त्रालयस्य दायित्वं धारयन् रावः स्वयमेव लाइसेंस-राज्-व्यवस्थायाः विघटनं कृतवान्।<ref name="DNAArticle">{{cite news|title=India must embrace unfettered free enterprise|work=Daily News and Analysis}}</ref> अतः सः प्रायः “भारतीय-अर्थसुधाराणां पिता” इति कथ्यते।<ref>{{cite news|title=PV Narasimha Rao Remembered as Father of Indian Economic Reforms|work=VOA News}}</ref> अनन्तरकाले प्रधानमन्त्रिणौ [[Atal Bihari Vajpayee|अटल बिहारी वाजपेयी]] तथा [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]] अपि राव-प्रारब्धान् अर्थसुधारान् अनुवर्तितवन्तौ।<ref name=reinvention>{{cite news|title=PV Narasimha Rao reinvented India|work=The National}}</ref> रावः अल्पमत-सरकारस्य नेतृत्वे सन् अपि कठिनान् आर्थिक-राजनीतिक-विधेयकान् संसद्-मार्गेण पारयितुं समर्थः आसीत्, अतः सः ‘[[Chanakya|चाणक्यः]]’ इति अपि अभिधीयते।<ref name="frontline">{{cite journal|title=Obituary: A scholar and a politician|journal=Frontline}}</ref> 1996 तमे वर्षे भ्रष्टाचार-आरोपैः दलस्य प्रतिमा क्षीणाभवत्, तथा लोकसभायां कांग्रेस-दलस्य स्थानानि 140 एव अभवन्—तावत्पर्यन्तं न्यूनतमम्। ततः रावः प्रधानमन्त्रिपदात् तथा सेप्टेम्बरमासे दलाध्यक्षपदात् अपि त्यागपत्रं दत्तवान्।<ref name=resign>{{cite web|title=Atal Bihari Vajpayee's 13-day govt.}}</ref> तस्य उत्तराधिकारी [[Sitaram Kesri|सीताराम केसरी]] अभवत्, सः कांग्रेस-दलस्य प्रथमः अब्राह्मण-अध्यक्षः आसीत्।<ref name=Kesari>{{cite news|title=The Sitaram Kesri case|work=Daily News and Analysis}}</ref> राव-केसरी-युगयोः उभयोरपि कालयोः कांग्रेस-कार्यकारिणी-समितौ तथा अध्यक्षपदे आन्तरिक-निर्वाचनानि आयोजितानि।<ref name="MitraEnskat2004">{{cite book|title=Political Parties in South Asia}}</ref> === INC (1998–वर्तमानम्) === [[File:The President Dr. A.P.J Abdul Kalam authorizing the Prime Minister designate Dr. Manmohan Singh to form the next Government in New Delhi on May 19, 2004.jpg|thumb|250px|right|भारतस्य 11तमः [[President of India|राष्ट्रपतिः]] [[A. P. J. Abdul Kalam|ए. पी. जे. अब्दुल् कलाम]] 19 मे 2004 तमे दिने [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]]-महाशयम् नवीन-सरकार-निर्माणार्थं अधिकृतं कुर्वन्]] 1998 तमे आमनिर्वाचने कांग्रेस-दलेन लोकसभायां 141 स्थानानि प्राप्तानि, यत् तावत्पर्यन्तं न्यूनतमं परिणामम् आसीत्।<ref>{{cite web|title=India Parliamentary Chamber: Lok Sabha}}</ref> आगामी-निर्वाचने प्रदर्शन-सुधारणार्थं तथा लोकप्रियता-वर्धनाय कांग्रेस-नेतारः [[Sonia Gandhi|सोनिया गाँधी]]-महिलाम्, [[Rajiv Gandhi|राजीव गाँधी]]-पत्नीम्, दलस्य नेतृत्वं स्वीकर्तुं प्रार्थितवन्तः।<ref>{{cite news|title=Another Gandhi Comes to Congress Party's Aid}}</ref> सा पूर्वं राजनीतौ सक्रियतां स्वीकर्तुं न इच्छन्ती आसीत्।<ref>{{cite magazine|title=Sonia Gandhi emerges as cynosure of all eyes}}</ref> तस्याः दलाध्यक्षरूपेण निर्वाचनानन्तरं, इटालियन-वंशसम्भवात् विरोधं कुर्वन् दलस्य एकः वर्गः पृथक् अभवत्, येन शरद् पवार-नेतृत्वे राष्ट्रवादी कांग्रेस दलः स्थापितः।<ref>{{cite news|title=Congress Party Expels 3 Who Opposed Gandhi}}</ref> अध्यक्षत्वस्य प्रारम्भिक-वर्षेषु सोनिया गाँधी दलं पुनर्जीवयितुं संघर्षं कृतवती; विदेशीय-जन्मनः तथा राजनैतिक-अनुभवाभावस्य कारणेन सा निरन्तरं परीक्षणाधीनाऽभवत्। 1999 तमे वर्षे राष्ट्रीय-लोकतान्त्रिक-संघ-सरकारेण आहूते आकस्मिक-निर्वाचने कांग्रेस-दलस्य स्थानानि 114 एव अभवन्।<ref name="negi" /> तथापि, 1998 तमे वर्षे स्वीकृतं ‘एकला चलो’ इति नीति-निर्णयं परित्यज्य, सा अन्यैः समान-विचार-दलैः सह गठबन्धनानि कर्तुं आरब्धवती। अनन्तरवर्षेषु कांग्रेस-दलः बहुषु राज्य-विधानसभा-निर्वाचनेषु सफलः अभवत्; एकस्मिन् काले दलः 15 राज्येषु शासनं अकरोत्।<ref>{{cite news|title=Sonia Gandhi's 19 years as Congress president}}</ref> === UPA-सरकाराः (2004–2014) === 2004 तमे आमनिर्वाचने कांग्रेस-दलेन द्रविड-मुनेत्र-कळगम् तथा राष्ट्रवादी कांग्रेस-दलेन सह गठबन्धनं कृतम्।<ref>{{cite news|title=The mathematics of politics}}</ref> प्रचारस्य केन्द्रबिन्दुः सामाजिक-समावेशनं तथा सामान्य-जनकल्याणम् आसीत्, यत् सोनिया गाँध्याः अध्यक्षत्वकाले कांग्रेस-दलस्य मूल-तत्त्वम् अभवत्— “{{lang|hi|Congress ka haath, aam aadmi ke saath}}” इति घोषवाक्येन।<ref name="negi" /> कांग्रेस-नेतृत्वे संयुक्त-प्रगतिशील-गठबन्धनम् 222 स्थानानि प्राप्त्वा सरकारं अकरोत्, वाममोर्चाया बाह्य-समर्थनेन बहुमतं च लब्धम्।<ref name="Naqshbandi" /> दलस्य आन्तरिक-समर्थनं अपि सुलभं आसीत्, तथापि सोनिया गाँधी प्रधानमन्त्रिपदं न स्वीकृतवती, अपि तु [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]]-महाशयं नियुक्तवती।<ref>{{cite news|title=Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive}}</ref> सा दलाध्यक्षरूपेण स्थित्वा राष्ट्रीय परामर्श परिषदः अध्यक्षत्वं अपि वहति स्म।<ref>{{cite news|title=Hands-on influence for Sonia Gandhi as NAC head}}</ref> प्रथम-कार्यकाले UPA-सरकारेण बहवः सामाजिक-सुधार-विधेयकाः स्वीकृताः— ग्रामीण रोजगार-प्रत्याभूति-अधिनियमः, सूचना-अधिकार-अधिनियमः, तथा शिक्षा-अधिकार-अधिनियमः। वाममोर्चाया समर्थनं तथा NAC अस्य प्रेरक-शक्तिः मन्यते स्म।<ref>{{cite web|title=Manmohan survives trust vote}}</ref> 2009 तमे निर्वाचने कांग्रेस-दलेन 207 स्थानानि प्राप्तानि, यत् 1991 तमे वर्षात् परं सर्वाधिकम्। सम्पूर्ण-UPA 262 स्थानानि लब्ध्वा द्वितीयवारं सरकारं अकरोत्।<ref>{{cite magazine|title=Reading the Verdict}}</ref> === राष्ट्रीय-स्तरे पराजयाः (2014–वर्तमानम्) === 2014 तमे लोकसभा-निर्वाचने देशस्य अर्थिक-दुर्बलतया तथा 2G-घोटाले एवं कोयला-घोटाले इत्यादिषु भ्रष्टाचार-आरोपेषु जन-असन्तोष-वृद्ध्या कांग्रेस-दलस्य जनसमर्थनं न्यूनम् अभवत्।<ref name=2G /><ref name=coal /> दलः केवलं 44 स्थानानि एव अलभत्, यदा [[Bharatiya Janata Party|भाजपा]]-नेतृत्वे गठबन्धनं 336 स्थानानि प्राप्तवान्।<ref name=performance /> भ्रष्टाचारस्य आरोपाः केवलं नकली आरोपाः एव आसन्, न्यायालये एते आरोपाः तथ्यं असफलाः अभवन्। काङ्ग्रेससमर्थनानां अनुसारं ते आरोपाः भारतीयजनतापक्षेण विदेशीयधनस्य उपयोगेन कृताः इति कथ्यते। UPA-गठबन्धनस्य एषा पराजयः राष्ट्रिय-निर्वाचनेषु तस्य इतिहासे सर्वाधिक-दुर्बला आसीत्।<ref name=result /> [[Narendra Modi|नरेन्द्र मोदी]] प्रधानमन्त्रिपदे आसीत्। दिसम्बर 2017 तमे वर्षे सोनिया गाँधी 19-वर्षीय-कार्यकालानन्तरं दलाध्यक्षपदात् निवृत्तवती, तथा तस्याः पुत्रः [[Rahul Gandhi|राहुल गाँधी]] निर्विरोधं अध्यक्षः निर्वाचितः।<ref name="Naqshbandi" /> [[File:The Minister of State for Railways, Shri Adhir Ranjan Chowdhury addressing at the presentation of the National Awards for Outstanding Service in Railways, in Mumbai on April 16, 2013.jpg|thumb|left|[[Adhir Ranjan Chowdhury|अधीर रञ्जन चौधरी]], 2019–2024 कालखण्डे लोकसभायां कांग्रेस-दलस्य विपक्ष-नेता]] 2019 तमे आमनिर्वाचने निराशाजनक-प्रदर्शनानन्तरं राहुल गाँधी अध्यक्षपदात् त्यागपत्रं दत्तवान्।<ref>{{cite news|title=Rahul Gandhi has resigned}}</ref> अनन्तरं कांग्रेस-कार्यकारिणी-समित्या 10 अगस्त 2019 तमे दिने निर्णयः कृतः यत् सहमतिः यावत् न लभ्यते, तावत् सोनिया गाँधी अन्तरिम-अध्यक्षरूपेण कार्यं करोतु।<ref name="2019 president" /> राहुल गाँधी लोकसभायां विपक्ष-नेता अस्ति।<ref name="Pioneer" /> [[Gaurav Gogoi|गौरव गोगोई]] उप-विपक्ष-नेता अस्ति।<ref>{{cite news|title=Congress appoints Gaurav Gogoi as deputy leader}}</ref> [[Association for Democratic Reforms|लोकतान्त्रिक-सुधार-संघ]]-प्रतिवेदनेन उक्तं यत् 2014 तमे वर्षात् परं कांग्रेस-दले सर्वाधिकं [[Defection|दलपरित्यागः]] अभवत्— 2014–2021 मध्ये 222 निर्वाचन-प्रत्याशी अन्य-दलेषु गताḥ।<ref name="Analysis" /> अनेन कारणेन [[Arunachal Pradesh|अरुणाचल प्रदेश]], [[Madhya Pradesh|मध्यप्रदेश]], [[Goa|गोवा]], [[Karnataka|कर्नाटक]], [[Puducherry (union territory)|पुदुच्चेरी]], [[Manipur|मणिपुर]] इत्यादिषु राज्येषु दलस्य सरकाराः अपतन्। [[File:Bharat_Jodo_Yatra.webp|thumb|भारत जोड़ो यात्रा — राहुल गाँध्याः नेतृत्वे सम्पन्ना पदयात्रा]] सेप्टेम्बर 2022 तमे वर्षे कांग्रेस-दलेन भारत-जोड़ो-यात्रा आरब्धा, या कन्याकुमारीतः काश्मीरपर्यन्तं राहुल गाँध्याः नेतृत्वे सम्पन्ना।<ref>{{cite news|title=Bharat Jodo Yatra: Rahul Gandhi's unity march ends in Kashmir}}</ref> अक्टोबर 2022 तमे वर्षे 2022 कांग्रेस-अध्यक्ष-निर्वाचनम् आयोजितम्। सोनिया तथा राहुल गाँधी उभौ अपि प्रत्याशित्वं न स्वीकृतवन्तौ। मल्लिकार्जुन खड़गे तथा शशि थरूर प्रमुख-प्रत्याशिनौ आसाताम्। खड़गे 84.14% मतैः विजयी अभवत्, 24 वर्षानन्तरं प्रथमः अगान्धी अध्यक्षः च।<ref>{{cite news|title=India's Congress party appoints first non-Gandhi president in 24 years}}</ref> जुलाई 2023 तमे वर्षे कांग्रेस-दलेन अन्यैः 25 राजनैतिक-दलैः सह भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेशी गठबन्धनम् (I.N.D.I.A.) इति विपक्ष-गठबन्धनं स्थापयत्, 2024 तमे आमनिर्वाचने NDA-विरुद्धम्। अस्मिन् गठबन्धने तृणमूल कांग्रेस, आप्, राजद, भाकपा (मार्क्सवादी), [[Dravida Munnetra Kazhagam|द्रमुक]] इत्यादयः प्रमुख-दलाः सन्ति। ==टिप्पणी== {{reflist}} {{Indian political parties}} {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} [[वर्गः:भारतीयराजनैतिकपक्षाः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] {{Interwiki conflict}} iltiobv6tl05652n0psdpq3003u5nw4 0 14573 500033 352986 2026-08-06T20:59:29Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500033 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Chris Smalling | image = Chris Smalling and Wes Brown cropped.jpg | caption = Smalling playing for [[Manchester United F.C.|Manchester United]] in 2011 | fullname = Christopher Lloyd Smalling<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book |editor-first=Barry J. |editor-last=Hugman |title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1-84596-601-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/382 382] }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1989|11|22|df=y}}<ref name="Hugman2010-11"/> | birth_place = [[Greenwich]], [[London]], England | height = {{convert|1.92|m|abbr=on}}<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Chris-Smalling.aspx?section=Quote |title=Chris Smalling |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |accessdate=30 June 2011}}</ref> | position = [[Defender (association football)#Centre back|Centre back]] | currentclub = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | clubnumber = 12 | youthyears1 = |youthclubs1 = [[Millwall F.C.|Millwall]] | youthyears2 = |youthclubs2 = [[Maidstone United F.C.|Maidstone United]] | years1 = 2007–2008 |clubs1 = [[Maidstone United F.C.|Maidstone United]] |caps1 = 12 |goals1 = 1 | years3 = 2008–2010 |clubs3 = [[Fulham F.C.|Fulham]] |caps3 = 13 |goals3 = 0 | years4 = 2010– |clubs4 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |caps4 = 75 |goals4 = 2 | nationalyears1 = 2008 |nationalteam1 = [[English Schools' Football Association|England Schools U18]] |nationalcaps1 = 5 |nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2009 |nationalteam2 = [[England national under-20 football team|England U20]] |nationalcaps2 = 1 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2009–2011 |nationalteam3 = [[England national under-21 football team|England U21]] |nationalcaps3 = 14 |nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2011– |nationalteam4 = [[England national football team|England]] |nationalcaps4 = 12 |nationalgoals4 = 0 | pcupdate = 19:38, 11 May 2014 (UTC) | ntupdate = 18:26, 5 June 2014 (UTC) }} '''क्रिस स्मालिंग'''(Chris Smalling) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Chris-Smalling.aspx Profile] at ManUtd.com [[वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ia7mynu4zge3ozuy2reeclr9xzpz1gu 0 14580 499995 480399 2026-08-06T20:06:39Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499995 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Danny Welbeck | image = Danny Welbeck 20120611.jpg | image_size = 220 | caption = Welbeck with [[England national football team|England]] at [[UEFA Euro 2012]] | fullname = Daniel Nii Tackie Mensah Welbeck<ref name="Hugman2010-11 431">{{Cite book |editor-first=Barry J. |editor-last=Hugman |title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1-84596-601-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/431 431] }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1990|11|26|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 431"/> | birth_place = [[Longsight]], [[Manchester]], England | height = 1.85m<ref>{{cite news |title=Player Profile: Danny Welbeck |url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/danny-welbeck |work=premierleague.com |publisher=Premier League |accessdate=31 July 2012 |archive-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021092026/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/danny-welbeck |deadurl=yes }}</ref> | position = [[Forward (association football)|Forward]]<br />[[Midfielder#Winger|Winger]] | currentclub = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | clubnumber = 23 | youthyears1 = 2001–2008 |youthclubs1 = [[Manchester United F.C. Reserves and Academy|Manchester United]] | years1 = 2008–2014 |clubs1 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |caps1 = 90 |goals1 = 20 | years2 = 2010 |clubs2 = → [[Preston North End F.C.|Preston North End]] (loan) |caps2 = 8 |goals2 = 2 | years3 = 2010–2011 |clubs3 = → [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] (loan) |caps3 = 26 |goals3 = 6 | years4 = 2014– |clubs4 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] |caps4 = 0 |goals4 = 0<!--LEAGUE ONLY--> | nationalyears1 = 2006–2007 |nationalteam1 = [[England national under-17 football team|England U17]] |nationalcaps1 = 11 |nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2007–2008 |nationalteam2 = [[England national under-18 football team|England U18]] |nationalcaps2 = 2 |nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 2008–2009 |nationalteam3 = [[England national under-19 football team|England U19]] |nationalcaps3 = 8 |nationalgoals3 = 2 | nationalyears4 = 2009–2011 |nationalteam4 = [[England national under-21 football team|England U21]] |nationalcaps4 = 14 |nationalgoals4 = 5 | nationalyears5 = 2011– |nationalteam5 = [[England national football team|England]] |nationalcaps5 = 28 |nationalgoals5 = 10 | pcupdate = 16:26, 11 May 2014 (UTC) | ntupdate = 21:42, 9 September 2014 (UTC)<ref>{{cite news |title=Daniel Welbeck |url=http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/W/Daniel-Welbeck |work=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=9 October 2010 |accessdate=9 October 2010 }}</ref> }} '''डैनी वेल्बेक'''(Danny Welbeck) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति | ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Danny-Welbeck.aspx Profile] at ManUtd.com [[वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] jrtqzk78fplx4mcsygex93r26v6nq0q 0 14586 500001 480629 2026-08-06T20:14:17Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500001 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Federico Macheda | image = Federico macheda.jpg | image_size = 200 | caption = Macheda training with [[VfB Stuttgart|Stuttgart]] in 2013 | fullname = Federico Macheda<ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-february-2012.pdf |title=Premier League clubs submit squad lists |work=PremierLeague.com |publisher=Premier League |page=24 |format=PDF |date=2 February 2012 |accessdate=2 February 2012 |archive-date=27 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227041058/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-february-2012.pdf |deadurl=yes }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1991|8|22|df=y}} | birth_place = [[Rome]], Italy | height = {{convert|6|ft|2|in|m|2|abbr=on}}<ref>{{cite book |editor1-last=Rollin |editor1-first=Glenda |editor2-last=Rollin |editor2-first=Jack |title=Sky Sports Football Yearbook 2009–2010 |url=https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse |publisher=Headline |year=2009 |isbn=978-0-7553-1948-0 |page=[https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse/page/501 501] }}</ref> | position = [[Forward (association football)|Striker]] | currentclub = [[Cardiff City F.C.|Cardiff City]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = 2001–2007 |youthclubs1 = [[S.S. Lazio|Lazio]] | youthyears2 = 2007–2008 |youthclubs2 = [[Manchester United F.C. Reserves and Academy|Manchester United]] | years1 = 2008–2014 |clubs1 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |caps1 = 19 |goals1 = 4 | years2 = 2011 |clubs2 = → [[U.C. Sampdoria|Sampdoria]] (loan) |caps2 = 14 |goals2 = 0 | years3 = 2012 |clubs3 = → [[Queens Park Rangers F.C.|Queens Park Rangers]] (loan) |caps3 = 3 |goals3 = 0 | years4 = 2013 |clubs4 = → [[VfB Stuttgart]] (loan) |caps4 = 14 |goals4 = 0 | years5 = 2013 |clubs5 = → [[Doncaster Rovers F.C.|Doncaster Rovers]] (loan) |caps5 = 5 |goals5 = 3 | years6 = 2013–2014 |clubs6 = → [[Doncaster Rovers F.C.|Doncaster Rovers]] (loan) |caps6 = 10 |goals6 = 0 | years7 = 2014 |clubs7 = → [[Birmingham City F.C.|Birmingham City]] (loan) |caps7 = 18 |goals7 = 10 | years8 = 2014– |clubs8 = [[Cardiff City F.C.|Cardiff City]] |caps8 = 7 |goals8 = 1 | nationalyears1 = 2006–2007 |nationalteam1 = [[Italy national under-16 football team|Italy U16]] |nationalcaps1 = 10 |nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 2007–2008 |nationalteam2 = [[Italy national under-17 football team|Italy U17]] |nationalcaps2 = 3 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2009 |nationalteam3 = [[Italy national under-19 football team|Italy U19]] |nationalcaps3 = 1 |nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2009–2012 |nationalteam4 = [[Italy national under-21 football team|Italy U21]] |nationalcaps4 = 10 |nationalgoals4 = 4 | club-update = 21:44, 18 October 2014 (UTC) | nationalteam-update = }} '''फेडेरिको माकेडा'''(Federico Macheda) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति | ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Federico-Macheda.aspx Profile] ManUtd.com [[वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] hgt2vij6b3azba3bfqgm7cfwno5q6o6 0 14594 500002 480676 2026-08-06T20:15:26Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500002 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Ben Amos | image = Ben Amos.jpg | caption = Amos training with [[Manchester United F.C.|Manchester United]] in 2011 | fullname = Benjamin Paul Amos<ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-february-2012.pdf |title=Premier League clubs submit squad lists |work=PremierLeague.com |publisher=Premier League |page=24 |format=PDF |date=2 February 2012 |accessdate=2 February 2012 |archive-date=27 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227041058/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-february-2012.pdf |deadurl=yes }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1990|4|10|df=y}} | birth_place = [[Macclesfield]], England | height = {{convert|6|ft|3|in|m|2|abbr=on}}<ref>{{cite book |last1=Hugman |first1=Barry J. |title=The PFA Footballers' Who's Who 2009-10 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 |year=2009 |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburgh |isbn=978-1-84596-474-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/21 21] }}</ref><ref>{{cite news |title=Amos steps up for United |url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/1241960_amos_steps_up_for_united |work=Manchester Evening News |publisher=MEN Media |date=3 June 2010 |accessdate=11 July 2011 |archive-date=12 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112193104/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/1241960_amos_steps_up_for_united |deadurl=yes }}</ref> | position = [[Goalkeeper (association football)|Goalkeeper]] | currentclub = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | clubnumber = 40 | youthyears1 = 2001–2008 |youthclubs1 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | years1 = 2008– |clubs1 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |caps1 = 1 |goals1 = 0 | years2 = 2009 |clubs2 = → [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] (loan) |caps2 = 1 |goals2 = 0 | years3 = 2010 |clubs3 = → [[Molde FK|Molde]] (loan) |caps3 = 8 |goals3 = 0 | years4 = 2011 |clubs4 = → [[Oldham Athletic A.F.C.|Oldham Athletic]] (loan) |caps4 = 16 |goals4 = 0 | years5 = 2012–2013 |clubs5 = → [[Hull City A.F.C.|Hull City]] (loan) |caps5 = 17 |goals5 = 0 | years6 = 2013–2014 |clubs6 = → [[Carlisle United F.C.|Carlisle United]] (loan) |caps6 = 9 |goals6 = 0<!-- LEAGUE ONLY --> | nationalyears1 = 2004–2005 |nationalteam1 = [[England national under-16 football team|England U16]] |nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2005–2007 |nationalteam2 = [[England national under-17 football team|England U17]] |nationalcaps2 = 7 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2008 |nationalteam3 = [[England national under-18 football team|England U18]] |nationalcaps3 = 1 |nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2008 |nationalteam4 = [[England national under-19 football team|England U19]] |nationalcaps4 = 2 |nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2009 |nationalteam5 = [[England national under-20 football team|England U20]] |nationalcaps5 = 1 |nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2011–2012 |nationalteam6 = [[England national under-21 football team|England U21]] |nationalcaps6 = 3 |nationalgoals6 = 0 | pcupdate = 14:21, 20 April 2014 (UTC) | ntupdate = 22:02, 13 November 2012 (UTC) }} '''बेन अमोस'''(Ben Amos) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति । ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Ben-Amos.aspx Profile] at ManUtd.com *[http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/amos.html Profile] at StretfordEnd.co.uk [[वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] t311ih1jr3zemb0rhigp3pgbblfgad0 0 16366 500032 481529 2026-08-06T20:58:43Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500032 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg|thumb|250px|'''[[ऐसाक् न्यूटन्]] महोदय:, एक: आङ्ग्ल वैज्ञानिक:, १६४२ - १७२७''']] भौतिक शास्त्रे गुरुत्वाकर्षणस्य सिद्धान्त: अतीव महत्त्वपूर्ण: अस्ति। यांत्रिकीय भौतिक शास्त्रे , ''''गुरुत्वाकर्षणशक्ति:'''' तत् बलम् अस्ति येन कारणेन वस्त्वो: मध्ये आकर्षणम् उत्सृज्यते । [[ऐसाक् न्यूटन्]] महोदय:१७ शतकस्य महान् गणितज्ञ: भौतिक विज्ञानि: च आसीत्। स: एव "गुरुत्वाकर्षण" इति विचारस्य नियमानाम् व्याख्यानाम् लिखितवान्। तस्य ''"फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका"'' इति शोधप्रपत्रे गुरुत्वाकर्षणस्य उपरि लिखितम् व्याख्यानाम् चिरसम्मत भौतिकशास्त्रस्य भूमिका अभवत्। ==गुरुत्वाकर्षण शक्ति== केन प्रभावेन, एकं वस्तुम् द्वितीयम् वस्तुम् प्रति आकर्षित: भवति, तं प्रभावम्, गुरुत्वाकर्षणम् इति कथ्यते। गुरुत्वाकर्षण बलस्य कारणेन ब्रह्माण्डे सर्वाणि वस्तूनि परस्परम् आकर्षणम् कुर्वन्ति, अनुकर्षिता: भवन्ति च। निसर्गे, चत्वारि प्रधानानि मूलभूतानि बलानि सन्ति। तेषु, गुरुत्वाकर्षण शक्ति: एक:। अन्यै: शक्तिभि: तुलनायाम्, गुरुत्वाकर्षण शक्ति: अतीव् दुर्बल: अस्ति। गुरुत्वाकर्षणस्य परिणामं सर्वत्र दृश्यते। उदाहरणम्, सूर्यस्य गुरुत्वाकर्षण बलस्य कारणम् सर्वे ग्रहा:भूमि: च सूर्यम् परिक्रमन्ति, भूमे: गुरुत्वाकर्षणस्य कारणं सर्वाणि वस्तूनि भूमौ तिष्टन्ति। {{wide image|Solar System planets, dual scale.jpg|5000px|'''सौरव्यूह'''}} ==इतिहास== [[चित्रम्:Falling ball.jpg|thumb|100px|right|'''गुरुत्वाकर्षण बलस्य कारणं, कन्दुकम् अध: पतति'''।]] न्यूटन् कथं गुरुत्वाकर्षण विषयस्य कल्पनां कृतवान् इति अधिकृत्य एका कथा प्रचलिता अस्ति। एकदा, न्यूटन् सेव फल वृक्षस्य अध: उपविशन् असीत्। तदा तस्य शिरस्य उपरि, एकं, फलम् अपतत्। तेन, न्यूटनस्य कुतूहलम् प्रेरितम्। आश्चर्यचकित: न्यूटन:आलोचितवान्, फलम् अध: एव किम् अपतत् इति। तस्य प्रश्नस्य उत्तरम् एव गुरुत्वाकर्षण। न्यूटनस्य गुरुत्वाकर्षण व्याख्यानस्य पूर्वम्,अनेका: अन्या:वैज्ञानिका: अपि, गुरुत्वाकर्षण शक्ते: सम्बन्धितानि नियमानि दत्तवन्त:। गेलिलियो गेलिलै, इटलिदेशस्य प्रमुखस्थाने पीसागोपुरे एकं प्रयोगं कृतवान् । पीसागोपुरात् विषमद्रव्यराशियुक्तपदार्थद्वयं त्यक्तवान् । किन्तु उभयोः अपि भूप्राप्तिः समानकाले एव अभवत् । सामान्यजनानाम् उपपत्तिः आसीत् यत् भारतमं वस्तु शीघ्रमागच्छति न्यूनभारं वस्तु मन्दमागच्छति इति । किन्तु एतस्य प्रयोगस्य अनन्तरम् एषः प्रस्तावं कृतवान् यत् भूमेः गुरुत्वबलं तत्तद्द्रव्यराशिमनुसृत्य एव आकर्षति । तत्र अनुपातः समानः भवति । गेलिलियो गेलिलै उक्तवान् आसीत् - '''"सर्वाणि वस्तूनि भूमिं प्रति केवलम् एकम् स्थिरम् प्रवेगेन पतन्ति"''' इति, अत्र अयं स्थिर: प्रवेग: भुमे: गुरुत्वाकर्षणस्य परिणाम: एव। तत् पश्चात् जर्मन् देशीय विज्ञानि: जोहान्नेस् केप्लर् '''ग्रहाणाम् गते:'''अध्ययनं कृत्वा, तेषाम् दीर्घवृत्ताकारं सूर्यवेष्टिं गतिम् उपरि त्रीणि नियमानि दत्तवान्। ==सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमम्== अत: परं, न्यूटनस्य प्रसिद्ध सार्वत्रिक गुरुत्वाकर्षण नियमस्य प्रस्तावना अभवत्। तदनुसारं '''सर्वाणि घन वस्तूनि, तेषां भारस्य कारणम्, गुरुत्वाकर्षण बलं बिभृन्ते'''। एतस्य गुरुत्वाकर्षण बलस्य विपुलतां परिगणनार्थं न्यूटन् एकं समीकरणं दत्तवान्। तत् समीकरणानुसारं - एकं वस्तुं प्रत्येकं द्वितीयं वस्तुं आत्मन: प्रति आकर्षणं करोति। द्वयो: मध्ये विद्यमान: अयं आकर्षण: -द्वयो: भारयो: गुणनफलस्य समानुपातिन:अस्ति, द्वयो: मध्ये उपस्थित अन्तरस्य व्युत्क्रमानुपातिन: च अस्ति। गणितीय रूपे समीकरणं- एफ़् = (जी × एम्_१×एम्_२)÷आर्^२ इति लिख्यते। अत्र 'एफ़्' अर्थं गुरुत्वाकर्षण बलस्य वैपुल्यताम् । 'एम्_१','एम्_२' अर्थं द्वयो: वस्त्वो: भारौ। 'आर' अर्थं द्वयो: मध्ये उपस्थित: अन्तर: इति। 'जी' अयं अर्थं, '''सार्वत्रिकस्थित स्थिर मूल्य''',कस्य गणितीय मूल्यं = ६.६७४×१०^-११ न्यूटन्.मीटर्^२/केजि । ==आधुनिक सिद्धान्तानि== न्यूटनस्य सिद्धान्तस्य पश्चात्, आधुनिक भौत शास्त्रे गुरुत्वाकर्षणस्य नवीनं दृष्टिकोनं जर्मन् देशीय महान् विज्ञानि: [[अल्बर्ट् ऐन्स्टैन्]] दत्तवान्। तस्य ''''सामान्य सापेक्षता'''' सिद्धान्तस्य द्वारा, गुरुत्वाकर्षणस्य व्याख्यानं पुन: दर्शितवान् । तदनुसार, शून्याकाश-कालस्य च वक्रीभावस्य परिणाम: एव - "गुरुत्वाकर्षण शक्ति:"। [[चित्रम्:GPB circling earth.jpg|thumb|300px|right|'''शून्याकाश-कालस्य च वक्रीभाव:''']] ==आधारा:== *{{cite book | last = Halliday | first = David | author2 = Robert Resnick | author3 = Kenneth S. Krane | title = Physics v. 1 | location = New York | publisher = John Wiley & Sons | date = 2001 | isbn = 0-471-32057-9 }} *{{cite book | last = Serway | first = Raymond A. | author2 = Jewett, John W. | title = Physics for Scientists and Engineers | url = https://archive.org/details/physicssciengv2p00serw | edition = 6th | publisher = Brooks/Cole | date = 2004 | isbn = 0-534-40842-7 }} *{{cite book | last = Tipler | first = Paul | title = Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics | url = https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl_y7c5 | edition = 5th | publisher = W. H. Freeman | date = 2004 | isbn = 0-7167-0809-4 }} {{refend}} <!--Unused ref: Proposition 75, Theorem 35: p.&nbsp;956 - I.Bernard Cohen and Anne Whitman, translators: Isaac Newton, ''The Principia'': Mathematical Principles of Natural Philosophy. Preceded by ''A Guide to Newton's Principia'', by I. Bernard Cohen. University of California Press 1999 ISBN 0-520-08816-6 ISBN 0-520-08817-4 --> ==बाह्यानुबन्ध:== http://www.encyclopedia.com/topic/gravitation.aspx ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=p/g045040 गुरुत्वाकर्षणशक्तिः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.encyclopediaofmath.org/index.php?title=p/g045050 गुरुत्वाकर्षणम्]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:भौतिकविज्ञानम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 6ce908godh2gl8u8avdebqbksf3ueq2 0 16784 500027 497690 2026-08-06T20:54:08Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500027 wikitext text/x-wiki {{Infobox Non-profit | name = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः | title = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः | image = | caption = राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य ध्वजः | founded_date = [[विजयदशमी]]१९२५ | founder = [[केशव बलिराम हेडगेवार]] | location = [[नागपुरम्]] | coordinates = {{Coord|21.04|N|79.16|E|}} | mission = "भारतस्य परमवैभवम्" | homepage = {{URL|http://rss.org/hindi/}} }} '''राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः''' ('''RSS''',{{efn|{{IAST|Rāṣṭrīya Svayaṃsevak Saṅgh}} {{IPA|hi|raːʂˈʈriːj(ə) swəjəmˈseːʋək səŋɡʱ|hindi}},{{Pronunciation|Rashtriya_Swayamsevak_Sangh.wav}}}} )<ref name="britrss">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/919613/Rashtriya-Swayamsevak-Sangh|title=Rashtriya Swayamsevak Sangh|quote=Rashtriya Swayamsevak Sangh. Hindu organization. ...|access-date=10 February 2010}}</ref> भारतदेशस्य एकं दक्षिणपन्थीयम् हिन्दुत्वाधारितं स्वयंसेवक–[[paramilitary|अर्धसैनिक]] संघटनम् अस्ति। अयं संघः [[Hindutva|हिन्दुत्वम्]] विचारधारायाः प्रचारकः अस्ति। एषः संघः हिन्दुत्वसंघटनानां विस्तीर्णस्य समूहस्य संघ परिवार इति ख्यातस्य मूलसंस्था तथा नेतृसंस्था च अस्ति, यः भारतीयसमाजस्य विविधेषु क्षेत्रेषु उपस्थितिं विकसितवान् अस्ति। अस्मिन् परिवारसमूहे भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) अपि अन्तर्भवति, या अद्य भारतस्य शासकः राजनैतिकदलः अस्ति, यस्य नेतृत्वं [[Narendra Modi|नरेन्द्र मोदी]] नामकः [[prime minister of India|भारतस्य प्रधानमन्त्री]] करोति। अधुना मोहन भागवत रष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य ''[[List of leaders of the Rashtriya Swayamsevak Sangh#Sarsanghchalak|सरसंघचालकः]]'' (मुख्यः) अस्ति, तथा [[Dattatreya Hosabale|दत्तात्रेय होसाबले]] ''[[List of leaders of the Rashtriya Swayamsevak Sangh#Sarkaryavah|सरकार्यवाहः]]'' (महासचिवः) अस्ति। अस्य संघस्य स्थापना २७ सेप्टेम्बर् १९२५ तमे वर्षे अभवत्। आरम्भे अस्य संघटनस्य प्रेरणा हिन्दुसमाजस्य संगठनाय, “हिन्दुशासन”स्य संस्कारविकासाय, तथा हिन्दुसमुदायस्य ऐक्यं स्थापयितुं चरित्रनिर्माणाय च आसीत्, येन *हिन्दुराष्ट्र*स्य स्थापना साध्येत। अयं संघः हिन्दुत्वविचारधारायाः प्रसारं कर्तुम्, हिन्दुसमुदायस्य “सुदृढीकरणाय”, तथा भारतीयसंस्कृतेः तथाकथितसभ्यतामूल्यानां संरक्षणाय प्रयत्नं करोति। अपरपक्षे, एषः संघः हिन्दु–प्रधानतायाः सिद्धान्ते आधृतः इति अपि वर्णितः अस्ति, तथा अल्पसंख्यकानां विशेषतः मुस्लिमसमुदायस्य प्रति असहिष्णुतायाः आरोपाः कृताः सन्ति। औपनिवेशिककाले राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः [[Indian independence movement|भारतीयस्वातन्त्र्यआन्दोलन]]े प्रत्यक्षरूपेण भागं न अगृह्णात्, अपि तु ब्रिटिश राज इत्यनेन सह सहयोगं कृतवान् इति केचन इतिहासकाराः वर्णयन्ति। स्वातन्त्र्योत्तरकाले अयं संघः एकं प्रभावशालीं हिन्दुराष्ट्रवादी छत्रसंघटनं अभवत्, यस्य अनुबद्धसंघटनानि विद्यालयान्, सेवासंस्थाः, सामाजिकसंघांश्च स्थापयित्वा स्वविचारधारां प्रसारितवन्तः। अयं संघः १९४८ तमे वर्षे महात्मा गांधी महोदयस्य हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धितः अभवत्, ततः [[The Emergency (India)|आपत्काल]]काले (१९७५–१९७७), तथा १९९२ तमे वर्षे [[demolition of Babri Masjid|बाबरी मस्जिद विध्वंस]] अनन्तरं पुनः प्रतिबन्धितः अभवत्। एकविंशतितमे शताब्दे अयं संघः सदस्यसंख्यायाः आधारात् विश्वस्य सर्वाधिकः [[Far-right politics|अतिदक्षिणपन्थीयः]] संघटनः इति वर्णितः अस्ति। अयं संघः [[extremism|अतिवादि]] संघटनम् इति आलोचितः अस्ति, तथा विद्वत्समाजे अस्य द्वेषप्रचारः हिंसाप्रवर्तनं च समर्थयति इति मतैक्यम् अस्ति।. ==स्थापना== सङ्घस्य स्थापना १९२५तमे वर्षे [[नागपुरम्|नागपुरे]] [[डॉ.केशव बलिराम हेडगेवार]]द्वारा जाता। [[डॉ.केशव बलिराम हेडगेवारजी]] बाल्यकालात् एव राष्ट्रभक्तः आसीत्। तदानीङ्काले [[भारतं]] पराधिनम् आसीत् , भारतीयाः सङ्घटिताः न आसन्। तदानीङ्काले [[भारतम्|भारते]] स्वतन्त्रतार्थं रीतिद्वयम् आसीत् - १) [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलः]]२)क्रान्तिकारिणां दलः , इत्युक्ते हिंसकदलः - अहिंसकदलः। [[डॉ.हेडगेवारजी]] उभयत्र कार्यम् अकरोत्। सः यदा चिकित्सकपदवीं पठितुं कलकत्तानगरं गतवान् तदा क्रान्तिकारिणां सम्पर्के आगतः। क्रान्तिकारिणाम् एका संस्था " अनुशीलन-समिति " आसीत्। तस्यां युवा [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] सदस्यः जातः। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] तत्र शिक्षाद्वयं प्राप्तवान् , चिकित्सायाः स्वतन्त्रतायाः च। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]]झटिति एव अनुभूतवान् यत् हिंसकआन्दोलनेन किमपि न भविष्यति। अतः ततः निर्गतः। [[डॉ.हेडगेवारजी|केशवः]] चिकित्सकपदवीं प्राप्य [[नागपुरम्|नागपुरं]] प्रत्यागतः। [[डॉ.हेडगेवारजी]] धनार्जनविषये विवाहविषये वा चिन्तनम् अकृत्वा राष्ट्रकार्ये एव संलग्नः अभवत्। १९१४तमे वर्षे लोकमान्यतिलकस्य आह्वाहनेन [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदले]] आगतः। [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलस्य]] कार्यं कुर्वन् [[डॉ.हेडगेवारजी]] कारावासम् अपि प्राप्तवान्। [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलस्य]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]- [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] एक्ताविषये चिन्तनात् दुःखी आसीत्। सः वदति स्म यत् [[भारते]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] , पारसी ,[[क्रैस्तमतम्|यहुदि]] ,[[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] इत्यादयः सर्वे सन्ति, तर्हि [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] - [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] एक्ताविषये एव किमर्थं चिन्तनम् ? १९१८तमे वर्षे महायुद्धः समाप्तः। तुर्किदेशः पराजितः। कमालपाशा राष्ट्रप्रमुखः जातः। सः खलिफापदं( [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]]सम्राट ) निष्काषितवान्। तदा [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]]जनान् आकर्षयितुं गान्धिः आन्दोलनं कृतवान्। आन्दोलनं खलिफात नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्। आन्दोलनम् असफलं जातं यतोहि स्वयं तुर्किजनाः खलिफापदं न इच्छन्ति स्म। किन्तु एतेन आन्दोलनेन [[भारते]] [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]] - [[मुस्लिमधर्मः|मुस्लिम]] मध्ये वैरभावः वर्धितः। एतत् कारणात् [[डॉ.हेडगेवारजी]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|काङ्ग्रेसदलं]] त्यक्तवान्। [[डॉ.हेडगेवारजी]] इदानीं[[भारतम्|भारतस्य]] पराधिनतायाः विषये मूलतः चिन्तनम् आरब्धवान्। प्राचीनस्य भारतीयराष्ट्रस्य पराभवः किमर्थं जातः? एवञ्च कथम् एतत् राष्ट्रं बलवत् सङ्घटितं च भवेत् ? इत्यन्योः प्रश्नयोः समाधानं कश्चित् स्वप्नदृष्टवत् सः आजीवनम् अन्विष्यन् आसीत्। सः ज्ञातवान् यत् भारतीयाः सङ्घटिताः न सन्ति अतः पराधिनाः सन्ति। अतः राष्ट्रहिताय सङ्घटननिर्माणं कुर्मः। इदं कार्यम् ईश्वरीयं कार्यम्। " राष्ट्राय जीवदानं सरलं किन्तु राष्ट्राय एव जीवनं कठिनम् "। वयं कठिनं कार्यं कुर्मः। एतेन विचारेण १९२५तमे वर्षे [[विजयादशमी|विजयादशम्याः]] दिने गोष्ठिद्वारा सङ्घस्य आरम्भः जातः। गोष्ठ्याम् उपस्थितेषु प्रमुखाः आसन् भाऊजीकावरे, अण्णासोहोनी, विश्वनाथकेलकर .बालाडीहुद्दार , बापूराभेदी च। सङ्घस्य स्थापनां तु [[नागपुरम्|नागपुरस्य]] निर्जनायां भूम्यां " मोहितेवाड " इति स्थाने जाता किन्तु अधुना सङ्घः आभारते अस्ति। == नामकरणम् == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नाम्नि त्रयः शब्दाः वर्तन्ते। १) राष्ट्रिय २)स्वयंसेवकः ३)राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः। १) वयं वदामः यत् कार्यं करणीम् , किन्तु कस्य कृते ? उत्तरम् आगच्छति राष्ट्रार्थम्। को नाम राष्ट्रः ? केवलभूभागः ? केवलजनानां समुहः वा? न , राष्ट्रः इत्युक्ते समान इतिहासः येषाम् अस्ति , येषां कृते समानपरिमाणाः सन्ति तादृशानां समुहः। ये राष्ट्रं स्वमातृभूमिं गण्यते तादृशानां राष्ट्रियानां समुहः एव राष्ट्रः। २)स्वयंसेवकः धनपेक्षा विना एव समाजकार्यं करोति। वयं मातुः सेवां कृत्वा धनं याचयामः वा ? न , तर्हि मातृभूम्याः कार्यार्थम् अपि धनं नावश्यकम्। स्वयंसेवकः इत्युक्ते नेतुः कृते व्यवस्था कर्ता,जयघोषकर्ता वा न , डॉक्टरजी वदति स्म स्वयंसेवकः अर्थात् राष्ट्रभक्तः जनः। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य पूजनीयद्वितीयः [[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]] [[श्रीगुरुजी]] आत्मानं स्वयंसेवकरुपेण ?????????। ३)सङ्घः अर्थात् सङ्ग्रहणमात्रं न। संस्कारयुक्तानां जनानां सङ्ग्रहणम्। शाखायाम् आज्ञा भवति " एकशः सम्पत् " तदा जातिभेदं विना सर्वे एकपङ्कत्यां तिष्ठन्ति। सङ्घस्य अर्थः अस्ति सामाजिकानां राष्ट्रियानां सङ्ग्रहणम्। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य नामद्वारा एव सङ्घस्य उदेश्यः स्पष्टः भवति। राष्ट्रार्थं सामाजिकानां समुहः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः। == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य कार्यक्रमाः == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य बहवः कार्यक्रमाः सन्ति। तेषां विभागत्रयम् अस्ति- : १) नित्यकार्यक्रमाः २) नैमितिककार्यक्रमाः ३) उत्सवाः। १) '''नित्यकार्यक्रमाः''' सङ्घस्य नित्यकार्यक्रमः शाखा अस्ति। शाखायां ये कार्यक्रमाः भवन्ति ते नित्यकार्यक्रमाः। ते यथा सूर्यनमस्काराः , निःयुद्धः , दण्डयुद्धः इत्यादयः। पुनः ये विविधाः वर्गाः भवन्ति ते अपि नित्यकार्यक्रमाः। यथा दीपावलिवर्गः, सङ्घशिक्षावर्गाः। एते कार्यक्रमाः करणियाः एव। २) नैमितिककार्यक्रमाः सङ्घकार्यवर्धनार्थं विविधाः ३) उत्सवाः == पारिभाषिकशब्दाः == सङ्घस्य केचन पारिभाषिकशब्दाः सन्ति , यथा '''[[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]]''' - सङ्घस्य मार्गदर्शकः। '''सरकार्यवाहः''' - राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य निर्वाचितः सर्वोच्चः पदाधिकारी। '''सङ्धचालकः''' - स्थानीयकार्यस्य ,स्थानीयकार्यकतृणां च पालकः। '''मुख्यशिक्षकः''' - नित्यशाखायाः कार्यक्रमाणां सञ्चालकः। '''कार्यवाहः''' - शाखा‌क्षेत्रस्य प्रमुखः। '''गटनायकः''' - शाखा‌क्षेत्रस्य एकस्य लघुभौगोलिकभागस्य प्रमुखः। '''प्रचारकः''' - साकल्येन सङ्घकार्याय समर्पितः अवैतनिकः अविवाहितः कार्यकर्ता। '''चन्दनम''' - सपीतिः। '''सङ्घशिक्षावर्गः''' - सङ्घस्य कार्यपद्धतेः पाठनस्य क्रमबद्धा वर्षत्रयीया प्रशिक्षण योजना। == आलोचना == राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः [[extremism|अतिवादी]] संघटनम् इति तथा एकं परामिलिटरी समूहः इति आलोचितः अस्ति।<ref name="paramilitary" /><ref name="Curran1950"/><ref name="Margolis2000">{{cite book | author=Eric S. Margolis | title=War at the Top of the World: The Struggle for Afghanistan, Kashmir and Tibet | url=https://books.google.com/books?id=zMSLsSVKxNMC&pg=PA95 | access-date=12 November 2012 | year=2000 | publisher=Taylor & Francis Group | isbn=978-0-415-93062-8 | page=95 }}</ref> अस्य सदस्यैः यदा मुस्लिमविरोधी हिंसायां भागः गृहीतः, तदा अपि अयं संघः तीव्रतया निन्दितः।<ref name="indianexpress kar sevaks" /> अयं संघः १९८४ तमे वर्षे [[Bajrang Dal|बजरंग दल]] इति नाम्ना एकं उग्रशाखां अपि स्थापयत्।<ref name="Atkins2004" /><ref name="Breker"> {{cite book|last1=Breker|first1=Torkel|title=The Routledge Handbook of Religion and Security|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0415667449|pages=86–87|editor=Chris Seiple |editor2= Dennis R. Hoover |editor3=Pauletta Otis}} </ref> [[Shiv Sena (1966–2022)|शिवसेना]] सह, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः दंगेषु संलग्नः अभवत्, यत्र ख्रिस्तीयानां तथा मुस्लिमानां विरुद्धं हिंसां प्रेरयन् आयोजयन् च दृष्टः।<ref name=Parashar> {{cite book|last1=Parashar|first1=Swati|title=Women and Militant Wars: The Politics of Injury|url=https://archive.org/details/womenmilitantwar0000para|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0415827966|page=[https://archive.org/details/womenmilitantwar0000para/page/77 77]}} </ref><ref name="Horowitz"/> अतः विद्वत्समाजे बौद्धिकेषु च एतत् सामान्यं मतैक्यम् अस्ति यत् राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः द्वेषं प्रसारयति।<ref>{{Cite journal|last=Sundar|first=Nandini|date=2004|title=Teaching to Hate: RSS' Pedagogical Programme|url=https://www.jstor.org/stable/4414900|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=16|pages=1605–1612|jstor=4414900|issn=0012-9976}}</ref> === आतङ्कवादः अतिवादः च === राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः आतङ्कवादीकृत्यानां प्रचारणेन आयोजनं च कृत्वा आलोचितः अस्ति, तथा अनेके आतङ्कवादी आक्रमणानि अस्य संघस्य सदस्यैः सम्बद्धानि इति निर्दिष्टानि सन्ति। नवम्बर् २००३ तमे वर्षे, महाराष्ट्रस्य [[Parbhani|परभानि]] नगरे एकस्मिन् [[mosque|मस्जिदे]] संघसदस्यैः स्थापितयोः द्वयोः विस्फोटकयोः कारणात् एकः जनः मृतः, चतुस्त्रिंशत् जनाः च आहताः। अन्यः विस्फोटः भारत–पाकिस्तानयोः मध्ये गच्छति स्म इति रेलयानस्य मध्ये अभवत्, यत्र अष्टषष्टिः जनाः, प्रायः पाकिस्तानीनः, मृताः। २९ सेप्टेम्बर् २००८ तमे दिने, [[Malegaon|मालेगांव]] नगरे, रमजानोपवासभङ्गकाले मुस्लिमजनानां समीपे, संघसम्बद्धैः आतङ्कवादिभिः स्थापितः विस्फोटकः विस्फोटितः, यत्र षट् जनाः मृताः, १०१ जनाः च आहताः। २००३ तः २००८ पर्यन्तं, संघेन अथवा अन्यैः सङ्घपरिवारसम्बद्धसंघटनैः सम्बद्धानि नव आतङ्कवादी आक्रमणानि प्रायः १५० जनानां मृत्युकारणानि अभवन्, येषु अधिकांशाः मुस्लिमाः आसन्, तथा बहूनि आक्रमणानि मुस्लिमधार्मिकस्थलेषु अथवा इस्लामीपर्वदिनेषु अभवन्।<ref name="Jacobin2024">{{cite web | last=Ahmed | first=Safa | title=India's Largest Paramilitary Force Got Away With Terror | website=Jacobin | date=29 September 2024 | url=https://jacobin.com/2024/09/rss-terror-india-hindutva-modi | access-date=25 October 2024}}</ref> सेप्टेम्बर् २०२२ तमे वर्षे, राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य पूर्वः ''प्रचारकः'' (पूर्णकालिककार्यकर्ता) यशवन्तः शिन्दे नामकः, एकस्मिन् साक्षात्कारमध्ये शपथपत्रे च उद्घाटितवान् यत् सः पाकिस्तानदेशे गुप्तकार्यानि तथा भारतदेशे [[false flag]] आतङ्कवादी आक्रमणानि कर्तुं प्रशिक्षितः आसीत्, येषां दोषारोपणं पश्चात् मुस्लिमेषु कर्तुं शक्येत। सः उक्तवान् यत् सः तथा तस्य सहप्रशिक्षिताः महाराष्ट्रस्य [[Jalna, Maharashtra|जाल्ना]], [[Purna|पूर्ण]] तथा परभणी नगरेषु मस्जिदीनां विस्फोटनं कृतवन्तः। शिन्देन राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघस्य तथा विस्तीर्णस्य सङ्घपरिवारस्य प्रमुखसदस्यान् अपि आक्रमणानां योजनायां अथवा तेषां ज्ञानसंपादनायां दोषारोपितवान्, यत्र एकः पूर्वः राष्ट्रियकार्यकारिणीसदस्यः तथा [[Bharatiya Janata Party|भाजपा]] इत्यस्य एकः राष्ट्रियसचिवः अपि अन्तर्भवन्ति।<ref name="Caravan2022">{{cite web | title=An RSS worker trained in firearms and bomb-making reveals the Sangh's extremist underbelly | website=The Caravan | date=30 September 2022 | url=https://caravanmagazine.in/crime/rss-worker-yashwant-shinde-interview-hindu-terrorism-rss-vhp-mohan-bhagwat | access-date=25 October 2024}}</ref> शिन्देन उक्तं यत् एतेषां बहूनां गुप्तकार्यानां लक्ष्यं हिन्दूनां मध्ये [[Islamophobia|इस्लामभीतिं]] वर्धयितुं, हिंसक-मुस्लिम-आतङ्कवादिनां रूढिचित्रं सुदृढीकर्तुं, तथा BJP तथा हिन्दुराष्ट्रवादीकार्यसूच्याः समर्थनं प्राप्तुं आसीत्। भारतस्य राष्ट्रीय अन्वेषण एजेन्सी इत्यस्य वक्तव्येऽपि एतत् पुष्टं कृतं, यत्र उक्तं यत् एते विस्फोटाः “जनानां आतङ्कसर्जनाय … हिन्दु–मुस्लिमयोः मध्ये साम्प्रदायिकभेदं उत्पादयितुं” योजनया कृताः।<ref name="Jacobin2024"/><ref name="Caravan2022"/> === दङ्गैः सह संलग्नता === राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः साम्प्रदायिकदङ्गेषु सहभागितायाः कारणात् निन्दितः अस्ति। {{Quote box|अभिलेखेषु ये सामग्रीः सन्ति तेषां विषये सावधानीपूर्वकं गम्भीरं च विचारं कृत्वा आयोगस्य मतं यत् जमशेदपुरे विस्तृतसङ्गठनेन सह आरएसएसस्य, यस्य भारतीयजनतापक्षेण, भारतीयमजदूरसङ्घेन च सह निकटसम्बन्धः आसीत्, तस्य वातावरणस्य निर्माणे सकारात्मकः हस्तः आसीत् यत् साम्प्रदायिकविकारप्रकोपाय सर्वाधिकं अनुकूलम् आसीत्। प्रथमे सन्दर्भे श्री देवरसस्य भाषणं (रामनवमीपर्वतः केवलं पञ्चदिनानि पूर्वं प्रदत्तम्) हिन्दु-उग्रवादिनः मार्ग-संख्या १४ विषये स्वमागधेषु अविश्वासं प्रेरयितुं प्रवृत्ताः आसन् द्वितीयं तस्य भाषणं साम्प्रदायिकप्रचारस्य बराबरम् आसीत् तृतीयम्, विभागीयसम्मेलने ये शाखाः, शिबिराणि च आयोजितानि आसन्, तेषु हिन्दुजनतायाः समक्षं उग्रवादी वातावरणं प्रस्तुतम् । परिस्थितौ आयोगः १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य ११ दिनाङ्के घटितानां उपद्रवानां वातावरणं निर्मातुं आरएसएस-सङ्घस्य उत्तरदायीत्वं न दातुं शक्नोति ।|1979 के जमशेदपुर दंगे पर जितेन्द्र नारायण आयोग की रिपोर्ट <ref>{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yB5NM0o3I9QC&pg=PA95 |chapter=An Analytical View of Communal Violence |last1=Shakir |first1=Moin |title=Communal Riots in Post-Independence India |publisher=Sangam Books |access-date=26 January 2011|isbn=978-81-7370-102-3|year=1991|editor-last=Engineer|editor-first=Asgharali |edition=2nd}}</ref> }} ह्यूमन राइट्स वॉच नामकः न्यूयॉर्कस्थितः मानवाधिकारसंस्था इति अशासकीयसंस्था, एतत् आरोपयति यत् विश्वहिन्दुपरिषद् (विहिप), बजरङ्गदलः, राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः तथा BJP, [[2002 Gujarat violence|गुजरातदङ्गेषु]] सहभागी आसन्, ये [[Godhra train burning|गोधरा रेलगाडी दहन]] अनन्तरं उद्भूताः।<ref name="Corrêa">{{cite book|last1=Corrêa|first1=Sonia|title=Sexuality, Health and Human Rights|url=https://archive.org/details/sexualityhealthh0000corr|year=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0415351188|page=[https://archive.org/details/sexualityhealthh0000corr/page/67 67]}}</ref> अनेकस्मिन् प्रत्यक्षदर्शिभिः दत्तेषु पुलिस-अभियोगपत्रेषु, स्थानिक-विहिप, भाजपा तथा बी.डी नेतॄणां नामानि उल्लिखितानि सन्ति।<ref name="hrw1">{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2002/04/29/india-gujarat-officials-took-part-anti-muslim-violence |title=India: Gujarat Officials Took Part in Anti-Muslim Violence |publisher=Human Rights Watch |date=30 April 2002}}</ref> आर एस एस तथा विहिप उभौ अपि कथितवन्तौ यत् तौ हिंसाविरामाय आह्वानं कृतवन्तौ, तथा स्वसमर्थकान् स्वयंसेवकान् च शान्तिभङ्गकारिणां क्रियाणां निरोधनाय निर्देशितवन्तौ।<ref name="rediff02032002"/><ref>{{cite web|url=http://www.politicsnow.in/illusory-nationalism/|title=Illusory Nationalism and its woes}}</ref> === बाबरी मस्जिद विध्वंसने संलग्नता === लिबरहान आयोग इत्यस्य २००९ तमे वर्षस्य प्रतिवेदने अनुसारं, [[Demolition of the Babri Masjid|बाबरीमस्जिदविध्वंसः]] सङ्घपरिवारद्वारा आयोजितः आसीत्।<ref name="indianexpress kar sevaks" /><ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/rssfeed/india/Excerpts-from-the-Liberhan-Commission-report/Article1-479907.aspx|title=संग्रह प्रतिलिपि|accessdate=2025-12-30|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606125658/http://www.hindustantimes.com/rssfeed/india/Excerpts-from-the-Liberhan-Commission-report/Article1-479907.aspx|deadurl=yes}}</ref> आयोगः उक्तवान् — “अयोध्यायां [[Ram Janmabhoomi movement|मन्दिरनिर्माणआन्दोलन]]स्य सम्पूर्णं दायित्वं अथवा श्रेयः सङ्घपरिवारस्य एव आरोपणीयम्।”<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2009/nov/24/liberhan-comes-down-heavily-on-advani-and-vajpayee.htm}}</ref> आयोगः अपि निर्दिष्टवान् यत् सङ्घपरिवारः एकं “विस्तीर्णं, सर्वव्यापकम्, जैविकसंघटनम्” अस्ति, यत् समाजस्य प्रायः सर्ववर्गान् समावेष्टुम् अर्हति। राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः अस्य प्रतिवेदनस्य उत्तरदायित्वं नाङ्गीकृतवान् तथा अस्य निष्पक्षतां प्रश्नीकृतवान्। पूर्वः आर एस एस -प्रमुखः [[K. S. Sudarshan|के . स० सुदर्शन]] आरोपितवान् यत् मस्जिदविध्वंसः शासकीयकर्मचारिभिः कृतः, न तु [[Kar Sevak|कारसेवकैः]]। अपरपक्षे, भारतसरकारस्य [[white paper|श्वेतपत्रम्]] इत्यनेन एषः मतः निरस्तः यत् विध्वंसः पूर्वनियोजितः आसीत्।<ref name="TNIE07122009" /> १९९२ तमे वर्षे बाबरीमस्जिदविध्वंसानन्तरं, तत्कालीनसरकारेण राष्ट्रियस्वयंसेवकसंघः राष्ट्राय संकटः इति मत्वा प्रतिबन्धितः अभवत्। पश्चात् १९९३ तमे वर्षे, अवैधानिकक्रियाणां प्रमाणाभावात्, एषः प्रतिबन्धः निवर्तितः।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6PnBFW7cdtsC|title=The RSS and the BJP: A Division of Labor}}</ref> === Involvement in politics === अनेकाः सङ्घपरिवारसम्बद्धराजनीतिज्ञाः — यथा १९६०–७० दशकेषु बलराज माधोक , तथा BJP नेतारः यथा [[L. K. Advani|ल॰ के॰ आडवाणी]] — दलराजनीतौ RSS हस्तक्षेपं प्रति असन्तोषं व्यक्तवन्तः। यद्यपि केचन हिन्दुराष्ट्रवादिनः मन्यन्ते स्म यत् सङ्घः राजनीतौ भागं गृह्णीयात्, तथापि १९५० दशकपर्यन्तं RSS स्वं शुद्धं सांस्कृतिकआन्दोलनम् इति एव अवदत्। स्वातन्त्र्योत्तरकाले, [[M. S. Golwalkar]] क्रमशः स्वमतं परिवर्तितवान्, विशेषतः १९४८ तमे वर्षे [[Mahatma Gandhi|महात्मा गांधी]] हत्यायाः अनन्तरं प्रतिबन्धकाले। तस्य काले, भूमिगताः केचन स्वयंसेवकाः राजनीतिसहभागितां समर्थितवन्तः। एतेषु प्रमुखः [[K. R. Malkani|के.]] आर मलकानी १९४९ तमे वर्षे लिखितवान्।{{sfn|Jaffrelot, Hindu Nationalism Reader|2007|p=175–179}} {{quote box|...}} Golwalkar तेषां मतं स्वीकृतवान्, तथा स्यामा प्रसाद मुखर्जी सह मिलित्वा [[Bharatiya Jana Sangh|भारतीय जनसंघ]] नामकस्य नूतनदलस्य समर्थनं कृतवान्। अस्य दलस्य नेतृत्वं आर एस एस -सम्बद्धाः नेतारः — [[Deendayal Upadhyaya|दीनदयाल उपाध्याय]] , बलराज माधोक तथा [[Atal Bihari Vajpayee|अटल बिहारी वाजपेयी]] — ग्रहणवन्तः। पश्चात् [[Balasaheb Deoras|बालासाहेब देवरस]] RSS प्रमुखः अभवत्, सः राजनीतौ अत्यन्तं सक्रियः अभवत्। १९६५ तमे वर्षे सः जनसंघस्य वार्षिकसभायां भाषणं कृतवान्, यत् RSS इतिहासे अभूतपूर्वम् इति मन्यते। RSS क्रमशः निर्वाचनराजनीतौ अपि प्रत्यक्षरूपेण संलग्नः अभवत्। १९८० तमे वर्षे भारतीय जनता पार्टी (BJP) नामकः नूतनः दलः स्थापितः अभवत्। आरम्भे अयं दलः हिन्दुराष्ट्रवादीपहचानेभ्यः दूरस्थः आसीत्, येन RSS असन्तुष्टः अभवत्। कालान्तरं, अयोध्याविवादः, [[Ram Rath Yatra]] च, BJP दलस्य राजनीतिकोदयाय प्रमुखः अभवत्। २००४ तमे वर्षे पश्चात्, २०१४ तमे वर्षे, [[Narendra Modi]] नेतृत्वे BJP पुनः सत्तां प्राप्तवती। मोदी पूर्वं RSS सदस्यः आसीत्, तथा गुजरातस्य मुख्यमन्त्री अपि अभवत्। RSS समर्थनं, तथा काङ्ग्रेसदलस्य विरुद्धं जन-असन्तोषः, २०१४ निर्वाचनसफलतायाः प्रमुखकारणानि इति वर्ण्यन्ते।<ref name=":1" /> == [[सरसङ्घचालकाः]]== {{मुख्यलेखः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकाः}} <gallery> चित्रम्:Dr. Hedgevar.jpg|[[केशव बलिराम हेडगेवार]]जी चित्रम्:Sri guruji.jpg|[[माधव सदाशिवराव गोलवलकर]]जी चित्रम्:Balasaheb devaras.jpg | [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस]]जी चित्रम्:के.सी.सुदर्शनः.jpg| [[कुपाहल्ली सीतारमैया सुदर्शन]]जी चित्रम्:Dr. mohan rao Bhagwat1.jpg |[[मोहनरावभागवत]]जी </gallery> ==शाखाः== [[File:A RSS swayamsevak.jpg|thumb|right|150px|मातृभूम्याः रक्षणस्य प्रतिज्ञां कुर्वाणः स्वयंसेवकः]] रा.स्व सङ्घस्य प्रमुखः कार्यक्रमः शाखा। रा.स्व.सं तावत् शाखाद्वारा चलति। शाखा प्रतिदिनं घण्टां यावत् सार्वजनिकेषु स्थानेषु चलति। प्रायः राष्ट्रे अधुना ६०,००० शाखाः सन्ति। रा.स्व.सङ्घस्य शाखासु स्वयं सेवकानां व्यक्तित्वनिर्माणस्य विकसनस्य दृष्ट्या बहूनि कार्याणि आयोज्यन्ते। देहस्य दृढतासम्पादनाय योगः तथा व्यायामः अपि भवति। प्रतिदिनं क्रीडा अपि भवति। नागरिकज्ञानं, समाजसेवा, समुदायजीवनं, देशभक्तिः इत्यादयः गुणाः अत्र कार्यक्षेत्रे योजिताः सन्ति। स्वयं सेवकानां प्रथमचिकित्साविषये आपत्काले जनानां रक्षणं, पुनर्वसतिः इत्यादीनां कार्याणां विषये प्रशिक्षणं दीयते अत्र। शाखाः यत्र चलन्ति ताद्शग्रामेषु अथवा प्रदेशेषु स्वच्छताकार्येषु अभिवृद्धिकार्येषु प्रवृत्ताः भवितुं सङ्घः स्वयंसेवकान् प्रेरयति। ==राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य ध्वजः== श्रीगुरुजी सङ्घस्य ध्वजम् एवं वर्णयति " सङ्घः स्वस्य पुरतः कञ्चन मनुष्यं अथवा किञ्चन पुस्तकम् अधिकरपदव्याम् न अस्थापयत् अपितु राष्ट्रजीवने विद्यमानायाः साधुतायाः श्रेष्ठतायाः प्रज्जवलन् प्रतीकः भगवध्वजः (केसरध्वजः) एव सङ्घस्य कृते प्राधिकारी। अनेन सङ्घ्ः राष्ट्रं  प्रति निश्चलां भक्तिं वर्धयितुं प्रयतते। स शाश्वतो भगवध्वजः अस्माकम् नयनोः पुरतः प्रान्तजातिभाषाप्रथादीन् अपाहाय पुरातनस्य पवित्रस्य संहितस्य राष्ट्रजीवनस्य विमलं, विशुद्धं, कृत्स्नं सजीवितं चित्रम् आनयति। अयं भगवध्वजः वस्तुतः अस्माकं धर्मसंस्कृतपरम्परादर्शाणां प्रतीको भवति " == [[सङ्घस्य प्रार्थना]] == {{मुख्यलेखः|राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य प्रार्थना}} सङ्घस्य प्रार्थनायां त्रयः श्लोकाः सन्ति। प्रथमश्लोकस्य वृत्तं भुजङ्गप्रयात , अन्यद्वयस्य मेघनिर्घोष अस्ति। प्रार्थनायां त्रयोदशपंक्तयः सन्ति। द्वादशपंक्तयः संस्कृते सन्ति , अन्तिमा हिन्दिभाषायाम् अस्ति। १९४०तमे वर्षे अस्याः संस्कृतप्रार्थनायाः आरम्भः जातः। तस्मात् पूर्वं प्रार्थना मराठि - हिन्दि भाषयोः आसीत् , किन्तु कार्यवर्धनान्तरं प्रार्थनायाः भाषा परिवर्तनीया इति एका गोष्ठि जाता। तस्यां गोष्ठ्याम् आद्य [[सरसङ्घचालकाः|सरसङ्घचालकः]] [[डॉ.हेडगेवारजी]], [[श्रीगुरजी]], श्री अप्पाजी ,श्री बाबासाहेबजी , [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस|श्रीबाळासाहेबजी]] इत्यादयः गणमान्याः उपस्थिताः आसन्। प्रार्थनायाः संस्कृत रुपातरं श्री नरहरनारायणभिडे द्वारा १९३९तमे वर्षे फरवरीमासे जातम्। एतस्याः प्रथमवारं गानं १९४०तमस्य वर्षस्य [[पुणे]] - शिक्षावर्गे अभवत्। श्री यादवरावजोषी स्वरं दत्तवान् , सः एव प्रथमं प्रार्थनायाः गानं कृतवान्। :{{cquote|<i> :'''सङ्घस्य प्रार्थना''' । :नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे :त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोहम् । :महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे :पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते ।। १ ।। :प्रभो शक्तिमन् हिन्दुराष्ट्राङ्गभूता :इमे सादरं त्वां नमामो वयम् :त्वदीयाय कार्याय बद्धा कटीयम् :शुभामाशिषं देहि तत्पूर्तये । :अजय्याञ्च विश्वस्य देहीश शक्तिम् :सुशीलं जगद्येन नम्रं भवेत् :श्रुतञ्चैव यत्कण्टकाकीर्णमार्गम :स्वयं स्वीकृतं नः सुगं कारयेत् ।। २ ।। :समुत्कर्षनिःश्रेयसस्यैकमुग्रम् :परं साधनं नाम वीरव्रतम् :तदन्तः स्फुरत्वक्षया ध्येयनिष्ठा :ह्रदन्तः प्रजागर्ततुतीव्रा निशम् । :विजेत्री च न संहता कार्यशक्तिः :विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् :परं वैभवं नेतुमेतत् स्वराष्ट्रम् :समर्था भवत्वाशिषा ते भृशम् ।। ३ ।। :।। भारत माताकी जय ।। :}} <br /> == राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सहयोगीसंस्थाः == * [http://www.sevabharathi.org/ सेवा भारती] * [http://www.vidyabharati.org/aboutus.asp विद्या-भारती] * [http://www.swadeshi.org/dynamic/ स्वदेशी जागरण मंच] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050619084639/http://www.swadeshi.org/dynamic/ |date=2005-06-19 }} * [http://www.abvp.org/ अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050426084407/http://www.abvp.org/ |date=2005-04-26 }} * [http://www.hssworld.org हिंदू स्वयंसेवक संघ] * [http://www.vhp.org/ विश्व हिंदू परिषद] * [http://www.bms.org.in/ भारतीय मजदूर संघ] * [http://bharatiyakisansangh.org/kisan-sangh/ भारतीय किसान संघ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128073307/http://bharatiyakisansangh.org/kisan-sangh/ |date=2011-11-28 }} ==बाह्यतन्तुः== * [http://www.rss.org/] (अँग्रेजी ) * [http://www.archivesofrss.org/index.php Archieves of RSS] * [http://rssonnet.org/index.php?option=com_timeline&task=resolve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306014138/http://rssonnet.org/index.php?option=com_timeline&task=resolve |date=2012-03-06 }} * [http://www.panchjanya.com/ पाञ्चजन्य] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] मुखपत्रम् (हिन्दी - साप्ताहिकम्) * [http://www.organiser.org/dynamic/ Organiser (आर्गनाइजर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927234021/http://www.organiser.org/dynamic/ |date=2007-09-27 }} - सङ्घस्य (अंग्रेजी - साप्ताहिकम्) * [http://www.sadhanaweekly.com/index.php साधना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506021012/http://www.sadhanaweekly.com/index.php |date=2010-05-06 }} (राष्ट्रियविचाराणां का गुजरातीसाप्ताहिकम्) * [http://www.hinduyuva.org/tattva-blog/ हिन्दू स्वयंसेवकसङ्घस्य, यूएसएपत्रिका " '''तत्त्व''' "] (अंग्रेजी ) * [http://www.golwalkarguruji.org/hindi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915052100/http://www.golwalkarguruji.org/hindi |date=2007-09-15 }} श्री गोलवलकर [[गुरुजी]] - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] द्वितीयः सरसङ्घचालकः विषयकं जालस्थानम् * [http://mahashakti.bharatuday.in/2009/12/rashtriya-swayamsevak-sangh.html राष्ट्रस्य सङ्गठनम् : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228121534/http://mahashakti.bharatuday.in/2009/12/rashtriya-swayamsevak-sangh.html |date=2009-12-28 }} - [[सङ्घः|सङ्घस्य]] परिचयात्मकः लेखः * [http://www.geetganga.org/ गीत गङ्गा] - राष्ट्रभक्तेः गीतानि * [http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/1014476.cms] '''विशेष''' * [http://othentics.in/swadesh/default_view_editorial_news.php?edit_id=122&edit_name=%26%232360%3B%26%232306%3B%26%232346%3B%26%232366%3B%26%232342%3B%26%232325%3B%26%232368%3B%26%232351%3B&limit=170&font=12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221032/http://othentics.in/swadesh/default_view_editorial_news.php?edit_id=122&edit_name=%26%232360%3B%26%232306%3B%26%232346%3B%26%232366%3B%26%232342%3B%26%232325%3B%26%232368%3B%26%232351%3B&limit=170&font=12 |date=2016-03-04 }} (स्वदेश) * [http://in.jagran.yahoo.com/news/opinion/general/6_3_6164478.html/print/]{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kranti4people.com/article.php?aid=2700]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , [http://kranti4people.com/article.php?aid=2706 भाग-२]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} , [http://kranti4people.com/article.php?aid=2717 भाग-३]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==बाह्यानुबन्धः== {{सङ्घपरिवारः}} [[वर्गः:राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः‎]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] epzvegnbd4pm7nr9f1lyhb3l3jgrr7z 0 17185 500041 492918 2026-08-06T21:07:26Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500041 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox scientist |name = मेघनाद साहा <br/> Meghnad Saha |image = Dr-Meghnad-Saha.jpg |image_size = 280px |caption = '''মেঘনাদ সাহা''' |birth_date = {{Birth date|1893|10|6|df=y}} |birth_place = शेबडाताली, [[ढाकामण्डलम्|ढाका]], (आङ्ग्लकालीकभारतम्) (सद्यः बाङ्गलादेशः) |death_date = {{Death date and age|1956|2|16|1893|10|6|df=y}} |death_place = [[देहली]], [[भारतम्]] |residence = [[भारतम्]] |nationality = भारतीयः |ethnicity = वङ्गदेशीयः |field = भौतिकी, गणितं च |work_institution = इलाहाबादविश्वविद्यालयः<br>कोलकाताविश्वविद्यालयः<br>इम्पिरियल् कॉलेज लंदन<br>इण्डियन् एसोशियेशन् फॉर् द कल्टिवेशन् ऑफ् साइन्स् |alma_mater = ढाकामहाविद्यालयः<br>कोलकाताविश्वविद्यालयः |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = तापीयावेशः ([[:en:Thermal ionisation|Thermal ionisation]]<br>साहा आवेशीयवसमीकरणम् [[:en:Saha ionization equation|Saha ionization equation]] |religion = [[नास्तिकः]] <ref>{{cite book|title=Meghnad Saha, scientist with a vision|date=1984|publisher=National Book Trust, India|author=Santimay Chatterjee, Enakshi Chatterjee|page=5|quote=Even though he later came to be known as an atheist, Saha was well-versed in all religious texts— though his interest in them was purely academic.}}</ref><ref>{{cite book|title=Nucleus and Nation: Scientists, International Networks, and Power in India|url=https://archive.org/details/nucleusnationsci0000ande|date=2010|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226019758|author=Robert S. Anderson|accessdate=10 July 2012|page=[https://archive.org/details/nucleusnationsci0000ande/page/602 602]|quote=a self-described atheist, saha loved swimming in the river and his devout wife loved the sanctity of the spot. swimming and walking were among the few things they could do together.}}</ref> |prizes = |footnotes = }} [[File:SahaInBerlin.jpg|thumb|'''बर्लिन्-देशे मेघनाद साहा, १९२१''']] [[File:M N Saha, J C Bose, J C Ghosh,Snehamoy Dutt, S N Bose, D M Bose, N R Sen, J N Mukherjee, N C Nag.jpg|thumb|'''कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य विज्ञानिभिः सह मेघनाद साहा''']] [[File:Meghnad Saha bust BITM.JPG|thumb|'''बिराल इण्डस्ट्रि एण्ड टेकनोलोजि म्यूजियम्-संस्थायां डॉ. मेघनादस्य पूत्तलः''']] [[File:Meghnad saha.JPG|thumb|'''मेघनाद साहा''']] '''डॉ मेघनाद साहा''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|m|ɛ|g|h|ə|n|aː|d|ə|_|s|aː|h|aː}}) ({{lang-bn|মেঘনাদ সাহা}}, {{lang-en|Meghnad Saha}}) [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य प्रख्यातः [[वैज्ञानिकः]], [[अध्यापकः|शिक्षकश्च]] । डॉ मेघनादः स्वाध्ययनं १९१३ तमे वर्षे समापयत् । तस्मात् वर्षात् आजीवनं सः [[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>स्य सेवायै सातत्येन कार्यमकरोत् । १९१३ तमे वर्षे सः 'इण्डियन् साइंस कॉङ्ग्रेस् एसोशिएशन्'-संस्थायाः स्थापनायां महत्त्वपूर्णं योगदानम् अकरोत् । १९२५ तमे वर्षे सः 'साइंस कॉङ्ग्रेस'-संस्थायाः गणित-भौतिक-विभागयोः अध्यक्षः अभवत् । १९३४-३५ मध्ये डॉ मेघनादस्य प्रयत्नैः 'नेशनल् इंस्टीट्यूट् ऑफ् साइंस'-संस्थायाः स्थापना अभवत् । १९३७ तः १९३९ पर्यन्तं सः तस्याः संस्थायाः सभापतिः आसीत् । सः महेन्द्रलालसर्वकारीयप्रयोगशालायाः पुनारचनाम् अकारयत् । ततः सा प्रयोगशाला 'इंडियन् एसोशिएशन् फॉर द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस' इति प्रसिद्धा अभवत् । १९४४ तमे वर्षे, १९४६ तमे वर्षे च क्रमेण मन्त्रित्वेन, अध्यक्षत्वेन च तस्यां संस्थायां कार्यरतः आसीत् । १९५३ तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः]] डॉ मेघनादं 'साइंस एसोशिएशन्'-संस्थायाः निदेशकत्वेन न्ययुङ्क्त । तस्मिन् पदे सः मृत्युपर्यन्तं स्वदायित्वम् अवहत् <ref>Eminent scientists published by Scholastic India pvt. Ltd.</ref>। मेघनादः [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशस्य, [[फ्रान्सदेशः|फ्रांस]]<nowiki/>-देशस्य च फैला इत्यत्वेन चितः । सः अनेकवारं विदेशेषु [[भारतम्|भारत]]स्य नेतृत्वम् अकरोत् । सः १९५२ तमे वर्षे [[लोकसभा]]<nowiki/>याः निर्वाचने निर्दलीयसदस्यत्वेन बहुमतेन विजयी अभवत् । ततः तेन [[संसद्‍ (भारतम्)|संसदि]] विज्ञानविकासस्य अनेके अंशाः उद्घोषिताः । == जन्म, परिवारश्च == १८९३ तमस्य वर्षस्य [[अक्तूबर]]<nowiki/>-मासस्य षष्ठे (६/१०/१८९३) <ref>{{Cite book|author=कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव|title=भारतीय वैज्ञानिक|publisher=प्रतिभा प्रतिष्ठान, नई दिल्ली| isbn=978-93-83111-68-8|year=2015|page= 141}}</ref> दिनाङ्के पूर्ववङ्गप्रदेशस्य (सद्यः [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गलादेशे]]) [[ढाका]]<nowiki/>-मण्डलस्य शेबडाताली-नामके ग्रामे मेघनादस्य जन्म अभवत् । कनसाइ-नद्याः तीरे विकसितः सः ग्रामः । मेघनादः अत्यन्ते निर्धने परिवारे लब्धजन्मः । तस्य पितुः, मातुश्च नाम क्रमेण जगन्नाथः, भुवनेश्वरीदेवी च । जगन्नाथः धान्यापणिकः (Grocer) आसीत् । ग्रामस्थस्य तस्य आपणस्य स्थितिः अतिदरिद्रा आसीत् । भुवनेश्वरीदेवी अभावग्रस्तं तद्गृहम् अति प्ररिश्रमेण सञ्चालयति स्म । गृहसञ्चालननिपूणायाः तस्याः गृहे वस्तूनाम् अभावे सत्यपि बालकानां पालने अभवास्य स्थितिः कदापि न भवति स्म । जगन्नाथस्य न्यूनायेन परिवारः दरिद्रजीवनं यापयति स्म । तयोः अष्टौ अपत्यानि आसन् । मेधनादः तयोः पञ्चमः सन्तानः आसीत् । १९१८ तमे वर्षे मेघनादस्य [[विवाहः]] अभवत् । मेघनादस्य पत्न्याः नाम राधारानी आसीत् । तयोः त्रयः पुत्राः, चतस्रः पुत्र्यश्च आसन् <ref>Indian Parliament (1952-57) book</ref> । == शिक्षणम् == यतो हि जगन्नाथस्य अष्टौ अपत्यानि आसन्, अतः सर्वेभ्यः शिक्षणव्यस्थां कर्तुं दरिद्रः सः असमर्थः आसीत् । दरिद्रे वातावरणे बालमेघनादस्य प्राथमिकशिक्षणं ग्रामस्य सर्वकारीयशालायाम् आरब्धम् । पादत्राणस्य अभवात् सः नग्नपद्भ्यां शालां गच्छति स्म । यदा कदापि सः पाठशालायाः मुक्तः भवति स्म, तदा आपणे स्थित्वा स्वपितुः साहाय्यं करोति स्म । धनाभावे सत्यपि अध्ययने बालमेघनादः परिश्रमी आसीत् । तस्य बुद्धिचातुर्येण, परिश्रमेण च विद्यालयस्य सर्वेऽपि शिक्षकाः प्रभाविताः आसन् । बालमेघनादः यत्किमपि पठति स्म, तत् सः कदापि न विस्मरति स्म । तस्य स्मरणशक्तिः अपि अति विचक्षणा आसीत् । परीक्षायाम् अखिलमण्डले तस्य प्रप्रथमस्थानम् आसीत् । ग्रामस्थे विद्यालये प्राथमिकशिक्षणं प्राप्य सः ७ माइल् दूरे स्थिते सिमुलिया-ग्रामं माध्यमिकशिक्षणं प्राप्तुं गच्छति स्म । प्रतिदिनं १४ माइल् पद्भ्यां कठिनयात्रात्वात् बालमेघनादस्य अध्ययनप्रक्रिया अति कठिना आसीत् । दीर्घकालं यावत् सः प्रतिदिनं १४ माइल् यात्रां करोति स्म, परन्तु अनुजस्य पीडां दृष्ट्वा तस्य अग्रजः जयनाथः सिमुलिया-ग्रामे बालमेघनादस्य निवासाय व्यस्थाम् अकारयत् । ततः सिमुलिया-ग्रामे अनन्तकुमाराख्यस्य कस्यचित् वैद्यस्य गृहे निवस्य बालमेघनादः अध्ययनं प्रारभत । यतो हि बालमेघनादः जानाति स्म यत्, तेन वैद्येन तस्योपरि महान् उपकारः कृतः, अतः बालमेघनादोऽपि गृहकार्येषु साहाय्यं करोति स्म । गोप्रेमी बालमेघनादः नित्यं [[गौः|गो]]<nowiki/>सेवां करोति स्म । प्राथमिकशिक्षणे मेधावी बालमेघनादः माध्यमिकशिक्षणेऽपि चमत्कारम् अकरोत् । [[गणितम्|गणित]]<nowiki/>विषयः तस्मै अति रोचते स्म । अतः सः विद्यालयस्य शिक्षकैः बहुवारं प्रोत्साहितः । १९०५ तमे वर्षे दशमीकाक्षायां बालमेघनादः सम्पूर्णे ढाकामण्डले प्रप्रथमं स्थानं प्राप्य उत्तीर्णः अभवत् । तेन कृतस्य परिश्रमस्य फलश्रुतिः सर्वेभ्यः आनन्दस्य विषयः आसीत् । सर्वकारेणापि तस्मै छात्रवृत्तिः दत्त्वा तस्य साहाय्यं कृतम् । एवं बालमेघनादेन स्वाध्ययनस्य महान् धनविघ्नः स्वयमेव अपाकृतः । == माध्यमिकशिक्षणं, क्रान्तिश्च == १९०५ तमे वर्षे मेघनादः त्रयोदशवर्षीयः अपि नासीत् । तावति अल्पवयसि सः ढाका-महानगरस्य कॉलेजियेट्-विद्यालयं प्रविष्टः । तत्रापि तस्य परिश्रमेण सर्वेऽपि प्रसन्नाः आसन् । स्वाध्ययनक्षमतया तेन तस्मिन् विद्यालयेऽपि छात्रवृत्तिः अर्जिता । तस्य शिक्षामूल्यम् अपि क्षम्यम् अभवत् । १९०५ तमः वर्षः राष्ट्रियान्दोलनेभ्यः अपि महत्त्वपूर्णः आसीत् । यतो हि तस्मिन् वर्षे एव भारते वङ्गभङ्गस्य आन्दोलनं जायमानम् आसीत् । सर्वेऽपि नागरिकाः, विद्यार्थिनः च सर्वकारस्य विरोधाय असहोयगान्दोलनम् अकुर्वन् । आन्दोलनकाले वङ्गप्रदेशस्य [[राज्यपालः]] सर्वेषां विद्यालयानां, महाविद्यालयानां च निरीक्षणाय गतः । सर्वकारं प्रति विरोधदर्शनाय सर्वेऽपि विद्यार्थिनः कक्षाम् एव न गताः । विद्यार्थिनाम् आचरणेन क्रुद्धः राज्यपालः मेघनादसदृशानाम् अनेकेषां विद्यार्थिनां छात्रवृत्तिम् अस्थगयत् । अनुपस्थितान् विद्यार्थिनः राज्यपालः विद्यालयात्, महाविद्यालयात् च बहिष्कृतवान् । राज्यपालस्य निर्णयेन मेघनादस्य अध्ययने अवरोधः समुत्पन्नः । किङ्कर्तव्याकर्तव्यमूढः मेघनादः बहुदिनानि इतस्ततः अभ्रमत् । परन्तु सर्वकारीयनिर्णयस्य विरोधाय ढाका-महागरस्य किशोरिलाल-जुबली-विद्यालयः मेघनादाय प्रवेशेण सह छात्रवृत्तिः अपि अयच्छत् । अग्रजः जयनाथः अपि मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकरोत् । ततः विद्यालयस्य, अग्रजस्य च साहाय्येन मेघनादः स्वाध्ययनं पुनरारम्भत । [[इतिहासः|इतिहास]]<nowiki/>-[[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-[[ज्योतिषशास्त्रम्|ज्योतिषां]] ज्ञानार्जनस्य उद्देशेन मेघनादेन विविधानां सम्प्रदायानाम् अध्ययनं प्रारब्धम् । तेन [[हिन्दूधर्मः|हिन्दु]]<nowiki/>-[[बौद्धधर्मः|बौद्ध]]<nowiki/>-[[जैनधर्मः|जैन]]<nowiki/>-[[क्रैस्तमतम्|ईसाई]]<nowiki/>-[[इस्लाम्-मतम्|इस्लाम्]]<nowiki/>-धर्माणाम् अभ्यासः कृतः । ‘बप्टिस्ट् मिशन’-संस्थया आयोजिते वङ्ग-बाइबल-परीक्षायां मेघनादः प्रप्रथमस्थानी आसीत् । तस्याः परीक्षायाः पुरस्कारत्वेन मेघनादः बाइबल-ग्रन्थं, शतं रूप्यकाणि च अलभत । मेघनादस्य स्मरणशक्त्या सर्वेऽपि चकिताः आसन् । १९०९ तमे वर्षे मेट्रिक्यूलेशन-परीक्षायां मेघनादः आवङ्गप्रदेशं प्रप्रथमस्थाने उत्तीर्णः अभवत् । [[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>-[[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]]<nowiki/>-[[बाङ्गला भाषा|बङ्गाली]]<nowiki/>-[[गणितम्|गणित]]<nowiki/>-विषयेषु मेघनादः सर्वाधिकाङ्कान् अर्जयत् । १९११ तमे वर्षे ढाका-विश्वविद्यलयान्तर्गततया ढाका-महाविद्यालात् [[भौतिकशास्त्रम्|भौतिक]]<nowiki/>-[[रसायनविज्ञानम्|रसायन]]<nowiki/>-[[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>-गणित-[[जर्मनभाषा]]<nowiki/>-दिविषयैः सह इण्टरमीडिएड्-परीक्षा प्रथमश्रेण्या मेघनादेन उत्तीर्णा । तस्यां परीक्षायां मेघनादः गणित-रसायन-विषययोः प्रप्रथमे स्थाने आसीत् । यद्यपि सः तयोः विषययोः प्रप्रथमः आसीत्, परन्तु सर्वेषां विषयाणाम् अङ्कान् आहत्य सः तृतीयं स्थानं प्रापत् । जर्मनभाषा मेघनादेन डॉ. नागेन्द्रनाथात् अधीता । डॉ. नागेन्द्रनाथः ढाका-महाविद्यालये रसायन-विषयस्य प्राध्यापकः आसीत् । गणितविषयः मेघनादेन के पी बसु-महोदयतात् अधीतः । ढाका-महाविद्यालयस्य प्रधानाचार्यः आर्चीबाल्ड इत्येषः अपि मेघनादस्य अनेकवारं साहाय्यम् अकरोत् । ढाकामहाविद्यालयात् उत्तीर्णः मेघनादः यदा [[कोलकाता]]<nowiki/>-महानगरम् अगच्छत्, तदापि तयोः पत्रव्यवहारः अनर्गलतया भवति स्म । == उच्चशिक्षणम् == ढाका-महाविद्यालयात् मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य प्रेसीडेंसी-महाविद्यालयम् उच्चिशिक्षणं प्राप्तुम् अगच्छत् । १९१३ तमे वर्षे मेघनादः गणितविषयम् अधिकृत्य बी. एस्. सी ऑनर्स् इत्येनम् उपाधिं प्रप्रथमश्रेण्यां प्रापत् । कोलकता-विश्वविद्यलये तस्य द्वितीयः क्रमः आसीत् । तस्मिन् महाविद्यालये मेघनादस्य सहपाठिनः कालान्तरे प्रख्यातप्राध्यापकाः अभूवन् । तेषु सत्येन्द्र बोस, निखल रञ्जन सेन, जे सी घोष, जे एन् मुकर्जी इत्येते अन्तर्भवन्ति । प्रशान्त चन्द्र महालनबीस, नील रतन धर इत्येतौ मेघनादस्य ज्येष्ठसहपाठिनौ आस्ताम् । शरत् चन्द्र बोस इत्येषः मेघनादस्य सहपाठी आसीत् । [[नेताजी सुभाष चन्द्र बसु]] इत्यस्मात् महाभागात् मेघनादः वर्षत्रयात् प्राच्यः आसीत् । १९१५ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयात् गणितविषयम् अधिकृत्य एम् एस् सी इत्येषः उपाधिः अर्जितः मेघनादेन । एम् एस् सी इत्यस्य परीक्षायाम् अपि प्रप्रथमश्रेण्या मेघनादः उत्तीर्णः अभवत् । तस्मिन् वर्षेऽपि मेघनादः आविश्वविद्यालयं द्वितीयस्थानं प्रापत् । मेघनादः यदा कोलकाता-विश्वविद्यालये पठति स्म, तदा अनेके विश्विविख्याताः जनाः तस्य अध्यापकाः आसन् । तेषु [[जगदीश चन्द्र बसु|जगदीशचन्द्र बसु]], [[प्रफुल्लचन्द्र राय]], डी एन् मल्लिक इत्येते अन्तर्भवन्ति । परिवारस्य आर्थिकस्थितेः निर्बलतायाः कारणेन विश्वविद्यालयात् शिक्षां प्राप्य निर्गतः मेघनादः वृत्त्योपार्जनाय निर्णयम् अकरोत् । == वृत्तिः == उच्चशिक्षणं प्राप्य निर्गतः मेघनादः यदा वृत्त्युपार्जनाय उचितं स्थानम् अन्विषन् आसीत्, तदा तस्य ध्याने भारतीयवित्तसेवायाः (Indian Finance Service) परीक्षा आगता । परन्तु क्रान्तिकारिभिः मेघनादस्य सम्बन्धत्वा आङ्ग्लसर्वकारेण भारतीयवित्तसेवायाः परीक्षायै मेघनादाय अनुमतिः न प्रदत्ता । मेघनादस्य यैः क्रान्तिकारिभिः निकटतमसम्बन्धः आसीत्, तेषु मुख्यौ डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]], [[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस|नेताजी सुभाषचन्द्र बसु]] इत्येतौ आस्ताम् । आङ्ग्लसर्वकारस्य दमनेन अप्रभावितः मेघनादः कोलकाता-महानगरस्य भवानीपुराख्यं क्षेत्रं बालकान् पाठयितुं गच्छति स्म । तस्मात् विशेषवर्गात् (tuition) धनोपार्जनं कृत्वा मेघनादः परिवारपोषणम् आरभत । विशेषवर्गात् अधिकधनस्योपार्जनं न भवति स्म, अतः धनं रक्षितुं प्रतिदिनं मेघनादः पद्भ्यां, द्विचक्रिकया वा पाठयितुं गच्छति स्म । एकवर्षं यावत् सः विशेषवर्गमाध्यमे (Tuition) धनोपार्जनम् अकरोत् । == कोलकाताविश्वविद्यालये == १९१६ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः प्रो. आशुतोष मुकर्जी इत्येषः गणितविभागस्य प्रवक्तृत्वेन मेघनादस्य नियुक्तम् अकरोत् । परन्तु गणितविभागस्य अध्यक्षेण सह (प्रो. गणेशप्रसाद) मेघनादस्य सम्बन्धः सामान्यः नासीत्, अतः उपकुलपतिः मेघनादस्य स्थानान्तरं भौतिकीविभागे अकरोत् । भौतिकीस्नातकः मेघनादः अविरतपरिश्रमेण स्नातकोत्तरछात्रान् पाठयित्वा शीघ्रं हि भौतिकीविषयस्य उत्तमाध्यापकत्वेन ख्यातः अभवत् । भौतिकीविषयस्य प्राध्यापकत्वेन मेघनादेन भौतिकीविषये अधिकं संशोधनम् आरब्धम् । जर्मनभाषायाः ज्ञाता मेघनादः ऐन्स्टैन् इत्यस्य आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः (Spezielle Relativitätstheorie or special theory of relativity) इत्येतस्य विषयस्य अध्ययनम् अकरोत् । ततः सत्येन्द्र-महोदयेन (सत्येन्द्र बोस) सह मिलित्वा तं सिद्धान्तम् आङ्ग्लभाषया अनूद्य प्रकाशयत् । आपेक्षिकतायाः विशिष्टसिद्धान्तः इत्येतस्य विषयस्य आङ्ग्लानुवादः प्रप्रथमं १९१९ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालेन प्रकाशितः <ref>https://archive.org/stream/principleofrelat00eins/principleofrelat00eins_djvu.txt</ref>। == संशोधनक्षेत्रे == भौतिकीविषयस्य योग्यरीत्या अध्यापनस्य प्रयासं कर्तुं मेघनादः संशोधनस्य रसिकः अभवत् । भौतिकीविषयस्य विभिन्नविषयाणाम् अध्ययनं कुर्वन् चतुर्विंशतिवर्षीयः मेघनादः १९१७ तमे वर्षे “मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येतस्मिन् विषये शोधपत्रम् अलिखत् । ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ इत्याख्यायां विज्ञानक्षेत्रस्य सर्वोच्चपत्रिकायां तच्छोधपत्रं प्राकाशितम् । शोधपत्रप्रकाशनानन्तरं तु मेघनादस्य ज्ञानं विश्वव्याप्तम् अभवत् । ततः मेघनादः सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य निर्माणम् अकरोत् । तस्य सूक्ष्मग्राह्युपकरणस्य प्रयोगावसरे मेघनादः असिद्धयत् यत्, यदा प्रकाशः कस्मिँश्चित् सूक्ष्मवस्तूनि पतति, तदा तस्मिन् वस्तूनि भारः भवति इति । मेघनादः तं भारम् अमापयत् । तस्य प्रयोगेण ''प्रकाशभारसिद्धान्तः'' सिद्धः अभवत् । ततः मेघनादेन विकिरणभारस्य विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्योपरि (On Radiation-Pressure and the Quantum Theory) शोधप्रबन्धः लिखितः <ref>http://adsabs.harvard.edu/full/1919ApJ....50..220S</ref> । मेघनादस्य प्रकाशभारसिद्धान्तस्य, विद्युदीयाकर्षणसिद्धान्तस्य च कार्येण सर्वेऽपि विज्ञानिनः मुग्धाः अभूवन् । १९१८ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयः मेघनादाय डी. एस्. सी. इति उपाधिम् अयच्छत् । तस्मिन् समये मेघनादः पञ्चविंशतिवर्षीयः आसीत् । १९१९ तमे वर्षे मेघनादः कोलकाता-विश्विद्यालयात् ‘प्रेमचन्द रायचन्द’-छात्रवृत्तिं, गुरुप्रसन्नपर्यटनस्य फैलोशिप् च प्रापत् । फैलोशिप्, छात्रवृत्तिश्च मेघनादेन ‘हारवर्ड् क्लासिफिकेशन् ऑफ् स्ट्रेलर् स्प्रेक्ट्रा’ इत्यस्मिन् विषये शोधप्रबन्धं लिखित्वा अर्जिता । छात्रवृत्तिं प्राप्य सः १९१९ तमस्य वर्षस्य अन्तिमेषु मासेषु [[यूरोपखण्डः|यूरोप]]<nowiki/>-देशम् अगच्छत् । यस्मिन् पोते सः यात्रां कुर्वन् आसीत्, तस्मिन्नेव पोते अपरः [[भारतीयविज्ञानिनां सूचिः|भारतीयवैज्ञानिकः]], आचार्यश्च [[प्रफुल्लचन्द राय]] इत्येषः महोदयः यात्रां कुर्वन् आसीत् । यात्रां समाप्य यदा मेघनादः यूरोप-देशं प्रापत्, तदा तस्य स्नेहमयाख्यस्य मित्रस्य परामर्शानुसारं सः इम्पीरियल्-महाविद्यालस्य प्राध्यापकेन फाउलर-महोदयेन सह मन्त्रणाम् अकरोत् । फाउलर्-महोदयः वर्णक्रमिकी-विषयस्य प्रख्यातः वैज्ञानिकः आसीत् । मेघनादः विभिन्नेषु विषयेषु फाउलर्-महोदयेन सह, जे जे टाम्सन्-महोदयेन सह (कैम्ब्रिज-विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकः), प्रो. नेर्न्स्ट-महोदयेन सह (जर्मनी-देशे प्राध्यापकः) च विचारविमर्शम् अकरोत् । “मैक्सवेल स्ट्रेसेज्” इत्येस्मिन् विषये मेघनादेन शोधपत्रं प्राकाशितम् । ततः वर्षद्वयाभ्यान्तरे एव मेघनादेन ‘तापीयावेशः’ (विद्युत द्वारा कणों को अविष्‍ट करने की क्रिया, Ionization) इत्यस्मिन् विषये गहनं संशोधनं कृतम् । मेघनादेन साधितं यत्, [[सूर्यः|सूर्ये]] वायूनां परमाणुषु असाधारणोष्मा, असाधारणभारश्च भवति, तेन ऊष्मा-भारौ आवेशितौ भवतः । सः प्रक्रमः (Process) तापीयावेशः उच्यते । स्वसंशोधनस्य आधारेण मेघनादः तन्तौ तत्त्वानाम् उपस्थितिं ज्ञातुं मार्गं प्रादर्शयत् । १९२० तमे वर्षे मेघनादस्य ‘''तापीयावेशसिद्धान्तः''’ [[लन्डन्|लन्दन]]<nowiki/>-महानगरस्य ‘फिलॉसॉफिकल मैगजीन’ मध्ये प्रकाशितः । मेघनादस्य सः सिद्धान्तः अद्य Saha ionization equation इति प्रसिद्धः अस्ति । १९२१ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिः आशुतोष-महोदयः मेघनादाय एकं पत्रम् अलिखत् । तस्मिन् पत्रे सः उदलिखत्, भवान् भारतं प्रत्यागत्य पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकीं पाठयतु इति । भवतः कृते विश्वविद्यालये संशोधनस्यापि व्यवस्था कृता इत्यपि तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् । उपकुलपतिना सम्मानितः मेघनादः कोलकाता-महाविद्यालयस्य भौतिकप्राध्यापकत्वेन वर्षद्वयं कार्यम् अकरोत् । अलीगढविश्वविद्यालयः, [[बनारसविश्वविद्यालयः]] च मेघनादं स्वप्रयोगशालायां नियुक्तं कर्तुं सज्जः आसीत् । परन्तु कोलकाता-विश्वविद्याले अधिकसाधनानाम् अभावं दृष्ट्वा मेघनादः कालोकता-महाविद्यालये एव अविरतं कार्यम् अकरोत् । भारतीयवातावरणविज्ञानविभागस्य निदेशकः सर गिलबर्ट् वाकर् इत्येषोऽपि कोडाईकनाल-वेधशालायां सूर्यरङ्गावल्याः (Sun’s Spectrum) विषये संशोधनं कर्तुं मेघनादं न्यवेदयत् । परन्तु अधिकवेचनस्य, अधिकसुविधायाः च लोभं त्यक्त्वा मेघनादः आङ्ग्लसर्वकारीयपदं नाङ्ग्यकरोत् । == इलाहाबादविश्वविद्यालये == १९२३ तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा मेघनादः [[इलाहाबाद]]<nowiki/>-विश्वविद्यालये भौतिकीविभागाध्यक्षस्य पदम् अगृह्णात् । तत्पदं सः पञ्चदश वर्षाणि स्वगौरवं व्यभूषयत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालये विद्युत्समस्या, प्रयोगशालासमस्या, उपकरणसमस्या, ऊष्णजलवायुसमस्या च आसीत् । यद्यपि इलाहाबाद-विश्विद्यालये तादृश्यः अनेकाः समस्याः आसन्, तथापि मेघनादस्य अध्यक्षतायां तस्य विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागः अत्युन्नतिम् अकरोत् । मेघनादस्य काले इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य प्रयोगशाला विश्वविख्याता आसीत् । १९२७ तमे वर्षे [[इटली]]<nowiki/>-देशस्य महानतमस्य वैज्ञानिकस्य वोल्टा इत्यस्य जन्मशताब्द्यां डॉ. मेघनादः उपस्थितः । ततः १९३३ तमे वर्षे अमेरिका-देशस्य हार्वर्ड-विश्वविद्यालयस्य शताब्दी-समारम्भेऽपि मेघनादः ससम्मानम् उपस्थितः । इलाहाबाद-प्रयोगशालायाः आर्थिकस्थितिः अपि निर्बला आसीत् । १९२७ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः ‘रॉयल् सोसाइटी’ इत्याख्यायाः संस्थायाः फैलो (एफ् आर् एस्) इति चितः । डॉ. मेघनादाय अभिनन्दनं पाठयितुम् [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्य]]<nowiki/>स्य [[राज्यपालः]] सर विलियम् मॉरिस् इत्येषः किञ्चन पत्रम् अलिखत् । राज्यपालं प्रत्युत्तरं लिखन् मेघनादः स्वार्थिकाऽक्षमतायाः उल्लेखम् अकरोत् । अतः सर् विलियम् मॉरिस् इत्येषः मेघनादाय पञ्च सहस्ररूप्यकाणि प्रैषयत् । ततः १९३५ तमे वर्षे रॉयल् सोसाइटी इत्येषा संस्था अपि मेघनादस्य द्वि सहस्ररूप्यकाणां साहाय्यम् अकरोत् । तेन धनेन डॉ. मेघनादः तापीयावेशक्षेत्रे संशोधनम् अकुर्वन् । ततः सः आयनमण्डलक्षेत्रेऽपि संशोधनमारभत । डॉ. मेघनादस्य आध्यक्ष्ये इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य भौतिकीविभागात् अनेके योग्याः संशोधकाः संशोधनम् अकुर्वन् । तेषु संशोधकेषु डॉ. गोविन्दराम तोषनीवाल, डॉ. रामनिवास राय, डॉ. कल्याण बक्श माथुर, डॉ. रामरत्न वाजपेयी इत्यादयः महत्त्वपूर्णानि अनुसंधानानि अकुर्वन् । डॉ. मेधनादः १९३४ तमे वर्षे भारतीयविज्ञानकॉङ्ग्रेस-संस्थायाः अध्यक्षत्वेन निर्वाचितः । १९३७-३८ तमे वर्षे सः राष्ट्रियविज्ञानसंस्थानस्य अध्यक्षत्वेन नियुक्तः । १९३६ तमे वर्षे ‘कार्नेगी टैवलिंग फैलोशिप’ इत्येतत् अपि डॉ. मेघनादः प्रापत् । == पुनः कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः == पञ्चदश वर्षाणि इलाहाबाद-विश्वविद्यालये कार्यं कृत्वा १९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिकी-प्राध्यापकत्वेन नियुक्तः अभवत् । सः भौतिक्याः तारकनाथ-पालित-पीठिकायाम् आरूढः अभवत् । इलाहाबाद-विश्वविद्यालयं त्यक्त्वा कोलकाता-विश्वविद्यालये नियुक्तः डॉ. मेघनादः मध्ये जर्मनीविज्ञान-अकादमी-संस्थायाः सदस्यः अभवत् । कोलकाता-विश्वविद्यालये पुनर्नियुक्तः डॉ. मेघनादः स्वसंशोधनस्य दिशाम् एव पूर्णतया पर्यवर्तयत् । डॉ. मेघनादः परमाणुविज्ञानक्षेत्रे यत् नाभिकीयभौतिकीत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति, तस्मिन् विषये स्वानुसन्धानम् आरभत । विश्वविद्यालये अन्तरिक्षकिरणानुसन्धानप्रयोगशलां निर्मिय डॉ. मेघनादः परमाण्वनुसन्धानस्य प्रप्रथमं सोपानं पूर्णम् अकरोत् । डॉ. मेघनादः स्वछात्रौ दार्जिलिंग-प्रदेशस्य २१०० मी. उन्नतं पर्वतम् अन्तरिक्षकिरणमापनाय प्रैषयत् । तौ छात्रौ डॉ. एन् दासगुप्त, पी सी भट्टाचार्य च आस्ताम् । नाभिकीयभौतिकीक्षेत्रे अनुसन्धानाय आवश्यकं ‘साइक्लोट्रॉन्’ इत्यस्य स्थापनायै जवाहरलाला नेहरू इत्येषः, कोलकाता-विश्वविद्यालयः, केचन उद्योगपतयः, टाटा एण्ड सन्स्-संस्था इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य आर्थिकसाहाय्यम् अकुर्वन् । साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्य स्थापनायै डॉ. नागचौधरी, बी एम् बनर्जी, डॉ. अजीतकुमार साहा, कमलेश राय इत्यादयः नवयुवानः डॉ. मेघनादस्य साहाय्यम् अकुर्वन् । == साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स् <ref>http://www.saha.ac.in/web/about-sinp/brief-history</ref> == साइक्लोट्रॉन् (Cyclotron) इत्यस्मात् रेडियो-कैल्शियम्, रेडियो-फास्फोरस् इत्यादीनां कृत्रिमतत्त्वानां निर्माणं शक्यते । तानि कृत्रिमतत्त्वानि चिकित्साक्षेत्रे उपयुज्यन्ते । डॉ. मेघनादस्य आग्रहेण ‘इण्डियन् स्कूल ऑफ् ट्रापिकल मिडिसन्’ इत्येषा संस्था स्वरोगिणः डॉ. मेघनादस्य प्रयोगशालां प्रेषयति स्म । साइक्लोट्रॉन् इत्यस्य संशोधनस्य कृते शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिणः अपि आवश्यकता अनुभूता डॉ. मेघनादेन । यतो हि एतादृशे संशोधने तत्त्वानि कैंसर, ल्यूकोमिया, ट्यूमर इत्यादिभिः रोगैः ग्रस्तानि अपि भवन्ति स्म । तादृशैः तत्त्वैः युक्तानां रोगिणां शरीरे रक्तपरिवर्तनं, जीवाणूनां जन्म च भवति । रक्ते जायमानं परिवर्तनं, जीवाणूनाम् अभ्यासः च शक्तिशालिसूक्ष्मदर्शिना एव ज्ञातुं शक्यते । एकलक्षरूप्यकमूल्यात्मकं तत् इलेट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रं भारते कुत्रापि उपलब्धं नासीत् । तथा च भारते कोऽपि तादृशं यन्त्रं सञ्चालयितुम् अपि न जानाति स्म । परन्तु डॉ. मेघनादेन तस्य यन्त्रस्य क्रयणनिश्चयः कृतः । यन्त्रं क्रेतुं डॉ. मेघनादस्य साहाय्यं केन्द्रसर्वकारः, वङ्गसर्वकारः, उद्योगपतयः इत्यादयः अकुर्वन् । १९४५ तमे वर्षे डॉ. एन् दासगुप्त इत्येनम् [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशं सम्प्रेष्य स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालयस्य मार्टेन इत्याख्यस्य प्राध्यापकस्य साहाय्येन डॉ. मेघनादः इलेक्ट्रॉन्-सूक्ष्मदर्शियन्त्रस्य परिकल्पनां निर्मापितवान् । तथा च तस्य यन्त्रस्य अनेके अवयवाः तस्मिन् स्टैनफोर्ड-विश्वविद्यालये एव निर्मापितानि । प्रयोगशालायाः कार्येण सह डॉ. मेघनादः सर्वकारीयकार्येषु अपि सँल्लग्नः आसीत् । १९४९ तमे वर्षे डॉ. [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन्]]<nowiki/>-महोदयस्य अध्यक्षतायां निर्मितस्य विश्वविद्यालयायोगस्यापि सः सदस्यः आसीत् । डॉ. मेघनादस्य प्रयासाः १९५० तमे वर्षे फलीभूताः । १९५० तमे वर्षे कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य ‘यूनिवर्सिटी कॉलेज् ऑफ् साइंस्’ इत्यस्यां संस्थायां ‘इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना अभवत् । ततः तस्याः संस्थायाः नाम परिवर्तितं सत् ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’ इत्येयत् अभवत् । तस्याः संस्थायाः विधिवदुद्घाटनं १९५० तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य एकादशे (११/१/१९५०) दिनाङ्के अभवत् । ‘साहा इंस्टीट्यूट् ऑफ् न्यूक्लियर फिजिक्स्’-संस्थायाः उद्घाटनं नॉबेल-पुरस्कारविजेत्री आइरीन् जोलियो क्यूरी इत्येषा अकरोत् । डॉ. मेघनादः आजीवनं तस्याः संस्थायाः अवैतनिकनिदेशकपदं व्यभूषयत् । ततः तेन नाभिकीयभौतिकी-न्यूट्रॉन्-भौतिकी-नाभिकीयरसायन-कण-त्वरित्रादिक्षेत्रेषु गभीरानुसन्धानं प्रारब्धम् । तेन सह स्नातकोत्तस्य अध्ययनाध्यापनं च प्रारब्धम् । एवं डॉ. मेघनादेन द्वयोः अदम्यविभागयोः स्थापना कृता । प्रथमः नाभिकीयभौतिकी, अपरः जीवभौतिकी च । १९५२ तः १९५६ पर्यन्तं कोलकाता-विश्वविद्यालये भौतिक्या निवृत्तप्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । १९५०-१९५६ इंस्टीट्यूट ऑफ् न्यूक्लियर् फिजिक्स्-संस्थायाः संस्थापकस्य, निदेशकस्य च पदे आसीत् । १९५५-१९५६ मध्ये ‘इण्डियन् एसोसिएशन् फॉर् द कल्टीवेशन् ऑफ् साइंस’ इत्यस्याः संस्थायाः निदेशकः आसीत् । == संशोधनानि, कार्याणि च == डॉ. मेघनादः संशोधनक्षेत्रे अनेकानि कार्याणि अकरोत् । तेषां कार्याणाम् अन्तर्गततया मेघनादस्य मतानि, विचाराः, अन्यजनैः सम्पर्काः च आसन् । तस्य प्रसिद्धेः कारणेन तस्य जीवनस्य अनेके प्रसङ्गाः उपलभ्यन्ते । === ताराकीयवर्णक्रमः === रदरफोर्ड्, बोर इत्येतयोः सिद्धान्तयोः उपयोगं कृत्वा तारकीयवर्णक्रमाणां भेदं ज्ञातुं प्रप्रथमः प्रयासः डॉ. मेघनादेन कृतः । ताराणां वर्णक्रमाणां स्रोतसां प्राकृतिकस्पष्टीकरणं प्रस्तुत्य तस्य विषयस्य जटिलताम् अपाकरोत् सः । अनेकेषां वैज्ञानिकानां मते तारकीयवर्णक्रमक्षेत्रे डॉ. मेघनादस्य संशोधनं मौलिकं, स्वाभाविकं च आसीत् । ऊष्णपदार्थानां शनैः शनैः जायमानायाः विभाजनप्रक्रियायाः स्मरणं कृत्वा पदार्थः [[वायुः|वायु]]<nowiki/>त्वेन परिवर्तितः भवति । तस्य वायोः अणवः पदार्थत्वेन परिणमन्ति । ततः ते अणवः क्रमेण घटकतत्त्वेषु, अणुतत्त्वेषु, परमाणुतत्तवेषु च परिणमन्ति । अतः डॉ. मेघनादः अवदत्, "अधिके तापमाने ६००० ° उत तस्मात् अधिके तापमाने यदि तारा भवति, तर्हि तारायाः अनेके घटकपरमाणवः स्वबाह्योपग्रहीयविद्युदणुं (इलैक्टॉन्) त्यजति" इति । डॉ. मेघनादस्य मौलिकसंशोधनं तस्मै अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अयच्छत् । तस्य सिद्धान्तः '''नक्षत्राणां रश्मिचित्राणां भौतिकसिद्धान्तः''<nowiki/>' इति प्रसिद्धः । === तापगतिकीयनियमाः, गतिजसिद्धान्तश्च === अग्रे विविधवायूनां गतिजसिद्धान्तानां, तापगतिकीयसिद्धान्तानां च विविधवायुषु परीक्षणं कर्तुम् इच्छति स्म डॉ. मेधनादः । इलेक्टॉन्-आयन-परमाणूनां वायुमिश्रितेषु गतिजसिद्धान्तेषु सङ्ख्यात्मकसूत्राणां प्रयोगं कृत्वा मेघनादः प्रामाणयत्, "यस्य कस्यापि तत्त्वस्य परमाणूनां खण्डनम् उत आवेशीकरणम् उच्चतापमानादेव न, अपि तु निम्नभारेणापि शक्यम् अस्ति । यावत् पर्यन्तं कस्यचित् परमाणोः विभाजनस्य, पुनर्मिलनस्य च गतिः सन्तुलिता न भवति, तावत् उच्चतापमाने उत उच्चभारे कस्यचित् परमाणोः इलैकट्रॉन् इत्यस्य, खण्डितभागानां च विभाजनप्रक्रिया स्वतः सातत्येन प्रचलति" इति । उक्तविषयस्य सिद्धये डॉ. मेघनादस्य समीकरणम् एकमात्रं गणितीकरणम् आसीत् । तस्य सिद्धान्तेन कस्यचित् तारकीयवायुमण्डले आवेशीकरणस्य गणनां कर्तुं शक्यते । डॉ. मेघनादः प्रप्रथमवारं कस्यचित् तारकस्य, परमाणोः च गहनसम्बन्धम् उपास्थापयत् । डॉ. मेघनादस्य स एव सिद्धान्तः ताराभौतिक्याः आधारः अभवत् । सामान्यपरिप्रक्ष्ये डॉ. मेघनादस्य तारा-परमाण्वोः सिद्धान्तः मनुष्यजीवनस्य कृते अनुपयोगी प्रतिभाति । परन्तु आवेशीकरणस्य सिद्धान्तः अस्माकं नित्य-नैमित्तिककार्येषु अत्यधिकोपयोगी अस्ति । यथा – रेडिया-तरङ्गाणां प्रेक्षणं, ज्वालामूखिनां संवहनं, विस्फोटकप्रतिक्रियाणां निर्माणम् इत्यादिषु । === ज्योतिभौतिकविज्ञानम् === १९३८ तमे वर्षे डॉ. मेघनादः कोलकाता-विश्वविद्यालयस्य 'बोस रिसर्च इंस्टीट्यूट्'-संस्थायाः निदेशकः अभवत् । तस्मिन् पदे आसीनः सन् सः अनेकान् आविष्कारान् अकरोत् । तेषु मुख्याः १. तापमानसिद्धान्तः २. नॉपजन ३. वर्णपटविज्ञानम् ४. परमाणोः रचना ५. 'डाइरेक्' इत्यस्य परमाणुसिद्धान्तः । उक्ताध्ययनैः डॉ. मेघनादः ज्योतिभौतिकविज्ञानक्षेत्रे अनेकानि संशोधनानि अकरोत् । तस्य सर्वं संशोधनं मौलिकम् आसीत् । ज्योतिर्भौतिकविज्ञाने आकाशीय-पिण्डानां भौतिकावस्थितिः, प्रकाशः, तापक्रमः, वायुमण्डलरचना इत्यादयः डॉ. मेघनादस्य अध्ययनविषयाः आसन् । === नदीसमस्यायाः व्याख्या === भारतीयनदीनां समस्याः परिहर्तुं डॉ मेघनादेन अनेके उपायाः निर्दिष्टाः । १९१३ तमे वर्षे [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|वङ्गप्रदेश]]<nowiki/>स्य दामोदरनद्यां भयङ्करे आप्लवे (flood) जाते, डॉ मेघनादेन अनेकेषां शिबिराणाम् आयोजनं कृतम् आसीत् । ततः १९२३ तमे वर्षे वङ्गप्रदेशस्य उत्तरदिग्भागेऽपि आप्लवे सञ्जाते डॉ मेघनादः शिबिराणाम् आयोजनम् अकरोत् । तेषु वर्षेषु तस्य यः अनुभवः आसीत्, तस्य आधारेण स्वसंशोधनं कृत्वा डॉ. मेघनादः 'मॉर्डन् रिव्यू' इत्यादिषु समाचरापत्रेषु लेखान् अपि अलखित् । १९१३ तः १९४० पर्यन्तं डॉ. मेघनादेन नदीसमस्यानां यत् किमपि संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन आधारेण तेन नदीसमस्यानां काचित् व्याख्या उपस्थापिता । नदीसमस्यानां व्याख्यां कुर्वन् सः उदलिखत्, [[जर्मनी]]<nowiki/>-[[अमेरिका]]<nowiki/>-[[रूस]]<nowiki/>-देशानां वैज्ञानिकप्रयोगशालासु नदीनियन्त्रणसम्बद्धाः प्रयोगाः भवन्ति । तेषां प्रयोगाणाम् आधारेण ते नदीनियन्त्रणस्य कार्यं सुचारुरीत्या कुर्वन्ति । अतः डॉ मेघनादस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतेऽपि नदीसंशोधनस्य प्रयोगशालाः भवेयुः इति । तेन नदीसंशोधनशालायाः स्थापनायाः विचाराः अनेकासु पत्रिकासु अपि प्रकाशिताः । तैः लेखैः डॉ मेघनादः सर्वकारस्य ध्यानं नदीप्रयोगशालां प्रति आक्रष्टुम् इच्छति स्म । १९४२ तमे वर्षे तस्य प्रयासाः सफलाः अभूवन् । तस्मिन् वर्षे वङ्गप्रदेशे "नद्यनुसन्धानसंस्थान"स्य स्थापना अभवत् । १९४३ तमे वर्षे पुनः दामोदरनद्यां आप्लवे सञ्जाते सति सर्वकारः आप्लवनिवारणयोजनासमितेः अध्यक्षपदे डॉ मेघनादस्य नियुक्तिम् अकरोत् । आप्लवनिवारणसमितेः अध्यक्षो भूत्वा सः दामोदरनदीम् उपलक्ष्य अनेकाः योजनाः अरचयत् । सः अमेरिका-देशस्य 'टेनिसी वैली अथॉरिटी'-संस्थावत् 'दामोदर वैली कॉरपोरेशन्'-संस्थायाः रचनाम् अकरोत् । तस्याः संस्थायाः निरीक्षणे दामोदरनद्याः तटे अनेकेषां योजनानां क्रियान्वयः अभवत् । === नवीनपञ्चाङ्गस्वीकारः === डॉ मेघनादः भारतीयज्योतिश्शास्त्रेऽपि रुचिमान् आसीत् । यदा सः [[जयपुरम्|जयपुर]]<nowiki/>स्य महाराजा-महाविद्यालयं पाठयितुम् अगच्छत्, तदा सः आविश्वं प्रसिद्धं [[जन्तरमन्तरवेधशाला]]<nowiki/>म् अपि अगच्छत् । 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक् एंड इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायाः आग्रहेण डॉ. मेघनादः १९५२ तमे वर्षे पञ्चाङ्गसंशोधनसमितेः अध्यक्षः अभवत् । वर्षत्रयानन्तरं १९५५ तमे पञ्चाङ्गसंशोधनप्रबन्धः तेन यूनेस्को-संस्थायाः सम्मुखम् उपस्थापितः । तस्मिन् प्रबन्धे डॉ मेघनादेन यत् संशोधनं कृतम् आसीत्, तेन सर्वेऽपि अति प्रसन्नाः आसन् । सः भारतसर्वकाराय अपि काँश्चन परामर्शान् अयच्छत् । ततः भारतसर्वकारेणापि नवीनपञ्चाङ्गस्य स्वीकारः कृतः । == राजनेता == बाल्याकालात् निर्धनतायाम् अध्यापितः डॉ मेघनादः स्वसामर्थ्येन अनेकासां संस्थानां संस्थापकः, सहस्थापकः, अध्यक्षः च अभवत् । तस्य ज्ञानेन, कार्यैः च भारतं गर्वान्वितम् आसीत् । १९५२ तमे वर्षे यदा [[लोकसभा]]<nowiki/>याः निर्दलीयसदस्यत्वेन डॉ मेघनादः निर्वाचने भागम् अवहत्, तदा सः बहुभिः मतैः [[निर्वाचनम्|निर्वाचने]] विजयी अभवत् । सः कोऽपि राजनेता नासीत्, अपि तु सः सत्तायाः उपयोगं कृत्वा भारते विज्ञानविकासं कर्तुम् इच्छति स्म । अतः तेन [[संसद्‍ (भारतम्)|संसदि]] ये केऽपि अंशा उद्घोषिताः, तेषु अधिकाः विज्ञानसम्बद्धाः आसन् । १९५४ तमस्य वर्षस्य [[मई]]-मासस्य दशमे (१०/५/१९५४) दिनाङ्के संसदि परमाणूर्जायाः शान्तिपूर्णोपयोगे वादः आरब्धः । डॉ मेघादस्य प्रयासैः तस्य वादस्य आरम्भः आसीत् । डॉ. मेघनादः संसदि बहुधा भारते प्रयोगशालायानाम् आधुनिकीकरणस्य विषयान् उपस्थापयति स्म । यतो हि तस्य मतम् आसीत् यत्, भारतीयप्रयोगशालाः आधुनिकोपकरणैः, पुस्तकालयैः च समृद्धाः स्युः इति । === विस्थापितेभ्यः कार्यम् === १९५० तमे पूर्ववङ्गप्रदेशात् विस्थापितानां साहाय्यार्थं डॉ मेघनादः साहाय्यशिबिरस्य निर्माणम् अकरोत् । यद्यपि सः स्वयम् उच्चरक्तचापेन, आंशिकपक्षाघातेन च पीडितः आसीत्, तथापि सः तेषां साहाय्यार्थं गच्छति स्म । सः [[असमराज्यम्|असमराज्य]]<nowiki/>स्य, [[त्रिपुराराज्य]]<nowiki/>स्य विस्थापितानाम् अपि साहाय्यार्थं गच्छति स्म । १९५६ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य त्रयोदशे (१३/२/१९५६) <ref name="कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव 2015 151">{{Cite book|author=कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव|title=भारतीय वैज्ञानिक|publisher=प्रतिभा प्रतिष्ठान, नई दिल्ली| isbn=978-93-83111-68-8|year=2015|page= 151}}</ref> दिनाङ्के मेघनादः संसदः आयव्ययसत्रे (Budget Session) भागं वोढुं सः [[देहली]]<nowiki/>म् अगच्छत् । तत्र तेन विस्थापितानां समस्याः, अनुद्योगितायाः (unemployment), नदीनियन्त्रणस्य च अंशाः चर्चिताः । == मृत्युः == १९५६ तमस्य वर्षस्य [[फरवरी]]-मासस्य षोडशे (१६/२/१९५६) <ref name="कुष्णमुरारी लाल श्रीवात्सव 2015 151"/> दिनाङ्के डॉ मेघनादः महत्त्वपूर्णानि प्रलेखनानि (Documents) नीत्वा [[राष्ट्रपतिभवनम्|राष्ट्रपतिभवनं]] गच्छन् आसीत । परन्तु मार्ग एव सः मूर्छितः अभवत् । मूर्छितं डॉ मेघनादं कश्चन सज्जनः चिकित्सालयम् अनयत् । परन्तु तावता डॉ मेघनादः देहं त्यक्तवान् आसीत् । डॉ मेघनादस्य संस्मरणे विज्ञानक्षेत्रे विशिष्टानुसन्धानकृद्भ्यः प्रतिवर्षं 'डॉ मेघनाद साहा स्मारक'-पुरस्कारः प्रदीयते । == व्यक्तित्वम् == यद्यपि डॉ. मेघनादः संशोधनकत्वेन स्वजीवनं समार्पयत्, ताथापि सः आदिनं प्रयोगशालायां स्थित्वा संशोधनं न करोति स्म । सः बर्नाल्, हाल्डेन्, जूलियट् क्यूरी इत्यादिवत् स्वसहयोगिभिः सह स्थित्वा तान् विज्ञानस्य सामाजिकोद्देशान् प्रति कर्तव्यभावं प्रबोधयति स्म । तस्य मतम् आसीत् यत्, स्वतन्त्रभारते वैज्ञानिकानां कार्येण अर्थव्यवस्थाविकासः भवतु । प्रत्येकस्मिन् स्तरे तान्त्रिकज्ञानं व्यापकं स्यात् इति । अत एव सः स्वजीवनस्य अन्तिमेषु वर्षेषु शिक्षा-औद्योगिकीकरण-राष्ट्रियायोजन-नदीयोजना-समाजवाद-[[कृषिः|कृषि]]<nowiki/>-इत्यादीनां कृते कार्यं कृतवान् । शिक्षादीनां विकासे विज्ञानस्य बाहुल्येन उपयोगः एव तस्य लक्ष्यम् आसीत् । अतः तेन तेषां विषयाणां समस्याः निवारयितुं स्वपूर्णं ध्यानं योजितम् । १९३५ तमात् वर्षात् सः 'साइंस् एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायां प्रतिमासं विभिन्नानां समाजोपयोगिविषयाणां सम्पादनं करोति स्म । तेषु विषयेषु मुख्यत्वेन देशविकाससम्बद्धाः अंशाः भवन्ति स्म । भारतीयोद्योगपतिभिः, वैदेशिकधनिकैः च यद्धनं भारतात् बहिः गच्छति स्म, तस्य विरोधाय सः स्वपत्रिकासु पौनःपौन्येन लिखति स्म । डॉ. मेघनादः भारते औद्योगिकोन्नतिम् इच्छति स्म, येन भारतीयसमाजः आधुनिकव्यावहारिकविज्ञानेन लाभान्वितः स्यात् । तस्य इच्छा आसीत् यत्, भारतं शीघ्रातिशीघ्रं सुखि, समृद्धं च भवेत् । भारतीयानां मार्गदर्शनावसरे सः सोवियतसङ्घस्य उदोहरणं दत्त्वा वदति स्म यत्, यथा सोवियतसङ्घवासिभिः भारतात् अपि अधिकानां समस्यानां प्रतीकारं कृत्वा स्वस्य सामन्तवादी, कृषिप्रधानः च देशः समृद्धः कृतः, तथैव अस्माभिः स्वदेशे करणीयम् । आधुनिकविज्ञानेन, तान्त्रिकसाहाय्येन च निर्धनदेशोऽपि समृद्धः भवितुम् अर्हति इति । अतः डॉ. मेघनादः वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासम् अपि समृद्धभारताय विभिन्नमार्गेषु मुख्यमार्गत्वेन परिगणयति स्म । वैज्ञानिकानां प्रतिभाविकासाय कार्यं कर्तुं सः स्वयम् अपि उत्सुकतापूर्वकं कार्यं करोति स्म । सः जानाति स्म यत्, निर्धनतायाः कारणेन कथं प्रतिभायाः विकासः अवरुणद्धि ? इति । यतो हि सः स्वयं निर्धनतायाः कारणेन अनेकानि कष्टानि असहत । स्वबाल्यकालस्य स्मरणं कृत्वा सः तं वैद्यं (डॉ. अनन्तकुमार दास) प्रति स्वकृतज्ञतां प्रदर्शयति स्म, यस्य साहाय्यनेन सः अपठत् । १९३५ तमे वर्षे वैज्ञानिकज्ञानस्य प्रसाराय डॉ. मेघनादेन 'साइंस एण्ड कल्चर्'-पत्रिकायाः आरम्भः कृतः । तस्यां पत्रिकायां सः शताधिकान् लेखान् अलिखत् । तेषु शतष्षु राष्ट्रिययोजना-वैज्ञानिकशिक्षा-उद्योग-भूभौतिकी-आप्लव-अदुष्कालनियन्त्रण-परमाणुभौतिकी-पुरातत्वादीनां स्वानुसन्धानम् अलिखत् । तेषु विषयेषु तस्य असाधारणज्ञानस्य, व्यापकदृष्टेः च पूर्णतया बोधः भवति । १९३८ तमे वर्षे भारतीयराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस-दलस्य कस्याँञ्चित् सभायां सुभाषचन्द्रस्य भाषणे समाप्ते सति डॉ मेघनादः तं पृष्टवान् । सः अपृच्छत्, किं स्वतन्त्रे भारते पारम्परिकसंसाधनैः [[कृषिः]] भविष्यति ? अर्थात् शकटाधारितानां कृषिसाधनानाम् उपयोगेन उत आधुनिकयन्त्राणाम् उपयोगेन कृषिः भविष्यति ? इति । ततः सः स्वमतम् अपि उपास्थापयत्, "यदि भारम् उन्नतिं कर्तुम् इच्छति, तर्हि भारते व्यापकतया विशुद्धं, व्यावहारिकं च अनुसन्धानम् आवश्यकम् । सर्वैः वैज्ञानिकैः मिलित्वा शिक्षायाः, अनुसन्धानस्य च राष्ट्रिययोजना निर्मिय तस्याः क्रियान्वयः करणीयः" इति । १९३८ तमे वर्षे [[जवाहरलाल नेहरू|पण्डितः]] यदा राष्ट्रिययोजानासमितेः अध्यक्षः आसीत्, तदा ईन्धनस्य, शक्तेः च उपसमित्याध्यक्षः डॉ मेघनादः आसीत् । तस्मिन् काले तेन भारते नदीनां समस्याः गाम्भीर्येण परिलक्षिताः । ततः राष्ट्रियोजनासमितेः सिञ्चनस्य, जलमार्गाणां च उपसमितेः अपि सः अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९४० तमे वर्षे डॉ मेघनादः डॉ [[शान्तिस्वरूप भटनागर|शान्तिस्वरूप]]<nowiki/>स्य अध्यक्षतायां भारतसर्वकारस्य 'कौंसिल ऑफ् साइंटिफिक एण्ड् इंडस्ट्रियल् रिसर्च'-संस्थायां सदस्यः अभवत् । सर्वेषु पदेषु डॉ मेघनादस्य कार्यं भारतविकासस्य लक्ष्यं प्रति सवेगम् आसीत् । तस्य वरदहस्तैः अनेकेषां नवीनानां प्रयोगाणां शिलान्यासः अभवत् । सः विद्यार्थिनः पौनःपुन्येन वदति स्म यत्, ''"परिश्रमेण कार्यं कुर्वन्तः भवन्तु, प्रतिष्ठां स्वतः प्राप्स्यन्ति"'' इति । प्रसिद्धः ज्योतिश्शास्त्री सर एण्डिक्टन् इत्येषः अवदत्, ज्योतिश्शास्त्रे गैलिलियो इत्यस्मात् अद्य पर्यन्तं ये आविष्काराः अभूवन्, तेषु [[भारतम्|भारत]]स्य महतः वैज्ञानिकस्य डॉ मेघनादस्य आविष्काराः अपि महत्त्वपूर्णाः सन्ति इति । == लिखितानि पुस्तकानि == * ए ट्रीटीड ऑन् दी थ्योरी ऑफ् रिलिटिविटी * ऑन् ए फिजीकल थ्योरी ऑफ दी सोलर कोरोना * ए ट्रीटीज ऑन हीट * ए ट्रीटीज ऑन् मॉर्डन् फिजिक्स * माई एक्सपीरियेंस इन रशिया {{Bengal Renaissance}} ==सम्बद्धाः लेखाः== * डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]] * [[शान्तिस्वरूप भटनागर]] * [[जवाहरलाल नेहरू]] * [[अमेरिका]] == सन्दर्भाः == {{reflist|2}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.iloveindia.com/indian-heroes/meghnad-saha.html{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/saha/sahanew.htm * http://scientistsinformation.blogspot.in/2010/01/meghnad-saha-1893-1956.html * http://www.importantindia.com/10350/biography-of-meghnad-saha/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200534/http://www.importantindia.com/10350/biography-of-meghnad-saha/ |date=2016-03-04 }} * http://www.thefamouspeople.com/profiles/meghnad-saha-5301.php * http://h2g2.com/entry/A22268351 * [http://adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..155D डॉ. मेघनादस्य संशोधनपत्रम्] * {{cite web | title = डॉ मेघनाद साहा | url = http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/saha/sahanew.htm | accessdate = 2008-05-31}} * [http://www.calcuttaweb.com/people/msaha.shtml जीवनी] * [http://www.lifestylemac.com/life-with-meghnad-saha चित्रा रोय द्वारा स्वपितुः विषये लिखितं पुस्तकम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713204440/http://www.lifestylemac.com/life-with-meghnad-saha |date=2011-07-13 }} * [http://banglapedia.org/HT/S_0022.htm जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907132402/http://banglapedia.org/HT/S_0022.HTM |date=2008-09-07 }} * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/SahaEquation.html ScienceWorld: साहासमीकरणम्] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Saha%2C+M&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=100&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 डॉ मेघनादस्य संशोधनप्रबन्धानां सूचिः] == अधिकवाचनाय == * [https://books.google.co.in/books?id=2StgeTkyX5QC&pg=PT140&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0CCUQ6AEwAWoVChMIysadnpDExwIVR46OCh0gYA1x#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A6%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE&f=true भारतीय वैज्ञानीक] * [http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b68_99.pdf जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016233034/http://www.new1.dli.ernet.in/data1/upload/insa/INSA_1/20005b68_99.pdf |date=2013-10-16 }} * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0076//0000040.000.html Obituary - ''The Observatory'' '''76''' (1956) 40] * [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0068//0000282.000.html Obituary - ''Proceedings of the Astronomical Society of the Pacific'' '''68''' (1956) 282] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य विज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१८९३ जननम्]] [[वर्गः:१९५६ मरणम्]] ik9athf19bwqqafq5h6xad7h2jeer1d 0 21108 500008 488937 2026-08-06T20:26:11Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500008 wikitext text/x-wiki '''हरिदासाः''' (Haridasa) नाम हरेः दासाः। हरिः नाम भगवान् भगवदः दास्य भावः येषु जागरितः भवति ते हरिदासाः भवन्ति । [[भारतम्|भारतस्य]] दक्षिणे विद्यमाने [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकराज्ये]] काचित् विशिष्टा परम्परा अस्ति [[कर्णाटकस्य दासपरम्परा|हरिदासपरम्परा]] इति । दैवभक्तिं जागरयन्तः अनेन मार्गेण एव इहपरयोः आनन्दः प्रप्तुं साध्यः अनेन मार्गेणैव सायुज्यमपि प्राप्तुं शक्यते इति दर्शितवन्तः । एते भक्तिमार्गस्य प्रवर्तकाः इति एव ख्याताः । एतत् हरिदासभक्ताः अन्दोलनेन [[भारतम्|भारतस्य]] सांस्कृतिकेतिहासस्य श्रेष्ठं परिवर्तनम् आनीतवन्तः । ६शतककाले सन्तः योगिनः विशेषतः दक्षिणभारते संस्कारस्य प्राचीनतत्त्वस्य कलायाः च निरूपणे अधिकं सहाय्यं समाचरन् । एते हरिदासाः दक्षिणभारतस्य राज्यानि प्रशसितानां शसने अपि प्रभावं कृतवन्तः । <ref name="spread">Sharma (1961), p514</ref> अयं हरिदासपथः १३-१४तमशतकेषु आन्दोलनस्य रूपम् अवाप्नोत् । तदा [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटके]] [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरसाम्राज्यस्य]] प्रशासनस्य ऊर्जितः कालः । अस्य आन्दोलनस्य प्रधानः उद्देशः [[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यस्य]] तत्त्वशास्त्रं सामान्यजनेषु दाससाहित्यरूपेण प्रसरणम् । <ref name="hari1" /> [[श्रीपादरायः]] [[व्यासतीर्थः]] [[पुरन्दरदासः]] [[कनकदासः]] इत्यादयः प्रमुखाः [[हिन्दुधर्मः|हिन्दुधर्मस्य]] तत्त्वज्ञानिनः, कवयः, विद्वासः महत्तमं पात्रम् निरवहन् । <ref name="hari1">Kamath (2001), p155</ref> आन्दोलनमेतत् [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकराज्ये]] आरब्धं दक्षिणभारतस्य अन्यराज्येषु अपि विकीर्णं चेदपि क्रि.श.१२शतके [[बसवण्णः]] इत्यादिभिः आरब्धस्य वीरशैवान्दोलनस्य, क्रि.श.दशमशतकस्य [[तमिळुनाडुराज्यम्|तमिळुनाडुराज्यस्य]] आळ्वार् सताम् आन्दोलनस्य च फलम् एव । <ref name="hari4" /><ref name="imm">Krishna Rao M.V. Dr. in {{cite web|title=Haridasa Movement-Part1|url=http://www.ourkarnataka.com/states/history|author=Arthikaje|publisher=outKarnataka.com|work=History of Karnataka|accessdate=2007-06-02|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223100701/http://www.ourkarnataka.com/states/history/|deadurl=yes}}</ref> अग्रे वल्लभाचार्यः गुरुः चैतन्य [[मध्वाचार्यः]] इत्यादीनां बोधनैः प्रभाविताः जनाः । तस्य भक्ताः विश्वे सर्वत्र इस्कान्(ISKCON) हरिभक्त्यान्दोलनम् आरब्धम् । <ref name="hari2">Kamath (2001), p156</ref> हरिदाससन्तः अधिकाः परिव्राजः गायकाः च भवन्ति स्म । इदमान्दोलनं ब्राह्मणैः एव आरब्धा चेदपि समाजस्य सर्ववर्गीयानं योगदानम् अत्र अस्ति । .<ref name="kan">According to some accounts, Kanakaದಾಸ came from a family of hunters (''beda'' ) ಹಾಗು from other accounts, from a family of Shepherds (''kuruba'' ) (Sastri 1955, p365)</ref> कन्नडभक्तिसाहित्यक्षेत्रे हरिदासान्दोलनस्य योगदानं तु अपरिमितम् अस्ति ।<ref name="bhak">Sastri (1955), p381</ref> ==आरम्भः== हरिदासान्दोलनस्य मूलं समीचीनतया निश्चेतुं नैव शक्यते । क्रि.श.नवमशतके अस्य आन्दोलनस्य आरम्भः इति केचन वदन्ति । किन्तु क्रि.श.त्रयोदशशतके [[उडुपी]]क्षेत्रे [[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यस्य]] आश्रयेण (क्रि.श.[[१२२८]]तः क्रि.श.[[१३१७]]पर्यन्तम्) ''दासकूटः'' इति नाम्ना वैष्णवान्दोलनं [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटाकराज्ये]] समाराभत । <ref name="hari4">{{cite web|title=History of Haridasas|url=http://www.dvaita.org/haridasa/overview/hist.html|author=Madhusudana Rao CR|publisher=Dvaita Home Page|work=|accessdate=2007-05-30|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610082728/http://www.dvaita.org/haridasa/overview/hist.html|deadurl=yes}}</ref> अस्मिन् कालखण्डे आन्दोलनमेतत् प्रबला धार्मिकी शक्तिः अभवत् । अनेन दक्षिणभारते हैन्दवभावः नवचैतन्ययुक्तः अभवत् । तदानीमेव उत्तरभारतं मुसल्मानविप्लवकारिभिः आक्रान्तम् आसीत् । हरिदासपरम्परा [[विजयनगरसाम्राजम्|विजयनगरसाम्राज्येन]] पोषिता ।<ref name="hari3">Kamath (2001), p178</ref>[[व्यासतीर्थः]] [[कृष्णदेवरायः|कृष्णदेवरायस्य]] गुरुः इति प्रतीतिः अस्ति ।<ref name="raj1">{{cite web|last=Pujar|first=Narahari S.|coauthors=Shrisha Rao and H.P. Raghunandan|title=Sri Vyasa Tirtha|url=http://www.dvaita.org/scholars/vyasaraja/|publisher=Dvaita Home Page|work=|accessdate=2006-12-31|archive-date=2016-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160328105033/http://dvaita.org/scholars/vyasaraja/|deadurl=yes}}</ref><ref name="raj3">Krishnadevaraya was highly devoted to व्यासतीर्थः (Kamath 2001), p178)</ref><ref name="raj2">व्यासतीर्थः was highly honoured by King Krishnadevaraya (Nilakanta Sastri 1955, p324)</ref> हरिदासाः [[हिन्दुधर्मः|हिन्दुधर्मस्य]] वैष्णवभक्ताः [[विष्णुः|विष्णोः]] अवतारस्य विठ्ठलस्य [[श्रीकृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] च पूजां कुर्वन्ति स्म । <ref name="vai">{{cite web|title=Dasa Sahitya or Slave Literature|url=http://www.kamat.com/kalranga/kar/literature/dasa.htm|author=Kamat, Jyotsna|publisher=Kamat's Potpourri|work=History of Kannada literature|accessdate=2007-05-31}}</ref> हरिदासानां [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रस्य]] पण्डरपुरस्य [[भीमानदी|भीमानद्याः]] तीरस्य विठ्ठलस्य मन्दिरम्, [[कर्णाटाकरज्यम्|कर्णाटकस्य]] [[हम्पी]]मध्ये विद्यमानः विठ्ठलस्वामिनः देवालयः अपि च [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य]] [[तिरुमलतिरुपतिः|तिरुमलस्य]] श्रीनिवासदेवालयः अतिपवित्रस्थानानि भवन्ति । ==बोधकाः== हरिदासाः सामान्यतः कर्णाटकीयाः आसन् । [[जयतीर्थाचार्यः]] केवलं [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रस्य]] पण्डरपुरस्य समीपे विद्यमानस्य मङ्गळ्वेधे स्थानीयः आसीत्,<ref name="mangal">{{cite web|title=Sri Jaya Tirtha|url=http://www.dvaita.org/scholars/jayatirtha/|author=Pujar, Rao and Budihal|work=Online Webpage of Haridasa (dvaita.org)|accessdate=2007-05-31|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721035325/http://www.dvaita.org/scholars/jayatirtha/|deadurl=yes}}</ref> अपि च श्री [[नरहरितीर्थः]] इति दासः [[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यस्य]] भक्तः [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशस्य]] दासः आसीत् । <ref name="hail1">{{cite web|title=Sri Narahari Tirtha|url=http://www.dvaita.org/haridasa/yathi/narahari.html|author=Mahushudhana Rao C R|work=Online Webpage of Haridasa (dvaita.org)|accessdate=2007-05-31|archive-date=2020-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154632/http://www.dvaita.org/haridasa/yathi/narahari.html|deadurl=yes}}</ref> ==विजयनगरसाम्राज्यकालस्य प्रसिद्धाः हरिदासाः== :* [[माधवतीर्थः]] - क्रि.श. १२१५ - १३५० । :* [[अक्षोभ्यतीर्थः]] :* [[विजयीन्द्रतीर्थः]] :* [[जयतीर्थः]] :* [[श्रीपादरायः]] क्रि.श.१४०४ - १५०२ । :* [[व्यासतीर्थः]] क्रि.श.१४४७ - १५३९ । :* [[पुरन्दरदासः]] क्रि.श.१४८० - १५६४ । :* [[कनकदासः]] क्रि.श.१५०८ - १६०६ । :* [[वादिराजतीथः]] क्रि.श.१४८० - १६०० । :* [[जगन्नाथदासः]] क्रि.श.१७२७ - १८०९ । :* [[महिपतिदासः]] क्रि.श.१६११ - १६८१ । :* [[प्रसन्नवेङ्कटदासः]] क्रि.श.१६८० -१७५२ । :* [[वेणुगोपालदासः]] क्रि.श.१८मशतकम् । :* [[मोहनदासः]] क्रि.श.१८मशतकम् । :* [[नेक्कर कृष्णदासः]] क्रि.श.१८मशतकम् । :* [[नरहरितीर्थः]] क्रि.श १२१४ तः १२२१। ==प्रसिद्धिः== हरिदासान्दोलने [[श्रीपादरायः]] [[व्यासतीर्थः]] [[वादिराजः]] इति त्रीन् दासान् यतित्रयः इत्येव कथयन्ति स्म । किन्तु वैष्णवत्रिमूर्तयः इत्युक्ते [[श्रीपादराजः]] , [[पुरन्दरदासः]], [[कनकदासः]] च इति ख्यतिः । .<ref name="trin">{{cite web|title=Dasa Sahitya or Slave Literature|url=http://www.kamat.com/kalranga/kar/literature/dasa.htm|author=Kamat, Jyotsna Dr.|publisher=Kamat's Potpourri|work=History of Kannada Literature|accessdate=2007-06-02}}</ref> ==कन्नडसाहित्ये योगदानम्== हरिदासान्दोलनेन तु कन्नडसाहित्यक्षेत्राय महत् योगदानम् कृतम् । भक्तिपथेन जातं साहित्यं दाससाहित्यम् अथवा दासरपदगळु (दासानां पद्यानि) इति कथयन्ति । [[जगन्नाथदासः]] , [[विजयदासः]], [[गोपालदासः]] च कन्नडसाहित्यसमृद्धिं कृतवन्तः अन्यदासकवयः सन्ति ।<ref name="gal">{{cite web|title=Haridasa Lineage|url=http://www.dvaita.org/haridasa/general/das_map.html|author=Madhusudana Rao CR|publisher=Dvaita Home Page (www.dviata.org)|work=|accessdate=2007-06-01|archive-date=2007-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609153530/http://www.dvaita.org/haridasa/general/das_map.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="gal1">{{cite web|title=Yathidasa Lineage|url=http://www.dvaita.org/haridasa/general/yathi_map.html|author=Madhusudana Rao CR|publisher=Dvaita Home Page (www.dviata.org)|work=|accessdate=2007-06-01|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529020551/http://www.dvaita.org/haridasa/general/yathi_map.html|deadurl=yes}}</ref> *एतेषां लेखनानि त्रिधा विभक्तुं शक्यते । :* काव्यम् । :* तत्त्वम् । :* सार्वत्रिकरूपम् । ==पद्याङ्कितनामानि== प्रत्येकं हरिदासः स्वस्य कीर्तनेषु अथवा पद्येषु स्वस्य काव्याङ्कितं लिखति स्म । केषाञ्चन प्रसिद्धहरिदासानां काव्याङ्कितनामानि एवं सन्ति । <ref name="ankitha">{{cite web|title=Ankitha|url=http://www.dvaita.org/haridasa/overview/ankit.html|author=Mahushudhana Rao C R|work=Online Webpage of Haridasa (dvaita.org)|accessdate=2007-05-31|archive-date=2011-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609055510/http://www.dvaita.org/haridasa/overview/ankit.html|deadurl=yes}}</ref> : :* [[नरहरितीर्थः]] - नरहरिरघुपति । :* [[श्रीपादरायः]] - रङ्गविठ्ठल । :* [[व्यासतीर्थः]] - श्री कृष्ण । :* [[वादिराजतीर्थः]] - हयवदन । :* [[राघवेन्द्रः]] - धीरवेणुगोपाल । :* [[पुरन्दरदासः]] - पुरन्दरविठ्ठल । :* [[कनकदासः]] - आदिकेशव । :* [[विजयदासः]] - विजयविठ्ठल । :* [[गोपालदासः]] - गोपालविठ्ठल । :* [[हेळवनकट्टे गिरियम्म]] - हेळवनकट्टे रङ्ग । :* [[जगन्नाथदासः]] - जगन्नाथविठ्ठल । :* [[महिपतिदासः]] - महिपति । :* [[प्रसन्न वेङ्कटादासः]] - प्रसन्नवेङ्कट । :* [[वेणुगोपालदासः]] - वेणुगोपालविठ्ठल । :* [[मोहनदासः]] - मोहनविठ्ठल । :* [[नेक्कर कृष्णदासः]] - वराहतिम्मप्प । ==कर्णाटकसङ्गीताय योगदानम्== हरिदासान्दोलनेन [[कर्णाटकसङ्गीतम्|कर्णाटकसङ्गीतक्षेत्रं]] [[हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानीसङ्गीतात्]] पृथक् संवर्धितम् । अनेन भारतीयसङ्गीतक्षेत्रे नूतनस्य शास्त्रीयसङ्गीतस्य उदयः अभवत् । अतः [[पुरन्दरदासः|पुरन्दरदासं]] कर्णाटकसङ्गीतस्य पितामहः इति ख्यतिः अस्ति । <ref name="father">Owing to his contributions to ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ, ಪುರಂದರದಾಸ is known as ''Karnataka Sangita Pitamaha'' {{cite web|title=Purandara Dasa|url=http://www.kamat.com/indica/faiths/bhakti/purandara.htm|author=Dr. Jytosna Kamat|publisher=Kamats Potpourri|work=|accessdate=2006-12-31}}</ref><ref name="father1">{{cite web|title=Sri Purandara Dasaru|url=http://www.dvaita.org/haridasa/dasas/purandara/purandara.html|author=Madhusudana Rao CR|publisher=Dvaita Home Page|work=|accessdate=2006-12-31|archive-date=2006-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20061130141712/http://www.dvaita.org/haridasa/dasas/purandara/purandara.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="father2">{{cite web|title=History of Music|url=http://carnatica.net/origin.htm|author=S. Sowmya, K. N. Shashikiran|publisher=Srishti's Carnatica Private Limited|work=|accessdate=2006-12-31}}</ref> तस्य कृतिषु पदगळू कृतिः, उगाभोगः, सुळदिः, व्रुत्तनाम, दण्डकः, त्रिपदिः, षट्पदिः, साङ्गत्यम् इति भेदाः सन्ति ।<ref name="sang">Sangatya composition is meant to be sung to the accompaniment of a Sangeetal instrument (Sastri 1955, p359)</ref> ಹಾಗು ''ರಗಳೆ'' . ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.dasasahitya.org A collection of more than 20,000 compositions of 151 ''ಹರಿದಾಸರು'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112010212/http://dasasahitya.org/ |date=2016-01-12 }} * [https://archive.today/20091026034150/http://www.geocities.com/haridasaru Brief life sketches ಹಾಗು English translations of many prominent ''ಹರಿದಾಸರು''] {{reflist|2}} ==उल्लेखाः== *{{cite book |last= Sharma|first= B.N.K|title= History of Dvaita school of Vedanta and its Literature |url= https://archive.org/details/rkas.1025.historyofdvaitas0000drbn|origyear=1961|year=1981,2000|publisher= Motilal Banarasidass|location= Bombay|isbn= 81-208-1575-0}} *{{cite book |last= Nilakanta Sastri|first= K.A.|title= A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar|origyear=1955|year=2002|publisher= Indian Branch, Oxford University Press|location= New Delhi|isbn= 0-19-560686-8}} *{{cite book |last= Kamath|first= Suryanath U.|title= A concise history of Karnataka : from pre-historic times to the present|origyear=1980|year= 2001|publisher= Jupiter books|location= Bangalore|oclc= 7796041|id= {{LCCN|809|0|5179}}}} *{{cite book |last= Iyer|first= Panchapakesa A.S.|title= Karnataka Sangeeta Sastra|origyear=2006|year=2006|publisher= Zion Printers|location= Chennai|isbn= }} *{{cite web|author=Arthikaje|title=The Haridasa Movement - Part 1|url=http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka37.htm |publisher=OurKarnataka.Com|work=History of karnataka|accessdate=2006-12-31}} *{{cite web|author=Arthikaje|title=The Haridasa Movement - Part 2|url=http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka38.htm|publisher=OurKarnataka.Com|work=History of karnataka|accessdate=2006-12-31|archive-date=2007-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070416062530/http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka38.htm|deadurl=yes}} *{{cite web|author=Rao, Madhusudana C.R.|title=History of Haridasas|url=http://www.dvaita.org/haridasa|publisher=Haridasa@dvaita.net|work=Haridasas of Karnataka|accessdate=2007-05-30|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315200119/http://www.dvaita.org/haridasa/|deadurl=yes}} *Aralumallige Parthasarathy ಹರಿದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ Books [[वर्गः:भक्तिगीतरचयितारः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] 5ai2umd67h1a7ctcasu3t4ihkbdsefv 0 21371 499992 499082 2026-08-06T20:02:40Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499992 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Neptune Voyager2 color calibrated.png|thumb| '''वरुणग्रस्य''' चित्रम्]]वरुण-ग्रहः सौरमण्डले सूर्यात् अष्टमः दूरतमः च ग्रहः अस्ति। सः ग्रहः हिमयुक्तः विशालग्रहः। सः सौरमण्डलस्य चतुर्थः बृहत्तमः ग्रहः अस्ति। वरुण-ग्रहस्य द्रव्यमानं पृथिव्याः सप्तदशगुणम् अस्ति। अरुण-ग्रहस्य (युरेनस्-ग्रहस्य) द्रव्यमानात् किञ्चित् अधिकम्। वरुण-ग्रहः अरुण-ग्रहात् घनतरः लघुतरः च अस्ति। तस्य अधिकद्रव्यमानस्य कारणात्, वरुण-ग्रहस्य गुरुत्वाकर्षणं तस्य वायुमण्डलं लघुतरं घनतरं च करोति। पाश्चात्ये अस्य नाम रोमन-समुद्र-देवस्य नेप्च्यूनस्य नाम्नि आधारितम् अस्ति। वरुणग्रहस्य ज्योतिष-चिह्नम् ♆ अस्ति, यत् नेप्च्यून-देवस्य त्रिशूलः एव। वरुण-ग्रहेस्य वायुमण्डले मुख्यतया उदजनः सूर्यातिः स्तः। अत्र अल्पमात्रायां प्रोदीन्यम् अपि विद्यते, येन कारणेन ग्रहः नीलः दृश्यते।<ref>{{Cite web |last=info@noirlab.edu |title=Gemini North Telescope helps explain why Uranus and Neptune are different colors - observations from Gemini Observatory, a program of NSF's NOIRLab, and other telescopes reveal that excess haze on Uranus makes it paler than Neptune |url=https://www.noirlab.edu/public/news/noirlab2211/ |access-date=2022-07-30 |website=www.noirlab.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Laboratory |first=By NSF’s NOIRLab (National Optical-Infrared Astronomy Research |title=Why Uranus and Neptune Are Different Colors |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/2232/why-uranus-and-neptune-are-different-colors |access-date=2023-03-06 |website=NASA Solar System Exploration}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=Kuta |first2=Sarah |title=Why Neptune Appears Bluer Than Its Cousin Uranus |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/why-neptune-appears-bluer-than-its-cousin-uranus-180980186/ |access-date=2022-07-30 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> वरुण-ग्रहस्य नीलवर्णः अरुण-ग्रहेण वर्णसदृशः, किन्तु किञ्चित् घनतरः वर्तते। प्रतिघण्टं शताधिकद्विसहस्र-किलोमीटर-मितं गच्छन्तः तीव्रतमाः वायवः वर्तन्ते सौरमण्डले वरुण-ग्रहे एव। <ref name="Suomi19912">{{cite journal|last=Suomi|first=V.E.|author2=Limaye, S.S.|author3=Johnson, D.R.|date=1991|title=High Winds of Neptune: A possible mechanism|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=251|issue=4996|pages=929–32|bibcode=1991Sci...251..929S|doi=10.1126/science.251.4996.929|pmid=17847386|s2cid=46419483}}</ref> उर्बैन-लेवेरियरः, जॉन-कौच-आदम्सः च वरुण-ग्रहम् अन्विष्टवन्तौ अभूताम्। वरुण-ग्रहः दूरदर्शकेण न अन्विष्टः। गणितेन अन्विष्टः प्रथमः ग्रहः वरुणग्रहः। एकविंशत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे अरुणस्य कक्षा अपेक्षातः भिन्ना इति ज्योतिर्विदः दृष्टवन्तः अभूवन्। अन्यस्य समीपस्थग्रहस्य गुरुत्वम् अरुणस्य कक्षाम् परिवर्तितवत् अभूत। सः समीपस्थग्रहः वरुण-ग्रहः एव इति ज्ञातम्। वोयजर-द्वितीयं यानं नवाशीत्युत्तराधिकनवशताधिकैकसहस्र-तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के वरुण-ग्रहं प्राप्तवत् अभूत्। एतत् ग्रहम् प्राप्तम् एकमेव यानम् अभूत्। वरुणग्रहे 'महाकृष्णबिन्दुः' इति नाम्ना प्रसिद्धः महान् झञ्झावातः अभूत्। वोयजर-द्वितीयेन यानेन एकविंशत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे सः बिन्दुः अन्विष्टः। चतुर्णवत्युत्तराधिकनवशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे कृष्णबिन्दुः न दृष्टः, किन्तु ततः परम् नवाः बिन्दवः अन्विष्टाः। कृष्णबिन्दुः किमर्थं विलुप्तः इति न ज्ञायते। अन्यैः अन्तरिक्षयानैः भ्रमणानि आयोजितानि सन्ति। वरुण-ग्रहं परितः पञ्च वलयाः सन्ति। किन्तु ते वलयाः पृथ्व्यां द्रष्टुं कठिनाः। == चरित्रम् == [[File:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|196x196px|गलीलियो-गालिलिः|left]] [[File:Urbain Le Verrier.jpg|thumb|204x204px|उर्बैन-लेवरियरः वरुण-ग्रहस्य '''सह-अन्वेषकः'''|left]] === अन्वेषणम् === गलिलियौः गलिलिः वरुणग्रहं दृष्टवान् प्रथमः व्यक्तिः अभूत्।<ref name=":11" /> He saw it on 28 December 1612 and 27 January 1613.<ref name=":11" /> तस्य चित्राणि वरुण-ग्रहस्य स्थानं दर्शयन्ति, यत् बृहस्पति-ग्रहस्य समीपे अस्ति।<ref name=":11">{{cite book |last=Hirschfeld |first=Alan |title=Parallax:The Race to Measure the Cosmos |year=2001 |publisher=Henry Holt |location=New York, New York |isbn=0-8050-7133-4}}</ref> किन्तु गैलिलियौः तस्य आविष्कारस्य श्रेयः न प्राप्तवान् अभूत्। तेन गैलिलियवा वरुण-ग्रहः स्थिरतारा मतः। यतः वरुणग्रहस्य मन्दगतिः अभूत्, अतः गैलिलियस्य लघु दूरदर्शकं तं द्रष्टुं पर्याप्तं सशक्तं न अभूत्।<ref>{{Cite book|title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System.|last1=Littmann|first1=Mark|last2=Standish|first2=E.M.|year=2004|isbn=978-0-486-43602-9|location=Courier Dover Publications.}}</ref> एकविंशत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे अलेक्सिस-बुवार्डः अरुण-ग्रहस्य कक्षायाः ज्योतिष-सारणीः प्रकाशितवान् अभूत्।<ref>A. Bouvard (1821), ''[http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1821tapp.book.....B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=44b52c369020669 Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France].'' Paris: Bachelier</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Neptune: The first planet discovered by mathematical rather than observational means: discovered simultaneously by Le Verrier and Adams : History of Information|url=https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=4004|access-date=2021-06-14|website=Jeremy Norman's History of Information}}</ref> अनन्तरीयैः प्रेक्षणैः दर्शितं यत् अरुण-ग्रहस्य परिक्रमः अनियमितरूपेण अभूत्।<ref name=":3">[Anon.] (2001) "Bouvard, Alexis", ''[[Encyclopædia Britannica]]'', Deluxe CDROM edition</ref> अस्य कारणम् अन्यः बृहन् ग्रहः इति कैश्चन ज्योतिर्विद्भिः मतः।<ref name=":3" /> त्रिचत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे जॉन-कौच-आदम्सः अरुण-ग्रह-कक्षाम् प्रभावयितुं शक्तस्य अष्टमस्य ग्रहस्य कक्षाम् परिकलितवान् अभूत्। सः स्वस्य गणनानि आङ्ग्ल-राज-ज्योतिर्विदे जॉर्ज-ऐरये प्रेषितवान् अभूत्। जॉर्ज-ऐरिः आदम्सम् व्याख्यानं याचितवान् अभूत्।<ref name="auto">{{Cite web|title=John Couch Adams' account of the discovery of Neptune|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Extras/Adams_Neptune/|access-date=10 May 2021|website=Maths History|language=en}}</ref> षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे उर्बैन-लेवेरियरः स्वयं गणनानि कृतवान् अभूत्, किन्तु सः फ्रान्स-ज्योतिर्विद्भ्यः अधिकं ध्यानं न प्राप्तवान् अभूत्।<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ऐरिः गणनानि दृष्ट्वा, ग्रहम् अन्वेष्टुं जेम्स-चैलिसं प्रोत्साहितवान् अभूत्। चैलिसः षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमस्य वर्षस्य जुलै-मासे स्वीयम् अन्वेषणम् आरब्धवान् अभूत्। एतदभ्यन्तरे, लेवेरियरः जोहान-गॉटफ्रीड-गल्लेयं ग्रहम् अन्वेष्टुम् प्रोत्साहितवान् अभूत्।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Airy|first=G. B.|date=1 January 1970|title=Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus.|url=https://zenodo.org/record/1424621|journal=Astronomische Nachrichten No. 585|volume=25|issue=10|pages=131–148|doi=10.1002/asna.18470251002}}</ref> हैन्रिख-दरेस्ट-नाम्ना बर्लिन-वेधशाला-छात्रस्य प्रस्तावः अभूत् यत् लेवेरियरस्य पूर्वकथित-क्षेत्रे आकाशस्य नूतन-आरेखितं मानचित्रं वर्तमान-आकाशेन सह तुलना शक्यते।<ref name=":0" /> स्थिरतारया सह तुलनया ग्रहस्य स्थानपरिवर्तनं द्रष्टुम् इदं मानचित्रम् आवश्यकम् अभूत्। तेनैव रात्रौ, त्रयोविंशतितमे सप्टेम्बरमासस्य, षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे वरुण-ग्रहः अन्विष्टः।<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2021-09-22|title=175 years ago: Astronomers discover Neptune, the eighth planet|url=http://www.nasa.gov/feature/175-years-ago-astronomers-discover-neptune-the-eighth-planet|access-date=2022-03-22|website=NASA}}</ref> लेवेरियरस्य परिकल्पित-स्थानात् एकांश-दूरे वरुण-ग्रहः अन्विष्टः। आदम्सस्य पूर्वकथनात् प्रायः एकार्ध-अंश-दूरे अभूत्।<ref>{{Cite book|title=From dust to life: the origin and evolution of our solar system |url=https://archive.org/details/fromdusttolifeor0000cham |last1=Chambers|first1=John|last2=Mitton|first2=Jacqueline|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-0-691-14522-8|location=Princeton, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/fromdusttolifeor0000cham/page/n59 38]–39|oclc=859181634}}</ref> चैलिसेन अनन्तरं ज्ञातम् यत् सः अगस्तमासे एव तं ग्रहं द्विवारं दृष्टवान् अभूत्। स्वस्य असावधान-कार्यपद्धतेः कारणेन सः तस्मिन् समये तं न अभिज्ञातवान् अभूत्।<ref name=":0" /> दूरदर्शकेण न अपितु गणितीय-गणनाभिः अन्विष्टः प्रथमः ग्रहः अभूत् वरुणग्रहः।<ref name=":13" />[[File:Neptune Orbit.gif|thumb|200x200px|वरुणग्रहः ('''रक्तरेखाङ्कितः''') प्रति चतुःषष्ट्यधिकैकशतं वर्षाणि स्वकीयां परिक्रमाम् पूरयति।|left]] === श्रेयःप्रदानं, नामकरणं च === यदा वरुणग्रहः अन्विष्टः, तदा फ्रान्स-जनाः च ब्रिटेन-जनाः च तस्य आविष्कारस्य श्रेयः कः प्राप्नोति इति विषये सहमताः नाभूवन्। अनन्तरम्, अन्तर्राष्ट्रीय-सहमत्या निश्चितम् अभूत् यत् लेवेरियरः आदम्सः च उभौ अपि श्रेयम् अर्हाष्टाम्। किन्तु, नवाशीत्युत्तराधिकनवशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे 'वरुण-ग्रह-पत्राणां' (यानि ऐतिहासिकानि प्रलेखानि ग्रिनिच-राज-वेधशालातः लब्धानि) पुनरन्वेषणानन्तरम्, इतिहासज्ञाः विषयं पुनर्विलोकितवन्तः अभूवन्। तानि पत्राणि प्रायः त्रिंशत् वर्षाणि यावत् ज्योतिर्विदा ओलिन-एगनेन चोरितानि इव अभूवन्। तस्य मरणानन्तरं शीघ्रमेव तानि तस्य स्वामित्वे पुनरेव लब्धानि अभूवन्।<ref name="Neptdisc">{{cite web|last=Kollerstrom|first=Nick|year=2001|title=Neptune's Discovery. The British Case for Co-Prediction|url=http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/neptune/|url-status=dead|publisher=University College London|archive-url=https://web.archive.org/web/20051116012726/http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/neptune/|archive-date=2005-11-16}}</ref> प्रलेखान् दृष्ट्वा, केचन इतिहासज्ञाः इदानीं मन्यन्ते यत् आदम्सः लेवेरियरेण सह समानं श्रेयम् न अर्हति।<ref>William Sheehan, Nicholas Kollerstrom, Craig B. Waff (December 2004). [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000CA850-8EA4-119B-8EA483414B7FFE9F The Case of the Pilfered Planet - Did the British steal Neptune?] ''Scientific American''.</ref> तस्य अन्वेषणानन्तरं शीघ्रमेव, वरुणग्रहः अनित्यरूपेण 'अरुणस्य बहिस्थः ग्रहः' वा 'लेवेरियरस्य ग्रहः' इति आहूतः अभूत्। नाम्ने प्रथमः प्रस्तावः गल्लेयतः आगतः। सः 'जानुस्' इति नाम प्रस्तावितवान् अभूत्। आंग्ल-देशे चैलिसः 'ओशनुस्' इति नाम प्रस्तावितवान् अभूत्।<ref>{{Cite book|title=The Data Book of Astronomy|url=https://archive.org/details/databookastronom01moor|last=Moore|first=Patrick|year=2000|page=206|publisher=Taylor & Francis |isbn=9780750306201 }}</ref> फ्रान्स-देशे आरागोः प्रस्तावः अभूत् यत् नूतन-ग्रहः 'लेवेरियर' इति नाम्ना आहूयेत, किन्तु फ्रान्स-देशात् बहिः बहवः जनाः एतस्मिन् विषये असहमताः अभूवन्। फ्रान्स-दिनदर्शिकाः शीघ्रमेव अरुण-ग्रहाय 'हर्षेल्' इति नाम, वरुण-ग्रहाय च 'लेवेरियर' इति नाम पुनः प्रविष्टवन्तः अभूवन्।<ref name="auto"/> एतदभ्यन्तरे, आदम्सः अरुण-ग्रहस्य नाम जॉर्जियन् इत्यतः युरेणस् इत्यस्मिन् परिवर्तितुं प्रस्तावितवान् अभूत्, यदा तु लेवेरियरः (दीर्घान्तर-मण्डलद्वारा) नूतन-ग्रहाय नेप्च्यून् इति नाम प्रस्तावितवान् अभूत्। स्ट्रुवेयः षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमस्य वर्षस्य दिसम्बर्मासस्य एकोनत्रिंशत्तमे दिनाङ्के सेन्ट्-पीटर्सबर्ग-विज्ञान-विद्वत्परिषदः पुरतः नेप्च्यून् इति नाम समर्थितवान् अभूत्।<ref>{{cite journal |url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0025//0000164.000.html |title=Second report of proceedings in the Cambridge Observatory relating to the new Planet (Neptune) |year=1847 |journal=Astronomische Nachrichten |volume=25 |pages=309–314 |last=Hind |first=J. R. |issue=21 |doi=10.1002/asna.18470252102 |bibcode=1847AN.....25..309. |access-date=2025-09-12 |archive-date=2008-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908005853/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0025//0000164.000.html |deadurl=yes }} Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS).</ref> शीघ्रमेव अन्तर्राष्ट्रीय-रूपेण नेप्च्यून इति नूतन-ग्रहस्य आधिकारिकं नाम स्वीकृतम् अभूत्। रोम-पुराणेषु नेप्च्यूनः समुद्रस्य देवः यवन-देवस्य पोसैडनस्य समरूपः अभूत्।<ref>{{Cite web|date=22 December 2016|title=Enabling Exploration with Small Radioisotope Power Systems|url=http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/downloads/Small_RPS_Report.pdf|url-status=live|access-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222125722/http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/downloads/Small_RPS_Report.pdf|archive-date=2016-12-22}}</ref><ref>{{cite web|title=Neptune|url=http://nineplanets.org/neptune.html|publisher=nineplanets.org|accessdate=5 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|date=August 2002|title=StarChild Question of the Month for August 2002|url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question48.html|publisher=[[NASA]]|accessdate=5 November 2010}}</ref> Neptune's astrological symbol is Neptune's trident (♆).<ref name=":18">{{Cite web|date=2010-03-17|title=Solar System Exploration: Multimedia: Gallery|url=http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100317223147/http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|archive-date=2010-03-17|access-date=2021-06-23|website=National Aeronautics and Space Administration (NASA).}}</ref> == संरचना == === द्रव्यमानं सङ्घटनं च === वरुण-ग्रह-भारः पृथिवीभारस्य, बृहत्तम-वात-महाग्रह-भारस्य च मध्ये अस्ति।<ref>At 102.413{{e|24}}[[Kilogram|kg]],{{Cite web|title=Neptune Fact Sheet|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html|access-date=2021-06-14|website=nssdc.gsfc.nasa.gov|accessdate=2025-09-12|archive-date=2023-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103004627/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html|deadurl=yes}}</ref> Neptune is the fourth largest planet in the [[Solar System]] and the third most massive.<ref name=":13" /> वरुणग्रहस्य भारः पृथिव्याः भारस्य सप्तदशगुणः अस्ति, किन्तु बृहस्पति-ग्रहस्य भारस्य केवलम् अष्टादशः भागः।<ref>Bradford A. Smith, «Neptune », 'World Book Online Reference Center', 2004, <abbr>p.</abbr> 5</ref> वरुणग्रहः अरुणग्रहात् किञ्चित् गुरुतरः अस्ति, यद्यपि सः अरुणग्रहात् घनतरः आकारेण च लघुतरः अस्ति।<ref name=":13" /> वरुणग्रहः अरुणग्रहः च बहुवारं "विशाल-हिम-ग्रह-गणे" (विशाल-वात-ग्रहणाम् उपवर्गे) गण्येते।<ref name=":13" /><ref name="doi.org">{{Cite journal|last1=Helled|first1=Ravit|last2=Nettelmann|first2=Nadine|last3=Guillot|first3=Tristan|date=2020-03-25|title=Uranus and Neptune: Origin, Evolution and Internal Structure|url=https://doi.org/10.1007/s11214-020-00660-3|journal=Space Science Reviews|language=en|volume=216|issue=3|pages=38|doi=10.1007/s11214-020-00660-3|arxiv=1909.04891|bibcode=2020SSRv..216...38H|s2cid=202558606|issn=1572-9672}}</ref> तौ आकारेण गुरु-शनि-ग्रहाभ्याम् लघुतरौ स्तः, अपिच तयोः रासायनिक-संरचनाश्च भिन्नाः सन्ति। सौरमण्डल-बहिर्ग्रहाणाम् अन्वेषणे, अन्य-अन्विष्ट-ग्रहाणाम् आकार-संरचनयोः वरुणग्रहेण सह तुलना उपयुक्ता अस्ति। केचन अन्विष्टाः द्रव्यमाने वरुणग्रहसदृशाः ग्रहाः प्रायः "वरुणदृग्-ग्रहाः" इति कथ्यन्ते।<ref>{{cite news|date=21 May 2006|title=Trio of Neptunes|work=Astrobiology Magazine|url=https://www.eso.org/public/news/eso0618/|access-date=9 June 2021}}</ref> वरुणग्रहस्य वायुमण्डलं मुख्यतया जलजनकेन, अल्पमात्रया च सूर्यतिना निर्मितम् अस्ति। वायुमण्डले प्रोदीन्यस्य अल्पमात्रम् अपि उपलब्धम्। प्रोदीन्यं वरुणग्रहाय नीलवर्णं ददाति।<ref>{{Cite web|title=All About Neptune {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids|url=https://spaceplace.nasa.gov/all-about-neptune/en/|access-date=2021-06-12|website=spaceplace.nasa.gov}}</ref><ref name="Neptune">{{cite web|title=Neptune|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061213204351/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune|archive-date=13 December 2006|publisher=NASA|accessdate=11 November 2010}}</ref> वरुणग्रहस्य वर्णः अरुणग्रहस्य वर्णेन सदृशः, किन्तु किञ्चित् श्यामतरः अस्ति।<ref name="Neptune"/> सूर्यात् अत्यधिकदूरत्वात् वरुणग्रहः अत्यल्पम् ऊष्णतां प्राप्नोति। वरुणग्रहस्य मध्यमानं पृष्ठतापमानं प्रायः ऋण-२०१ सेल्सियस्-अंश-मितम् अस्ति।<ref>{{Cite web|title=Solar System Temperatures|url=https://solarsystem.nasa.gov/resources/681/solar-system-temperatures|access-date=2021-06-12|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> अतः पृष्ठतापमानानुसारं वरुणग्रहः सौरमण्डले शीतलतमः ग्रहः। किन्तु ग्रहस्य अन्तःभागेषु तापमानं वर्धते। अस्य ऊष्मणः स्रोतः अस्पष्टम्। <ref>Broadfoot A.L.; Atreya S.K.; Bertaux J.L.; et al. 1999. Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton. ''Science''. '''246''' (4936): 1459–66. Bibcode:1989Sci...246.1459B. doi:10.1126/science.246.4936.1459. PMID 17756000. S2CID 21809358. Archived (PDF) from the original on 28 May 2008. Retrieved 12 March 2008.</ref><ref>Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. August/September 1999. Ultraviolet observations of Uranus and Neptune. ''Planetary and Space Science'' '''47''' (8–9): 1, 119–139. Bibcode:1999P&SS...47.1119H. doi:10.1016/S0032-0633(98)00142-1</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&dq=the+source+of+heating+on+neptune+is+unknown&pg=PA75|title=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|last=Elkins-Tanton|first=Linda T.|date=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0729-5|pages=75|language=en}}</ref> वरुणग्रहः सूर्यात् दूरतमः ग्रहः अस्ति,<ref name=":13">{{Cite web|title=In Depth {{!}} Neptune|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth|access-date=2021-06-14|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> तथापि तस्य आन्तरिकी ऊर्जा सौरमण्डले तीव्रतमान् वातान् जनयितुं समर्था अस्ति, येषां वेगः प्रतिहोरं शताधिकद्विसहस्रं किलोमीटर्-मितं पर्यन्तं वर्तते।<ref name="Suomi1991">{{cite journal|last1=Suomi|first1=V. E.|last2=Limaye|first2=S. S.|last3=Johnson|first3=D. R.|year=1991|title=High winds of Neptune - A possible mechanism|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1991Sci...251..929S|journal=Science|volume=251|issue=4996|pages=929–932|bibcode=1991Sci...251..929S|doi=10.1126/science.251.4996.929|pmid=17847386|s2cid=46419483}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Cain|first=Fraser|date=2008-12-09|title=What is the Weather Like on Neptune?|url=https://www.universetoday.com/22067/weather-on-neptune/|access-date=2021-06-12|website=Universe Today|language=en-US}}</ref> अस्य अनेकानि सम्भावितानि कारणानि सूचितानि सन्ति। प्रथमम् तु, ग्रहस्य गर्भात् विकिरणजन्य-तापनम्। अन्यतमं कारणम् अस्ति ग्रहस्य जननकाले अन्तःपतद्भिः पदार्थैः जनितस्य अवशिष्टस्य ऊष्मणः अन्तरिक्षे निरन्तरं विकिरणम्। अपरं कारणं परिवर्तावसानोपरि गुरुत्व-तरङ्गाणां भङ्गः। एतत् अपि सूचितम् अस्ति यत् वज्र-शिलावृष्टेः घर्षणम् अभिघात-सम्पीडः च ग्रहं तापयति। <ref>McHugh J.P. [http://www.aas.org/publications/baas/v31n4/dps99/572.htm Computation of gravity waves near the tropopause] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027135535/http://www.aas.org/publications/baas/v31n4/dps99/572.htm |date=27 October 2007 }}, ''AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts'', p. 53.07, September 1999</ref><ref>McHugh J.P. and Friedson A.J. 1996. Neptune's energy crisis: gravity wave heating of the stratosphere of Neptune. ''Bulletin of the American Astronomical Society'', p1078.</ref> वरुणग्रहस्य आन्तरिक-संरचना अरुणग्रहस्य आन्तरिक-संरचनया सदृशी इति मन्यते।<ref name=":8">Hubbard, W.B. 1997. Neptune's deep chemistry. ''Science''. '''275''' (5304): 1279–80.</ref> Tतत्र प्रायः एक-दशमलव-पञ्च-गुणेन पृथिवी-द्रव्यमानेन युक्तः एकः ग्रहगर्भः अस्ति इति मन्यते।<ref name="Hamilton">{{cite web | first=Calvin J. | last=Hamilton | date=4 August 2001 | url=http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm | title=Neptune |publisher=Views of the Solar System | accessdate=13 August 2007}}</ref> Iसः द्रवित-शिलाभिः धातुभिश्च निर्मितः, शिला-जल-नवसार-प्रोदीन्यैः आवृतश्च अस्ति।<ref name=Hamilton/> इदं मिश्रणं हिममयम् इति कथ्यते। इदं जल-नवसार-सागरः इत्यपि कथ्यते।<ref>Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. 2006. [https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf |date=2019-09-18 }} (PDF). ''Geophysical Research Abstracts''. '''8''', 05179.</ref> वायुमण्डलस्य निम्न-भागेषु प्रोदीन्य-नवसार-जलानाम् अधिकानि मिश्रणानि लभ्यन्ते।<ref name=":8" />''' वरुणग्रहे सप्तसहस्र-किलोमीटर्-मिते गाम्भीर्ये प्रोदीन्यं वज्रस्फटिकरूपेण विघटितं भवेत्। एते वज्रस्फटिकाः शिलावृष्टि-कणाः इव दृश्यन्ते।<ref>Kerr, Richard A. 1999. Neptune may crush methane into diamonds. ''Science''. '''286''' (5437): 25a–25.</ref><ref>{{Cite news|last=Kaplan|first=Sarah|date= 2017|title=It rains solid diamonds on Uranus and Neptune|language=en-US|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/08/25/it-rains-solid-diamonds-on-uranus-and-neptune/|access-date=2021-06-12|issn=0190-8286}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header_align = center | header = Neptune | image1 = Neptune, Earth size comparison true color.jpg | width1 = 268 | caption1 = वरुणपृथिवी-ग्रहयोः आकारतुलना | image2 = Neptune-Int-color-corrected.jpg | width2 = 270 | caption2 = वरुण-ग्रहस्य आन्तरिक-संरचना | image3 = Neptune_darkspot.jpg | width3 = 153 | caption3 = वोयेजर-द्वितीयेन दर्शितः महा-श्याम-बिन्दुः }} === वातावरणं चुम्बकीयक्षेत्रं च === वरुणग्रहस्य अरुणग्रहस्य च मध्ये एकं भेदः तयोः वायुशास्त्रीय-सक्रियतायाः स्तरः अस्ति। यदा षडशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे वोयजर-यानम् अरुणग्रहस्य समीपात् अगच्छत्, तदा तस्मिन् ग्रहे वाताः वरुणग्रहस्य इव प्रबलाः न दृष्टाः। यदा नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे वोयजर-यानं वरुणग्रहस्य समीपात् गतवत् अभूत्, तदा प्रबलाः वातावरण-घटनाः<ref name="spot">{{cite web |last=Lavoie |first=Sue |date=16 February 2000 |url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |title=PIA02245: Neptune's blue-green atmosphere |publisher=NASA JPL |access-date=28 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805215059/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |archive-date=5 August 2013 |url-status=live }}</ref> तत्र अति-सक्रियाः वात्याः सन्ति।<ref name=":5" /> तस्य वायुमण्डले सौरमण्डलस्य तीव्रतमाः वातवेगाः सन्ति। एते सम्भवतः आन्तरिक-ऊष्मा-प्रवाहेण प्रेरिताः सन्ति। निरक्षदेशे साधारण-वातानां वेगः प्रायः द्वादशशतं किलोमीटर्-मितः प्रतिहोरं वर्तते। वात्यासु वातानां वेगः शताधिकद्विसहस्रं किलोमीटर्-मितः, प्रायः अधिस्वनिकश्च भवितुं शक्नोति।<ref name="Hammel1989">{{cite journal |last=Hammel|first=H.B. | display-authors = et al | title=Neptune's wind speeds obtained by tracking clouds in Voyager images |journal=Science |year=1989 | volume=245 |issue=4924 | pages=1367–1369 |doi=10.1126/science.245.4924.1367 |pmid=17798743 |bibcode=1989Sci...245.1367H |s2cid=206573894 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H }}</ref> नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे नासा-संस्थायाः 'वोयजर-द्वितीयेन'-यानेन प्रतिचक्रवातीय-वात्या-तन्त्र-रूपः "महा-श्याम-बिन्दुः" अन्विष्टः।<ref name=":7">{{Cite web|title=Hubble captures birth of giant storm on Neptune|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/03/190325120355.htm|access-date=2021-06-12|website=ScienceDaily|language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|title=What is the Great Dark Spot?|url=https://coolcosmos.ipac.caltech.edu/ask/149-What-is-the-Great-Dark-Spot-|access-date=2021-06-12|website=Cool Cosmos}}</ref> चतुर्नवत्युत्तर-नवशताधिकैकसहस्र-तमे-वर्षे नवम्बर-मासस्य द्वितीये दिनाङ्के, हबल्-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकेन ग्रहे महा-श्याम-बिन्दुः न दृष्टः। तस्य स्थाने, ग्रहस्य उत्तर-गोलार्धे महा-श्याम-बिन्दु-सदृशी एका नवीना वात्या अन्विष्टा।<ref>{{Cite journal|last1=Hammel|first1=H.B.|last2=Lockwood|first2=G. W.|last3=Mills|first3=J. R.|last4=Barnet|first4=C. D.|date= 1995| title=Hubble Space Telescope Imaging of Neptune's Cloud Structure in 1994|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.268.5218.1740|journal=Science|volume=268|issue=5218|pages=1740–1742|doi=10.1126/science.268.5218.1740|pmid=17834994|bibcode=1995Sci...268.1740H|s2cid=11688794|issn=0036-8075}}</ref> Tमहा-श्याम-बिन्दु-अन्तर्धान-कारणं न ज्ञातम्।<ref name=":10">Sromovsky L.A.; Fry P.M.; Dowling T.E. & Baines K.H. 2000. The unusual dynamics of new dark spots on Neptune. ''Bulletin of the American Astronomical Society''. '''32''': 1005</ref> महा-श्याम-बिन्दोः दक्षिणतः स्थिता एका श्वेत-मेघ-समूह-भूता 'स्कूटरः' इति नाम्ना अन्या वात्या विद्यते।<ref name=":16">{{Cite web|title=Neptune Scooter|url=https://www.planetary.org/space-images/20131001_pia01142|access-date=2021-06-15|website=The Planetary Society|language=en}}</ref> नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे वोयजर-समागमात् पूर्वेषु मासेषु प्रथमवारं दर्शने सति तस्यै वात्यै इदम् उपनाम दत्तम्।<ref name=":16" /> Iसा वात्या महा-श्याम-बिन्दोः शीघ्रतरम् चलितवती अभूत्।<ref>{{Cite web|title=Planet Neptune {{!}} Introduction to Astronomy|url=https://courses.lumenlearning.com/atd-fscj-introastronomy/chapter/planet-neptune/#:~:text=Neptune%20also%20has%20atmospheric%20scooters,of%201,200%20miles%20per%20hour.|access-date=2021-06-15|website=courses.lumenlearning.com}}</ref> पश्चाच्चित्रेषु स्कूटर-वात्यातः अपि शीघ्रतरं चलन्तः मेघाः दृष्टाः। 'मान्त्रिक-नेत्रम्' वा 'द्वितीयः श्यामबिन्दुः' वा इति नाम्ना अपरा दक्षिणीया चक्रवातीया वात्या अस्ति, या नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तम-वर्षीय-समागमे दृष्टा द्वितीया प्रबलतमा वात्या। आदौ सा वात्या सम्पूर्णतया श्यामा आसीत्, किन्तु यदा वोयजर-यानं ग्रहस्य इतोपि समीपम् गतवत् अभूत्, तदा तस्याः एकः प्रकाशमानः गर्भः विकसितः अभूत्।<ref>{{Cite web|title=Catalog Page for PIA00064|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064|access-date=10 May 2021|website=Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology}}</ref> [[File:Neptune Cloud Cover Over Three Decades (2023-019).png|thumb|231x231px|दशक-त्रय-काले वरुणग्रहस्य मेघावरणम् (चतुर्नवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्र-तमात् — विंशत्यधिकद्विसहस्रतम-वर्षपर्यन्तम्)]] त्रयोविंशयुत्तरद्विसहस्र-तमे वर्षे अगस्त-मासे मेघाः अन्तर्हिताः। सम्भावितं कारणं सौरज्वाला अस्ति।<ref name="auto1">{{Cite news|last=Andrews|first=Robin George|date=2023-08-18|title=Neptune's Clouds Have Vanished, and Scientists Think They Know Why|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/science/neptune-clouds-sun.html|access-date=2023-08-27|issn=0362-4331}}</ref> हबल-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकस्य त्रिंशद्वर्षीयैः वरुणग्रहस्य वातावरण-निरीक्षणैः दर्शितम् अभूत् यत् मेघ-गतिविधिः सौर-चक्रैः सम्बद्धा अस्ति।<ref>{{Cite web|last=Gianopoulos|first=Andrea|date=2023-08-16|title=Neptune's Disappearing Clouds Linked to the Solar Cycle|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2023/hubble-neptunes-disappearing-clouds-linked-to-the-solar-cycle|access-date=2023-08-27|website=NASA}}</ref> वरुणग्रहस्य स्वचुम्बकगोले अपि अरुणग्रहेण सह सादृश्यम् अस्ति। किन्तु, अरुणग्रहस्य चुम्बकगोलः वरुणग्रहस्य चुम्बकगोलात् दुर्बलतरः अस्ति। <ref name="doi.org"/><ref name=":6" /> तस्य चुम्बकीयक्षेत्रं स्वघूर्णनाक्षात् सप्तचत्वारिंशद्-अंशैः अत्यधिकम् आनतम् अस्ति। तत् ग्रहस्य भौतिक-केन्द्रात् न्यूनतमं शून्य-दशमलव-पञ्च-पञ्च-त्रिज्या-परिमितम् (प्रायः पञ्चशताधिकत्रयोदशसहस्रं किलोमीटर्-मितं दूरत्व, यत् तुलनार्थं पृथिव्याः व्यासात् बृहत्तरम्) अपसारितम् अस्ति। इयम् असाधारणा स्थितिः सम्भवतः ग्रहस्य अन्तर्भागेषु प्रवाहैः जनिता भवेत्।<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Stanley|first1=Sabine|last2=Bloxham|first2=Jeremy|date=11 March 2004|title=Convective-region geometry as the cause of Uranus's and Neptune's unusual magnetic fields |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-03-11_428_6979/page/151|journal=Nature|volume=428|issue=6979|pages=151–153| doi=10.1038/nature02376|pmid=15014493|bibcode=2004Natur.428..151S|s2cid=33352017}}</ref> वरुणग्रहस्य अक्षीय-नतिः पृथिव्याः सदृशी अस्ति, अतः तस्य ऋतवः सन्ति।<ref>{{Cite web|title=With each season lasting over 40 years, Neptune is cooler than we thought|url=https://www.indiatoday.in/science/story/neptune-seasons-cooling-down-climate-change-earth-sun-solar-cycle-1936405-2022-04-12|access-date=2023-06-11|website=India Today|language=en}}</ref> {{-}} == वरुण-ग्रह-वलयानि == [[File:New Webb Image Captures Clearest View of Neptune’s Rings in Decades.png|thumb|'''वरुण-ग्रह-वलय-उपग्रहाः दृष्टाः जेम्स-वेब-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकेन।''']] वरुण-ग्रहं परितः पञ्च वलयानि सन्ति।<ref name=":13" /> तानि शनिग्रह-वलयानि इव प्रसिद्धानि न सन्ति। अष्टषष्ट्यधिकोनविंशतिशत-तमे वर्षे एडवर्ड-गुइनान-नाम्ना अमेरिका-देशीय-वैज्ञानिकेन नीतेन एकेन दलेन तानि वलयानि अन्विष्टानि। ततः, अशीतितम-दशकस्य मध्यभागे खगोलशास्त्रिणः चिन्तितवन्तः अभूवन् यत् वलयानि सम्पूर्णानि न भवेयुः। तादृशानि तारकीय-पिधानानि लब्धानि, यानि ग्रहस्य तारायाः पुरतः गमनात् किञ्चित् पूर्वं परं वा अतिरिक्तं "स्फुरणम्" विरलं दर्शितवन्ति अभूवन्। किन्तु वोयजर-द्वितीयेन तानि सम्पूर्णानि दर्शितानि। वरुणग्रहस्य वलयानां रचना विचित्र-पिण्डयुक्ता वर्तते। वैज्ञानिकाः मन्यन्ते यत् तेषां समीपे परिक्रामद्भिः लघु-उपग्रहैः सह गुरुत्वाकर्षण-सम्पर्कस्य कारणेन एवं भवेत्। <ref>{{Cite journal|last1=Schörghofer|first1=Norbert|last2=Hsieh|first2=Henry H.|year=2018|title=Ice Loss From the Interior of Small Airless Bodies According to an Idealized Model |url=http://dx.doi.org/10.1029/2018je005568|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=123|issue=9|pages=2322–2335|doi=10.1029/2018je005568|arxiv=1802.01293|bibcode=2018JGRE..123.2322S|s2cid=119100900|issn=2169-9097}}</ref> चित्राणि दर्शितवन्ति अभूवन् यत् वलय-तन्त्रस्य अनेकानि क्षीणानि वलयानि सन्ति। दूरतमस्य एडम्स-वलयस्य 'कुरेज्' (शौर्यम्), 'लिबर्ते' (स्वतन्त्रता), 'एगलिते-प्रथमः' (समानता), 'एगलिते-द्वितीयः' (समानता), 'फ्रैटर्निते' (भ्रातृत्वम्) च इति नाम्ना पञ्च चापाः सन्ति।<ref>{{Cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities. Springer|url=https://archive.org/details/allensastrophysi0004alle|last=Cox|first=Arthur N.|year=2001|publisher=Springer |isbn=978-0-387-98746-0}}</ref> [[File:Neptune rings PIA02224.jpg|thumb|341x341px|'''वरुण-ग्रह-वलयानि''']] गतिनियमाः सूचयन्ति यत् चापाः अत्यल्पेन कालेन एकवलयरूपेण प्रसरिष्यन्ति। किन्तु वरुणग्रहस्य वलयेषु स्थिताः चापाः कथञ्चित् न प्रसृताः। कस्यचित् उपग्रहस्य गुरुत्वाकर्षणेन चापाः निर्मिताः भवेयुः। गैलेटिया-नामकः उपग्रहः एडम्स-वलयस्य अन्तः एव स्थितः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Neptune|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth|access-date=10 May 2021|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> किन्तु (पञ्चोत्तर-द्विसहस्र-तमे वर्षे) वैज्ञानिकाः ज्ञातवन्तः अभूवन् यत् वरुणग्रहस्य वलयानि पूर्वापेक्षया अधिकम् अस्थिराणि सन्ति। 'लिबर्ते'-चापः प्रायः शतवर्षाणाम् अन्तः अन्तर्हितः भवेत्।<ref>{{cite web|date=26 March 2005|title=Neptune's rings are fading away|url=https://www.newscientist.com/channel/space/mg18524925.900|accessdate=9 June 2021|work=New Scientist}}</ref> == वरुणग्रहोपग्रहाः == वरुणग्रहस्य षोडश ज्ञाताः उपग्रहाः सन्ति।<ref>{{cite web |url= https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23318301 |title=Nasa's Hubble telescope discovers new Neptune moon |publisher=BBC |date=15 July 2013 |access-date=16 July 2013}}</ref> नेप्चूनः रोम-देवः अस्ति इत्यतः पाश्चात्ये वरुणग्रहस्य उपग्रहाः इतर-समुद्र-देवानां देवीनां वा नामभिः नामिताः। <ref>[https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets "Planet and Satellite Names and Discoverers"]. Gazetteer of Planetary Nomenclature. U.S. Geological Survey.</ref> वरुणग्रहस्य बृहत्तमः उपग्रहः ट्राइटनः अस्ति। ट्राइटनः अष्टाचत्वारिंशदुत्तराष्टादशशत-तमे वर्षे अक्टूबर-मासस्य दशमे दिनाङ्के ब्रिटिश-खगोलशास्त्रज्ञेन विलियम-लासेल्-नाम्ना अन्विष्टः।<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Triton|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/triton/in-depth|access-date=2021-06-13|website=NASA Solar System Exploration|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817014136/https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/triton/in-depth|url-status=dead}}</ref> सर्वेषाम् अन्येषाम् बृहताम् ग्रहीय-उपग्रहाणां विपरीतम्, ट्रीटोनः प्रतिकूलं परिक्रामति।<ref name=":4" /> उपग्रहः सम्भवतः गृहीतः प्रतीयते।<ref name=":4">Agnor, Craig B.; Hamilton, Douglas P. 2006. Neptune's capture of its moon Triton in a binary–planet gravitational encounter. ''Nature'' '''441''' (7090): 192–194.</ref> सः वरुणग्रहस्य एतावत् समीपे अस्ति यत् सः समकालिक-कक्षायां बद्धः। सः शनैः शनैः वरुणग्रहम् उपसर्पति, कदाचित् एकस्मिन् दिने रोश-सीमा अतिक्रम्य विदीर्णः च भवेत्।<ref>{{Cite journal|last1=Jankowski| first1=David G.|last2=Chyba|first2=Christopher F.| last3=Nicholson|first3=Philip D.|year=1989|title=Tidal evolution in the Neptune-Triton system|journal=Astronomy and Astrophysics. |volume=219|issue=1–2|pages=L23–L26| bibcode=1989A&A...219L..23C}}</ref> ट्रीटोनः सौरमण्डले मापितं शीतलतमं वस्तु अस्ति, यस्य तापमानम् ऋण-पञ्चत्रिंशदधिक-द्विशतम् सेल्सियस-अंश-मितम् अस्ति।<ref>Nelson R.M; Smythe W.D; Wallis B.D; Horn L.J; et al 1990. Temperature and thermal emissivity of the surface of Neptune's satellite Triton. ''Science''. '''250''' (4979): 429–31.</ref> नेप्च्यूनस्य द्वितीयः ज्ञातः उपग्रहः (अन्वेषणक्रमानुसारम्), विलक्षणः उपग्रहः नीरीट्, सौरमण्डले कस्यापि उपग्रहस्य अत्यन्तम् असाधारणकक्षासु अन्यतमां कक्षां धरति।<ref name=":19">{{Cite web|title=In Depth {{!}} Nereid|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/nereid/in-depth|access-date=2021-06-11|website=NASA Solar System Exploration|archive-date=2021-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611214602/https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/nereid/in-depth/|url-status=dead}}</ref> नीरीट् वरुणग्रहात् अतीव दूरे स्थितः यत् एकं परिक्रमणं कर्तुं तस्य षष्ट्युत्तरत्रिशतस्य पार्थिव-दिवसानाम् आवश्यकता वर्तते।<ref name=":19" /> सः महत्तमां दीर्घवृत्ताकारीं कक्षां जनयति, वृत्ताकारमार्गात् च महत्तमां विचलनांशं उत्पादयति।<ref name=":19" /> एवं तर्कितम् अस्ति यत् एतेषु केचन उपग्रहाः सम्भाव्यतः कुइपर-वेष्टनस्य वस्तूनि अभूवन्, ये क्रमेण वरुणग्रहस्य कक्षायाः भागभूताः। एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे जुलै-मासात् सेप्टेम्बर-मासपर्यन्तं, वोयजर-द्वितीयम् इति यानं वरुणस्य षट् नवान् उपग्रहान् वित्तवत् अभूत्।<ref>Stone, E.C.; Miner, E.D. (1989). "The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System". ''Science''. 246 (4936): 1417–21.</ref> '''ए'''तेषु प्रोटेयस-नामा द्वितीय-गुरुतमः वारुणियः उपग्रहः अस्ति।<ref name=":17">{{Cite web|date=2010-05-29|title=Planet Neptune's moons|url=https://www.newtimes.co.rw/section/read/81791|access-date=2021-06-15|website=The New Times {{!}} Rwanda|language=en}}</ref> ट्रिटोन-उपग्रहस्य द्रव्यमानस्य केवलं चतुर्थांश-प्रतिशततमं भागम् एव अस्य विद्यते।<ref name=":17" /> वरुणस्य चत्वारः निकटतमाः उपग्रहाः, नायाड्, थलासा, डेस्पिना, गलाटिया च, तस्य वलयानाम् अन्तः स्थातुं पर्याप्तं समीपे परिक्रामन्ति। ततः परं बहिष्ठः, लरिसा, एकाशीत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे तदा अन्विष्टः, यदा तेन कस्यचित् तारकस्य प्रकाशः पिहितः अभूत्।<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Larissa|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/larissa/in-depth|access-date=2021-06-15|website=NASA Solar System Exploration|archive-date=2021-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627110206/https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/larissa/in-depth/|url-status=dead}}</ref> एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे यदा 'वोयजर-द्वितीयेन' वरुणः दृष्टः, तदा ग्रहस्य वलयचापानां हेतुत्वेन तस्मै उपग्रहाय श्रेयः प्रदत्तः। द्व्यधिकद्विसहस्रतः त्र्यधिकद्विसहस्रतमवर्षपर्यन्तम् अन्विष्टाः पञ्च नूतनाः विलक्षणाः उपग्रहाः, चतुरधिकद्विसहस्रतमे वर्षे घोषिताः अभूवन्।<ref>{{cite journal |last=Holman|first=Matthew J. |date=19 August 2004 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v430/n7002/abs/nature02832.html |title=Discovery of five irregular moons of Neptune |journal=Nature |volume=430 |issue=7002 |pages=865–867|doi=10.1038/nature02832 |pmid=15318214 |bibcode=2004Natur.430..865H |s2cid=4412380 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |title=Five new moons for planet Neptune |date=18 August 2004 |work=BBC News |accessdate=6 August 2007}}</ref> त्रयोदशाधिकद्विसहस्रतमे वर्षे जुलै-मासस्य षोडशे दिनाङ्के, नवीनतमः उपग्रहः हिप्पोकैम्पः, हबल्-दूरदर्शकस्य चित्राणां परीक्षणात् अन्विष्टः अभूत्।<ref>{{Cite news|date=2013-07-15|title=Nasa's Hubble telescope discovers new Neptune moon|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-23318301|access-date=2021-06-13}}</ref>[[File:Neptune_and_Triton_with_their_sizes_and_distance_from_each_other_to_scale.png|thumb|वरुण-ग्रह-ट्रीटन-उपग्रहयोः यथार्थ-आकारौ प्रस्पर-दूरत्वं च।]] [[File:Neptune's Dynamic Environment.webm|thumb|हबल-दूरदर्शकेन निकट-अवरक्ते गृहीतः वरुणग्रहस्य पञ्चदश-घण्टायाः कालविलम्बित-चलचित्रं तस्य उपग्रहः ट्रिटोनः स्पष्टतया दृश्यते, अन्ये च अतीव लघवः दृश्यन्ते।]] {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header_align = center | header = Moons | image1 = Voyager 2 Neptune and Triton.jpg | width1 = 220 | caption1 = वरुण-ग्रहः (उपरि) ट्रीटन-उपग्रहः (नीचैः) च | image2 = Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg | width2 = 165 | caption2 = वोयेजर-द्वितीय-द्वारा ट्रीटन-उपग्रहस्य संयुक्त-चित्रम् | image3 = Proteus (Voyager 2).jpg | width3 = 165 | caption3 = प्रोटेय-उपग्रहः }} == निरीक्षणम् == वरुणग्रहः केवलं नग्ननेत्राभ्याम् आकाशे द्रष्टुं न शक्यते। तं द्रष्टुं दूरदर्शकस्य अथवा द्विनेत्र्याः आवश्यकता विद्यते।<ref name=":20" /> कारणम् यत् वरुणग्रहस्य प्रकाशः सदैव सप्त-सप्तदशमिक-तः अष्ट-शून्यदशमिक-पर्यन्तं मानके वर्तते।<ref name=":20">{{Cite journal|last1=Mallama|first1=A.|last2=Hilton|first2=J.L.|year=2018|title=Computing Apparent Planetary Magnitudes for The Astronomical Almanac|journal=Astronomy and Computing|volume=25|pages=10–24|doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002|arxiv=1808.01973|bibcode=2018A&C....25...10M|s2cid=69912809}}</ref> वरुणग्रहः बृहस्पतेः गालिलीय-उपग्रहाणां, सीरिस्-नाम्नो वामनग्रहस्य, तथा च ४-वेस्ता, २-पल्लास्, ७-ऐरिस्, ३-जूनो, ६-हीबी इत्येतेषां नामकानां क्षुद्रग्रहाणां च तेजसा अभिभूतः भवितुं शक्नोति।<ref>कान्तिमानस्य विवरणाय सम्बद्धाः लेखाः दृश्यन्ताम्।</ref> दूरदर्शकः अथवा प्रबला द्विनेत्री वरुणग्रहम् अरुणग्रहसदृशं लघुनीलबिन्दुरूपेण प्रदर्शयति। अस्य नीलवर्णः तस्य वायुमण्डले स्थितात् प्रोदीन्यतः विद्यते। <ref>{{cite book | title=The Data Book of Astronomy | url=https://archive.org/details/databookastronom01moor |last1=Moore|first1=Patrick |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/databookastronom01moor/page/n215 207]| publisher=Taylor & Francis | isbn=9780750306201 }}</ref> रात्र्याकाशे तस्य लघु-आकारेण दृश्याध्ययनं दुष्करम् अभूत्। हबल्-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकस्य तथा च अनुकूलनीय-प्रकाशिकी-युक्तानां बृहतां भू-आधारित-दूरदर्शकानाम् आगमनपर्यन्तम् अधिकांशं दूरदर्शकीयं विवरणम् अतीव सीमितम् अभूत्।<ref>{{Cite web|title=APOD: 2000 February 18 - Neptune through Adaptive Optics|url=https://apod.nasa.gov/apod/ap000218.html|access-date=10 May 2021|website=apod.nasa.gov}}</ref> वरुणग्रहस्य सूर्यस्य च मध्ये मध्यमानं दूरत्वं प्रायः पञ्चाशदधिकचतुश्शतकोटि-किलोमीटर्-मितम् अस्ति।<ref name=":13" /> अतः वरुणग्रहः प्रति चतुःषष्ट्यधिकैकशतं वर्षाणि एकवारं स्वकीयां परिक्रमां पूरयति। एकादशाधिकद्विसहस्रतमे वर्षे जुलै-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के, वरुणग्रहः षट्चत्वारिंशदधिकाष्टादशशततमे वर्षे स्वस्य अन्वेषणात् परं प्रथमां परिक्रमाम् पूरितवान् अभूत्।<ref>{{Cite web|last1=Gaherty|first1=Geoff|date=12 July 2011|title=Neptune completes first orbit since its discovery in 1846| url=https://www.space.com/12249-neptune-completes-orbit-discovery-1846.html|access-date=10 May 2021|website=Space.com|language=en}}</ref> {{-}} == अन्वेषणम् == [[File:Voyager.jpg|200px|thumb|right|वोयेजर-द्वितीय]] साम्प्रतं केवलम् एकम् अन्तरिक्षयानं वरुणग्रहम् उपगतम् अस्ति। नासा-संस्थायाः 'वोयजर-द्वितीयम्' अन्वेषकयानम् एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे अगस्त-मासस्य पञ्चविंशे दिनाङ्के स्वस्य निकटतम-सम्पर्क-काले ग्रहस्य शीघ्रं पार्श्वगमनं कृतवत् अभूत्।<ref name=":2">{{Cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=18 August 2014|title=Dark Spots in Our Knowledge of Neptune|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/08/19/science/dark-spots-in-our-knowledge-of-neptune.html|access-date=15 May 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|title=Exploration {{!}} Neptune|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/exploration?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Neptune&category=33|access-date=15 May 2021|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> 'वोयजर-द्वितीयस्य' महत्त्वपूर्णेषु अन्वेषणेषु अन्यतमं ट्रीटनस्य अतिनिकटं पार्श्वगमनम् अभूत्, यत्र तेन उपग्रहस्य कतिपयानां भागानां चित्राणि गृहीतानि अभूवन्।<ref>{{Cite web|last=Greicius|first=Tony|date=2015-02-17|title=Voyager Map Details Neptune's Strange Moon Triton|url=http://www.nasa.gov/jpl/voyager/triton-20140821|access-date=2021-06-11|website=NASA|archive-date=2021-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309175358/https://www.nasa.gov/jpl/voyager/triton-20140821/|url-status=dead}}</ref> एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे 'वोयजर-द्वितीयेन' चित्राणि पृथ्वीं प्रति प्रतिप्रेषितानि अभूवन्। अन्वेषकयानेन बृहन् कृष्ण-बिन्दुः अपि अन्विष्टः अभूत्। किन्तु, चतुर्नवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे यदा हबल-दूरदर्शकेन वरुणग्रहस्य चित्राणि गृहीतानि, तदा सः अदृश्यः अभूत्। मूलतः सः बृहन्मेघः अथवा चक्रवातीय-वात्या-प्रणाली इति चिन्तितः अभूत्।<ref>{{Cite web|last=Steigerwald|first=Bill|date=2019-03-14|title=Hubble Tracks the Lifecycle of Giant Storms on Neptune|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/neptune-storms|access-date=2021-06-11|website=NASA}}</ref> पश्चात् सः दृश्यमाने मेघपटले एकं रन्ध्रम् इति तर्कितः अभूत्।<ref>"[https://www.windows2universe.org/neptune/atmosphere/N_clouds_GDS.html Neptune's Great Dark Spot of 1989]" Windows to the Universe</ref> === प्रस्तावितप्रयोजनानि === * शेनसुवो-यानम् (अन्तस्तारकीय-यानम् इति पूर्वं कथितम्) — चीन-राष्ट्रिय-अन्तरिक्ष-प्रशासनेन सूर्यमण्डलस्य अन्वेषणार्थं प्रेषितम् अन्वेषकयान-द्वयम्। तयोः द्वितीयं यानम् अष्टत्रिंशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे वरुणग्रहस्य सहस्र-किलोमीटर्-परिमिते समीपे आगमिष्यति।<ref name="Planetary">Jones, Andrew (November 19, 2019). [https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission China Considers Voyager-like Mission to Interstellar Space]. Retrieved 28 August, 2021</ref> * ओडिनः — इदम् अभियानं वरुण-अरुण-ग्र-तन्त्रयोः अध्ययनार्थम् अन्तरिक्षयानद्वयम् उपयोक्ष्यते। अस्य प्रक्षेपणं चतुस्त्रिंशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे भविष्यति।<ref>{{cite web|url=http://odinus.iaps.inaf.it/|title=Origins, Dynamics and Interiors of Neptunian and Uranian Systems|access-date=5 August 2015|accessdate=12 September 2025|archive-date=24 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524120539/http://odinus.iaps.inaf.it/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://medium.com/the-physics-arxiv-blog/astronomers-make-the-case-for-a-mission-to-neptune-and-uranus-d438f4d6d75c| title=Astronomers Make the Case for a Mission to Neptune and Uranus| website=The Physics arXiv Blog| date=17 February 2014| publisher=[[arXiv]]| access-date=5 August 2015}}</ref> * बाह्यसौरमण्डलीयम् अभियानम् इदं यूरोपीयान्तरिक्ष-संस्थायाः तथा नासा-संस्थायाः च एकम् संयुक्तम् अभियानम् अस्ति। अस्य लक्ष्यं गभीरे अन्तरिक्षे गुरुत्वाकर्षणक्षेत्राणां मानचित्रणं वर्तते, यस्मिन् बाह्यसौरमण्डलम् (पञ्चाशत् खगोलमात्रक-पर्यन्तम्) अपि अन्तर्भवति।<ref>{{cite journal| title=OSS (Outer Solar System): a fundamental and planetary physics mission to Neptune, Triton and the Kuiper Belt| journal=Experimental Astronomy| volume=34| issue=2| pages=203–42| date=October 2012| author=Christophe| display-authors=etal|arxiv = 1106.0132 |bibcode = 2012ExA....34..203C |doi = 10.1007/s10686-012-9309-y | s2cid=55295857}}</ref> * ट्रीटन-उत्प्लावित्रम् — इदं नासा-उन्नत-अवधारणा-संस्थानस्य वरुणग्रहं प्रति एकस्य अभियानस्य योजना-प्रारूपम् अस्ति, यस्य उद्देश्यः वरुणग्रहस्य उपग्रहे ट्रीटने अवतरणं ततः परं च बहुषु स्थानेषु उड्डयनम् अस्ति।<ref name='Oleson 2015'>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/triton-hopper-exploring-neptunes-captured-kuiper-belt-object/ |title=Triton Hopper: Exploring Neptune's Captured Kuiper Belt Object |date=7 May 2015 |author=Steven Oleson |publisher=NASA Glenn Research Center |access-date=11 February 2017 }}</ref> * ट्रीटन-उत्प्लवकः — इदं नासा-उन्नत-अवधारणा-संस्थानस्य वरुणग्रहं प्रति एकस्य अभियानस्य योजना-प्रारूपम् अस्ति, यस्य उद्देश्यः वरुणग्रहस्य उपग्रहे ट्रीटने अवतरणं ततः परं च बहुषु स्थानेषु उड्डयनम् अस्ति।<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2019/03/19/science/triton-neptune-nasa-trident.html |title=Neptune's Moon Triton Is Destination of Proposed NASA Mission |work=New York Times |date=2019-03-19 |access-date=27 March 2019}}</ref> * वरुण-ग्रहायणम् — वरुणग्रहस्य वायुमण्डलं, वातावरणं, तस्य च ट्रीटन-उपग्रहं निरीक्षितुं नासा-संस्थायाः एकस्य अभियानस्य परिकल्पना अस्ति। अस्य प्रक्षेपणं त्रयस्त्रिंशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे भविष्यति, तथा च एकोनपञ्चाशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे इदं वरुणग्रहं प्राप्स्यति।<!--Not simple: the current mission idea for a Neptune orbiter and atmospheric probe is being studied as a possible large strategic science mission by NASA that would launch in 2033 and arrive at Neptune in 2049.--><ref name="Rymer">{{cite web |author1=Abigail Rymer |author2=Brenda Clyde |author3=Kirby Runyon |title=Neptune Odyssey: Mission to the Neptune-Triton System |url=https://science.nasa.gov/science-pink/s3fs-public/atoms/files/Neptune%20Odyssey.pdf |access-date=18 April 2021 |date=August 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215003151/https://science.nasa.gov/science-pink/s3fs-public/atoms/files/Neptune%20Odyssey.pdf |url-status=dead }}</ref> == स्रोताः == {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> 1970hi07gji318pr82ps0gel8t6lkl3 0 22930 499993 482873 2026-08-06T20:04:44Z InternetArchiveBot 31833 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499993 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = JRD Tata.jpg |birth_date= क्रि.श. १९२९तमवर्षस्य जुलै मासस्य २९तमदिनम्। |birth_place= प्यारिस्, [[फ्रांस]] |death_date= क्रि.श. १९९३तमवर्षस्य नवेम्बर्मासस्य २९तमदिनम्। |death_place= जेनिवा, [[स्विट्झर्ल्याण्ड्]] |nationality = [[भारतम्|भारतीयः]] |name= जहाङ्गीर् रतन्जि दादाभायी टाटा |parents = सूनी(माता)<br />आर्.डि.टाटा (पिता) |alma_mater = |occupation = महोद्यमी |religion = |organization =टाटासमवायसमूहः }} '''जहाङ्गीर् रतन्जि दादाभायी टाटा''' (जीवितकालः क्रि.श. १९०४तमवर्षस्य जुलै मासस्य २९दिनाङ्कतः क्रि.श. १९९३तमवर्षस्य नवेम्बर् २९दिनाङ्कपर्यन्तम्) दीर्घं नामाङ्कितः दीर्घकीर्तिमान् जे.आर्.डि.टाटा इत्येव प्रथितः भारतस्य प्रसिद्धः यन्त्रोद्यमपतिः, भारतीयविमानयानस्य श्रीकारकर्ता, बृहत्तमं टाटासमवायं ५३वर्षाणि सञ्चाल्य [[भारतम्|भारतस्य]] यन्त्रोद्यमक्षेत्रे त्रिविक्रमपदन्यासयिता भारतमतुः सुपुत्रः । टाटा उद्यमस्य उत्पादनानि इत्युक्ते सारलोहः,विद्युच्छक्तिः, कार्यनम्, संवृतयानम्, अश्मचूर्णम्, रासायनिकवस्तूनि,वस्त्राणि, कागदानि, व्यपदेशविज्ञानम्, नित्योपयोगिवस्तूनि, महिलानां रूपसज्जनवस्तूनि, इत्यादीनि । अस्य समवायस्य उद्यमः इतोपि वर्धमानः इतोप्यतिशयेन शतशः वस्तूनि उत्पानपथे सन्ति । जे.आर्.डि.टाटा वर्यः आर्.डि.टाटा वर्यस्य पुत्रः । अस्य पिता जम् सेट् जि नुझर्वान् जि टाटा इत्याख्यः सर् दोराब् टाटा, सर् रतन् टाटा, इत्यादिभ्यः पुत्रेभ्यः यत् महत्त्वं ददाति स्म तथैव आर्.डि.टाटा महोदयाय अपि दत्तवान् । किन्तु आर्.डि.टाट तु व्यवहारकुशलः नेतृत्वयुतः उद्यममं प्रगतौ नेतुं कार्यदक्षः आसीत् । पितुः साक्षात् उत्ताराधीकारी इति लक्षणं प्रदर्शयति स्म । जे.आर्.डि. टाटा पितुः सर्वगुणान् आत्मसात्कृतवान् । ==जन्म बाल्य शिक्षा च== जेहाङ्गीर् रतन्जी दादाभायी टाटा पार्सी झोरास्ट्रियन् मतस्य आनुयायी । पिता अतीव सम्प्रदायबद्धः । आर्.डि.टाटा तथा सूनि (मूलं फेञ्च् नाम सुझान् ब्रैर्) दम्पत्योः ५ अपत्येषु द्वितीयः जेहाङ्गीर् क्रि.श. १९०४तमवर्षस्य जुलै मासस्य २९तमे दिने प्यारिस् देशे अजायत । अस्य अग्रजा क्रि.श. १९०३तमे वर्षे सञ्जाता । रोडाबे (क्रि.श. १९०९) दराब् (क्रि.श. १९१२) तथा जिम्मि (१९१६) अस्य सहोदराः । जेहाङ्गीर् (सर्वे जे इति सम्बोधयन्ति स्म ) इति पदस्य पर्शियन् भाषायां विश्वविजेता इति अर्थः । आर्.डि.टाटा तु जेम् सेट् जि.टाटा इत्यस्य मातुलः दादा बायी इत्यस्य पुत्रः । जेम् सेट् जी भारतस्य सर्वप्रथमम् औद्योगिगक्षेत्रम् आरभ्य तस्य सुदृढां प्रतिष्ठाम् अकरोत् । अतः एव जेम् सेट् जी वर्यं [[भारतम्|भारतस्य]] यन्त्रोद्यमजनकः]] इति सम्बोधयन्ति । क्रि.श. १८९५तः अपि आर्.डि.महोदयः जम् सेट् जि तथा दोरभ् टाटा इत्यनेन सह व्यावहारिकभागी आसीत् । दोरब् टाटा तु विश्वासयोग्यः कर्यदक्षः च । जेम् सेट् वर्येण प्रतिष्ठापितं मूलभूततन्त्रज्ञानयुक्तं उत्पादनामूलघटकं च दैनन्दिनजीवनावश्यकानि वस्तूनि उत्पादयति । जम् सेट्जी मूलपूरुषः चेत् जे.आर्.डि. तस्य संरक्षकः प्रवर्तकः च । बहुशः स्वस्य जीवनस्य ५३वर्षाणां सुदीर्घे याजमान्ये न केनापि अन्येन चिन्त्यानि नूतनानि उद्यमक्षेत्राणि चित्वा तदध्ययनं कृत्वा कार्यरतः अभूतपूर्वं यशः प्राप्तवान् । टाटा इति नाम अमरं कृतवान् टाटा उद्यमस्य अनेकेषु उद्यमशीलेषु जनेषु एषः अग्रगण्यः एव । ==विद्याभ्यासः== जे.आर्.डि.टाटा वर्यस्य विद्यार्जनम् अरम्भे फ्रान्स् देशे पश्चात् जपान् देशे ततः परं [[भारतम्|भारते]] अभवत् । जहङ्गीरस्य फ्रेञ्च् भाषां विना अन्यभाषाः न जानाति स्म । अस्य आङ्ग्लभाषासामर्थ्यं वर्धयितुं वर्षमेकम् इङ्ग्लेण्ड् मध्ये सपोक् उत्तरसमुद्रस्य तीरे क्रामर् शालां प्रवेशितवन्तः । सः अत्यन्तं शीतप्रदेशः । सौत् वोल्ड् शालाध्ययनस्य पश्चात् फ्रेञ्च् सैन्ये एकवर्षं रेजिमेण्ट् डि स्पाहिस् प्रविष्टवान् । षण्मासान् यावत् तत्रैव कार्यमकरोत् । सैन्ये अधिकारिणः स्थानप्राप्तिः तु निश्चिता आसीत् । केम्ब्रिज़् महाविद्यालये इञ्जिनियरिङ्ग् अध्ययनार्थं प्रविष्टवान् । आर्.डि.टाटा [[मुम्बयी]]नगरे सून्याः आशानुगुणं सुनीता इति विशालगृहं मलबार् पर्वते क्रीतवान् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे [[मुम्बयी]]नगरस्य नेरल् रेल्वेनिस्थानकस्य समीपे विद्यमाने गिरिधाम्नि [[माथेरान्]] इति स्थाने दिन् श पिटिट् इत्यस्य महागृहे किञ्चित्कालं स्थातुं व्यवस्था अभवत् । किन्तु कार्यक्रमे अकस्मात् परिवर्तनम् अभवत् । तस्य पिता मनः परिवर्त्य जहङ्गीरं मुम्बैनगरं गन्तुम् आग्रहम् अकरोत् । क्रि.श. १९२३तमे वर्षे सून्याः आरोग्ये व्यत्यासः भूत्वा [[भारतम्]] आगमन्स्य स्थितौ नासीत् । क्रि.श. १९२३तमे वर्षे सूनि स्वस्य ४३तमे वयसि इहलोकं त्यक्तवती । एनं विष्ययं तन्त्रीसन्देशेन श्रुतवान् आर्.डि.वर्यः प्यारिस् प्राप्तेः पूर्वम् एव तस्याः चरमसंस्कारः समाप्तः । भारते सर् दोराब् टाटा वर्स्यस्य आरोग्यं दिने दिने क्षीयमाणः आसीत् । आर्.डि.टाटा अपि वयसा स्वास्थ्येन च अधिकम् उत्तरदायित्वं स्वीकर्तुम् अर्हः नासीत् । सून्याः मरणस्य पश्चात् पितामही पौत्राणां योगक्षेमं पश्यति स्म।{{citation needed|date=October 2012}} ==टाटा समवाये प्रशिक्षुः== पितुः आदेशानुसारं नवयुवा जहाङ्गीरः टाटा सन्स् कम्पनी इत्यस्य प्रशिक्षुः सन् [[मुम्बै]]नगरे पादार्पणम् अकरोत् । जहाङ्गीरः क्रि.श. १९२५तमे वर्षे मुम्बैनगरे टाटासमवायं प्रविश्य प्रशिक्षुः अभवत् । तस्य तत्र देशभाषाः सर्वमपि नवं नवं भाति । गुजरातीभाषां वा [[हिन्दीभाषा|हिन्दीभाषां]] वा सम्यक् न जानाति स्म । विमानोद्यमसम्बद्धकार्याणि अधिकासक्त्या पश्यति निर्वहति स्म । अन्यकार्याणि कर्तुम् अर्हतासम्पादनार्थं प्रशिक्षणस्य अवश्यकता आसीत् । जे.एन्.इत्यस्य मृत्युपत्रानुगुणं वार्षिकवेतनम्, दोराब् इत्यस्य त्रिलक्षरूप्यकाणि आर्.डि.इत्यस्य द्विलक्षरूप्यकाणि, जहङ्गीरस्य त्रिसहस्रम्, दुराबस्य द्विसहस्रम्, जिम्मि इत्यस्य एकसहस्रम् इति निश्चितम् । किन्तु जहङ्गीरः सर्वेभ्यः समभागं दातुम् इष्टवान् । टाटासमवायेन अस्य ७५०रूप्यकाणि मासिकवेतनं निश्चितम् । क्रि.श. १९२६तः १९३१पर्यन्तं बर्दोर्जि पद् शा इत्येकः अस्य समवायस्य निदेशकः अभवत् । तदा टाटागृहे कश्चित् भारतीयप्रशासनसेवानिवृत्तः कार्यभारं निर्वहति स्म । तस्य नाम स्काट् मन् जान् पीटर् सन् । जहङ्गीरः आत्मकथग्रन्थे एतं बहुवारं स्मरति । आरम्भिके स्तरे टाटोद्यमसदृशं महोद्यमं प्रविश्य गहनं गत्वा अन्तरङ्गं ज्ञातुं विविधक्षेत्राणां कर्मनिर्वाहं दृष्टुं च अवकाशं प्राप्तवान् । आर्.डि.टाटा वर्यः पुत्रस्य जहङ्गीरस्य पीटर् सन् इत्यस्य परिचयं कारितवान् । पीटर्सन् तस्य प्रकोष्टस्य कोणे लेखनपीठं संस्थाप्य जहङ्गीस्य कार्यस्थानं निर्दिष्टवान् । पीटर्सन् इत्यस्य हस्ताक्षरात् पूर्वं जहङ्गीरः तानि सर्वाणि पत्राणि पठित्वा पिटर्सन् पुरतः प्रस्तौति स्म । एवं जहङ्गीर टाटा वर्यस्य समवाये प्रचाल्यमानस्य पत्रव्यवहारस्य स्पन्दनक्रमस्य च परिचयः अभवत् । एतत्पश्चात् रतन् टाटा स्वपुत्रं टाटा स्टील् प्लाण्ट् समवाये कर्तव्यं निर्वोढुं जम्शेट् पुरं प्रशिक्षुरूपेण प्रेषितवान् । क्रि.श. १९२५तमे एव वर्षे पिता आर्.डि.टाटा प्यारिस् नगरे परासुः अभावत् । सर् दोराब् मधुमेहरोगेण पीडितः दुर्बलः अभवत् । टाटा समवास्य संवृद्ध्या उत्तरदायित्वम् अधिकं भवति स्म । ==ऋणभारं सदा मनसि== पित्रा आर्.डि.टाटावर्येण कृतम् ऋणभारं समापनं जे.आर्.डि.टाटा वर्यस्य आद्यं कर्तव्यम् अभवत् । २२वर्षीयः जहङ्गीरः गृहस्य समवायस्य च दायित्वं स्कन्धे स्थापितवान् । परम्परया पित्रा परिपालितः टाटा सन्स् समवायस्य निदेशकपदं जहङ्गीरः स्वीकृतवान् । पित्रा कृतं समवायेन कृतं च ऋणम् अधिकम् एव आसीत् । सर् दोराब् धनस्य विषये अतीव नियतः । किन्त् आर्.डि.किञ्चित् व्यर्थव्ययकारी आसीत् । अपि च पत्न्याः आरोग्यरक्षणार्थं विदेशेभाटगृहार्थं च अधिकधनव्ययः भवति स्म । एतत्सर्वं ऋणभारहरणम् अतिकष्टकरम् अभवत् । सर् दोरब् बहुभागं धनम् अवगणितवान् तथापि ऋणभारम् अधिकम् एव आसीत् । जहङ्गीरः सम्यक् आलोच्य ऋणविमुक्तः भवितुम् इच्छन् प्यारिस् नगरे विद्यमानं महागृहं, तत्र विद्यमानव्यवहारान् सर्वान् च विक्रीतवान् । अपि च [[मुम्बै]] नगरे विद्यमनं सुनिता गृहस्यापि विक्रयणं कृतवन् । अनेन सम्पूर्णं ऋणभाराद्मुक्तः कञ्चित्कालं ताजमहल् वृसतिगृहे वासम् अकरोत् । ==वैमानिकस्य स्वप्नम्== क्रि.श. १९३० नेविल् विन्सेण्ट् इति आङ्ग्लेयः विमानचालकः [[भारतम्|भारतस्य]] जनान् स्वस्य लघुविमाने आरोप्य नगरप्रदक्षिणं कर्तुम् आसक्तिं प्रदर्शितवान् । सहसी महदाकाङ्क्षी सः विमानासक्तं जहङ्गीरम् अस्मिन् कार्ये प्रेरितवान् । तदा जहङ्गीरः टाटासाम्राज्ये लघुपदन्यस्तकालः । टाटासमवायस्य निदेशकः सर् दोराब् टाटा इत्यस्य विमानस्य आवश्यकतायाः विषये अग्रिमदिनेषु सम्भाव्यमानस्य अभ्यर्थनविषये पीटर्सन् द्वारा विषयं निवेदितवान् । विमाननिर्माणस्य समवायमेकम् अरम्भयितुं सूचितवान् । जहङ्गीरस्य बाल्यादेव प्ररूढा विमानचालकत्वस्य आशा सार्वजनिकविमानयानसेवारम्भस्य चिन्तनस्य स्वप्नं च साकारम् अभवत् । एषा कथा टाटा एर्लैन्स् उदयस्य । आरम्भे एषः समवायः टाटा सन्स् इति संस्थायाः कश्चन अङ्गः एव आसीत् । क्रि.श. १९३२तमवर्षस्य अक्टोबर् पञ्चदशे दिनं वैमानिकलोकस्य अविस्मरणीयं दिनम् । तद्दिने जहङ्गीरः पाकिस्तानस्य कराचितः अहम्मदाबाद् द्वारा [[मुम्बै]]नगरं विमानयानसञ्चारस्य व्यवस्थामकरोत् । सूक्ष्ममतिः, समयप्राज्ञः, दूरदर्शी च जहङ्गीरः विमानयानसञ्चारस्य बहुमखप्रयोजनं ज्ञातवान् आसीत् । दोरब् टाटा तथा तस्य पिता च मिलित्वा यम् उद्यमं प्रतिष्टापयताम् । तस्मिन् जहङ्गीरस्य पूर्णक्षमता नासीत् । अतः स्वस्य आसक्तिक्षेत्रे वैमानिकोद्यमे परिश्रमं कर्तुम् उद्युक्तवान् । ==ब्युगाट् कार् तथा थेल्मि सन्दर्शनम्== युवकस्य जहङ्गीरस्य क्रीडाकार्यानानि वेगेन चालनस्य उन्मादः आसीत् । क्रि.श. १९२०तमे वर्षे अस्य पिता अस्य जन्मोत्सवदिने उपहाररूपेण ब्यूगाट् कार्यान् दत्तवान् । जहङ्गीरः [[मुम्बै]]वीथिषु बुर्र्... इति वेगेन गमनं ब्रिटिश् अधिकारिणः न सहन्ते स्म । अतः अतिवेगचालनम् इति मिथ्यापवादं तस्मिन् आरोप्य अभियोगम् अकुर्वन् । तदा जहङ्गीरः तत्कालीनप्रसिद्धं न्यायवादिनं ज्याक् वैकेजि इत्येनं दृष्ट्वा तस्य साहाय्येन आरोपमुक्तः अपवादमुक्तः अभवत् । अभियोगवशाद् यद एषः ज्याकस्य गृहं गतवान् तदा तत्र काञ्चित् सुन्दरतरुणीम् अपश्यत् । सा ज्याकस्य अग्रजपुत्री । पुनः पुनः तस्याः सन्दर्शने जाते प्रेमाङ्कुरः अभवत् । अन्ते क्रि.श. १९३०तमे वर्षे थेल्मा इत्याख्यां तामेव परिणितावान् । थेल्ली इत्यस्याः अस्य पत्न्याः मातृगृहम् अमेरिकादेशः । जलतरणम्, चित्ररचनम्, नृत्यं च अस्याः प्रियव्यसनानि । अधुनिकवस्त्रेण सह शाटी अपि अस्याः प्रियवेषभूषा आसीत् । ==टाटासंस्थायां पादार्पणम्== टाटा सन्स् समवायस्य अनुभवि निदेशकः सर् नवरोस् जि सक्लाट् वाल इत्येषः क्रि.श. १९३८तमे वर्षे लण्डन् नगरे दिवङ्गतः । सर् दोरब्जि इयेषः पश्चात् टाटा सन्स् समवायस्य निदेशकः अभवत् । तस्य मरणस्य पश्चात् बृहत्प्रमाणेन संवर्धितस्य टाटासमवायस्य चालयितुं कस्यचित् समर्थस्य आवश्यकता आसीत् । टाटा सन्स् संस्थायाः निदेशकाः सर्वे सम्यक् मन्त्रालोचनं कृत्वा जहङ्गीरटाटावर्यम् अस्याः संस्थायाः प्रधननिदेशकम् अकुर्वन् । एवं क्रि.श. १९२८तमवर्षस्य जुलैमासस्य २६तमे दिने टाटासंस्थया सह अनुबन्धः आरब्धः । अयं सम्बन्धः क्रि.श.१९९१तमवर्षस्य मार्चमासस्य २५ पर्यन्तम् अनवरतं सेवाम् अकरोत् । ==टाटा एर्लैन्स् प्रथमविश्वसनीयः विमानसमवायः== क्रि.श. १९४६तमवर्षे जे.आर्.डि.टाटावर्स्यस्य अतिप्रियः समवायः टाटा एर्लैन्स् स्वतन्त्रः उद्यमसमवायः अभवत् । वर्षद्वयस्य पश्चात् टाटा एर्लैन्स् इण्टर्न्याषनल् इति संस्थां प्रतिष्ठापितवान् । क्रि.श. १९५३तमे वर्षे भारतस्य उद्यमाः राष्ट्रिकृताः । तदा अन्यसमवायद्वयस्य नेदेशकस्थानं त्यक्तवान् । जहङ्गीरः कश्चित् साहसी वाणिज्योद्यमी । तान्त्रिकविषयान् सम्यक् परिज्ञातवान्, प्रशासनपरिणतः चासीत् । वैमानिकविज्ञानस्य कार्यानवेगप्रतियोगितायाः बहूनि पुस्तकानि पठित्वा विषयसङ्ग्रहं कृतवान् । क्रि.श. १९८२तमवर्षे स्वस्य ७८तमवर्षस्य जन्मोत्सवावसरे जहङ्गीरटाटावर्यः विमानोड्डयनस्य ऐतिहासिककर्यक्रमम् आयोजितवान् । अयं तदानीन्तनकालस्य यूनः प्रेरयितुम् तेषु विमानयानविषये आसक्तिं वर्धयितुं च कृतः कार्यक्रमः आसीत् । तदा टाटासंस्थायाः आश्रये १४समवायाः आसन् । वाणिज्यवाहनोद्यमः, इञ्जिनियरिङ्गसंस्थाः, उपाहारमन्दिराणि, वातनियन्त्रणस्य वातानुकूलस्य यन्त्रोद्यमः,समन्त्रणसेवा, व्यपदेशतन्त्रज्ञानम्, उपभोगसेवाः,टि.सि.एस्. इत्यादयः समवायाः प्रमुखाः आसन् । जहङ्गीरः एतान् सर्वान् स्वसामर्थ्येन सञ्चालितवान् । अनेकानि आधुनिकतन्त्रज्ञानानि अनुस्थाप्य प्रगतिं लक्षितवान् । [[भारतम्|भारतस्य]] अनेकाः समस्याः परिहर्तुं बद्धकङ्कणः स्वयं कार्यं कृतवान् । भारतीयस्त्रीणां विद्याभ्यास्य तासां सेवानां स्वसेवासङ्घटनानां च विषये योजनाः निरूपितवान् । ==आर्.जे.डि.अधिकारावधिः== जहङ्गीर् टाटावर्यः [[भारतम्|भारतस्य]] अतिबृहत्समवायस्य चतुर्थः निदेशकः सन् निर्वाचितः अभवत् । क्रि.श. १९२९तमवर्षे ६२कोटिरूप्यकाणां सम्पत्तिः आसीत् । क्रि.श. १९६०तमवर्षे १०सहस्रकोटिरूप्यकाणाम् अभवत् । क्रि.श. १९९३तमवर्षे अस्य सम्पत्तिः १५सहस्रकोटिपर्यन्तं संवर्धिता । ५०अधिकाः संस्थाः अगणिताः लघूद्यमाः टाटा समूहसमवायाश्रये सन्ति । वैमानिकाः, उपाहारमन्दिराणाम्, लोकोमोटिव्, सोडा आश्, औषधानां, वातानुकूलस्य, प्रसादनसाधनानाम्, वज्रचूर्णानानाम्,भारवाहकानाम्, च उद्यमसमवायाः सन्ति । वर्तमानसमवायन् दृढीकृत्य लवणोत्पादनम् इत्यादीनां नूतनोद्यमान् आरब्धवान् । क्रि.श. १९६४-१९९१तमे काले [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] नियन्त्रणनीत्यनुगुणं टाटासंस्थायाः संवर्धनं कुण्ठितम् अभवत् । अस्मिन् विषये जहङ्गीरटाटावर्यस्य ससमाधानः असीत् । सर्वकारस्य प्रोत्साहनं यद्यस्ति इतोप्यतिशयेन उपलब्धिं प्राप्तुं शक्यते इति सः सर्वदा वदति स्म । ==स्वाधीनाधिकारिणां प्रशंसा प्रोत्साहनं च== जे.आ.डि.टाटा स्वोद्यमक्षेत्रे निदेशकानां कार्यकौशलं पुरुधा परिशील्य प्रशंसां कृत्वा प्रोत्साहयति स्म । स्वस्य कार्यावधौ अनेकाः तादृशप्रतिभायुतान् अभिज्ञाय पारितोषिकान् दत्तवान् । केचन अस्यां संस्थायां दशकवर्षाणि सेवां कृतवन्तः गण्याः केचन एवं सन्ति । सर् होमि मोदि, सर् अर्देशिल् जलाल्, सर् जेहाङ्गीर् गान्धि, रूस्सि मोदि, [[होमी जे.भाभा]], जे.डि.चोक्सि, नानि वल्किवाल, जे.एन्.मथाय्, ए.डि.श्राफ्, डि.आर्. पेण्ड्से, फ्रेड्डि मेहता, इत्यादयः प्रमुखाः । एतेषु केचन आदर्शपुरुषा अपि आसन् । यथा.. दर्बारी शेर्, मुल्गांव्कर्, अत्यन्तं प्रभाविनः कर्मकुशलाः । टाटासमवायसमूहम् एतावति औन्नत्ये आन्यने एतेषां योगदानं महत् अस्ति । टाटा अड्मिनिस्ट्रेटिव् सर्वीसस्, टाटा म्यनेज़्मेण्ट् सेण्टर्, प्रोफेशनल्स् इत्यादीनां संस्थानां प्रगतौ एतादृशानां निस्वार्थिजनानां परिश्रमः अस्ति एव । हौरा इति सेतोः निर्माणार्थम् आवश्यकस्य टिस्क्रोम् इति सारलोहस्य उत्पादनं कृतम् । तिस्कोर् इति अतिकठोरः प्रबलः सम्मिश्रसारलोहः रेल्यनसञ्चालनस्य लोहमार्गनिर्माणार्थं योग्यः भवति । अस्य निर्माणं टाटा उद्यमसमवायेन बृहत्प्रमाणेन कृतम् । अनया संस्थया कर्मकरेभ्यः विविधानि सौकर्याणि प्रदत्तानि । भारतीयरेल्यनस्य निशकटानिर्माणार्थं टाटासारलोहम् उपयोजयन्ति । टाटासमूहसमवाये कर्मकरेभ्यः अनेकानि सौकर्याणि प्रकल्पितवन्तः । क्रि.श. १९१२तमे वर्षे एव स्वकर्मकराणां ८होराकार्यकालं निश्चितवन्तः । तस्मिन् एव काले कर्मकराः यूरोप् देशे अपि १२होराकालं कार्यं कुर्वन्ति स्म । क्रि.श. १९२०तमवर्षे कर्मकराणां सवेतनविरामः कार्मिकभविष्यनिधिः इत्यादीनि सौकर्याणि तदानीन्तनकले एव योजितवन्तः इति विशेषः । एतादृशविषयान् अपि सम्यक् विचिन्त्य दूरदृष्ट्या च योजनाः कृताः इति कारणेन अद्यापि टाटासमूहसमवायः अग्रगण्योद्यमेषु अन्यतमः अस्ति । ==संस्थापिताः संवर्धिताः च संस्थाः== '''१९८०''' [[भारतम्|भारतस्य]] भव्यभविष्यति विमानयानस्य शुभारम्भः आशादायकः आवश्यकः चासीत् । इण्डियन् एर् लैन्स् तथा एर् इण्डिया इति उभयोः विमानसंस्थायोः अध्यक्षः भवितुं जहङ्गीर टाटावर्स्यस्य आमन्त्रणम् आगतम् । क्रि.श. १९७८तमवर्षपर्यन्तं कथञ्चित् एर् इण्डिया संस्थायाम् आसीत् । क्रि.श. १९८०तमे वर्षे पुनः जहङ्गीरः प्रार्थितः । तस्मिन् काले [[भारतम्|भारते]] विमानसशकः आरब्धः आसीत् तथापि कूटराजनितेः कारणेण जहङ्गीरस्य आसक्तिः कुण्ठिता अभवत् । क्रि.श. १९८२तमवर्षे वायुयानस्य सुवर्णवर्षमहोत्सवम् आचरितम् । तन्निमित्तं क्रि.श. कराचितः अहमदाबाद् द्वारा [[मुम्बै]]पर्यन्तं वायुयानस्य पूर्वकृतकार्यस्य पुनरुज्जीवनं कृतम् । ==जर्मनसंस्थायाः सहकारेण टेल्कोसमवायसंस्थापनम्== क्रि.श. १९५०तमवर्षे जर्मन् देशस्य Dailmer-Benz,इति समवायस्य सहयोगेन Tata Locomotive and Engineering Co.(TELCO) प्रतिष्ठापितम् । १५वर्षाणाम् कार्यव्यापारस्य पश्चात् क्रि.श. १९६०तमवर्षस्य सेप्टम्बर्मासस्य २४तमे दिने Tata Engineering & Locomotive Co इति नामान्तरम् अवाप्नोत् । क्रि.श. १९६०तमवर्षे TELCO यन्त्रागारः नवीकृतः । क्रि.श. १९८८तमवर्षे मूल् गांव्कर् इति कश्चित् निदेशकः निवृत्तः रतन् टाटावर्याय स्थानं दत्तवान् । जे.आर्.डि.टाटामहोदयः स्वस्य ६८तमे वयसि ट्ल्को अध्यक्षपदं सुमन्त मूलगांव्कर् वर्याय दत्तवान् । दर्बारि सेठ इति कञ्चित् स्वस्य ७८तमे वयसि टाटाकेमिकल्स् इति संस्थायाः अध्यक्षं कृतवान् । तथैव रुस्सि इत्यस्मै स्वस्य ८०तमे वयसि टाटास्टील् उद्यमस्य दायित्वम् दत्तवान् । क्रि.श. १९८१तमे वर्शे रतन टाटा इति पुत्रं टाटासमूहोद्यमस्य अध्यक्षं कृत्वा स्वयं बहिः स्थित्वा परिवीक्षते स्म । टाटानिदेशकः सर् नवरोजि सक्लाट् वल इत्यस्य मरणस्य पश्चात् टाटा सन्स् संस्थायां जहङ्गीरस्य नियोजनं क्रि.श. १९३८तमवर्षस्य जुलै २६तमे दिने अभवत् । १४समवायाः Tata & Sons इति समूहे आसन् । अस्य नेतृत्वे अनेकप्रथमस्य शुभारम्भः अभवत् । वाणिज्यवाहनानि, सञ्चारयानानि, इञ्जिनियरिङ्ग्, उपाहारमन्दिराणि, वातानुकूलनोद्यमः, शीतकयन्त्रोद्यमः, उपभोक्तृसेवाः, व्यदेश, नित्योपयोगिवस्तूनामुद्यमः, औद्यमिकवस्तूत्पादनम्, टि.सि.एस्. इत्यादयः अस्य याजमाने एव प्रगतिमवाप्नुवन् । जहङ्गीर टाटा देशस्य अनेकाः समस्याः परिहर्तुं स्वयोगदानं कृतवान् । जनसङ्ख्यानियन्त्रणं, अनक्षरतायाः निर्मूलनम्, जनजीवनस्तरवर्धनम्, श्त्रीयोगक्षेमः, इत्यादिषु सर्वकारीययोजनासु अस्य योगदानम् अस्ति । एतत् परिगणय्य क्रि.श. १९९२तमे वर्षे विश्वसंस्था एतस्मै प्रशस्तिम् अयच्छत् । ==चारित्रिकमुम्बैनगरस्य नीलनक्षा== [[द्वितीयमहायुद्धम्|द्वितीयमहायुद्धस्य]] पश्चात् [[भारतम्|भारतदेशे]] यान्त्रीकरणेन उत्पादनानि संवर्धयितुं जहङ्गीर टाटा अतीव उत्सुकः आसीत् । तेन सह तदानीन्तभारतस्य प्रसिद्धाः उद्यमपतयः [[जे.डि.बिर्ला]], [[कस्तुर् भाय् लाल् भाय्]] इत्यादयः सम्मिलिताः । टेक्नोक्राट्, जान् मथाय्, अर्देशिर् दलाल्, ए.डि.श्राफ्, इत्यादयः मिलित्वा क्रि.श १९४४तमे वर्षे मुम्बैयोजनां रचितवन्तः । यदग्रे भारतस्य आर्थिकसमृद्धिस्वप्नदृष्टा Plan of Economic Development for India अभवत् । एवम् अस्य जहङ्गीरस्य देशोत्थनस्य कार्याणि परिगणय्य [[भारतसर्वकारः]] अस्मै [[भारतरत्नप्रशस्तिः|भारतरत्नप्रशस्तिं]] क्रि.श. १९९२तमे वर्षे प्रयच्छत् । ==कर्मभूमिः [[भारतम्]] मृत्युभूमिः यूरोफ्== क्रि.श. १९९३तमे वर्षे जे.आर्.डि.वर्यः वातारणस्य आनुकूल्यार्थं जिनिवानगरम् अगच्छत् । तत्र तस्य आरोग्ये विषमता आगता । चिकित्सालये प्रवेशितः तत्रैव इहलोकम् अत्यजत् । तस्य अन्तिमेच्छां भाविन्यः योजनाः च श्रोतुं निकटे न कोऽपि आसीदिति दुर्दैवम् । तस्य प्रियपत्नी मुम्बैनगरे रुग्णालये प्रज्ञाहीनस्थितौ मृत्युना सह युध्यते स्म । [[भारतम्|भारतस्य]] सम्पत्तिं संवर्ध्य औद्योगीकरणस्य शुभारम्भं कृतवान्, उद्यमक्षेत्रे बहूनां मार्गदशनं कृतवान् टाटासमूयसमवायस्य अन्यनिदेशकाः इव निदेशकः युरोपदेशे मरणं प्राप्तवान् । [[भारतम्|भारते गौरवार्थं दिनत्रयं संसद्भवनं पिहितम् आसीत् । == जीवनसोपानानि== :* १९०४ प्यरिस् नगरे जननम् । :* १९०९ फ्रान्सनगरवसावसरे पार्श्वगृहस्य वैमानिकस्य Louis Bleriot इत्यनेन विमानचालनस्य आसक्तिः उत्पन्ना :* १९०९-१७ [[मुम्बै]]नगरे केथिड्रेल् शलायां विद्यार्जनम् । :* १९१७-१८ जपानस्य हाकोहामनगरे वासः । इङ्ग्लेण्डस्य क्रामरशलायां वर्षमेकम् अध्ययनम् । मातुः सून्याः मरणम् । :* १९२४ फ्रेञ्च् सैन्ये एकवर्षं सेवा । :* १९२५ [[भारतम्]] आगन्तुम् आमन्त्रणम् । टाटासंस्थायां प्रशिक्षुरूपेण प्रवेशः । :* १९२६ जम सेट् पुरे वर्षमेकं वासः । फ्रान्स् देशे पितुः मरणम् । टाटा समूहस्य निदेशकत्वेन नियोजनम् । :* १९२९ [[भारतम्|भारतस्य]] प्रथमः विमानचालकः इति अनुज्ञापत्रप्राप्तिः । :* १९३० अगाखान् एवियेशन् इति भारतसंयुक्तराष्ट्रयोः मध्ये द्वीतयः विमानचालकः। :* १९३० थेल्म् विकाजि इत्यनया सह विवाहः । :* १९३२ टाटा एर्लैन्स् प्रथिष्ठापनम्, कराचिमुम्बैनगरयोः मध्ये प्रथमः वायुसञ्चारः । :* १९३८ टाटा सन्स् इति संस्थायाः अध्यक्षपदे नियुक्तिः । :* १९४४ Bombay Plan सिद्धता । :* १९४५, Tata Institute of Fundamental Research, प्रतिष्ठापनर्थं प्रयत्नः [[भारतम्|भारतस्य]] nuclear programmes, leads the first delegation of industrialists to the UK and USA. :* १९४७ Doctor of Science ,(Honoris Causa),अलहाबाद् विश्वविद्यालयः । :* १९४८, Air India संलीनः । :* १९५३ International Management Man by The National Association of Foremen, Milwaukee निर्वाचितः । :* १९५३ Air India, nationalised, जे.आर्.डि.टाटावर्यस्य अध्यक्षपदे नियुक्तिः । :* १९५४ Officer of the Legion of Honour फ्रेञ्च सर्वकारस्य प्रशस्तिः । :* १९५५ [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] [[पद्मविभूषणप्रशस्तिः]] :* १९५८-५९ IATA अध्यपदे चयनम् । :* १९६२, ३०तमः civil aviation in India दिने Re-enacted flight Karachi-Bombay स्मरणार्थं । :* १९६४ Knight Commander of the Order of Gregory the Great , (Papal Honour) :* १९६६ गौरवम् - Air Commodore, Indian Air Force :* १९७४ गौरवम् - Air Vice-Marshal, Indian Air Force, इति नियोजनम् । :* १९७५ Sir Jehangir Ghandy Medal for Industrial Peace, प्रशस्तिः । :* १९७८ मोरार्जी देसायी,Chairmanship of Air India, विसर्जनम् । :* १९७८ गौरवम् - Knight Commander's Cross of the Order of Germany. :* १९७९ Tony Jannus प्रशस्तिः । :* १९८१ Doctor of Laws (Honoris Causa), [[मुम्बै]] विश्वविद्यालयः । :* १९८२, Karachi-Bombay flight Golden Jubilee of Indian civil aviation,स्मरणार्थम् । :* १९८३ Commander of the Legion of Honour प्रशास्तिः । :* १९८५ Gold Air Medal , by the Federation Aeronautique Internationale प्रशस्तिः । :* १९८६ Bessemer Medal of the Institute of Metals, London प्रशस्तिः । :* १९८६ Edward Warner Award by the International Civil Aviation Organisation, प्रशस्तिः । :* १९८८ Daniel Guggenheim Medal रशस्तिः । :* १९८८ Dadabhai Naoroji Memorial प्रशस्तिः । :* १९९१ Chairmanship of Tata Sons Limited,तः निवृत्तिः । पुत्राय रतन टाटावर्याय समर्पणम् । :* १९९२ [[भारतरत्नप्रशस्तिः]] :* १९९२ UN Population प्रशस्तिः । :* १९९२ Doctor of Engineering (Honoris Causa),रूर्किविश्वविद्यालयः । :* १९९३ Doctor of Literature (Honoris Causa), Tata Institute of Social Sciences इति संस्थातः । :* १९९३, जिनिवानगरे निधनम् । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.tatasteel100.com/people/index-jrd.asp Brief Lifestory of JRD Tata] * {{Cite book|last=Lala|first=R. M.|title=Beyond the Last Blue Mountain: the Authorised Biography of J.R.D. Tata|url=https://archive.org/details/beyondlastbluemo0000lala|publisher=Viking|year=1992|isbn=0-670-84430-6|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} * {{Cite book|editor-last=Mambro|editor-first=Arvind|title=J.R.D. Tata Letters|url=https://archive.org/details/apu.pmb.338.092.tat.g11288|publisher=Rupa|year=2004|isbn=81-291-0513-6|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} * [http://www.newindiadigest.com/lala.htm Biography at newindiadigest.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200113011733/http://www.newindiadigest.com/lala.htm |date=2020-01-13 }} * [http://www.tata.com/aboutus/articles/inside.aspx?artid=UxG8Uwjyiks= Biography at tata.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814171946/http://www.tata.com/aboutus/articles/inside.aspx?artid=UxG8Uwjyiks= |date=2013-08-14 }} *{{cite book|last=Lala|first=R.M.|title=Beyond the last blue mountain : a life of J.R.D. Tata|url=https://archive.org/details/beyondlastbluemo0000lala|year=1993|publisher=Viking|location=New Delhi, India|isbn=9780140169010|edition=New & updated ed.}} [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:१९०४ जननम्]] [[वर्गः:१९९३ मरणम्]] av7wnfhutylcokva13xi9wy3r6m8766 0 23005 499998 480959 2026-08-06T20:13:06Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499998 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Bidhan Chandra Roy - Wikimedia Photowalk Kolkata 20111218 IMG 4576.jpg |caption= बिधानचन्द्रः रायः |birth_date= क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनम् । |birth_place= [[बङ्किपुर]], [[पाट्ना]], [[बिहारराज्यम्]] |death_date= क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनम् । |death_place= [[कोलकता]], [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्]] |nationality = भारतीयः |caption= बिधानचन्द्रः रायः |name= बिधानचन्द्रः रायः |parents = (माता)<br /> (पिता) |alma_mater = कोलकोतानगरस्य प्रेसिडेन्सी विद्यालयः<br /> पाटनामहाविद्यालयः<br />रायल् छालेञ्ज् आफ् फिजिसियन्स् (M.R.C.P.) <br /> फेल्लो आफ् रायल् कालेज़् आफ् सर्जन्स्(F.R.C.S.) |occupation = वैद्यः<br /> [[स्वातन्त्र्ययोद्धा]]<br/>[[राजनीतिज्ञः]] |religion = [[हिन्दुधर्मः]] |organization = }} [[भारतरत्नम्|भारतरत्नप्रशस्तिः]] भारतरत्नप्रशस्त्या भूषितः '''विधानचन्द्र राय''' M.R.C.P., F.R.C.S.(जीवितकालः - क्रि.श. १८८२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनतः क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनपर्यन्तम्) एषः [[भारतम्|भारतस्य]] [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|पश्चिमबङ्गालराज्यस्य]] द्वितीयः मुख्यमन्त्री अभवत् । अस्मिन् पदे [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्]]पक्षस्य प्रतिनिधित्वेन १४वर्षाणि सेवाम् अकरोत् । आमरणम् एषः सङ्घटनस्य सेवां कृतवान् । वृत्त्या अत्यन्तं बहुमानितः वैद्यः आसीत् । अपिच प्रख्यातः भारतस्वान्त्रन्त्र्यादोलनस्य योद्धा आसीत् । [[पश्चिमबङ्गालराज्य|पश्चिमबङ्गालराज्यस्य]] श्रेष्ठः शिल्पिः इत्यपि जना सम्बोधयन्ति स्म । राज्येऽस्मिन् कल्याणि तथा बिधान इति नगरद्वयस्य सृष्टा अपि एषः एव । कोलकता विश्वविद्यालयस्य पूर्वविद्यार्थी अपि । F.R.C.S. तथा M.R.C.P प्रणालीं द्विवर्षमासत्रेषु समापितस्य विरलजनेषु अयम् अन्यतमः अस्ति । अस्य जन्मनः मरणस्य दिनाङ्कः समानः अस्ति । अतः तत् जुलैप्रथमदिनं राष्ट्रियवैद्यदिनत्वेन आचर्यते । डा. बिधानचन्द्ररायः पाट्नानगरे विद्यमानां स्वसम्पत्तिम् अवलम्ब्य किञ्चित् विश्वस्थसङ्घटनं सामाजिककार्यार्थं रचितवान् । श्रेष्ठराजनीतिज्ञं गङ्गाशरम् सिन्हा इत्येनं संस्थायाः निर्वहणार्थं नियोजितवान् ।<ref>{{cite book | first = Valmiki | last = Choudhary | title = Dr. Rajendra Prasad, Correspondence and Select Documents: 1934-1937 | url = https://archive.org/details/drrajendraprasad0000pras | publisher = Allied Publishers | year =1984 | pages =[https://archive.org/details/drrajendraprasad0000pras/page/368 368] (at page 133) | isbn = 9788170230021 }}</ref>अयं भारतस्य सर्वशेष्टनागरिकपुरस्कारं [[भारतरत्नप्रशस्तिः|भारतरत्नप्रशस्तिं]] क्रि.श. १९६१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य चतुर्थे दिने अलभत ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://news.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3433120&page=4 |accessdate=2023-09-30 |archive-date=2009-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091126040807/http://news.in.msn.com/gallery.aspx?cp-documentid=3433120&page=4 |deadurl=yes }}</ref>एषः [[ब्रह्मसामजः|ब्रह्मसामाजस्य]] कश्चन सदस्य अपि आसीत् । ==बाल्यं शिक्षा च== बिधानचन्द्रः रायः क्रि.श. १८८२तमे वर्षे जुलै मासस्य प्रथमे दिने [[बिहारराज्यम्|बिहाररज्यस्य]] पाटनानगरे बि.एम्.दासमार्गे बङ्किपुरेति स्थाने अजायत । अस्य पिता प्रकाशचन्द्रः कश्चित् सर्वकारीयः करग्रहणाधिकारी । बिधानचन्द्रः अस्य पितुः पञ्चापत्येषु कनीयः पुत्रः । स्वपित्रोः सरलता, अनुशासनम्, कारुणेन अतीव प्रभावितः पुत्रः । अस्य पितरौ न केवलं स्वजनेषु वात्सल्य कारुण्यं किन्तु सर्वजनेषु अपि अस्य भावः तथैव यथा भवेत तथा संस्कारं दत्तवन्तौ । अस्य चतुर्दशमे वयसि अस्य माता दिवङ्गता । अस्य पिता पञ्चापत्यानां माता पिता च सन् कर्तव्यम् अकरोत् । कस्यचितदपि कार्यं कर्तुम् आग्रहं न कृतवान् किन्तु लक्ष्यप्राप्तेः मार्गम अवश्यं दर्शितवान् । पञ्चापत्यानि अपि स्वकार्याणि स्वयं कुर्वन्ति स्म । एषः अभ्यासः बिधानस्य महाविद्यालयीये जीवने सहायः अभवत् । बिधानः ऐ.ए.परीक्षां कोलकतानगरस्य प्रेसिडेन्सीमहाविद्यालये स्नातकपदवीं पाट्नानगरस्य महाविद्यालये गणितविषये अग्रगण्यः सन् समापितवान् । पश्चात् प्रवेशार्थं बेङ्गाल् अभियन्तृमहाविद्यालये कोलकतावैद्यकीयमहाविद्यालये च आवेदनपत्रं दत्तवान् । उभयत्र अवकाशः प्राप्तः कुन्तु एषः वैद्यकीयमहाविद्यालयमेव प्रविष्टवान् । एषः क्रि.श. १९०१तमे वर्षे जून् मासे कोलकतानगरम् आगतवान् । तत्र भित्तौ लिखितेन Whatever thy hands findeth to do, do it with thy might इति वाक्येन नितरां प्रभावितः अभवत् । अपि च एतदेव वाक्यम् अस्य आजीवनं चलनपथस्य कारणम् अभवत् । अस्य वैद्यकीयविद्याभ्यासकालः अतीव परिश्रमयुतः अभवत् । यदायं प्रथमवर्षे पठन् आसीत् तदा अस्य पितुः उपमण्डलाधिकारित्वात् निवृत्तः अभवत् । अनेन पिता बहुदिनानि धनं प्रेषयितुम् अशक्तः अभवत् । बिधानः विद्याप्रित्साहधनं प्राप्नोति स्म । तस्य व्ययविषये सर्वदा जागरितः भवति स्म । पुस्तकानि न क्रीत्वा ग्रन्थायस्य पुस्तकानि एव पठति स्म । अस्य महाविद्यालयस्य अध्ययनकाले एव [[बङ्गलराज्यम्|बङ्गलराज्यस्य]] विभजनम् अभवत् । तद्विभजनं विरुद्ध्य [[लाला लजपत रायः]], [[अरविन्द घोषः]], [[बालगङ्गाधर तिलकः]], [[बिपिनचन्द्रपालः]] इत्यादयः नेतारः आन्दोलनं सङ्घर्षाः चाभवन् । बिधानः पूर्णप्रमाणेन अस्मिन् आन्दोलने भागी भवितुम् इच्छति स्म किन्तु अध्ययनं संलक्ष्य आवेशं नियन्त्र्य विप्लवे न पतितवान् । ==वृत्तिजीवनम्== [[File:B C Roy Technology Hospital.JPG|thumb|right|300px|बिधानचन्द्रराय चिकित्सालयः]] बिधानचन्द्ररायः स्वस्य विद्यार्जनस्य समाप्तेः पश्चात् प्रान्तीयारोग्यकेन्द्रे उद्योगं प्राप्तवान् । अत्र बहुधा परिश्रमेण अनुपममोपलब्धिं सम्पादितवान् । अत्र एषः औषधानां निर्देशनं ज्ञातवान् । कदाचित् अनुवैद्या इव रोगिणाम् सेवामपि अकरोत् । विरमकाले जनेभ्यः वैद्यसेवाम् ददाति स्म । प्रतिफलरूपेण केवलं रूप्यकद्वयं स्वीकरोति स्म । बिधानः केवलं १२००रूप्यकाणियुक्तः क्रि.श. १९०९तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्देशस्य सेण्ट् बार्थोलोमेव्स् इति वैद्यमहाविद्यालये उन्नतशिक्षाप्राप्तये आवेदनपत्रं विनिवेषयितुं गतवान् । किन्तुः तत्रस्थः मुख्यस्थः एषियाखण्डस्य विद्यार्थिनः अस्य आवेदनं तिरस्कृतवान् । अनेन डा.बिधानचन्द्रः अविचलितः ३०वारम् आवेदनं समर्पितवान् । अनिवार्यरूपेण मुख्याधिकारी बिधानचन्द्रं छात्रत्वेन स्वीकृतवान् । केवलं वर्षद्वयोत्तरमासत्रये M.R.C.P. तथा F.R.C.S प्रणाली समाप्य इङ्ग्लेण्ड्तः क्रि.श. १९११तमवर्षे स्वादेशमागतवान् । पश्चात् कोलकता वैद्यकीयमाहाविद्यालये, क्यम्प्बेल् वैद्यकीयशालायां, कार्मिकलवैद्यकीयमहाविद्यालये च बोधनवृत्तिम् आरब्धवान् । स्वाराज्यस्य परिकल्पयाः साकारः प्रजासु मानसिकदैहिकदृढतायाः पूरणेन विना न सम्भवति इति विश्वस्तः आसीत् । एषः वैद्यकीयक्षेत्रे अस्मिन् विषये एव योगदानमकरोत् । लोकसेवार्थं जादवपुरे टि.भि.चिकित्सालयः, चित्तरञ्जनसेवासदनम्, आर्.जि.कर् वैद्यकीयमहाविद्यालयः, कमलानेहरुवैद्यालयः, विक्ट्रियासंस्था, चित्तरञ्जनार्बुदरोगवैद्यालयः इत्यादीन् निर्मितवान् । केवलं महिलानां कृते एव पृथक् वैद्यालयं लोपार्पितवान् । पूर्वं महिलाः वैद्यालयम् आगन्तुं भीताः भवन्ति स्म । किन्तु डा. बिधानचन्द्रस्य वात्सल्यपूर्णोपदेशेन क्रमेण चिकित्सां प्राप्तुम् आगच्छन्ति स्म । सर्ववर्गस्य मतस्य कुलस्य च महिलाः अत्र चिकित्सिताः भवन्ति स्म । क्रि.श. १९४२तमे वर्षे रङ्गून् प्रदेशः जपानीयानाम् आक्रमणस्य विस्फोटेन बाधितः । तेषां विप्लवेन कोलकता सम्पूर्णतया निर्नाम भवेदिति भीतिः उत्पन्ना । तदा डा.बिधानचन्द्रः कलकताविश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिरिति सेवां करोति स्म । अध्ययनस्य बाधां निवारयितुं महाविद्यालस्य चालं परिवर्तयितुं सूचितवान् येन वैमानिकाक्रमणात् विमोचनं शक्यते । एतादृशं महत्कार्यं परिगणय्य एतस्मै डाक्टरेट् आफ् सैन्स् उपाधिं प्रायच्छन् । ==आदर्शचिन्तनम्== युवानः एव देशस्य निर्मातरः डा. बिधानचन्द्रस्य अटलः विश्वासः आसीत् । युवनः गतानुगतिको लोकः इति नानुकुर्वन्तः संक्षोभेषु भागं न स्वीकुर्युः । सामाजोत्थानस्य कार्येषु निरताः भवेयुः इति आशयः आसीत् । क्रि.श. १९५६तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य पञ्चदशे दिने लक्नौविश्वविद्यालये सभाम् उद्दिश्य भाषमाणः मम युवमित्राणि भवन्तः एव स्वतन्त्रसङ्घर्षस्य सैनिकाः, सर्वदा सङ्घर्षः अभ्यर्थनार्थं,भीतिमुत्पादयितुम्, अपराधिभावं दूरयितुं च भवति । प्ररिश्रमेण विना फलं नास्ति । देशार्थं स्वार्थं परित्यज्य सङ्घर्षयामः । धैर्येण दृढविश्वासेन च भवन्तः अभिगच्छान्ति इति मे विश्वासः इति उक्तवान् । डा.बिधाचन्द्रः [[महात्मा गान्धिः|महात्मागान्धेः]] मित्रं वैद्यः चासीत् । [[भारतम्|भारतं]] त्यक्त्वा गच्छतु इति आन्दोलस्य अवसरे क्रि.श.१९३३ गन्धिः पुणेनगरस्य पर्ण्कुटिवैद्यालये डा.बिधनचन्द्रेण चिकित्सितः । किन्तु गान्धिः तानि औषधानि वेदेशनिर्मितानि इति तत् स्वीकर्तुम् निराकृतवान् । गान्धिः डा.बिधानचन्द्रम् उद्दिश्य अवदत् वैद्यवर्य किमर्थं भवता अहं सेवनीयः ? अस्माकं देशवासिनः चत्वारदशलक्षजनान् सेवितुं भवान् शक्नोति वा ? इति । तदा डा.बिधानचन्द्रः एवं प्रत्युत्तरं दत्तवान् गान्धिमहोदय अहं मोहनदास करमचन्द गान्धिं सेवितुं नागतवान् । चत्वारदशलक्षजनान् अपि सेवितुं मया न शक्यते । किन्तु चत्वारदशलक्षजनानां नेत्रारम् उपचर्तुम् आगतः अस्मि इति । तदा गान्धिः मौनेन औषधोपाचारं स्वीकृतवान् । ==राजनीतिप्रवेशः== डा. बिधनचन्द्रः क्रि.श. १९२५तमे वर्षे राजनीतिं प्रविष्टवान् । [[बङ्गालराज्यम्|बङ्गालस्य]] विधानसभानिर्वाचने स्वतन्त्राभ्यर्थी सन् बारक्पुरस्य् अक्षेत्रे अटितवान् । बङ्गलस्य प्राचीनप्रसिद्धं वृद्धं सुरेन्द्रनाथ ब्यानर्जी इत्येनं अभ्यर्तिनं पराजितं कृतवान् । पक्षेतराभ्यर्थी सन् अपि काङ्ग्रेस् पक्षेण प्रोत्साहितः आसित् । एषः क्रि.श. १९२८तमे वर्षे भारतीयकाङ्ग्रेस् समितौ सदस्यत्वेन चितः । पदोन्नत्याः प्रयत्नात् अथवा अन्यविवादात् दूरे एव स्थितवान् । क्रि.श. १९२६तमे वर्षे डा.बिधानचन्द्रः [[बङ्गालराज्यम्|बङ्गालराज्ये]] लघुक्रान्तिमेकम् अकरोत् । क्रि.श. १९३०तमे वर्षे मोतीलाल नेह्रू काङ्ग्रेस्पक्षस्य (CWC) कार्यकारीसमितेः सदस्यत्वं दत्तवान् । CWCसमित्या विधानमण्डलं न्यायभ्रष्टम् इति निन्दितम् । डा. बिधाचन्द्रः क्रि.श. १९३०तमवषस्य अगस्ट् २६तमे दिने आरक्षकैः बद्धः अलिपुरस्य कारावारं प्रवेशितः । क्रि.श. १९३१तमे वर्षे पचालिते दण्डिसत्याग्रहे कलकतासङ्घटनस्य नैके कार्यकर्तारः बद्धाः कारावारं गताः । कारावारं न गतच्छन् सङ्घस्य कार्याणि पश्यन् भवतु इति काङ्ग्रेस् पक्षः डा.बिधानचन्द्रम् असूचयत् । क्रि.श. १९३०-३१तमवर्षयोः ग्रामस्य प्रमुखः सन् कार्यमकरोत् क्रि.श. १९३३तमेवर्षे मण्डलस्य अध्यक्षः अभवत् । अस्य प्रशासनकाले निश्शुल्कशिक्षा, आरोग्यव्यवस्था, उत्तममार्गसौकर्यम्, विद्युद्व्यवस्था, जलानयनम्, इत्यादयः योजनाः कार्यानुष्ठाने आगताः । ==स्वातन्त्र्योत्तरम्== काङ्ग्रेस्पक्षः डा. बिधनचन्द्रस्य नाम [[बङ्गालराज्यम्|बङ्गालराज्यस्य]] मुख्यमन्त्रिपदार्थं निर्दिशत् । डा. रायः तु स्ववृत्तौ एव अनुवर्तितुम् इष्टवान् । किन्तु [[महात्मा गान्धिः|गान्धिमहोदयस्य]] सूचनानुगुणं क्रि.श. १९४८तमवर्षस्य जनवरिमासस्य २३तमे दिने मुख्यमन्त्रिपदम् अलमकरोत् । तस्मिन् काले [[बङ्गालराज्यम्|बङ्गालराज्ये]] जातिवैषम्यानि, आहाराभावः, निरुद्योगः, पूर्वपाकिस्तानतः अतिक्रमः, निराश्रिताः, इत्यादयः समास्याः नितरां बाधन्ते स्म । प्रथमं डा.रायः स्वपक्षे एकताम् अनुशासनं चानीतवान् । पश्चात् क्रमशः समस्यानां परिहारस्य विषये कार्ययोजनम् अकरोत् । केवलं वर्षत्रयेण नियमानुशासनानि अनुपालयन् राज्ये समृद्धिमानीतवान् । {{cquote|We have the ability and if, with faith in our future, we exert ourselves with determination, nothing, I am sure, no obstacles, however formidable or insurmountable they may appear at present, can stop our progress... (if) all work unitedly, keeping our vision clear and with a firm grasp of our problems.}} क्रि.श. १९६१तमवर्षस्य फेब्रवरिमासस्य चतुर्थे दिने एषः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] [[भारतरत्नप्रशस्तिः|भारतरत्नप्रशस्त्या]] विभूषितः । क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य जुलैमासस्य प्रथमदिनाङ्के स्वचिकित्सालयस्य रोगिणां चिकित्सां कृत्वा पश्चात् राज्यस्य सर्वदायित्वात् विमुक्तः ब्रहोगीत् इत्यस्य ग्रन्थम् अवलोकयन् तत्र शान्तिसन्देशं पठितवान् । तत्पश्चात् ११होराकालं जीवितवान् । अनन्तरम् इहलोकं त्यक्तवान् । स्वकुटुम्बनिर्वहणार्थं स्वमातुः नम्मि शोभमानं अघोरकामिनिदेवीचिकित्सालयं दत्त्वा गतवान् । क्रि.श. १९७६तमे वर्षे वैद्यकीये, राजनीतौ, विज्ञाने, मनश्शास्त्रे, सहित्ये, कलायां च ये यशोवन्तः तेभ्यः दातुं बि.सि.रायः राष्ट्रियप्रशस्तिः उद्घुष्टा । अस्य गौरवार्थं क्रि.श. १९६७तमे वर्षे [[नवदेहली]]नगरे डा.बि.सि.रायसंस्मरणग्रन्थालयः बालानाम् अध्ययनप्रकोष्टः च आरब्धः । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} ==उल्लेखाः== {{Reflist}} [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:१८८२ जननम्]] [[वर्गः:१९६२ मरणम्]] 4g3r3op1w4glq1iqvwi8qlzyy5nbr6e 0 25300 500061 471967 2026-08-06T21:28:34Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500061 wikitext text/x-wiki {{coord|37.33182|-122.03118|region:US-CA|display=title}} {{Infobox company | name = एप्पल् इन्क्.<br>Apple Inc. | logo = [[File:Apple logo black.svg|100px]] | type = [[Public company|Public]] | traded_as = {{ubl|{{NASDAQ|AAPL}}|[[NASDAQ-100]] component|[[S&P 500]] component}} | foundation = {{Start date|1976|04|1}}<br>([[Corporation|Incorporated]] January 3, 1977) | founder = {{ubl|[[Steve Jobs]]|[[Steve Wozniak]]|[[Ronald Wayne]]<ref name="AppleConf" />}} | location_city = [[Apple Campus]], 1 [[Infinite Loop (street)|Infinite Loop]], [[Cupertino, California|Cupertino]], California | location_country = U.S. | locations = 394 retail stores {{nowrap|({{as of|2012|11|lc=y|df=US}})}} | area_served = Worldwide | key_people = {{nowrap|[[Arthur D. Levinson]] (Chairman)<ref>{{cite web|url=http://apple.com/pr/bios/ |title=Press Info – Apple Leadership |publisher=Apple |accessdate=February 22, 2012}}</ref><br />[[Tim Cook]] (CEO)}} | industry = {{ubl|[[Computer hardware]]|[[Computer software]]|[[Consumer electronics]]|[[Digital distribution]]}} | products = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |title=Products list |1=[[Macintosh|Mac]] |2=[[iPod]] |3=[[iPhone]] |4=[[iPad]] |5=[[Apple TV]] |6=[[OS X]] |7=[[iLife]] |8=[[iWork]] |9=[[iOS]] |10=[[iPad Mini]] }} | services = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |title=Services list |1=[[Apple Store]] |2=[[Apple Store (online)|Apple Store online]] |3=[[Mac App Store]] |4=[[App Store (iOS)|iOS App Store]] |5=[[iTunes Store]] |6=[[iBookstore|iBooks]] |7=[[iCloud]] }} | revenue = {{Nowrap|1={{Increase}} US$ 156.508&nbsp;[[1000000000 (number)|billion]] (2012)<ref name="10-K-2012">{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/320193/000119312512444068/d411355d10k.htm |title=2012 Apple Form 10-K |date= October 31, 2012|accessdate=November 4, 2012}}</ref>}} | operating_income = {{Increase}} US$ {{0|0}}55.241&nbsp;billion (2012)<ref name="10-K-2012" /> | net_income = {{Increase}} US$ {{0|0}}41.733&nbsp;billion (2012)<ref name="10-K-2012" /> | assets = {{Increase}} US$ 176.064&nbsp;billion (2012)<ref name="10-K-2012" /> | equity = {{Increase}} US$ 118.210&nbsp;billion (2012)<ref name="10-K-2012" /> | num_employees = 72,800 (2012)<ref>{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2012/10/31/apples-2012-annual-report-more-employees-more-office-space-more-sales |title=Apple's 2012 Annual Report: More Employees, More Office Space, More Sales |publisher=Macrumors.com |date=2012-10-31 |accessdate=2012-11-11}}</ref> | subsid = [[Braeburn Capital]]<br>[[FileMaker Inc.]]<br>[[Anobit]] | homepage = {{URL|https://ikart36.com}} }} '''एप्पल् इन्क्.''' ({{NASDAQ|AAPL}}), प्राग्वर्ती '''एप्पल् कम्प्यूटर् इन्क्.'''), इति कश्चित् [[अमेरिका|अमेरिकीयो]] बहुराष्ट्रियो निगमो वर्तते।मुख्यालयश्चास्य क्युपर्टिनो इत्यत्र कैलिफोर्नियायाम् अस्ति। समवायोऽयम् उपभोक्त्रीय-वैद्युतोपकरणानि, तन्त्रांशाः, वैयक्तिकसङ्गणकानि च अभिकल्पयति, विकासयति, विक्रीणाति च। एतस्य सुख्याताः यन्त्रांशोत्पादाश्च सन्ति मैक्शृङ्खलावर्तीनि सङ्गणकानि, आइपोड्, आइफोन्, आइपैड् चेत्यादयः। ==सन्दर्भाः== {{Reflist|colwidth=30em}}{{refbegin}} * {{cite book | last = Leavitt | first = David | year = 2007 | title = The Man Who Knew Too Much; Alan Turing and the invention of the computer | url = https://archive.org/details/manwhoknewtoomuc0000leav | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{cite book | title = So Far: The First Ten Years of a Vision | url = https://archive.org/details/sofarfirsttenyea0000robp | publisher = Apple Computer | author = Rob Price | year = 1987 | isbn = 978-1-55693-974-7 }} * {{cite web|url=http://www.oazoo.com|title=Apple III history|accessdate=August 5, 2006}} * {{cite web|url=http://www.macrumors.com/2012/10/31/apples-2012-annual-report-more-employees-more-office-space-more-sales|title=Apple's 2012 Annual Report: More Employees, More Office Space, More Sales}} {{refend}} ==बाह्यतन्तूनि== {{Sister project links}} * {{Official website|http://www.apple.com/}} * [http://www.businessinsider.com/blackboard/apple Finance information about Apple Inc.] {{Finance links | name = Apple Inc. | symbol = AAPL | sec_cik = 320193 | hoovers = 14120 }} [[वर्गः:सङ्गणकविज्ञानम्]] [[वर्गः:तान्त्रिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ssbo5lvnx3hdsh191vid5nareksd6ni 0 25907 500021 483455 2026-08-06T20:47:41Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500021 wikitext text/x-wiki '''[[भारतम्|भारते]] तु [[भ्रष्टाचारः]]''' इत्येकः गम्भीरविषयः अस्ति, तथाऽयमस्य अर्थव्यवस्थां कुप्रभावितं करोति।<ref name=tfe2010/> २००५ ख्रिष्टाब्दे ट्रान्स्पैरेन्सी-इन्टर्नेश्नल् इत्यनेन कारितेऽध्ययने एकस्मिन् ज्ञातं यत् ६२% भारतीयाः लोककार्यालयेषु कार्यस्य सम्पादनार्थं प्रत्यक्षतया उत्कोचप्रदाने अथवा प्रभावप्रयोगे अनुभवं गताः सन्ति।<ref>{{cite web |url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |title=Transparency International – the global coalition against corruption |publisher=Transparency.org |date= |accessdate=2011-10-07 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226144223/https://www.transparency.org/ |deadurl=yes }}</ref><ref name="2005-TI-study">Centre for Media Studies, [http://www.iri.org.in/related_readings/India%20Corruption%20Study%202005.pdf ''India Corruption Study 2005: To Improve Governance: Volume I – Key Highlights,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811123343/http://www.iri.org.in/related_readings/India%20Corruption%20Study%202005.pdf |date=2013-08-11 }} New Delhi: Transparency International India, 30 June 2005.</ref> ==सन्दर्भाः== {{reflist|colwidth=30em}} ==अधिकाय अध्ययनाय== *{{Cite book | last1=Kohli | first1=Suresh | year=1975 | title=Corruption in India: The Growing Evil | place=India | publisher=Chetana Pvt.Ltd| isbn=0-86186-580-4}} *{{Cite journal | last1=Dwivedy | first1=Surendranath | last2=Bhargava | first2=G. S. | year=1967 | title=Political Corruption in India | place= | isbn= | url=https://archive.org/details/politicalcorrupt0000dwiv| postscript=<!--None--> }} *{{Cite book | last1=Gupta | first1=K. N. | last2= | first2= | year=2001 | title=Corruption in India | place= | publisher=Anmol Publications Pvt Ltd | isbn=81-261-0973-4 | url= | postscript=<!--None--> }}. *{{Cite document | last1=Halayya | first1=M. | last2= | first2= | year=1985 | title=Corruption in India | place= | publisher=Affiliated East-West Press | isbn= | url= | postscript=<!--None--> }} *{{Cite document | last1=Guhan | first1=Sanjivi | last2=Paul | first2=Samuel | year=1997 | title=Corruption in India: Agenda for Action | place= | publisher=Vision Books | isbn= | url= | postscript=<!--None--> }} *{{Cite book | last1=Vittal | first1=N. | last2= | first2= | year=2003 | title=Corruption in India: The Roadblock to National Prosperity | place= | publisher=Academic Foundation | isbn=81-7188-287-0 | url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/EI06Df01.html | postscript=<!--None--> | accessdate=2013-02-06 | archive-date=2011-06-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110604045108/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/EI06Df01.html | deadurl=yes }} *{{cite book|last=Somiah|first=C.G.|title=The honest always stand alone|year=2010|publisher=Niyogi Books|location=New Delhi|isbn=81-89738-71-2}} ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://cic.gov.in/ CIC] – The Central Information Commission is charged with interpreting the Right to Information Act, 2005. *[http://righttoinformation.gov.in/ DoPT] – The Department of Personnel and Training, Ministry of Personnel, Public Grievances, and Pensions, is charged with being the nodal agency for the Right to Information Act, 2005. It has the powers to make rules regarding appeals, fees, etc. [[वर्गः:सामाजिकसमस्याः]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 22k99yva698f85lkwhvc7u3ne3bubv0 0 26399 500024 481821 2026-08-06T20:50:20Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500024 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = Shyamji Krishna Varma | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = Shyamji krishna varma.jpg | image_size = | alt = | caption = Shyamji Krishna Varma | birth_name = Shyamji Krishna Nakhua | birth_date = {{birth date|df=yes|1857|10|04}} | birth_place = [[Mandvi]], [[Kutch]], [[Gujarat]] | death_date = {{Death date|df=yes|1930|03|30}} | death_place = [[Geneva]], [[Switzerland]] | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | ethnicity = [[South Asian ethnic groups|Indian]] | education = B.A. | alma_mater = Wilson High School, [[Mumbai]]; [[Balliol College]], [[Oxford University]] | occupation = Indian Revolutionary, lawyer, Journalist, Nationalist | employer = | organization = [[The Indian Home Rule Society]], [[India House]], [[The Indian Sociologist]] | known_for = [[Indian independence movement|Indian Independence Movement]] | notable_works = | style = | religion = | spouse = Bhanumati Krishna Varma | partner = | children = | parents = Karsan Bhanushali (Nakhua), Gomatibai | awards = | siblings = | website = {{url|www.krantiteerth.org}} | footnotes = | box_width = }} '''श्यामजी कृष्ण वर्मा''' (१८५७-१९३०) इत्ययं भारतस्य क्रान्तिकारी<ref>{{cite book|last=Chandra|first=Bipan|title=India's Struggle for Independence|url=https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse|publisher=Penguin Books India|location=[[New Delhi]]|year=1989|pages=[https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse/page/145 145]|isbn=978-0-14-010781-4|accessdate=January 17, 2010}}</ref> अधिवक्ता, तथा च पत्रकारः आसीत्। सः भारतीयहोम्-रूल्-सोसाय्टी इत्येतत्, इन्डिया-हाउस् इत्येतत् तथा च लन्दन्-नगरे द-इन्डियन्-सोश्योलोजिस्ट् इत्येतत् स्थापितवान्। सः बैलियोल्-महाविद्यालयतः स्नातकः आसीत्, तथा च प्रसिद्धः संस्कृतविद्वान् आसीत्, अन्यासु च भारतीयभाषास्वपि तस्य विद्वत्ता आसीत्। सः भारते सङ्क्षिप्तमेकं विधानाधारितं जीवनवृत्तं (legal career) व्यतीतवान्, भारतस्य च केषुचित् राजकुमारीयराज्येषु सः दीवानपदे कार्यं कृतवान्।<ref name=Qur123>{{Harvnb|Qur|2005|p=123}}</ref> १९०५ तमे वर्षे सः इन्डिया-हाउस् इत्येतत् तथा च द-इन्डियन्-सोश्योलोजिस्ट् इत्येतत् स्थापितवान्। ते च सङ्गठने शीघ्रमेव मौलिकराष्ट्रवादिनां व्यवस्थितसम्मेलनस्थलत्वेन परिवर्तिते जाते। भारतीयेषु ब्रिटेनस्थेषु छात्रेषु तेऽतीव प्रसिद्धेऽभवताम्। सङ्गठनस्य प्रसिद्धतमेषु सदस्येषु चान्यतमः आसीत् [[विनायकदामोदरसावरकरः]]। [[File:Shyamji Krishna Varma 1989 stamp of India.jpg|thumb|श्यामजी कृष्ण वर्मा ]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.freeindia.org/dynamic/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=529 Shyamji Krishna Varma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305121007/http://freeindia.org/dynamic/modules.php?name=content&pa=showpage&pid=529 |date=2016-03-05 }} * [http://hvmajithiya.files.wordpress.com/2010/12/shree-shyamji-krishna-varma-memorial.pdf Shyamji Krishna Varma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425020502/http://hvmajithiya.files.wordpress.com/2010/12/shree-shyamji-krishna-varma-memorial.pdf |date=2012-04-25 }} == सन्दर्भाः == <references/> {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} [[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः‎]] [[वर्गः:भारतेतिहाससम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] q6acrsz10aipm1ysklpyqostwyh5v4l 0 27212 500049 492016 2026-08-06T21:13:51Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500049 wikitext text/x-wiki '''पृथिव्याः लेखनपद्धतिसमूहः'''(Writing systems worldwide) वर्गीकृत्य सूचीरूपेण प्रस्तूयते । इदं वर्गीकरणं लिपीनां विशेषगुणान् परिलक्ष्य निर्मितमस्ति । यस्मात् लिपिप्रभेदाः सुस्पष्टरूपेण ज्ञायन्ते । [[चित्रम्:Writing systems worldwide.png|400px|thumb| {| |+ राष्ट्रस्तरीय-मुख्यलेखनपद्धतयः |- |'''अल्फाबेट्''' <span style="background-color:#AAAAAA;color:white;">ल्यटिन्</span> <span style="background-color:#008080;color:white;">क्रिलिक्</span><span style="background-color:cyan;color:black;">एवं ल्यटिन्</span> <span style="background-color:blue;color:white;">ग्रीक्</span> <span style="background-color:darkblue;color:white;">जर्जियन्</span> <span style="background-color:darkblue;color:white;">आर्मेनियन्</span> |'''लोगोग्राफिक्+सिलैबिक्''' <span style="background-color:red;color:white;">हांज़्इ&nbsp;</span>&nbsp;<span style="background-color:#DC143C;color:white;">कन&nbsp;+कञ्जि</span> <span style="background-color:#C000C0;color:white;">हंगुल्</span><span style="background-color:#FF00FF;color:black;">+सीमाबद्ध हञ्ज़&nbsp;</span> |- |'''अब्जाद्(Abjad)''' <span style="background-color:green;color:white;">आरबिक्</span><span style="background-color:#66FF00;color:black;">एवं ल्यटिन्</span> <span style="background-color:#00ff7f;color:black;">हिब्रु</span> |'''अबुगिडा(Abugida)''' <span style="background-color:#FFC000;color:black;">उ,</span> <span style="background-color:orange;color:black;">द भारतीय</span> <span style="background-color:#800000;color:white;">एथियपिक्</span> <span style="background-color:olive;color:white;">थाना</span> <span style="background-color:#FFFF80;color:black;">कैनाडियन् सिलैबिक्</span> |}]] == [[भावचित्रात्मकलिपयः|चित्रात्मक/भावचित्रात्मकलिपयः]] (Pictographic/ideographic writing systems) == * [[Aztec writing|Aztec]]{{spaced ndash}} [[Nahuatl language|Nahuatl]]{{spaced ndash}} Although some proper nouns have phonetic components.<ref>{{cite book|last=Smith|first=Mike|title=The Aztecs|url=https://archive.org/details/aztecs0002smit|year=1997|publisher=Blackwell Publishing|location=Malden, MA|isbn=0-631-23015-7}}</ref> * [[Mixtec writing|Mixtec]]{{spaced ndash}} [[Mixtecan languages|Mixtec]] * [[Dongba script|Dongba]]{{spaced ndash}} [[Naxi language|Naxi]]{{spaced ndash}} Although this is often supplemented with syllabic [[Geba script]]. * [[Ersu Shaba script|Ersu ''Shābā'']] – [[Ersu language|Ersu]] * [[Míkmaq hieroglyphic writing]]{{spaced ndash}} [[Míkmaq]]{{spaced ndash}} Does have phonetic components, however. * [[Nsibidi]]{{spaced ndash}} [[Ekoid languages|Ekoi]], [[Efik language|Efik/Ibibio]], [[Igbo language|Igbo]] * [[Testerian]] – used for missionary work in Mexico * Other [[Mesoamerican writing systems]] with the exception of [[Maya script|Maya Hieroglyphs]]. There are also symbol systems used to represent things other than language, or to represent constructed languages. Some of these are * [[Blissymbols]] – A constructed ideographic script used primarily in [[Augmentative and Alternative Communication]] (AAC). * [[iConji]] – A constructed ideographic script used primarily in social networking * [[Isotype (picture language)]] * [[Sona language (artificial)|Sona language]] * A wide variety of [[Writing system|notations]] [[Linear B]] and [[Asemic writing]] also incorporate ideograms. == [[शब्द-चिह्नात्मकलेखनपद्धतिः]] (Logographic writing systems) == === व्यञ्जन-आधारितशब्द-चिह्नात्मकलिपयः === [[चित्रम्:WritingSystemsoftheWorld.png|400px|thumb|right|वर्तमाने विश्वे प्रचलिताः लेखनपद्धतयः]] * [[Egyptian hieroglyph|Hieroglyphic]], [[Hieratic]], and [[Demotic Egyptian|Demotic]]{{spaced ndash}} writing systems of [[Ancient Egypt]] ** [[Egyptian hieroglyphs]] *** [[List of Egyptian hieroglyphs by common name: A-L]] *** [[List of Egyptian hieroglyphs by common name: M-Z]] === अक्षराधारित-शब्दचिह्नात्मकलिपयः (Syllable-based logographies) === * [[Anatolian hieroglyph]]s{{spaced ndash}} [[Luwian language|Luwian]] * [[Cuneiform script|Cuneiform]]{{spaced ndash}} [[Sumerian language|Sumerian]], [[Akkadian language|Akkadian]], other [[Semitic languages]], [[Elamite language|Elamite]], [[Hittite language|Hittite]], [[Luwian language|Luwian]], [[Hurrian language|Hurrian]], and [[Urartian language|Urartian]] * [[Chinese character]]s (Hanzi){{spaced ndash}} [[Chinese language|Chinese]], [[Japanese language|Japanese]] (called [[Kanji]]), [[Korean language|Korean]] (called [[Hanja]]), [[Vietnamese language|Vietnamese]] (called [[Han tu]], obsolete) ** [[Jurchen script]]{{spaced ndash}} [[Jurchen language|Jurchen]] ** [[Khitan large script]]{{spaced ndash}} [[Khitan language|Khitan]] ** [[Tangut script]]{{spaced ndash}} [[Tangut language|Tangut]] ** [[Sawndip|Zhuang script]]{{spaced ndash}} [[Zhuang languages|Zhuang]] ** [[Chữ Nôm]]{{spaced ndash}} [[Vietnamese language|Vietnamese]] (for vernacular Vietnamese, now obsolete) * [[Eghap script|Eghap (or Bagam)]] script * [[Maya script|Mayan]]{{spaced ndash}} [[Chorti language|Chorti]], [[Yucatec Maya language|Yucatec]], and other [[Classic Maya language]]s * [[Yi script#Classical Yi|Yi]] (classical){{spaced ndash}} various [[Yi language|Yi/Lolo languages]] * [[Sui language#Script|Shui script]]{{spaced ndash}} [[Shui language]] == अक्षरात्मकलिपयः (सिलैबिक्) == In a [[syllabary]], graphemes represent [[syllable]]s or [[Mora (linguistics)|moras]]. (Note that the 19th century term ''syllabics'' usually referred to ''[[abugida]]s'' rather than true syllabaries.) * [[Afaka script|Afaka]]{{spaced ndash}} [[Ndyuka language|Ndyuka]] * [[Yugtun script|Alaska script]]{{spaced ndash}} [[Yupik language|Central Yup'ik]] * [[Cherokee syllabary|Cherokee]]{{spaced ndash}} [[Cherokee language|Cherokee]] * [[Cypriot syllabary|Cypriot]]{{spaced ndash}} [[Mycenaean language|Mycenean Greek]] * [[Geba script|Geba]]{{spaced ndash}} [[Naxi language|Naxi]] * [[Kana]]{{spaced ndash}} [[Japanese language|Japanese]]**[[Hiragana]]{{spaced ndash}} ** [[Katakana]]{{spaced ndash}} ** [[Man'yōgana]] * [[Kikakui]] – [[Mende language|Mende]] * [[Kpelle syllabary|Kpelle]]{{spaced ndash}} [[Kpelle language|Kpelle]] * [[Linear B]]{{spaced ndash}} [[Mycenaean language|Mycenean Greek]] * [[Nü Shu]]{{spaced ndash}} [[Chinese language|Chinese]] * [[Vai syllabary|Vai]]{{spaced ndash}} [[Vai language|Vai]] * [[Woleaian script|Woleaian]]{{spaced ndash}} [[Woleaian language|Woleaian]] (a likely syllabary) * [[Yi script#Modern Yi|Yi]] (modern){{spaced ndash}} various [[Yi language|Yi/Lolo languages]] === अर्ध-अक्षरात्मकलिपयः (अंशतः अक्षरात्मक तथा अंशतः वर्णात्मकलिपिः) === * [[Paleohispanic scripts|Paleohispanic semi-sillabaries]]{{spaced ndash}} [[Paleohispanic languages]] ** [[Southwestern script|Tartessian or Southwestern script]]{{spaced ndash}} [[Tartessian language|Tartessian or Southwestern language]] ** [[Southeastern Iberian script]]{{spaced ndash}} [[Iberian language]] ** [[Northeastern Iberian script]]{{spaced ndash}} [[Iberian language]] ** [[Celtiberian script]]{{spaced ndash}} [[Celtiberian language]] * [[Old Persian cuneiform script|Old Persian Cuneiform]]{{spaced ndash}} [[Old Persian language|Old Persian]] * [[Bopomofo|Zhuyin fuhao]]{{spaced ndash}} phonetic script for [[Chinese languages]], and principal script for several [[Formosan languages]]. * [[Eskayan]]{{spaced ndash}} [[Bohol]], [[Philippines]] (a syllabary apparently based on an alphabet; some alphabetic characteristics remain) * [[Bamum script]]{{spaced ndash}}[[Bamum language|Bamum]] (a defective syllabary, with alphabetic principles used to fill the gaps) == खण्डयुक्तलिपयः (Segmental scripts) == === अब्जाद (Abjads) === An [[abjad]] is a segmental script containing symbols for [[consonant]]s only, or where vowels are ''optionally'' written with diacritics ("pointing") or only written word-initially. * [[Aramaic alphabet|Aramaic]] * [[Arabic alphabet|Arabic]]{{spaced ndash}} [[Arabic language|Arabic]], [[Azeri language|Azeri]], [[Punjabi language|Punjabi]], [[Baluchi language|Baluchi]], [[Kashmiri language|Kashmiri]], [[Pashtu language|Pashto]], [[Persian language|Persian]], [[Kurdish language|Kurdish]] (vowels ''obligatory''), [[Sindhi language|Sindhi]], [[Uighur language|Uighur]] (vowels ''obligatory''), [[Urdu language|Urdu]], and the languages of many other peoples of the Near East * [[Hebrew alphabet|Hebrew Square Script]]{{spaced ndash}} [[Hebrew language|Hebrew]], [[Yiddish]], and other Jewish languages * [[Jawi (script)|Jawi]] – [[Arabic language|Arabic]], [[Malay language|Malay]] * [[Manichaean script]] * [[Nabataean alphabet|Nabataean]]{{spaced ndash}} the [[Nabataeans]] of [[Petra]] * [[Pahlavi script]]{{spaced ndash}} [[Middle Persian]] ** [[Parthian alphabet|Parthian]] ** [[Psalter alphabet|Psalter]] * [[Phoenician alphabet|Phoenician]]{{spaced ndash}} [[Phoenician language|Phoenician]] and other [[Canaan]]ite languages * [[Proto-Canaanite alphabet|Proto-Canaanite]] * [[Sabaean alphabet|Sabaean]] ** [[South Arabian alphabet|South Arabian]]{{spaced ndash}} Sabaic, Qatabanic, Himyaritic, and Hadhramautic * [[Sogdian alphabet|Sogdian]] * [[Samaritan alphabet|Samaritan (Old Hebrew)]]{{spaced ndash}} [[Aramaic language|Aramaic]], [[Arabic language|Arabic]], and [[Hebrew language|Hebrew]] * [[Syriac alphabet|Syriac]]{{spaced ndash}} [[Syriac language|Syriac]] * [[Tifinagh]]{{spaced ndash}} [[Tuareg languages|Tuareg]] * [[Ugaritic alphabet|Ugaritic]]{{spaced ndash}} [[Ugaritic language|Ugaritic]], [[Hurrian language|Hurrian]] === शुद्धवर्णात्मकलिपयः === A true [[alphabet]] contains separate letters (not [[diacritic]] marks) for both [[consonant]]s and [[vowel]]s. ==== अलक्षणात्मक-रैखिकवर्णलिपयः (Linear nonfeatural alphabets) ==== [[चित्रम्:Scripts in Europe.svg|thumb|right|300px|Map of the writing systems in Europe.]] ''Linear'' alphabets are composed of lines on a surface, such as ink on paper. * [[Uyghur Arabic alphabet]] (''Uyghur Ereb Yéziqi''){{spaced ndash}} [[Avestan language|Avestan]] * [[Armenian alphabet|Armenian]]{{spaced ndash}} [[Armenian language|Armenian]] * [[Avestan alphabet]]{{spaced ndash}} [[Avestan language|Avestan]] * [[Beitha Kukju]]{{spaced ndash}} [[Albanian language|Albanian]] * [[Borama script|Borama]]{{spaced ndash}} [[Somali language|Somali]] * [[Caucasian Albanian alphabet]]{{spaced ndash}} Old [[Udi language]] * [[Coptic alphabet|Coptic]]{{spaced ndash}} [[Egyptian language|Egyptian]] * [[Cyrillic script|Cyrillic]]{{spaced ndash}} [[Eastern Slavic languages]] ([[Belarusian language|Belarusian]], [[Russian language|Russian]], [[Ukrainian language|Ukrainian]]), eastern [[South Slavic languages]] ([[Bulgarian language|Bulgarian]], [[Macedonian language|Macedonian]], [[Serbian language|Serbian]]), the other [[languages of Russia]], [[Kazakh language]], [[Kyrgyz language]], [[Tajik language]], [[Mongolian language]]. [[Azerbaijan]], [[Turkmenistan]], and [[Uzbekistan]] are changing to the Latin alphabet but still have considerable use of Cyrillic. See [[Languages using Cyrillic]]. * [[Eclectic Shorthand]] * [[Elbasan script|Elbasan]]{{spaced ndash}} [[Albanian language|Albanian]] * [[Fraser alphabet|Fraser]]{{spaced ndash}} [[Lisu language|Lisu]] * [[Gabelsberger shorthand]] * [[Georgian alphabet|Georgian]]{{spaced ndash}} [[Georgian language|Georgian]] and other [[Kartvelian languages]] * [[Glagolitic alphabet|Glagolitic]]{{spaced ndash}} [[Old Church Slavonic]] * [[Gothic alphabet|Gothic]]{{spaced ndash}} [[Gothic language|Gothic]] * [[Greek alphabet|Greek]]{{spaced ndash}} [[Greek language|Greek]] * [[International Phonetic Alphabet]] * [[Kaddare script|Kaddare]]{{spaced ndash}} [[Somali language|Somali]] * [[Latin script|Latin {{sc|aka}} Roman]]{{spaced ndash}} originally [[Latin language]]; most current western and central [[Languages of Europe|European languages]], [[Turkic languages]], [[languages of Africa|sub-Saharan African languages]], [[indigenous languages of the Americas]], languages of [[maritime Southeast Asia]] and [[languages of Oceania]] use developments of it. Languages using a non-Latin writing system are generally also equipped with [[Romanization]] for [[transliteration]] or secondary use. * [[Manchu alphabet|Manchu]]{{spaced ndash}} [[Manchu language|Manchu]] * [[Mandaic alphabet|Mandaic]]{{spaced ndash}} [[Mandaic language|Mandaic]] dialect of [[Aramaic language|Aramaic]] * [[Mongolian script|Mongolian]]{{spaced ndash}} [[Mongolian language|Mongolian]] * Neo-[[Tifinagh]]{{spaced ndash}} [[Berber languages|Tamazight]] * [[N'Ko]]{{spaced ndash}} [[Maninka language]], [[Bambara language|Bambara]], [[Dyula language]] * [[Ogham]] ({{IPA-ga|oːm}}){{spaced ndash}} [[Goidelic languages|Gaelic]], [[Brythonic languages|Britannic]], [[Pictish language|Pictish]] * [[Old Hungarian script|Old Hungarian]] (in Hungarian ''magyar rovásírás'' or ''székely-magyar rovásírás''){{spaced ndash}} [[Hungarian language|Hungarian]] * [[Old Italic alphabet|Old Italic]]{{spaced ndash}} a family of connected alphabets for the [[Etruscan language|Etruscan]], [[Oscan language|Oscan]], [[Umbrian language|Umbrian]], [[Messapian language|Messapian]], [[South Picene language|South Picene]], [[Raetic language|Raetic]], [[Venetic language|Venetic]], [[Lepontic language|Lepontic]], [[Camunic language]]s * [[Old Permic script|Old Permic]] (also called ''Abur''){{spaced ndash}} [[Komi language|Komi]] * [[Old Turkic script|Old Turkic]]{{spaced ndash}} [[Turkic languages|Turkic]] * [[Old Uyghur alphabet]]{{spaced ndash}} [[Uyghur language|Uyghur]] * [[Osmanya script|Osmanya]]{{spaced ndash}} [[Somali language|Somali]] * [[Runic alphabet]]{{spaced ndash}} [[Germanic languages]] * [[Santali alphabet|Ol Cemet']]{{spaced ndash}} [[Santali language|Santali]] * [[Tai Lue]]{{spaced ndash}} [[Dai people|Lue]] * [[Bassa Vah|Vah]] {{spaced ndash}} [[Bassa language|Bassa]] * [[Zaghawa script|Zaghawa]] {{spaced ndash}} [[Zaghawa language|Zaghawa]] ==== लक्षणात्मकरैखिक-वर्णात्मकलिपयः (Featural linear alphabets) ==== A [[Featural alphabet|featural script]] has elements that indicate the components of articulation, such as [[bilabial consonant]]s, [[fricative consonant|fricatives]], or [[back vowel]]s. Scripts differ in how many features they indicate. * [[Gregg Shorthand]] * [[Hangul]]{{spaced ndash}} [[Korean language|Korean]] * [[Shavian alphabet]] * [[Tengwar]] (a fictional script) * [[Visible Speech]] (a phonetic script) * [[Stokoe notation]] for [[American Sign Language]] * [[SignWriting]] for [[sign languages]] ==== दिग्दर्शीवर्णात्मकलिपयः (Manual alphabets) ==== [[Manual alphabet]]s are frequently found as parts of [[sign language]]s. They are not used for writing ''per se'', but for spelling out words while signing. * [[American Manual Alphabet|American manual alphabet]] (used with slight modification in [[Hong Kong]], [[Malaysia]], [[Paraguay]], [[Philippines]], [[Singapore]], [[Taiwan]], [[Thailand]]) * [[Two-handed manual alphabet|British manual alphabet]] (used in some of the [[Commonwealth of Nations]], such as [[Australia]] and [[New Zealand]]) * [[Catalonian manual alphabet]] * [[Chilean manual alphabet]] * [[Chinese manual alphabet]] * [[Dutch manual alphabet]] * [[Ethiopian manual alphabet]] (an abugida) * [[French manual alphabet]] * [[Greek manual alphabet]] * [[Icelandic manual alphabet]] (also used in [[Denmark]]) * [[Indian manual alphabet]] (a true alphabet?; used in [[Devanagari]] and [[Gujarati language|Gujarati]] areas) * [[International manual alphabet]] (used in [[Germany]], [[Austria]], [[Norway]], [[Finland]]) * [[Iranian manual alphabet]] (an abjad; also used in [[Egypt]]) * [[Israeli manual alphabet]] (an abjad) * [[Italian manual alphabet]] * [[Korean manual alphabet]] * [[Latin American manual alphabets]] * [[Polish manual alphabet]] * [[Portuguese manual alphabet]] * [[Romanian manual alphabet]] * [[Russian manual alphabet]] (also used in [[Bulgaria]] and ex-[[Soviet Union|Soviet]] states) * [[Spanish manual alphabet]] ([[Madrid]]) * [[Swedish manual alphabet]] * [[Yugoslav manual alphabet]] ==== अन्या अरैखिकवर्णात्मकलिपयः (Other non-linear alphabets) ==== These are other alphabets composed of something other than lines on a surface. * [[Braille|Braille (Unified)]]{{spaced ndash}} an embossed alphabet for the visually impaired, used with some extra letters to transcribe the Latin, Cyrillic, Greek, Hebrew, and Arabic alphabets, as well as Chinese * [[Korean Braille|Braille (Korean)]] * [[American Braille|Braille (American)]] (defunct) * [[New York Point]]{{spaced ndash}} a defunct alternative to Braille * [[International maritime signal flags]] (both alphabetic and ideographic) * [[Morse code|Morse code (International)]]{{spaced ndash}} a [[trinary]] code of dashes, dots, and silence, whether transmitted by electricity, light, or sound) representing characters in the Latin alphabet. * [[American Morse code]] (defunct) * [[Semaphore line|Optical telegraphy]] (defunct) * [[Flag semaphore]]{{spaced ndash}} (made by moving hand-held flags) === अबुगिडा (Abugidas) === इन्हें वर्णाक्षरी (अल्फासिलैबरी) भी कहते हैं। ये 'खण्डात्मक' (segmental) लिपियाँ है जिनमें स्वर चिह्नों को दर्शाने के लिए व्यंजन पर कोई डायाक्रिटिकल चिह्न लगाया जाता है या कोई अन्य परिवर्तन/परिवर्धन कर दिया जाता है। भारत तथा दक्षिण-पूर्व एशिया की प्रायः सभी लिपियाँ इसी श्रेणी में आती हैं। ये सभी ऐतिहासिक रूप से ब्राह्मी परिवार की हैं। ==== ब्राह्मीपरिवारस्य अबुगिडा लिपयः ==== [[चित्रम्:Manuscripts in the Yunnan Nationalities Museum - DSC03945.JPG|thumb|A [[Palaung language|Palaung]] manuscript written in a Brahmic abugida]] * [[Anga Lipi|Anga Script]]{{spaced ndash}} [[Angika]] * [[Ahom alphabet|Ahom]] * [[Assamese script|Assamese]]{{spaced ndash}} [[Assamese language|Assamese/Assamiya/Ôxômiya]] * [[ब्राह्मी लिपि]]{{spaced ndash}} [[प्रकृत]], [[संस्कृत]] * [[Balinese alphabet|Balinese]] * [[Batak script|Batak]]{{spaced ndash}} [[Toba Batak language|Toba]] and other [[Batak (Indonesia)|Batak]] languages * [[Baybayin]]{{spaced ndash}} [[Ilokano language|Ilokano]], [[Kapampangan language|Kapampangan]], [[Pangasinan language|Pangasinan]], [[Tagalog language|Tagalog]], [[Bikol languages]], [[Visayan languages]], and possibly other [[Philippine languages]] * [[बांग्ला लिपि]]{{spaced ndash}} [[बांग्ला भाषा]], [[मैथिली भाषा]] * [[Buhid script|Buhid]] * [[Burmese alphabet|Burmese]]{{spaced ndash}} [[Burmese language|Burmese]], [[Karen languages]], [[Mon language|Mon]], and [[Shan language|Shan]] * [[Cham alphabet|Cham]] * [[Tai Nüa language|Dehong]]{{spaced ndash}} Dehong Dai * [[देवनागरी]]{{spaced ndash}} [[हिन्दी]], [[संस्कृत]], [[मराठी]], [[नेपाली]], तथा उत्तरी [[भारत]] एवं [[नेपाल]] की अनेकों भाषाएँ * [[Gujarati script|Gujarāti]]{{spaced ndash}} [[Gujarati language|Gujarāti]], [[Kachchi language|Kachchi]] * [[Gurmukhi script]]{{spaced ndash}} [[Punjabi language|Punjabi]] * [[Hanunoo script|Hanuno’o]] * [[Javanese alphabet|Javanese]] * [[Kaganga alphabet|Kaganga]]{{spaced ndash}} [[Rejang language|Rejang]] * [[Kaithi]] * [[Kannada script|Kannada]]{{spaced ndash}} [[Kannada language|Kannada]], [[Tulu language|Tulu]] * [[Kawi script|Kawi]] * [[Khmer alphabet|Khmer]] * [[Lao alphabet|Lao]] * [[Limbu alphabet|Limbu]] * [[Lontara alphabet|Lontara’]]{{spaced ndash}} [[Buginese language|Buginese]], [[Makassar language|Makassar]], and [[Mandar language|Mandar]] * [[Malayalam script|Malayalam]] * [[Mithilākshara]] {syn. Vaidehī lipi / Tirahutā / Tirhutā } Used to write [[Maithili language|Maithili]] * [[Modi alphabet|Modi]]{{spaced ndash}} [[Marathi language|Marathi]] * [[Nepal script|Nepal]]{{spaced ndash}} [[Nepal Bhasa]], [[Sanskrit]] * [[Oriya script|Oriya]] * [[Phagspa script|Phags-pa]]{{spaced ndash}} [[Mongolian language|Mongolian]], [[Chinese language|Chinese]], and other languages of the [[Yuan Dynasty]] [[Mongol Empire]] * [[Ranjana script|Ranjana]]{{spaced ndash}} [[Nepal Bhasa]], [[Sanskrit]] * [[Śāradā script|Śāradā]] * [[Siddham script|Siddham]] used to write [[Sanskrit]] * [[Sinhala script|Sinhala]] * [[Saurashtra alphabet|Sourashtra]] * [[Soyombo script|Soyombo]] * [[Sundanese script|Sundanese]] * [[Syloti Nagri]] – [[Sylheti language|Sylheti]] * [[Tagbanwa alphabet|Tagbanwa]]{{spaced ndash}} [[Ethnic Groups of Palawan|Languages of Palawan]] * [[Tai Dam language|Tai Dam]] * [[Tai Tham script|Tai Tham]]{{spaced ndash}} [[Khün language|Khün]], and [[Northern Thai language|Northern Thai]] * [[Tamil script|Tamil]] * [[Telugu script|Telugu]] * [[Thai alphabet|Thai]] * [[Tibetan alphabet|Tibetan]] * [[Tirahutā / Tirhutā]] {syn. Vaidehī lipi / Mithilākshara } used to write [[Maithili language|Maithili]] * [[Tocharian script|Tocharian]] * [[Varang Kshiti]]{{spaced ndash}} [[Ho language|Ho]] ==== अन्य-अबुगिडालिपयः ==== * [[Canadian Aboriginal syllabics]]{{spaced ndash}} [[Cree syllabics]] (for [[Cree language|Cree]]), [[Inuktitut syllabics]] (for [[Inuktitut language|Inuktitut]]), and other variants for [[Ojibwe language|Ojibwe]], [[Carrier language|Carrier]], [[Blackfoot]], and other languages of Canada * [[Ge'ez script|Ethiopic]]{{spaced ndash}} [[Amharic language|Amharic]], [[Ge'ez language|Ge’ez]], [[Oromo language|Oromo]], [[Tigrigna language|Tigrigna]] * [[Kharoṣṭhī]]{{spaced ndash}} [[Gandhari language|Gandhari]], [[Sanskrit]] * [[Mandombe]] * [[Meroitic script|Meroitic]]{{spaced ndash}} [[Meroë]] * [[Pitman Shorthand]] * [[Pollard script]]{{spaced ndash}} [[Hmong language|Miao]] * [[Sorang Sompeng]]{{spaced ndash}} [[Sora language|Sora]] * [[Thaana]]{{spaced ndash}} [[Dhivehi language|Dhivehi]] * [[Thomas Natural Shorthand]] ==== अन्तिमव्यञ्जन-डायाक्रिटिक् अबुगिडा (Final consonant-diacritic abugidas) ==== * [[Róng]]{{spaced ndash}} [[Lepcha language|Lepcha]] ==== स्वराधारित-अबुगिडा लिपयः (Vowel-based abugidas) ==== * [[Boyd's Syllabic Shorthand]] * [[Japanese Braille]]{{spaced ndash}} [[Japanese language|Japanese]] * [[Pahawh Hmong]]{{spaced ndash}} [[Hmong language|Hmong]] == अनाविष्कृतलिपयः (Undeciphered systems) == * [[Byblos syllabary]]{{spaced ndash}} the city of [[Byblos]] * [[Isthmian script|Isthmian]] (apparently logosyllabic) * [[Indus script|Indus]]{{spaced ndash}} [[Indus Valley Civilization]] * [[Quipu]]{{spaced ndash}} [[Inca Empire]] (probably numerical only) * [[Khitan small script]]{{spaced ndash}} [[Khitan language|Khitan]] * [[Cretan hieroglyphs]] * [[Linear A]] (a syllabary){{spaced ndash}} [[Eteocretan|Minoan]] * [[Mixtec script|Mixtec]]{{spaced ndash}} [[Mixtec]] (perhaps pictographic) * [[Olmec hieroglyphs|Olmec]]{{spaced ndash}} [[Olmec|Olmec civilization]] (possibly the oldest [[Mesoamerica]]n script) * [[Phaistos Disc]] (a unique text, very possibly not writing) * [[Proto-Elamite]]{{spaced ndash}} [[Elam]] (nearly as old as Sumerian) * [[Rongorongo]]{{spaced ndash}} [[Rapa Nui language|Rapa Nui]] (perhaps a syllabary) * [[Proto-Sinaitic script|Proto-Sinaitic]] (likely an abjad) * [[Zapotec writing|Zapotec]]{{spaced ndash}} [[Zapotec language|Zapotec]] (another old Mesoamerican script) * [[Banpo symbols]] {{spaced ndash}} [[Yangshao culture]] (perhaps proto-writing) * [[Jiahu symbols]] {{spaced ndash}} [[Peiligang culture]] (perhaps proto-writing) == अनाविष्कृतपाण्डुलिपयः == * [[Voynich manuscript]] * [[Rohonc Codex]] * [[Codex Seraphinianus]] * [[James Hampton (artist)|Hamptonese]] * [[Dorabella cipher]] == अन्यलिपयः == [[Asemic writing]] is generally meaningless, though it sometimes contains ideograms or pictograms. === ध्वन्यात्मकवर्णयुक्तलिपयः(Phonetic alphabets) === This section lists alphabets used to transcribe [[phonetic]] or [[phoneme|phonemic]] sound; not to be confused with [[spelling alphabet]]s like the [[ICAO spelling alphabet]]. * [[International Phonetic Alphabet]] * [[Deseret alphabet]] * [[Unifon]] * [[Americanist phonetic notation]] * [[Uralic Phonetic Alphabet]] * [[Shavian alphabet]] === विशिष्टवर्णमाला === Alphabets may exist in forms other than visible symbols on a surface. Some of these are: ====इन्द्रियग्राह्यवर्णलिपयः==== * [[Braille]] * [[Moon type]] * [[New York Point]] * [[Night writing]] ==== आयासः वर्णलिपयः (Manual alphabets) ==== * [[Fingerspelling]] For example: * [[American Sign Language]] * [[American manual alphabet]] * [[Korean manual alphabet]] * [[Cued Speech]] ==== दूरसञ्चारी सांकेतिकवर्णलिपयः (Long-Distance Signaling) ==== * [[International maritime signal flags]] * [[Morse code]] * [[Flag semaphore]] * [[Semaphore line|Optical telegraphy]] === वैकल्पिकवर्णलिपयः (Alternative alphabets) === * [[Gregg Shorthand]] * [[Initial Teaching Alphabet]] * [[Pitman Shorthand]] * [[Quikscript]] ===काल्पनिकलिपयः === * [[Ath (alphabet)]] * [[Aurebesh]] * [[Cirth]] * [[D'ni language|D'ni]] * [[Goa'uld language|Goa'uld]] * [[Ar tonelico: Melody of Elemia|Hymmnos]] * [[Klingon writing systems|Klingon]] * ''[[On Beyond Zebra!]]'' * [[Quenya]] * [[Sarati]] * [[Sindarin]] * [[Tengwar]] * [[Unown]] [[चित्रम्:WritingSystemsOfTheWorld.png|thumb|center|400px| विभिन्नलिपिषु 'विकिपिडिया'-याः शब्दनिरूपणम्]] ==टिप्पणी== {{reflist}} == बाह्यानुबन्धः == * [http://omniglot.com/ Omniglot: a guide to writing systems] * [http://www.ancientscripts.com/ws.html Ancient Scripts: Home]:(Site with some introduction to different writing systems and group them into [http://www.ancientscripts.com/ws_types.html origins]/[http://www.ancientscripts.com/ws_types.html types]/[http://www.ancientscripts.com/ws_families.html families]/[http://www.ancientscripts.com/ws_regions.html regions]/[http://www.ancientscripts.com/ws_timeline.html timeline]/[http://www.ancientscripts.com/ws_atoz.html A to Z]) * [[Michael Everson]]'s [http://www.evertype.com/alphabets/index.html Alphabets of Europe] * [http://copper.chem.ucla.edu/~jericks Deseret Alphabet] {{List of writing systems}} [[वर्गः:लिपिशास्त्रम्‎]] [[वर्गः:संस्कृतिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:अन्यभाषालेखाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 2yxohpak532ik8tzelkemgmij28y8u6 0 27707 500053 461772 2026-08-06T21:17:55Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500053 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Asian Koel | image = | image_caption = Female (nominate race) | image2 = Asian_Koel_(Male)_I_IMG_8190.jpg | image2_caption = Male (nominate race) | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=47830|title=Eudynamys scolopaceus|downloaded=02 May 2007}}</ref> | regnum = [[Animal]]ia | regnum = एनिमेलिया | phylum = खोर्डेटा | classis = एव्स् | ordo = कुकुलिफोर्म्स् | familia = कुकुलिडे | genus = युडिनेमिस् | species = ''इ. स्कोलोपेशस्'' | binomial = ''युडिनेमिस् स्कोलोपेशस्'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | range_map=KoelMap.svg | range_map_caption=The distribution of Asian Koel in black<ref>{{cite book|author=Johnsgard, PA|year=1997|title=The avian brood parasites: deception at the nest|url=https://archive.org/details/avianbroodparasi0000john|publisher=Oxford University Press|isbn=0195110420|page=[https://archive.org/details/avianbroodparasi0000john/page/259 259]}}</ref> | synonyms = ''Cuculus scolopaceus''<br/> ''Eudynamis honorata''<br/> ''Eudynamys scolopacea'' }} [[File:Eudynamys scolopaceus MHNT.ZOO.2010.11.152.12.jpg|thumb|''Eudynamys scolopaceus'' + ''Corvus splendens'']] पिकः 'कुकुलिडे'कुटुम्बान्तर्गः कश्चन पक्षी । अस्य स्वरमाधुर्यं भवति मनोमोहकम् । पिकः सामान्यतः [[काक|काकस्य]] नीडे अण्डं स्थापयति । ==सन्दर्भाः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] jfwx5690c55wmzlpf4s5w3dnr09790y 0 27736 500056 482756 2026-08-06T21:23:09Z InternetArchiveBot 31833 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500056 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|type | name = वास्को ड गामा | title = अरेबिया-पर्शिया-भारत-पूर्वदेशसमुद्रस्य सेनाधिपतिः <small>([[#Titles, styles, and honours|more...]])</small> | image = Retrato de Vasco da Gama.png | succession = कौण्ट् आफ् विडिगैर | reign = २९ डिसम्बर् १५१९ – <br>२३ डिसम्बर् १५२४ | reign-type = कालावशः | successor = फ़्रन्सिस्को ड गामा | spouse = कतरिना डि अटैडि | issue = डि. फ़्रन्सिस्को डा गामा , द्वितीया गणस्य विदिगुऎइर <br> एस्टेवौ ड गामा, भारतदेशस्य मुख्यः <br/> क्रिस्तोवो ड गामा, मलाकादेशस्य नायकः | issue-link = #विवाह , सुता: च | issue-pipe = अन्यॆषु | full name = वास्कॊ ड गामा | father = एस्टेवौ ड गामा | mother = इसबेल् सोद्रे | birth_date = १४६० अथवा १४६९ | birth_place = सिनेस् अथवा विदिगुएइर, अलेन्तेजो, पोर्चुगल् देशस्य राज्यम् | death_date = २३ डिसम्बर् १५२४ | death_place = [[कोच्ची]], पोर्चुगल्-भारतम् | burial_place = जेओनिमोस्, मॊनास्त्रै, लिस्बन्, पोर्चुगल्-देशस्य राज्यम् | occupation = अन्वेषकः | signature = }} '''वास्को ड गामा''' (पोर्चुगल्भाषया - ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐmɐ) (१४६०-१४६९(?)- २३ डिसेम्बर् १५२४) पोर्चुगीस्देशीयः क्श्चन आविष्कर्ता । आधुनिके काले युरोप्देशतः भारतं प्रति समुद्रमार्गं यशस्वितया अन्विष्टवान् प्रथमः पुरुषः अयम् । नाव: २० मय १४९८ तमे कलिक्त नगरस्य समीपे कप्पदु नगरे आजच्छत. कलिकत नगरस्य राज्ञ, सामुद्रि , स: तत् समये द्वितीया राजधानि पोन्नानि नगरे वसति स्म, स; युद्धनौका: आगमनं विषयं श्रुत्वा , स: कलिकत नगरं प्रति निर्गतवान। ३००० सःअर्स्र योधी सर्वे विदेशीयन् संयकं स्वीकुर्वन्ति स्म। परन्तु, सामुद्रि सह साक्षात्करं पराजित। वास्को द गमाया: वितरनानि (वस्त्रं, तोपि, शर्करा , तैलं, मधु) न प्रभवते ।<ref>Subrahmanyam, 1997, p. 61.</ref>। == वीक्षणीयस्थलानि == गोवाराज्यं देशविदेशीयानां प्रवासिजनानां स्वर्गमिवास्ति । अत्र पूर्वदेशीयानां, पश्चिमदेशीयानां च संस्कृतिसङ्गमः अस्ति इति कश्चन विशेषः । सुन्दरसागरतटानां, प्रकृतिसौन्दर्यभरितघट्टप्रदेशानां च दर्शनम् अत्र भवति । हरितानि शाद्वलानि, सुन्दर्यः वाटिकाः, रमणीयाः देवालयाः, नैकानि प्रार्थनामन्दिराणि, उपाहारवसतिगृहाणि च गोवाराज्यस्य प्रमुखाकर्षणानि सन्ति । [[उत्तरगोवामण्डलम्|उत्तरगोवामण्डले]] अरावेलं जलपातः, दत्तमन्दिरं, 'मेयं लेक्', वागेटर्, अञ्जुना, कालगुण्टे, अगौडदुर्गः च दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति । [[दक्षिणगोवामण्डलम्|दक्षिणगोवामण्डले]] मिरामर, दोनापौला, मार्मगोवा, वास्को कोल्व, मार्गोवा, शान्तादुर्गादेवालयः, रामनाथदेवालयः, मङ्गेशदेवालयः च दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति । प्राचीनगोवाप्रदेशे 'भोमजीसस्'-'बेसिलिका'स्थले 'सेन्ट् फ्रान्सिस् जेवियर'-इत्यस्य शरीरं रजतकरण्डके स्थापितमस्ति । तत् स्थानं दशवर्षेषु एकवारं 'डिसेम्बर'-मासस्य तृतीयदिनाङ्कात् त्रीणि दिनानि यावत् सार्वजनिकदर्शनार्थम् उद्घाटितः भवति । 'सेन्ट् केजेटान् चर्च, सेन्ट अगस्टेन् चर्च, सेन्ट् मोनिका चर्च' इत्यादीनि अत्यन्तं सुन्दराणि सन्ति । गोवाराज्यस्य प्रवासोद्यमः अतीवोत्तमः अस्ति । सागरतटानां दर्शनं, देवालयानां दर्शनं, 'चर्च'दर्शनं, सम्पूर्णदर्शनम् इत्यादीनां दर्शनम् एकस्मिन् दिने एव कर्तुं शक्नुवन्ति प्रवासिनः । 'पालोळम्' इत्यत्र नारिकेलवाटिकानां सुन्दरं वीक्षणीयं स्थलम् अस्ति । मार्गोवा-तः सप्तत्रिंशत् कि.मी दूरे कोङ्कणधूमशकटमार्गसमीपे अतीव सुन्दरः सागरतटः अस्ति । राज्येऽस्मिन् विद्यमानानां सागरतटानां कोल्वा, अञ्जना, कल्लनगुड्ड इत्यादीनि नामानि प्रसिद्धानि सन्ति । == गोवाप्रदेशस्य सागरतटाः == 'अगोड' इति 'डनहिल्'सागरतटस्थम् उपाहारगृह-वसतिस्थानम् उत्तमं, प्रसिद्धं च अस्ति । 'ब्लूलगून् प्यारडैस् रेसार्ट' अपि उत्तमं स्थलमस्ति । अग्रे जलविहारसमुद्रस्नानादिनिमित्तं अतीव सुन्दरः सागरतटः अस्ति । 'बेनोलिम' तटोऽपि जनप्रियः अस्ति । एतत् डबोलिम विमानस्थानकात् ४५ कि.मी दूरे अस्ति । 'प्यासेलिङ्ग् वाटर् स्कूटर'प्रयाणम् अत्र कर्तुं शक्यते । अग्रे 'बाग् क्याण्डोलिं सिनक्वेरिं' इति द्वौ तटौ [[पणजी]]-नगरात् १४ कि.मी दूरे स्तः । एतौ दीर्घतटौ । अत्युत्तरभागे 'केरि' सागरतटः अस्ति । 'मालो मिरामाट्' इत्यत्र अष्ट 'डैविङ्ग'संस्थाः सन्ति । गोवासागरतटेषु सूर्योदयादस्तपर्यन्तं जनाः विहारं कुर्वन्तः आनन्दमनुभवन्ति । जले विहारं कुर्वन्ति । शान्तं, सुन्दरं सागरतीरं अतीवानन्ददायकं भवति इत्यत्र संशयः एव नास्ति । == विभागः == गोवाराज्ये २ मण्डले स्तः । {|- * [[उत्तरगोवामण्डलम्]] * [[दक्षिणगोवामण्डलम्]] |} == मार्गाः == === वायुमार्गः === गोवाराज्ये विमानस्थानं [[पणजी]]-नगरस्य 'डबोलीम' प्रदेशे अस्ति । विमानस्थानकस्य नाम डबोलीम विमानस्थानकम् इति । === धूमशकटमार्गः === धूमशकटयानार्थं कोङ्कणधूमशकटमार्गः अस्ति । ==टिप्पणी == {{Reflist|2}} ==उत्सः== *{{Cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=Vasco da Gama: Renaissance Crusader |url=https://archive.org/details/vascodagamarenai0000ames |authorlink= |coauthors= |year=2004 |publisher=Longman |location= |isbn=0-321-09282-1 |pages= }} *{{Cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames |authorlink= |coauthors= |year=2007 |publisher=Prentice Hall |location= |isbn=978-0-13-193388-0 |pages= }} * Castanhoso, M. de (1898) ''Dos feitos de D. Christovam da Gama em Ethiopia'' Lisbon: Imprensa nacional. [http://books.google.com/books?id=MiFXAAAAMAAJ&pg=PR3#v=onepage&q&f=false online] *{{Cite book |last=Corrêa |first=Gaspar |title=The Three Voyages of Vasco da Gama, and His Viceroyalty |authorlink=Gaspar Correia |coauthors= |year=2001 |publisher=Adamant Media Corporation |location= |isbn=1-4021-9543-5 |pages= }} Facsimile reprint of an 1869 edition by the [[Hakluyt Society]], London. *{{Cite book|last=Disney|first=Anthony|title= The Indian Ocean in World History|coauthors=Emily Booth (eds.) |year=2000 |publisher=Oxford University Press|location=New Delhi and New York |isbn= }} *{{Cite book|last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Civilizations |authorlink=Felipe Fernández-Armesto|year=2001|publisher=Macmillan|location=Basingstoke and Oxford, U.K.|isbn=0-7432-0248-1}} *{{Cite book |last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Pathfinders: A Global History of Exploration |url=https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_k0a5 |year=2006 |publisher=W. W. Norton |location= |isbn=978-0-393-06259-5 |pages=[https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_k0a5/page/177 177]–181 }} * {{Cite book|url=http://ia360625.us.archive.org/3/items/vascodagamahissu00jaynuoft/vascodagamahissu00jaynuoft.pdf|first=Kingsley Garland|last=Jayne|title=Vasco Da Gama and His Successors 1460 to 1580|publisher=Meuthen & Co.Ltd.|location=London, England|year=1910|isbn = 978-0-548-00895-9}} *{{Cite book |last=Panikkar |first=K. M. |title=Asia and Western Dominance: A Survey of the Vasco da Gama Epoch of Asian History, 1498–1945 |authorlink=Kavalam Madhava Panikkar |coauthors= |edition=new ed. |year=1959 |publisher=Allen & Unwin |location=London |isbn= |id={{ASIN|B000Q5T6X6}} |pages= |url=http://www.archive.org/details/asiaandwesterndo009963mbp }} *{{Cite book |last=Ravenstein |first=E. G. |title=A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, 1497–1499 |authorlink=Ernst Georg Ravenstein |coauthors=ed. and trans. |year=1898 |publisher=Hakluyt Society |location=London|url=http://books.google.com/books?id=13stAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=intitle:Vasco+inauthor:Ravenstein&lr=&num=30&as_brr=0&ei=Lzm2R6iwEo3AsQPrtv2RBQ }} (reissued by [[Cambridge University Press]], 2010. ISBN 978-1-108-01296-6) *{{Cite book|last=Russell-Wood|first=A. J. R. |title=A World on the Move: The Portuguese in Africa, Asia, and America, 1415–1808|url=https://archive.org/details/worldonmoveportu0000russ|year=1993 |publisher=Macmillan |location= |isbn=978-0-312-09427-0}} *{{Cite book|last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Career and Legend of Vasco da Gama |url=https://archive.org/details/careerlegendofva0000subr |coauthors= |year=1997 |publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-47072-8 |pages= }} * Teixeira de Aragão, A.C. (1887) ''Vasco da Gama e a Vidigueira: um estudo historico''. Lisbon: Sociedade de Geografia de Lisboa [http://books.google.com/books?id=cBAoAAAAYAAJ&pg=PP7#v=onepage&q&f=false online] *{{Cite book |last=Towle |first=George Makepeace |title=Vasco da Gama, his voyages and adventures |authorlink= |coauthors= |year=c. 1878 |publisher=Lothrop, Lee & Shepard |location=Boston |isbn= |url=http://www.archive.org/details/vascodagamahisvo00towl }} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{commons| वास्को ड गाम}} * [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html ''आफ़्रिकातः भारतस्य प्रवेशः''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html |date=2011-08-28 }}, fordham.edu * [http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco.html वास्को ड गाम-स्वशिक्षाजालपुटम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703091222/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/vasco.html |date=2007-07-03 }} [[वर्गः:विदेशीयाः]] [[वर्गः:गोवाराज्यस्य नगराणि]] 982lfi84ckb0j27w3j0ency2kaxfsa8 0 27816 500020 498917 2026-08-06T20:47:32Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500020 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=सिंहल |type=अबुगिडा |time=क्रैस्तवीय ७००तः –वर्तमानकालः |languages=[[सिंहलभाषा]] |fam1=[[ब्राह्मीलिपिः]] |fam2=[[पल्लवलिपिः|दक्षिणब्राह्मी]] |sisters= [[तमिळ्-ब्राह्मीलिपिः|तमिळ्-ब्राह्मी]] |children= |unicode=[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf U+0D80–U+0DFF] |iso15924=Sinh |sample=Sinhala aksharamalawa.png |imagesize=300px }} '''सिंहललिपिः''' ({{lang-si|සිංහල අක්ෂර මාලාව}}, ''सिंहल अक्षर मालाव'') अबुगिडा लेखनपद्धतेः प्रकारविशेषः । मुख्यतः [[श्रीलङ्का|सिंहल]]देशीय जनाः [[सिंहलभाषा|सिंहलभाषया]] लेखनावसरे इमं लिपिम् उपयुज्यन्ते । तथापि इयं लिपिः [[पालिभाषा|पालि]]-[[संस्कृतम्|संस्कृतभाषया]] लेखननिमित्तमपि उपयुक्ताऽसीत्<ref name="World 408">Daniels (1996), p. 408.</ref>। [[ब्राह्मीलिपिः|ब्राह्मीलिपेः]] वंशभूता इयं सिंहलीलिपिः अतीवप्राचीना एका लिपिः(प्रायः २००० वर्षपुरातनी)<ref name="World 408" />। <br /> सिंहललिपेः वर्णमालायाः शुद्धासिंहल (ශුද්ධ සිංහල) मिश्रसिंहल (මිශ්‍ර සිංහල) इति च भेदद्वयं स्तः ।<ref name="Gair1997:15f">Gair and Paolillo 1997: 15f.</ref> ==वर्णाः== [[Image:Sinhala-ka-k-ki-img.png|left|thumb|व्यञ्जनवर्णः ''क'' ක । ''कि'' लेखनार्थं 'क'कारस्य उपरि एका रेखा योज्यते ක: කි. एतदर्थं 'क'कारस्य अन्तस्थ 'अ'कारः {{IPA|/a/}} 'इ'कारेण {{IPA|/i/}} परिवर्तते । स्वररहितः व्यञ्जनवर्णः अपि भवितुमर्हति । एतादृशं शुद्धव्यञ्जनवर्णं लेखनार्थं विशेषहलन्तचिह्नम् (''hal kirīma'') योजितव्यम् : ක් ।]] {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-suddha-consonants.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | ''' वर्णाः''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''अघोषाः''' || | colspan="4" | '''घोषाः''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| कण्ठ्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ක || 0D9A || क||{{IPA|[ka]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ග || 0D9C || ग ||{{IPA|[ɡa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| कण्ठ्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| मूर्धन्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ට || 0DA7 || ट ||{{IPA|[ʈa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඩ || 0DA9 || ड ||{{IPA|[ɖa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| मूर्धन्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| दन्त्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ත || 0DAD || त ||{{IPA|[t̪a]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ද || 0DAF || द ||{{IPA|[d̪a]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| दन्त्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| ओष्ठ्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ප || 0DB4 || प ||{{IPA|[pa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| බ || 0DB6 || ब ||{{IPA|[ba]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| ओष्ठ्य |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | '''इतरवर्णाः''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | ''' ''' || | colspan="4" | ''' ''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | यूनिकोड || [[देवनागरी]] || ऐ पि ए | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| उष्मवर्णाः | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ස || 0DC3 || स ||{{IPA|[sa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| හ || 0DC4 || ह ||{{IPA|[ha]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| उष्मवर्णाः |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| तालव्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| (ච) || (0DA0) || च ||({{IPA|[t͡ʃa]}}) | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ජ || 0DA2 || ज ||{{IPA|[d͡ʒa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| तालव्य |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| अनुनासिकाः | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ම || 0DB8 || म ||{{IPA|[ma]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| න || 0DB1 || न ||{{IPA|[na]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| अनुनासिकाः |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| द्रववर्णाः | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ල || 0DBD ||ल ||{{IPA|[la]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ර || 0DBB || र ||{{IPA|[ra]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| द्रववर्णाः |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| अन्तःस्थ्य | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ව || 0DC0 || व ||{{IPA|[ʋa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ය || 0DBA || य ||{{IPA|[ja]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| अन्तःस्थ्य |- style="text-align:center;" | style="background:#999; text-align:right;"| मूर्धन्य | style="background:#bbb; font-size:24px;"| ණ || style="background:#eee;"| 0DAB || style="background:#eee;"| ण || style="background:#eee;"| {{IPA|[ɳa]}} | style="background:#bbb; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#bbb; font-size:24px;"| ළ || style="background:#eee;"| 0DC5 || style="background:#eee;"| ळ || style="background:#eee;"| {{IPA|[ɭa]}} | style="background:#bbb;"| | style="background:#999; text-align:left;"| मूर्धन्य |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-consonants.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-suddha-vowels.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | ''' Vowels''' |- style="background:#999; text-align:center;" | | colspan="8" | '''short''' || | | | | colspan="8" | '''long''' || | | |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''independent''' || | colspan="4" | '''diacritic ''' | | | | colspan="4" | '''independent''' || | colspan="4" | '''diacritic ''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| අ || 0D85 || a ||{{IPA|[a]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:12px;"| inherent || || a ||{{IPA|[a, ə]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ආ || 0D86 || ā ||{{IPA|[aː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ා || 0DCF || ā ||{{IPA|[aː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| එ || 0D91 || e ||{{IPA|[e]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෙ || 0DD9 || e ||{{IPA|[e]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඒ || 0D92 || ē ||{{IPA|[eː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ේ || 0DDA || ē ||{{IPA|[eː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඉ || 0D89 || i ||{{IPA|[i]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ි || 0DD2 || i ||{{IPA|[i]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඊ || 0D8A || ī ||{{IPA|[iː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ී || 0DD3 || ī ||{{IPA|[iː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඔ || 0D94 || o ||{{IPA|[o]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ො || 0DDC || o ||{{IPA|[o]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඕ || 0D95 || ō ||{{IPA|[oː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෝ || 0DDD || ō ||{{IPA|[oː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| උ || 0D8B || u ||{{IPA|[u]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ු || 0DD4 || u ||{{IPA|[u]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඌ || 0D8C || ū ||{{IPA|[uː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ූ || 0DD6 || ū ||{{IPA|[uː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඇ || 0D87 || æ/ä ||{{IPA|[æ]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ැ || 0DD0 || æ ||{{IPA|[æ]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඈ || 0D88 || {{Unicode|ǣ}} ||{{IPA|[æː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෑ || 0DD1 || {{Unicode|ǣ}} ||{{IPA|[æː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="24" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-vowels.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="9" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-suddha-prenasalized-stops.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="9" | '''Prenasalized consonants''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;" colspan="9"| |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | nasal ||obstruent || prenasalized <br /> consonant || Unicode || translit. || IPA || | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| velar | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඞ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ග | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඟ | 0D9F | ''{{Unicode|n̆ga}}'' | {{IPA|[ⁿɡa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| velar |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| retroflex | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ණ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඩ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඬ | 0DAC || ''{{Unicode|n̆ḍa}}'' ||{{IPA|[ⁿɖa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| retroflex |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| dental | style="background:#ccc; font-size:24px;"|න | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ද | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඳ | 0DB3 || ''{{Unicode|n̆da}}'' ||{{IPA|[ⁿd̪a]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| dental |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| labial | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ම | style="background:#ccc; font-size:24px;"|බ | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඹ | 0DB9 || ''{{Unicode|m̆ba}}'' ||{{IPA|[ᵐba]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| labial |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="7" | | style="background:#aaa;"| |- style="background:#aaa; text-align:center;" | colspan="9"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-prenasalized-stops.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-misra-consonants.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | '''Extra miśra plosives''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''voiceless''' || | colspan="4" | '''voiced''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | Unicode || translit. || IPA | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | Unicode || translit. || IPA | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| velar | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඛ || 0D9B || kha ||{{IPA|[ka]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඝ || 0D9D || gha ||{{IPA|[ɡa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| velar |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| retroflex | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඨ || 0DA8 || {{Unicode|ṭha}} ||{{IPA|[ʈa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඪ || 0DAA || {{Unicode|ḍha}} ||{{IPA|[ɖa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| retroflex |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| dental | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ථ || 0DAE || tha ||{{IPA|[t̪a]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ධ || 0DB0 || dha ||{{IPA|[d̪a]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| dental |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| labial | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඵ || 0DB5 || pha ||{{IPA|[pa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| භ || 0DB7 || bha ||{{IPA|[ba]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| labial |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="12" | '''Other additional miśra graphemes''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | ''' ''' || | colspan="4" | ''' ''' | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | Unicode || translit.|| IPA | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | Unicode || translit.|| IPA | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| sibilants | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ශ || 0DC1 || śa ||{{IPA|[sa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෂ || 0DC2 || {{Unicode|ṣa}} ||{{IPA|[sa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| sibilants |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| aspirate affricates | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඡ || 0DA1 || cha ||{{IPA|[t͡ʃa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඣ || 0DA3 || jha ||{{IPA|[d͡ʒa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| aspirate affricates |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| nasals | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඤ || 0DA4 || ña ||{{IPA|[ɲa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඥ || 0DA5 || gna ||{{IPA|[ɡna]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| nasals |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| other | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඞ || 0D9E || {{Unicode|ṅa}} ||{{IPA|[ŋa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෆ || 0DC6 || fa ||{{IPA|[fa, ɸa, pa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| other |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| other | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ඦ || 0DA6 || {{Unicode|n̆ja}}<ref>This letter is not used anywhere, neither in modern nor ancient Sinhala. Its usefulness is unclear, but it forms part of the standard alphabet <http://unicode.org/reports/tr2.html>.</ref> ||{{IPA|[nd͡ʒa]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| fප || n/a || fa ||{{IPA|[fa, ɸa, pa]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| other |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="12" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-misra-consonants.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; margin:1em auto 1em auto;" |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | {{show |(दक्षिणपार्श्वे [दर्शनम्] इत्यत्र क्लिक् करोतु यदि कोष्टकं केवलम् दृश्यते) | [[Image:sinhala-misra-vowels.png]] }} |- style="background:#888888; text-align:center;" | colspan="24" | ''' Vocalic diacritics''' |- style="background:#aaa; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | colspan="4" | '''independent''' || | colspan="4" | '''diacritic ''' | | | | colspan="4" | '''independent''' || || '''diacritic ''' | | | | | |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| [[diphthong]]s | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඓ || 0D93 || ai ||{{IPA|[ai]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:12px;"| ෛ || 0DDB || ai ||{{IPA|[ai]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඖ || 0D96 || au ||{{IPA|[au]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෞ || 0DDE || au ||{{IPA|[au]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| diphthongs |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| [[Syllabic consonant|syllabic r]] | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඍ || 0D8D || {{Unicode|ṛ}} ||{{IPA|[ur]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෘ || 0DD8 || {{Unicode|ṛ}} ||{{IPA|[ru, ur]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඎ || 0D8E || {{Unicode|ṝ}} ||{{IPA|[ruː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෲ || 0DF2 || {{Unicode|ṝ}} ||{{IPA|[ruː, uːr]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| syllabic r |- style="text-align:center;" | style="background:#aaa; text-align:right;"| [[Syllabic consonant|syllabic l]] | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඏ || 0D8F || {{Unicode|ḷ}} ||{{IPA|[li]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"|ෟ || 0DDF || {{Unicode|ḷ}} ||{{IPA|[li]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| | style="background:#aaa; text-align:right;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ඐ || 0D90 || {{Unicode|ḹ}} ||{{IPA|[liː]}} | style="background:#ccc; border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| | style="background:#ccc; font-size:24px;"| ෳ || 0DF3 || {{Unicode|ḹ}} ||{{IPA|[liː]}} | style="background:#ccc;"| | style="background:#aaa; text-align:left;"| syllabic l |- style="background:#ccc; text-align:center;" | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| | style="background:#aaa;"| | | || || | style="border-right-width:1px; border-right-style:solid;"| || | || || | | style="background:#aaa;"| |- | colspan="24" style="background:#aaa; text-align:center;"| [[माध्यमम्:Sinhala-suddha-vowels.png|कोष्टकमिदं चित्ररूपेण प्रदर्शयतु]] |} {{Unicode chart Sinhala}} <!----The alphabet is written from left to right. The Sinhalese script is an [[abugida]], as each [[consonant]] has an [[inherent vowel]] ({{IPA|/a/}}), which can be changed with the different vowel signs (see image on left). Most of the Sinhalese letters are [[curlicue]]s; straight lines are almost completely absent from the alphabet. This is because Sinhala used to be written on [[Palm leaf manuscript|dried palm leaves]], which would split along the veins on writing straight lines. This was undesirable, and therefore, the round shapes were preferred. The core set of letters forms the '''''{{IAST|śuddha siṃhala}}''''' alphabet (pure Sinhalese, ශුද්ධ සිංහල{{ref|suddhasimhala|img}}), which is a subset of the '''''{{IAST|miśra siṃhala}}''''' alphabet (mixed Sinhalese, මිශ්‍ර සිංහල{{ref|misrasimhala|img}}). This "pure" alphabet contains all the graphemes necessary to write {{unicode|Eḷu}} (classical Sinhalese) as described in the classical grammar {{Unicode|Sidatsan̆garā}} (1300 AD).<ref name="Gair1997">Gair and Paolillo 1997.</ref> This is the reason why this set is also called '''''{{unicode|Eḷu hōdiya}}''''' ({{unicode|"Eḷu alphabet"}} එළු හෝඩිය{{ref|eluhodiya|img}}). The definition of the two sets is thus a historic one. Out of pure coincidence, the phoneme inventory of present-day colloquial Sinhala is such that yet again the ''śuddha'' alphabet suffices as a good representation of the sounds.<ref name="Gair1997" /> All native [[phoneme]]s of the Sinhala spoken today can be represented in ''{{IAST|śuddha}}'', while in order to render special Sanskrit and Pali sounds, one can fall back on ''{{IAST|miśra siṃhala}}''. This is most notably necessary for the [[grapheme]]s for the [[Middle Indic]] phonemes that the [[Sinhalese language]] lost during its history, such as [[Aspirated consonant|aspirate]]s.<ref name="Gair1997" /> Sinhalese had special symbols to represent numerals, which were in use until the beginning of the [19th] century. This system is now superseded by Arabic numerals.<ref>{{cite web|url=http://www.sundayobserver.lk/2004/09/19/fea29.html |title=Online edition of Sunday Observer - Business |publisher=[http://www.sundayobserver.lk Sunday Observer] |date= |accessdate=21 September 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://unicode.org/mail-arch/unicode-ml/y2006-m12/0127.html |title=Unicode Mail List Archive: Re: Sinhala numerals |publisher=[http://unicode.org Unicode Consortium] |date= |accessdate=21 September 2008}}</ref> Neither the [[Sinhalese numerals]] nor U+0DF4 ෴ Sinhalese punctuation [[kunddaliya]] is in general use today. The kunddaliya was formerly used as a full stop; it is included for scholarly use. The Sinhalese numerals are not presently encoded.<ref>{{cite web|url=http://www.sinhala-online.com/sinhala-digits-number-page.html |title=Old Sinhala Numbers and Digits |publisher=[http://www.sinhala-online.com Sinhala Online] |author=Roland Russwurm |accessdate=23 September 2008}}</ref> ==इतिहासः प्रयोगश्च== The Sinhalese script originated from the [[Brāhmī script|Brahmi script]], thought to have been brought from Northern India, around the 3rd century B.C.,<ref name="World 408" /><ref>Daniels (1996), p. 380.</ref> however there are recent findings on [[pottery]] from Anuradhapura, dating from the 6th century BCE,<ref>{{cite web|url=http://www.lankalibrary.com/geo/dera1.html |title=Su Deraniyagala, Pre- And Protohistoric Settlement In Sri Lanka |publisher=Lankalibrary.com |date=1996-09-14 |accessdate=2012-03-18}}</ref> with lithic inscriptions dating from the 2nd century BC.<ref name=Geiger2>Geiger (1995) p. 2</ref> Thereafter it underwent a largely separate process of development, than the mainland scripts. It was also influenced by south Indian scripts, at various stages of its development, particularly the Pallava script (early Grantha script).<ref>Daniels (1996), p. 379.</ref> By the 9th century CE, [[literature]] written in Sinhalese script had emerged and the script began to be used in other contexts. For instance, the [[Pali Canon|Buddhist literature]] of the [[Theravada]]-[[Buddhism|Buddhists]] of Sri Lanka, written in [[Pali]], used the Sinhalese alphabet. Today, the alphabet is used by approximately [[Demographics of Sri Lanka|16,000,000 people]] to write the Sinhalese language in very diverse contexts, such as [[List of newspapers in Sri Lanka|newspaper]]s, [[List of television networks in Sri Lanka|TV commercial]]s, [[Government of Sri Lanka|government]] announcements, [[graffiti]], and [[Education in Sri Lanka|schoolbook]]s. [[Sinhalese language|Sinhala]] is the main language written in this script, but rare instances of [[Sri Lankan Creole Malay language|Sri Lanka Malay]] are recorded. [[Image:Sinhala-language-area.png|frame|right|265px|Areas of use of the Sinhalese alphabet. Sinhala is more prominent in the Southern and Western regions, while the [[Tamil language]] and [[Tamil alphabet|alphabet]] are used more often in the north and east of the island.]] ==शुद्धासिंहली (Śuddha siṃhala)== The ''śuddha'' graphemes are the mainstay of the Sinhalese alphabet and are used on an everyday-basis. Every sequence of sounds of the Sinhalese language of today can be represented by these graphemes. Additionally, the ''śuddha'' set comprises graphemes for [[retroflex]] {{unicode|⟨ḷ⟩}} and {{unicode|⟨ṇ⟩}}, which are no longer phonemic in modern Sinhala. These two letters were needed for the representation of {{Unicode|Eḷu}}, but are now obsolete from a purely phonemic view. However, words which [[language history|historically]] contain these two phonemes are still often written with the graphemes representing the retroflex sounds. ===व्यञ्जनवर्णाः=== The ''śuddha'' alphabet comprises 8 [[plosive]]s, 2 [[fricative]]s, 2 [[affricate]]s, 2 [[nasal stop|nasal]]s, 2 [[liquid consonant|liquids]] and 2 [[semivowel|glide]]s. Additionally, there are the two graphemes for the retroflex sounds {{IPA|/ɭ/}} and {{IPA|/ɳ/}}, which are not phonemic in modern Sinhala, but which still form part of the set. These are shaded in the table. The voiceless affricate (ච {{IPA|[t͡ʃa]}}) is not included in the ''śuddha'' set by purists since it does not occur in the main text of the {{unicode|Sidatsan̆garā}}. The {{Unicode|Sidatsan̆garā}} does use it in examples though, so this sound did exist in {{Unicode|Eḷu}}. In any case, it is needed for the representation of modern Sinhala.<ref name="Gair1997" /> The basic shapes of these consonants carry an inherent {{IPA|/a/}} unless this is replaced by another vowel or removed by the ''hal kirīma''. ===Vowels=== [[Image:Sinhala u diacritics (wip ku kuu).svg|thumb|right|The vocalic diacritics for ''u'' and ''ū'' vary according to the consonant to which they are attached.]] Vowels come in two shapes: independent and diacritic. The independent shape is used when a vowel does not follow a consonant, e.g. at the beginning of a word. The diacritic shape is used when a vowel follows a consonant. Depending on the vowel, the diacritic can attach at several places. The diacritic for <nowiki><i></nowiki> attaches above the consonant, the diacritic for <nowiki><u></nowiki> attaches below, the diacritic for <ā> follows, while the diacritic for <e> precedes. <o> finally is marked by the combination of preceding <e> and following <ā>. While <a,e,i,o> are regular, the diacritic for <nowiki><u></nowiki> takes a different shape according to the consonant it attaches to. The most common one is represented on the image on the right for the consonant ප (p). The k-shape is used for some consonants ending at the lower right corner (ක (k),ග (g), ත(t), but not න(n) or හ(h)). Combinations of ර(r) or ළ({{Unicode|ḷ}}) with <nowiki><u></nowiki> have idiosyncratic shapes.<ref name="JM11">Jayawardena-Moser (2004) p. 11</ref> ===Prenasalized consonants=== The [[prenasalized consonant]]s resemble their plain counterparts. {{unicode|⟨m̆b⟩}} is made up by the left half of ⟨m⟩ and the right half of ⟨b⟩, while the other three are just like the grapheme for the plosive with a little stroke attached to their left.<ref name = "Fairbanks126">Fairbanks et al. (1968), p. 126</ref> Vowel diacritics attach in the same way as they would to the corresponding plain plosive. ===Non-vocalic diacritics=== [[Image:Sinhala-hal-kiriima.svg|thumb|130px|right|The two shapes of the ''hal kirīma'' for p (left) and b (right).]] The [[anusvara]] (often called ''binduva'' 'zero' ) is represented by one small circle ං (Unicode 0D82),<ref name="Karunatillakexxxii">Karunatillake (2004), p. xxxii</ref> and the [[visarga]] (technically part of the ''miśra'' alphabet) by two ඃ (Unicode 0D83). The inherent vowel can be removed by a special diacritic, the ''hal kirīma'' (්), which varies in shape according to the consonant it attaches to. Both are represented in the image on the right side. The first one is the most common one, while the second one is used for letters ending at the top left corner. ==''Miśra'' set== The ''miśra'' alphabet is a [[superset]] of ''śuddha''. It adds letters for [[aspirated consonant|aspirates]], [[retroflex]]es and [[sibilant]]s, which are not phonemic in today's Sinhala, but which are necessary to represent non-native words, like [[loanword]]s from [[Tatsama|Sanskrit]], Pali or [[Sinhalese words of English Origin|English]]. The use of the extra letters is mainly a question of prestige. From a purely phonemic point of view, there is no benefit in using them, and they can be replaced by a (sequence of) ''śuddha'' letters as follows: For the ''miśra'' aspirates, the replacement is the [[Tenuis consonant|plain]] ''śuddha'' counterpart, for the ''miśra'' [[retroflex]] [[liquid consonant|liquids]] the corresponding ''śuddha'' [[coronal consonant|coronal]] liquid,<ref name="Karunatillakexxxi">Karunatillake (2004), p. xxxi</ref> for the [[sibilant]]s, <nowiki><s></nowiki>.<ref>Daniels (1996), p. 410.</ref> ඤ (ñ) and ඥ (gn) cannot be represented by ''śuddha'' graphemes but are found only in fewer than 10 words each. ෆ fa can be represented by ප pa with a Latin <f> inscribed in the cup. There are six additional vocalic diacritics in the ''miśra'' alphabet. The two [[diphthong]]s are quite common, while the "syllabic" {{unicode|ṛ}} is much rarer, and the "syllabic" {{unicode|ḷ}} is all but obsolete. The latter are almost exclusively found in loanwords from Sanskrit.<ref name="Matzel8">Matzel (1983), p. 8</ref> The ''miśra'' {{unicode|⟨ṛ⟩}} can be also be written with ''śuddha'' ⟨r⟩+⟨u⟩ or ⟨u⟩+⟨r⟩, which corresponds to the actual [[pronunciation]]. The ''miśra'' syllabic {{unicode|⟨ḷ⟩}} is obsolete, but can be rendered by ''śuddha'' ⟨l⟩+⟨i⟩.<ref name="Matzel14">Matzel (1983), p. 14</ref> Miśra ⟨au⟩ is rendered as ''śuddha'' ⟨awu⟩, ''miśra'' ⟨ai⟩ as ''śuddha'' ⟨ayi⟩. ==वर्णानां नामानि== The letters of the English alphabet have more or less arbitrary names, e.g. ''em'' for the letter <m> or ''bee'' for the letter <nowiki><b></nowiki>. The Sinhala ''śuddha'' graphemes are named in a uniform way adding ''-yanna'' to the sound produced by the letter, including vocalic diacritics.<ref name="Karunatillakexxxii"/><ref name="Fairbanks366">Fairbanks et al. (1968), p. 366</ref> The name for the letter අ is thus ''ayanna'', for the letter ආ ''āyanna'', for the letter ක ''kayanna'', for the letter කා ''kāyanna'', for the letter කෙ ''keyanna'' and so forth. For letters with ''hal kirīma'', an [[Epenthesis|epenthetic]] ''a'' is added for easier pronunciation: the name for the letter ක් is ''akyanna''. Another naming convention is to use ''al-'' before a letter with suppressed vowel, thus ''alkayanna''. Since the extra ''miśra'' letters are phonetically not distinguishable from the ''śuddha'' letters, proceeding in the same way would lead to confusion. Names of ''miśra'' letters are normally made up of the names of two ''śuddha'' letters pronounced as one word. The first one indicates the sound, the second one the shape. For example, the aspirated ඛ (kh) is called ''bayanu kayanna''. ''kayanna'' indicates the sound, while ''bayanu'' indicates the shape: ඛ (kh) is similar in shape to බ (b) (''bayunu = like bayanna''). Another method is to qualify the ''miśra'' aspirates by ''mahāprāna'' (ඛ: ''mahāprāna kayanna'') and the ''miśra'' retroflexes by ''mūrdhaja'' (ළ: ''mūrdhaja layanna''). ==संयुक्तवर्णाः== [[Image:sinhala-shri.png|thumb|left|Śrī]] Certain combinations of graphemes trigger special [[Typographic ligature|ligatures]]. Special signs exist for an ර (r) following a consonant (inverted arch underneath), a ර (r) preceding a consonant (loop above) and a ය (y) following a consonant (half a ය on the right). <ref name="Karunatillakexxxi" /> <ref name="Fairbanks109">Fairbanks et al. (1968), p. 109</ref> <ref name="JM12">Jayawardena-Moser (2004), p. 12</ref> Furthermore, very frequent combinations are often written in one stroke, like ''ddh'', ''kv'' or ''kś''. If this is the case, the first consonant is not marked with a ''hal kirīma''. <ref name="Karunatillakexxxi" /> <ref name="Matzel8" /> <ref name="JM12" /> Deleted image removed: [[Image:Chesrilanka-ligature.jpg|thumb|right|265px|Ligatures of ද(d)+ය(y) (blue on yellow) and ක(k)+ෂ ි (ṣi) (red on white)]] The image on the left shows the [[glyph]] for ''[[shri|śrī]]'', which is composed of the letter ''ś'' with the vowel ''ī'' marked above and a ligature indicating the ''r'' below. The image on the right shows ligatures of ද(d)+ය(y) and ක(k)+ෂි (ṣi) on the Political science course advertisement. Most other conjunct consonants are made with an explicit virama, called ''al-lakuna'', as shown in the following table, some of which may vary between fonts. ==इतरलिपिभिः सह तोलनम्== Sinhala is one of the [[Brahmic family|Brahmic scripts]], and thus shares many similarities with other members of the family, such as the [[Kannada]], [[Malayalam]], [[Telugu language|Telugu]], [[Tamil script]] and [[Devanāgarī]]. As a general example, {{IPA|/a/}} is the inherent vowel in all these scripts.<ref name="World 408" /> Other similarities include the diacritic for <ai>, which resembles a doubled <e> in all scripts (Sinhala e:ෙ, ai:ෛ; Malayalam െ, ൈ; Tamil e:ெ, ai:ை, Devanāgarī pe:पे, pai:पै). The combination of the diacritics for <e> and <ā> yields <o> in all these scripts: *Sinhala e: ෙ, Sinhala ā: ා, Sinhala o: ො *Malayalam e:െ, Malayalam ā: ാ, Malayalam o: ൊ *Tamil e:ெ, Tamil ā: ா, Tamil o: ொ *Devanāgarī e: `, Devanāgarī ā: ा, Devanāgarī o: ो The diacritic for <au> is composed of preceding <e> and following <ḷ> in Sinhala (ෞ) Malayalam (ൌ) and Tamil (ௌ). ==सिंहली लिप्यन्तरीकरणम्== Sinhala [[transliteration]] (Sinhala: ''roma akurin liweema'', literally "Roman letter writing) can be done in analogy to [[Devanagari transliteration|Devanāgarī transliteration]]. A problem is the transliteration of /ඇ/, not found in Devanāgarī. This is <ä> in the [[German language|German]] tradition of [[Wilhelm Geiger]], and <æ> in the Anglophone tradition (e.g. [[James Gair]]). Layman's transliterations in Sri Lanka normally follow neither of these. Vowels are transliterated according to English spelling equivalences, which can yield a variety of spellings for a number of phonemes. {{IPA|/iː/}} for instance can be <ee>, <e>, <ea>, <nowiki><i></nowiki>, etc. A transliteration pattern peculiar to Sinhala, and facilitated by the absence of phonemic aspirates, is the use of <nowiki><th></nowiki> for the [[voiceless dental plosive]], and the use of <t> for the [[voiceless retroflex plosive]]. This is presumably because the retroflex plosive {{IPA|/ʈ/}} is perceived the same as the English [[voiceless alveolar plosive|alveolar plosive]] {{IPA|/t/}}, and the Sinhala dental plosive {{IPA|/t̪/}} is equated with the English [[voiceless dental fricative]] {{IPA|/θ/}}.<ref name="Matzel16">Matzel (1983), p. 16</ref> Dental and retroflex voiced plosives are always rendered as <d>, though, presumably because <dh> is not found as a representation of {{IPAslink|ð}} in English orthography. ==यूनिकोडसंस्करणम्== Sinhalese script was added to the [[Unicode]] Standard in September 1999 with the release of version 3.0. The Unicode block for Sinhala is U+0D80&ndash;U+0DFF. Grey areas indicate non-assigned code points. This character allocation has been adopted in Sri Lanka as the [[Technical standard|Standard]] SLS1134. ==संङ्गगणकोपयोगः== [[Image:Sinhala-script-scim-screenshot.png|thumb|right|Input of Sinhala characters into a terminal and [[Firefox]] on the [[xubuntu]] desktop using [[scim]]]] Generally speaking, Sinhala support is less developed than support for Devanāgarī for instance. A recurring problem is the rendering of diacritics which precede the consonant and diacritic signs which come in different shapes, like the one for <nowiki><u></nowiki>. Sinhala does not come built in with [[Windows XP]], unlike [[Tamil language|Tamil]] and [[Hindi]]. However, all versions of [[Windows Vista]] come with Sinhala support by default, and do not require external [[font]]s to be installed to read Sinhalese script. For [[Mac OS X]], Sinhala font and keyboard support can be found at [http://web.nickshanks.com/typography/ ''web.nickshanks.com/typography/''] and at [http://www.xenotypetech.com/osxSinhala.html ''www.xenotypetech.com/osxSinhala.html'']. For [[Linux]], the [[scim]] input method selector allows to use Sinhalese script in applications like [[Computer terminal|terminals]] or [[web browser]]s. * [[History of Sinhala software]] * [[Singlish Typewriter]]----> ===अन्तर्जालस्रोताः=== * [[w:si:Wikipedia:Sinhala font|Sinhala guide of the Sinhalese Wikipedia (in English)]] * [http://www.kaputa.com/uniwriter Online Sinhala Unicode Writer] * [http://groups.google.com/group/Sinhala-Unicode Sinhala Unicode Support Group] * [http://www.ucsc.cmb.ac.lk/ltrl/services/keyboard/ Online Unicode Converter] ==टिप्पणी== {{Reflist|30em}} ==उद्धरणानि== *{{cite book |last=Daniels |first=Peter T. |authorlink=Peter T. Daniels |title=The World's Writing Systems |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse_v1k3 |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=Oxford, UK |chapter= Sinhala alphabet |doi= |id= |isbn=0-19-507993-0}} *{{cite book |last=Fairbanks |first=G. W. |coauthors= J. W. Gair, M. W. S. D. Silva |title=Colloquial Sinhalese (Sinhala) |publisher=South Asia Programm, Cornell University |year=1968 |location=Ithaca, NY |id= |isbn=}} *{{cite book |last=Gair |first=J. W. |coauthors= John C. Paolillo |title=Sinhala |publisher=South Asia Programm, Cornell University |year=1997 |location=München, Newcastle |isbn=}} *{{cite book |last=Geiger |first=Wilhelm |title=A Grammar of the Sinhalese Language |publisher=AES Reprint |year=1995 |location=New Delhi |isbn=}} *{{cite book |last=Jayawardena-Moser |first=Premalatha |title=Grundwortschatz Singhalesisch - Deutsch |publisher=Harassowitz |year=2004 |location=Wiesbaden | edition = 3 |isbn=}} *{{cite book |last=Karunatillake |first=W. S. |title=An Introduction to Spoken Sinhala |publisher= |year=1992 |location=Colombo | edition = [several new editions] |isbn=}} *{{cite book |last=Matzel |first=Klaus |title=Einführung in die singhalesische Sprache |publisher=Harrassowitz |year=1983 |location=Wiesbaden |isbn=}} ==बाह्यसम्पर्कानि== {{Commons category|सिंहलीलिपिः}} *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0D80.pdf Sinhala Unicode Character Code Chart] *[http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html Complete table of consonant-diacritic-combinations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806024953/http://www.ceylon-online.com/sinhala_sign_page.html |date=2009-08-06 }} *[http://www.sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?unicode=yes&languages=English Complete table of consonant-diacritic-combinations as text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313045421/http://sinhala-online.com/sinhala-sign-page.html?languages=english&unicode=yes |date=2016-03-13 }} *[http://www.omniglot.com/writing/sinhala.htm Sinhala page at Omniglot] *[http://fsi-language-courses.org/Courses/Sinhala/Basic/Module%201/FSI%20-%20Sinhala%20Basic%20Course%20-%20Module%201%20-%20Student%20Text.pdf ''Sinhala basic course'', module 1, "Beginning signs and letters"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313053356/http://fsi-language-courses.org/courses/sinhala/basic/module%201/fsi%20-%20sinhala%20basic%20course%20-%20module%201%20-%20student%20text.pdf |date=2016-03-13 }} (Bonny Graham MacDougall and Kamini de Abrew, [[Foreign service institute]]) <!-- *[http://www.downloads.sinhalaya.com/Pages/SinhalaFont.htm List of free fonts for the Sinhalese script] link now 404 not found as of 09/Nov/08 --> *[https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ Transliteration Add-on for Firefox (Tamil script to Sinhalese script)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013022115/https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/subasa-tamil-to-sinhala/ |date=2017-10-13 }} *[http://asiantribune.com/news/2009/11/30/sinhala-accepted-one-world%E2%80%99s-most-creative-alphabets Sinhala Accepted As One Of The World’s Most Creative Alphabets] {{list of writing systems}} [[वर्गः:लिपयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] 12slaf3fg7cqxdxmplw900lml42njxp 0 28593 500004 493318 2026-08-06T20:17:29Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500004 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = पेले<br /> Pelé | image = Pele200802FabioRodriguesPozzebomAgenciaBrasil.jpg | image_size = 250px | caption = Pelé in 2007 | fullname = Edson Arantes do Nascimento | nationality = {{BRA}}ian | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1940|10|21}} | height = १.७३ m | birth_place = [[Três Corações]], [[Brazil]] | position = [[Forward (association football)|Forward]]<ref>[http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=76134/index.html "Pelé and Maradona - two very different number tens"]. FIFA.com. Retrieved 14 October 2012</ref><ref>{{cite book |last= Arantes |first= Edson |title= My Life and the Beautiful Game: The Autobiography of Pele|url= https://archive.org/details/mylifebeautifulg0000pele | page=[https://archive.org/details/mylifebeautifulg0000pele/page/108 108],|publisher=[[Skyhorse Publishing]] |year= 2007 |isbn=1602391963}}</ref><ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1057273.html "The Great Creators"]. FIFA.com. Retrieved 14 October 2012</ref><ref>[http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=1882559/ "Pele edges Eusebio as Santos defend title"]. FIFA.com. Retrieved 14 October 2012</ref> <br/> [[Midfielder(association football)|Attacking midfielder]]<ref name="PeleThe">{{cite book |title= Pelé: The Autobiography |page=41,|publisher=[[Simon & Schuster]] UK Ltd |location=London |year= 2006 |isbn=978-1416511212 }}</ref><ref>[http://www.santosfc.com.br/en/conteudo.asp?id=28305 "Santos profile: Pele" ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923030405/http://www.santosfc.com.br/en/conteudo.asp?id=28305 |date=2013-09-23 }}. Santos Futbol Clube. Retrieved 14 October 2012</ref><ref>[http://www.talkfootball.co.uk/guides/positions_in_football.html "Attacking midfielder/‘Hole’ player" ]. Talk Football. Retrieved 14 October 2012</ref><ref>[http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1533790.html Pele: Xavi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702201916/http://es.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1533790.html |date=2014-07-02 }}. FIFA.com. Retrieved 14 October 2012</ref><ref>[http://www2.lequipe.fr/redirect-v6/homes/Football/breves2011/20111027_175129_quand-pele-revait-d-etre-xavi.html Quand Pelé rêvait d'être Xavi ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141013192202/http://www2.lequipe.fr/redirect-v6/homes/Football/breves2011/20111027_175129_quand-pele-revait-d-etre-xavi.html |date=2014-10-13 }}. L'equipe. Retrieved 14 October 2012</ref> | youthyears1 = 1953–1956 | youthclubs1 = [[Bauru Atlético Clube|Bauru]] | years1 = 1956–1974 | years2 = 1975–1977 | clubs1 = [[Santos FC|Santos]] | clubs2 = [[New York Cosmos (1971–1985)|New York Cosmos]]<ref name="nasl_profile">{{Cite web |url=http://www.nasljerseys.com/Players/P/Pele.htm |title=NASL Player Profile – Pele |publisher=Nasljerseys.com |accessdate=12 June 2010 | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> | caps1 = 638 <!--READ THIS BEFORE CHANGING: This infobox counts league games only, the much quoted stat that Pele scored over 1000 goals in over 1000 games for Santos counts unofficial and cup matches too, so should not be displayed here. --> | goals1 = 619 <!--READ THIS BEFORE CHANGING: This infobox counts league games only, the much quoted stat that Pele scored over 1000 goals in over 1000 games for Santos counts unofficial and cup matches too, so should not be displayed here. --> | caps2 = 56 | goals2 = 31 | totalcaps = 694 | totalgoals = 650 | nationalyears1 = 1957–1971 | nationalteam1 = [[Brazil national football team|Brazil]] | nationalcaps1 = 92 | nationalgoals1 = 77 }} '''एडिसन् अरान्टिस् डो नैसिमेन्टो'''<ref name="birth_certificate">इत्येव जन्मनाम अस्ति '''पेले''' महोदयस्य जन्मप्रमाणपत्रानुसारम् । तथा आधिकारिकतया जन्मतिथिः अस्ति २१अक्टोबर् १९४० क्रैस्त्वीयसंवत्सरः{{quotation|CERTIDÃO DE NASCIMENTO <br /> CERTIFICO que sob o n° 7.095 às fls. 123 do livro n° 21-A de Registro de Nascimento consta o assento de Edison Arantes do Nascimento nascido aos vinte e um (21) outubro de mil novecentos e quarenta (1940) às 03 horas e --- minutos em esta Cidade de Três Corações sexo masculino filho de João Ramos do Nascimento e de Celeste Arantes }} परन्तु पेले सदा उक्तवान् यदिदम् असत्यम् - तस्य वास्तवनाम '''एडसन्''' तथा जन्मतिथिः २३ अक्टोबर् १९४० आसीत् । {{break|2}} {{cite book |title=Pelé : the autobiography |author=Pelé |coauthors=Orlando Duarte, Alex Bellos |year=2006 |publisher=[[Simon & Schuster]] UK Ltd |location=London |isbn=978-0-7432-7582-8 |page=14 |url=http://books.simonandschuster.com.au/Pele-The-Autobiography/Pele/9781416511212/excerpt_with_id/6070 |accessdate=2010-10-02 |quote=Shortly before I came along, there was another arrival in Três Corações: electricity. In order to celebrate this great improvement to our daily lives, Dondinho named me Edson, a tribute to Thomas Edison, the inventor of the lightbulb. In fact, on my birth certificate I am actually called Edison with an 'i', a mistake that persists to this day. I'm Edson with no 'i', but to my eternal annoyance quite often the 'i' appears on official or personal documents and time after time I have to explain why. As if that wasn't confusing enough, they got the date wrong on my birth certificate as well -- it says 21 October. I'm not sure how this came about; probably because in Brazil we're not so fussy about accuracy. This is another mistake that carries on to this day. When I took out my first passport, the date was put in as 21 October and each time I have renewed it the date has stayed the same. |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430015130/http://books.simonandschuster.com.au/Pele-The-Autobiography/Pele/9781416511212/excerpt_with_id/6070 |deadurl=yes }}</ref> <small>के बी ई (KBE)</small> (जन्म २१ अथवा २३ अक्टोबर् १९४०)<ref name="birth_certificate"/>, यः '''पेले''' इत्येव नाम्ना अधिकजनप्रियः । पेले एकः निवृत्तः ब्राजीलदेशीय [[पादकन्दुकक्रीडा|फुटबाल्]] क्रीडालुः । [[पादकन्दुकक्रीडा|फुटबाल्]] क्रीडाविशेषज्ञैः 'सर्वकालीनमहान् [[पादकन्दुकक्रीडा|फुटबाल्]] क्रीडालुः' इति मन्यन्ते <ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/bestbest.html |title=The Best of The Best |publisher=Rsssf.com |date=2009-06-19 |accessdate=2010-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/iffhs-century.html#world |title=IFFHS' Century Elections |publisher=Rsssf.com |date=2000-01-30 |accessdate=2010-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/best-x-players-of-y.html#ff-poc |title=The Best x Players of the Century/All-Time |publisher=Rsssf.com |date=2001-02-05 |accessdate=2010-06-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://newsvote.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/5051768.stm |title=BBC SPORT &#124; Football &#124; World Cup 2006 &#124; Pele tops World Cup legends poll |publisher=Newsvote.bbc.co.uk |date=2006-06-12 |accessdate=2010-06-12}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/deportes/newsid_7081000/7081524.stm | work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://es.fifa.com/classicfootball/news/newsid=510053.html |accessdate=2013-11-30 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144846/http://es.fifa.com/classicfootball/news/newsid%3D510053.html |deadurl=yes }}</ref><ref>http://www.goal.com/en-gb/news/2931/go-global/2010/10/22/2178640/over-50-per-cent-of-goalcom-uk-readers-believe-brazilian</ref><ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://cuarta.cl/diario/2003/10/05/05.13.4a.DEP.PELE.html |accessdate=2013-11-30 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082300/http://cuarta.cl/diario/2003/10/05/05.13.4a.DEP.PELE.html |deadurl=yes }}</ref><ref>http://www.elgrancampeon.com.ar/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9392%3Amenotti-qpele-fue-el-mas-grande-&amp;catid=24%3Adt&amp;Itemid=28</ref><ref>http://www.englandfootballonline.com/TeamHons/HonsWldSocPlyrsCent.html</ref>। {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:80%" |- ! rowspan="3"|क्लब् ! rowspan="3"|सीज़न् ! colspan="8"|डॉमिस्टिक् लीग् प्रतियोगिता ! colspan="2" rowspan="2"|डॉमिस्टिक् लीग्<br />आहत्य(सामान्य) !colspan="2"|डॉमिस्टिक् कप् !colspan="4"|आन्तर्राष्ट्रिय-क्लब्-प्रतियोगिता !colspan="2" rowspan="2"|आधिकारिकतया<br />आहत्य !rowspan="23"| !rowspan="2" colspan="2"|टोटल् इंक.<br />फ्रेंडलाइज़ |- !colspan="2"|एसपीएस (SPS)<ref name="SPSRSPS">एसपीएस (SPS), आरएसपीएस (RSPS) और कैम्पियोनाटो में 1957 और 1974 के बीच पेले के गोल बनाने के रिकार्ड से संबंधित सभी आंकड़े Rec http://soccer-europe.com/Biographies/Pele.html से लिये गए हैं. साकर यूरोप ने यह सूची http://www.rsssf.com (दि स्पोर्ट साकर स्टैटिस्टिक्स फाउंडेशन) से प्राप्त सामग्री से बनाई है. पेले के गोल्स की पूरी सूची के लिए http://pele.m-qp-m.us/english/pele_statistics.shtml. देखें.</ref> !colspan="2"|आरएसपीएस (RSPS)<ref name="SPSRSPS"/> !colspan="2"|टी. डे प्राता !colspan="2"|कैम्प.ब्रासील.<ref name="SPSRSPS"/> !colspan="2"|टी. ब्रासील !colspan="2"|कोपा लिबेर्टाडोरेस !colspan="2"|इंटरकांटिनेंटल कप |- !प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स!!प्रदर्शन!!गोल्स |- | rowspan="20" style="vertical-align:top;"|'''सांटोस''' |1956 |0*||0*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||0*||0*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||2*||2*<ref>सांटोस के लिये खेले गए पेले के पहले दो मैचों को सद्भावना मैच समझा जाता है. [http://www.rsssf.com/ rsssf.com] पर दिये गए किसी भी टूर्नामेंट में उनका कोई भी ब्यौरा उपलब्ध नहीं है.</ref>||2*||2* |- |1957 |14+15*||19+17*<ref>1957 में साओ पालो चैम्पियनशिप को दो भागों में विभाजित कर दिया गया, सीरी अज़ुल और सीरी ब्रांका. पहले भाग में पेले ने 14 खेलों में 19 गोल बनाए, और फिर सीरी अज़ुल में उन्होंने 15 खेलों में 17 गोल बनाए. http://paginas.terra.com.br/esporte/rsssfbrasil/tables/sp1957.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061211044510/http://paginas.terra.com.br/esporte/rsssfbrasil/tables/sp1957.htm |date=2006-12-11 }} देखें</ref>||9||5||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||38*||41*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||29*||16*||67*||57* |- |1958 |38||58||8||8||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||46||66||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||14*||14*||60*||80* |- |1959 |32||45||7||6||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||39||51||4*||2*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||40*||47*||83*||100* |- |1960 |30||33||3||0||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||33||33||0||0||0||0||0||0||34*||26*||67*||59* |- |1961 |26||47||7||8||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||33||55||5*||7||0||0||0||0||36*||48*||74*||110* |- |1962 |26||37||0||0||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||26||37||5*||2*||4*||4*||2||5||13*||14*||50*||62* |- |1963 |19||22||8||14||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||27||36||4*||8||4*||5*||1||2||16||16*||52*||67* |- |1964 |21||34||4||3||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||25||37||6*||7||0*||0*||0||0||16*||13*||47*||57* |- |1965 |30||49||7||5||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||37||54||4*||2*||7*||8||0||0||18*||33*||66*||97* |- |1966 |14||13||0*||0*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||14*||13*||5*||2*||0||0||0||0||19*||16*||38*||31* |- |1967 |18||17||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||14*||9*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||32*||26*||0||0||0||0||0||0||32*||26*||65*||56* |- |1968 |21||17||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||17*||11*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||38*||28*||0||0||0||0||0||0||38*||28*||73*||55* |- |1969 |25||26||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||12*||12*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||37*||38*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||0||0||0||0||37*||38*||61*||57* |- |1970 |15||7||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||13*||4*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||28*||11*||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||0||0||0||0||28*||11*||54*||47* |- |1971 |19||8||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||21||1||40||9||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||0||0||0||0||40||9||72*||29* |- |1972 |20||9||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||16||5||36||14||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||0||0||0||0||36||14||74*||50* |- |1973 |19||11||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||30||19||49||30||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||0||0||0||0||49||30||66*||52* |- |1974 |10||1||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||17||9||27||10||style="background:silver"| ||style="background:silver"| ||0||0||0||0||27||10||49*||19* |- !कुल !412!!470!!53!!49!!56*!!36*!!84!!34!!605*!!589*!!33!!30!!15!!17<ref name="Cups">टाका डी प्राटा, टाका ब्रासिल और कोपा लिबेर्टाडोरेस में 1957 से 1974 के बीच पेले के रिकार्ड से संबंधित जोड़ी हुई सांख्यिकी http://soccer-europe.com/Biographies/Pele.html से ली गई हैं. साकर यूरोप ने यह सूची http://www.rsssf.com (दि रेक. स्पोर्ट, साकर स्टैटिस्टिक्स फाउंडेशन) में दिये गए ब्यौरे से बनाई गई है, लेकिन सीजन के अनुसार खुलासा नहीं दिया गया है. पेले के गोलों की पूरी सूची के लिए http://pele.m-qp-m.us/english/pele_statistics.shtml देखें.</ref>!!3!!7!!656!!643!!1120!!1087 |} <small></small><small></small> * <small> ''तालिका में एक अंधेरे ग्रे सेल इंगित करता है कि प्रासंगिक प्रतियोगिता उस वर्ष नहीं हो पाया था.'' </small> * <small> ''* संकेत करता है कि यह संख्या सांटोस फिक्सचर कि सूची से [http://paginas.terra.com.br/esporte/rsssfbrasil/historical.htm rsssf.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202003924/http://paginas.terra.com.br/esporte/rsssfbrasil/historical.htm |date=2007-02-02 }} और [http://pele.m-qp-m.us/english/pele_statistics.shtml this list] के खेल पेले ने खेले हैं.'' </small> <small></small> {| class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" |- ! rowspan="2"|क्लब ! rowspan="2"|सीज़न ! colspan="2"|एनएएसएल (NASL) ! colspan="2"|अन्य<ref>यह विषय में संदर्भ "अदर" के अर्थ पर संकेत करता है</ref> ! colspan="2"|कुल |- !प्रदर्शन !गोल्स !प्रदर्शन !गोल्स !प्रदर्शन !गोल्स |- | rowspan="4" style="vertical-align:top"|'''एनवाई (NY) ब्रह्मांड''' | 1975 | 9 | 5 | 14* | 10* | 23* | 15* |- | 1976 | 24 | 15 | 18* | 11* | 42* | 26* |- | 1977 | 31 | 17 | 11* | 6* | 42* | 23* |- !कुल !64 !37 !43* !27* !107* !64* |} <ref>http://www.rsssf.com/miscellaneous/pele-intlg.html</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align: center;" {0/} |- |1957||2||2 |- |1958||7||9 |- |1959||9||11 |- |1960||6||4 |- |1961||0||0 |- |1962||8||8 |- |1963||7||7 |- |1964||3||2 |- |1965||8||9 |- |1966||9||5 |- |1967||0||0 |- |1968||7||4 |- |1969||9||7 |- |1970||15||8 |- |1971||2||1 |- !कुल||92||77 |} === विश्व कप गोल्स === {| class="wikitable" style="font-size:90%" ! # ! दिनांक ! स्थान ! प्रतिद्वंद्वी ! स्कोर ! परिणाम ! विश्व कप ! दौर |- | 1. | 19 जून 1958 | उलेवी, गुथेंबर्ग, [[स्वीडन]] | {{fb|WAL}} | '''1''' – 0 | 1 – 0 | 1958 | क्वार्टर-फाइनल |- | 2. | 24 जून 1958 | रसुन्दा स्टेडियम, सोलना, [[स्वीडन]] | {{fb|FRA}} | 1 - '''3''' | 2 - 5 | 1958 | सेमी-फाइनल |- | 3. | 24 जून 1958 | रसुन्दा स्टेडियम, सोलना, [[स्वीडन]] | {{fb|FRA}} | 1 - '''4''' | 2 - 5 | 1958 | सेमी-फाइनल |- | 4. | 24 जून 1958 | रसुन्दा स्टेडियम, सोलना, [[स्वीडन]] | {{fb|FRA}} | 1 - '''5''' | 2 - 5 | 1958 | सेमी-फाइनल |- | 5. | 29 जून 1958 | रसुन्दा स्टेडियम, सोलना, [[स्वीडन]] | {{fb|SWE}} | 1 - '''3''' | 2 - 5 | 1958 | फाइनल |- | 6. | 29 जून 1958 | रसुन्दा स्टेडियम, सोलना, [[स्वीडन]] | {{fb|SWE}} | 2 - '''5''' | 2 - 5 | 1958 | फाइनल |- | 7. | 30 मई 1962 | एस्टैडियो सौसालिटो, विना डेल मार, [[चिली]] | {{fb|MEX}} | '''2''' - 0 | 2 - 0 | 1962 | ग्रुप स्टेज |- | 8. | 12 जुलाई 1966 | गूडिसन पार्क, [[लिवरपूल]], [[इंग्लैंड]] | {{fb|BUL}} | '''1''' - 0 | 2 - 0 | 1966 | ग्रुप स्टेज |- | 9. | 3 जून 1970 | एस्टैडियो जलिस्को, गुअडालाजरा, [[मेक्सिको|मैक्सिको]] | {{fb|TCH}} | '''2''' – 1 | 4 – 1 | 1970 | ग्रुप स्टेज |- | 10. | 10 जून 1970 | एस्टैडियो जलिस्को, गुअडालाजरा, [[मेक्सिको|मैक्सिको]] | {{fb|ROM}} | '''1''' - 0 | 3 – 2 | 1970 | ग्रुप स्टेज |- | 11. | 10 जून 1970 | एस्टैडियो जलिस्को, गुअडालाजरा, [[मेक्सिको|मैक्सिको]] | {{fb|ROM}} | '''3''' - 1 | 3 – 2 | 1970 | ग्रुप स्टेज |- | 12. | 21 जून 1970 | एस्टैडियो अजटेका, [[मेक्सिको नगर|मेक्सिको सिटी]], [[मेक्सिको]] | {{fb|ITA}} | '''1''' - 0 | 4 – 1 | 1970 | फाइनल |} == चलच्चित्रजीवनम् == * ''ओएस एस्ट्रेन्होस'' (1969) (टीवी श्रृंखला) * ''ओ बराओ ओटेलो नो बरातो डॉस बिल्होस'' (1971) * ''ए मार्चा'' (1973) * ''ओएस ट्रोम बैडीनहस'' (1978) * ''एस्केप टू विक्ट्री'' (1981) * ''अ माइनर मिरैकल'' (1983) * ''पेड्रो मिको'' (1985) * ''ओएस ट्रपलहोज़ ए ओ रे फुटेबोल'' (1986) * ''हॉटशॉट'' (1987) * ''सोलिदाव, उमा लिंडा हिस्टोरिया डी अमोर'' (1990) * ''माइक बैसेट: इंग्लैंड प्रबंधक'' (2001) * ''ईएसपीएन (ESPN) स्पोर्ट्स सेंचुरी'' (2004) * ''पेले एटेर्नो'' (2004) - पेले के करियर के बारे में एक वृत्तचित्र ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः‎]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] cn6or1z1up5vwg6w0yph0omxicmqpc7 0 31432 500031 463344 2026-08-06T20:57:38Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500031 wikitext text/x-wiki {{इस्लाम्}} '''अल्लाह्''' ([[अरबीभाषा|अरबी]]: ﷲ ) इति [[इस्लाममतम्|इस्लाम्]]-मतानुयायी एव विश्वस्य अद्वितीयस्रष्टा तथा प्रतिपालकश्च । 'अल्लाह्' इति शब्दः मुस्लिम्-जनैः व्यवहृयते । परन्तु 'बाहाई', अरबीभाषी कैथिलिक-क्रैस्तजनाः, माल्टावासिनः, रोमन्-कैथेलिक्, मिजोराही इहुदी एवं सिक्खजनाः ''अल्लाह्'' शब्दः विभिन्नार्थे उच्चार्यन्ते<ref name="Britannica"> "Allah." [[Encyclopædia Britannica]]. 2007. Encyclopædia Britannica</ref><ref name="EncMMENA">Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa, ''Allah''</ref><ref name="Columbia">[[Columbia Encyclopedia]], ''Allah''</ref> । [[File:اللہ کا نام.jpg|right|thumb|250px|अरबी शैल्पिकचित्रे अल्लाहः शब्दः]] सुन्नीसम्प्रदायस्य शियासम्प्रदायस्य च [[अल्लाह्]] भिन्न नास्ति। == शब्दोत्पत्तिः== [[चित्रम्:Arabic components (letters) in the word Allah.svg|thumb|right|240px| [[अरबीभाषा|अरबीभाषया]] लिखितः '''अल्लाह्''' नाम्नः अंशसमूहः -<br />१। अलिफ़्<br />२। हम्जतुल् वसल् (همزة وصل‎‎)<br />३। लाम्<br />४। लाम्<br />५। तश्दीद् (شدة‎) <br />६। अलिफ़्-स्वरमात्राचिह्नम् (ألف خنجرية‎‎) <br />७। ह]] ''अल्लाह्'' अयं शब्दः [[अरबीभाषा|अरबी]] । ''अल्''+ ''इलाह् '' इत्यनयोः पदयोः समन्वये 'अल्लाह्' इति निष्पन्नः । पूर्वपदम् 'अल्' इत्यस्य अर्थः ''सुनिर्दिष्टः'' वा ''एकमेव''। परपदं 'इलाह्' अर्थात् ईश्वरः सृष्टिकर्ता वा । तर्हि शब्दद्वयस्य सम्मिलितरूपस्य अर्थः भवति 'एकमेव इश्वरः' 'एकेश्वरः' वा({{lang|grc|ὁ θεὸς μόνος}}, ''ho theos monos'')<ref name="EoI">L. Gardet, ''Allah'', Encyclopaedia of Islam</ref>। समाना व्युत्पात्तिः इतरेष्वपि सेमिटिक्-भाषासु लभ्यते । उदाहरणरूपेण यथा -हीब्रू तथा आरामैक्-भाषा <ref name=autogenerated1>Columbia Encyclopaedia says: Derived from an old Semitic root referring to the Divine and used in the Canaanite ''El'', the Mesopotamian ''ilu'', and the biblical ''Elohim'' and ''Eloah'', the word Allah is used by all Arabic-speaking Muslims, Christians, Jews, and other monotheists.</ref>। प्राचीनहीब्रू भाषायां अधिकस्थलेषु बहुवचने अयं शब्दः प्रयुक्तः ''एलोहिम्'' {{Unicode|אֱלֹהִ֔ים}}(परन्तु अर्थः एकवचने ) आसीत् । एवञ्च आरामैक् भाषया अस्य शब्दस्य रूपं - ''{{Unicode|ʼĔlāhā}}'' {{lang|arc|ܐܠܗܐ}} वा ''{{Unicode|ʼAlâhâ}}'' {{lang|arc|ܐܲܠܵܗܵܐ}} । किन्तु अयं शब्दः सर्वासु भाषासु अपि समार्थकः , '''एकेश्वरः'''<ref name="cal">[http://cal1.cn.huc.edu The Comprehensive Aramaic Lexicon] – Entry for ''{{Unicode|ʼlh}}''</ref> । [[सिक्खमतम्|सिक्ख]]जनानां पवित्रग्रन्थः ''गुरु ग्रन्थ साहिब्'' मध्ये अयं शब्दः ''अल्लाह्''({{lang-pa|ਅਲਹੁ}}) ४६ वारम् उल्लिखितः अस्ति । [[इस्लामतम्|इस्लाम्]] पूर्व-आरबदेशेष्वापि 'अल्लाह'' पदस्य व्यवहारः आसीत् । परन्तु शक्तिसम्पन्नः पुरुषः इत्यस्मिन् अर्थे प्रयुज्यते स्म<ref name=autogenerated2>L. Gardet, "Allah", ''Encyclopedia of Islam''</ref><ref name="smith">{{cite encyclopedia |last= Smith |first= Peter |encyclopedia= A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith |title= prayer |year= 2000 |publisher=Oneworld Publications |location= Oxford |isbn= 978-1-85168-184-6 |pages= 274–275}}</ref> । ''अल्लाह्'' (एका देवता इति रूपेण) धारणा विभिन्नधर्मे विभिन्नः । [[इस्लामतम्|इस्लामे]] 'अल्लाह्' शब्देन एकः, अद्वितीयः एवम् अविनश्वरः इश्वरः इति सुच्यते । तथा समस्तस्वर्गीयगुणवाचकः एकसत्तायाः नामरूपेण संज्ञायितः 'अल्लाह्' इति शब्दः<ref name="Tao-Islam">{{Cite book | last =Murata | first =Sachiko | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | publication-date = | year =1992 | title =The Tao of Islam : a sourcebook on gender relationships in Islamic thought | edition = | series = | publication-place =Albany NY USA | place = | publisher=SUNY | id = | isbn =978-0-7914-0914-5 | oclc = | url =https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura }}</ref> इस्लामिक् भाषानुसारं 'अल्लाह्' एकः अद्वितीयश्च, समस्तजगतः सृष्टिकर्ता, सर्वत्रविराजमानः ईश्वरः । एतस्मात् वर्तमानयुगस्य अरबदेशीयाः क्रैस्ताः भिन्नत्वं प्रतिपादयितुं ''{{transl|ar|DIN|Allāh al-ʾAb}}'' ({{lang|ar|الله الأب}}, "God the Father" (अर्थात्, ''ईश्वर-पिता'') शब्दस्य प्रयोगं कुर्वन्ति<ref name="Cambridge">{{cite book |author=Lewis, Bernard; Holt, P. M.; Holt, Peter R.; Lambton, Ann Katherine Swynford |title=The Cambridge history of Islam |publisher=University Press |location=Cambridge, Eng |year=1977 |page=32 |isbn=978-0-521-29135-4 |oclc= }}</ref> । ==टिप्पणी == {{reflist|2}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः== [[वर्गः:इस्लाममतम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] gf6atfobkzftbeupuxg8mwgxqersfuy 0 31877 500048 445400 2026-08-06T21:13:01Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500048 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader |name = वल्लभाचार्यः |image = Shri_mahaprabhuji.jpg |caption = | religion = हिन्दू |birth_date = १४७९ |birth_place = चम्पारण्यम्, [[छत्तीसगढराज्यम्]] |death_date = १५३१ |death_place = [[वाराणसी]] |philosophy = शुद्धाद्वैतम्, पुष्टिमार्गः |founder = पुष्टिमार्गः<br>शुद्धाद्वैतम् |order = [[वेदान्तः]] |children = गोपीनाथः, विट्ठलनाथः }} वल्लभाचार्यः वल्लभः इत्यपि ख्यातः। सः [[कृष्णः|कृष्णाश्रितं]] पुष्टिमार्गं ब्रज् प्रदेशे प्रख्यापितवान्। <ref name = "Shah1969">{{cite book | last = Shah | first = J.G. | year = 1969 | title = Shri Vallabhacharya: His Philosophy and Religion | publisher = Pushtimargiya Pustakalaya | isbn = }}</ref> तस्य सिद्धान्तः शुद्धाद्वैतः इति ख्यातः <ref name="KankroliWebsiteArticle">{{cite web | title = Shuddha-advaita Brahmvaad - Philosophy of Shree Vallabhacharyaji | publisher = [http://vallabhkankroli.org Kankroli based Shri Vakpati Foundation] | url = http://vallabhkankroli.org/Shuddha-advaita_Brahmvaad.html | accessdate = 2007-06-06 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927190853/http://vallabhkankroli.org/Shuddha-advaita_Brahmvaad.html <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-09-27}}</ref><ref name="Book1">{{cite book | last = Sharma | first = Govardhana | first2 = Pravinacandra Cimanalala | last2 = Parikha | title = Vedanta Cintamanih of Bharatamartanda Pandita | publisher = Param Publications | date = January 1993 | isbn = 81-86045-00-7 }}</ref> वल्लभाचार्यः [[तेलुगु]]ब्राह्मणकुटुम्बे जन्म प्राप्तवान्। तस्य पितरौ मुस्लिं जनानाम् आक्रमणकारणतः [[वाराणसी]]तः चम्पारण्यम् आगतौ। <ref name="jonesryan475"/> वल्लभः बाल्यकाले एव वेदान् उपनिषदः च पठित्वा ततः परं २० वर्षाणि यावत् आभारतम् अटितवान्। <ref name="jonesryan475"/> सः भक्तिमार्गस्य प्रमुखः नायकः अभवत्। वल्लभाचार्यस्य शिष्यैः लिखिते वल्लभाचार्यचरिते वल्लभाचार्यः रामानुज-मध्वाचार्यप्रभृतीनां शिष्यान् वादे पराजितवान् इति उल्लेखः दृश्यते। <ref name="jonesryan475">{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase|isbn=978-0-8160-7564-5 |pages=475–476 }}</ref> सः पुष्टिमार्गस्य प्रवर्तकः आसीत्। वेदान्ततत्वात् स्वयं ज्ञानं प्राप्य सः पुष्टिमार्गम् आरब्धवान्। सः वैराग्ययुतं जीवनं मठेषु वासं च न अङ्गीकृतवान्। तत्स्थाने [[कृष्णः|कृष्णस्य]] उपासनया मोक्षं गृहस्थोऽपि प्राप्तुं शक्नोति इति प्रत्यपादयत्। अस्य विचाराः उत्तरप्रदेशस्य पश्चिमभागे राजस्थाने मध्यप्रदेशे च प्रसृताः।<ref name="AsherTalbot2006p111">{{cite book|author1=Catherine B. Asher|author2=Cynthia Talbot|title=India Before Europe|url=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA111|year=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80904-7|pages=111–112 }}</ref> विष्णुस्वामिना सह वल्लभाचार्यस्य सम्बन्धः आसीत्।<ref name=Beck2005>{{cite journal | last = Beck | first = Guy L | year = 2005 | title = Krishna as Loving Husband of God | journal = Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity | url = https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&pg=PA65&dq=Vallabha+Vishnuswami | accessdate = 2008-04-12 | publisher = SUNY Press | isbn = 978-0-7914-6415-1}}</ref>.<ref name=Sharma1998>{{cite book | last = Sharma | first = V.P. | year = 1998 | title = The Sadhus and Indian Civilisation | publisher = Anmol Publications PVT. LTD. | isbn = }}</ref> सः अनेकान् ग्रन्थान् अरचयत्। तेषु अनुभाष्यम्([[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रस्य]][[भाष्यम्]]), षोडशग्रन्थः, भागवतभाष्यम् च प्रसिद्धम्। वल्लभाचार्यस्य कीर्तनानि बालकृष्णस्य, यशोदायाः च माहात्म्यं वर्णयन्ति। <ref name="AsherTalbot2006p111"/> वल्लभाचार्यसम्बद्धानि वस्तूनि ब्रजप्रदेशे नाथद्वारा इत्यत्र सङ्ग्रहीतानि सन्ति।<ref name="AsherTalbot2006p111"/> ==जीवनम्== ===बाल्यम्=== [[File:Prakatya baithakji mandir.JPG|thumb|वल्लभाचार्यस्य जन्मस्थानम्, प्राकट्या, चम्पारण्यम्।|left]] वल्लभाचार्यस्य वंशीयाः [[आन्ध्रप्रदेशराज्यम्|आन्ध्रप्रदेशतः]] वाराणसीं गतवन्तः। वल्लभाचार्यस्य वंशजं यज्ञनारायणभट्टं भगवान् श्री[[कृष्णः]] स्वप्ने एवमादिष्टवान् आसीदिति ऐतिह्यं श्रूयते। यथा- यदा भवद्वंशीयाः शतं सोमयागान् कुर्वन्ति तदा अहमेव भवद्वंशे अवतरामि इति। लक्ष्मणभट्टस्य काले तद्वंशीयाः शततमं सोमयागम् अकुर्वन्। लक्ष्मणभट्टस्य पुत्रत्वेन वल्लभाचार्यः १९४९ तमे वर्षे वैशाख-एकादश्यां चम्पारण्ये जातः। वल्लभाचार्यस्य माता इल्लम्मा। <ref name = "Shah1969"/><ref name="iss">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=ZvJa5nTi3VsC&pg=PA189&dq=Shodash+Granth&hl=en&sa=X&ei=CGtEUcHQE4iyrAe014CAAg&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=vallabhacharya&f=false | title=Indian Saints & Sages | publisher=Pustak Mahal | last = Prasoon | first = Shrikant | year=2009 | isbn=9788122310627}}</ref> वल्लभाचार्यस्य जन्मकाले उत्तरभारतं मध्यभारतं च [[इस्लाम्-मतम्|मुस्लिम्]] आक्रमणैः त्रस्तम् आसीत्। धर्मरक्षणार्थं इतस्ततः प्रवासः अनिवार्यः आसीत्। कदाचित् विषमस्थितौ गर्भवत्या भार्यया सह लक्ष्मणभट्टः [[वाराणसी]]तः चम्पारण्यम् आगतः। एवं गर्भवत्याः क्लेशकारणतः सप्तमे एव मासे शिशुः जातः। शिशोः मरणम् आशङ्क्य पितरौ कस्यचित् वृक्षस्य अधः वस्त्रेण आच्छाद्य शिशुं त्यक्तवन्तः। भगवान् कृष्णः पित्रोः स्वप्ने आगत्य अहमेव शिशुत्वेन जन्म प्राप्तवान् इति अवोचत्। तदानीं तौ वृक्षस्य अधः धावितवन्तौ। शिशुः जीवन् आसीत्। दैविकाग्निः परितः व्याप्य शिशोः रक्षणं कुर्वन् आसीत्। माता अग्नेः शिशुं स्वीकृतवती इति कथा श्रूयते। ततः वल्लभः इति नामकरणमपि कृतम्।<ref name = "Shah1969"/> ===शिक्षणम्=== सप्तमे वयसि [[वेदः|वेदाध्ययनतः]] वल्लभाचार्यस्य अध्ययनम् आरब्धम्। षट्सु वेदाङ्गेषु सः पारङ्गतः अभवत्। वल्लभः [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यस्य]], [[ मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यस्य]], [[रामानुजाचार्यः|रामानुजस्य]], [[निम्बार्काचार्यः|निम्बार्कस्य]], [[गौतमबुद्धः|बुद्धस्य]], [[जैनधर्मः|जैनधर्मस्य]] च सिद्धान्तान् अधीतवान्। सः शताधिकमन्त्रान् क्रमेण व्युत्क्रमेण च वक्तुं शक्नोति स्म। जनाः तं बालसरस्वती इति श्लाघन्ते स्म।<ref name = "Shah1969"/> एकादशे वर्षे सः वृन्दावनम् अगच्छत्।<ref name="iss"/> ===विजयनगरे विजयः=== [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरसाम्राज्ये]] [[कृष्णदेवरायः|कृष्णदेवरायस्य]] आस्थाने काचित् शास्त्रगोष्ठी आयोजिता आसीत्। [[द्वैतदर्शनम्|द्वैतमतं]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतमतं]] च प्रतिपादयितुं विद्वांसः समागताः आसन्। तत्र वल्लभाचार्यः अपि भागम् अवहत्। एकादशे वर्षे एव बालसरस्वती इति बिरुदेन युक्तः वल्लभः सभायां विचारम् उपपादयितुं समर्थः आसीत्।.<ref>{{cite book|last=Jones|first=Constance|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|year=2007|publisher=Infobase Publishing|location=New York|isbn=0-8160-5458-4|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone/page/475 475]}}</ref> शास्त्रचर्चा २७ दिनानि यावत् प्रवृत्ता। [[कृष्णदेवरायः|कृष्णदेवरायस्य]] कनकाभिषेकावसरे वल्लभाचार्यः सम्मानितः। आचार्यः जगद्गुरुः इति बिरुदद्वयम् तस्मै दत्तम्। तस्मै पुरस्काररूपेण स्वर्णभाजनानि दत्तानि। वल्लभाचार्यः विनयेनैव तत् निराकृत्य तानि पात्राणि दरिद्रेभ्यः दातुम् असूचयत् । केवलं सप्त नाणकानि स्वीकृत्य तेन गोवर्धनाथस्य आभरणानि कारितवान्।<ref name="iss"/> ===देशयात्रा=== वल्लभाचार्यः आ [[भारतम्|भारते]] पादरक्षामप्यधृत्वा अटनम् अकरोत्। श्वेतवेष्टीं श्वेतोत्तरीयं च धरति स्म। सः ८४ स्थलेषु [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतविषये]] व्याख्यानानि कृतवान्। एतानि ८४ स्थलानि पुष्टिमार्गत्वेन ख्यातानि अद्यत्वे धार्मिकक्षेत्राणि विद्यन्ते। चातुर्मास्ये सः बृनावने वसति स्म।<ref name = "Shah1969"/><ref name="iss"/> ===पुष्टिमार्गस्य प्रतिष्ठापनम्=== [[File:Shrinathji discovered.jpg|thumb|220px| गोवर्धने श्रीनाथस्य साक्षात्कारः]] जनाः भक्तिमार्गे कथं योजनीयाः इति वल्लभाचार्यः चिन्तयति स्म। यदा वल्लभाचार्यः गोकुलम् आगतः तदा ध्यानस्य इच्छा अभवत्। सः [[कृष्णः|कृष्णं]] ध्यातवान्। कृष्णः श्रीनाथरूपेण वल्लभाचार्येण साक्षात्कृतः इति कथा श्रूयते। वल्लभाचार्यस्य पुरतः प्रत्यक्षः श्रीनाथः एव पूर्वं महात्मना माधवेन्द्रपुरिणा साक्षात्कृतः आसीत्। ,<ref name=Ojha1978>{{cite book | last = Ojha | first = P.N. | year = 1978 | title = Aspects of Medieval Indian Society and Culture | publisher = BR Pub. Corp.; New Delhi: DK Publishers' Distributors | isbn = }}</ref> माधवेन्द्रपुरिना साक्षात्कृतः कश्चन देवः ब्रह्मसम्बन्धं बोधितवान्। [[कृष्णः|कृष्णाय]] स्वसमर्पणम् एव ब्रह्मप्राप्तिः इति तस्य मतम्। कदाचित् भगवान् श्रीकृष्णः स्वप्ने आगत्य वल्लभाचार्यं मन्त्रम् उक्तवान्। तदानीं तस्य आप्तः शिष्यः दामोदरदासः वल्लभाचार्यस्य समीपे शयानः आसीत्। वल्लभाचार्यः प्रातः शिष्यं पृष्टवान् यत् ह्यः रात्रौ कोऽपि शब्दः श्रुतः वा इति। शिष्यः अवोचत् शब्दस्तु श्रुतः किञ्च तस्यार्थः न अवगतः इति। तदानीं वल्लभाचार्यः शिष्यं बोधितवान्। <ref>http://www.nathdwara.in</ref> वल्लभाचार्यः तस्य बोधनानि प्रसार्य तस्य पुष्टिमार्गः इति नामाङ्कनं कृतवान्। सः त्रिवारं तीर्थाटनं कृतवान्। नामनिवेदनमन्त्रम् अथवा ब्रह्मसम्बन्धमन्त्रम् उपदिश्य सः जनानां बोधनस्य आरम्भम् अकरोत्। सहस्रशः जनाः तस्य अनुयायिनः अभवन्। परन्तु ८४ शिष्या प्रसिद्धाः वर्तन्ते। ८४ वैष्णवानां कथा इति पुष्टिमार्गे प्रसिद्धिः वर्तते।<ref name = "Shah1969"/> हिमालयस्य गुहासु सः [[वेदव्यासः|व्यासं]] मिलितवान्। कृष्णस्य तस्य वेणोः च दर्शनं प्राप्तवान् इति ऐतिह्यं श्रूयते।{{cn|date=February 2017}} ===वैयक्तिकं जीवनम्=== वल्लभाचार्यः सन्यासी भवितुम् इष्टवान्। परन्तु पण्ढरापुरस्य पाण्डुरङ्गः श्रीनाथश्च तं गृहस्थः भवितुं सूचितवन्तौ। श्रीनाथः तव द्वितीयपुत्ररूपेण अहं जन्म प्राप्स्यामि इत्यपि अवोचत्। वल्लभाचार्यः महालक्ष्मीं परिणीय गोपीनाथं विट्ठलनाथं च पुत्रत्वेन प्राप्तवान्।.<ref name="Bryant2007">{{cite book|author=Edwin Bryant (author)|title=Krishna: A Sourcebook|url=https://books.google.com/books?id=0z02cZe8PU8C&pg=PA482|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-803400-1|page=482}}</ref><ref>{{cite journal|author=Kincaid, C. |title=Review: Imperial Farmans by K. M. Jhaveri |date=January 1933 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |pages=131-132 |jstor=25194699}}</ref> ===मरणम्=== ५२ तमे वयसि [[वाराणसी|वाराणस्यां]] हनुमानस्नानघट्टे वल्लभाचार्यस्य समाधिः अभवत्। पुष्टिमार्गस्य ग्रन्थेषु वल्लभाचार्यस्य अन्तिमः कालः वर्णितः अस्ति। श्रीनाथः त्रिवारं वल्लभार्यं मम समीपे आगच्छतु इति आहूतवान्। तृतीयवारं यदा आहूतः तदानीं वल्लभाचार्यः काशीं गतः। तत्र सन्न्यासिरूपेण कुटीरे वसति स्म। अन्तिमकाले कुटुम्बजनाः यदा तस्य समीपे आगताः तदा अन्तिमसन्देशरूपेण सार्धैकश्लोकं सः सिकतासु अलिखत्। अर्धं साक्षात् भगवान् श्रीकृष्णः पूरितवान्। अयं सन्देशः पुष्टिमार्गानुयायिभिः शिक्षाश्लोकी इत्युच्यते। वल्लभाचार्यस्य जलसमाधिः यदा कृता तदानीं तस्य शरीरतः विशिष्टा प्रभा उपरि गता।<ref name = "Shah1969"/> ==पुष्टिमार्गः== वल्लभाचार्यस्य पुष्टिमार्गः भक्तिसम्प्रदाये महन्महत्त्वं भजते। अयं कश्चन विशिष्टः मार्गः वल्लभाचार्येण प्रतिपादितः। सम्प्रदायेन, सङ्गीतेन, [[ध्यानम्|ध्यानेन]] च भगवतः [[कृष्णः|कृष्णस्य]] प्राप्तिः अस्य मुख्यं लक्ष्यम्। अद्यत्वेपि उत्तरभारते पूर्वभारते च तस्य अनुयायिनः दृश्यन्ते।{{cn|date=February 2017}} ==कृतयः== वल्लभाचार्यः अनेकान् ग्रन्थान् अरचयत्। यथा- # [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रभाष्यस्य]] अनुभाष्यम्। # तत्वार्थदीपनिबन्धः # शास्त्रार्थप्रकरणम् # सुबोधिनी(भागवतस्य व्याख्या) # षोडश ग्रन्थः एतदतिरिच्य पत्रावलम्बन्, मधुरषट्कम्, गायत्रीभाष्यम्, पुरुषोत्तमसहस्रनाम, गिरिराजधराष्टकम्, नन्दकुमारशतकम्, सुदर्शनकवचः इत्यादयः ग्रन्थाः अपि विद्यन्ते। <ref>[https://archive.org/details/anubhashya014530mbp Anubhashya]</ref>), and Shreemad Bhagwatam (Shree Subodhini ji, Tattvarth Dip Nibandh). ===षोडश ग्रन्थाः=== पुष्टिमार्गस्य भक्तानां प्रश्नानाम् उत्तरत्वेन वल्लभाचार्यः षोडश श्लोकान् रचितवान्। यत्र पुष्टिमार्गस्य प्रायोगिकः सिद्धान्तः वर्णितः वर्तते। ते ग्रन्थाः यथा # श्रीयमुनाष्टकम् # बालबोधः # सिद्धान्तमुक्तावली # पुष्टिप्रवाहमर्यादाभेदः # सिद्धान्तरहस्यम् # नवरत्नम् # अन्तःकरणप्रबोधः # विवेकधैर्याश्रयः # श्रीकृष्णाश्रयः # चतुःश्लोकी # भक्तिवर्धिनी # जलभेदः # पञ्चपद्यानि # सन्न्यासनिर्णयः # निरोधलक्षणम् # सेवाफलम् == उल्लेखाः == {{reflist|30em}} ==ग्रन्थऋणम्== * Sri Subodhini, first time English Translation, 25 Vols./ Delhi * Barz, Richard K. The Bhakti Sect of Vallabhacarya. Delhi: Thomson Press. 1976 ==बाह्यसम्पर्काः== * [https://www.britannica.com/biography/Vallabha Vallabha] at ''Encyclopædia Britannica'' * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/a-history-of-indian-philosophy-volume-4/d/doc73874.html The Ph [[वर्गः:प्राचीनगुरवः]] [[वर्गः:मध्ययुगीयधार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 8u1wdrni0rxm49whsw5zc5azq69z6wr 0 34384 500055 481769 2026-08-06T21:20:31Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500055 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization |name = रामकृष्ण मिशन् |image = |size = 162px |caption = लाञ्छनम् |motto = आत्मनो मोक्षार्थं जगद्धिताय च |formation = १८९७ |purpose = शैक्षणिकम्,सामाजिकम्, अध्यात्मिकम्, धार्मिकाध्ययनम् |headquarters = [[बेलूरुमठम्]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], [[भारतम्]] |president = स्वामी आत्मस्थानन्दः |region_served= जागतिकम् |website = [http://www.belurmath.org बेलूरुमठ] }} '''रामकृष्ण मिशन्''' इत्येषा संस्था विश्वव्याप्ता धार्मिकी सामाजिकी च सेवासंस्था । इयं संस्था श्रीरामकृष्ण परमहंसेन एव १८८६ तमे वर्षे स्वीयान्तरङ्गशिष्येभ्यः संन्यासदीक्षायाः अनुग्रहद्वारा संस्थापिता । तस्य दिवङ्गमनानन्तरं तदीयेन परमश्रेष्ठेन शिष्येण स्वामिना विवेकानन्देन १८९७ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य प्रथमदिनाङ्के व्यवस्थितरूपेण संरचितम् । शिक्षणं, वैद्यकीयचिकित्सा, वनवासिकल्याणं, ग्रामाभिवृद्धिः इत्यादिषु क्षेत्रेषु संस्था सेवाकार्यं करोति । दीक्षिताः संन्यासिनः, गृहस्थशिष्याः च मिलित्वा एतानि कार्याणि निर्वहन्ति । कर्मयोगसिद्धान्तस्य आधारेण अत्र कार्यम् आचर्यते । <ref>{{cite book|last=Agarwal|first=Satya P.|title=The social role of the Gītā : how and why |location=New Delhi |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |year=1998|page=243|isbn=978-81-208-1524-7 |oclc=68037824 }}</ref> अस्याः संस्थायाः केन्द्रकार्यालयः पश्चिमवङ्गराज्यस्य हावरामण्डलस्य [[कोलकाता|कोलकोत्तनगरे]] विद्यमानं बेलूरमठम् । सनातनहिन्दुधर्मस्य वेदान्ततत्त्वानुगुणम् अस्याः कार्यं प्रचलति । 'रामकृष्णमठ'नामकेन संन्यासिनां सङ्घटनेन सह अस्याः कार्यं प्रचलति । ==इतिहासः== [[File:Ramakrishna.jpg|right|x216px|thumb|[[रामकृष्ण परमहंस]] ]] [[File:Swami Vivekananda at Parliament of Religions.jpg|thumb|x216px||right|धार्मिकसम्मेलने [[स्वामी विवेकानन्दः]]]] रामकृष्ण परमहंसः (१८३६-१८८६) एव रामकृष्ण संन्याससङ्घस्य संस्थापकः । <ref name="vedanta-west"/> <ref>Carl T. Jackson, ''Vedanta for the West'' p.16</ref><ref>{{cite book|last=Sharma|first=Arvind|title=Neo-Hindu views of Christianity |url=https://archive.org/details/neohinduviewsofc0000unse|publisher=Brill Publishers|year=1988|page=[https://archive.org/details/neohinduviewsofc0000unse/page/69 69] |page=[http://books.google.com/?id=MM4UAAAAIAAJ&pg=PA69 69] |isbn=978-90-04-08791-0}}</ref> रामकृष्णः दक्षिणेश्वरे कालीमन्दिरस्य अर्चकः आसीत् । तस्य बहवः संन्यासिशिष्याः गृहस्थशिष्याः च आसन् । तस्य प्रमुखः संन्यासशिष्यः [[स्वामी विवेकानन्दः|विवेकानन्दः]] । १८८६ तमे वर्षे तस्य मरणात् केभ्यश्चित् दिनेभ्यः पूर्वं संन्यासं स्वीकर्तुम् उद्युक्तेभ्यः स्वीयतरुणशिष्येभ्यः सः काषायवस्त्रम् अयच्छत् । रामकृष्णः तेषां तरुणानां योगक्षेमनिर्वहणदायित्वं विवेकानन्दाय अददात् । तस्य मरणानन्तरं ते तरुणशिष्याः मिलित्वा अध्यत्मसाधनम् अकुर्वन् । १८८६ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासे ते अनौपचारिकरूपेण एकस्यां रात्रौ संन्यासप्रतिज्ञां स्वीकृतवन्तः । <ref name="vedanta-west">{{cite book |last=Vrajaprana |first=Pravrajika |title=Living wisdom: Vedanta in the West |publisher=Vedanta Press |year=1994 |pages=34–36|pages=[http://books.google.com/?id=aWDuPEVKdCcC&pg=PA34 34] | isbn=978-0-87481-055-4}}</ref> ==स्थूलपरिचयः== विवेकानन्देन संस्थापिता इयं संस्था स्वास्थ्य-शिक्षण-विपत्परिहारादिषु कार्येषु आत्मानं योजितवती अस्ति । अस्याः संस्थायाः पञ्जीकरणं १९०९ तमे वर्षे (१८६० नियमः XXI अनुगुणं) जातम् । अस्याः संस्थायाः मठस्य च बहु निकटसम्बन्धः वर्तते । मठस्य चितः विश्वस्तः एव अस्याः संस्थायाः निर्वहणाधिकारी भवति । [[File:Universal Temple at Ramakrishna Mission, Chennai.jpg|thumb|250px|चेन्नैनगरे श्रीरामकृष्णमठे विद्यमानः वैश्विकदेवालयः]] <ref name="jack_xii">{{cite book |author=Carl T. Jackson |contribution=Preface |title=Vedanta for West |pages=xii-xiii }}</ref> ==निर्वहणम्== रामकृष्णमठस्य पदाधिकारिणां चयनं विश्वस्तमण्डल्या क्रियते । मण्डल्या विद्यमानैः विश्वस्तैः एव अध्यक्षः, उपाध्यक्षः, कार्यदर्शी, उपकार्यदर्शिनः, कोशाध्यक्षः च चीयन्ते । एतन्निमित्तं आ विंशतिभ्यः वर्षेभ्यः विद्यमानानां संन्यासिनाम् अभिप्रायः स्वीक्रियते । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः निर्वहणगणे रामकृष्णमठस्य विश्वस्ताः भवन्ति । रामकृष्णमठस्य मुख्यकार्यालयः बेलूरुमठः एव रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः अपि मुख्यकार्यालयः विद्यते । रामकृष्णमठस्य शाखा संन्यासिगणेन निरूह्यते ये च विश्वस्तैः प्रेष्यन्ते । विश्वस्तानां प्रमुखः भवति ज्येष्ठः संन्यासी यः अध्यक्षः इति निर्दिश्यते । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः शाखाकेन्द्रं निर्वहणगणेन निरूह्यते । तस्मिन् गणे संन्यासिनः अन्ये च भवन्ति । अन्ये सदस्याः रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः निर्वहणगणेन क्रियते यस्य कार्यदर्शी निर्वहणाधिकारिरूपेण कार्यं करोति । संस्थानिर्वहणस्य आधारभूताः भवन्ति सर्वे संन्यासिनः । सर्वेषां संन्यासिनां मेलनं वर्षत्रये एकवारं भवति यत्र विश्वस्तैः स्वीकृतानां नियमानाम् अङ्गीकारः कार्याणां मार्गदर्शनञ्च भवति । रामकृष्ण मिशन् संस्थायाः कार्यनिर्वहणस्य नीतिनियमाः स्वामिना विवेकानन्देन एव आरचिताः सन्ति । १८९८-९९ तमयोः वर्षयोः स्वामी विवेकानन्दः स्वामिनं शुद्धानन्दम् उद्दिश्य एतान् नियमान् अवदत् । ततः ते नियमाः श्रीरामकृष्णस्य सर्वैः शिष्यैः प्रशिष्यैः च सर्वानुमतेन अङ्गीकृताः । अग्रे १८९९-१९०१ तमयोः वर्षयोः तेषां नियमानां पञ्जीकृतविश्वस्तपत्रं सज्जीकृतम् स्वामिना विवेकानन्देन, अन्यैः रामकृष्णभक्तैश्च । <ref>''The Story of Ramakrishna Mission'',</ref> ==ध्येयं तत्त्वानि च== अस्याः संस्थायाः लक्ष्यतत्त्वादीनि अध्यात्मिकानि मानवीयमौल्ययुतानि च विद्यन्ते । ते राजनैतिकसम्बन्धः न कोपि विद्यते । आधुनिकभारतस्य राष्ट्रियादर्शद्वयम् - त्यागः सेवा च - इति न्यरूपयत् विवेकानन्दः । तदीयान् आदर्शान् नित्यजीवने समर्थरीत्या आनेतुं प्रयतते इयं संस्था । ==संन्यासिगणः== १८८६ तमे वर्षे श्रीरामकृष्णस्य मरणानन्तरं तदीयाः युवशिष्याः सम्मिल्य संन्यासदीक्षां स्व्यकुर्वन् । मूलः मठः कलकत्तासमीपस्थे बारानगरे आसीत् । ततः १८९२ तमे वर्षे सः मठः अलम्बझार्-नगरं प्रति, ततः नीलम्बार् मुखर्जिवर्यस्य उद्यानगृहं प्रति च परिवर्तितः । १८९९ तमे वर्षे हावराजनपदे विद्यमाने बेलूरुमठं प्रति परिवर्तितः जातः । इयं भूमिः स्वामिना विवेकानन्देन आसादिता । <ref>{{cite web |url=http://www.sriramakrishna.org/belur.htm |title=History of Belur Math |publisher=SriRamakrishna.org |accessdate=2014-07-28 |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913044932/http://www.sriramakrishna.org/belur.htm |deadurl=yes }}</ref> अयं बेलूरुमठः देशे विदेशे च विभिन्नेषु मठकेन्द्रेषु मिशिन् केन्द्रेषु च कार्यं कुर्वतां सर्वेषामपि संन्यासिनां मातृगृहं विद्यते । मठस्य सर्वः अपि सदस्यः प्रशिक्षणं संन्यासदीक्षां च बेलूरुमठे एव प्राप्नोति । संन्यासदीक्षाकांक्षी प्रथमवर्षे पूर्वपर्यवेक्षणावस्थायां भवति । अग्रिमाणि चत्वारिवर्षाणि पर्यवेक्षणावस्थायां भवति । तस्यान्ते सः ब्रह्मचर्यव्रतधारी भूत्वा प्रतिज्ञातः भविष्यति । ब्रह्मचर्यं, त्यागः, सेवा च प्रतिज्ञायाः प्रमुखाः विषयाः । चतुर्भ्यः वर्षेभ्यः अनन्तरं योग्यः इति निश्चीयते चेत् तस्मै संन्यासदीक्षा प्रदीयते । सः भवति काषायवस्त्रधारी । ==लाञ्छनम्== इदं लाञ्छनं स्वामिना विवेकानन्देन एव आरचितम् अस्ति, एवं विवृणोति च - चित्रे दृश्यमानं तरङ्गयुक्तं जलं कर्मसूचकं, कमलं भक्तिसूचकम्, उदयमानः सूर्यः ज्ञानसूचकः, परितः आवृतः सर्पः योगस्य जागरितायाः कुण्डलिनीशक्तेः सूचकः, चित्रे विद्यमानः हंसः परमात्मसूचकः विद्यते । ''कर्म-ज्ञान-भक्ति-योगस्य संयोगेन परमात्मनः दर्शनं प्राप्यते इत्येतत् द्योतयति चित्रम् ।'' <ref>{{cite book |last=Vivekananda |first=Swami |title=The Complete Works of Swami Vivekananda |publisher=[[Advaita Ashrama]] |volume=7 |chapter=Conversations And Dialogues ~ XVI |url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Complete_Works_of_Swami_Vivekananda/Volume_7/Conversations_And_Dialogues/XVI }}</ref> ==कार्यक्रमाः== [[File:Home of service - Ramakrishna Mission, Varanasi, India.webm|right|thumb|220px|thumbtime=93| [[File:Film-Camera.png|17px]] [http://www.youtube.com/watch?v=SL7wr06rRfE&list=PLTzY9kTw5uflw0WTYa6g2IiJ2XUn4B7CN&feature=share सामाजिकसेवा स्वास्थ्यशिबिरञ्च </small>]रामकृष्ण मिशन्, [[वाराणसी]], [[भारतम्]] </small>]] प्रमुखाः कार्यकर्तारः संन्यासिनः । अस्याः संस्थायाः प्रमुखकार्याणि - * शिक्षणम् * स्वास्थ्यप्रगतिः * सांस्कृतिककार्यक्रमाः * ग्रामोत्थानम् * वनवासिकल्याणम् * युवान्दोलनम् इत्यादयः संस्थायाः स्वीयचिकित्सालयाः, साहाय्यकेन्द्राणि, कुष्ठरोगचिकित्सालयाः, चरचिकित्सालयाः, प्रसूतिकेन्द्राणि च विद्यन्ते । अनुवैद्यानां शिक्षणकेन्द्राणि अपि निरूह्यन्ते । ग्रामविकासः, वनवासिकल्याणकेन्द्राणि, वृद्धाश्रमाः इत्येतेषु अपि एतेषां कार्याणि प्रचलन्ति । अनया संस्थया भारते बहूनि शिक्षणसंस्थानि स्थापितानि । तदीयानि प्राथमिकविद्यालयाः, प्रौढशालाः, शिक्षकप्रशिक्षणकेन्द्राणि, महाविद्यालयाः, वृत्तिशिक्षणकेन्द्राणि, अन्धशालाः विश्वविद्यालयश्च विद्यन्ते । पश्चिमवङ्गराज्यस्य सुन्दर्बन्-प्रदेशेषु भौगोलिककारणतः विद्युच्छक्तेः सम्पर्ककल्पनम् अशक्यम् । अत्रत्याः सर्वे अपि मृत्तैलेनैव जीवन्ति स्म । तस्मिन् स्थले सूर्यशक्तेः साहाय्येन दीपव्यवस्था कल्पिता अस्ति अस्याः संस्थायाः परिश्रमेणैव । <ref>{{cite book|doi= 10.1109/PVSC.2000.916197|last1=Stone |first1=J.L. |last2=Ullal |first2=H.S. |last3=Chaurey |first3=A. |last4=Bhatia |first4=P. |year=2000 |contribution=Ramakrishna Mission initiative impact study-a rural electrification project in West Bengal, India |work=Photovoltaic Specialists Conference, 2000. Conference Record of the Twenty-Eighth IEEE |publisher=[[IEEE]] |location=Anchorage, AK, USA |pages=1571–1574 |isbn=0-7803-5772-8 |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=916197}}</ref> ==धार्मिककार्याणि== इयं संस्था जात्यतीतः विद्यते । <ref name="Mouton">{{cite journal |journal=Contributions to Indian sociology |issn=0069-9659 |publisher=Mouton|year=1982|volume=16|page=127}}</ref><ref name="Klostermaier">{{cite book|last=Klostermaier|first=Klaus K.|authorlink=Klaus Klostermaier |title=Hinduism: a short history|url=https://archive.org/details/hinduismshorthis0000klos|publisher=Oneworld|year=2000|page=[https://archive.org/details/hinduismshorthis0000klos/page/271 271]}}</ref> अपि च जातिभेदविरोधी वर्तते । <ref>{{cite book|last=Oxtoby|first=Willard Gurdon |title=World religions: Eastern traditions|publisher=Oxford University Press|year=1996|page=77}}</ref> रामकृष्णाश्रमस्य धार्मिककार्यक्रमेषु अन्यतमाः सन्ति सत्सङ्गः, नीराजनं च । सत्सङ्गे प्रार्थना, भजनानि, प्रवचनम्, पठनं, ध्यानञ्च भवन्ति । दिने द्विः नीराजनाचरणं क्रियते । <ref name="Prozesky" /> अत्र प्रमुखाः हिन्दु-उत्सवाः - [[महाशिवरात्रिः]], [[रामनवमी]], [[कृष्णाष्टमी]], [[दुर्गापूजा]] च आचर्यते । रामकृष्ण-शारदादेवी-विवेकानन्द-अन्यसंन्यासिशिष्याणां च जन्मदिनं विशेषेण अत्र आचर्यते । <ref name="Prozesky">{{cite book|last=Prozesky|first=Martin |author2=John De Gruchy |title=Living faiths in South Africa |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1995 |pages=195–196 |chapter=Hinduism |url=http://books.google.com/?id=b8-glmO65Y0C&pg=PA195 |isbn=978-1-85065-244-1}}</ref> जनवरीमासस्य प्रथमदिनाङ्कः 'कल्पतरुदिन'त्वेन आचर्यते ।<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2001/12/31/stories/2001123100080200.htm |title=The spiritual significance |last=Balakrishnan |first=S |date=31 December 2001 |work=The Hindu |accessdate=1 October 2009 |archive-date=28 October 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031028063338/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2001/12/31/stories/2001123100080200.htm |deadurl=yes }}</ref> धर्मनिरपेक्षभावः, अन्यधर्मविषये गौरवञ्च अस्याः संस्थायाः वैशिष्ट्यम् । स्वामिना विवेकानन्देन प्रस्तावितेषु आदिमनियमेषु अन्यतमः विद्यते - ''सर्वैः धर्मैः, सर्वैः धर्मोपदेशकैः, विविधधर्मानुयायिभिः च गौरवेण व्यवहरणीयम् । विवेधेषु धर्मेषु पूज्यमानाः सर्वे देवाः अपि आदरणीयाः'' इति । "<ref name="moses-jung"/> हिन्दुपर्वाचरणेन सह अत्र बुद्धपूर्णिमा, क्रिस्मस्दिनस्य अपि आचरणं क्रियते । .<ref name="Prozesky" /><ref name="moses-jung">{{cite book |last=Jung |first=Moses |author2=Herbert W. Schnieder |title=Relations among Religions today |publisher=[[Brill Publishers]] |pages=69–70 |chapter=Hinduism |url=http://books.google.com/?id=8BAVAAAAIAAJ&pg=PA69}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.telegraphindia.com/1090402/jsp/calcutta/story_10758025.jsp |title=Service in the name of god in every human|last=Ananda |date=2 April 2009 |work=The Telegraph |accessdate=25 August 2009}}</ref> <!---- Cyril Veliath of [[Sophia University]] writes that the Ramakrishna Mission monks are a relatively orthodox set of monks who are "extremely well respected both in India and abroad", and that they "cannot be classified as just another sect or cult, such as the groups led by the gurus". Veliath writes that "of the Hindu groups I have worked with I have found the Ramakrishna Mission to be the most tolerant and amenable to dialogue, and I believe that we Christians couldn’t do better, than to cooperate wholeheartedly in their efforts towards inter-religious harmony.<ref name="Veliath ">{{cite journal |last=Veliath |first=Cyril, Sophia University, Tokyo, Japan |title=Hinduism in Japan |journal=Inter-Religio |location=Japan |pages=21–29 |url=http://www.nanzan-u.ac.jp/SHUBUNKEN/publications/miscPublications/I-R/pdf/45-Veliath.pdf}}</ref> Bob Robinson writes, "Unlike more militant Hindu organisations, the mission has consistently advocated and itself displayed a tolerant, friendly attitude towards minority religious traditions and a sympathetic acquaintance with at least parts of the scriptures of those faiths."<ref>{{cite book |last=Robinson |first=Bob |title=Christians Meeting Hindus: An Analysis and Theological Critique of the Hindu-Christian Encounter in India |publisher=OCMS |year=2004|pages=7–8 |chapter=Ramakrishna and Vivekananda |isbn=978-1-870345-39-2 |oclc=55970669 }}</ref> ---> ==टिप्पणी== {{reflist|2}} ==बाह्यसम्पर्कः== {{Commonscat|Ramakrishna Mission|रामकृष्ण मिशन्}} [[वर्गः:धार्मिकसंस्थाः‎]] [[वर्गः:भारतस्य शैक्षणिकसंस्थाः‎]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] dr3crun3kn8onvthms5hqvu1jjjsh89 0 34761 500029 499353 2026-08-06T20:55:58Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500029 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = देवगिरी शिखरम् | other_name = {{lang-en|Mt. Everest}}<br />{{Lang-ne|सगरमाथा}}<br />Chomolungma Qomolangma<br />{{Lang|bo|ཇོ་མོ་གླང་མ}} 珠穆朗玛峰 | photo = Everest kalapatthar crop.jpg | photo_caption = एवरेस्ट्-शिखरस्य दृश्यम् | elevation_m = 8848.86 | elevation_ref = <!-- This elevation, and the reasons for supporting it, are laid out and referenced in the measurement section, but some editors believe we should support 8844&nbsp;m or 8850&nbsp;m instead. If any editor thinks we should change it, could he/she please make the case on the talk page and allow time for discussion before editing. --><ref>Based on elevation of snow cap, not rock head. For more details, see ''[[#Measurement|Measurement]]''.</ref><br /><small> [[List of highest mountains|Ranked 1st]]</small> | prominence_m = 8848 | prominence_ref = <br /><small>[[Topographic prominence#Definitions|Notice special definition for Everest.]]</small> | map = | map_caption = [[नेपाल]] [[सगरमाथा अञ्चल]] एवं [[तिब्बत]] सीमा | label_position = right | listing = [[Seven Summits]]<br />[[Eight-thousander]]<br />[[List of countries by highest point|Country high point]]<br />[[Ultra prominent peak|Ultra]] | location = {{flagicon|NEP}} [[सोलुखुम्बु मण्डल]], [[सगरमाथा अञ्चल]], [[नेपाल|Nepal]]<br />{{flagicon|PRC}} [[Tingri County]], [[Xigazê Prefecture]], [[Tibet Autonomous Region]], [[जनबादी गणतन्त्र चीन|People's Republic of China]]<ref>The position of the summit of Everest on the international border is clearly shown on detailed topographic mapping, including official Nepalese mapping.</ref> | range = [[महालङ्गुर हिम श्रृङ्खला]] | lat_d = 27 | lat_m = 59 | lat_s = 17 | lat_NS = N | long_d = 86 | long_m = 55 | long_s = 31 | long_EW = E | coordinates_ref = <ref>The [[WGS84]] coordinates given here were calculated using detailed topographic mapping and are in agreement with [http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml adventurestats]. They are unlikely to be in error by more than 2". Coordinates showing Everest to be more than a minute further east that appeared on this page until recently, and still appear in Wikipedia in several other languages, are incorrect.</ref> | first_ascent = 29 May 1953<br />{{flagicon|NZL}} [[एडमण्ड हिलारी]]<br />{{flagicon|NEP}} [[तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा]] | easiest_route = [[साउथकोल]] (नेपाल) }} '''देवगिरी शिखरम्''' (नेपाली [[W:Ne:सगरमाथा|सगरमाथा]]; आङ्ङलभाषा [[W:en:Mt. Everest|माउण्ट एभरेष्ट]]; तिब्बतीः चोमोलोङ्मा) इत्येतत् विश्वस्य सर्वोन्नतः शिखरः अस्ति। अयं [[नेपाल]]-देशे स्थितः अस्ति। देवगिरि शिखरस्य सर्वोन्नत प्रमाणित मापन ८८४८.८६ मीटर परिमित अथवा २९०३२ फीट परिमित अस्ति।<ref>{{Cite news|last=|first=|date=|title=Mount Everest is two feet taller, China and Nepal announce|work=[[National Geographic]]|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/new-height-of-mount-everest-announced-by-china-and-nepal/|url-status=live|access-date=8 December 2020}}</ref> == नामाकरणः == '''देवगिरी शिखरस्य''' नेपाली/संस्कृतनाम सगरमाथा (IAST transcription) अथवा सागर-मथा<ref>{{cite web|title=Sagar-Matha: Nepal|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&fid=4445&c=nepal|access-date=18 April 2014|website=Geographical Names|archive-date=26 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326070315/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&fid=4445&c=nepal|url-status=live}}</ref> (सगर-माथा, [sʌɡʌrmatʰa], lit. "आकाशस्य देवी"<ref>{{cite book |last1=Krakauer |first1=Jon |title=Into Thin Air: A Personal Account of the Mt. Everest Disaster |url=https://archive.org/details/intothinairperso00krakrich |date=1997 |publisher=Villard |isbn=978-0-679-45752-7 |location=New York}}</ref>),<ref>{{cite book |last=Unsworth |first=Walt |title=Everest – The Mountaineering History |url=https://archive.org/details/bwb_w8-ajz-271 |publisher=Bâton Wicks |year=2000 |isbn=978-1-898573-40-1 |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/bwb_w8-ajz-271/page/584 584]}}</ref> यस्य अर्थः "महानीलगगनस्य शिरः", स (सागर), अर्थात् "आकाशः", तथा अना इति अर्थः (māthā), अर्थात् "शिरः" । ==सन्दर्भाः== <references /> == बाह्यानुबंधाः == '''*''' [<nowiki>https://web.archive.org/web/20181025114329/http://himalaya-info.org/Map%20khumbu_mitte.htm</nowiki> '''Mount Everest on Himalaya-Info.org (German)'''] '''*''' [<nowiki>http://www.staeudtner.com/allgemein/360-panorama-view-mount-everest-summit/</nowiki> '''360 panorama view from top of Mount Everest – large dimension drawing'''] '''*''' [<nowiki>https://web.archive.org/web/20050407035439/http://www.nationalgeographic.com/everest/</nowiki> '''''<nowiki>''National Geographic''</nowiki>'' site on Mount Everest'''] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:शिखराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] lsizb8dcx9ng5dbuc1tlanr78o99p8m 0 34851 500015 489182 2026-08-06T20:37:52Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500015 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit |unit_name =भारतीयभूसेना <br />Indian Army<br /> <small>(''Bharatiya Thalasena'')</small> |image = [[File:Flag of Indian Army.svg|centre|250px|Flag of the Indian Army]] |caption = ''सर्विस् बीफोर् सेल्फ्'' (Service Before Self) |start_date = १५ अगष्ट् १९४७ |country = {{flag|भारतम्}} |type = सैन्यदलम् |size =१,१२९,९०० सक्रियसेनानिनः <br/>९,६०,००० संरक्षिताः सेनानिनः<br/>१५८ वायुयानानि |command_structure = प्रतिरक्षामन्त्रालयः<br />भारतीय-सशस्त्रबलम् |garrison = [[नवदेहली]] , [[भारतम्]] |garrison_label = मुख्यकार्यालयः |motto = ''सर्विस् बीफोर् सेल्फ्'' (आङ्गलभाषायाम्- Service before Self) <br/> संस्कृतभाषान्तरम्- ''स्वयंपूर्व सेवा'' |website = [http://indianarmy.nic.in/ भारतीयसेनायाः आधिकारिकं जालस्थलम्] <!-- Commanders --> |commander1 = जेनरल् [[दलवीर सिंह सुहाग]] |commander1_label = सेनाप्रधानः |commander2 =लेय्टनान्ट् जेनरल् फीलिप् क्याम्पोस्<ref>{{cite web|url=http://indianarmy.nic.in/Site/NewsDetail/frmNoticeDetails.aspx?MnId=wZKaJTvhq6pc+/CjfB48LQ&NewsID=Ew1r3LavoiuBZz/G3kLfkQ== |title=Official Website of Indian Army |publisher=Indianarmy.nic.in |date=2014-08-01 |accessdate=2014-08-11}}</ref> |commander2_label = उपसेनाप्रधानः |ceremonial_chief = |ceremonial_chief_label = |notable_commanders = <br /> जेनेरल् तिमय्य<br />फील्ड् मार्शल् करीयप्प<br />फील्ड् मार्शल् मानेक्षाव्<br />लेय्टनान्ट् जेनरल् जे एफ् आर् जेकाब् <!-- Insignia --> |identification_symbol= |identification_symbol_label= |identification_symbol_2= |identification_symbol_2_label= <!-- Aircraft --> |aircraft_electronic= |aircraft_transport=[[एच् ए एल् ध्रुव]], [[एच् ए एल् चेतक]], [[एच् ए एल् चीता चीतल च]] |aircraft_helicopter=[[एच् ए एल् रूद्र]] }} '''भारतीयसेना''' [[भारतम्|भारतस्य]] सामरिकावाहिन्याः वृहत्तमा शाखा । अस्य विभागस्योपरि न्यस्तम् अस्ति भूमिविषयकं सामरिकं कार्यम् । अस्याः सेनायाः प्राथमिकं लक्ष्यं भवति बहिश्शत्रूणाम् अक्रमणात् देशस्य रक्षणम् । एतदतिरिच्य प्राकृतिकविपदि, दुर्घटनासु उद्धारकार्यकरणमपि सेनायाः दायित्वम् । [[भारतस्य राष्ट्रपतिः]] सेनायाः सर्वाधिनायकः । भारतीयसेना पृथिव्याः तृतीय वृहत्तमसेना <ref>Page, Jeremy. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3338199.ece "Comic starts adventure to find war heroes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809042114/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3338199.ece |date=2011-08-09 }}. ''[[The Times]]'' (9 February 2008).</ref> । सेनायामस्यां कार्यरतानां सैन्यानां सङ्ख्या १,१३०,००० प्रायः, तथा च संरक्षितनां सैन्यानां संख्या ९,६०,००० (आनुमानिकी)<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2547196.cms "First-ever joint China-India military exercise in Dec"]. ''[[Times of India]]'' (17 November 2007).</ref> । ==सन्दर्भविषयाः== *[[भारतीयनौसेना]] *[[भारतीयवायुसेना]] ==टिप्पणी== {{Reflist|2}} ;पुस्तकसूची *{{cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9| author1=International Institute for Strategic Studies| authorlink1=International Institute for Strategic Studies| author2=Hackett, James (ed.)|year=2010| publisher=Routledge| location=London| isbn=1-85743-557-5| ref=IISS2010}} *Praval, K.C. Praval ''Indian Army After Independence'' (3rd ed. 2013) [http://www.amazon.com/Indian-Army-After-Independence-ebook/dp/B00DVNCDD0/ excerpt and text search] ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Army of India}} * [http://indianarmy.nic.in/ Official website of the Indian Army] * [http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/ Indian Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041206180157/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/ |date=2004-12-06 }} at [[Bharat Rakshak]] * [http://www.globalsecurity.org/military/world/india/army.htm Indian army guide] at ''Global Security'' * [http://frontierindia.net/category/indian-army-news/ Indian Army news] * [http://joinindianarmy.nic.in/ Join Indian Army] {{भारतीयरक्षणविभागः}} [[वर्गः:भारतस्य रक्षाव्यवस्था]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] sins66enn1kdjx63zar2b5xbztf1q2h 0 37351 500034 496742 2026-08-06T20:59:45Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500034 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=आनन्दीबाई जोशी |other_names = |image=Dr. Anandibai Joshee, M.D., Class 1886.jpg |caption=डा. आनन्दीबाई जोशी, एम्. डि., १८८६ |birth_date={{birth date|df=yes|1865|3|31}} |birth_place=कल्याण्, बाम्बे प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिश्-भारतम् |death_date={{death date and age|df=yes|1887|2|26|1865|3|31}} |death_place= [[पुणे]], बाम्बे प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिश्-भारतम् |occupation = |networth = |spouse=गोपालराव् जोशी }} [[File:Anandibai gopalrao joshi.jpg|thumb|आनन्दी गोपाल जोशी वर्यायाः भावचित्रं स्वीयहस्ताङ्कनेन सह]] '''आनन्दीबाई जोशी''' (३१ मार्च् १८६५-२६ फेब्रवरी १८८७) पाश्चात्यवैद्यकीयपदवीं प्राप्तवती प्रथमा महिला वैद्या । (कादम्बिनी गङ्गूली अपि अस्मिन्नेव १८८६ तमे वर्षे आनन्दबाईवर्यायाः अनन्तरं वैद्यकीयपदवीधरा जाता ।) इयं पाश्चात्यवैद्यकीयपदवीं प्राप्तवती प्रथमा हिन्दुमहिला । <ref>{{cite book|title=The Women's Book of World Records and Achievements|url=https://archive.org/details/womensbookofworl00onei|author=Eron, Carol<!-- for the chapter -->|editor=O'Neill, Lois Decker|publisher=Anchor Press|year=1979|page=204|chapter=Women in Medicine and Health Care|isbn=0-385-12733-2|quote=First Hindu Woman Doctor}}</ref> [[अमेरिकासंयुक्तराज्यम्|अमेरिकादेशं]] गतवती प्रथमा हिन्दुमहिला इयमेव । <ref>{{cite news |url=http://pri.org/stories/2013-07-12/historical-photos-depict-women-medical-pioneers |title=Historical Photos Depict Women Medical Pioneers |publisher=Public Radio International |date=2013-07-12 |accessdate=2013-10-29 |archive-date=2014-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126095924/http://www.pri.org/stories/2013-07-12/historical-photos-depict-women-medical-pioneers |deadurl=yes }}</ref> [[वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५]] [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:१८८७ मरणम्]] [[वर्गः:१८६५ जननम्]] ==आरम्भिकजीवनम्== आनन्दाबाय्याः पूर्वनाम यमुना । सा [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रस्य]] [[पुणे]]नगरे कस्मिंश्चित् साम्प्रदायिके ब्राह्मणकुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । स्वीये नवमे वर्षे नवविंशतिवर्षीयेन गोपालरावेण सह अस्याः विवाहः सम्पन्नः । विवाहात् परं तस्याः नाम आनन्दिबाई इति जातम् । अस्याः पतिः गोपालरावः महाराष्ट्रस्य कल्याणनगरे लिपिकाररूपेण कार्यं करोति स्म । ततः सः अलिभागं प्रति ततः [[कोलकाता]]नगरं प्रति स्थानपरिवर्तनं जातम् । स्त्रीशिक्षणविषये गोपालरावस्य विशेषा आस्था आसीत् । आनन्दबाय्याः आसक्तिम् अभिज्ञाय सः तस्याः शिक्षणव्यवस्थाम् अकरोत् । आनन्दीबाई स्वीये चतुर्दशे वयसि पुत्रं प्रासूयत । किन्तु योग्यचिकित्सायाः अभावतः सः शिशुः दशमे दिने एव प्राणान् अत्यजत । आनन्दीबाय्याः जीवने अस्य परिणामः महान् आसीत् । तदा एव सा 'मया वैद्यया भवितव्यम्' इति सङ्कल्पितवती । ==वैद्यकीयविद्याभ्यासः== गोपालरावः वैद्यकीयशिक्षणं प्राप्तुं पत्नीं प्रेरितवान् । १८८० तमे वर्षे सः प्रसिद्धाय अमेरिकीयक्रैस्तप्रचारकाय रायल् वैल्डर्-वर्याय प्रत्रं प्रेषितवान् । तस्मिन् पत्रे अमेरिकादेशे वैद्यकीयशिक्षणं प्राप्तुम् आनन्दीबाय्याः आसक्तिं निवेद्य, स्वस्य कृते योग्यम् उद्योगम् अमेरिकादेशे प्रापयतु इति प्रार्थितवान् आसीत् । [[क्रैस्तमतम्|क्रैस्तधर्मं]] प्रति परिवर्तितौ भवतः चेत् तयोः साहाय्यं करिष्यामि इति वैल्डरेण उक्तम् । जोशीदम्पतिना अयम् आशयः नाङ्गीकृतः । एषः विषयः वैल्डरेण स्वीये ''प्रिन्स्टन्स् मिषिनरि रिव्यू'' प्रकाशने तेन प्रकटितम् । इदं रोसेल्ले, [[न्‍यू जर्सी|न्यू जेर्सि]] निवासिन्या थियोडिशिया कार्पेण्टर्-वर्यया पठितम् । आनन्दीबाय्याः वैद्यकीयशिक्षणप्राप्तौ आसक्तिः, तत्पत्युः प्रोत्साहश्च तस्याः मनसि महान्तं प्रभावम् अजनयत् । 'आनन्दाबाय्याः वसतिव्यवस्था अमेरिकादेशे मया करिष्यते' इति सा पत्रद्वारा असूचयत् । [[कोलकता]]नगरे आनन्दाबाय्याः अस्वास्थ्यं वर्धमानम् आसीत् । निश्शक्तिः, निरन्तरं शिरोवेदना, कदाचित् ज्वरः, श्वासावरोधः च तां बाधन्ते स्म । १८८३ तमे वर्षे गोपालरावस्य सेरम्पुरं प्रति स्थानपरिवर्तनं जातम् । तदवसरे तेन निर्णीतं यत् अस्वास्थ्ये सति आनन्दाबाई वैद्यकीयाध्ययनाय अमेरिकां प्रति प्रेषणीया इति । 'उच्चशिक्षणप्राप्त्यर्थम् अन्यासां महिलानाम् आदर्शरूपा भवतु' इति उक्त्वा सातङ्कां तां समाधत्तवान् । अमेरिकादेशे वैद्यकीयशिक्षणप्राप्तेः तस्याः निर्णयं तदानीन्तनाः बहवः साम्प्रदायिकहिन्दवः महान्तं विरोधं प्रादर्शयन् । किन्तु पत्युः दृढः प्रोत्साहः तस्याम् आत्मविश्वासम् अवर्धयत् । आनन्दाबाई सेराम्पोर्-महाविद्यालये जनसमूहम् उद्दिश्य भाषणम् अकरोत् । तस्मिन् सा अमेरिकादेशे वैद्यकीयशिक्षणप्राप्तेः निर्णयः, तन्निमित्तं दम्पतिना क्रियमाणाः प्रयासाः च विवृतवती । [[भारतम्|भारते]] हिन्दुमहिलावैद्यायाः आवश्यकतां दृढं ज्ञापितवती । शिक्षणं प्राप्य भारतं प्रत्यागत्य महिलावैद्यकीयमहाविद्यालयस्थापनेच्छाम् अवदत् । 'कदापि क्रिश्चियन्-मतं प्रति परिवर्तिता न भवामि' तया उक्तम् । तस्याः भाषणं बहु प्रसिद्धिं प्राप्नोत् । आर्थिकसाहाय्यं कर्तुं आभारतात् बहवः अग्रे आगताः । भारतस्य वैसेरायेण तस्याः शिक्षणाय २०० रूप्यकाणि प्रदत्तम् । ==अमेरिकादेशे== [[File:Anandibai Joshee, Kei Okami, and Tabat M. Islambooly.jpg|thumb|१८८६ तमे वर्षे पेन्सिल्वेनिया-वैद्यकीय-महाविद्यालयात् पदवीधरा जाता आनन्दाबाई । के ओकमी (मध्ये), टबट् इस्लमूलि (दक्षिणे) । तिस्रः अपि पाश्चात्यवैद्यशिक्षणं प्राप्तवत्यः प्रथमाः ।]] आनन्दाबाई कोलकत्तातः नौकया [[न्यू यार्क्|न्यूयार्क्]]<nowiki/>-नगरम् अगच्छत् । १८८३ तमे वर्षे जून्-मासे न्यूयार्क्-नगरे थियोडिशिया कार्पेण्टर् तां स्वागतीकृतवती । सा पेन्सेल्वेनिया-महिला-वैद्यकीयमहाविद्यालयं प्रति शिक्षणाय आवेदनम् अकरोत् । <ref>[http://archives.drexelmed.edu/womanmd/item.php?object_id=001340&search_param=name&search_by=Joshi,%20Anandi%20Gopal,%201865-1887 Scan of letter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929104800/http://archives.drexelmed.edu/womanmd/item.php?object_id=001340&search_param=name&search_by=Joshi,%20Anandi%20Gopal,%201865-1887 |date=2018-09-29 }} from Anandibai Joshi to Alfred Jones, 28 June 1883; [http://archives.drexelmed.edu DUCOM Archives]</ref> तया तत्र प्रवेशः प्राप्तः । स्वीये नवदशवर्षे तया वैद्यकीयविद्याभ्यासः आरब्धः । शैत्याधिक्यकारणतः, अपरिचिताहारपद्धतेः च कारणतः तस्याः अस्वास्थ्यम् अवर्धत । तथापि १८८६ तमस्य वर्षस्य मार्च्-मासस्य ११ दिनाङ्के तया वैद्यकीयशिक्षणे स्नातकोत्तरपदवीधरा जाता । तस्याः शोधविषयः आसीत् - 'अर्यहिन्दूमहिलानां प्रसूतिः शिशुपालनञ्च' इति । तस्याः पदवीस्वीकारावसरे राज्ञी विक्टोरिया तस्यै अभिनन्दनसन्देशं प्रेषितवती । ==भारतं प्रत्यागमनम्== १८८६ तमस्य वर्षस्य अन्तिमभागे आनन्दाबाई भारतं प्रत्यागतवती । तदवसरे तया अभूतपूर्वं स्वागतं प्राप्तम् । [[कोल्हापुरम्|कोल्हापुरस्य]] आर् सि एस् एम् सर्वकारचिकित्सालयस्य सि पि आर् चिकित्सालयस्य च महिलाविभागस्य प्रमुखवैद्याधिकारिरूपेण तस्याः नियुक्तिः जाता । ==मृत्युः== १८८७ तमस्य वर्षस्य फेब्रवरीमासस्य २६ तमे दिनाङ्के स्वीये २२ तमे वयसि आनन्दाबाई दिवङ्गता । तस्याः मरणात् आदेशे सर्वे दुःखम् अन्वभवन् । तदीयं भस्म थियोडिया कार्पेण्टर् वर्यायै अपि प्रेषितम् यच्च सा स्वीयकुटुम्बश्मशाने एव अस्थापयत् । ==जीवनचरितम्== केरोलिन् वेल्स् हीले डाल् १८८८ तमे वर्षे आनन्दाबाय्याः जीवनचरितम् अलिखत् । <ref>[http://archives.drexelmed.edu/womanmd/item.php?object_id=001128&search_param=name&search_by=Joshi,%20Anandi%20Gopal,%201865-1887 ''The Life of Dr. Anandabai Joshee: A Kinswoman of the Pundita Ramabai''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929105959/http://archives.drexelmed.edu/womanmd/item.php?object_id=001128&search_param=name&search_by=Joshi,%20Anandi%20Gopal,%201865-1887 |date=2018-09-29 }}, [[Roberts Brothers (publishers)|Roberts Brothers]], Boston इति संस्थया प्रकाशितम्</ref> दूरदर्शनेन आनन्दाबाय्याः जीवनम् आधारीकृतय ''आननी गोपाल''नाम्ना हिन्दीधारावाहिनी प्रकाशिता । (कम्लाकर् सारङ्ग् अस्याः धारावाहित्याः निर्देशकः ।) श्रीकृष्ण जनार्दन जोशीवर्येण आनन्दाबाय्याः जीवनम् आधारीकृत्य ''आनन्दी गोपाल'' नाम्ना उपन्यासः रचितः । अस्याः नाटकरूपम् अददात् श्री राम् जि जोगेल्कर् । ==स्मरणाय== * लक्नोनगरस्थया इन्स्टिट्यूट् फार् रिसर्च् एण्ड् डाक्युमेण्टेशन् इन् सोशियल् सैन्सस् (IRDS) नाम्न्याः असर्वकारीयसंस्थया, आनन्दाबाई प्रशस्तिः प्रदीयते । भारते वैद्यकीयशिक्षणविषये तस्याः योगदानं मनसि निधाय इदं प्रदीयते । <ref>{{cite web |url=http://www.irdsindia.com/irdsawards2011.html |title=IRDS Awards 2011 |publisher=Irdsindia.com |date= |accessdate=29 October 2013 |quote=आनन्दाबाई कष्टपरम्परायां सत्यां महता परिश्रमेण अमेरिकादेशस्य पेनिल्वेनियाविश्वविद्यालयतः १९ शतके एव आधुनिके वैद्यकीयशिक्षणे स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्नोत् । |archive-date=5 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105141151/http://irdsindia.com/irdsawards2011.html |deadurl=yes }}</ref> * [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रसर्वकारेण]] महिलास्वास्थ्याया साधनं कुर्वतीनां युवमहिलानां कृते फेलोशिप् दीयते । ==टिप्पणी== {{reflist}} ==आधारग्रन्थाः== * {{cite book |title=The Life of Dr. Anandabai Joshee |author=Mrs. Caroline Healey Dall |publisher=Roberts Brothers, Boston |year= 1888|isbn= |page= |url=http://archive.org/stream/lifeofdrananabai00dalliala#page/n7/mode/2up |ref= }} * Kosambi, Meera, "[http://www.muse.jhu.edu/journals/journal_of_colonialism_and_colonial_history/v004/4.1kosambi.html Caste and Outcast (review)]". [[Journal of Colonialism and Colonial History]] – Volume 4, Number 1, Spring 2003, The Johns Hopkins University Press * [http://www.kiet.edu/horizon/insirations.htm Anandibai Joshi: India’s first woman doctor (1865–1887)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007142137/http://www.kiet.edu/horizon/insirations.htm |date=2009-10-07 }} * [http://www.tasveer.org/events/series.php?seriesid=700851175 Between the Lines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101040423/http://www.tasveer.org/events/series.php?seriesid=700851175 |date=2006-11-01 }}, an 18-minute English documentary on the life of Anandi Joshi * [[Madhukar Vasudev Dhond]], "Jalyatil Chandra" (Marathi) (Rajhans Prakashan, 1994) * Documents at the Drexel University College of Medicine Archives and Special Collections on Women in Medicine and Homeopathy referencing Anandi Gopal Joshi ==बाह्यसम्पर्काः== *[http://www.saadigitalarchive.org/entity/anandibai-joshee Anandibai Joshee materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} tg2mens9s6mx3a9i0191p9bn07wjruy 0 39272 500022 482018 2026-08-06T20:48:26Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500022 wikitext text/x-wiki '''क्रियायोगः''' प्राचीनयोगपद्धतिः या च महावतार बाबाजीवर्येण स्वशिष्यस्य लाहिरि महाशयस्य द्वारा अस्मिन् आधुनिके युगे १८६१तमे वर्षे पुनः परिचायितम् । [[परमहंस योगानन्द]]वर्येण लिखितस्य ''योगिनः आत्मकथा''द्वारा पाश्चात्यजगति विषयेस्मिन् बोधः जातः । <ref name="Miller178">{{cite book | last =Miller | first =Timothy | title =America's Alternative Religions | publisher =SUNY Press | year =1995 | page=178/183 | url=http://books.google.com/books?id=y3Mt7QlXrRwC&pg=PA178 | isbn =0791423972 }}</ref> भारते अस्य अभ्यासः १९१७ तमात् वर्षात्, पाश्चात्यदेशे १९२० तमात् वर्षात् प्रचलति । <ref>{{cite journal |title=The Kriya Yoga Path of Meditation|url=http://www.yogananda-srf.org/kriya_yoga_path_of_meditation.aspx#.VRw7BzusXZY|journal=http://www.yogananda-srf.org}}</ref> महर्षिणा पतञ्जलिना लिखिते प्राचीनयोगग्रन्थे पतञ्जलियोगसूत्रे क्रियायोगस्य उल्लेखः द्वितीयाध्याये भवति । <ref>Patanjali, Translator, Chip Hartranft(2003). ''The Yoga-Sutra of Patanjali: A New Translation with Commentary'' (Shambhala Classics) ISBN 1-59030-023-8</ref> आधुनिकग्रन्थकर्त्रा परमहंस योगानन्देन लिख्यते यत् - पतञ्जलिः द्वीतीयाध्याये ४९ तमे सूत्रे प्राणायामविषये एवं लिखति - '''तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः''' इदं सूत्रं क्रियायोगसम्बद्धम् । श्वासप्रतिश्वासयोः गतेः विच्छेदनेन प्राणायामः साधनीयः इति । <ref name="Chapter26">{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |title= Autobiography of a Yogi- Chapter 26 - The Science of Kriya Yoga|year=1997 |publisher=[[Self-Realization Fellowship]] |isbn=0876120869}}</ref> क्रियायोगे प्राणायामस्य विविधाः स्तराः विद्यन्ते येषां सुष्ठु अभ्यासेन आध्यात्मिकप्रगतेः वेगः वर्धयितुं शक्यः । <ref name="Miller178" /> अपि च समचित्ततां सम्पाद्य दैवेन सह संवहनं साधियितुमपि शक्यम् ।.<ref name="Chapter26"/> इदम् आधुनिकं विवरणं पतञ्जलिनः विवरणात् किञ्चिदिव भिन्नं वर्तते । योगानन्देन उच्यते यत् इदं क्रियायोगज्ञानं स्वगुरुः युक्तेश्वरः स्वगुरोः लाहिरि महाशयात्, स च स्वगुरोः महावतार बाबाजीतः प्राप्तवानिति । अयं क्रियायोगः पतञ्जलिना उक्तस्य राजयोगस्य साम्यं भजति । अपि च इयं परिकल्पना भगवद्गीतायाम् उल्लिखिता वर्तते इति । <ref name="Chapter26"/> ==अभ्यासः== [[File:Lahiri Mahasaya.jpg|thumb|[[Lahiri Mahasaya]] (1828–1895).]] [[File:Krishna instructing Arjuna.jpg|upright|thumb|[[Krishna]] instructing Arjuna]] लाहिरि महाशयेन बोधितः क्रियायोगः गुरु-शिष्यपरम्परया एव अनुवर्तते । क्रियादीक्षा इत्येषः संस्कारः रहस्येनैव बोध्यते । <ref name=Dasgupta>{{cite book | last =Dasgupta | first =Sailendra Bejoy | title =Kriya Yoga, its dissemination, and the Mahamuni Babaji Maharaj - Chapter 5 & 8 | publisher =Yoga Niketan | year =2011 | page = | url =http://www.yoganiketan.net/sri-sailendra-bejoy-dasgupta/kriya-yoga-mahamuni-babaji-maharaj/enter.html | isbn = }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Miller178"/> तेन उच्यते यत् गुरुः बाबाजी क्रियायोगदीक्षावसरे प्राचीननियमानुगुणमेव बोधयन् अग्रे अपि इदं गुरुशिष्यपरम्पराद्वारा एव अनुवर्तनीया इति । <ref name="Chapter33">{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |title= Autobiography of a Yogi- Chapter 33 - Babaji, Yogi-Christ of Modern India|year=1997 |publisher=Self-Realization Fellowship |isbn=0876120869}}</ref> क्रियायोगविषये योगानन्दः एवं वदति - ''क्रियायोगी स्वस्य जीवशक्तिम् ऊर्ध्वाधोमुखे षट्-चक्राणां द्वारा प्रवाहयति । एतानि चक्राणि द्वादश राशीनां द्योतकानि । अर्धनिमेषाणां प्राणशक्तेः कशेरुकं परितः सञ्चालनेन सूक्ष्मातिसूक्ष्मप्रगतिः साधयितुं शक्या । अर्धनिमेषात्मकेन क्रियाभ्यासेन वर्षात्मकी सहजाध्यात्मिकप्रगतिः साधयितुं शक्या'' इति । <ref name="Chapter26"/> स्वामिना सत्यानन्देन क्रियोल्लेखसूक्तिषु एवं लिख्यते - क्रियासाधनमित्येतत् आत्मनि स्थितेः अभ्यासः इति वक्तुं शक्यमिति । <ref>{{cite book | last= Satyananda | first =Swami| title =A Collection of Biographies of 4 Kriya Yoga Gurus by Swami Satyananda Giri - Kriya Quotes from Swami Satyananda Giri (translated by Yogi Niketan) | url= https://archive.org/details/collectionofbiog0000yoga | year =2006 | page= | publisher= iUniverse| isbn =978-0595386758 }}</ref> ==इतिहासः== भगवद्गीतायाः व्याख्यानावसरे योगानन्दः लिखति यत् क्रियायोगविज्ञानम् आदौ मनवे दत्तं ततः जनकाय अन्येभ्यः ऋषिभ्यः च । <ref>[[Paramahansa Yogananda]] (1995). ''God Talks with Arjuna: The Bhagavad Gita'' (Chapter V), First Edition. Self-Realization Fellowship (Founded by Yogananda). ISBN 0-87612-030-3.</ref> According to Yogananda, Kriya Yoga was well known in ancient [[India]], but was eventually lost, due to "priestly secrecy and man’s indifference".<ref name="Chapter26"/> योगानन्दः वदति - कृष्णः भगवद्गीतायाम् अस्य उल्लेखम् अकरोदिति । <blockquote>उच्छ्वास-निःश्वासयोः समत्वसाधनेन साधकः जीवशक्तिं हृदि संस्थाप्य निग्रहं साधयति । <ref>Bhagavad Gita IV:29</ref></blockquote> योगानन्दः इदमपि वदति यत् भगवता कृष्णेन - 'पूर्वजन्मसु मया अयं योगः वैवस्वताय दत्तः, ततः मनवे दत्तः, ततः सूर्यवंशस्य राज्ञा इक्ष्वाकुना प्राप्तः इति । <ref name="Chapter26"/> कृष्णेन एतदपि उच्यते - श्वासोच्छ्वसयोः गतेः विच्छेदनेन प्राणायामद्वारा मुक्तिः साधयितुं शक्या इति । <ref name="Chapter26"/> युक्तेश्वरगिरेः शिष्येण शैलेन्द्र दासगुप्तेन (१९८४) उल्लिख्यते यत् - 'क्रियायां विद्यमानानि सोपानानि भगवद्गीतातः, योगसूत्रेभ्यः, तन्त्रशास्त्राच्च, युगपरिकल्पनातः च संयोजितमस्ति' इति । <ref name=Dasgupta/> ===सद्यःकालीनः इतिहासः=== १८६१ तमे वर्षे योगिना महावतार बाबाजीवर्येण प्रदत्तायाः लाहिरि महाशयस्य क्रियायोगदीक्षायाः कथा 'योगिनः आत्मकथा'ग्रन्थे उल्लिखिता वर्तते । <ref>{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |title= Autobiography of a Yogi- Chapter 34 - Materializing a Palace in the Himalayas|year=1997 |publisher=Self-Realization Fellowship |isbn=0876120869}}</ref> योगानन्दः लिखति - लाहिरि महाशयम् उद्दिश्य बाबाजीवर्येण एवमुक्तम् - ''अस्मिन् नवदशे शतके जगतः कृते क्रियायोगः यः मया दीयमानः अस्ति अयं युगेभ्यः पूर्वं कृष्णेन अर्जुनाय दत्तं विज्ञानमेव । इदं ज्ञानम् अग्रे पतञ्जलिना, क्रिस्तेन, सैण्ट् जान्, सैण्ट् पाल् इत्यादिभिः शिष्यैः च प्राप्तमासीत् । योगानन्दः एतदपि वदति यत् बाबाजी क्रिस्तः च सततसम्पर्के एव आस्ताम्, अस्मिन् युगे मुक्तेः प्राप्त्यर्थम् आध्यात्मिकसाधनायाः योजनाम् अकुरुतामिति । <ref name="Miller178" /><ref name="Chapter33"/> लाहिरि महाशयेन द्वारा भारते क्रियायोगस्य प्रचारः व्यापकतया जातः । तस्य शिष्यस्य युक्तेश्वरगिरेः शिष्यः योगानन्दः एव २० तमे शतके पाश्चात्यदेशेषु अपि अस्य परिचयम् अकारयत् ।<ref name="Chapter26"/> लाहिरि महाशयस्य पुत्रौ दुकौरि लाहिरि, तिन्कौरि लाहिरि, श्री युक्तेश्वर गिरि, पञ्चानन भट्टाचार्य, प्रणबानन्द, केबालानन्द, केशवानन्द, भूपेन्द्रनाथ सन्याल् इत्यादयः अस्य प्रकारे अग्रेसराः विद्यन्ते । <ref>{{cite book |last=Yogananda |first=Paramahansa |title= Autobiography of a Yogi- Chapters 3, 32, 33, 36|year=1997 |publisher=Self-Realization Fellowship |isbn=0876120869}}</ref> ==आकारावली== {{reflist|2}} [[वर्गः:योगः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] l4yyzhda5hbu79zx4nnu9gcoauwvz8w 0 39277 500044 494809 2026-08-06T21:11:27Z InternetArchiveBot 31833 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500044 wikitext text/x-wiki '''चक्रमिति''' परिकल्पना चक्रसदृश-आवर्तकं वदति । साम्प्रदायिकवैद्यशास्त्रदृष्ट्या एतानि मानवशरीरस्य उपरिविद्यमानस्तरयुगले विद्यन्ते इत्यभिप्रेतं वर्तते । चक्राणि “शक्तिकेन्द्राणि” । तानि दैहिकशरीरे विद्यमानबिन्दोः आरभ्य सूक्ष्मशरीरस्य स्तरेषु विस्तारं प्राप्य भ्रमणेन व्यजनाकाररचनां प्राप्नुवन्ति । [[File:7 main chackra.svg|thumb|right|सप्तचक्राणि|250px]] ==शब्दव्युत्पत्तिः == चक्रपदं संस्कृते विभिन्नवस्तुनः अर्थं प्रतिपादयतीति भट्टाचार्यस्य तान्त्रिकेतिहासविमर्शाख्ये ग्रन्थे उल्लिखितं वर्तते । #शक्तेः अपरिमितभ्रमणं वदतीदं चक्रपदम् । #जनानामेकं वृत्तम् । धार्मिकप्रयोगेषु विभिन्नचक्रसाधनानि वर्तन्ते । अनुगामिनः धार्मिकसभां कुर्वन्ति धार्मिकं विधानं चानुतिष्ठन्ति । निरुत्तरतान्त्रिकदृष्ट्या पञ्चविधचक्राणि वर्तन्ते । #चक्रपदं यन्त्राणाम् अनुभाविरेखाचित्राणां वा अर्थं वदति इत्यपि दर्शितम् । #शरीरस्यान्तः विभिन्नमज्जातन्तुजालमपि चक्रपदवाच्यमेव । बौद्धधर्मसाहित्यक्षेत्रे संस्कृतपदमिदं चक्रं ( पालीभाषायाः चाक्क इति पदम् ) वृत्तस्य विभिन्नेष्वर्थेषु प्रयुक्तं वर्तते । अस्तित्वस्य चत्वारिवृत्तानि स्थितेः कल्पना वा इत्यपि उल्लेखो वर्तते । तत्र देवाः मानवाः वा स्वस्यापेक्षितं ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुवन्ति । ==चक्रव्यावस्था== सूक्ष्मशरीरस्य परितः भ्रममाणान्येतान्यावर्तकानि शक्तेः स्वीकरणार्थं प्रेषणार्थं च विद्यमानान्येतानि नाभिकेन्द्रितबिन्दवः इति परिगण्यन्ते । सामान्येन सप्तचक्राणि अथवा शक्तिकेन्द्राणि ( प्रकाशचक्राणीति तेषां नामान्तरम् ) सूक्ष्मशरीरस्यान्तः विद्यन्ते इत्यभिप्रायः सर्वसम्मतः वर्तते । तथैवान्वेषितमप्यस्ति । विशेषतः चक्राणां विवरणं विधानद्वयोर्मध्ये एकया रीत्या क्रियते । #पुष्पसदृशम् #चक्रसदृशम् *प्रथमे विधाने निर्दिष्टायां सङ्ख्यायां पुष्पदलानि वृत्तस्यैकस्य परिधेः परितः दर्शयति । *द्वितीये विधाने निर्दिष्टायां सङ्ख्यायां चक्रस्य दण्डानि वृत्तमेकं समानांशेन विभागं कुर्वन्ति । एतस्यैव चक्रसदृशमिति व्यवहारः । प्रत्येकस्मिन्नपि चक्रे निर्दिष्टसङ्ख्यायां विभागाः अथवा दलानि भवन्ति । चक्रसम्बद्धमूलविषयाः उपनिषत्सु प्राप्तुं शक्नुमः । तेषां कालनिर्णयस्तु क्लेशकरः एव । कुतश्चेत् प्रथमतया क्रिस्तपूर्व १२००-९०० समये एतेषां लेखनात् १००० वर्षात् प्रागेव जनानां मुखतःमुखं प्रति प्रसरितमासीदिति अभिप्रायः वर्तते एव । ==व्याख्यानानि == चक्राणि शक्तिकेन्द्राणि भूत्वा शक्तेः उत्पादनं सङ्ग्रहणं च कुर्वन्ति । बिन्दवः ब्रह्माण्डापेक्षया अधिकं शक्तिं कर्षन्ति । मुख्याः - *नाड्यः *इडा, *पिङ्गलम्, *सुषुम्ना ( Sypathetic, Parasympathetic and Central Nerve System ) इति । पृष्ठास्थिनः उपरि वक्राकारेण भ्रमन्ति । परस्परं तदा तदा घर्षणं प्राप्नुवन्ति च ।छेदनबिन्दौ तानि बलिष्ठशक्तिकेन्द्राणि रचयन्ति । एतान्येव चक्राणि । मानवशरीरे त्रीणि शक्तिकेन्द्राणि सन्ति । अधस्तात् अथवा प्राणिचक्राणि पादाङ्गुलीश्रोणीकुहरयोः मध्ये विद्यमानानि । प्राणिसाम्राज्ये अस्माकं विकसनमूलं सूचयन्ति । मानवचक्राणि पृष्ठास्थ्नि विद्यन्ते । श्रेष्ठचक्राणि अथवा दैविकचक्राणि पृष्ठवंशस्य उपरि, शिरसः मध्यभागे च स्थितानि । अनोडिय जुडिथमहोदयः चक्राणामेकमाधुनिकं व्याख्यानं दर्शयति – “चक्रमिति क्रियाशीलतायाः केन्द्रम् । जीवशक्तिं स्वीकृत्य, समीकृत्य प्रकटीकरोति । चक्रं च पृष्ठवंशादारभ्यविद्यमानमज्जातन्तुतः प्रसार्यमाण-ग्याङ्लियानामकजैविकशक्तिक्रियाशीलभ्रममाणमेकं वृत्तम् ।” इति । सामान्यतः अत्र षट्-चक्राणि प्रसिद्धानि । पृष्ठास्थिनः अधस्तादारभ्य ललाटस्य मध्यभागपर्यन्तं विद्यमानस्य शक्तेः स्तम्भपङ्क्तौ षट्-चक्राणि, अपि च सप्तमचक्रं दैहिकदेहात् बहिः विद्यते । षट्-चक्राणि ज्ञानस्य मूलस्थितिना सह वर्तन्ते । सुसान् शुम्ष्किमहोदयः एनमेवाभिप्रायमङ्गीकरोति । अस्माकं पृष्ठास्थ्नि विद्यमानानि चक्राणि स्वसन्निहितशरीरभागस्य कार्यस्योपरि प्रभावं जनयन्ति तेषु कार्यप्रवृत्तिं वा जनयन्तीति अभिप्रेतं वर्तते । शवपरीक्षाद्वाराऽपि चक्राणामस्तित्वं नैव ज्ञायते इत्यतः अधिकजनाः ‘चक्रमिति केवलं कल्पना एव न वास्तवमि’ति मन्वते । अथापि तेषामस्तित्वं सप्रमाणकं निश्चप्रचमुक्तमस्ति पौरात्यानां सम्प्रदाये । चक्राणि पृष्ठास्थानि विद्यमानानि शक्तिकेन्द्राणि पृष्ठवंशस्याधस्तादारभ्य मानवस्य मज्जातन्तुव्यवस्थायाः मुख्येषु भागेषु चलित्वा शिरसः उपरि ऊर्ध्वमुखेन चलन्ति । चक्राणि जीवभौतशास्त्रस्य शक्तयः अथवा मानवशरीरस्य प्राणबिन्दवः अथवा सम्पर्कबिन्दवः इति परिगण्यन्ते । “प्राणानि भवतां सुप्तशरीरस्य मूलानि शक्तिक्षेत्राणि च । समग्रचक्रव्यवस्था अत्यावश्यकी। जगति शक्तेः मूलं च ” इति शुम्ष्कि वदति । ==सप्तचक्राणि== सप्तचक्राणि''' यथा – [[File:ChakraDiag.jpg|thumb|right|सप्तचक्राणि|250px]] #'''मूलाधारचक्रम्''' ( पृष्ठवंशस्यान्तिमास्थि ) #'''स्वाधिष्ठानचक्रम्''' ( जननेन्द्रियसम्बद्धः तन्तुः ) #'''मणिपूरचक्रम्''' ( नाभिप्रदेशः ) #'''अनाहतचक्रम्''' ( हृदयप्रदेशः ) #'''विशुद्धिचक्रम्''' ( कण्ठप्रदेशः ) #'''आज्ञाचक्रम्''' ( पीनल्-नामकतन्तुः, तृतीयनत्रस्थानम् ) #'''सहस्रारचक्रम्''' ( शिरसः उपरिभागः, नवजातशिशोः शिरसः ‘मृदुभागः’ ) शिरसि कनिष्ठात् गरिष्ठपर्यन्तं विद्यमानानि चक्राणि – गोटः, ललनः, आज्ञा, ललाटः, सोमः, सहस्रारः (तस्मिन् श्रीचक्रम्) । ==अधिकपठनाय== {{refbegin}} * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000apte |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 |edition=fourth revised & enlarged}} * {{cite book |last=Bucknell |first=Roderick |author2=Stuart-Fox, Martin |year=1986 |title=The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism |publisher=Curzon Press |location=London |isbn=0-312-82540-4}} * {{cite book |last=Edgerton |first=Franklin|authorlink= |title=Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary |url=https://archive.org/details/buddhisthybridsa0001edge |year=2004 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0999-8 |edition=Reprint |origyear=1953}} (Two volumes) * {{cite book |last=Flood |first=Gavin |authorlink= |title=An Introduction to Hinduism |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn= 0-521-43878-0}} * {{cite book |last=Chia |first=Mantak |authorlink= |author2=Chia, Maneewan |title=Awaken Healing Light of the Tao |url=https://archive.org/details/awakenhealinglig0000chia |year=1993 |publisher=Healing Tao Books |location= |isbn= }} * {{cite book |last=Monier-Williams |first=Monier|authorlink=Monier Monier-Williams |title=A Sanskrit-English Dictionary |year=2005 |url=https://archive.org/details/sanskritenglishd0000sirm |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn= }} * {{cite book |last=Prabhananda|first=S.|authorlink=|title=Studies on the Tantras |year=2000 |publisher=The Ramakrishna Mission Institute of Culture|location=Calcutta |isbn=81-85843-36-8 |edition=Second reprint}} * {{cite book |last=Rinpoche|first=Tenzin Wangyal |authorlink=|title=Healing with Form, Energy, and Light |url=https://archive.org/details/healingwithforme0000wang|year=2002 |publisher=Snow Lion Publications|location=Ithaca, New York |isbn=1-55939-176-6 }} * {{cite book |last=Saraswati, MD |first = Swami Sivananda |title=Kundalini Yoga |url=https://archive.org/details/kundaliniyoga0000siva |location=Tehri-Garhwal, India |publisher=Divine Life Society | date=1953–2001 |pages=foldout chart |isbn=81-7052-052-5 |nopp=true}} * {{cite book |last=Tulku|first=Tarthang|authorlink=|title=Tibetan Relaxation. The illustrated guide to Kum Nye massage and movement&nbsp;– A yoga from the Tibetan tradition|url=https://archive.org/details/tibetanrelaxatio0000lama|year=2007 |publisher=Dunkan Baird Publishers|location=London |isbn=978-1-84483-404-4 }} * {{cite book | last = Woodroffe | first = John | title = The Serpent Power | location=Madras, India |publisher = Ganesh & Co. <!-- Private Ltd. --> | date = 1919–1964 | isbn =0-486-23058-9}} * Banerji, S. C. ''Tantra in Bengal''. Second Revised and Enlarged Edition. (Manohar: Delhi, 1992) ISBN 81-85425-63-9 * {{cite book | last = Saraswati | first = Swami Sivananda, MD | title = [[Kundalini Yoga]] | publisher = Tehri-Garhwal, India: Divine Life Society | date = 1953–2001 | isbn = 81-7052-052-5 }} * Shyam Sundar Goswami, ''Layayoga: The Definitive Guide to the Chakras and Kundalini'', Routledge & Kegan Paul, 1980. * Leadbeater, C.W. ''The Chakras'' Wheaton, Illinois, U.S.A.:1926—Theosophical Publishing House—Picture of the Chakras on plates facing page 17 as claimed to have been observed by Leadbeater with his ''[[third eye]]'' * {{cite book | author = Sharp, Dr. Michael | authorlink = Michael Sharp | year = 2005 | title = Dossier of the Ascension: A Practical Guide to Chakra Activation and Kundalini Awakening | edition = 1st | publisher = Avatar Publications | isbn = 0-9735379-3-0 | url = http://dossier.michaelsharp.org/ | accessdate = 2015-06-22 | archive-date = 2012-12-21 | archive-url = https://archive.today/20121221033639/http://dossier.michaelsharp.org/ | deadurl = yes }} * Guru Dharam S Khalsa and Darryl OKeeffe. ''The Kundalini Yoga Experience'' New York, NY U.S.A.:2002, Fireside, Simon & Schuster, Inc. Copyright by Baia Books Limited. Kriyans and meditations copyright Yogi Bhajan, All Rights reserved. * [[Anodea Judith|Judith, Anodea]] (1996). ''Eastern Body Western Mind: Psychology And The Chakra System As A Path To The Self''. Berkeley, California, USA: Celestial Arts Publishing. ISBN 0-89087-815-3 * {{cite book | author = Dahlheimer, Dr. Volker | year = 2006| publisher = 5th Level Publications | edition = Video clip with words and explanative grafics | title = Kundalini Shakti: Explanation of the Seven Chakras | url = http://www.youtube.com/watch?v=oXODGtPzp_Y}} * Florin Lowndes, 'Enlivening the Chakra of the Heart: The Fundamental Spiritual Exercises of Rudolf Steiner' ISBN 1-85584-053-7, first English edition 1998 from the original German edition of 1996, comparing 'traditional' chakra teaching, and that of C.W.Leadbeater, with that of Rudolf Steiner. {{refend}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Chakras}} [[वर्गः:योगचक्राणि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] nai8a48o027env4cikyfpdzmgnrcbir 10 40333 500067 312743 2026-08-07T07:22:32Z Ganesh Paudel 6561 अद्यावधिकृतं 500067 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः | title =नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः उत मन्त्रिपरिषदस्य अध्यक्षाः | color = #E0B47F | image = [[Image:Flag_of_Nepal.svg |100px]] | group1= नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः |list1= | bodyclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | group1 = [[नेपाल अधिराज्य]]<br>(१९औँ शताब्दी –[[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६]]) | list1 = * [[दामोदर पाँडे]] * [[रणबहादुर शाह]] * [[भीमसेन थापा]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * चौतरिया [[पुष्कर शाह]] * [[रणजङ्ग पाण्डे]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * [[फत्तेजङ्ग शाह]] * [[माथवरसिंह थापा]] * [[फत्तेजङ्ग शाह]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[बमबहादुर राणा]] * [[कृष्णबहादुर राणा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणोद्दीपसिंह कुँवर]] * [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[भिम शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * ''[[सात सालको क्रान्ति]]'' * [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] * ''रिक्त {{small|(२००८–०९)}}'' * [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] * ''रिक्त {{small|(२०११–१२)}}'' * [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] * [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह]] * [[सुवर्ण शमशेर राणा]] * [[विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] * [[तुलसी गिरी]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[तुलसी गिरी]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * ''रिक्त {{small|(२०२६–२७)}}'' * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * [[गेहेन्द्र बहादुर राजभण्डारी]] * [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] * [[तुलसी गिरी]] * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] * [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] | group2 = नेपाल अधिराज्य<br>(२०४६–[[नेपालको इतिहास#गणतन्त्र|२०६५]]) | list2 = * [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[मनमोहन अधिकारी]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * ''रिक्त {{small|(२०५८)}}'' * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * ''रिक्त {{small|(२०६५ जेठ १५–भदौ २)}}'' * ''[[नेपालको जनआन्दोलन २०६३]]'' * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | group3 = [[नेपाल|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल]]<br>(२०६५–हाल) | list3 = * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[माधवकुमार नेपाल]] * [[झलनाथ खनाल]] * [[बाबुराम भट्टराई]] * [[खिलराज रेग्मी]] * [[सुशील कोइराला]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * ''[[सुशीला कार्की]] {{small|(अन्तरिम)}}'' * [[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]] }} <noinclude> {{documentation|content= {{collapsible option}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] }} </noinclude> [[Category:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः]] 158gk22rozzmpif5ube65vcxnmjvti2 500068 500067 2026-08-07T07:25:44Z Ganesh Paudel 6561 वर्तनी 500068 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः | title =नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः उत मन्त्रिपरिषदस्य अध्यक्षाः | color = #E0B47F | image = [[Image:Flag_of_Nepal.svg |100px]] | group1= नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः |list1= | bodyclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | group1 = [[नेपाल अधिराज्य]]<br>(१९औँ शताब्दी –[[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६]]) | list1 = * [[दामोदर पाँडे]] * [[रणबहादुर शाह]] * [[भीमसेन थापा]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * चौतरिया [[पुष्कर शाह]] * [[रणजङ्ग पाण्डे]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * [[फत्तेजङ्ग शाह]] * [[माथवरसिंह थापा]] * [[फत्तेजङ्ग शाह]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[बमबहादुर राणा]] * [[कृष्णबहादुर राणा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणोद्दीपसिंह कुँवर]] * [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[भिम शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * ''[[सात सालको क्रान्ति]]'' * [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] * ''रिक्त {{small|(२००८–०९)}}'' * [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] * ''रिक्त {{small|(२०११–१२)}}'' * [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] * [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह]] * [[सुवर्ण शमशेर राणा]] * [[बी पी कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] * [[तुलसी गिरी]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[तुलसी गिरी]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * ''रिक्त {{small|(२०२६–२७)}}'' * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * [[गेहेन्द्र बहादुर राजभण्डारी]] * [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] * [[तुलसी गिरी]] * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] * [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] | group2 = नेपाल अधिराज्य<br>(२०४६–[[नेपालको इतिहास#गणतन्त्र|२०६५]]) | list2 = * [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[मनमोहन अधिकारी]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * ''रिक्त {{small|(२०५८)}}'' * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * ''रिक्त {{small|(२०६५ जेठ १५–भदौ २)}}'' * ''[[नेपालको जनआन्दोलन २०६३]]'' * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | group3 = [[नेपाल|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल]]<br>(२०६५–हाल) | list3 = * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[माधवकुमार नेपाल]] * [[झलनाथ खनाल]] * [[बाबुराम भट्टराई]] * [[खिलराज रेग्मी]] * [[सुशील कोइराला]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * ''[[सुशीला कार्की]] {{small|(अन्तरिम)}}'' * [[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]] }} <noinclude> {{documentation|content= {{collapsible option}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] }} </noinclude> [[Category:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः]] kw1kbova5a201kx18r8tw43hxxtqwew 500071 500068 2026-08-07T07:28:07Z Ganesh Paudel 6561 500071 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः | title =नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः उत मन्त्रिपरिषदस्य अध्यक्षाः | color = #E0B47F | image = [[Image:Flag_of_Nepal.svg |100px]] | group1= नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः |list1= | bodyclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | group1 = [[नेपाल अधिराज्य]]<br>(१९औँ शताब्दी –[[नेपालको जनआन्दोलन २०४६|२०४६]]) | list1 = * [[दामोदर पाँडे]] * [[रणबहादुर शाह]] * [[भीमसेन थापा]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * चौतरिया [[पुष्कर शाह]] * [[रणजङ्ग पाण्डे]] * [[रङ्गनाथ पौडेल]] * [[फत्तेजङ्ग शाह]] * [[माथवरसिंह थापा]] * [[फत्तेजङ्ग शाह]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[बमबहादुर राणा]] * [[कृष्णबहादुर राणा]] * [[जङ्गबहादुर राणा]] * [[रणोद्दीपसिंह कुँवर]] * [[वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[भिम शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[जुद्ध शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * [[मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा]] * ''[[सात सालको क्रान्ति]]'' * [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] * ''रिक्त {{small|(२००८–०९)}}'' * [[मातृकाप्रसाद कोइराला]] * ''रिक्त {{small|(२०११–१२)}}'' * [[टङ्कप्रसाद आचार्य]] * [[कुँवर इन्द्रजीत सिंह]] * [[सुवर्ण शमशेर राणा]] * [[बी पी कोइराला|विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला]] * [[तुलसी गिरी]] * [[सूर्यबहादुर थापा]] * [[तुलसी गिरी]] * [[सूर्य बहादुर थापा|सूर्य बहादुर थापा]] * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * ''रिक्त {{small|(२०२६–२७)}}'' * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * [[गेहेन्द्र बहादुर राजभण्डारी]] * [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] * [[तुलसी गिरी]] * [[कीर्तीनिधि विष्ट]] * [[सूर्य बहादुर थापा|सूर्य बहादुर थापा]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[नगेन्द्रप्रसाद रिजाल]] * [[मरिचमान सिंह श्रेष्ठ]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] | group2 = नेपाल अधिराज्य<br>(२०४६–[[नेपालको इतिहास#गणतन्त्र|२०६५]]) | list2 = * [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[मनमोहन अधिकारी]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[सूर्य बहादुर थापा|सूर्य बहादुर थापा]] * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[कृष्णप्रसाद भट्टराई]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * ''रिक्त {{small|(२०५८)}}'' * [[लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] * [[सूर्य बहादुर थापा|सूर्य बहादुर थापा]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * ''रिक्त {{small|(२०६५ जेठ १५–भदौ २)}}'' * ''[[नेपालको जनआन्दोलन २०६३]]'' * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] | group3 = [[नेपाल|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल]]<br>(२०६५–हाल) | list3 = * [[गिरिजाप्रसाद कोइराला]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[माधवकुमार नेपाल]] * [[झलनाथ खनाल]] * [[बाबुराम भट्टराई]] * [[खिलराज रेग्मी]] * [[सुशील कोइराला]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * [[शेरबहादुर देउवा]] * [[पुष्पकमल दाहाल]] * [[खड्गप्रसाद ओली]] * [[सुशीला कार्की]] {{small|(अन्तरिम)}} * [[बालेन शाह|बालेन्द्र शाह]] }} <noinclude> {{documentation|content= {{collapsible option}} [[श्रेणी:नेपालका प्रधानमन्त्रीहरू]] }} </noinclude> [[Category:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः]] jed8zf9y0d6kcywlj28rsnbt1yd8ix4 0 41915 500014 456018 2026-08-06T20:37:13Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500014 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement |name= {{PAGENAME}} |native_name = <br>'''छद्मविज्ञानम्''' |image = [[File:Birth Chart (northern format).png|250px]] | subdivision_type = अन्यनाम | subdivision_name = छद्मसिद्धान्तः | subdivision_type1 = प्रकाराः | subdivision_name1 = घटनात्मकदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः, प्रणालिगतदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः, अतिदुर्गोष्ठीसिद्धान्तश्च | subdivision_type2 = प्रथमोपयोगः | subdivision_name2 = १९०६ | subdivision_type3 = प्रसिद्धिः | subdivision_name3 = १९८० पश्चात् }} '''दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|d|ʊ|r|g|oː|S|h|t|j|ɑː|h|ɑː|_|s|ɪ|d|ð|ɑː|n|t|ə|h|ə}}) ({{lang-hi|षडयन्त्र का सिद्धान्त}}, {{lang-en|conspiracy theory}}) इति छद्मविज्ञानम् इत्यपि प्रसिद्धः । एषः शब्दः मूलतया नागरिकस्य, आपराधिकदुर्गोष्ठ्याः, राजनैतिकदुर्गोष्ठ्याः च याच्ञायाः कृते उपयुज्यते । परन्तु, कालान्तरे एषः सिद्धान्तः अपमाननप्रतीकत्वेन प्रसिद्धः सन् अवगणितः । एवम् एषः सिद्धान्तः केवलम् अतिमानवीयशक्तिं प्राप्तुं, कुटिलदुर्गोष्ठीकर्तॄणां कुचक्राणां परिणामत्वेन व्याख्यायितः अभवत् । <ref>{{cite book| author = Barkun, Michael | title = A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America | url = https://archive.org/details/cultureofconspir0000bark | publisher = University of California Press 1 edition | year = 2003 | isbn = 0520238052}}</ref> दुर्गोष्ठीसिद्धान्तस्य विदुषः सर्वे सन्देहदृष्ट्या पश्यन्ति । यतः तेषां कथनं वैरल्येनैव प्रमाणसहितं समर्थितं भवति, तस्योपरि संस्थागतविश्लेषणस्य विपरीतम् अपि भवति । तद्विश्लेषणं संस्थानां सामूहिकव्यवहारस्योपरि आधारितं भवति । तत्र ऐतिहासिकवर्तमानकालीनघटनानां व्याख्या विद्वत्तापूर्णसामग्रीभ्यः, मुख्यसमाचारमाध्यमानां तथ्येभ्यः च निर्मीयते । सा व्याख्या घटनायाः पृष्ठे विद्यमानायाः इच्छायाः, गुप्तसन्धीनां च विश्लेषणाधारिता न भवति <ref name="Barkun 2003">{{cite book| author = Barkun, Micheal | title = A Culture of Conspiracy: Apocalyptic Visions in Contemporary America | url = https://archive.org/details/cultureofconspir0000bark | publisher = University of California Press; 1 edition | year = 2003 | isbn = 0520238052}}</ref><ref name="Domhoff 2005">{{cite book| author = Domhoff, G. William | title = Who Rules America? Power, Politics, and Social Change | publisher = McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages; 5 edition | year = 2005 | isbn = 0072876255}}</ref> । अतः एषः शब्दः सामान्यशब्दत्वेन विश्वासं चित्रयितुम् उपयुज्यते, यस्य विचित्रम् असत्यं विक्षिप्तप्रकृतीनाम्, उन्मादिप्रकृतीनां च समूहेन व्यक्तं भवति । तादृशं चित्रणं सम्भावितौचित्यस्य अनुप्रयुक्तकारणेन विवादितः विषयः भवति <ref>फेंस्टर, एम. 1999. षड्यंत्र के सिद्धांत: अमेरिकी संस्कृति में गोपनीयता और शक्ति मिनेपोलिस: युनिवरसिटी ऑफ़ मिनेसोटा प्रेस.</ref> । राजनीतिकवैज्ञानिकः माइकल बारकुन इत्यस्य मतानुसारं दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः पुरा अवगणितः उत अल्पव्यक्तिषु एव सीमीतः आसीत्, परन्तु अद्यत्वे जनप्रचारमाध्यमेभ्यः सामान्यत्वेन उपयुज्यते । तानि माध्यमानि दुर्गोष्ठीवादस्य अवधारणां जनयितुं योगदानम् अकुर्वन् । विंशस्य शताब्दस्य अन्तिमे, एकविंशस्य शताब्दस्य आरम्भे च एषः सिद्धान्तः [[अमेरिकासंयुक्तराज्यम्|अमेरिकासंयुक्तराष्ट्र]]<nowiki/>स्य सांस्कृतिघटनात्वेन प्रसिद्धः अभवत् । राजनैतिकचेष्टायाः प्रभावत्वेन लोकतन्त्रस्य सम्भावितप्रतिस्थापने दुर्गोष्ठी मुख्यभूमिकायाम् आसीत् इति । <ref name="Barkun 2003" /> मानवविज्ञानी टॉड सैंडर्स एवं हैरी जी वेस्ट इत्यनयोः मतानुसारं "प्रमाणेभ्यः सिद्ध्यति यत्, अद्य अमेरिकादेशीयाः (विशेषवर्गः) दुर्गोष्ठ्याः काँञ्चन नियमान् योग्यान् कथयन्ति ।"<ref>हैरी जी. वेस्ट, टोड सैंडर्स. पीपी 4. (2003) [http://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=HeMdeV_LvAMC&amp;oi=fnd&amp;pg=PP9&amp;dq=%22Transparency+and+conspiracy%22&amp;ots=XMzTBwz22s&amp;sig=qhknNptShaLbORX12dfheFpP6f8#v=onepage&amp;q=&amp;f=false ''ट्रैन्स्पेरन्सी एंड कॉन्सपिरेसी: एथनोग्राफिज़ ऑफ़ ससपीशियन इन द न्यू वर्ल्ड ऑर्डर'' ] . ड्यूक यूनिवर्सिटी प्रेस. पीपी 4.</ref> अतः दुर्गोष्ठीसिद्धान्ते विश्वासः समाजशास्त्रि-मनोवैज्ञानि-लोकथाविशेषज्ञैः रुचिकरः विषयः अस्ति । == शब्दावली == "दुर्गोष्ठ्याः सिद्धान्तः" नागरिकदुर्गोष्ठी, आपराधिकदुर्गोष्ठी, राजनैतिकदुर्गोष्ठी च वैधकारणस्य उत अवैधकारणस्य च कृते तटस्थसूत्रधारः भवितुम् अर्हति । "दुर्गोष्ठ्याचरण"स्य अर्थः अस्ति यत्, यस्य कस्यापि वैधोद्देशस्य उत अवैधोद्देशस्य पूर्त्यै गुप्तसन्धिः <ref>वेब्सटर की नई कॉलेजिएट शब्दकोश, पृष्ठ. 243 (8थ एड. 1976).</ref> परन्तु, "दुर्गोष्ठी'सिद्धान्त'स्य प्रयोगः वर्णनात्मकविधां प्रति इङ्गिताय अपि भवति, यस्मिन् दुर्गोष्ठ्याः अस्तित्वाय व्यापकतर्काः (दुर्गष्ठ्या सम्बन्धः अस्ति इति आवश्यकं नास्ति) सङ्कलिताः भवन्ति ।<ref>रैमसे, रॉबिन (2006). ''कॉन्सपिरेसी थ्योरीज'', पॉकेट एसेंशियल्स. ISBN 1-904048-65-X.</ref> । अत्र "सिद्धान्तः" इति शब्दः मख्यधारायाः वैज्ञानिकसिद्धान्तत्वेन न अपि तु प्राक्कल्पनात्वेन अधिकम् अनौपचारिकं मन्यते । तं विहाय दुर्गोष्ठीशब्दः शक्तिमद्भ्यः, प्रतिष्ठितसंस्थाभ्यश्च आधिक्येन उपयुज्यते । यतो हि तेषु एव अधिकसङ्ख्याकानां जनानां विश्वासघातस्य विश्वासः भवति । यथा [[भ्रष्टाचारः|राजनैतिकभ्रष्टाचारः]] । यद्यपि सर्वाः दुर्गोष्ठ्यः वास्तव्येन सिद्धान्तः न भवन्ति, तथापि सामान्यनागरिकाः तथैव चिह्नितं कुर्वन्ति । दुर्गोष्ठीसिद्धान्तः इत्यस्य शब्दस्य प्रप्रथमः उपयोगः १९०९ तमे वर्षे दरीदृश्यते । मूलतया एतस्य शब्दस्य उपयोगः तटस्थभावं दर्शयितुं भवति स्म । परन्तु १९०६ पश्चात् राजनैतिकसङ्घर्षोत्तरं सः शब्दः अपमाननस्य प्रतीकत्वेन प्रसिद्धः अभवत् <ref>"20थ सेन्चरी वर्ड्स" (1999) जॉन एटू, ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, पृष्ठ. 15.</ref> ऑक्सफोर्ड इंग्लिश डिक्शनरी मध्ये एषः शब्दः १९९७ तमात् वर्षात् पश्चात् योजितः <ref>पिटर नाईट द्वारा [http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/6213226.stm प्लॉट्स, पैरानौए और ब्लेम], बीबीसी (BBC) न्यूज़ 7 दिसम्बर 2006.</ref> । स्वान्तत्र्यहरणाय, जनसमर्थनं प्राप्तुं त गुप्ततया जातानां सैन्य-वित्तकोष-राजैनिकचेष्टानां कृते विद्वद्भिः बहुधा "दुर्गोष्ठीसिद्धान्तः" इत्यस्य शब्दस्य उपयोगः कृतः । सामान्यतया एतस्य शब्दस्य प्रचलितार्थः लोककथानां, नगरेतिहासस्य च कथोपकथनत्वेन उपयुज्यते, यस्य पौराणिककथाभिः सह सम्बन्धः अपि भवति <ref>जॉनसन, 1983</ref> । == प्रकारः == राजनीतिवैज्ञानिकः माइकल बारकुन आरोहक्रमे दुर्गोष्ठीसिद्धान्तं श्रेणीबद्धम् अकरोत् । यस्य विवरणम् अधः क्रियते :<ref name="Barkun 2003" /> * ''घटनात्मकदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः'' – दुर्गोष्ठी सर्वदा सीमितघटनायै उत सीमितघटनाभ्यः कारणभूता भवति । दुर्गोष्ठीकारिभिः स्वशक्तिः कथिततया स्वोर्जा सीमितोद्देशः यः सम्यग्रीत्या परिभाषितः अस्ति, तस्मिन् ध्यानं केन्द्रितं कृत्वा दुर्गोष्ठ्याः कार्यान्वयं करणीयं भवति । एतस्याः दुर्गोष्ठ्याः कृते कैनेडी इत्यस्य हत्या मुख्योदाहरणम् अस्ति । * प्रणालिगतदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः – एवं कथ्यते यत्, एतस्य सिद्धान्तस्य दुर्गोष्ठ्याः लक्ष्यं व्यापकं भवति । सामान्यतया एतस्य उपयोगः अखिले विश्वे नियन्त्रं प्राप्तुम् उत कस्यचित् बृहदः क्षेत्रस्य प्राप्तै भवति । यद्यपि लक्ष्यम् अति व्यापकम् अस्ति, परन्तु समान्यतया दुर्गोष्ठीकर्तॄणां कार्यान्वयं सरलम् एव भवति । किञ्चन एकाक्यनिष्टकारिसङ्टनम् अधिकसंस्थासु स्वनियन्त्रं प्राप्तुम् अनधिकारिकतया प्रवेशः कृत्वा तासां संस्थानां विनाशस्य योजना करणीया भवति । एषः दुगोष्ठीसिद्धान्तः अन्ताराष्ट्रियसाम्यवादस्य, अन्ताराष्ट्रियधनाढ्यैव्यक्तीनां, यहुदी-जनानां, गुप्तसभायाः सदस्यानां, दिव्यशक्तियुक्तसमुदायस्य नियन्त्रणस्य कृते अति महत्त्वपूर्णः अस्ति । * अतिदुर्गोष्ठीसिद्धान्तः – इत्यस्य विषये १९८० तमात् वर्षात् अनन्तरं जिम मार्स, डेविड आइक, मिल्टन विलियम कूपर इत्यादयः लेखकाः न्यरूपयन् । एतस्मिन् सिद्धान्ते अनेकानां दुर्गोष्ठीनां जालं भवति । ताः सर्वाः दुर्गोष्ठ्यः परस्परं सोपानत्वेन सङ्घटिताः भवन्ति । सर्वोन्नते स्थाने स्थितः दुर्गोष्ठीकारी सर्वासां दुर्गोष्ठीनां सञ्चालनं कृत्वा सर्वं नियन्त्रयति । == उद्धरणम् == {{reflist}} {{शिखरं गच्छतु}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:राजनीतिः]] t6xn8bjtmkew1x4awrf7xnhj7t1h6km 0 41959 500028 492287 2026-08-06T20:54:47Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500028 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{तलं गच्छतु}} [[चित्रम्:Kamakura_Budda_Daibutsu_front_1885.jpg|right|thumb|अमिताभबुद्धः, को-तक-इन]] '''को-तक-इन''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|k|oː|_|t|ə|k|ə|_|ɛ|n|ə}}) ({{lang-hi|को तक इन}}, {{lang-ja|高徳院}}, {{lang-en|Kōtoku-in}})इति [[जपान्]]<nowiki/>-देशस्य कानागावा-राज्यस्य कामाकुरा-नगरे स्थितं जोदो-शु-सम्प्रदायस्य बौद्धमन्दिरम् अस्ति । तस्मिन् मन्दिरे कांस्येन निर्मिता विशालबुद्धप्रतिमा अस्ति । तस्याः प्रतिमायाः नाम "दाईबुत्सु" इति । विशाले परिसरे विद्यमाना सा प्रतिमा जपान्-देशस्य प्रख्यातचिह्नेषु अन्यतमा अस्ति । == अमिताभबुद्धप्रतिमा == [[चित्रम्:1930s_Japan_Travel_Poster_-_19.jpg|left|thumb|१९३० तमे वर्षे]] [[चित्रम्:Inside_view_of_the_Great_Buddha_of_Kamakura.JPG|thumb|आन्तरिकरचना]] [[चित्रम्:Explanation_plate_of_Kamakura_Daibutsu_building_technique.JPG|thumb|प्रतिमानिर्माणस्य सूचनाः]] कुमाकुरा-नगरे स्थिता सा अमिताभप्रतिमा को-तक-इन्-मन्दिरे विद्यमाना अस्ति । १२५२ तमे वर्षे तस्याः प्रतिमायाः निर्माणम् अभवत् इति मन्दिरप्रशसनस्य याच्ञा अस्ति । तस्याः पूर्वम् अस्मिन् एव स्थाने काष्ठनिर्मिता विशालमूर्तिः आसीत् । तस्याः अभिताभकाष्ठमूर्तेः निर्माणं दश वर्षाणाम् अमितपरिश्रमेण १२४३ तमे वर्षे पूर्णम् अभवत् । तस्याः मूर्तेः निर्माणाय इनाडा-नो-त्सुबा आख्यया महिलया धनराशिः दत्तः आसीत् । तेन धनराशिना जोको आख्यः [[बौद्धभिक्षुः]] तस्याः अमिताभप्रतिमायाः निर्माणम् अकारयत् । ततः १२४८ तमे वर्षे [[चक्रवातः|चक्रवाताक्रमणे]] तस्याम् अमिताभमूर्त्यां खण्डितायां सत्यां जोको-भिक्षुः नवीनायाः कांस्यप्रतिमायाः निर्माणाय घोषणां कृत्वा पुनः धनसङ्ग्रहणम् आरभत <ref name="sato7"/> । नवीना कांस्यप्रतिमा गोरेमोन-नगरे <ref>Frédéric, Louis.</ref> उत तानजी हिसातोमो-नगरे <ref>{{Cite news|url = http://www.washingtontimes.com/weblogs/donne-travels-washington-times/2008/may/25/the-great-buddha-at-kamakura/|author = Kate Tsubata|title = The Great Buddha at Kamakura|publisher = ''The Washington Times''|date = May 25, 2008}}</ref> निर्मिता इति इतिहासविदाम् अनुमानम् <ref>[http://books.google.com/books?ei=duN4TryyG4_F0AH_puSCDA&ct=result&id=IU4lAAAAMAAJ&dq=Tanji+Hisatomo+-wikipedia&q=Tanji+Hisatomo#search_anchor ''The New Official Guide, Japan''][http://books.google.com/books?ei=duN4TryyG4_F0AH_puSCDA&ct=result&id=IU4lAAAAMAAJ&dq=Tanji+Hisatomo+-wikipedia&q=Tanji+Hisatomo#search_anchor] Japan Travel Bureau (1975) p.404</ref> । तस्यां कांस्यप्रतिमायां [[सुवर्णम्|सुवर्णा]]<nowiki/>वरणम् अपि कृतं स्यात् इत्यपि मन्यते । किञ्च अमिताभबौद्धप्रतिमायाः [[कर्णः|कर्ण]]<nowiki/>योः समीपे सुवर्णस्य चिह्नानि प्राप्तानि <ref>{{Cite web|url = http://www.kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html|title = Kotoku-in (The Great Buddha)|publisher = ''Kamakura Today''|year = 2002|accessdate = 2015-11-27|archive-date = 2012-06-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20120607142528/http://kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html|deadurl = yes}}</ref> । काष्ठप्रतिमा यस्मिन् खण्डे आसीत्, सः खण्डः १२४३ तमे वर्षे चक्रवातेन नष्टे सति १३३४ तमे वर्षे तस्य पुनर्निर्माणम् अभवत् । परन्तु ततः पुनः १३६९ तमे वर्षे चक्रवातप्रहारेण सः खण्डः विनष्टः । अतः तस्य खण्डस्य पुनर्निर्माणम् अभवत् <ref name="sato7"/> । सः पुनर्निर्मितः खण्डोऽपि १४९८ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य विंशे दिनाङ्के जाते [[आप्लवः|पुरे]] पुनः विनष्टः <ref name="Tsuji_1983">{{Cite book|last = Tsuji|first = Yoshinobu|author-link = Yoshinobu Tsuji|contribution = Study on the Earthquake and the Tsunami of September 20, 1498|title = Tsunamis: Their Science and Engineering, Proceedings of the International Tsunami Symposium, 1981|url = https://archive.org/details/tsunamistheirsci0000inte|pages = [https://archive.org/details/tsunamistheirsci0000inte/page/185 185]–204|year = 1983|editor-last = Iida|editor-first = Kumiji|editor2-last = Iwasaki|editor2-first = Toshio|publisher = Terra Scientific Publishing (Terrapub)|location = Tokyo|isbn = 90-277-1611-0|postscript = <!--None-->}}</ref> । तदारभ्य एषा कांस्यप्रतिमा अलिन्दविहिने विशाले परिसरे एव विद्यते <ref name="Tsuji_1983"/> । आसनेन सह मूर्तेः आहत्य औन्नत्यं १३.३५ मी-परिमितं (४३.८ फीट्) अस्ति <ref>[http://www.kotoku-in.jp/en/about/characteristic.html "An Overview of the Great Buddha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418063558/http://www.kotoku-in.jp/en/about/characteristic.html |date=2012-04-18 }} Kotoku-in Official Website.</ref> । मूर्तेः अनुमानितभारः ९३ टन अस्ति । मूर्तिः अन्तस्तात् शून्या अस्ति । अतः यात्रिणः अन्तः प्रविष्टुं शक्नुवन्ति <ref>{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 14}}</ref> । मूर्तेः निर्माणावसरे आसने ३२ कांस्यनिर्मितानि [[कमल]]<nowiki/>दलानि आसन् । परन्तु तेषु सद्यः चत्वारि कमलदलानि एव अवशिष्टानि सन्ति । तानि कमलदलानि अपि मूर्तेः भिन्ने स्थाने रक्षितानि सन्ति <ref>{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 16}}</ref> । मन्दिरस्य द्वारे एकं विशिष्टं वाक्यं लिखितम् अस्ति यत् – {{quotation| हे अपरिचित ! यस्यां कस्याम् अपि कलायां निपूणः स्याः, तव धर्मः कोऽपि स्याश्च, परन्तु एनं परिसरं प्रवेशनात् प्राक् एतत् स्मर यत्, एतत् स्थानं शरदां शतात् पूजया पवित्रीभूतं स्थानम् अस्ति । एतत् बुद्धमन्दिरं, शाश्वतद्वारं चास्ति । अतः आदरपूर्वकम् अन्तः प्रविशतात् <ref>{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 18}}</ref> इति ।}} १९२३ तमे वर्षे [[भूकम्पः|भूकम्पत्वात्]] एतस्याः प्रतिमायाः आसनं खण्डितम् अभवत् । तस्य पुनर्निर्माणकार्यं १९२५ तमे वर्षे पूर्णम् अभवत् <ref name="sato7">{{Cite book|editor = Takao Sato|title = Daibutsu: The Great Buddha of Kamakura|publisher = Hobundo|page = 7}}</ref> । १९६०-१९६१ मध्ये सम्पूर्णप्रतिमायाः पुनर्निर्माणस्य कार्यम् अभवत् । तस्मिन् पुनर्निर्माणकार्ये भूकम्पात् रक्षितुं विशेषकार्यम् अभवत् । अमिताभमूर्तेः दृढतां वर्धयितुं कण्ठभागे विशेषकांस्यस्य योजने मूर्तिः दृढताङ्गता <ref name="sato7"/> । === मूर्तेः विषये === [[चित्रम्:Buddha_kamakura_closeup.jpg|right|thumb|प्रतिमायां स्थितं कपोतं दृष्ट्वा प्रतिमायाः अमिताभत्वस्य अनुमानं कर्तुं शक्नुमः]] [[चित्रम्:Daibutsu_Kamakura_rear_side.jpg|thumb|प्रतिमायाः पृष्ठे वातायानानि]] * भारः : {{Convert|121|t|lb|abbr = off}}<ref>{{Cite web |title=Information about Daibutsu onsite |url=http://no.spam.ee/~tonu/gallery/index.php/Japan-2012/Kamakura-february-2012/Kamakura-Daibutsu-21-February-2012/P2191231 |accessdate=2015-11-27 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://archive.is/20120630214730/http://no.spam.ee/~tonu/gallery/index.php/Japan-2012/Kamakura-february-2012/Kamakura-Daibutsu-21-February-2012/P2191231 |deadurl=yes }}</ref> * औन्नत्यम् : {{Convert|13.35|m}} * मुखस्य लम्बता : {{Convert|2.35|m}} * [[अक्षि]]<nowiki/>णः लम्बता : {{Convert|1.0|m}} * [[कर्णः|कर्ण]]<nowiki/>स्य लम्बता : {{Convert|1.90|m}} * [[जानु|जानोः]] लम्बता : {{Convert|9.10|m}} * [[अङ्गुष्ठः|अङ्गुष्ठ]]<nowiki/>स्य व्यासः : {{Convert|0.85|m}} == रूड्यार्ड किपलिङ्ग इत्यस्य कविता == रूड्यार्ड किपलिङ्ग इत्यस्य कवेः 'किम' (१९०१) इत्याख्यस्य पुस्तकस्य प्रारम्भिकप्रकरणेषु एतस्याः अमिताभप्रतिमायाः कवितात्वेन वर्णनम् अस्ति । १८९२ तमे वर्षे यदा कविः अमिताभप्रतिमायाः दर्शनाय गतः आसीत्, तदा तेन सा कविता रचिता <ref name="margins">[http://themargins.net/anth/19thc/kipling.html Rudyard Kipling, "The Buddha at Kamakura"].</ref> । तस्याः कवितायाः सम्पूर्णभागः 'द फाइव नेशन' (१९०३) इत्यस्मिन् पुस्तके मुद्रितः <ref name="margins"/> । == उद्धरणम् == {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.kotoku-in.jp/en/top.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203160340/http://www.kotoku-in.jp/en/top.html |date=2010-12-03 }} * http://www.kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607142528/http://kamakuratoday.com/e/sightseeing/daibutsu.html |date=2012-06-07 }} {{Coord|35.31684|N|139.53573|E|region:JP_type:landmark|display = title}} {{शिखरं गच्छतु}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:बौद्धधर्मः]] [[वर्गः:जपान्-देशः]] [[वर्गः:जपान्-देशस्य मन्दिराणि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] hnsnmt1tummxvxzsb8kqs16l9d0ztco 0 44628 500000 499908 2026-08-06T20:13:53Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500000 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सूसन् हेवर्ड् | image = Susan Hayward - 1940s.jpg | alt = | caption = 1940 दशके सूसन् हेवर्ड् चित्रम् | birth_name = Edythe Marrener | birth_date = {{birth date|1917|6|30|mf=y}} | birth_place = Brooklyn नगरे, New York राज्ये, अमेरिकादेशे | death_date = {{death date and age|1975|3|14|1917|6|30|mf=y}} | death_place = हालिवुड्नगरे, California राज्ये, अमेरिकादेशे | death_cause = मस्तिष्कार्बुदरोगद्वारा | resting_place = Our Lady of Perpetual Help Cemetery (Carrollton नगरे, Georgia राज्ये) | nationality = अमेरिकानागरिका | religion = कथोलिक् धर्मः | education = Public School 181 | occupation = अभिनेत्री गायिका च | years_active = 1937&ndash;1972 | spouse = Jess barker( विवाहितः 1944-1954 काले )<br />Floyd Eaton Chalkley (विवाहितः 1957-1966 काले) | children = टिमथिः ग्रेगरिः च }} सूसन्-हेवर्ड् अभिनेत्री आसीत्।<ref name="WVobit">Obituary ''Variety Obituaries|Variety'', March 19, 1975, page 87.</ref> सा न्युयोर्क्नगरे विज्ञापनेषु रूपदर्शिनी भूत्वा, हालिवुड्नगरं प्रति १९३७ वर्षे अभिनेत्री भवितुम् अगच्छत्। तत् पश्चात् विविधेषु चित्रेषु लघुपात्राणि निरवहत्। १९४० दशकान्ते स्वीय-चित्रेषु महत्वपूर्णानि पात्राणि सा अवहत्। ''स्मॅश-अप, द स्टोरी ऑफ अ वूमन (१९४७)'', ''मय फूलिष्  हार्ट् (१९४९)'', विथ् अ सॉन्ग् इन् मय हार्ट्(१९५२), ''ऐल्ल् क्रय् टोमॉरव् (१९५५)'' च इत्येतेषु चलचित्रेषु स्वीय-अभिनयानां कृते आस्कर्-प्रशस्तेः कृते तस्य नामाङ्कनं जातम् एवं च ''आई वॉन्ट् टु लिव्! (१९५८)'' इत्यस्मिन् चलचित्रे बार्बरा-ग्राहम्-नाम्ना मरणदण्डितयाः पात्रनिर्वहनेन आस्कर् पुरस्कारम् सूसन् हेवर्ड् संपादितवति। सूसन्हेवर्डा द्वितीयविवाहम् कृत्वा अमेरिकादेशस्य जार्जिया-राज्ये वसितुम् अगच्छत्। तदनन्तरम् अल्पे-सङ्ख्याकेषु चलचित्रेषु अभिनयम् १९७२ वर्षपर्यन्तं कृतवति। १९७५ वर्षे मस्तिष्कार्बुदरोगकारणात् दिवङ्गताभवत्। ==बाल्यम्== सूसन्हेवर्डाख्यायाः जन्मनाम ईडिथ्-म्यरिनर् आसीत्, ब्रूक्लिन्-नगरे जाता, यलन्-वाल्टर् पितरयोः तृतीयम् अपत्यम्। केट्-हरिगन्-नाम्ना पितामही अयर्लेण्ड्देशे कौर्कनगरवासीनी।<ref>{{cite web|url= http://www.brooklyneagle.com/categories/category.php?id=36397 |title=Brooklyn Eagle (June 30, 2010) |accessdate=2010-09-20}}</ref> मातुः पितरः स्वीडन्देशवासिनः। अग्रजस्वसा फ़्लोरन्स् एवं च वाल्टर् अग्रजभ्राता।<ref>{{cite book|last=Holston|first=Kim R. |title=Susan Hayward: Her Films and Life|year=2009|publisher=McFarland|isbn=0-7864-4334-0|page=5}}</ref> सूसन्हेवर्डाख्यायाः शिक्षा पब्लिक्-स्कूल्-181 इत्यत्र तथा च प्रॉस्पेक्ट्-हैट्स्-है-स्कूल्-विद्यालये जुन्-1935-दिनाङ्के उत्तीर्णा।<ref>Holston 2009, p. 7</ref> “एरास्मस्-हाल्-है-स्कूल्” अपि पाठशालयाः १९३०दशकस्य पूर्वविद्यार्थीज्ञापके सूसन्हेवर्डायाः नाम आसीत्। द-गर्ल्स्-कमर्शल्-है-स्कूल्-विद्यालये विविधानि नाटकानि कृतवति, स्वकक्षस्य उत्तमनटी इति उपाधिना पुरस्कारिता। == वृत्तिः == {{Refimprove section|date=April 2014}} हेवर्डाख्यायाः प्रथमा वृत्तिः भावचित्रेषु रूपदर्शिनी अस्ति, तदनन्तरम् “गॉन-वित्-द-विन्ड्” इत्यस्मिन् चलचित्रे स्कार्लटोहाराख्यायाः पात्रम् संपादयितुम् १९३७ वर्षे हालिवुड्नगरम् गतवती। परन्तु हेवर्ड् स्कार्लटोहाराख्यायाः पात्रम् प्राप्तुम् अशक्ता, एवमपि हेवर्ड् लघुपात्राणि अप्राप्नोत्। “बो-जेस्ट् (१९३९ film)” इति चलचित्रे तस्याः प्रथमा महत्वपूर्णा भूमिका आसीत्। द्वितीयविश्वयुद्धकाले जॉन्-वेन्-अभिनेत्रा सह “रिप्-द-वैल्ड्-विन्ड्” “द-फ़ैटीङ्ग्-सीबीस्” चलनचित्रयोः नटितवती। “द-हेरि-एप्”' नाटकस्य चलचित्रस्वरूपे अपि नटितवती। युद्धानन्तरम् वाल्टर्-वाग्नर् नाम्ना निर्मात्रा सह प्रसंवेदने हस्ताक्षरम् अकरोत् येन हेवर्ड् प्रतिसंवत्सरे $१००,००० राशिम् सम्पादयति स्म। <ref>p.46 Holston, Kim R. ''Susan Hayward: Her Films and Life'' McFarland, 24 Sep 2002</ref> प्रसंवेदनानुसारे “कान्योन्-पसेज् (१९४६)” प्रथमचित्रम् अभवत्। १९४७ तमे संवत्सरे ''स्मॅष्-अप् द-स्टोरी-ऑफ़्-अ-वुमन्'' इति प्रसंवेदनानुसारे द्वितीयचलचित्रे मद्यासक्तायाः गायिकयाः पात्रस्य अभिनयेन सा प्रथमावसरे आस्कर्-प्रशस्त्यै नामाङ्कनं जातम्। “टॅप्-रूट्स् (१९४८)”, “मै-फ़ूलिष्-हार्ट् (१९४९)”, “डेविड्-ऍण्ड्-बेत्षीबा (१९५१)”, “वित्-अ-सॉन्ग्-इन्-मै-हार्ट् (१९५२)” इत्यादिषु चलनचित्रेषु मुख्यपात्रेषु नटितवती। १९५०दशके हेवर्ड् “द-प्रेसिडेण्ट्स्-लेडी (१९५३)” अमेरिका-देशस्य पूर्वराष्ट्रपतेः आन्द्रुजैक्सनस्य विषादमानसायाः पत्न्याः पात्रे नटितवती, “''ऐल्ल् क्रय् टोमॉररव्'' (१९५५)” इति चित्रे लिलियन्-रोत्-नाम्ना मद्यासक्तायाः गायिकायाः पात्रे नटितवती येन सा कान्-प्रशस्तिं लब्धवती, “''आई वॉन्ट् टु लिव्!''!' (१९५८)” चित्रे बार्बरा-ग्रहम्-नाम्ना हन्तकायाः पात्रे नटितवती येन आस्कर्प्रशस्तिम् लब्धवती। १९५९ वर्षे “वुमन्-अब्सेस्ड्” चित्रे, १९५६ वर्षे जॉन्-वेन्-नटेन सह “द-कोन्करर्” चित्रे मुख्यपात्रे नटितवती। [[File:Susan Hayward - 1947 - Smash.jpg|thumb|left| ''स्मॅष्-अप्'' (१९४७) चित्रे]] हेवर्डाख्यायाः गीतस्वरः असमीचीनः आसीत्, एवमपि अनेकेषु चित्रेषु गायिकाभूमिकाः निरूढवती। ''ऐल्ल् क्रय् टोमॉरव्,'' चित्रे गूढगायिका उपस्थिता तथापि हेवर्ड् स्वयं गीतवती। “वित्-अ-सॉन्ग्-इन्-मै-हार्ट्”' चित्रे भूमिकाद्वारा हेवर्ड् गोल्डन्ग्लोब् प्रशस्तिं लब्धवती, परन्तु सर्वाः गीताः जेन्-फ़ोर्मन् गीतवती। <ref>[http://www.imdb.com/title/tt0045333/ IMBb.com]</ref> १९६१ तमे वर्षे डीन्-मार्टिन्-नाम्ना नटेन सह “एडा” इति चित्रे साधारणमहिला राज्यपालं परिणीय स्वयं राज्यपालिका भवति इति पात्रे हेवर्ड् नटितवती। तत्संवत्सरे एव रॉस्-हन्टर-नाम्ना दर्शकस्य “बॅक्-स्ट्रीट् (१९६१)” इति चित्रे जॉन्-गेविन् वेरा-मैल्स् च इति नट्यौ सह रे-स्मित् इत्यस्याः पात्रे नटितवती। १९६७ संवत्सरे “वॅली-ऑफ़्-द-डॉल्स्” चलचित्रे हेलेन्-लाव्सन् इत्यस्याः पात्रे नटितवती। “लास्-वेगास्-स्ट्रिप्” नाम्ना मञ्चे “मेम्” नाम्ना संगीतनाटके तस्याः स्वकीयेन प्रशंसाम् लब्धवती। १९७० दशके अपि चलचित्राणि कुर्वन्ती आसीत् यदा तस्याः मस्तिष्के अर्बुदरोगलक्षणं परिज्ञाताः। अन्तिमे चलचित्रे 'से गुड्बाय् मॅगी-कोल्’ दूरदर्शने विमोचिते चलचित्रे मॅगी-कोल्-नाम्ना चिकित्सिकायाः पात्रे नटितवती। तत् चित्रम् धारावाहिकस्य मूलप्रसङ्गः भवितुं शक्नोति स्म, किन्तु तस्याः रोगस्य कारणात् तावदेव समाप्तम्। तस्याः अन्तिमा सार्वजनिक्याः उपस्थितिः १९७४ संवत्सरे आस्कर्पुरस्कारसमारोहे प्रशस्ति-विजेत्र्याः घोषयितुम् आसीत्। चार्ल्टन्-ह्यस्टन् नटस्य सहाय्येन स्थातुम् अशक्नोत्। ==व्यक्तिगतजीवितम्== हेवर्ड् जेस्-बार्कर् नटेन दशवर्षपर्यन्तम् विवाहिता, तयोः द्वौ यम्यौ पुत्रौ १९४५ तमे फिब्रवरी-मासे १९ दिनाङ्के जातौ। विवाहः दुःखमयः आसीत् तदर्थं विच्छिन्नो जातः। तदनन्तरम् हेवर्ड् आत्महत्याप्रयत्नम् अकरोत्। विवाहविच्छेदकार्यवहनकारणात् हेवर्ड् "सोल्जर्-ऑफ़्-फॉर्चुन्" चित्रस्य निर्माणाय सा हाङ्ग्कान्गनगरम् प्रयाणम् न कृत्वा अमेरिकादेशे हि अतिष्ठत्। क्लार्क्-गेबल् सहनटेन पात्रे अभिनयम् हालिवुड्नगरे चित्रकर्मगृहे कृतवती किन्तु अन्येषु दृश्येषु अभिनयम् तद्रूपा अभिनेत्री कृतवति। [[File:Susan Hayward - 1959 Oscar-1.jpg|thumb| ''I Want to Live'' (1958) चित्रे अभिनयाय हेवर्ड् उत्तमाभिनेत्र्याः नाट्याय आस्कर-प्रशस्तिं लब्धवती]] १९५७ तमे वर्षे फ्लॉयड्-इटोन्-चॉक्ली-नाम्ना पशुपालकं व्यापारिणं च परिणीतवती। यः अभिनेता नासीत् तेन सह विवाहस् तु असामान्यः किन्तु सुखमयः आसीत्। कॅरल्टन्-नगरे तस्य कृषीभूम्याम् वसति स्म। तौ अन्य स्थलान् अपि क्रीतवन्तौ।<ref>{{Cite web |title=Profile |url=http://www.susanhaywardclassicfilmstar.com/susanhaywardclassicfilmactressbiographypage5.html |accessdate=2016-03-19 |archive-date=2017-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226214223/http://www.susanhaywardclassicfilmstar.com/susanhaywardclassicfilmactressbiographypage5.html |deadurl=yes }}</ref> तत्र तु न्यूनाः अभिनेतारः गच्छन्तः, तस्मात् सा तत्र प्रसिद्धाभवत्। १९६४ तमे वर्षे दिसंबर् मासे सा कथोलिक्-मते परिवर्तिता। धर्मपरिवर्तनकार्यम् पिट्स्बर्ग्नगरे एस्-एस्-पीटर्-अण्ड-पालस्-रोमन्-कथौलिक्-चर्च् इत्यत्र मक्ग्वायर्-पादरी-नाम्ना क्रैस्तव-अर्चकेन सम्पन्नम् । सूसन् हेवर्ड् मक्ग्वायर्-पादरिणम् चीनदेशे मिलित्वा "यदि मतपरिवर्तनम् करिष्यामि, भवता हि मतपरिवर्तनकार्यम् कारयिष्यामि" इति वचनम् अददात्।<ref>{{cite web |url=http://www.ofgeorgia.net/home/LocalNewsDisplay.asp?ArticleID=HaywardRemembered-09212008&NewsTitle=Susan%20Hayward%20Remembered%20(9/21/2008) |title=Susan Hayward Remembered |author=Local Village Of America |date=September 21, 2008 |accessdate=2009-12-02 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723231749/http://www.ofgeorgia.net/home/LocalNewsDisplay.asp?ArticleID=HaywardRemembered-09212008&NewsTitle=Susan%20Hayward%20Remembered%20%289%2F21%2F2008%29 |deadurl=yes }}</ref> पतिः जनवरी ९, १९६६ दिनाङ्के दिवङ्गतः। तदनन्तरम् हेवर्ड् शोकम् अनुभूत्वा, केवलम् स्वल्प-सङ्ख्याकेषु चलचित्रेषु नटितवती। सा शोककारणात् अपि गृहम् त्यक्त्वा, फ़्लोरिडा राज्यम् अगच्छत्। मतान्तरपूर्वम् सा ज्योतिषशास्त्रम् अमन्यत।<ref>{{cite news|last=Sloan|first=Lloyd L.|title=Interested in Astrology? Talk to Susan Hayward|accessdate=7 May 2014|newspaper=Hollywood Citizen-News|date=7 March 1949}}</ref> कॅरल्-रायटर्-नाम्ना ज्योतिषिकस्य सूचनाः श्रुतवती। सः ज्योतिषिकः प्रसंवेदनपत्रे " सम्यक् १४४७ वादनसमये हस्ताक्षरम् कुरु" इति आज्ञापितवान्। सा सम्यक् तत्समये एव हस्ताक्षरम् कर्तुम् सम्यक् १४४५ वादनसमये क्वणितघटीद्वारा निद्रातः उत्तिष्ठन्ती आसीत्।<ref>{{cite book|last=Kanfer|first=Stefan|title=Ball of Fire: The Tumultuous Life and Comic Art of Lucille Ball|url=https://archive.org/details/balloffiretumult00kanf|date=2003|publisher=Knopf|location=New York|isbn=0375413154|page=[https://archive.org/details/balloffiretumult00kanf/page/202 202]}}</ref> ==देहान्तः== १९७३ तमे वर्षे तस्याः मस्तिष्के अर्बुदरोगलक्ष्णम् दृश्यते स्म। मार्च् १४ १९७५ दिनाङ्के सा पञ्चत्वं गता।<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=brJfAAAAIBAJ&sjid=BDMMAAAAIBAJ&pg=3831,3511759&dq=susan+hayward+brain+cancer&hl=en|title=Actress Susan Hayward dies of brain tumor|date=March 15, 1975|work=Lewiston Morning Tribune|page=2A|accessdate=January 13, 2013}}</ref> तस्याः अन्तिमसंस्कारः मार्च् १६ १९७५ दिनाङ्के पत्युः श्मशाने अभवत्।<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=-Gw0AAAAIBAJ&sjid=350EAAAAIBAJ&pg=5049,3207219&dq=susan+hayward+funeral&hl=en|title=Susan Hayward funeral simple|date=March 17, 1975|work=The Tuscaloosa News|page=3|accessdate=January 13, 2013}}</ref> तस्याः मस्तिष्कार्बुदरोगकारणम् परमाणुशस्त्रपरीक्षाद्वारा जातम् इति सन्देहम्।<ref>Wayne, Pilar. ''John Wayne: My Life with the Duke''. McGraw-Hill, 1987, ISBN 0-07-068662-9, p. 103</ref> जॉन्-वेन्-सह इयम् अभिनेत्री "द-कॉन्करर्" चलचित्रम् परमाणुशस्त्रपरीक्षास्थलसमीपे कृतवती। चलचित्रस्य अनेकाः नटाः अपि अर्बुदरोगद्वारा दिवङ्गताः।<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=fuBLAAAAIBAJ&sjid=Z4sDAAAAIBAJ&pg=6730,3665046&dq=susan+hayward+death&hl=en|title=Cancer deaths of film stars linked to fallout|date=August 7, 1979|work=The Free Lance-Star|page=7|accessdate=January 13, 2013}}</ref> "हॉलिवूड्-विख्याति-मार्गे" तस्याः नक्षत्रचिह्नम् स्मारकरूपेण भवति। <ref>{{cite web|url=http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/susan-hayward/|title=Hollywood Star Walk: Susan Hayward|publisher=latimes.com|accessdate=January 13, 2013}}</ref> ==चलनचित्रसूची== {|class="wikitable" |+भूमिकाः |- ! वर्षम् ! चित्रम् ! भूमिका ! class="unsortable" | टिपण्णी |- | १९३७ | ''Hollywood Hotel'' | Starlet at table | अनभिनन्दिता |- | rowspan="5"|१९३८ | ''The Amazing Dr. Clitterhouse'' | Patient | दृश्यानि निष्कासितानि |- | ''The Sisters’' | Telephone operator | अनभिनन्दिता |- | ''Girls on Probation'' | Gloria Adams | |- | ''Comet Over Broadway'' | Amateur Actress | अनभिनन्दिता |- | ''Campus Cinderella'' | Co-Ed | लघु-विषयकः |- | rowspan="3"|१९३९ | ''Beau Geste'' | Isobel Rivers | |- | ''Our Leading Citizen'' | Judith Schofield | |- | ''$१,००० a Touchdown'' | Betty McGlen | |- | rowspan="3"|१९४१ | ''Adam Had Four Sons'' | Hester Stoddard | |- | ''Sis Hopkins'' | Carol Hopkins | |- | ''Among the Living'' | Millie Pickens | |- | rowspan="5"|१९४२ | ''Reap the Wild Wind'' | Cousin Drusilla Alston | |- | ''The Forest Rangers'' | Tana 'Butch' Mason | |- | ''I Married a Witch'' | Estelle Masterson | |- | ''Star Spangled Rhythm'' | Herself - Genevieve in Priorities Skit | |- | ''A Letter from Bataan'' | Mrs. Mary Lewis | |- | rowspan="3"|१९४३ | ''Young and Willing'' | Kate Benson | |- | ''Hit Parade of १९४३'' | Jill Wright | |- | ''Jack London'' | Charmian Kittredge | |- | rowspan="4"|१९४४ | ''The Fighting Seabees'' | Constance Chesley | |- | ''The Hairy Ape'' | Mildred Douglas | |- | ''And Now Tomorrow'' | Janice Blair | |- | ''Skirmish on the Home Front'' | Molly Miller | लघु-विषयकः |- | rowspan="2"|१९४६ | ''Deadline at Dawn'' | June Goth | |- | ''Canyon Passage'' | Lucy Overmire | |- | rowspan="3"|१९४७ | ''Smash-Up, the Story of a Woman'' | Angelica 'Angie'/'Angel' Evans Conway | उत्तम-अभिनेत्र्यै आस्कर्-प्रशस्तर्थं नामाङ्कनम् जातम् |- | ''They Won't Believe Me'' | Verna Carlson | |- | ''The Lost Moment'' | Tina Bordereau | |- | rowspan="2"|१९४८ | ''Tap Roots'' | Morna Dabney | |- | ''The Saxon Charm'' | Janet Busch | |- | rowspan="3"|१९४९ | ''Tulsa'' | Cherokee Lansing | |- | ''House of Strangers'' | Irene Bennett | |- | ''My Foolish Heart'' | Eloise Winters | उत्तम-अभिनेत्र्यै आस्कर्-प्रशस्तर्थं नामाङ्कनम् जातम् |- | rowspan="5"|१९५१ | ''Screen Snapshots: Hopalong in Hoppy Land'' | Herself | लघु-विषयकः |- | ''I'd Climb the Highest Mountain'' | Mary Elizabeth Eden Thompson | |- | ''Rawhide'' | Vinnie Holt | |- | ''I Can Get It for You Wholesale'' | Harriet Boyd | |- | ''David and Bathsheba'' | Bathsheba | |- | rowspan="3"|१९५२ | ''वित्-अ-सॉन्ग्-इन्-मै-हार्ट्'' | Jane Froman | {{unbulleted list|Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy|उत्तम-अभिनेत्र्यै आस्कर्-प्रशस्तर्थं नामाङ्कनम् जातम्}} |- | ''The Snows of Kilimanjaro'' | Helen | |- | ''The Lusty Men'' | Louise Merritt | |- | rowspan="2"|१९५३ | ''The President's Lady'' | Rachel Jackson|Rachel Donelson | |- | ''White Witch Doctor'' | Ellen Burton | |- | rowspan="2"|१९५४ | ''Demetrius and the Gladiators'' | Messalina | |- | ''Garden of Evil'' | Leah Fuller | |- | rowspan="3"|१९५५ | ''Untamed'' | Katie O'Neill (Kildare) (Van Riebeck) | |- | “Soldier of Fortune” | Mrs. Jane Hoyt | |- | ''ऐल्ल् क्रय् टोमॉरव्'' | Lillian Roth | {{unbulleted list|Best Actress Award (Cannes Film Festival)|उत्तम-अभिनेत्र्यै आस्कर्-प्रशस्तर्थं नामाङ्कनम् जातम्|उत्तम-अभिनेत्र्यै आस्कर्-प्रशस्तर्थं नामाङ्कनम् जातम्|उत्तम-नायिकाभिनेत्र्यै बाफ़्टा-प्रशस्तर्थं नामाङ्कनम् जातम्}} |- | १९५६ | 'The Conqueror'' | Bortai | |- | १९५७ | ''Top Secret Affair'' | Dorothy 'Dottie' Peale | |- | १९५८ | ''I Want to Live!'' | Barbara Graham | {{unbulleted list|Academy Award for Best Actress|David di Donatello| David di Donatello Award for Best Foreign Actress|Golden Globe Award for Best Actress – Motion Picture Drama|Laurel Award| Laurel Award for Top Female Dramatic Performance (2nd place)|Mar del Plata Film Festival| Mar del Plata Film Festival Award for Best Actress|New York Film Critics Circle Award for Best Actress|Creu de Sant Jordi|Sant Jordi Award for Best Foreign Actress|Nominated—BAFTA Award for Best Actress in a Leading Role|BAFTA Award for Best Foreign Actress in a Leading Role}} |- | rowspan="2"|१९५९ | ''Thunder in the Sun'' | Gabrielle Dauphin | |- | ''Woman Obsessed'' | Mary Sharron | |- | rowspan="3"|१९६१ | ''The Marriage-Go-Round'' | Content Delville | |- | ''Ada'' | Ada Gillis | |- | ''बॅक्-स्ट्रीट्'' | Rae Smith | |- | १९६२ | ''I Thank a Fool'' | Christine Allison | |- | १९६३ | ''Stolen Hours'' | Laura Pember | |- | १९६४ | ''Where Love Has Gone'' | Valerie Hayden Miller | |- | rowspan="3"|१९६७ | ''The Honey Pot'' | Mrs. Lone Star Crockett Sheridan | |- | ''वॅली-ऑफ़्-द-डॉल्स्'' | Helen Lawson | |- | ''Think Twentieth'' | Herself | |- | rowspan="3"|१९७२ | ''The Revengers'' | Elizabeth Reilly | |- | ''Heat of Anger'' | Jessie Fitzgerald | दूरदर्शने विमोचितम् |- | ''से गुड्बाय् मॅगी-कोल्'' | डॉ. मॅगी-कोल् | दूरदर्शने विमोचितम् |} == हालिवुड् उद्योगे प्रतिवर्षे लोकप्रियता-सूच्यां स्थानम् == *१९५१ - १९th (अमेरिका) *१९५२ - ९th (अमेरिका) *१९५३ - ९th (अमेरिका) *१९५४ - १४th (अमेरिका) *१९५५ - १९th (अमेरिका) *१९५६ - १३th (अमेरिका) *१९५९ - १०th (अमेरिका) *१९६१ - १९th (अमेरिका) ==आकाशवाणीकार्यक्रम== {| class="wikitable" |- ! वर्षम् !! कार्यक्रमः !! प्रसङ्गः |- | १९५२|| ''लॅक्स्-रेडियो-थियटर्'' || ''I Can Get It for You Wholesale (film)|ऐ कॅन् गेट् इट् फ़र् यू होल् सेल् |- | १९५२|| ''कावल्केड्-ऑफ़्-अमेरिका'' || ''ब्रेक्फ़स्ट्-अट्-नान्सीस्''<ref>{{cite news|last1=Kirby|first1=Walter|title=Better Radio Programs for the Week|url=https://www.newspapers.com/clip/2458532/the_decatur_daily_review/|agency=The Decatur Daily Review|date=March 23, 1952|page=44|via = Newspapers.com|accessdate = May 21, 2015}} {{Open access}}</ref> |} ==टिप्पणी== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *{{cite book |last=McClelland |first=Doug |title=Susan Hayward, The Divine Bitch |location=New York |publisher=Pinnacle Books |year=1973}} ==अन्यज्ञापकानि== {{commons}} * {{iMDb name|0001333}} * {{Amg name|31331}} * {{tcmdb name|id=83586}} * {{findagrave|465}} * [http://www.straightdope.com/classics/a2_016.html Article about the radioactive film set] (from The Straight Dope) * [http://susanhayward.fashionstate.com Susan Hayward @ FashionState.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806024844/http://susanhayward.fashionstate.com/ |date=2006-08-06 }} * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=1604 Photographs and bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115002103/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=1604 |date=2009-01-15 }} * [http://uwg.galileo.usg.edu/uwg/view?docId=ead/LH-0034-ead.xml;query=;brand=default Susan Hayward collection at the University of West Georgia] {{Authority control}} [[वर्गः:चलच्चित्राभिनेत्र्यः]] [[वर्गः:१९१७ जननम्]] [[वर्गः:१९७५ मरणम्]] 7xd1fj25ocaxiuv3p0681uxqjvqejbs 100 54630 500069 477541 2026-08-07T07:26:18Z Sumit Verma CSU 46929 व्याकरणदोषः परिष्कृतः 500069 wikitext text/x-wiki सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। p2hqcjmmbjqbh1w0jc1oiwjpaktbppj 500079 500069 2026-08-07T07:47:59Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500069|500069]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500079 wikitext text/x-wiki {{browsebar}} ----<!-- This प्रवेशद्वार was created using subst:box प्रवेशद्वार skeleton| topic=Buddhism| --> {{religion browsebar}} {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background:#FFE5B4; border-style:solid; border-width:1px; border-color:red;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | <div> {{/box-header|<big>सनातनधर्मः प्रवेशद्वार</big>|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Intro|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Intro}} {{/box-footer|[[सनातनधर्मः |सनातनधर्मः के बारे में अधिक जानें...]]}} </div> <div style="float: left; width: 49%"> {{/box-header|चयनित लेख|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित लेख|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित लेख}} {{/box-footer|[[हिन्दू वर्ण व्यवस्था|अधिक पढे़...]]}} {{/box-header|चयनित देव/असुर|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित देव/असुर|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित देव/असुर}} {{/box-footer|[[शिव|अधिक पढ़ें...]]}} {{/box-header|क्या आप जानते हैं?|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /क्या आप जानते हैं?|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /क्या आप जानते हैं?}} {{/box-footer|}} {{/box-header|चयनित उक्ति|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Selected Mythology|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Selected Quote}} {{/box-footer|}} </div> <div style="float: right; width: 49%"> {{/box-header|चयनित चित्र|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित चित्र}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित चित्र}} {{/box-footer|}} {{/box-header|चयनित व्यक्ति|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित व्यक्ति|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित व्यक्ति}} {{/box-footer|[[चैतन्य महाप्रभु|इनके बारे में अधिक...]]}} </div> <div style="clear: both; width: 100%"> {{/box-header|विषय|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/Topics}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/Topics}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दू पर्व एवं त्यौहार|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /WikiProjects}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /WikiProjects}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दु देवी देवता एवं लेख|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /हिन्दु देवी देवता एवं लेख}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /हिन्दु देवी देवता एवं लेख}} {{/box-footer|}} {{/box-header|प्राचीन हिन्दू मापन|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /मापन प्रणाली}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /मापन प्रणाली}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दू भूगोल|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /भूगोल}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /भूगोल}} {{/box-footer|}} {{/box-header|श्रेणियां|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Categories}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|संबंधित प्रवेशद्वार|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित प्रवेशद्वार}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित प्रवेशद्वार}} {{/box-footer|}} {{/box-header|संबंधित विकिमीडिया |प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित विकिमीडिया}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित विकिमीडिया }} {{/box-footer|}} {{/box-header|कार्य जो आप कर सकते हैं|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Things You Can Do}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Things You Can Do}} {{/box-footer|}} </div> |} {{प्रवेशद्वार}} [[श्रेणी:धार्मिक प्रवेशद्वार]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:प्रवेशद्वाराणि]] p514knhyenlty490ax1t3n0sko3t6rw 500080 500079 2026-08-07T07:48:06Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500079|500079]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500080 wikitext text/x-wiki सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। p2hqcjmmbjqbh1w0jc1oiwjpaktbppj 500081 500080 2026-08-07T07:48:59Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500080|500080]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500081 wikitext text/x-wiki {{browsebar}} ----<!-- This प्रवेशद्वार was created using subst:box प्रवेशद्वार skeleton| topic=Buddhism| --> {{religion browsebar}} {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background:#FFE5B4; border-style:solid; border-width:1px; border-color:red;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | <div> {{/box-header|<big>सनातनधर्मः प्रवेशद्वार</big>|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Intro|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Intro}} {{/box-footer|[[सनातनधर्मः |सनातनधर्मः के बारे में अधिक जानें...]]}} </div> <div style="float: left; width: 49%"> {{/box-header|चयनित लेख|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित लेख|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित लेख}} {{/box-footer|[[हिन्दू वर्ण व्यवस्था|अधिक पढे़...]]}} {{/box-header|चयनित देव/असुर|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित देव/असुर|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित देव/असुर}} {{/box-footer|[[शिव|अधिक पढ़ें...]]}} {{/box-header|क्या आप जानते हैं?|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /क्या आप जानते हैं?|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /क्या आप जानते हैं?}} {{/box-footer|}} {{/box-header|चयनित उक्ति|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Selected Mythology|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Selected Quote}} {{/box-footer|}} </div> <div style="float: right; width: 49%"> {{/box-header|चयनित चित्र|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित चित्र}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित चित्र}} {{/box-footer|}} {{/box-header|चयनित व्यक्ति|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित व्यक्ति|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित व्यक्ति}} {{/box-footer|[[चैतन्य महाप्रभु|इनके बारे में अधिक...]]}} </div> <div style="clear: both; width: 100%"> {{/box-header|विषय|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/Topics}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/Topics}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दू पर्व एवं त्यौहार|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /WikiProjects}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /WikiProjects}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दु देवी देवता एवं लेख|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /हिन्दु देवी देवता एवं लेख}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /हिन्दु देवी देवता एवं लेख}} {{/box-footer|}} {{/box-header|प्राचीन हिन्दू मापन|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /मापन प्रणाली}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /मापन प्रणाली}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दू भूगोल|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /भूगोल}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /भूगोल}} {{/box-footer|}} {{/box-header|श्रेणियां|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Categories}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|संबंधित प्रवेशद्वार|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित प्रवेशद्वार}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित प्रवेशद्वार}} {{/box-footer|}} {{/box-header|संबंधित विकिमीडिया |प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित विकिमीडिया}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित विकिमीडिया }} {{/box-footer|}} {{/box-header|कार्य जो आप कर सकते हैं|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Things You Can Do}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Things You Can Do}} {{/box-footer|}} </div> |} {{प्रवेशद्वार}} [[श्रेणी:धार्मिक प्रवेशद्वार]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:प्रवेशद्वाराणि]] p514knhyenlty490ax1t3n0sko3t6rw 500082 500081 2026-08-07T07:49:21Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500081|500081]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500082 wikitext text/x-wiki सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। p2hqcjmmbjqbh1w0jc1oiwjpaktbppj 0 57236 500077 424256 2026-08-07T07:34:38Z Ganesh Paudel 6561 500077 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = भीमसेन थापा |image =Bhimsen-thapa-painting.jpg |office = [[नेपालदेशः|राजतन्त्र नेपालस्य]] मुख्तियार ([[प्रधानमन्त्री]]) |term_start = विक्रम सम्वत १८६३ |term_end = विक्रम सम्वत १८९४ |predecessor = [[रणबहादुर शाह]] मुख्तियाररूपेण |successor = [[रणजङ्ग पाँडे]] |nationality = [[नेपाली]] |party = [[थापावंशम्]] |birth_date = विक्रम सम्वत १८३२ |birth_place = [[गोरखामण्डलम्]], [[नेपालदेशः]] |death_date = विक्रम सम्वत १८९६ |death_place = [[काठमाण्डू]] }} '''भीमसेन थापा''' नेपालदेशस्य मुख्तियार ([[प्रधानमन्त्री]]) अस्ति । पिता अमरसिंहस्य एवं माता सत्यारूपामाया ज्येष्ठपुत्ररूपेण विक्रम सम्वत १८३२ तमे वर्षे भीमसेन थापा अस्य जन्म नेपाल देशस्य [[गोरखामण्डलम्|गोर्खामण्डले]] अभवत् । स चतुर्दशकम् शासन [[थापावंशम्]] राज्य अस्ति। {{फलकम्:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः}} ==सामग्री ग्रन्था== {{Reflist}} f2f6f5ho8dkzblue5c9tsos3bg386i3 0 58768 500063 488977 2026-08-06T21:30:10Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500063 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2015}} तृतीयपानिपत्युद्धम् 14 जनवरी तमे दिने 1761 तमे वर्षे देहल्याः 97-किमिदूरे पाण्डवप्रस्थे मराठाफ़्घानपक्षयोर्मध्ये अभूत्। अफ़्घानपक्षस्य नेतृत्वं तु अफ़्घाननरेशः अब्दालिः अपिच रोहिल्लदलम् अवधनरेशः कृतवन्तः। अस्मिन् युद्धे मराठासेनायाः शातग्निः अश्वानीकञ्च आसन् एवम् अफ़्घानसेनायाः अब्दालिनजीबुद्दौलाहनायकत्वे संवीताश्वानीकम् हयारूढशातग्निश्च आसन्। युद्धमिदं 18-तमस्य शताब्दस्य बहु महत्त्वपूर्णम् अस्ति। <ref>{{cite book|last=Black|first=Jeremy|title=Warfare In The Eighteenth Century|publisher=Cassell|year=2002|isbn=0304362123}}</ref> प्राचीनरीत्या घटितेषु युद्धेषु अस्मिन् युद्धे हताहतस्य अधिकतमा संख्या आसीत् इति मन्यन्ते इतिहासविद्वांसः। युद्धस्य स्थानं विवादास्पदमस्ति इतिहासविद्वद्भ्यः परन्तु काला आम्ब् सनौली वीथ्याम् आसीत् इति चिन्तनम् । युद्धे बहुषु दिनेषु 1,25,000 सैनिकाः युद्धं कृतवन्तः। प्रदीर्घानि घर्षणानि घटितानि येषु द्वयोः पक्षयोः हानिः लाभोऽपि जाताः। अब्दालिः बहून् मराठापार्श्व-भागान् ध्वस्त्वा विजयम् प्राप्नोत्। हताहतसङ्ख्या इतिहासकारैः अति विवदिता, परन्तु 60,000–70,000 मारिताः इति मन्यन्ते एवमेव बन्धितानां व्रणितानां संख्याः विविधाः सन्ति। 40,000 बन्धिनः मराठासैनिकाः युद्धानन्तरं नरसंहारे मारिताः इति अवधनरेश-शुजाउददौलस्य मन्त्रिणा काशीराजेन लिखितम्।<ref name="tss" /> ग्रैण्ट्डफ़ेन लिखिते "History of the Marathas" इति नाम्ना पुस्तके अतिजीवितेन मराठासैनिकेन विवरणम् अस्ति येन पूर्वोक्ताम् संख्या दृढीकृता। 1,00,000 हतसंख्यास्ति इति शेजवालकरेण लिखिते "Panipat 1761" इति विवरणे उक्तम्।<ref name="jgd" /> युद्धानन्तरम् मराठासाम्राज्यस्य उत्तरे विस्तारः दशवर्षपर्यन्तम् स्थगितः अभवत् यस्मात् उत्तरभारते राजनैतिकस्थितिः अस्थिरासीत्। युद्धानन्तरम् मराठापन्तप्रधानः पेशवामाधवरावोऽभवत् येन मराठासाम्राज्यं पुनरपि दृढीकृतम्। 1771 तमे वर्षे माधवरावेन उत्तरे शासनम् स्थापितुम् अपिच अफ़्घानपक्षस्य दलान् ध्वंसितुम् विशालसेना प्रेषिता। तदानन्तरम् पानीपतयुद्धपर्वम् समाप्तमभवत्। == परिचयकरणम् == === मुघलपतनम् === [[सञ्चिका:Joppen1907India1795a.jpg|लघुत्तम|मराठाविस्तारम् 1795 वर्षे]] मुघलसाम्राज्यपतनकाले मराठासेनाः उत्तरदिशि मराठाराज्यस्य विस्तारम् कृतवत्यः। पन्तप्रधान-बाजीरावस्य नायकत्वेन गुजरातमालवाराजपूतानाप्रदेशाः मराठाशासनस्याधीनत्वमगच्छन्। 1737 तमे वर्षे बाजीरावेण मुघल्सेना देहल्याम् बहिर्प्रान्ते पराजिता तथा देहल्याम् दक्षिणम् तावत् मराठाशासनस्याधीनत्वं गतम्। बाजीरावपुत्र-बालाजिबाजीरावेण पञ्जाबमपि 1758 तमे वर्षे सेना प्रेषिता। ततः मराठाब्दाल्योः मध्ये युद्धम् आरब्धम्। 1759 तमे वर्षे पश्तूनबलोचगणैः साकम् अब्दालिसेना पञ्जाबे मराठासेनाम् पराजितवती। समस्थल्याम् रोहिल्लाफ़्घानगणैः साकम् मराठासेनाविरुद्धम् अभियानम् आरब्धवान् अब्दालिः। मराठासेना सदाशिवभावनायकत्वेन 45000-60000 सैनिकैः अपिच 200,000 तीर्थयात्रिभिः उत्तरे अगच्छत्। मराठासेना पातुर-नगरतः यात्राम् 14 मार्च 1760 दिनाङ्के आरब्धवती। उभाभ्याम् पक्षाभ्याम् अवधनरेशः स्वपक्षं प्रति आमन्त्रितः। जुलैमासान्ते शुजाउद्दौलः अब्दालिपक्षस्य समर्थनं कर्तुं निर्णयम् कृतवान्। शुजस्य आर्थिकबलेन अब्दालिपक्षः दृढोऽभवत् यतोहि सामरिकरूपेण अवधनरेशाब्दाल्योः संधिः मराठासेनायै हानिकारकः आसीत्। शुजस्य आर्थिकसहाय्यं विना अफ़्घानपक्षस्य अभियानम् नाशक्यत इति शङ्क्यते।{{cn|date=April 2017}} === मराठासाम्राज्यस्य उत्थानम् === 1707–1757काले मराठासेनया भारतस्य उत्कृष्टभागम् विजितम्। 1758 तमे वर्षे मराठासैन्यबलम् अब्दालिपुत्रं तैमूर्शाहं पराजितवत्, देहलीं लाहोरं (लवपुरं) च विजितवत्।<ref name="K.RoyIHB">{{cite book|title=India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil|last=Roy|first=Kaushik|publisher=Permanent Black, India|isbn=978-8178241098|pages=80–81}}</ref> मराठासाम्राज्येन उत्तरदिशि सिन्धुनदीहिमालयपर्यन्तं दक्षिणदिशि इन्दुसागरपर्यन्तं विस्तारशिखरम् प्राप्तम्। मुघल्साम्राज्यम् तदानीम् केवलम् देहल्याम् आसीत्। इस्लाममतोन्मादाः विचारकाः हिन्दुमराठासेनया भीताः अभवन् अपिच मराठाविर्रुधम् अभियानम् कर्तुम् अब्दालेः आह्वानं कृतवन्तः।{{cn|date=April 2017}}<ref>{{cite book|title=Studies in Mughal History|last=Agrawal|first=Ashvini|year=1983|publisher=Motilal Banarsidass|chapter=Events leading to the Battle of Panipat|location=|isbn=8120823265|page=26}}</ref> [[सञ्चिका:Sadashivrao_bhau.jpg|लघुत्तम|243x243पिट|सदाशिवरावः]] [[सञ्चिका:Ahmad-Shah-Durani.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|अहमदशाहअब्दालिः|चित्रपरिसन्धिः=Special:FilePath/Ahmad-Shah-Durani.jpg]] [[सञ्चिका:Maratha_Soldier.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|जमेस्फ़ोर्बसेन मराठासैनिकस्य चित्राकृतिः]] [[सञ्चिका:Afghan_royal_soldiers_of_the_Durrani_Empire.jpg|लघुत्तम|238x238पिट|अफ़्घानसैनिकाः]] == युद्धम् == सिंधियापक्षः नजीबपक्षम् प्रहरति स्म किन्तु नजीबपक्षः स्वरक्षामकरोत्। मध्याह्नसमये मराठाविजयम् निश्चितः इव दृष्टः। अफ़्घानवामपार्श्वभागः सुरक्षितः किन्तु मध्यपार्श्वभागः भागद्वये भग्नः एवमेव दक्षिणपार्श्वभागः प्रायः पूर्णतया ध्वंसितः। तथा अब्दालिना पृष्ठतः लघुनालिकाश्वरोहिपक्षस्य उष्ट्रनालपक्षस्य 15000 सहायसैनिकाः अपिच अग्रे प्रेषिताः।<ref>War Elephants Written by Konstantin Nossov, Illustrated by Peter Dennis Format: Trade Paperback {{ISBN|978-1-84603-268-4}}</ref> === अब्दालिसेनया अवृता === सदाशिवभावः मराठासेनायाः पृष्ठे पलायितान् सैनिकदलान्, निर्हेतीन् तीर्थयात्रिणः, सहायसैन्यस्य अभावम्, विश्वासरावस्य युद्धे अदृश्यत्वं इत्यादीन् सर्वान् दृष्ट्वा स्वस्य कुञ्जरतः लङ्घनम् कृत्वा अग्रे युद्धम् कर्तुम् गतवान्। विश्वासरावः मस्तके गोलिकाप्रहारेण मृत्युम् उपगतवान्। सदाशिवभावः अङ्गरक्षकैः साकम् आमरणम् युद्धं कृतवान्। सदाशिवस्य त्रयः अश्वाः मारिताः। युद्धे पराजयम् निश्चितम् इति ज्ञात्वा मल्हाररावहोल्करः स्वसेनादलेन सह पलायितः। मराठासेना पराजिता जाता। 15000 सनिकैः ग्वाल्यिरनगरः अगम्यत परन्तु शेषसेनिकाः निर्हेतयः च मारिताः।<ref name="K.RoyIHB" /> == परिणामकारणानि == अब्दालिसेना मराठासेनायाः अपि महत्तरा अपिच सुकल्पिता। मराठापादसेना युरोपदेशीया सेना इव रचिता अपिच फ़्रान्स्देशीयाभिः शतघ्नीभिः सुस्सजिता परन्तु मराठाशतघ्न्यः अफ़्घान्दलस्य शतघ्न्यः इव न गतिशीलाः। अफ़्घान्शतघ्न्यः मराठाशतघ्नीभ्यः अपि शक्तिवत्यः।<ref>{{cite book|title=Medieval India: From Sultanate to the Mughals Part II|last=Chandra|first=Satish|year=2004|publisher=Har-Anand|chapter=Later Mughals|location=|isbn=81-241-1066-2|page=|pages=}}</ref> एवमेव मराठासेनापतयः कलहकारिणः आसन्। सर्वाः एव स्वातन्त्रराज्यानि स्थापितुम् ऐच्छन् तथा सामान्यशत्रुम् विरोधयितुम् नाशक्यत।<ref>{{cite book|title=The Cambridge History of India: The Mughul period, planned by W. Haig|volume=4|last=James Rapson|first=Edward|authorlink=|author2=Wolseley Haig|author3=Richard Burn|author4=Henry Dodwell|author5=Robert Eric Mortimer Wheeler|year=1937|publisher=Cambridge University Press|chapter=|isbn=|page=448}}</ref> युद्धरचनाविषये निर्णीतस्य चक्रव्यूहस्य काश्चन नायकाः समर्थनम् नाकुर्वन् अपितु आकस्मिक-प्रहाराणां प्रस्तावमकुर्वन्।{{cn|date=April 2017}} मराठासैनिकाः पुणेतः 1000 मीलदूरे एकाकिनः अयुध्यत।<ref name="rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/column/250-years-on-battle-of-panipat-revisited/20110113.htm|title=250 years on, Battle of Panipat revisited|publisher=Rediff.com|date=13 January 2011|accessdate=26 March 2012}}</ref> पेशवाबालाजिबाजीरावेन मळ्हाररावरघुनाथरावयोः स्थाने सदाशिवरावस्य नियोजनम् दुर्भाग्यपूर्णम् आसीत् यतोहि सदाशिवरावेन उत्तरभारतस्य भूगोलिकराजनैतिकपरिस्थितयः न ज्ञाताः।<ref>Claude Markovits, A history of modern India, 1480–1950. p. 207.</ref> यदि होल्करः पलायनं नाकरोत् तथापि मराठाविजयम् असंभवम्। यदि होल्करेण समर्थिता सहसाप्रहारनीतिः स्वीकृता जाता तर्हि विजयम् सम्भवम् इति मन्यन्ते इतिहासकाराः। अब्दालिः अधिकसमये भारतक्षेत्रे सेनायाः पोषणं कर्तुं न अशक्नोत्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jpXijlqeRpIC&pg=PA80|title=India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil|first=Kaushik|last=Roy|publisher=Orient Blackswan|year=2004|isbn=978-8-17824-109-8|page=91}}</ref> == युद्धानन्तरम् नरसंहारः == अफ़्घान्सेनायाः अश्वारोहीनः शूलधारिनः च पानिपतवीथीषु करुणं विना दशसहस्रशः सैनिकान् तीर्थार्थिनः मारितवन्तः।<ref name="jgd" /><ref name="tss" /> स्त्रियः बालाः दास्यम् गतवन्तः। 14 वर्षात् वयोधिककानां शिरांसि स्वजनसम्मुखे छिन्नानि कृतानि। येषाम् स्वजनाः मारिताः ताः अफ़्घाननायकाः हिन्दून् मारितुम् पानीपते अन्यक्षेत्रे च अनुमताः।<ref name="Rlson" /> शिरसाम् सङ्ग्रहाः शिबिरबहिः स्थापिताः। युद्धानन्तरम् 40000 मराठासैनिकाः मारिताः इति शुजाउद्दौलहस्य मन्त्रिणा युद्धे साक्षिणा च काशिराजेन लिखितम्।<ref name="jgd" /><ref name="tss" /> पानिपते अर्धलक्ष्याः मराठीजनाः आसन् युद्धे 40000 हताहताः इति हामिल्टन्वर्यस्य बाम्बेगजेट्समाचरपत्रे लिखितम्।{{cn|date=April 2017}} मराठानार्यः पनिपते बालात्कारभयात् स्वहत्याम् कर्तुम् कूपेषु पतिताः।<ref name="Rlson" /> बन्धिनः ऋषभशकटानाम् उष्ट्राणाम् कुञ्जराणाम् च उपरि आरूढानां पञ्चराणाम् अन्तः बद्धाः अपहृताश्च।<ref name="Rlson" /> सियारउतमुताखिरिनः अलिखत्:<ref name="Rlson">{{cite book|first=H. G.|last=Rawlinson|title=Cambridge History of India|volume=IV|page=424 and n.}}</ref>{{full|date=April 2017}} {{cquote|दुःखिनः बन्धिनः बहुदीर्घायाः अनुपङ्क्तेः आनीताः स्वंल्पखाद्यम् पेयजलम् च प्राप्ताः तर्हि विमस्तकिताः, नार्यः बालकाः दास्यम् गतवन्तः - 22000 सर्वे एव श्रीमन्तः}} == युद्धानन्तरम् == [[सञ्चिका:Mahadaji_Sindhia.jpg|लघुत्तम|237x237पिट|महद्जिसिन्धियावर्यः सः सेनापतिः उत्तरम् मराठाशासनाय जितवान्]] विश्वासरावभावयोः मृतदेहौ प्राप्तौ तथा अन्त्यक्रिया जाता।<ref name="Pradeep Barua" /> भावभार्या पार्वतीबायी होल्करेण रक्षिता पुणेनगरे अगच्छत्। असूचितः पेशवाबालाजीबाजीरावः नर्मदातटे समाचारम् प्राप्नोत्। सः शोकपूर्णः पुणे प्रतिगतवान् एवम् शोककारणात् मृत्युम् गतवान्।<ref name="K.RoyIHB" /> नजीबस्य प्रचोदनेन जङ्कोजिसिन्धियासेनापतिः बन्धितः ततः मारितश्च। अफ़्घान्सैनिकैः इब्रहीम्गार्दीसेनापतिः प्रपीडितो मारितश्च।<ref name="Pradeep Barua">{{cite journal|first=Pradeep|last=Barua|title=Military Developments in India, 1750–1850|volume=58|issue=4|year=1994|page=616|journal=Journal of Military History|jstor=2944270|doi=10.2307/2944270|subscription=yes | issn = 0899-3718 }}</ref> पराजितस्य मराठाराज्यस्य शक्तिः लघूकृता, तथापि पूर्णभारते प्रबलतमं राज्यमासित्। दशवर्षानन्तरं देहली पुनर्विजिता। किन्तु पराजयस्य पञ्चाशत्वर्षानन्तरं आङ्ग्लैः त्रिषु युद्धेषु साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्। <ref>{{cite book|first=Jadunath|last=Sarkar|authorlink=Jadunath Sarkar|title=Fall of the Mughal Empire|publisher=Longmans|year=1950|page=235}}</ref> युद्धे जाटराज्ञः सूरजमलस्य अनुपस्थितः ततः तस्य हानिः न जाता। जाट्राज्यम् पलायितेभ्यः मराठासैनिकयात्रिभ्यः सहाय्यम् प्रदीयते स्म।  परंतु सूरजमलः नजीबविरुद्धम् 1763 तमे वर्षे युद्धे हतो जातः। {{cn|date=April 2017}} अब्दालिः अल्पकाले उत्तरभारतस्य विजेयता असीत्। परन्तु स्वस्य सेनापतीनाम् सामन्तानाम् वादानुवादम्, वेतनस्य अभावतः सैनिकानाम् असन्तुष्टिः, भारतस्य उष्णवातावरणम्, अन्यमराठासेनायाः लक्षसैनिकानाम् प्रतिकाराय स्वजनरक्षाणार्थम् च दक्षिणतः आगमनस्य किंवदन्ती इत्यादिभ्यः कारणेभ्यः अब्दालिदलं छिन्नं जातम्। {{cn|date=April 2017}} अब्दालिः संग्रामे विजयं प्राप्तवान् किंतु स्वसैन्यस्य तीव्रं नष्टम् जातं, तर्हि सः मराठादलाय शान्तिप्रस्तावम् अप्रेषयत्। इत्यादिभ्यः परिस्थितिभ्यः सः अब्दालिः भारतात् गतवान् किन्तु कदापि न प्रत्यागतवान्। अपगमनात् पूर्वम् भारतस्य सर्वान् शासाकान् रोबर्ट्क्लाइवम् चापि शाह-आलमः सम्राट् इति मन्यताम् इति आज्ञापितवान् सः।<ref name="mohsiniInvasions">{{cite web|url=http://www.afghan-network.net/Culture/ahmadshah.html|title=Invasions of Ahmad Shah Abdali|publisher=afghan-network.net|first=Haroon|last=Mohsini|accessdate=13 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813210837/http://www.afghan-network.net/Culture/ahmadshah.html|archivedate=13 August 2007 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> नजीबः सम्राजः प्रतिनिधिः इव नियुक्तः अपिच नजीबः मुनीरश्च चत्वारिंशत्लक्ष्यरुप्यकाणि प्रतिसंवत्सरे अब्दालिम् प्रेषयताम् इति आज्ञापितौ।<ref name="mohsiniInvasions" /> उत्तरभारते अब्दालेः इदम् अन्तिमम् युद्धाभियानम् आसीत् यर्हि सीखाः सफल-विप्लवान् कृतवन्तः।<ref>{{cite book|last=MacLeod|first=John|title=The History of India|url=https://archive.org/details/historyofindia0000mcle|year=2002|publisher=Greenwood Press}}</ref>{{Pn|date=April 2017}} युद्धतः लाभः तु अल्पः एव आसीत्। 16-अक्तोबर्मासे 1772 वर्षे सः गान्धारे मृत्युम् गतः। शुजाउद्दौलः अफ़्घान्दले स्वस्य मेलनेन पश्चात्तापम् अन्वाभवत्। स्वजनाः शियावर्गतः आसन् किन्तु अफ़्घान्दले शुन्निवर्गिनः आसन् तर्हि मतभेदः उत्पन्नः। सः सदाशिवाय गुप्तचरैः प्रेषिते पत्रे अफ़्घान्दले मेलनेन पश्चात्तापस्य प्रकटितवान्।{{cn|date=April 2017}} युद्धानन्तरम् फ़ैजुल्लाह्खानाय शिकोहाबादम् अपिच सादुल्लाह्खानाय फ़िरोजाबादम् प्रदत्तम्। नजीबः साधुः शासकः आसीत् किंतु 1770 मरणोत्तरे रोहिल्लराज्यम् ईस्ट्इण्डियाकम्पन्या पराजितम्।{{cn|date=April 2017}} == महत्त्वम् == मराठासाहसम् अब्दालिना प्रशंसितम्।<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/uday-mahurkar-on-lost-marathas-of-third-battle-of-panipat-and-rod-community/1/168513.html|title=The lost Marathas of third battle of Panipat|work=India Today|date=2012-01-12|accessdate=2017-04-05}}</ref> अस्मिन् युद्धे एकस्मिन् दिने एव हताहतस्य संख्या तीव्रास्ति। भारतपाकिस्थानयोः युद्धेभ्यः पूर्वम् जम्बूद्वीपस्य द्वयोः स्थानीयसेनयोः मध्ये युद्धमिदमन्तिममस्ति। स्वराज्यम् रक्षितुम् मुघलाः अफ़्घान्दलस्य आह्वानम् देहलीं प्रति अकुर्वन्। मुघलाः अल्पेषु क्षेत्रेषु एव शासनम् कर्तुम् अशक्नुवन् अपिच सैन्यशक्तिः अतः परम् न्यूना जाता। 1857 वर्षे विफलविप्लवे भागम् अवहत् इति आङ्ग्लैः आरोपितः तदनन्तरम् मुघाल्साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्। मराठाविस्तारम् स्थगितम् जातम् अपिच आन्तरिक-वादविवादम् उत्पन्नम्। माधवरावस्य शासनकाले मराठादलं पुनः प्रबलं भूत्वा तथैव 1771 तमे वर्षे उत्तरभारते शासनम् स्थापितवत् देहलीम् पुनर्विजितवत् च। माधावरावस्य निधनात् वादविवादम् पुनरुत्पन्नम् तथा आङ्ग्लैः पराजयम् जातम्, 1818 वर्षे मराठासाम्राज्यस्य समाप्तिः जाता। अस्मिन् काले येषाम् विप्लवस्य कारणेन अब्दालिः युद्धम् आरब्धवान् ताः सीखाः तु अप्रभाविताः आसन्। ते पुनर्विजितवन्तः लाहौरम् (लवपुरम्) पुनरजयत। अब्दालिः मार्च्मासे 1764 वर्षे पुनरागतः किंतु अफ़्घानिस्थाने द्रोहात् सप्ताहद्वायानन्तरम् प्रत्यागतवान्। 1767 वर्षे अपि पुनरागतः किंतु किमपि सङ्घर्षम् जेतुम् अशक्तः आसीत्। स्वस्य सैनिकाः सदा वेतनस्य अभावात् कुप्ताः आसन् तर्हि अब्दालिः पुञ्जाबम् सिखेभ्यः अत्यजत्। 1849 पर्यन्तम् सिखशासनम् अभवत् तत्वर्षानन्तरम् आङ्ग्लशासनम् आसीत्। रड्यार्ड्किप्लिन्गस्य "सिन्धियासह देह्ल्याम्" इति काव्ये इदम् युद्धम् स्मृतम्। मराठाशौर्यप्रदर्शनम् अपि स्मर्तव्यम्। संताजीवाघ्वर्यस्य शवः चत्वारिंशदाधिकम् घातकक्षतैः सह लब्धः। विश्वासरावसदाशिवयोः साहसम् अफ़्घान्दलेनापि प्रशंसितम्।<ref>{{cite web|url=http://www.panipatrefinery.net/left.asp?mSection=General|title=Walking the streets of Panipat|last=Rao|first=S|publisher=Indian Oil News|accessdate=8 April 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080428055719/http://www.panipatrefinery.net/left.asp?mSection=General|archivedate=28 April 2008 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist|30em}} == अन्यलेख्यानि == * H. G. Rawlinson, ''An Account Of The Last Battle of Panipat and of the Events Leading To It,'' Hesperides Press (2006) {{ISBN|978-1-4067-2625-1}} * [[Vishwas Patil]], ''Panipat"&nbsp;– a novel based on the 3rd battle of Panipat, Venus (1990)'' * Uday S. Kulkarni, A Non Fiction book – 'Solstice at Panipat – 14 January 1761' Mula-Mutha Publishers, Pune (2011). {{ISBN|978-81-921080-0-1}} An Authentic Account of the Campaign of Panipat. * Third Battle of Panipat by Abhas Verma {{ISBN|9788180903397}} Bharatiya Kala Prakashana == बहिःस्थाः जालपृष्ठाः == {{Sister project links|Battle of Panipat (1761)}} * [http://archaeologyharyana.nic.in/pic13.html Panipat War memorial Pictures] * [http://panipat.nic.in/home.htm District Panipat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629193110/http://panipat.nic.in/home.htm |date=29 June 2007 }} * [http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume12/airavat.html#1 Was late mediaeval India ready for a Revolution in Military Affairs? Part II Airavat Singh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131120031844/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume12/airavat.html#1 |date=20 November 2013 }} * [http://www.4dw.net/royalark/Afghanistan/durrani1.htm Detailed genealogy of the Durrani dynasty] * [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00maplinks/colonial/joppenlate1700s/joppenlate1700s.html Historical maps of India in the 18th century] {{Navboxes|list={{Durrani Empire}} {{MarathaEmpire}}}} {{Mughal Empire|state=expanded}} {{Use dmy dates|date=February 2011}} {{DEFAULTSORT:Panipat (1761), Battle of}} [[वर्गः:मराठासाम्राज्यम्]] [[वर्गः:Battles involving the Mughal Empire]] [[वर्गः:Conflicts in 1761]] [[वर्गः:Battles involving the Durrani Empire]] [[वर्गः:Battles involving the Indian kingdoms]] [[वर्गः:Panipat]] [[वर्गः:Rohilla]] [[वर्गः:Battles of the Early Modern era]] [[वर्गः:भारतस्य इतिहासः]] [[वर्गः:१७६१]] [[वर्गः:1760s in the Durrani Empire]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] [[वर्गः:हरियाणाराज्यस्य इतिहासः]] 8g2vtg2jsc7a6rw6l9xknqra52yxp6r 0 59303 500066 499787 2026-08-07T07:08:34Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 500066 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political post |post = प्रधानमन्त्री |title = प्रधानमन्त्री |nativename = नेपालको प्रधानमन्त्री |body = नेपालस्य |insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg |insigniasize = 150px |insigniacaption = नेपालस्य प्रतीकचिह्नम् |image =Balen Shah in May 2024 01 (cropped).jpg |incumbent = [[बालेन्द्र शाह]] |incumbentsince = १५ मार्च २०२६ |style =<small></small><br />सम्माननीयः<br /> <br /><small></small>प्रधानमन्त्री <br /> |residence = [[सिंह प्रासाद|सिंहप्रासाद]], [[कान्तिपुरम्]] |imagesize = |termlength = निर्वाचने विजयीपक्षेण प्रधानमन्त्रीचयनं क्रीयते तस्मात् तस्य कार्यकालः निश्चितः न भवति । |appointer = [[नेपालस्य राष्ट्रपतिः]] |formation = सन् १८४३ डिसेम्बर २५ |succession = |salary = |inaugural = [[माथवरसिंह थापा]]<br />{{start date and years ago|df=yes|1843|12|25}} |website = [http://opmcm.gov.np/ प्रधानमन्त्रिनः कार्यलयः] |flag=Flag of Nepal.svg|flagsize=100px|flagcaption=नेपाल का ध्वज}} '''नेपालस्य प्रधानमन्त्री''' [[नेपालस्य संविधानम्|नेपालस्य संविधानानुगुणं]] केन्द्रीयसर्वकारस्य प्रधानपदाधिकारी अस्ति । तत्पदं प्रमुख कार्यकारीपदं मन्यते। माथवरसिंहथापामहोदय प्रधानमन्त्री पद इति प्रथमवारं स्वीकृतवान्। इतपूर्वं तत्पदं मुख्तियार इति नाम्ना ज्ञायतिस्म। यदा नृप पृथ्वीनारायणशाहेन नेपाल एकीकरणाभियान प्रारम्भ अकरोत् ददनन्तरम् मूलकाजी इति नाम्ना अधिकारी भवतिस्म। अनन्तरम् तत्पदं चौतरिया इति नाम्ना सम्वोधितं। अपर माथवरिसंहथापा तस्य उत्तराधिकारिण प्रधानमन्त्री नाम उपयोजितम्। [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] h7c7slxo7bx5ly2rh00fsqi9wzffeet 500072 500066 2026-08-07T07:29:58Z Ganesh Paudel 6561 फलकम् योजितम् 500072 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political post |post = प्रधानमन्त्री |title = प्रधानमन्त्री |nativename = नेपालको प्रधानमन्त्री |body = नेपालस्य |insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg |insigniasize = 150px |insigniacaption = नेपालस्य प्रतीकचिह्नम् |image =Balen Shah in May 2024 01 (cropped).jpg |incumbent = [[बालेन्द्र शाह]] |incumbentsince = १५ मार्च २०२६ |style =<small></small><br />सम्माननीयः<br /> <br /><small></small>प्रधानमन्त्री <br /> |residence = [[सिंह प्रासाद|सिंहप्रासाद]], [[कान्तिपुरम्]] |imagesize = |termlength = निर्वाचने विजयीपक्षेण प्रधानमन्त्रीचयनं क्रीयते तस्मात् तस्य कार्यकालः निश्चितः न भवति । |appointer = [[नेपालस्य राष्ट्रपतिः]] |formation = सन् १८४३ डिसेम्बर २५ |succession = |salary = |inaugural = [[माथवरसिंह थापा]]<br />{{start date and years ago|df=yes|1843|12|25}} |website = [http://opmcm.gov.np/ प्रधानमन्त्रिनः कार्यलयः] |flag=Flag of Nepal.svg|flagsize=100px|flagcaption=नेपाल का ध्वज}} '''नेपालस्य प्रधानमन्त्री''' [[नेपालस्य संविधानम्|नेपालस्य संविधानानुगुणं]] केन्द्रीयसर्वकारस्य प्रधानपदाधिकारी अस्ति । तत्पदं प्रमुख कार्यकारीपदं मन्यते। माथवरसिंहथापामहोदय प्रधानमन्त्री पद इति प्रथमवारं स्वीकृतवान्। इतपूर्वं तत्पदं मुख्तियार इति नाम्ना ज्ञायतिस्म। यदा नृप पृथ्वीनारायणशाहेन नेपाल एकीकरणाभियान प्रारम्भ अकरोत् ददनन्तरम् मूलकाजी इति नाम्ना अधिकारी भवतिस्म। अनन्तरम् तत्पदं चौतरिया इति नाम्ना सम्वोधितं। अपर माथवरिसंहथापा तस्य उत्तराधिकारिण प्रधानमन्त्री नाम उपयोजितम्। {{फलकम्:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः}} [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] q1ram3u3ttv44oo5mtx0gqx4koyl8wv 500078 500072 2026-08-07T07:45:36Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 500078 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political post |post = प्रधानमन्त्री |title = प्रधानमन्त्री |nativename = नेपालको प्रधानमन्त्री |body = नेपालस्य |insignia = Emblem of Nepal (alternative).svg |insigniasize = 150px |insigniacaption = नेपालस्य प्रतीकचिह्नम् |image =Balen Shah in May 2024 01 (cropped).jpg |incumbent = [[बालेन्द्र शाह]] |incumbentsince = १५ मार्च २०२६ |style =<small></small><br />सम्माननीयः<br /> <br /><small></small>प्रधानमन्त्री <br /> |residence = [[सिंह प्रासाद|सिंहप्रासाद]], [[कान्तिपुरम्]] |imagesize = |termlength = निर्वाचने विजयीपक्षेण प्रधानमन्त्रीचयनं क्रीयते तस्मात् तस्य कार्यकालः निश्चितः न भवति । |appointer = [[नेपालस्य राष्ट्रपतिः]] |formation = सन् १८४३ डिसेम्बर २५ |succession = |salary = |inaugural = [[माथवरसिंह थापा]]<br />{{start date and years ago|df=yes|1843|12|25}} |website = [http://opmcm.gov.np/ प्रधानमन्त्रिनः कार्यलयः] |flag=Flag of Nepal.svg|flagsize=100px|flagcaption=नेपाल का ध्वज}} '''नेपालस्य प्रधानमन्त्री''' [[नेपालस्य संविधानम्|नेपालस्य संविधानानुगुणं]] केन्द्रीयसर्वकारस्य प्रधानपदाधिकारी अस्ति । तत्पदं प्रमुख कार्यकारीपदं मन्यते। माथवरसिंहथापामहोदय प्रधानमन्त्री पद इति प्रथमवारं स्वीकृतवान्। इतपूर्वं तत्पदं मुख्तियार इति नाम्ना ज्ञायतिस्म। यदा नृप पृथ्वीनारायणशाहेन नेपाल एकीकरणाभियान प्रारम्भ अकरोत् ददनन्तरम् मूलकाजी इति नाम्ना अधिकारी भवतिस्म। अनन्तरम् तत्पदं चौतरिया इति नाम्ना सम्वोधितं। अपर माथवरिसंहथापा तस्य उत्तराधिकारिण प्रधानमन्त्री नाम उपयोजितम्। == जीवित पूर्व प्रधानमन्त्रीण == {| class="wikitable" !प्रधानमन्त्रीण !कार्यालयको अवधि !जन्म मिति !तस्विर |- |[[लोकेन्द्रबहादुर चन्द|लोकेन्द्रबहादुर चन्द]] | style="text-align:center;" |वि.सं. २०४० असार २८ – वि.सं. २०४२ चैत ८ वि.सं. २०४६ चैत २४ – वि.सं. २०४७ बैशाख ६ वि.सं. २०५३ फागुन २९ – वि.सं. २०५४ असोज २१ वि.सं. २०५९ असोज २५ – वि.सं. २०६० जेठ २२ |{{birth date and age|1940|2|15|mf=yes}} |[[चित्र:Lokendra Bahadur Chand in 2022.png|150x150px]] |- |[[शेरबहादुर देउवा|शेरबहादुर देउबा]] | style="text-align:center;" |वि.सं. २०५२ भदौ २७ – वि.सं. २०५३ फागुन २९ वि.सं. २०५८ साउन ११ – वि.सं. २०५९ असोज १८ वि.सं. २०६१ जेठ २१ – वि.सं. २०६१ माघ १९ वि.सं. २०७४ जेठ २४ – वि.सं. २०७४ फागुन ०३ वि.सं. २०७८ असार २९ – वि.सं. २०७९ पुष १० |{{birth date and age|1946|6|13|mf=yes}} |[[चित्र:Sher_bahadur.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Sher_bahadur.jpg|150x150px]] |- |[[पुष्पकमल दाहाल|पुष्प कमल दाहाल (प्रचण्ड)]] | style="text-align:center;" |वि.सं. २०६५ भदौ २ – वि.सं. २०६६ जेठ ११ वि.सं. २०७३ साउन २० – वि.सं. २०७४ जेठ १७ वि.सं. २०७९ पुष १० – वर्तमान |{{birth date and age|1954|12|11|mf=yes}} |[[चित्र:Prachanda_2009.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Prachanda_2009.jpg|150x150px]] |- |[[माधवकुमार नेपाल]] | style="text-align:center;" |वि.सं. २०६६ जेठ ११ – वि.सं. २०६७ माघ २३ |{{birth date and age|1953|03|06|mf=yes}} |[[चित्र:Madhav_Kumar_Nepal_2009-09-23.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Madhav_Kumar_Nepal_2009-09-23.jpg|150x150px]] |- |[[झलनाथ खनाल]] | style="text-align:center;" |वि.सं. २०६७ माघ २३ – वि.सं. २०६८ भदौ १२ |{{birth date and age|1950|05|20|mf=yes}} |[[चित्र:Jhala_Nath_Khanal_2011-03-20.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Jhala_Nath_Khanal_2011-03-20.jpg|150x150px]] |- |[[बाबुराम भट्टराई]] | style="text-align:center;" |वि.सं. २०६८ भदौ १२ – वि.सं. २०६९ चैत १ |{{birth date and age|1954|6|18|mf=yes}} |[[चित्र:Baburam_Bhattarai_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Baburam_Bhattarai_(cropped).jpg|150x150px]] |- |[[खिलराज रेग्मी]] | style="text-align:center;" |वि.सं. २०६९ चैत १ – वि.सं. २०७० माघ २८ |{{birth date and age|1949|05|31|mf=yes}} |[[चित्र:Khil_Raj_Regmi_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Khil_Raj_Regmi_(cropped).jpg|150x150px]] |- |[[खड्गप्रसाद ओली]] | style="text-align:center;"|वि.सं. २०७२ असोज २५–वि.सं. २०७३ साउन २० वि.सं. २०७४ फागुन ३ – वि.सं. २०७८ वैशाख २७ वि.सं. २०७९ पुष १० देखि वि.सं. २०८२ भाद्र २७ |{{birth date and age|mf=yes|1952|2|22}} |[[चित्र:KP Oli.png|150x150px]] |- |[[सुशीला कार्की]] | style="text-align:center;"|२७ भदौ २०८२ – १३ चैत २०८२ |{{birth date and age|mf=yes|1952|6|7}} |[[चित्र:Sushila Karki.jpg|150x150px]] |} {{फलकम्:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः}} [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] a5tja4z89ob4h3c5yxiqtaemwt8cxpz 0 64337 500037 449602 2026-08-06T21:04:23Z ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी 47035 सामग्री जोडी. 500037 wikitext text/x-wiki '''संस्कृतकवयः''' [[संस्कृतभाषा|संस्कृतभाषां]] काव्यरसेन समृद्धाम् अकुर्वन्। विभिन्ने काले विभिन्नाः कवयः जाताः। तेषां विभाजनं कालानुसारं भवति। प्रसिद्ध ऐतिहासिको विचक्षणो वरदराजः कथयति यत्, संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेनेदं ज्ञायते यदस्य विकासोऽत्यन्तोन्नतरूपेण समजायतेति । अस्य विकासे त्रयः कालविभागाः दृष्टिगोचरीभवन्ति – कालिदासपूर्ववर्तिकालः, कालिदाससमकालः, कालिदासोत्तरकालश्च । प्रकारान्तरेण कथने विद्वांसः कालविभागं भावप्रधान-भावभाषासमप्रधान-भाषाप्रधानाभिधानेनापि कुर्वन्ति। == कालविभाजनम् == कालिदासपूर्ववर्तिकाले काव्ये भावस्यैव प्राधान्यमासीत् । तत्र भाषायास्तु गौणत्वेनैव प्रयोगो दृश्यते । तेनैवात्र कवीनां स्वरचनात्मकशक्तविकासाय प्रकाशनाय च सुयोग्योऽवसरः सुलभ आसीत् । [[वाल्मीकि]]<nowiki/>-[[व्यासः]]<nowiki/>-[[सुबन्धु]]<nowiki/>-[[भास]]<nowiki/>-[[शूद्रक|शूद्रका]]<nowiki/>दयोऽस्य कालस्य प्रतिनिधिकवयः। द्वितीये हि काले कालिदासतत्समकालाभ्यर्णवर्ति अश्वघोष-कुमारदासादयः प्रतिनिधिकवयो मताः। भावस्य भाषायाश्च सन्तुलितविकास एवास्य कालस्य वैशिष्ट्यम् । कालेऽस्मिन् कवीनां रचनाशक्तिरालङ्कारिकसौन्दर्येण सहैव प्रचलति । सत्यमेवैतद्यत्कालिदासेन यदेव काव्यस्योत्कृष्टस्वरूपमुपस्थापितं भावभाषासन्तुलितविकासपरिणामात्मकं तदश्वघोषे वा कुमारदासे किञ्चिदवनतमिव दृश्यते तथापि नैतस्य तत्र नितान्ताभावः। तृतीयः कालो द्वितीयकालात्सर्वथा भिन्न एव । कालेऽस्मिन् काव्ये स्वाभाविकत्वापेक्षया कृत्रिमता प्राचुर्येण दृश्यते पूर्वानुकरणञ्च । काव्ये हि स्वाभाविकाभिव्यक्तेः स्थानं प्रतिस्पर्धभावनया गृहीतम् । तथैव तत्र भावापेक्षया भावुकतायाः प्रवाहापेक्षया कल्पनायाः अनुभूत्यपेक्षया पाण्डित्यप्रदर्शनमेव कृतास्पदं दृश्यते । रचनात्मकप्रवृत्तेर्महत्त्वं न्यूनीकृतं बाह्यरूपस्य प्राधान्यमुदितं यतो विषयस्य गौणतोदिता। तथासाधने भावस्तु नितान्तमेवोपेक्षितः। कविषु न केवलं शाब्दिकचमत्कारप्रदर्शनमेव कौशलप्रदर्शनं सञ्जातं तथा तत्कृते प्रतियोगिताऽपि तेषां सम्पन्ना । लक्षणव्यवहाराय कतिपयेषामेतादृशानां वस्तूनां वर्णनमपि काव्ये समुदितं येषां काव्यवस्तुना सह वस्तुतो न कोऽपि सम्बन्धः सम्भवति नैतावन्मात्रमपि तु काव्यवस्तुकृतेऽनुपयुक्तवस्तूनामपि वर्णनं काव्ये समाविष्टम् । रत्नाकरस्य हरविजयं, मङ्खस्य श्रीकण्ठचरितं, शिवस्वामिनः कप्फणाभ्युदयञ्च प्रवृत्तेरस्य सर्वाधिकपोषकाणि । कविः केवलं शब्दालङ्कारप्रयोग एव नितान्तसंलग्नः सञ्जातः । प्रवृत्तिरेषा भारविनाऽऽरब्धा माघं प्राप्य विकसिता, वासुदेव-शिवस्वामि-वेङ्कटाध्वरिणः प्राप्य मुकुलिता पुष्पिता च । केषुचित् व्याकरणप्रभावमपि स्पष्टमेवावश्यकताधिकमेवोदितं दृश्यते । प्रवृत्तिरेषाऽश्वघोषेण बीजिता भारविणा संवर्धिता । भीमक-भट्टि-हलायुधैस्तु व्याकरणसिद्धये एव काव्यानि प्रणीतानि । यथा यथा काव्यस्य बाह्यरूपात्मकता भावापेक्षया प्रबलतरा सञ्जाता तथा तथा काव्ये कवित्वातिरिक्तान्यविषयस्य पाण्डित्यप्रदर्शनमप्युदितम् । प्रवृत्तिरेषा श्रीहर्षे सर्वाधिकत्वेन दृश्यते । श्लेषमाश्रित्य एकाधिकभावानया सहैव प्रकाशनप्रवृत्तिरपि समुदिता काव्ये । प्रवृत्तिरेषा धनञ्जयेन प्रारब्धा राघवपाण्डवीयाख्यद्विसन्धानकाव्यप्रणयनेन । कविराजेनैषा संवद्धिता । चिदम्बरेण त्रिसन्धानकाव्यं मेघविजयगणिना तु सप्तसन्धानकाव्यमपि प्रणीतम् । अनेन कवित्वसाधनायाः स्थानं बौद्धिकपरिश्रमेण गृहीतम् । तथा साधने विचारा भावाश्च समूलमेव प्रणष्टाः । काव्ये हि विश्वजनीनत्वापेक्षया साम्प्रदायिकभावानां प्राबल्यमुदितम् । अश्वघोष-हेमचन्द्र-प्रभृत्युत्कृष्टकोटिकविषयेष्वपि प्रवृत्तिरेषा कृतास्पदा । तथैव कवयो हि स्वाश्रयदातृप्रसादनाय तत्तत्प्रशंसककाव्यानि रचयितुं प्रवृत्ताः । हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितमस्य परममुदाहरणम् । यद्यपि प्रवृत्तिरेषा परिमलकालिदासोपाधिधारिणा पद्मगुप्तेन 'नवसाहसाङ्कचरितं' प्रणीय समारब्धा तथापि तदपेक्षयाऽपि पश्चाद्वर्तिकविषु तत्प्रभावोऽधिकमेव दृश्यते । प्रवृत्तिरेषा तथा प्रवृद्धा यत्पत्न्यपि स्वपतिप्रसादाय तद्यशःप्रसारणहेतुककाव्यप्रणयनाय प्रावर्तत। रामभद्राम्बायाः रघुनाथाभ्युदयं प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मरणीयं काव्यम् । तथैवेतिहासोऽपि काव्यरूपेणोपस्थापितः कल्हण-जोनराज-श्रीधरादिभिः । काव्ये हि प्राकृतस्य स्थानमपि सुरक्षितं सञ्जातम् । प्रवरसेनस्य सेतुबन्धः, वाक्पतिराजस्य गउडवहो प्रवृत्तेरस्य परमुदाहरणं, हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितञ्च (चरमा अष्टौ सर्गाः )। उत्तरदिशि काश्मीरः पूर्वदिशि पाटलीपुत्रं पश्चिमदिशि गुर्जरदेशो दक्षिणदिशि मालीवारश्च संस्कृतंकाव्यप्रकर्षाय समभवन् । कार्येऽस्मिन् विदिशाऽपि प्रशस्या यत्र कालिदासेनाभिज्ञानशाकुन्तलसदृशो ग्रन्थः प्रणीतः। 'कवयो वनिता वल्ल्यो न तिष्ठन्ति निराश्रयाः' इति कथनानुसारमेव यावत्पर्यन्तं देशे राजानः काव्यमर्मज्ञा आसंस्तावत्पर्यन्तं काव्यस्याबाधरूपेण विकासः समभवत् । तेषां आश्रयेण कवयोऽपि कृतकृत्या आसन् । सन्त्यनेकानि निदर्शनांनि यद्राजाश्रयेणैव कवय कृतकार्या अभृवन् । पाणिनेः नन्दी, कात्यायनस्य योगनन्दः, पतञ्जलेः पुष्यमित्रः, सुबन्धोः बिन्दुसारः, वत्सेश्वरश्च, कालिदासस्य विक्रमादित्योपाधिधारी शुद्रकः, अश्वघोषस्य कनिष्कः, भारवेविष्णुवर्धनः, भट्टेः श्रीधरसेनः, बाणस्य श्रीहर्षः, माघस्य श्रीभोजः, वाक्पतिराजस्य भवभूतेश्च यशोवर्मा, रत्नाकरस्यावन्तिवर्मा, हलायुधस्य कृष्णः, पद्मगुप्तस्य भोजः, मङ्खस्य जयसिंहः, कल्हणस्य जल्हणस्य च सोमपालः, सन्ध्याकरनन्दिनो रामपालः, हेमचन्द्रस्य कुमारपालः, कविराजस्य कामदेवः, श्रीहर्षस्य विजयचन्द्र-जयचन्द्रौ, चण्डस्य पृथ्वीराजः, अरिसिंहस्य वीरधवलः, वासुदेवस्य कुलशेखरः, अगस्त्यस्य विद्यानाथस्य च प्रतापरुद्रदेवः, यज्ञनारायणस्याच्युतः, नीलकण्ठस्य तिरमलनायकः, जगन्नाथस्य शाहजहानश्चाश्रयभूता राजान आसन्निति तत्तदग्रन्थविलोकनतो ज्ञायते । यदा भारतं विदेशिशासनाधीनं सञ्जातं, विशेषतः आङ्गलशासनस्य ततः प्रभृति राजानः गतश्रीका अजायन्त सहैव कविपरम्पराऽपि निरुद्धेति । उक्तं च - '''गतास्ते राजानो य इह कृतिनं बिभ्रति कविं''' '''प्रयातास्ते विज्ञा य इह वचसाऽर्चन्ति सुकविम् ।''' '''वणिग्द्वाःस्थः कुर्यात्कथमयमहो काव्यममलं''' '''स्मरंस्तान् स्वं निन्दन्निह वसति कश्चिद्गतवयः ।।''' इति । तथा च - '''सा रम्यानगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रञ्च तत्''' '''पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।''' '''उद्वृत्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते वन्दिनस्ताः कथाः''' '''सर्वं यस्य वशादगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ।।''' यथाऽऽह पाजकः - '''लक्ष्मीपङ्कलङ्किताः परिमितक्ष्माखण्डपिण्डीभुजो''' '''गर्वग्रन्थिविसंस्थुलैरवयवैर्नेपथ्यकन्थामृतैः।''' '''एते कीदृश ईश्वराः कुपतयः किं वाऽनया चार्चया''' '''यस्त्रैलोक्यविलक्षणः फलतु नः सत्यं स एवेश्वरः ॥''' इति । == पाणिनिः == {{मुख्यः|पाणिनिः }} पाणिनिर्हि महामुनिः न केवलं व्याकरणसंहितामेव प्रणिनायापितु स जाम्बवतीजयाख्यं महाकाव्यमपि विरचितवानासीत् । स हि भगवान् कुत्रत्यः किङ्कालिको वेति नाद्यापि पार्यते निश्चेतुम् । जनाः कथयन्ति यत्स हि पेशावरनिकटस्थितः शालातुरग्रामो हि पाणिनेर्जन्मस्थानं, तस्य च स्थितिकालो बुद्धसमकालिको वा तस्मादपि प्राग्वर्तीति । अधिकांशविचक्षणा विश्वसन्ति यत्पाणिनिः प्रद्योतवंशस्य मागधस्य राज्ञो नन्दिवर्धनस्य मित्रमासीत् । स हि महाभारतयुद्धकालात् ११३० वर्षानन्तरं मगधस्य सम्राडासीत् प्रद्योतात् पञ्चमः पुरुषः । तेन हि कलेः १८५६ वर्षेषु व्यतीतेषु तस्य स्थितिकालो यो हि नृपविक्रमार्कात् ११८९ वर्षपूर्वं राजतरङ्गिणीकारसम्मतमानानुसारेणापतति, [[श्रीमद्भागवत|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु १९१५ वर्षपूर्वम् । पाणिनिः दाक्षीपुत्र-शालातुरीयादिनामभिरपि ज्ञायते परवर्तिभिः विचक्षणैः । यथोक्तं त्रिकाण्डशेषे - '''पाणिर्निस्त्वाहिको दाक्षीपुत्रः शालङ्किपाणिनौ।''' '''शालीतरीयः...........।।'''<ref>२।७।२४</ref> पाणिनिः भारतस्योत्तरे भागे यत्र कुत्राऽप्यासीत् इति मन्यते। अधिकं तदेतदेव सम्भवति यत्स साम्प्रतिकपञ्चनदप्रदेशे जन्म लब्ध्वा स्वीयं जीवनं पाटलिपुत्रे यापयामासेति । स हि पाटलिपुत्रवास्तव्यस्य वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीत् । तेन शङ्करप्रसादाद् व्याकरणं लब्ध्वा प्रकाशितमिति भट्टसोमेश्वरप्रणीतात् [[कथासरित्सागर]]<nowiki/>तो ज्ञायते । [[राजशेखर]]<nowiki/>श्च स्मरति [[काव्यमीमांसा]]<nowiki/>याम् - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति । आधुनिकलेखकास्तु कतिपये पौरस्त्या वा पाश्चात्याः पाणिनेः स्थितिकाले विक्रमपूर्वसप्तमशतकादारभ्य चतुर्थशतकपर्यन्तं मन्यन्ते । यद्यपि कतिपये विचक्षणाः पाणिनेः काव्यप्रणेतृत्वे ससन्देहास्तथापि भूयांसो हि बुधास्तद्विश्वसन्ति । राजशेखरः कथयति - '''नमः पाणिनये तस्मै येन रुद्रप्रसादतः ।''' '''आदौ व्याकरणं प्रोक्तमनु जाम्बवतीजयम्॥''' तस्य हि काव्यं पातालविजयनाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । काव्यमिदं सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र कुत्र समुद्धतास्तत्रत्या इति कथिता अंशा एव लभ्यन्ते । दिङ्मात्रं यथा - '''उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्।''' '''यथा समस्तं तिमिरांशुकं तथा पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्।।''' '''गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्प्रावृषि कालमेघाः।''' '''अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरि गौरिव हुङ्करोति।।''' '''विलोक्य सङ्गमे रागं पश्चिमायां विवस्वतः।''' '''कृतं कृष्णं मुखं प्राच्या न हि नार्यो विनेर्ण्यया।।''' '''निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः।''' '''धारानिपातैः सह किन्नु वान्तश्चन्द्रोऽयमित्यार्ततरं ररास।।''' '''ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्।''' '''विनोदयन्ती सकलङ्कमिन्दु तापं खेरभ्यधिकञ्चकार।''' == व्याडिः == {{मुख्यः|व्याडिः}} मेधाव्यपरनामकेन व्याडिना बलचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखति यत्- '''रसाचार्यः कविर्व्याडिः, शब्दब्रह्मैकवाङ्मुनिः।''' '''दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुर्मीमांसकाग्रणीः।।''' '''बलचरितं कृत्वा यो जिगाय भारतं व्यासञ्च।''' '''महाकाव्यविनिर्माणे तन्मार्गस्य प्रदीपमिव।।''' इति। व्याडिर्हि मेधावी नन्दस्य मागधस्य समये पाटलिपुत्रे वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीदिति कथासरित्सागरतो ज्ञायते । राजशेखरोऽपि पाटलिपुत्रे व्याडेरवस्थितिं समर्थयति कथनेनानेन - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति मागधो हि नन्दो [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>गणनानुसारेण कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु स्थितिमानित्यनुमितः । तदनुसारेण हि तस्यापि स्थितिकालो विक्रमपूर्वं ४०० वर्षाण्यभितः सम्भवति । राजतरङ्गिणीकारानुसारेण त्वेवम् । [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु स समयः कलेः १५०० वर्षेषु व्यतीतेषु, समापतति, यश्च नृपविक्रमार्कात् १५४५ वर्षपूर्वं सम्भवति । व्याडेर्महाकाव्यमपि स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते सम्प्रति किन्तु अज्ञातकर्तृकायाममरकोषटीकायां 'कमपि भूभुवनाङ्गणकोणम्' इति 'व्याडिभाषासमावेशः' इति स्मृतं लभ्यते । नैतदधिकं विषये विवरणं प्राप्यते। व्याडिः (मेधावी) अलङ्कारशास्त्रमपि प्रणीतवानासीदिति काव्यालङ्कारकृतो भामहस्य ‘इति मेधाविनोदिताः' इति स्मरणाज्ज्ञायते । [[अग्निपुराण|अग्निपुराणे]]<nowiki/>ऽपि मेधाविरुद्रौ हि काव्याचार्यत्वेन स्मृतौ स्तः। == वररुचिः == {{मुख्यः|वररुचिः}} वररुचिः कात्यायनो मेधाजिल्कात्यपुनर्वसुनामभिरपि ज्ञातः । स हि कथासरित्सागरानुसारेण मागधस्य योगनन्दस्य मन्त्री आसीत् । योगनन्दश्च कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु अभिषिक्त आसीदिति [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>कृतगणनातो ज्ञायते । तेन हि स नृपविक्रमार्कात् ८०० वर्षपूर्वं स्थितिमानित्यनुमीयते। वररुचेः [[पाणिनीयव्याकरण|पाणिनीयव्याकरणो]]<nowiki/>परि वार्तिकानि तु प्रसिद्धान्येव । पाणिनिना हि भगवता सूत्रात्मिका व्याकरणसंहिता प्रणीता। तस्याः व्याडिना विन्ध्यस्थ-नन्दिनीसुत-मेधाविप्रभृत्यपरनामकेन वृत्तिः प्रणीता। तदाधृत्य वररुचिना तस्या उपरि वार्तिकानि प्रणीतानि । तदतिरिक्तमनेन स्वर्गारोहणाख्यं काव्यमपि प्राणायीति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत् - '''यः स्वर्गारोहणं कृत्वा स्वर्गमानीतवान् भुवि।''' '''काव्येन रुचिरेणैव ख्यातो वररुचिः कविः।।''' '''न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्यः ।''' '''काव्येऽपि भूयोऽनुचकार तं वै कात्यायनोऽसौ कविकर्मदक्षः।।''' इति । जह्वणकृतसूक्तिमुक्तावल्यां तु - '''यथार्थता कथं नाम्नि मा भूद्वररुचेरिह।''' '''व्यधत्त कण्ठाभरणं यः सदा (स्वर्गा) रोहणप्रियः।।''' इति राजशेखरसम्बन्धेनोक्तमस्ति । न केवलमेतावन्मात्रमपितु पातञ्जलेः [[महाभाष्य|महाभाष्ये]]<nowiki/>ऽपि<ref>४।३।१०१</ref> ''''वाररुचं काव्यम्'''<nowiki/>' इत्युक्तमस्ति । अस्य ह्यनेके श्लोकाः शार्ङ्गधरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सुभाषितरत्नावल्याञ्च समुद्धृता दृश्यन्ते, किन्तु ग्रन्थस्तु स्वरूपेण नैव सम्प्रति लभ्यते । == पतञ्जलिः == {{मुख्यः|पतञ्जलिः}} महाभाष्यकारेण भगवता पतञ्जलिनाऽपि महानन्दमयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत्- '''महाकाव्यमयं काव्यं योगदर्शनमद्भुतम्।''' '''योगव्याख्यानभूतं तद्रचितं चित्तदोषापहम्।।''' इति। पतञ्जलिः गोनदीर्यः पुष्यमित्रस्य शुङ्गस्य मागधस्य समकालिकः आसीदिति तस्य ''''इह पुष्यमित्रं याजयामः'''<nowiki/>' इति महाभाष्ये वचनाज्ज्ञायते । पुष्यमित्रो हि कलेः २५१३ वर्षेषु यातेषु साम्राज्यमलभतेति तस्य विक्रमपूर्वं ५३२ वर्षाण्यभितः स्थितिः सिध्यति । एतत्तु राजतरङ्गिणीकाराशयेन । श्रीमद्भागवतानुसारेण तु कालोऽयं विक्रमपूर्वं १२५८ वर्षाण्यभितः आपतति। पतञ्जलेर्महाकाव्यं तु सम्प्रति स्वरूपेण नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र तत्र स्मृतं दृश्यते । कथ्यते हि महाभाष्ये अस्य कतिपये श्लोका वा तच्चरणा उद्धृताः सन्ति। [[सदुक्तिकर्णामृतम्|सदुक्तिकर्णामृते]] पातञ्जलश्लोकरूपेण उद्धृतमस्ति - '''यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्यम्बुधिर्मणीन्।''' '''तथापि जानुदध्ने (ध्नो)यमिति चेतसि मा कृथाः।।''' इति। == कालिदासः == {{मुख्यः|कालिदासः}} कालिदासनाम्ना बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - रघुवंशमहाकाव्यं, कुमारसम्भवमहाकाव्यं, मेघदूतकाव्यम्, ऋतुसंहारं चेति खण्डकाव्यद्वयं, मालविकाग्निमित्रं, विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तलं चेति त्रीणि नाटकानि । कुन्तलेश्वरदैत्यकाव्यं, राक्षसकाव्यं, दुर्घटकाव्यं, वृन्दानकाव्यं, विद्वद्विनोदकाव्यं, श्रुतबोधः, पुण्यबाणविलासः, नवरत्नमाला, ज्योतिर्विदाभरणं, च । == अश्वघोषः == {{मुख्यः|अश्वघोषः}} अश्वघोषस्य कृतित्वेन बहवो ग्रन्थाः प्रसिद्धा येषु सौन्दरनन्दं बुद्धचरितं च महाकाव्ये, सूत्रालङ्कारो वज्रसूचिश्च द्वौ बौद्धदर्शनग्रन्थौ, गण्डिस्तोत्रं गाथाग्रन्थः, शारिपुत्रप्रकरणञ्च प्रसिद्धानि । == बुद्धघोषः == {{मुख्यः|बुद्धघोषः}} बुद्धघोषस्य हि बौद्धस्य दशसर्गात्मकं पद्मचूडामणिसंज्ञकं महाकाव्यं स्मर्यते । स हि बौद्धग्रन्थव्याख्याकृत्त्वेन सश्रद्धं स्मृतेषु चतुर्षु विद्वत्स्वन्यतमः। शेषाश्च नागसेन-बुद्धत्त-धर्मपालाः । विशुद्धिमार्गः (विसुद्धिमग्ग) महावंशः, अट्टकथाश्चास्य कृतित्वेने प्रसिद्धाः । कथ्यते हि सः प्रथमं ब्राह्मण आसीत्पश्चाच्च बौद्धधर्ममङ्गीकृतवान्। तस्य हि ग्रन्थे कालिदासाश्वघोषयोः स्पष्टः प्रभावः परिलक्ष्यते । बौद्धविवरणानुसारेण ४६२ मितवैक्रमाब्दे त्रिपिटकस्य पालीरूपान्तरानयनाय लङ्कां प्रेषितः आसीत् । तस्य हि ग्रन्थः ५६३ वैक्रमाब्दे चीनीभाषायां रूपान्तरित आसीदतो हि तस्य स्थितिकालः ४६० मितवैक्रमाब्दमभितः सम्भाव्यः । == भीमकः == {{मुख्यः|भीमकः}} भीमकस्य अपरं नाम भीमः। तस्य महाकवेः रावणार्जुनीयं वा अर्जुनरावणीयं नाम महाकाव्यं स्मृतं दृश्यते समालोचकैः। तच्च अष्टाध्याय्याः काशिकावृत्तौ समुद्धतमपि दृश्यते । तेनास्य स्थितिकालो वैक्रमपञ्चमशतकसन्निकर्षे एव क्वचित्सम्भाव्यः । == भर्तृमेण्ठः == {{मुख्यः|भर्तृमेण्ठः}} राजशेखरेण वाल्मीकिसमकक्षत्वेन स्मृतो भर्तृमेण्ठः उज्जयिनीचक्रवर्तिनः श्रीहर्षाख्यस्य विक्रमादित्यस्य शकारेः कृपाभाजनस्य मातृगुप्तस्य सभापण्डितः काश्मीरकः आसीत् । संस्कृतसाहित्ये तस्य नाम प्रतिभाशालिविचक्षणेषु गण्यते । यथोक्तं [[राजशेखर|राजशेखरे]]<nowiki/>ण - '''बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भतृमेण्ठताम्।''' '''स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः ।।''' इति। असौ कविवरो हि मातृगुप्तसमकालीनः । मातृगुप्तो हि उज्जयिनीपतेः श्रीहर्षस्य समकालिकः । तेनाऽस्य समयो वैक्रमं ४८७ मिताब्दसन्निकर्ष एव क्वचितसम्भाव्य इति द्विजेन्द्रनाथमतम् ।<ref>संस्कृतसाहित्यविमर्शे ४३६ पृष्ठे अन्तिमप्रखण्डे</ref> अस्य हि हयग्रीववधं महाकाव्यं स्मर्यते यदधुना स्वरूपतो नैवोपलभ्यते । यथोक्तं राजतरङ्गिण्यां - '''हयग्रीववधं मेण्ठस्तदग्ने दर्शयन्नवम् ।'''<ref>३।२६०</ref> एवमेव राजशेखरः कथयति - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्तामररूपसूरभारवयः ।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥''' [[भोजदेवः]] कथयति - '''यस्मिन्नितिहासार्थानपेशलान् पेशलान् कविः कुरुते ।''' '''स हयग्रीववधादिप्रबन्ध इव सर्गबन्धः स्यात् ।।'''<ref>[[शृंगारप्रकाश|शृंगारप्रकाशे]] ११/१५६</ref> [[धनपाल]] उद्गिरति - '''वक्रोक्त्या भर्तृमेण्ठस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् ।''' '''आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः।।''' [[पद्मगुप्तः]] कथयति - '''पूर्णेन्दुबिम्बाऽपि सुन्दराणि तेषामदूरे पुरतो यशांसि।''' '''ये भर्तृमेण्ठादिकवीन्द्रसूक्तिव्यक्तोपदिष्टेन यथा प्रयान्ति॥'''<ref>नवसाहसाङ्कचरिते १/५</ref> यथा कथयति परिमलकालिदासोऽपि - '''तत्त्वस्पृशस्ते कवयः पुराणाः श्रीभर्तृमेण्ठप्रमुखा जयन्ति ।''' '''निस्त्रिंशधारासदृशेन येषां वैदर्भमार्गेण गिरः प्रवृत्ताः ।।''' == मातृगुप्तः == {{मुख्यः|मातृगुप्तः}} उज्जयिनीचक्रवर्तिनो विक्रमादित्यस्य श्रीहर्षस्य कृपया लब्धकाश्मीरराजसिंहासनो मातृगुप्तः स्वसमयस्योत्कृष्टतमः कविरासीत् । मातृगुप्तस्य स्थितिकालो नाद्यापि संनीर्णीतः। तस्य हि शूद्रकजयं नाम काव्यं प्रथितमासीत् । स हि जन्मनाऽऽवान्तिकः स्मृतः । तस्य हि पद्यानि यत्र तत्र समुद्धृतानि दृश्यन्ते। यथौचित्यविचारचर्चायां - '''नायं निशामुखसरोरुहराजहंसः कीरीकपोलतलकान्ततनुः शशाङ्कः।''' '''आभाति नाथ तदिदं दिवि दुग्धसिन्धु-डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डु यशस्त्वदीयम्।।''' एतदतिरिक्तं निम्नाङ्कितं पद्यमपि मातृगुप्तप्रणीतत्वेन कथितम् - '''शीतेनोद्धृषितस्य माषशिमिवच्चिन्तार्णण मज्जतः''' '''शान्ताग्निं स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे।''' '''निद्रा क्वापि विमानितेव दयिता सन्त्यज्य दूरङ्गता''' '''सत्पात्रप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ।।''' [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] उक्तमस्ति यत्-- '''मातृगुप्तो जयति यः कविराजो न केवलम्।''' '''कश्मीरराजोऽप्यभवत् सरस्वत्याः प्रसादतः।।''' '''विधाय शूद्रकजयं सर्गान्तानन्दमद्भुतम्।''' '''न्यदर्शयत् वीररसं कविरावन्तिकः कृतिः।।'''<ref>२१-२२</ref> == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} हरिचन्द्रकविविषये स्वल्पमेव विवरणं प्राप्यते। समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसङ्गे उक्तमस्ति - '''निजकीर्तेर्वैजयन्ती कर्णकीर्तिं चकार यः।''' '''हरिचन्द्रो विजयते पाञ्चालक्षितिपः कविः ॥'''<ref>२०</ref> इति । अनेनैतत् मन्यते यद्, हरिचन्द्रः पाञ्चालनरेन्द्र आसीदासीच्च तस्य काव्ययशः सुविख्यातं न केवलं स्वसमयेऽपि तु पश्चाद्वर्तिनि कालेऽपि । यथा स्मरति राजशेखरः - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम्॥''' इति । तथैव हर्षचरितेऽप्युक्तम् - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति । अस्य हि कर्णकीतिर्नाम काव्यं प्रसिद्धम् । == हरिषेणः == {{मुख्यः|हरिषे}} हरिषेणः स्वसम्यस्य सर्वोत्कृष्टः कविरासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसंगे ग्रथितान्निम्नाङ्कितपद्यात् मन्यते - '''तुङ्गं ह्यमात्यपदमाप्तदशः प्रसिद्धं भुक्त्वा चिरं पितुरिहास्ति सुहृन्ममायम्।''' '''सन्धौ च विग्रहकृतौ च महाधिकारी विज्ञः कुमारसचिवो नृपनीतिदक्षः॥''' '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इतिः_____महार्हनामा।''' '''प्रामाण्यमाप्तवचनस्य च तस्य धर्म्ये ब्रह्मत्वमध्वरविधौ मम सर्वदैव ।।''' '''चत्वार्यन्यानि काव्यानि व्यदधाच्च लघूनि यः प्रभावयच्च मां कर्तुं कृष्णस्य चरितं शुभम्।''' '''हरिषेणकविर्वाग्मी शास्त्रशस्त्रविचक्षणः यशोऽलभत काव्यैः स्वैर्नानाचरितशोभनैः।।''' '''येषां न केवलं काव्यं श्रेष्ठं धर्मार्थकामदम् राजता वा राजनीतिरूपकर्त्री मनःस्थिता।''' '''ते राजकवयोऽमात्याः शुद्धकर्मगुणैर्भुवि वर्णिताश्चाष्टगुरवो दिङ्नागप्रतिपक्षिणः।।'''<ref>२३-२८</ref> इति । हरिषेणो हि ध्रुवभूतेः पुत्रः समुद्रगुप्तसमकालीन आसीदिति समद्रगुप्तस्य प्रयागस्तम्भाभिलेखतोऽपि ज्ञायते । अभिलेखोऽयं तिलभट्टानुष्ठितः ४०७ मितवैक्रमवत्सरप्रतिष्ठापितः । यथोक्तं तत्र - '''३१. •••••••एतच्व काव्यमेषामेव भट्टारकपादानां दासस्य समीपपरि सर्प्पणानुग्रहोन्मीलितमतेः।। ३२. खाद्यटपाकिकस्य महादण्डायकध्रुवभूतिपुत्रस्य सान्धिविग्रहिककुमारामात्यमहादण्डनायकहरिषेणस्य सर्वभूतहितसुखायास्तु ।''' इति । काव्यञ्च यथा - '''३०. प्रदानभुजविक्रमप्रशंमशास्त्रवाक्योदयै-''' '''रूपर्युपरिसञ्चयोच्छितमनेकमार्गं यशः।''' '''पुनाति भुवनत्रयं पशुपतेर्जटान्तगुहा''' '''निरोधपरिमोक्षशीघ्रमिव पाण्डु गाङ्गं पयः ।।''' इति । समुद्रगुप्तो हि मगधसम्राट् प्रथमचन्द्रगुप्तस्य पुत्रो घटोत्कचस्य राज्ञः पौत्रः श्रीगुप्तस्य प्रपौत्रः ३९२-४३२ मितवैक्रमाब्दानाभितो महीं शासितवान् । हरिषेणेन हि पञ्च काव्यानि प्रणीतान्यासन्निति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरितोल्लेखात् मन्यते । यत्रैकं रघुवशं चत्वार्यन्यानि लघूनि । किन्तु हरिषेणस्य रघुवंशंकर्तृत्वं नैव सन्देहबाह्यम् । एकतो रघुवंशं हि काव्यं कालिदासकर्तृत्वेन प्रसिद्धमेव । अपरञ्च समुद्रगुप्तस्य तत्समर्थकवचनमपि न तथा स्पष्टम् । यथा हि - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इति महार्हनामा ॥''' इति । अत्र हि इतिशब्दस्य स्थाने इवशब्दपाठोऽपि सम्भवति । तथा हि सति - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इव प्रसिद्धो यः कालिदास इति (दिक्षु ) महार्हनामा ।''' इति भवति । स्यादेतद्वा न वा, एतावत् मन्यते यद्, हरिषेणः स्वसमये उत्कृष्टः पण्डितः कविश्वासीत् । तस्य हि गद्यपद्यमयी भाषा समुद्रगुप्तस्य प्रयागशिलास्तम्भेऽद्यापि द्रष्टुं शक्यते । == समुद्रगुप्तः == {{मुख्यः|समुद्रगुप्तः}} मगधसम्राट समुद्रगुप्तः स्वसमयस्य प्रतिष्ठितः कविराज आसीदिति तस्यैव प्रयागशिलास्तम्भलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''(२७) निशितविदग्धमतिगान्धर्वललितैर्बीडितगुरुतुम्बुरुनारदादेः विद्वज्जनोपजीव्यानेककाव्यक्रियाभिः प्रतिष्ठितकविराजशब्दस्य.......'''इत्यादि । यस्य हि कृष्णचरितं नाम महाकाव्यमासीद्यद्धि सम्प्रति खण्डितरूपेणैव लभ्यते । तद्धि प्रथमं जीवाराममहाभागेन सविवरणं १९९८ मितवैक्रमाब्दे प्रकाशितमासीत् । तदेव पुनः युधिष्ठिरमहाभागेन स्वीये संस्कृतव्याकरणशास्त्रेतिहासनामके ग्रन्थे तस्य तृतीयभागे सप्तमपरिशिष्टरूपेण प्रकाशितं दृश्यते । काव्यस्यास्य सम्प्रति प्रस्तावनाभाग एव लभ्यते यत्र हि मुनिकवयो राजकवयो जीविकाकेवय इति त्रीणि शीर्षकाणि दृश्यन्ते । मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे दश मुनिकवयः स्मृताः यत्र प्रथमस्तु लुप्तपाठः । तत्र युधिष्ठिरमहाभागमतेन पाणिनिः स्मृतो भवति वररुचिप्रसङ्गे '''<nowiki/>'काव्येन भूयोऽनुचकार तं वै'''' इति कथनात् । स्यादप्येतत् । तेन प्रथमो जाम्बवतीविजयकाव्यकृत्पाणिनिः, ततश्च क्रमेण कण्ठाभरणकृत् शाख्यायनः, स्वर्गारोहणस्य कर्ता वररुचिः कात्यायनः, बलचरितकृद् व्याडिः, इंन्द्रविजयस्य प्रणेता देवलः, महानन्दमयकृत्पतञ्जलिः, विंशत्यधिकनाटकानां प्रणेता भासः, भीमजयस्य प्रणेता वर्धमानः, बुद्धचरितस्य कर्ता चीनदेवः, सूर्यस्तवस्य प्रणेता मिहिरदेवश्च । तथैव, राजकविवर्णनप्रसङ्गे वत्सराजचरितस्य प्रणेता सुबन्धुः, मृच्छकटिकस्य कर्ता शुद्रकः, अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्येषामपि त्रयाणां लघुनाटकानां कर्ता कालिदासः, सौनन्दस्य बुद्धचरितस्य प्रणेता घोषः (अश्वघोषः) शूरापराभिधानः, कर्णकीर्तेः प्रणेता हरिचन्द्रः, शूद्रकजयस्य कर्ता मातृगुप्तः, रघुकार इति प्रसिद्धः, अन्येषामपि त्रयाणां लघुकाव्यानां प्रणेता कालिदासापराभिधानो हरिषेणश्चेत्यष्टौ स्मृताः । जीविकाकविवर्णनस्य तु समग्रोऽपि भागः प्रणष्टो दृश्यते । == वत्सभट्टिः == {{मुख्यः|वत्सभट्टिः}} वत्सभट्टिः स्वसमयस्य प्रख्यातः कविरासीदिति बन्धुवर्मणो मन्दसोरशिलास्तम्भाभिलेखाज्ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''२३. पूर्वा चेयं प्रयत्नेन रचिता वत्सभट्टिना ॥४४॥''' इति। अभिलेखेऽस्मिन् समष्ट्या चतुश्चत्वारिंशच्छ्लोकाः विद्यन्ते काव्यमयाः यत्र हि कालिदासीयकौशलस्य स्पष्टः प्रभावो दृश्यते । यथा हि - '''चलत्पताकान्यवलासनाथान्यत्यर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि।''' '''तडिल्लताचित्रसिताभ्रकूटतुल्योपमानानि गृहाणि यत्र।।१०।।''' '''विद्युद्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः, सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्।''' '''अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः, प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः।।<ref>उत्तरमेघे ५</ref>''' कवेरस्य उक्तशिलास्तम्भलेखाधारेण विक्रमानन्तरं ५१३ मितवत्सरमभितोऽनुमितः स्थितिकालः। == कुब्जः == {{मुख्यः|कुब्जः}} कुब्जाख्यः कविः शान्तिवर्मणः प्रशस्त्यात्मकं काव्यं स्वयमेव प्रणीय तदुट्टङ्कितवानिति तलगुण्डास्थितशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । तत्र हि चतुस्त्रिंशत्पाद्यनि काव्यमयानि सन्ति ।तत्रोक्तमवसाने - '''१४. तस्यौरसस्य तनयस्य विशालकीर्तेः, पट्टत्रयापणविराजितचारुमूर्तेः।''' '''श्रीशान्तिवर्मनृपतेर्वरशासनस्थः कुब्जः स्वकाव्यमिदमश्मतले लिलेख ॥३४॥''' स्थितिकालश्चास्योक्ताभिलेखानुसारमेव विक्रमानन्तरं ५१२ मितवर्षमभितोऽनुमितः । == वासुलः == {{मुख्यः|वासुलः}} वासुलो हि कविः कक्काख्यस्य पुत्रो यशोधर्मप्रशस्त्यात्मकमेकमष्टाविंशतिपद्यात्मकं काव्यमपरं नवश्लोकात्मकं काव्यद्वयं प्रणिनायेति यशोधर्मदेवस्य मन्दसारशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''९. इति शुश्रूषया तस्य नृपतेः पुण्यकर्मणः ।''' '''वासुलेनोपरचिताः श्लोकाः कक्कस्य सूनुना ॥९॥ 'उत्कीर्णा गोविन्देन।'''' तस्य हि काव्यकौशलं निभाल्यतामत्र । यथा- '''२२. यस्मिन् काले कलमृदुगिरां कोकिलानां प्रलापाः''' '''भिन्दन्तीव स्मरशरनिभाः प्रोषितानां मनांसि।''' '''भृङ्गालीनां ध्वनिरनुवनं भारमन्द्रश्च यस्मि-''' '''न्नाधूतज्यं धनुरिव नदच्छ्रूयते पुष्पकेतोः ॥२५॥''' '''२३ प्रियतमकुपितानां कम्पयन् बद्धरागं, किसलयमिव मुग्धं मानसं माननीनाम्।''' '''उपनयति विवस्वानं मानभङ्गाय यस्मिन्, कुसुमसमयमासे तत्र निर्म्मापितोऽयम्।।२६।।''' == भारविः == {{मुख्यः|भारविः}} संस्कृतमहाकाव्यपरम्परायां भारवेस्तृतीयं स्थानं कालक्रमदृष्ट्या । स हि संस्कृतकाव्यजगति अलङ्कृतशैल्याः प्रथम उन्नायकः पण्डितयुगस्य प्रवर्तकश्च । तस्य [[किरातार्जुनीय|किरातार्जुनीयं]] महाकाव्यं प्रसिद्धं यद्धि काव्यसर्वस्वभूतयोर्भावकक्षापक्षयोः समन्वयापेक्षयापि कवेः पाण्डित्यप्रदर्शनमेव प्राधान्येनावलम्बते। == भट्टिः == {{मुख्यः|भट्टिः}} भट्टिः भट्टिकाव्यस्य रचयिता। भट्टिकाव्यस्य अपनं नाम रावणवधम् इति। व्याकारणं पाठयितुं रचितः अयं ग्रन्थः काव्यरसम् अपि प्रयच्छति। भट्टिः सौरष्ट्र-प्रदेशस्य निवासी आसीत्। वत्सभट्टिना सह अस्य ऐक्यं विषये अनेके विवादाः सन्ति। भर्तृहरिणा सह अपि अस्य ऐक्यविवादः प्रसिद्धः। == कुमारदासः == {{मुख्यः|कुमारदासः}} कुमारदासस्य जानकीहरणमपि संस्कृतसाहित्ये लब्धप्रतिष्ठा कृतिः । कथ्यते हि यद्रघुवंशे स्थिते सति जानकीहरणं कर्तुं कुमारदासो वा रावण एव क्षमो नान्य इति । अत्रैकतः रघुवंशे इति कालिदासग्रथितकाव्ये तदाख्येऽपरतस्तु रघुवंश्ये रामे इति। कथ्यते हि कुमारसेनो भावपक्षे कालिदासस्य कलापक्षे भारवेरधमर्णस्तथैव भट्टिकवैश्च । == माघः == {{मुख्यः|माघः}} 'माघे सन्ति त्रयो गुणाः' इति कथनेन माघस्य कालिदासभारविदण्डिनामेकायतनीभूतं स्वरूपमाख्यायते । तस्य हि [[शिशुपालवध|शिशुपालवधं]] नाम महाकाव्यं जगति प्रसिद्धमस्ति। 'नवसर्गगते माघे नवशब्दो न विद्यते', 'माघे माघे गतं वयः' इत्याद्युक्तिभिः बहुप्रशंसितस्य महाकाव्यस्य प्रणेतृनाम्नैव समाधिका ख्यातिः। इतः पूर्वं ये महाकवयो जाताः विशेषतः [[कालिदास]]<nowiki/>-[[अश्वघोष]]<nowiki/>-[[भारवि]]<nowiki/>-[[भट्टि]]<nowiki/>-[[कुमारदास|कुमारदासाः]] तेषां हि प्रातिस्विकं वैशिष्ट्यमितरेभ्यः पृथवकृत्य तान् परिचाययति । कालिदासो हि रससिद्धः कविः भारविस्तु कलापक्षपोषकः अश्वघोषो हि दार्शनिकः भट्टिस्तु वैयाकरणः । कुमारदास्तु कालिदासशैलीपोषकः । कालिदासकुमारदासयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः स्वाभाविकगत्या प्रयासं विनैव प्रवहति यदाऽपरस्तारस्मिन्नेव पथि सप्रयासं धावति । उभावेव भावपक्षोन्नायकौ । भारविभट्टिकयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः कविरपरस्तु मूलतो वैयाकरणः । कथ्यते हि माघे सर्वेऽपि कवय एकीभूय स्थिताः । तस्मिन् हि कालिदासस्य रसचमत्कारः, अश्वघोषस्य स्वाभीष्टदर्शनसिद्धिः भारवेरर्थगौरवं, भट्टेः व्याकरणप्रयोगपरता च सर्वे एव परस्परं समन्विताः सन्ति । == भर्तृहरि: == {{मुख्य:|भर्तृहरि: '''भर्तृहरिणा शतकत्रयं लिखितम् इति प्रसिद्धम्''' तानि "नीतिशतकम्" "शङ्गारशतकम्" "वैराग्यशतकञ्चे" ति,त्रयम् == रत्नाकरः == {{मुख्यः|रत्नाकरः}} '''रत्नाकरः''' काश्मीरस्थः <nowiki/>कश्चन कव<nowiki/>िः। भो<nowiki/>जदेवः <nowiki/>(१०६०-११०७ वै०) सादरं कथयति - '''"अस्तङ्गतभारविरवि कालवशात्कालिदासविधुविधुरम् ।''' '''निर्वाणबाणदीपं जगदिदमुद्द्योति रत्नेन ।।"''' इति। तथैव राजशेखरेण काव्यशास्त्रिणा - '''मा स्म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रत्नाकरा इमे ।''' '''इतीव स कुतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ।।''' इति प्रशंसित रत्नाकरकविः संस्कृतसाहित्ये स्वल्पतमं कथानकमादाय सर्वातिशायिबृहत्कायमहाकाव्यप्रणेतृत्वेन प्रसिद्धः । स राजानक-वागीश्वर-विद्याधिपतिप्रभृत्युपाधिभिवभूषितो दृश्यते । महाकवेरस्य [[हरविजयम्|हरविजयं]] नाम पञ्चाशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं, [[वक्रोक्तिपञ्चाशिका]], [[ध्वनिगाथापञ्जिका]] च ज्ञाताः ग्रन्थाः । == आनन्दवर्धनः == {{मुख्यः|आनन्दवर्धनः}} यद्यपि आलङ्कारिकपङ्क्तौ आनन्दवर्धनः सगर्वं स्मर्यते तथापि तस्य काव्यजगत्यपि न तथा प्रसिद्धिस्तु न तथाऽप्रसिद्धिरपि । तस्य हि [[अर्जुनचरित|अर्जुनचरितं]] तं महाकविरूपेणाऽपि परिचाययति । अर्जुनचरितं सम्प्रत्यनुपलब्धग्रन्थरत्नेष्वेकम् । आनन्दवर्धनस्य [[देवीशतकम्|देवीशतकम]]<nowiki/>पि तं तथैव सङ्केतयति यद्यपि तत्स्तुतिकाव्यमेव । अस्य विषमबाणलीलाऽप्यस्य कवित्वं सूचयन्ति । [[ध्वन्यालोकः|ध्वन्यालोके]] कतिपयान्युदाहरणानि अर्जुनचरिताद् गृहीतानि दृश्यन्ते। असौ काश्मीरपालकस्य अवन्तिवर्मणः समकालिकः आसीदिति राजतरङ्गिणीकारस्य निम्नकथनम् '''मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः।''' '''प्रथां रत्नाकरश्चागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः॥'''<ref>५/३९</ref> इति। अवन्तिवर्मा ९१२-९३० मितवैक्रमाब्दान्तरे स्थितिमानासीत् । तस्य सभासद्भूत आनन्दवर्धनोऽपि ८८०-९५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् मन्यते। == शिवस्वामी == {{मुख्यः|शिवस्वामी}} शिवस्वामी अपि आनन्दवर्धन इव अवन्तिवर्मणः सभायामासीदिति राजतरङ्गिणीकथनात् मन्यते।<ref>५/३९</ref> तेन तस्यापि स्थितिकालोऽवन्तिवर्मकालसम एवेति अनुमीयते, किन्तु स आनन्दवर्धनाज्ज्येष्ठ एव मन्यते। अतोऽस्य कालः ८५०-९३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। तस्य कप्फनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं [[बौद्धमतम्|बौद्धमता]]<nowiki/>नुगम् । कथ्यते हि [[शैवसम्प्रदायः|शैवो]]<nowiki/>ऽपि स चन्द्रभित्रनामकबौद्धानुनयेन ग्रन्थमिमं प्रणीतवानिति । [[काव्यप्रकाश]]<nowiki/>कृ[[मम्मटाचार्यः|न्ममटाचार्यः]] काव्यादस्मात् - 'उल्लास्यकालकरवालमहाम्बुवाहम्' इति पद्यं ध्वन्युदाहरणक्रमे समुद्धरति । कप्फनः लीलावतीनगर्या अधीशो युद्धे स्ववीर्येण श्रावस्तीनरेशं प्रसेनजितं जयति । पराजितः प्रसेनजित् बुद्धं ध्यायति ।ध्यातमात्रो बुद्धः प्रकटीभूय कप्फनं विजयते । कप्फनोऽपि ज्ञातरहस्यो बुद्धं शरणं गच्छति कृतकृत्यश्च भवतीत्यस्य कथासारः । काव्येऽस्मिन् सर्गाः सन्ति विंशतिः । काव्ये तत्र मलयपर्वत-विविधर्तु-कुसुमावचय-जलविहारादिविषयाश्च साधु निभालिताः । सः सफलः कविरासीदिति तस्यैव कथनमस्ति यत् - '''विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा, यमककविरगम्यश्चारुसन्दानमानी। अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेष्टप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः।।''' इति। अस्य प्रयोगनैपुण्यं वर्णनाचातुरी च प्रशंसार्हा । दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा - '''वेणीषु मूर्च्छामिव सम्प्रयाता कपोलयोर्लीनमिवादधानाः।''' '''स्मितेष्विवोच्छासमिवोद्वहन्तो विलासिनीः शिश्लिषुरिन्दुपादाः॥''' इति । == वाक्पतिराजः == {{मुख्यः|वाक्पतिराजः}} वाक्पतिराजो मूलतः [[प्राकृतम्|प्राकृत]]<nowiki/>भाषाकविरूपेण प्रसिद्धः । तस्य गउडवहो (गउडवधं ) नाम प्राकृतभाषानिबद्धं महाकाव्यमस्ति । तत्र कान्यकुब्जेश्वरेण यशोवर्मणा गौडराजकुमारस्य वधपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । यशोवर्मा तस्याश्रयदाता नृपः । तेन तस्यापि स्थितिकालो यशोवर्मकालसमकालमेव ७९० मितविक्रमाब्दमभितः आपतति । यशोवर्मा ७८६ मितवैक्रमाब्दे काश्मीरेण ललितादित्येन पराजित असोदिति राजतरङ्गिणीकारः कथयति यत् - '''कविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः।''' '''जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम्।।'''<ref>४।१४४</ref> इति। वाक्पतिराजो [[भवभूति|भवभूतेः]] समकालिकः किन्तु तदवरजः । स भवभूतेः काव्यगतामधमर्णतां स्वीकुरुते स्वयमेव। तस्य च मधुमथनविजयं नाम महाकाव्यमपि प्रसिद्धम् । स स्वयमेव गौडवधं तदुद्घोषयत्यपि । सम्प्रति तत्काव्यं तु नैवोपलभ्यते किन्तु सदुक्तिकर्णामृतप्रभृतिग्रन्थे समुद्धृतानि तस्य कानिचित्पद्यान्येव दृश्यन्ते । तेषु द्वित्राणि यथा सङ्कलितं कविजीविते। निम्नपद्यैः तस्य विष्णुभक्तिः अपि प्रकटिता भवति - '''सेयं द्यौस्तदिदं शशाङ्कदिनकृच्चिह्नं नभः सा क्षितिः,''' '''तत्पातालतलं त एव गिरयस्तेऽम्भोधरास्ता दिशः।''' '''इत्थं नाभिविनिर्गतेन स शिरः कम्पाद्भुतं वेधसा,''' '''यस्यान्तश्च बहिश्च दृष्टमखिलं त्रैलोक्यमव्यात्स वः।।''' '''खर्वग्रन्थिविमुक्तसन्धिविकसद्वक्षः : स्फुरत्कौस्तुभं,''' '''निर्यन्नाभिसरोजकुड्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि।''' '''पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकितं''' '''पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेर्वपुः ।।''' == अभिनन्दः == {{मुख्यः|अभिनन्दः}} रामचरितमहाकाव्यस्य प्रणेता अभिनन्दः काश्मीर आसीत् । तस्य कृतिः रामचरितं नाम महाकाव्यं ३६ सर्गेषु विभक्तमासीत् । तत् सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु तत् भोजराजः (१०६० वै०) महिमभट्टः ( ११५० वै) च स्मरतः । तेन अस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरनवमशतकोतरार्धोऽनुमितः । अस्य पदावली सरला सरसा च वर्तते । काव्यमिदं मूलतोऽपूर्णमासीत् । तत् तत्पश्चाद्वर्तिभ्यां लेखकाभ्यां प्रत्येकं चतुरः सर्गान् विरचय्य पूरितम् । तावुभावपि पाठौ सम्प्रति लभ्येते। असौ हि काश्मीरवासिनः शतानन्दाख्यस्य पुत्रः । == गौडाभिनन्दः == {{मुख्यः|गौडाभिनन्दः}} जरनैयायिकस्य जयन्तभट्टस्य (९३७ वै०) पुत्रेण अभिनन्देन कादम्बरीकथासारनामकमष्टसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । असौ हि [[बाणभट्ट]]<nowiki/>प्रणीत[[कादम्बरी|कादम्बर्याः]] कथासारः । कथ्यते यत्, असौ ७९०-८२६ मितवैक्रमाब्दान्तराले राज्यं कुर्वतः काश्मीरस्य ललितादित्यस्य मन्त्रिणः शक्तिस्वामिनः प्रपौत्रः कल्याणस्वामिनः पौत्रो जयन्तभट्टस्य पुत्रो राजशेखरसमकालिकः । तेन अस्य स्थितिकालो वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धः इति । एतदतिरिक्तमस्य योगवासिष्ठसारनामको ग्रन्थोऽपि लभ्यते । कथासारस्तु सर्वमेव सर्गान्त्यश्लोकान् विहायानुष्टुप्छन्दसि गुम्फितः । तस्यानुष्टुपवृत्ते दाक्षिण्यं क्षेमेन्द्रोऽपि प्रशंसति। यथा - '''अनुष्टुप्सततासक्ता साभिनन्दस्य नन्दनी।''' '''विद्याधरस्य वदने गुलिकेव प्रभावभूः ॥''' इति । ग्रन्थविषयमादाय स स्वयमेव कथयति - '''काव्यविस्तरसन्धानखेदालसधियः प्रति ।''' '''तेन कादम्बरीसिन्धोः कथामात्रं समुद्धृतम्।।''' इति । == शङ्कुकः == {{मुख्यः|शङ्कुकः}} वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धाभ्यर्णस्थितिमता शङ्कुकाख्येन विदुषा भुवनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति राजतरङ्गिणीतः ज्ञायते ।<ref>४/७०५</ref> कविरयं विद्वन्मानससिन्धुरित्यपि कथ्यते म । == धनञ्जयः == {{मुख्यः|धनञ्जयः}} वैक्रमदशमशतकोत्तरार्द्धभवोऽयं कविः द्विसन्धानकाव्यस्योन्नायकः । अस्य हि राघवपाण्डवीयं महाकाव्यं प्रसिद्धं, यत्र प्रत्येकं पद्यमेकतो रामकथामपरतः पाण्डवकथां व्यनक्ति । अस्येयं काव्यशैली पश्चाद्वर्तिभिः कविराज-रामचन्द्र-चिदम्बर-वेङ्कटाध्वरि-मेघविजयगणि-हरदत्त-प्रभृतिभिरप्यनुसृता । == कमकसेनो वादिराजः == {{मुख्यः|वादिराजः}} १००७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वादिराजेन जैनमुनिना यशोधरचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीत् । तस्य सम्प्रति चत्वारः सर्गाः एवोपलभ्यन्ते । अत्र कस्यचिज्जैनस्य राज्ञो यशोधराख्यस्य चरितं चित्रितमस्ति । अस्य च स्थितिकालः १००७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। == हलायुधः == {{मुख्यः|हलायुधः}} हलायुधस्य कविरहस्यं शास्त्रकाव्यस्य परम्परामग्रे चालयति । तत्र [[व्याकरण]]<nowiki/>स्य धातुसम्बद्धनियमानामुदाहरणानि दत्तानि सन्ति। कविरसौ राष्ट्रकूटस्य राज्ञस्तृतीयस्य कृष्णस्य सभापण्डित आसीत् स्तौति च स तं स्वकाव्ये । कुष्णस्य समयः ९९७-१०१३ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । अतो हलायुधोऽपि ९७०-१०५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमानिति विभाव्यते । == पद्मगुप्तः == {{मुख्यः|पद्मगुप्तः}} पद्मगुप्तः परमिलापराभिधः परिमलकालिदाससंज्ञयाऽपि प्रसिद्धो महाकविः नवसाहसाङ्कचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य च प्रणयनकालः ११०० मितवैक्रमाब्दोऽनुमितः । पद्मगुप्तो हि मुञ्जाख्यस्य (१०३१-१०५२ वै०) धारानगरीशस्य भोजस्य (१०५२-११११ वै०) सभापण्डित आसीत् । अत्र हि नवसाहसाङ्कोपाधिविभूषितस्य भोजस्य चरित्रं वर्णितमस्ति मूलतः। अत्र नवसाहसाङ्कस्य मृगयाविहारः, तस्य नागवंश्यया शशिप्रभया सह विवाहश्च निपुणं वर्णितः । काव्येऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सम्प्रति दृश्यन्ते। काव्यमिदमतीव सरलं स्वाभाविकं प्रसादगुणयुक्तञ्च। कवेरस्य पितुर्नाम मृगाङ्कगुप्तः, स्थितिकालश्च १०२०-११०५ मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स तत्काव्यं परमे वयसि प्रणीतवानासीत् । भोजप्रबन्धे उल्लिखितः कालिदासोऽयमेव सम्भवति। == क्षेमेन्द्रः == {{मुख्यः|क्षेमेन्द्रः}} क्षेमेन्द्रः काश्मीरराजस्य १०८५-११२० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतोऽनन्तस्य तदुत्तरवर्तिनः ११२०-११४६ मितवैक्रमाब्दाभ्य स्थितिमतः कलशाख्यस्य राज्ञः सभापण्डित आसीत् । तेनास्य स्थितिकालः १०६०-११५० मितवैक्रमाब्दान्तराल आपततीत्यनुमितः । अस्य पिता प्रकाशेन्द्राऽऽख्यो विद्यागुरुश्च गङ्गकाचार्यः। कथ्यते अनेन महामाहेश्वरादे [[अभिनवगुप्तः|अभिनवगुप्ता]]<nowiki/>त्साहित्यविद्याऽधीतेति ।। मूलतः परमशैवोऽप्ययं विष्णौ बुद्धेऽपि समानमेवादरभावं दर्शयति । अस्य हि सन्त्यनेकाः कृतयः पञ्चत्रिंशत्तोऽधिकाः । अस्य शशिवंशमहाकाव्यमप्यासीदिति श्रूयते यन्न संम्प्रति समुपलब्धम् । अन्यासु मुख्यासु कृतिषु भारतमञ्जरी, रामायणमञ्जरी, बृहत्कथामञ्जरी, दशावतारचरितकाव्यं, समयमातृकाकाव्यं, पद्यकादम्बरी, बौद्धावदानकल्पलता, मुक्तावलीकाव्यं, लावण्यवतीकाव्यं, लोकप्रकाशकोशः, औचित्यविचारचर्चा, सुवृत्ततिलकं, अमृततरङ्गकाव्यं च प्राधान्येने गृहीतानि । सन्त्यन्याश्चास्य रचनाः काव्यमालायां क्षेमेन्द्रकाव्यसङ्ग्रहे च सङ्गृहीताः। तस्य कृतिषु भारतमञ्जरी सर्वा अप्यतिशेते । तामधिकृत्योक्तम् - '''प्राप्तः सामान्यजल्पोऽपि क्षेमेन्द्रोऽद्य कवीन्द्रताम्।'''' इति । प्रथमं तु सर्वोऽपि जनः सामान्यजल्प एव भवति । साधनैव जनं यं कमपि साधयति। == बिल्हणः == {{मुख्यः|बिल्हणः}} बिल्हणः काश्मीरः ज्येष्ठकलशाख्यस्य पुत्रः । अस्य माता नागाऽऽख्या इष्टारामानन्दौ भ्रातरौ । असौ १०८०-११६० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमानित्यनुमीयते । कथ्यते असौ ११०७ मितवैक्रमाब्दमभितो जन्मभुवं विहाय देशान्तरं प्रस्थितः। प्रथमं सः अनहिलवादस्य चालुक्यवंशीयनृपस्य त्रैलोक्यमल्लस्य सभासद्रूपेण कञ्चित्कालं स्थित्वा पुनः कल्याणस्य विक्रमादित्याख्यस्य (चतुर्थस्य) नृपस्य सभायामुपस्थितः । तत्रैव सः ११४२ मितवैक्रमाब्दमभितः [[विक्रमाङ्कदेवचरितम्|विक्रमाङ्कदेवचरितं]] नामैतिहासिकं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । महाकाव्येऽस्मिन् सन्त्यष्टादशसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । तत्र तेन स्वाश्रयभूतस्य विक्रमाङ्कदेवस्य तत्पूर्वजानाञ्च चरितं चित्रितमस्ति । तत्र विक्रमाङ्कदेवस्य मृगयायात्रा, चन्द्रलेखया सह विवाहश्च सुनिपुणं वर्णितः । एतदतिरिक्तमस्य चौरपञ्चाशिका, कर्णसुन्दरीनाटिका च प्रसिद्धौ ग्रन्थौ । विक्रमाङ्कदेवचरितस्य विश्वनाथभारद्वाजप्रणीता रमा-टीका प्रसिद्धा चौरपञ्चाशिकायाश्चतस्रष्टीका यासु रामतर्कवागीशस्य प्रसिद्धा । == लोलिम्बराजः == {{मुख्यः|लोलिम्बराजः}} साहित्ये गान्धर्वशास्त्रे आयुर्वेदे च समानगतिललिम्बराजः ११००१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानासीत् । अस्य च पिता दिवाकरः आश्रयदाता हरिहरनृपश्च । अनेन बहुवो ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु [[हरिविलासः|हरिविलासाख्यं]] महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता पुरुषोतमदेवेन तत्काव्यं तस्य वर्णदेशनाख्ये ग्रन्थे स्मृतमस्ति । सम्प्रति लोलिम्बराजस्य ग्रन्थावली प्रकाशिताऽऽस्ति । केचित्कविममुं १४५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमन्तमपि मन्यन्ते, किन्तु तं पुरुषोत्तमदेवः स्मरतीति नैतन्मतं समीचीनं मन्यते। == कृष्णलीलांशुकः == {{मुख्यः|कृष्णलीलांशुकः}} कृष्णलीलांशुकस्य अपरं नाम बिल्वमङ्गलः इति। सः विक्रमस्य द्वादशशताब्द्यन्तिमभागे मालावारप्रदेशे गृहीतजनुषा बिल्वमङ्गलेन कृष्णलीलांशुकापराभिधानेनाप्यनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति येषु गोविन्दाभिषेकं नाम द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । काव्यमिदं श्रीचिह्नकाव्यमित्यपि प्रसिद्धम् । यथार्थनामेदं काव्यं श्रीकृष्णभक्तिवर्णनपरम् । अत्र प्राकृतव्याकरणस्य नियमा अपि सोदाहरणं निरूपिताः । == मङ्खः == {{मुख्यः|मङ्खः}} मङ्खस्य अपरं नाम मङ्खकः इति। ११५०-१२१० वितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जयसिंहाख्यस्य (११८६--१२०७ वै० ) काश्मीरनृपस्याश्रितकविना मङ्खकेन श्रीकण्ठचरितं नाम पञ्चविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतं दृश्यते । अत्र हि शङ्करेण कृतस्त्रिपुरविजयः सुनिपुणं वर्णितः। कल्हण-बिल्हण-जल्हणाः अस्य समकालीनाः। प्रसिद्धकाव्यशास्त्री [[रुय्यक|रुय्यको]]<nowiki/>ऽस्य गुरुरासीत् । अस्य वर्णनं सजीवं रोचकञ्च मन्यते। == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमत्त्वेनानुमितो हरिचन्द्रः [[जैनमत|जैनमता]]<nowiki/>वलम्बी आसीत् । तस्य पिता नोमकवंश्यः आर्द्रदेवो माता रथ्यादेवी। तस्य [[धर्मशर्माभ्युदयम्|धर्मशर्माभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं जैनपरम्परायामतीव श्रद्धितं यथा माघकाव्यं नैषधीयचरितञ्च । अस्य ग्रन्थस्य १२८७ मितवैक्रमाब्दे लिखिता हस्तलिपिर्लभ्यत इति तत्पूर्वमेव तस्यावस्थितिरनुमीयते । संस्कृतसाहित्ये बहवो हरिश्चन्द्रनामानः कवयः स्मृताः । एको हि हरिश्चन्द्र समुद्रगुप्तेन कृष्णचरित्रे स्मृतः । अपरश्च हरिश्चन्द्रो बाणभट्टेन हर्षचरिते स्मृतः। यथा - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारो कर्तवर्णक्रमस्थितिः ।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति। एको हरिश्चन्द्रो जीवनधरचम्पूकृत् विक्रमानन्तरनवमशतकोत्तरार्द्धभवः । कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रश्चरकसंहितायाष्टीकाकारः। कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रः क्षेमेन्द्रेण कर्पूरमञ्जर्यां स्मृतः । एको हरिश्चन्द्रो वाक्पतिराजेन स्मृतः । किन्तु धर्मशर्माभ्युदयस्य कर्ता कश्चिदपुर एव हरिचन्द्रः । काव्यमिदमेकविंशतिसर्गात्मकम् । अत्र इक्ष्वाकुवंश्यस्यमहासेनपुत्रस्य धर्मनाथस्य पञ्चदशतीर्थङ्करस्य चरित्रं चित्रितमस्ति । स्वग्रन्थविषये स स्वयमेव कथयति - '''स कर्णपीयूषरसप्रवाहं रसध्वनेरध्वनि सार्थवाहम्।''' '''श्रीधर्मशर्माभ्युदयाभिधानं महाकविः काव्यमिदं व्यधत्त॥''' इति । == कल्हणः == {{मुख्यः|कल्हणः}} कल्हणस्यालङ्कारैरलङ्कृत ऐतिहासिको ग्रन्थो राजतरङ्गिणी स्वीयेनैतिहासिकविषयेन सह काव्यात्मकत्वमपि बिभर्ति। अत्र अष्टाध्यायाः। ग्रन्थोऽयं १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽभिलिखित आसीत्तेनास्य कवेरपि स एव समयः। कविरसौ काश्मीरः । == जल्हणः == {{मुख्यः|जल्हणः}} कल्हणसमकालिकेन जल्हणाख्येन विदुषा [[सोमपालविलासः|सोमपालविलास]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सोमपालः राजपूर्याः शासकः कवेरस्याश्रयदाता । जल्हणं मङ्खः स्मरतीति तस्य ११६०-१२५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिकालः । == वाग्भटः == {{मुख्यः|वाग्भटः}} ११००-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो वाग्भटस्य नेमिनाथाख्यजनसाधुचरितमाश्रित्य प्रणीतं [[नेमिनिर्वाणम्|नेमिनिर्वाणं]] नाम महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । कविरयं गुर्जरदेशीयः मन्यते। सामान्यतस्तु संस्कृतसाहित्ये चत्वारो वाग्भटाः प्रसिद्धाः । एको वाग्भटालङ्कारस्य कर्ता, अपरो हि काव्यानुशासनकृत् । तृतीयस्तु अष्टाङ्गसंग्रहस्य प्रणेता । चतुर्थस्तु तस्यैव पितामहः । नेमिनिर्वाणकृत्तु तदितरो दृश्यते । स हि १२०७ मितवैक्रमाब्दपर्यन्तं जीवित आसीत् । ग्रन्थस्यास्य ज्ञानभूषणप्रणीता पञ्जिकाख्या टीका लभ्यते । == सन्ध्याकरनन्दी == {{मुख्यः|सन्ध्याकरनन्दी}} रामपालाख्यस्य वङ्गनरेशस्य ( ११६१-११८७ वै०) राजसभासत सन्ध्याकरनन्दी रामपालचरितं नाम रामरामपालकथाश्रयं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य स्थितिकालः ११३०-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। == हेमचन्द्राचार्यः == {{मुख्यः|हेमचन्द्राचार्यः}} ११४५-१२२९ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो जैनस्य हेमचन्द्राचार्यस्य त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं द्वयाश्रयकाव्यसंज्ञितं कुमारपालचरितं संस्कृत-प्राकृतमयञ्चेति द्वे काव्ये प्रथिते स्तः । सः गुर्जरनरेशस्य [[सिद्धराज जयसिंह|जयसिंह]]<nowiki/>स्य (११४९-११९९ वै०) तद्भ्रात्रेयस्य [[कुमारपाल]]<nowiki/>स्य (११९९-१२३० वै०) च सभाध्यक्ष आसीत् । असौ ११४५ मितवैक्रमाब्दे धुन्धकनगरे मोढजातिवणिग्गृहे जात आसीत् कार्तिकपौर्णमास्याम् । तस्य पिता चचिगो माता च पाहिनी । अस्याभिभावको जयन्ताख्यो जैनो गुरुश्च देवचन्द्राऽऽख्यः । तस्य जन्मनाम चाङ्गदेव आसीत् । यदा जैनधर्मे दीक्षितोऽभवत्तदा तस्य सोमदेव इति नामाऽभूत् । पश्चाच्च ( ११६६ वै० ) हेमचन्द्रनाम्ना ख्यातोऽभूत् । अस्य [[त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम्|त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं]] पौराणिकशैल्यां गुम्फितं महाकाव्यम् । अत्र त्रिषष्टिसिद्धानां जीवनचरितं चित्रितमस्ति । इदं दशसु पर्वसु विभक्तमस्ति । अस्य भाषाऽतीव सरला शैली तु प्राञ्जला । इदं जैनसम्प्रदायमहाभारतमित्युच्यते । [[कुमारपालचरितम्|कुमारपालचरितं]] अष्टाविंशसर्गात्मकं महाकाव्यम् । इदं द्व्याश्रयकाव्यमित्यप्युच्यते । अत्र विंशतिसर्गाः संस्कृतभाषायामष्टौ च सर्गाः प्राकृतभाषायां निबद्धाः सन्ति । कुमारपालस्य राज्ञो जीवनवृत्तमधिकुर्वत्काव्यमिदमैतिहासिकमपि भट्टिकाव्यमिव व्याकरणनियमविवेचकं जैनमतप्रचारकञ्च । अस्य सप्तविंशतिसर्गपर्यन्ताऽभयतिलकगणेष्टीका लभ्यते चरमसर्गस्य तु पूर्णकलशप्रणीता। == माधवभट्टः == {{मुख्यः|माधवभट्टः}} माधवभट्टः कविराजः अवन्तिपुर्याः कदम्बवंश्यस्य राज्ञः कामदेवस्य १२३९-१२७४ मितवैक्रमाब्दान्तराले शासतः सभापण्डित आसीत् । कविराज इत्यस्योपाधिः। तेन अस्य स्थितिकालोऽपि १२००-१२८० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । गौतमगोत्रीयस्यास्य पिता कीर्तिनारायणो माता च चन्द्रमुखी । अस्य द्वे काव्ये प्रसिद्धे [[राघवपाण्डवीयम्|राघवपाण्डवीयं]] [[पारिजातहरणम्|पारिजातहरण]]<nowiki/>ञ्च । राघवपाण्डवीयं रामायणमहाभारताश्रितकथासम्बद्धं द्विसन्धानकाव्यं त्रयोदशसर्गात्मकम् । पारिजातहरणे तु [[कृष्णः|श्रीकृष्णेन]] कृतं पारिजातहरणकथानके दशसर्गेष्वाबद्धमस्ति । ग्रन्थमिममधिकृत्य षट्टीकाः सन्ति । तासु चरित्रवर्धनस्य टीका प्रसिद्धा ग्राह्या च मन्यते। कविरसौ वक्रोक्तिकथने परमनिपुणः । स स्वयमेव कथयति - '''सुबन्धुर्बाणभटटश्च कविराज इति त्रयः।''' '''वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा।।''' इति । कदाचिद्रत्नाकरमपि समावेशितमभविष्यत्तदाऽस्य गर्वोक्तिरियं सार्थकाऽप्यभविष्यत् इति मन्यते। तस्य द्वौ पद्यौ समुद्धरतो [[वरदराजाचार्यः]] - '''तद्वाक्यान्ते दत्तकर्णानुमोदः पुत्रप्रीत्या जातकृच्छ्रः कुमारम् ।''' '''धर्मात्मानं प्रेषयामास दूरं विश्वामित्रप्रीतये भूमिपालः ॥''' '''मात्रा समं सावरजः स राजा प्रस्थापितो धाम तपोवनानाम् ।''' '''स्थानान्तरं विद्विषतां रणेषु समर्थकोदण्डधरः प्रतस्थे।।''' == चण्डकविः == {{मुख्यः|चण्डकविः}} अजमेर हस्तिनापुर संयुक्तराज्यशासकस्य पृथ्वीराजस्य आश्रितेन कविना चण्डाख्येन [[पृथ्वीराजविजयम्|पृथ्वीराजविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । पृथ्वीराजस्थितिकालानुसारमेवास्य कवेः स्थितिकालः ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । काव्येऽस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः लभ्यन्ते । तेनेदमपूर्णमेव मन्यते। सम्भवति अस्य शेषभागो यवनाक्रमणे विनष्टो वा कविः इदमपूर्णमेव त्यक्त्वाऽस्तङ्गतोऽपि । काव्येऽस्मिन् पृथ्वीराजस्य विजयकर्माणि वर्णितानि सन्ति । ग्रन्थस्यास्य जोनराज-प्रणीता टीका लभ्यते। == जयदेवः == {{मुख्यः|जयदेवः}} जयदेवाख्यस्य कवेरनेके ग्रन्था प्रसिद्धा येषु [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दं]] नाम महाकाव्यमेकम् । जयदेवनामकाः अनेके विचक्षणा लभ्यन्ते येषु पञ्च कवयोऽपि । तेष्वेकः प्रसन्नराघवस्य रचयिताऽपरो गीतगोविन्दस्य । तयोरपि पूर्वापेक्षयाः परः प्राचीनतर इति समालोचकानां मतम् । गीतगोविन्दकारो जयदेवः वङ्गाधिपतेर्लक्ष्मणसेनस्य ११७६-१२४६ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनः सभापण्डित आसीत्। यथाऽयं श्लोकः कथ्यते - '''गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च ।।''' इति । जयदेवः स्वयमेव कथयति गीतगोविन्दे - '''वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां।''' '''जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः।।''' '''शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन-''' '''स्पर्धी कोऽपि मतिश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥''' इति । कवेरस्य पिता भोजदेवाऽऽख्यो माता राधाऽऽख्या पत्नी च पद्मावती । वङ्गदेशस्य बिन्दुबिल्वग्रामोऽस्य जन्मभूमिः । ग्रन्थोऽयं द्वादशसर्गात्मको दाक्षिणात्येषु अष्टपदीत्यपि कथितः । अस्मिन् राधाकृष्णयोः विप्रलम्भसम्भोगशृङ्गारः साधूपवर्णितः । माधुर्यप्रसादगुणावत्र कृतनिलयौ दृश्येते । कविः स्वयमेव कथयति - '''साध्वी माध्वीकचिन्ता न भवति भवतश्शर्करे कर्कशाऽसि,''' '''द्राक्ष्ये द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृतमृतमसि क्षीरनीरं रसस्ते।''' '''याकन्दङ्गन्दकान्ताधरधरणितलं गच्छ यच्छन्ति भावं''' '''यावच्छृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विश्वग्वचांसि ॥''' ग्रन्थस्यास्य सन्ति त्रिंशदधिकाष्टीका यासु उदयनाचार्यशङ्करमिश्र-गागाभट्प्रणीताः प्रसिद्धाः सन्ति । निभाल्यतामस्य काव्यचमत्कारः - '''उरसि मुरारेरुपडितहारे घन इव तरलविलोके ।''' '''तडिदिव पीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविमोके।।''' == श्रीहर्षः == {{मुख्यः|श्रीहर्षः}} श्रीहर्षः स्वसमयस्य प्रकृष्टपण्डितो महाकविः कान्यकुब्जेश्वरस्य गहडवालवंश्यस्य गोविन्दचन्द्रप्रपौत्रस्य विजयचन्द्रपुत्रस्य जयचन्द्रस्य १२२५-१२५२ मितवैक्रमाब्दानभितः शासतः सभापण्डित असीदिति तस्यैव कथनम् - 'ताम्बूलद्वैतर्यमासतञ्च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात्' इति। तदा [[काशी]]<nowiki/>षु कान्यकुब्जेषु च गढवालवंश्यानां नृपाणां शासनमासीत् । तस्य शासनकालः ११६१ मितवैक्रमादाब्दतः १२१२ यावदासीत् । तदनु तस्यात्मजो विजयचन्द्रः १२१२ तः १२२५ यावत् तस्य पुत्रो जयचन्द्रः १२२५ तः १२५२ मितवैक्रमाब्दान् यावत् काशी-कान्यकुब्जांश्च अशासतामित्यैतिहासिकानां मतम् । श्रीहर्षस्य पिता हीरो गोविन्दचन्द्रस्य सभापण्डित आसीत्, श्रीहर्षश्च प्रथमं विजयचन्द्रस्य तदनु जयचन्द्रस्य च सभापण्डित आसीत्। <nowiki/><nowiki/>'''<nowiki/>''' == कृष्णानन्दः == {{मुख्यः|कृष्णानन्दः}} १२५०-१३१० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन पुरीवास्तव्येन कृष्णानन्दाख्येन कविना नलोपाख्यानसम्बद्धं सहृदयानन्दनामकं महाकाव्यं प्रणीतम् । कविरसौ वैदर्भरीत्यां विशिष्टः । तेनाऽस्य काव्यं सरसं सरलञ्च । == जयरथः == {{मुख्यः|जयरथः}} १२६०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता काश्मीरेण जयरथाख्येन कविना हरचरितचिन्तामणिनामकं द्वात्रिंशत्प्रकाशनिबद्धं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्येऽकस्मिन् [[शिव]]<nowiki/>स्य काश्मीरशैवानाञ्च पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == अभयदेवः == {{मुख्यः|अभयदेवः}} १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन जैनमतावलम्बिना अभयदेवेन १२७८ मितवैक्रमाब्दे एकोनविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र जयन्ताख्यस्य विक्रमसिंहवंश्यस्य राज्ञो जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == अरिसिंहः == {{मुख्यः|अरिसिंहः}} अभयदेवसमकालिकेनैव अर्थात् १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता अरिसिंहेन १२७९ मितवैक्रमाब्दे सुकृतकीर्तनं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन्नेकादशसर्गाः सन्ति । कविरसौ राज्ञः श्रीवीरधवलस्य (१२७७ वै०) मन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रितकविरासीत् । काव्येऽस्मिन्तेन वीरधवलस्य वंशावल्या सह वस्तुपालस्य सत्कार्याणां चित्रणं कृतमस्ति । == बालचन्द्रसूरिः == {{मुख्यः|बालचन्द्रसूरिः}} वस्तुपालस्याश्रितकविना १२५०-१३३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन बालचन्द्रसूरिणा १२९७ मितवैक्रमाब्दे चतुर्दशसर्गात्मकं वसन्तविलासाख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र वस्तुपालसुकृत्यानां वर्णनं कृतमस्ति । == सोमेश्वरदेवः == {{मुख्यः|सोमेश्वरदेवः}} वीरधवलस्याश्रितकविना वस्तुपालमित्रेण १२६०-१३३० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन सोमेश्वरदेवेन पञ्चदशसर्गात्मकं सुरथोत्सवनामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि चैत्रवंश्यस्य सुरथाख्यस्य राज्ञश्चरितं वर्णितमस्ति । == अमरचन्दः == {{मुख्यः|अमरचन्दः}} वीरधवलस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य आश्रितकविना १२८०-१३५० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन अमरचन्द्रेण [[बालभारत]]<nowiki/>नामकं चतुश्चत्वारिंशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र महाभारतगता कथैव रोचकशैल्या समुपन्यस्ताऽस्ति । == देवप्रभसूरिः == {{मुख्यः|देवप्रभसूरिः}} १३०७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता देवप्रभसूरिणा, अष्टादशसर्गेषूपनिबद्धं [[पाण्डवचरितम्|पाण्डवचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतं यत्र [[पाण्डवाः|पाण्डवानां]] चरितं काव्यभाषया वर्णितमस्ति । == चन्द्रप्रभसूरिः == {{मुख्यः|चन्द्रप्रभसूरिः}} १३३५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता चन्द्रप्रभसूरिणा प्रभावकचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि जैनसाधोः प्रभावकस्य चरितचित्रितमस्ति। == वीरनन्दी == {{मुख्यः|वीरनन्दी}} १३४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वीरनन्द्याख्येन कविना चन्द्रप्रभचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सन्ति, येषु राजकनकप्रभस्य जैनसाधोश्चन्द्रप्रभस्य च जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == सर्वानन्दः == {{मुख्यः|सर्वानन्दः}} १३५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता सर्वानन्देन जगच्चरितं नाम काव्यप्रणीतमस्ति । अस्य सप्तसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । काव्येऽस्मिन् जगद्-नामकस्य कस्यचित्साधोश्चरितं चित्रितमस्ति । असौ १३१३ मितवैक्रमाब्दे गुर्जरदेशे घटिताकालपीडासमये जनानां समुद्धारकत्वेन गृहीतोऽस्ति । == नयचन्द्रः == {{मुख्यः|नयचन्द्रः}} १३६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता नयचन्द्राख्येन विदुषा सप्तदशसर्गात्मकं हम्मीरमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र हि चौहान वंश्यस्य राज्ञो हम्मीरस्य चरितं चित्रितमस्ति । हम्मीरो हि अलावुद्दीनभयाच्छरणागतं कञ्चिद्यवनमाश्रयं दत्तवान् यान्निमित्तं सः अलावुद्दीनेन हुतः । == वासुदेवः == {{मुख्यः|वासुदेवः}} मालावारस्य वेदाख्यनामके स्थाने निवसता वासुदेवेन कविना एकविंशतिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। अस्य पिता महर्षिनामा माता च गोपालिका। तस्य हि कृतिषु युधिष्ठिरविजयं नलोदयश्चेति द्वे महाकाव्ये विश्रुते युधिष्ठिरविजये अष्टास्वाश्वासेषु युधिष्ठिरस्य पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । नलोदये सम्प्रति चत्वार एव आश्वासाः उपलभ्यन्ते येषु राज्यप्राप्त्यनन्तरं नलस्य चरितं चित्रितमस्ति। कवेरस्य सम्प्रत्यपि नैव कालनिर्णयो जातः । युधिष्ठिरविनये कुलशेखराख्यस्य राज्ञो नलोदये रामाख्यस्य राज्ञ उल्लेखस्तु लभ्यते, किन्तु तेन कालनिर्णये नैव काऽपि सहायता सिध्यति । मालावारे बहूनां नृपाणां 'कुलशेखर' इत्युपाधिरेवाऽऽसीत् । अपरञ्च तत्र हि एकाधिककवीनां वासुदेव इत्यभिधानमपि लभ्यते । तेनैव केचित्तु नलोदयस्य कर्तारं युधिष्ठिरविजयकुद्वासुदेवाद्भिन्नमेव वासुदेवं मन्यन्ते । कथ्यते केरलेषु ८५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यः कश्चित्कुलशेखरो नाम राजा शासति स्म । तेन युधिष्ठिरविजयस्य प्रणयनकालो वैक्रमनवमशतकोऽपि सम्भवति । केचित्कविममुं नारायणभट्टस्य पुत्रं मत्वा तं वैक्रमसप्तदशशतकीयमपि मन्यन्ते । एतावदेव निभृतं वक्तुं शक्यते यन्नलोदयस्य प्रणयनेन १६५६ मितवैक्रमाब्दात्पूर्वमेव सम्पन्नेन भाव्यं यतो हि अयमेव समयः प्राचीनहस्तलिप्यां दृश्यते । इदमपि अवधेयं भवति यत् १४५७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानुद्दण्डकविः वासुदेवस्य पितरं महर्षिरिति कथयति । तेन वासुदेवेन १४५७ मितवैक्रमाब्दात्पूर्ववर्तिना भाव्यमिति मन्यते। वासुदेवः विक्रमानन्तरदशमशतकादारभ्य पञ्चदशशतकपर्यन्तं कस्मिंश्चिदपि काले स्थितिमान् सम्भवति किन्तु विदुषां बहुमतं तु तं वैक्रमचतुर्दशशतकीनमेव मन्यते। केचित्तु नलोदयं हि कालिदासस्य कृतिमपि कथयन्ति, किन्तु नैतदुपपद्यते भाषिकसंरचनादिदृष्ट्याऽपि । केचित्त्वस्य प्रणेतारं रविदासनाम्नाऽपि जानन्ति । नलोदयं हि काव्यं भाषाभावप्रस्तुतीकरणादिदृष्ट्या नितान्तमेव पश्चाद्वर्तिनी कृतिः। == अगस्त्यः == {{मुख्यः|अगस्त्यः (कविः)}} वारङ्गलनरेशस्य प्रतापरुद्रदेवस्य (१३५१-१३८२ वै०) सभाकविना अगस्त्याख्येन विदुषा चतुःसप्ततिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः इति समालोकाः कथयन्ति । असौ विद्यानाथोपाधिना विभूषितः आसीत् । अस्य बालभारतसंज्ञकमेकं महाकाव्यं सम्प्रति समुपलभ्यते, यत्र पाण्डवानां जीवनचरितमवतारितमस्ति । अत्र वैदर्भी रीतिः क्रीडन्तीव दृश्यते । == वेदान्तदेशिकः वेङ्कटनाथः == {{मुख्यःवेङ्कटनाथः|}} काञ्चीनगर्यां १३२५ मितवैक्रमाब्दे जन्म गृहीत्वा १४३३ मितवैक्रमाब्दं यावत् जीवितवता सुदीर्घायुषा वेदान्तदेशिकाऽऽख्येन वेङ्कटनाथेन विंशत्यधिकशतग्रन्थाः प्रणीताः आसन् । असौ महान् कविः, दार्शनिकश्चासीत्। [[रामानुजाचार्यः|रामानुज]]<nowiki/>सम्मत[[विशिष्टाद्वैतवेदान्तः|विशिष्टाद्वैत]]<nowiki/>मतानुयायी च । स वेदान्ताचार्य-कविताककसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रभृत्युपाधिभिः विभूषितश्च आसीत् । अस्य पिताऽऽनन्दसुरिः माता च तोताम्बा । अस्य हि यादवाभ्युदयमहाकाव्यं [[हंससन्देश]]<nowiki/>खण्डकाव्यं [[सङ्कल्पसूर्योदय]]<nowiki/>नाटकञ्च साहित्यजगति सश्रद्धं स्मृताः ग्रन्थाः। यादवाभ्युदयं हि चतुर्विंशतिसर्गेषु विस्तृतं महाकाव्यम् । अत्र हि कृष्णावतारकथा सुनिपुणं वर्णिताऽस्ति । काव्येऽस्मिन् तिस्र एव रीतयः साधु प्रयुक्ताः सन्ति । सर्वत्रात्र प्रसादमाधुर्ययोरेव बाहुल्यम् । षष्ठे च सर्गे चित्रकाव्याभ्यासोऽत्र । यत्र कुत्रात्र पूर्ववर्तिनां कवीनामनुसरणमपि दृश्यते । विमानाभूतलदृश्यवर्णनं रघुवंशस्य त्रयोदशसर्गं स्मारयति, चित्रकाव्याभ्यासश्च भारविमाघौ च । ग्रन्थस्यास्य महनीयत्वमेतावताऽप्यवधेयं यद् [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>सदृशो विशिष्टेतराद्वैतमतानुयायी ग्रन्थस्यास्य व्याख्याऽर्थं प्रवृत्तः। अस्य हंससन्देशोऽपि कालिदासीयं मेघदूतमतुसति । अत्र रामः हंसदूतत्वेन सीतासकाशं प्रेषयति दयिताजीवितालम्बनार्थी। मेघदूते इवात्रापि मन्दाक्रान्तैव वृत्तम् । विशिष्टाद्वैतमतानुयायित्वादसौ हि साहित्यिकमपि कार्यं स्वाभीष्टमतप्रतिपादनायैव प्रयुनक्तीति कवेरस्य वैशिष्ट्यम् । == गङ्गादेवी == {{मुख्यः|गङ्गादेवी}} गङ्गादेव्या [[मधुराविजयम्|मधुराविजया]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति। असौ [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरराज्य]]<nowiki/>संस्थापकस्य [[बुक्कः|बुक्का]]<nowiki/>ख्यनृपस्य (वै० १४००-१४३६) द्वितीयपुत्र-वीरकम्परायस्य धर्मपत्नी । तेन तस्याः स्थितिकालः १४१५ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । अस्याः आन्ध्रयाः महाकाव्यं स्वपतेः कम्पनाख्यस्य दक्षिणवर्तिप्रदेशविजयोदान्तमवलम्ब्यग्रथितमस्ति । विशेषतः कम्पनसम्पादितो मधुरेश्वरवधवृत्तान्तोऽस्य केन्द्रभूमिः । == साकल्यमल्लो वा मल्लाचार्यः == {{मुख्यः|मल्लाचार्यः}} १४००-१४७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतां साकल्यमल्लेन मल्लाचार्याख्येन रामकथामाश्रित्य [[उदारराघवसञ्चक]]<nowiki/>मष्टादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तस्य सम्प्रति नवैव सर्गाः लभ्यन्ते। == वामनभट्टबाणः == {{मुख्यः|वामनभट्टबाणः}} वत्सगोत्रीयस्य कोमटीयज्वनः पुत्रो विद्यारण्यस्य शिष्यो वामनभट्टबाणः त्रिंशत्सर्गात्मकं रघुनाथचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवान् । सः अदक्या नृपस्य पेहुकोमटीवेमभूपालस्य (१४६०-१४७७ वै०) सभाकविरासीत् । तेनाऽस्य स्थितिकालः १४३०-१४८० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। [[रघुनाथचरितम्|रघुनाथचरिता]]<nowiki/>ख्ये महाकाव्ये रामस्य चरितं निपुणं चित्रितमस्ति। अस्यैव नलकथामाश्रित्य प्रणीतं [[नलाभ्युदयम्|नलाभ्युदय]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यमपि लभ्यते । अस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः उपलभ्यन्ते। असौ हर्षचरितकृतो बाणभट्टोत्सर्वथा भिन्न एवेति समालोचकानामाशयः । == जोनराजः == {{मुख्यः|जोनराजः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जोनराजेन राजतरङ्गिणीनामकं महाकाव्यमैतिहासिकं प्रणीय [[कल्हण]]<nowiki/>स्य राजतरङ्गिण्यामेकं पदमग्रे सारितवान् । कल्हणस्य राजतरङ्गिणी जयसिंहपर्यन्तामेव परम्परां वर्णयति । जोनराजेन जयसिंहादारभ्य सुल्तान जैन-ए-अविदिन संज्ञकराजपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == श्रीधरः == {{मुख्यः|श्रीधरः (जैनकविः)}} जोनराजशिष्येण श्रीधरेण १५३० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जैनराजतरङ्गिणी प्रणीय राजतरङ्गिणीपरम्पराऽग्रे सारिता । अनेन हि १५२५ मितवैक्रमाब्दपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == प्राज्यभट्टः == {{मुख्यः|प्राज्यभट्टः}} जोनराजशिष्येण प्राज्यभट्टेन १६४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता राजावलियताकासंज्ञकमैतिहासिकग्रन्थं प्रणीयैतिहासिककाव्यपरम्परायामेकं पदमग्रे चालितम् । अत्र अकबरविजयपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । == भानुदत्तः == {{मुख्यः|भानुदत्तः}} गणपत्याख्यपुत्रण मैथिलेन भानुदत्तेन १३१०-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनाऽनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति, येषु गीतगौरीपतिनामकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । अत्र गीतगोविन्दस्य प्रभावः स्पष्टमेव लक्ष्यते तेनानेन वैक्रमत्रयोदशशतकपरवर्तिना भाव्यम् । तथैव १४२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णर्वितना शार्ङ्गधरेणास्य श्लोकाः उद्धृता इति तस्य १३००-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिकालः । अस्य रसमञ्जरी, कुमारभार्गवीयं, अलङ्कारतिलकं शृङ्गारदीपिका च महाकाव्येतरग्रन्थाः। == मल्लिनाथः == {{मुख्यः|मल्लिनाथः}} [[रघुवंश]]<nowiki/>-[[कुमारसम्भव]]<nowiki/>-[[मेघदूत]]<nowiki/>-[[किरातार्जुनीय]]<nowiki/>-[[शिशुपालवध]]<nowiki/>-नैषधादिग्रन्थानां व्याख्याता १३६०-१४४० मितवैक्रमाब्दन्तराले स्थितिमत्त्वेनानुमितो मल्लिनाथो [[रघुवीरचरितम्|रघुवीरचरितं]] नाम महाकाव्यमपि प्रणीतवानासीदिति ज्ञायते किन्तु ग्रन्थे लेखकत्वेन न कोऽपि समुल्लिखितः । तथापि ग्रन्थोऽयं मल्लिनाथप्रणीत इति आफ्रेक्ट्बृहत्सूच्यामुल्लिखितमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् सप्तदशसर्गाः सन्ति यत्र [[राम]]<nowiki/>स्य वनगमनादारभ्य राज्याभिषेकपर्यन्ता घटना वर्णिताऽस्ति । प्रसादमाधुर्यगुणसम्मतमिदं काव्यं स्वजातावुत्कृष्टस्थानं निदधाति । == सुकुमारः == {{मुख्यः|सुकुमारः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मालावारप्रदेशनिवासिनी सुकुमारकविना [[कृष्ण]]<nowiki/>स्य पराक्रमविषये [[कृष्णविलासः]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सम्प्रत्यस्य चत्वार एव सर्गाः उपलभ्यन्ते । अस्य शैली सरला सरसा च । == राजनाथो द्वितीयः == {{मुख्यः|राजनाथो द्वितीयः}} विजयनगरराजाश्रितेन डिण्डिमकविसार्वभौमोपाधिधारिणा द्वितीयराजनाथेन त्रयोदशसर्गात्मकं सालुवाभ्युदयसंज्ञकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य स्थितिकाल: १४८७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अत्र साल्वनरसिंहस्य पराक्रमस्तत्पूर्वजचरितञ्च चित्रितमस्ति । == राजनाथस्तृतीयः == {{मुख्यः|राजनाथस्तृतीयः}} १४९७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता द्वितीयराजनाथपौत्रेण तृतीयराजनाथेन विंशतिसर्गात्मकम् [[अच्युतरायाभ्युदयम्|अच्युतरायाभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र विजयनगरस्य राज्ञोऽच्युतरायस्य (१५८७-१५९९ वै०) पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == रामचन्द्रः == {{मुख्यः|रामचन्द्रः (कविः)}} लक्ष्मणभट्टस्यात्मजेन १५९९ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रामचन्द्रेण द्विसन्धानपद्धतौ [[रसिकरञ्जनम्|रसिकरञ्जनं]] नाम काव्यं प्रणीतमस्ति । इदं ऐकतः पठने शृङ्गारिकमर्थं ददाति, अन्यतः पठने तु वैराग्यसम्बद्धमर्थञ्च। == उत्प्रेक्षावल्लभः == {{मुख्यः|उत्प्रेक्षावल्लभः}} मालावारनिवासिना उत्प्रेक्षावल्लभकविना प्रणीतं [[भिक्षाटनमहाकाव्यम्|भिक्षाटनमहाकाव्यं]] प्रकाशितमस्ति । काव्येऽस्मिन् एकोनचत्वारिंशत्पद्धतयः (सर्गाः) सन्ति । काव्यमिदमपूर्णमेव दृश्यते । अस्य सम्भावितस्थितिकालः सम्प्रत्ययज्ञातः । समालोचकाः सामान्यतः कविमिमं वैक्रमषोडशशतकोत्तरार्धभवं मन्यन्ते । काव्येऽस्मिन् प्रणेतृत्वेन न कस्यापि नामोल्लिखितं दृश्यते । तत्र शिवभक्तदास इति समुल्लिखितं दृष्ट्वा लेखकस्य नामेति कल्पयन्ति केचित्किन्तु तदपि विशेषणमेव दृश्यते । == रुद्रकविः == {{मुख्यः|रुद्रकविः}} रुद्रकविना राष्ट्रौढवंशमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति। अत्र विंशतिः सर्गाः सन्ति । तत्र मयूरगिरेः प्रथमनृपाद् राष्ट्रौढान्नारायणशाह-पर्यन्तो वंशवृक्षो वर्णितोऽस्ति । असौ नारायणशाहस्य सभाकविः । तेन तस्य स्थितिकालः १६५३ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अयमेव काव्यप्रणयनकालश्च। == चन्द्रशेखरः == {{मुख्यः|चन्द्रशेखरः}} बुन्दीनरेशसुर्जनाश्रितेन चन्द्रशेखरेण विंशतिसर्गेषु विभक्तं सुर्जनचरितमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्यमिदं सरसं सुबोधञ्च । अस्य स्थितिकालः १६५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । == चिदम्बरः == {{मुख्यः|चिदम्बरः}} विक्रमानन्तरं १६६० मिताब्दमभितः स्थितिमता चिदम्बराख्येन विदुषा त्रिसन्धानपद्धत्याश्रितं [[राघवपाण्डवीययादवीयम्|राघवपाण्डवीययादवीया]]<nowiki/>ख्य-महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य हि प्रत्येकश्लोकस्य त्रयोऽर्था भवन्ति रामपक्षीयः पाण्डवपक्षीयः कृष्णपक्षीयश्च । काव्यमिदमतीवं क्लिष्टम् । == यज्ञनारायणः == {{मुख्यः|यज्ञनारायणः}} गोविन्दस्य पुत्रेण यज्ञनारायणेन १६६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन षोडशसर्गेषु विभक्तं [[रघुनाथभूपविजयम्|रघुनाथभूपविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र रघुनाथस्य जीवनचरितं चित्रितमस्ति । ग्रन्थोऽयं [[साहित्यरत्नाकरः|साहित्यरत्नाकर]]<nowiki/>नाम्नाऽपि ज्ञायते। == अद्वैतः == {{मुख्यः|अद्वैतः (कविः)}} विक्रमानन्तरं १६६५ मितवर्षाभ्यर्णे स्थितिमता अद्वैताख्येन विदुषा [[रामलिङ्गामृतम्|रामलिङ्गामृतं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति। == राजचूडामणिः == {{मुख्यः|राजचूडामणिः}} तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रत्नखेटश्रीनिवासपुत्रेण राजचूडामणिनाऽनेकेषु विषयेषु ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति; यत्र दशसर्गात्मकं [[रुक्मिणीकल्याणम्|रुक्मिणीकल्याणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यमप्यस्ति । अत्र कृष्णस्य [[रुक्मिणी|रुक्मिण्या]] सह [[विवाहसंस्कारः|विवाहो]] वर्णितोऽस्ति सरसया रीत्या । == रामभद्राम्बा == {{मुख्यः|रामभद्राम्बा}} १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमत्या तञ्जोरनरेशरघुनाथस्य पत्न्या रामभद्राम्बाख्यया [[रघुनाथाभ्युदयम्|रघुनाथाभ्युदयनामकं]] द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति यत्र राज्ञो रघुनाथस्य पराक्रमो र्वाणतोऽस्ति । == मधुरवाणी == {{मुख्यः|मधुरवाणी}} रघुनाथाश्रितया तञ्जोरवासिन्या मधुरवाण्याख्यया कवयित्र्या [[रामायणम् (महाकाव्यम्)|रामायणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र चतुर्दशसर्गाः १५०० श्लोकाश्च सन्ति । रघुनाथस्य स्थितिकालः १६७१-१७१९ वैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स एवास्याः कवयित्र्याश्च। == चक्रः == {{मुख्यः|चक्रः (कविः)}} १६८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो मधुरायास्तिरुमलनायकाश्रितस्य चक्रकवेः [[जानकीपरिणयः|जानकीपरिणय]]<nowiki/>महाकाव्यं प्रसिद्धम् । अत्र अष्टासु सर्गेषु रामस्य सीतया सह विवाहो वर्णितः। == नीलकण्ठः == {{मुख्यः|नीलकण्ठः (कविः)}} नीलकण्ठः [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>स्य भ्रातुः पौत्रः । स हि १६७० मितवैक्रमाब्दे समुत्पन्नः आसीत् । असौ वेङ्कटेश्वरमखिनः शिष्यः आसीत्, मदुरायास्तिरुमलनायकस्य प्रधानमन्त्री। अनेन १७०७ मितवैक्रमवर्षाभ्य साहित्यिकं कार्यं प्रारब्धम् । तस्य सन्त्यनेके ग्रन्थाः यत्र शिवलीलार्णवं गङ्गावतरणञ्च द्वे महाकाव्ये प्रसिद्धे। शिवलीलार्णवे सन्ति द्वाविंशतिसर्गाः । अत्र हालास्यनाथाख्यस्य चतुःषष्टिक्रीडानां वर्णनमस्ति । गङ्गावतरणे सन्त्यष्टौ सर्गाः । अत्र भूतले [[गङ्गा]]<nowiki/>या अवतरणस्य सुन्दरं वर्णनमस्ति । == वेङ्कटाध्वरी == {{मुख्यः|वेङ्कटाध्वरी}} काञ्चीनिवासिना वेङ्कटाध्वरिणा रामानुजमतानुयायिना १७०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता यादवराघवीयसंज्ञकं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमस्ति यस्य सम्प्रति त्रिंशदेव श्लोका लभ्यन्ते । तस्य अनुप्रासच्छटा निभालनीया। == मेघविजयगणिः == {{मुख्यः|मेघविजयगणिः}} १७२८ मितविक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता जैनेन मेघविजयगणिना नवसर्गेषु विस्तृतं सप्तसन्धानमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तत्र श्लेषेण वृषभनाथ-शान्तिनाथ-पार्श्वनाथ-नेमिनाथ-महावीरस्वामि-कृष्ण-बलदेवानां सप्तानां चरितं चित्रितमस्ति । अस्य प्रत्येकं पद्यं सप्तविधमर्थं जनयति तत्तत्परम् । == देवविमलगणिः == {{मुख्यः|देवविमलगणिः}} १७६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् देवविमलगणिजैनः हीरसौभाग्यनामकं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतवान् । स 'जगद्गुरु'रित्युपाधिना विभूषितः । == रामभवः == {{मुख्यः|रामभवः}} तञ्जौरराज्यशासकस्य 'शाहजी' इत्येतस्य १७४१-१७६८ मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमतः सभापण्डितो रामभद्रः १७६० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे [[पतञ्जलिचरितम्|पतञ्जलिचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतवान् । अत्र महावैयाकरणस्य पतञ्जलेश्चरितं चित्रितमस्ति । == हरदत्तः == {{मुख्यः|हरदत्तः}} १७८० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णवर्तिना हरदत्तेन [[राघवनैषधीयम्|राघवनैषधीया]]<nowiki/>ख्यं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमासीत् । अत्र श्लेषेण रामनलयोश्चरितं चित्रितमस्ति । अस्य सम्प्रति द्वावेव सगौ लभ्येते । == मोहनः == {{मुख्यः|मोहनः (कविः)}} १८०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मोहनस्वामिना रामचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । == वसन्तत्र्यम्बकः शेवडेः == {{मुख्यः|वसन्तत्र्यम्बकः}} वसन्तत्र्यम्बकशेवडे-महोदयस्य [[विन्ध्यवासिनीविजय]]<nowiki/>महाकाव्यं षोडशसर्गात्मकं, [[शुम्भवधमहाकाव्यम्|शुम्भवधमहाकाव्यं]] चतुर्दशसर्गात्मकं, स्तवमञ्जूषा च प्रसिद्धग्रन्थाः। शेवडेमहोदयस्य वृतिः सरसतायां सरलतायां च कालिदासीयकृतिभिः सह तुलामारोहन्ति । अर्थगौरवे कविरेष भारविमनुसरति, पदसौष्ठवे दण्डिनञ्च । स स्वयमेव कथयति - '''शब्दास्त एव हि भवन्ति भवन्ति चोर्थास्तेषां परं विजयते रचनाविशेषः।''' '''यस्यैवं दोषगुणभेदकृतो विभाति भेदः स्फुटं जगति दुष्कविसत्कवीनाम्।।''' == अन्यकवयः == एवमेव अनेके अन्य ग्रन्थाः समालोचकैः स्मृताः सन्ति। तेषां नामानि, रचनाः च अधः उल्लिखिताः। कृष्णदासकविराजस्य गोविन्दलीलामृतं, वस्तृपालस्य (१४ श० ) नरनारायणानन्दं, गोविन्दमखिनः (१६ श०) हरिवंशसारचरितं, वेङ्कटेश्वरस्य रामचन्द्रोदयं, शङ्कराराध्यस्य वसवेहाविजयं (१२०७ वै० ), सोमनाथस्य पण्डिताराध्यचरितं (१९०७), माधवाचार्यस्य यमकभारतं (१२८२); त्रिविक्रमस्य उषाहरणकाव्यं (१३१७ वै०) माधवस्य नरकासुरविजयं (१४३७ वै०) यासतीर्थस्य (१४६० वै०) जयतीर्थविजयं, कृष्णस्य जयतीर्थविजयाब्धिः, सङ्कर्षणस्य जयतीर्थविजयं, श्रीनिवासस्य जयन्द्रोदयं (१४६० वै०), शङ्करस्य कृष्णविजयं (१४८७ वै०) कृष्णाचार्यस्य भरतचरितं (१४८७ वै०), रामवर्मणो भारतसंग्रहः (१४८७ वै०), शिवसूर्यस्य पाण्डवाभ्युदयं (१५०७ वै०), अज्ञातकर्तृत्वं कुशाभ्युदयं (१५१७ वै०) चतुर्भुजस्य हरिचरितकाव्यं (१५५० वै०), स्वयम्भूनाथस्य (१५९७ वै०) कृष्णविलासः, मृत्युञ्जयस्य प्रद्युम्नोत्तरचरितं, वेङ्कटकृष्णस्य (१७०७ वै०) नाटेशविजयं, श्रीनिवासस्य (१७१७ वै०) भूवराहविजयं, वरददेशिकस्य लक्ष्मीनारायण चरितं, रघुवरविजयं (१७३७ वै०), भगवन्तस्य (१७४७ वै०) मुकुन्दविलासः, घनश्यामस्य (१७८२ वै०) भगवत्पादचरितं, वेङ्कटेशचरितं, रामपाणिवादस्य ( १८८२ वै० ), विष्णुविलासं, राघवीयकाव्यं, रामवर्मणः ( १८५७ वै० ) रामचरितं, केरलवर्मणो ( १९१७ वै० ) विशाखराजचरितं, परमेश्वरशिवस्य ( १९२७ वै० ) रामवर्ममहाराजचरितं, अभिनवरामानुजाचार्यस्य (१९३२ वै० ) श्रीनिवाससुधाकरं, विधुशेखरस्य (१८५७-वै० ) उमापरिणयं, हरिश्चन्द्रचरितं, चण्डमारुताचार्यस्य ( १९५७ वै० ) अलीनराजकथा, नारायणस्य सौन्दरविजयं ( १९५७ वै०) मद्राद्रिरामस्य (१९५७ वै० ) श्रीरामविजयं, शङ्करलालस्य (१९५७ वै०) रावजीराजकीर्तिविलासं, बालचरितं, शिवकुमारस्य (१९६७ वै०) यतीन्द्रजीवनचरितं, हेमचन्द्ररायस्य (१९७७ वै०) हैहयविजयं, पाण्डवविजयं, अन्नदाचरणस्य (१९८७ वै०) रामाभ्युदयं, महाप्रस्थानं, वटुकनाथस्य ( १९८७ वै० ) सीतास्वयंवरं, गुरुप्रसन्नस्य ( १९८७ वै० ) श्रीरासमहाकाव्यं, नागराजस्य ( १९९७ वै० ) सीतास्वयंवरं, देशभक्तचरितं, भगवदाचार्यस्य भारतपारिजातं, पारिजातापहारं, पारिजातसौरभं ( १९९७-२००७ वै० ), विष्णुदत्तस्य ( २०१५ वै० ) सौलोचनीयं, गङ्गाकाव्यं, मेधाव्रतस्य (२००७ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, रामावतारस्य (२००४ वै०) भारतानुवर्णनं, दिलीपदत्तस्य ( २००६ त्रै.) मुनिचरितामृतं, अखिलानन्दस्य (२००५ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, गङ्गाधरतैलङ्गस्य अलिविलापसंलापः, मथुरानाथस्य ( २००६ वै० ) जयपूरवैभवं, गोविन्दवैभवं; रघुनाथस्य चन्द्रौपालम्भवर्णनं (२००७ वै० ), मथुराप्रसादस्य प्रतापविजयं, भारतविजयं (२००७ वै० ), बदरीनाथस्य ( २००८ वै०) राधापरिणयः, गङ्गाप्रसादस्य भावोदयं उमापतेः परिजातहरणं, रामस्नेहिनो जानकीचरितामृतम् ( २००७ वै० ), द्विजेन्द्रनाथस्य स्वराज्यविजयम् (२०१७ वै० ), सत्यव्रतस्य (२०२० वै०) बोधिसत्वचरितं, गुरुगोविन्दसिंहमहाकाव्यं, भण्डारकरोपाह्वत्र्यम्बकशर्मणः स्वामि-विवेकानन्दचरितमहाकाव्यमष्टादेशंसर्गात्मकम्, रेवाप्रसादस्य (२०२५ वै०) सीताचरितं, एवमेव माधवप्रसाददेवकोटाऽऽव्यस्य भारतीवैभवं ( काव्यं ) उमानाथशर्मणो गण्डकीगौरवं, कृष्णप्रसादशर्मणः श्रीरामविलापः (खण्डकाव्यं ) श्रीकृष्णचरितामृतं ( महाकाव्यं, षट्पञ्चाशतसर्गात्मकं ) नाचिकेतसं, ययातिचरितं, सम्पातिसन्देशः, रोहिणीवल्लभशर्मणोऽभिनवमेघदूतं, नरहरिनाथस्य अन्योक्तिमुक्तावलिः, भरतराजशर्मणो महेन्द्रोदयमहाकाव्यं (दशसर्गात्मकं), छविलालसूरेः विरक्ततरङ्गिणी (खण्डकाव्यम्), लक्ष्मणकवेः कवितानिकषोपलः (१८५० वै०), कुलचन्द्रशर्मणो भागवतमञ्जरी, गङ्गागौरवं, श्रीकृष्णकर्णामृतं, हरिवरिवस्याः सोमनाथर्मण आदर्शराघवपुष्पाञ्जलिः पूर्णप्रसादब्राह्मणस्य सत्यहरिश्चन्द्रमहाकाव्यं, हरिप्रसादस्य शाहवंशचरितं च। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[गद्यकाव्यानि]] * [[खण्डकाव्यानि]] * [[काव्यम्]] * [[आलङ्कारिकाः]] == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] oaa0nb83jw7z01b3h8cc2k7sodzoxsq 500038 500037 2026-08-06T21:05:35Z ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी 47035 /* भर्तृहरि: */ सामग्री जोडी. 500038 wikitext text/x-wiki '''संस्कृतकवयः''' [[संस्कृतभाषा|संस्कृतभाषां]] काव्यरसेन समृद्धाम् अकुर्वन्। विभिन्ने काले विभिन्नाः कवयः जाताः। तेषां विभाजनं कालानुसारं भवति। प्रसिद्ध ऐतिहासिको विचक्षणो वरदराजः कथयति यत्, संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेनेदं ज्ञायते यदस्य विकासोऽत्यन्तोन्नतरूपेण समजायतेति । अस्य विकासे त्रयः कालविभागाः दृष्टिगोचरीभवन्ति – कालिदासपूर्ववर्तिकालः, कालिदाससमकालः, कालिदासोत्तरकालश्च । प्रकारान्तरेण कथने विद्वांसः कालविभागं भावप्रधान-भावभाषासमप्रधान-भाषाप्रधानाभिधानेनापि कुर्वन्ति। == कालविभाजनम् == कालिदासपूर्ववर्तिकाले काव्ये भावस्यैव प्राधान्यमासीत् । तत्र भाषायास्तु गौणत्वेनैव प्रयोगो दृश्यते । तेनैवात्र कवीनां स्वरचनात्मकशक्तविकासाय प्रकाशनाय च सुयोग्योऽवसरः सुलभ आसीत् । [[वाल्मीकि]]<nowiki/>-[[व्यासः]]<nowiki/>-[[सुबन्धु]]<nowiki/>-[[भास]]<nowiki/>-[[शूद्रक|शूद्रका]]<nowiki/>दयोऽस्य कालस्य प्रतिनिधिकवयः। द्वितीये हि काले कालिदासतत्समकालाभ्यर्णवर्ति अश्वघोष-कुमारदासादयः प्रतिनिधिकवयो मताः। भावस्य भाषायाश्च सन्तुलितविकास एवास्य कालस्य वैशिष्ट्यम् । कालेऽस्मिन् कवीनां रचनाशक्तिरालङ्कारिकसौन्दर्येण सहैव प्रचलति । सत्यमेवैतद्यत्कालिदासेन यदेव काव्यस्योत्कृष्टस्वरूपमुपस्थापितं भावभाषासन्तुलितविकासपरिणामात्मकं तदश्वघोषे वा कुमारदासे किञ्चिदवनतमिव दृश्यते तथापि नैतस्य तत्र नितान्ताभावः। तृतीयः कालो द्वितीयकालात्सर्वथा भिन्न एव । कालेऽस्मिन् काव्ये स्वाभाविकत्वापेक्षया कृत्रिमता प्राचुर्येण दृश्यते पूर्वानुकरणञ्च । काव्ये हि स्वाभाविकाभिव्यक्तेः स्थानं प्रतिस्पर्धभावनया गृहीतम् । तथैव तत्र भावापेक्षया भावुकतायाः प्रवाहापेक्षया कल्पनायाः अनुभूत्यपेक्षया पाण्डित्यप्रदर्शनमेव कृतास्पदं दृश्यते । रचनात्मकप्रवृत्तेर्महत्त्वं न्यूनीकृतं बाह्यरूपस्य प्राधान्यमुदितं यतो विषयस्य गौणतोदिता। तथासाधने भावस्तु नितान्तमेवोपेक्षितः। कविषु न केवलं शाब्दिकचमत्कारप्रदर्शनमेव कौशलप्रदर्शनं सञ्जातं तथा तत्कृते प्रतियोगिताऽपि तेषां सम्पन्ना । लक्षणव्यवहाराय कतिपयेषामेतादृशानां वस्तूनां वर्णनमपि काव्ये समुदितं येषां काव्यवस्तुना सह वस्तुतो न कोऽपि सम्बन्धः सम्भवति नैतावन्मात्रमपि तु काव्यवस्तुकृतेऽनुपयुक्तवस्तूनामपि वर्णनं काव्ये समाविष्टम् । रत्नाकरस्य हरविजयं, मङ्खस्य श्रीकण्ठचरितं, शिवस्वामिनः कप्फणाभ्युदयञ्च प्रवृत्तेरस्य सर्वाधिकपोषकाणि । कविः केवलं शब्दालङ्कारप्रयोग एव नितान्तसंलग्नः सञ्जातः । प्रवृत्तिरेषा भारविनाऽऽरब्धा माघं प्राप्य विकसिता, वासुदेव-शिवस्वामि-वेङ्कटाध्वरिणः प्राप्य मुकुलिता पुष्पिता च । केषुचित् व्याकरणप्रभावमपि स्पष्टमेवावश्यकताधिकमेवोदितं दृश्यते । प्रवृत्तिरेषाऽश्वघोषेण बीजिता भारविणा संवर्धिता । भीमक-भट्टि-हलायुधैस्तु व्याकरणसिद्धये एव काव्यानि प्रणीतानि । यथा यथा काव्यस्य बाह्यरूपात्मकता भावापेक्षया प्रबलतरा सञ्जाता तथा तथा काव्ये कवित्वातिरिक्तान्यविषयस्य पाण्डित्यप्रदर्शनमप्युदितम् । प्रवृत्तिरेषा श्रीहर्षे सर्वाधिकत्वेन दृश्यते । श्लेषमाश्रित्य एकाधिकभावानया सहैव प्रकाशनप्रवृत्तिरपि समुदिता काव्ये । प्रवृत्तिरेषा धनञ्जयेन प्रारब्धा राघवपाण्डवीयाख्यद्विसन्धानकाव्यप्रणयनेन । कविराजेनैषा संवद्धिता । चिदम्बरेण त्रिसन्धानकाव्यं मेघविजयगणिना तु सप्तसन्धानकाव्यमपि प्रणीतम् । अनेन कवित्वसाधनायाः स्थानं बौद्धिकपरिश्रमेण गृहीतम् । तथा साधने विचारा भावाश्च समूलमेव प्रणष्टाः । काव्ये हि विश्वजनीनत्वापेक्षया साम्प्रदायिकभावानां प्राबल्यमुदितम् । अश्वघोष-हेमचन्द्र-प्रभृत्युत्कृष्टकोटिकविषयेष्वपि प्रवृत्तिरेषा कृतास्पदा । तथैव कवयो हि स्वाश्रयदातृप्रसादनाय तत्तत्प्रशंसककाव्यानि रचयितुं प्रवृत्ताः । हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितमस्य परममुदाहरणम् । यद्यपि प्रवृत्तिरेषा परिमलकालिदासोपाधिधारिणा पद्मगुप्तेन 'नवसाहसाङ्कचरितं' प्रणीय समारब्धा तथापि तदपेक्षयाऽपि पश्चाद्वर्तिकविषु तत्प्रभावोऽधिकमेव दृश्यते । प्रवृत्तिरेषा तथा प्रवृद्धा यत्पत्न्यपि स्वपतिप्रसादाय तद्यशःप्रसारणहेतुककाव्यप्रणयनाय प्रावर्तत। रामभद्राम्बायाः रघुनाथाभ्युदयं प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मरणीयं काव्यम् । तथैवेतिहासोऽपि काव्यरूपेणोपस्थापितः कल्हण-जोनराज-श्रीधरादिभिः । काव्ये हि प्राकृतस्य स्थानमपि सुरक्षितं सञ्जातम् । प्रवरसेनस्य सेतुबन्धः, वाक्पतिराजस्य गउडवहो प्रवृत्तेरस्य परमुदाहरणं, हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितञ्च (चरमा अष्टौ सर्गाः )। उत्तरदिशि काश्मीरः पूर्वदिशि पाटलीपुत्रं पश्चिमदिशि गुर्जरदेशो दक्षिणदिशि मालीवारश्च संस्कृतंकाव्यप्रकर्षाय समभवन् । कार्येऽस्मिन् विदिशाऽपि प्रशस्या यत्र कालिदासेनाभिज्ञानशाकुन्तलसदृशो ग्रन्थः प्रणीतः। 'कवयो वनिता वल्ल्यो न तिष्ठन्ति निराश्रयाः' इति कथनानुसारमेव यावत्पर्यन्तं देशे राजानः काव्यमर्मज्ञा आसंस्तावत्पर्यन्तं काव्यस्याबाधरूपेण विकासः समभवत् । तेषां आश्रयेण कवयोऽपि कृतकृत्या आसन् । सन्त्यनेकानि निदर्शनांनि यद्राजाश्रयेणैव कवय कृतकार्या अभृवन् । पाणिनेः नन्दी, कात्यायनस्य योगनन्दः, पतञ्जलेः पुष्यमित्रः, सुबन्धोः बिन्दुसारः, वत्सेश्वरश्च, कालिदासस्य विक्रमादित्योपाधिधारी शुद्रकः, अश्वघोषस्य कनिष्कः, भारवेविष्णुवर्धनः, भट्टेः श्रीधरसेनः, बाणस्य श्रीहर्षः, माघस्य श्रीभोजः, वाक्पतिराजस्य भवभूतेश्च यशोवर्मा, रत्नाकरस्यावन्तिवर्मा, हलायुधस्य कृष्णः, पद्मगुप्तस्य भोजः, मङ्खस्य जयसिंहः, कल्हणस्य जल्हणस्य च सोमपालः, सन्ध्याकरनन्दिनो रामपालः, हेमचन्द्रस्य कुमारपालः, कविराजस्य कामदेवः, श्रीहर्षस्य विजयचन्द्र-जयचन्द्रौ, चण्डस्य पृथ्वीराजः, अरिसिंहस्य वीरधवलः, वासुदेवस्य कुलशेखरः, अगस्त्यस्य विद्यानाथस्य च प्रतापरुद्रदेवः, यज्ञनारायणस्याच्युतः, नीलकण्ठस्य तिरमलनायकः, जगन्नाथस्य शाहजहानश्चाश्रयभूता राजान आसन्निति तत्तदग्रन्थविलोकनतो ज्ञायते । यदा भारतं विदेशिशासनाधीनं सञ्जातं, विशेषतः आङ्गलशासनस्य ततः प्रभृति राजानः गतश्रीका अजायन्त सहैव कविपरम्पराऽपि निरुद्धेति । उक्तं च - '''गतास्ते राजानो य इह कृतिनं बिभ्रति कविं''' '''प्रयातास्ते विज्ञा य इह वचसाऽर्चन्ति सुकविम् ।''' '''वणिग्द्वाःस्थः कुर्यात्कथमयमहो काव्यममलं''' '''स्मरंस्तान् स्वं निन्दन्निह वसति कश्चिद्गतवयः ।।''' इति । तथा च - '''सा रम्यानगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रञ्च तत्''' '''पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।''' '''उद्वृत्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते वन्दिनस्ताः कथाः''' '''सर्वं यस्य वशादगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ।।''' यथाऽऽह पाजकः - '''लक्ष्मीपङ्कलङ्किताः परिमितक्ष्माखण्डपिण्डीभुजो''' '''गर्वग्रन्थिविसंस्थुलैरवयवैर्नेपथ्यकन्थामृतैः।''' '''एते कीदृश ईश्वराः कुपतयः किं वाऽनया चार्चया''' '''यस्त्रैलोक्यविलक्षणः फलतु नः सत्यं स एवेश्वरः ॥''' इति । == पाणिनिः == {{मुख्यः|पाणिनिः }} पाणिनिर्हि महामुनिः न केवलं व्याकरणसंहितामेव प्रणिनायापितु स जाम्बवतीजयाख्यं महाकाव्यमपि विरचितवानासीत् । स हि भगवान् कुत्रत्यः किङ्कालिको वेति नाद्यापि पार्यते निश्चेतुम् । जनाः कथयन्ति यत्स हि पेशावरनिकटस्थितः शालातुरग्रामो हि पाणिनेर्जन्मस्थानं, तस्य च स्थितिकालो बुद्धसमकालिको वा तस्मादपि प्राग्वर्तीति । अधिकांशविचक्षणा विश्वसन्ति यत्पाणिनिः प्रद्योतवंशस्य मागधस्य राज्ञो नन्दिवर्धनस्य मित्रमासीत् । स हि महाभारतयुद्धकालात् ११३० वर्षानन्तरं मगधस्य सम्राडासीत् प्रद्योतात् पञ्चमः पुरुषः । तेन हि कलेः १८५६ वर्षेषु व्यतीतेषु तस्य स्थितिकालो यो हि नृपविक्रमार्कात् ११८९ वर्षपूर्वं राजतरङ्गिणीकारसम्मतमानानुसारेणापतति, [[श्रीमद्भागवत|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु १९१५ वर्षपूर्वम् । पाणिनिः दाक्षीपुत्र-शालातुरीयादिनामभिरपि ज्ञायते परवर्तिभिः विचक्षणैः । यथोक्तं त्रिकाण्डशेषे - '''पाणिर्निस्त्वाहिको दाक्षीपुत्रः शालङ्किपाणिनौ।''' '''शालीतरीयः...........।।'''<ref>२।७।२४</ref> पाणिनिः भारतस्योत्तरे भागे यत्र कुत्राऽप्यासीत् इति मन्यते। अधिकं तदेतदेव सम्भवति यत्स साम्प्रतिकपञ्चनदप्रदेशे जन्म लब्ध्वा स्वीयं जीवनं पाटलिपुत्रे यापयामासेति । स हि पाटलिपुत्रवास्तव्यस्य वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीत् । तेन शङ्करप्रसादाद् व्याकरणं लब्ध्वा प्रकाशितमिति भट्टसोमेश्वरप्रणीतात् [[कथासरित्सागर]]<nowiki/>तो ज्ञायते । [[राजशेखर]]<nowiki/>श्च स्मरति [[काव्यमीमांसा]]<nowiki/>याम् - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति । आधुनिकलेखकास्तु कतिपये पौरस्त्या वा पाश्चात्याः पाणिनेः स्थितिकाले विक्रमपूर्वसप्तमशतकादारभ्य चतुर्थशतकपर्यन्तं मन्यन्ते । यद्यपि कतिपये विचक्षणाः पाणिनेः काव्यप्रणेतृत्वे ससन्देहास्तथापि भूयांसो हि बुधास्तद्विश्वसन्ति । राजशेखरः कथयति - '''नमः पाणिनये तस्मै येन रुद्रप्रसादतः ।''' '''आदौ व्याकरणं प्रोक्तमनु जाम्बवतीजयम्॥''' तस्य हि काव्यं पातालविजयनाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । काव्यमिदं सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र कुत्र समुद्धतास्तत्रत्या इति कथिता अंशा एव लभ्यन्ते । दिङ्मात्रं यथा - '''उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्।''' '''यथा समस्तं तिमिरांशुकं तथा पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्।।''' '''गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्प्रावृषि कालमेघाः।''' '''अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरि गौरिव हुङ्करोति।।''' '''विलोक्य सङ्गमे रागं पश्चिमायां विवस्वतः।''' '''कृतं कृष्णं मुखं प्राच्या न हि नार्यो विनेर्ण्यया।।''' '''निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः।''' '''धारानिपातैः सह किन्नु वान्तश्चन्द्रोऽयमित्यार्ततरं ररास।।''' '''ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्।''' '''विनोदयन्ती सकलङ्कमिन्दु तापं खेरभ्यधिकञ्चकार।''' == व्याडिः == {{मुख्यः|व्याडिः}} मेधाव्यपरनामकेन व्याडिना बलचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखति यत्- '''रसाचार्यः कविर्व्याडिः, शब्दब्रह्मैकवाङ्मुनिः।''' '''दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुर्मीमांसकाग्रणीः।।''' '''बलचरितं कृत्वा यो जिगाय भारतं व्यासञ्च।''' '''महाकाव्यविनिर्माणे तन्मार्गस्य प्रदीपमिव।।''' इति। व्याडिर्हि मेधावी नन्दस्य मागधस्य समये पाटलिपुत्रे वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीदिति कथासरित्सागरतो ज्ञायते । राजशेखरोऽपि पाटलिपुत्रे व्याडेरवस्थितिं समर्थयति कथनेनानेन - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति मागधो हि नन्दो [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>गणनानुसारेण कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु स्थितिमानित्यनुमितः । तदनुसारेण हि तस्यापि स्थितिकालो विक्रमपूर्वं ४०० वर्षाण्यभितः सम्भवति । राजतरङ्गिणीकारानुसारेण त्वेवम् । [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु स समयः कलेः १५०० वर्षेषु व्यतीतेषु, समापतति, यश्च नृपविक्रमार्कात् १५४५ वर्षपूर्वं सम्भवति । व्याडेर्महाकाव्यमपि स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते सम्प्रति किन्तु अज्ञातकर्तृकायाममरकोषटीकायां 'कमपि भूभुवनाङ्गणकोणम्' इति 'व्याडिभाषासमावेशः' इति स्मृतं लभ्यते । नैतदधिकं विषये विवरणं प्राप्यते। व्याडिः (मेधावी) अलङ्कारशास्त्रमपि प्रणीतवानासीदिति काव्यालङ्कारकृतो भामहस्य ‘इति मेधाविनोदिताः' इति स्मरणाज्ज्ञायते । [[अग्निपुराण|अग्निपुराणे]]<nowiki/>ऽपि मेधाविरुद्रौ हि काव्याचार्यत्वेन स्मृतौ स्तः। == वररुचिः == {{मुख्यः|वररुचिः}} वररुचिः कात्यायनो मेधाजिल्कात्यपुनर्वसुनामभिरपि ज्ञातः । स हि कथासरित्सागरानुसारेण मागधस्य योगनन्दस्य मन्त्री आसीत् । योगनन्दश्च कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु अभिषिक्त आसीदिति [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>कृतगणनातो ज्ञायते । तेन हि स नृपविक्रमार्कात् ८०० वर्षपूर्वं स्थितिमानित्यनुमीयते। वररुचेः [[पाणिनीयव्याकरण|पाणिनीयव्याकरणो]]<nowiki/>परि वार्तिकानि तु प्रसिद्धान्येव । पाणिनिना हि भगवता सूत्रात्मिका व्याकरणसंहिता प्रणीता। तस्याः व्याडिना विन्ध्यस्थ-नन्दिनीसुत-मेधाविप्रभृत्यपरनामकेन वृत्तिः प्रणीता। तदाधृत्य वररुचिना तस्या उपरि वार्तिकानि प्रणीतानि । तदतिरिक्तमनेन स्वर्गारोहणाख्यं काव्यमपि प्राणायीति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत् - '''यः स्वर्गारोहणं कृत्वा स्वर्गमानीतवान् भुवि।''' '''काव्येन रुचिरेणैव ख्यातो वररुचिः कविः।।''' '''न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्यः ।''' '''काव्येऽपि भूयोऽनुचकार तं वै कात्यायनोऽसौ कविकर्मदक्षः।।''' इति । जह्वणकृतसूक्तिमुक्तावल्यां तु - '''यथार्थता कथं नाम्नि मा भूद्वररुचेरिह।''' '''व्यधत्त कण्ठाभरणं यः सदा (स्वर्गा) रोहणप्रियः।।''' इति राजशेखरसम्बन्धेनोक्तमस्ति । न केवलमेतावन्मात्रमपितु पातञ्जलेः [[महाभाष्य|महाभाष्ये]]<nowiki/>ऽपि<ref>४।३।१०१</ref> ''''वाररुचं काव्यम्'''<nowiki/>' इत्युक्तमस्ति । अस्य ह्यनेके श्लोकाः शार्ङ्गधरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सुभाषितरत्नावल्याञ्च समुद्धृता दृश्यन्ते, किन्तु ग्रन्थस्तु स्वरूपेण नैव सम्प्रति लभ्यते । == पतञ्जलिः == {{मुख्यः|पतञ्जलिः}} महाभाष्यकारेण भगवता पतञ्जलिनाऽपि महानन्दमयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत्- '''महाकाव्यमयं काव्यं योगदर्शनमद्भुतम्।''' '''योगव्याख्यानभूतं तद्रचितं चित्तदोषापहम्।।''' इति। पतञ्जलिः गोनदीर्यः पुष्यमित्रस्य शुङ्गस्य मागधस्य समकालिकः आसीदिति तस्य ''''इह पुष्यमित्रं याजयामः'''<nowiki/>' इति महाभाष्ये वचनाज्ज्ञायते । पुष्यमित्रो हि कलेः २५१३ वर्षेषु यातेषु साम्राज्यमलभतेति तस्य विक्रमपूर्वं ५३२ वर्षाण्यभितः स्थितिः सिध्यति । एतत्तु राजतरङ्गिणीकाराशयेन । श्रीमद्भागवतानुसारेण तु कालोऽयं विक्रमपूर्वं १२५८ वर्षाण्यभितः आपतति। पतञ्जलेर्महाकाव्यं तु सम्प्रति स्वरूपेण नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र तत्र स्मृतं दृश्यते । कथ्यते हि महाभाष्ये अस्य कतिपये श्लोका वा तच्चरणा उद्धृताः सन्ति। [[सदुक्तिकर्णामृतम्|सदुक्तिकर्णामृते]] पातञ्जलश्लोकरूपेण उद्धृतमस्ति - '''यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्यम्बुधिर्मणीन्।''' '''तथापि जानुदध्ने (ध्नो)यमिति चेतसि मा कृथाः।।''' इति। == कालिदासः == {{मुख्यः|कालिदासः}} कालिदासनाम्ना बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - रघुवंशमहाकाव्यं, कुमारसम्भवमहाकाव्यं, मेघदूतकाव्यम्, ऋतुसंहारं चेति खण्डकाव्यद्वयं, मालविकाग्निमित्रं, विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तलं चेति त्रीणि नाटकानि । कुन्तलेश्वरदैत्यकाव्यं, राक्षसकाव्यं, दुर्घटकाव्यं, वृन्दानकाव्यं, विद्वद्विनोदकाव्यं, श्रुतबोधः, पुण्यबाणविलासः, नवरत्नमाला, ज्योतिर्विदाभरणं, च । == अश्वघोषः == {{मुख्यः|अश्वघोषः}} अश्वघोषस्य कृतित्वेन बहवो ग्रन्थाः प्रसिद्धा येषु सौन्दरनन्दं बुद्धचरितं च महाकाव्ये, सूत्रालङ्कारो वज्रसूचिश्च द्वौ बौद्धदर्शनग्रन्थौ, गण्डिस्तोत्रं गाथाग्रन्थः, शारिपुत्रप्रकरणञ्च प्रसिद्धानि । == बुद्धघोषः == {{मुख्यः|बुद्धघोषः}} बुद्धघोषस्य हि बौद्धस्य दशसर्गात्मकं पद्मचूडामणिसंज्ञकं महाकाव्यं स्मर्यते । स हि बौद्धग्रन्थव्याख्याकृत्त्वेन सश्रद्धं स्मृतेषु चतुर्षु विद्वत्स्वन्यतमः। शेषाश्च नागसेन-बुद्धत्त-धर्मपालाः । विशुद्धिमार्गः (विसुद्धिमग्ग) महावंशः, अट्टकथाश्चास्य कृतित्वेने प्रसिद्धाः । कथ्यते हि सः प्रथमं ब्राह्मण आसीत्पश्चाच्च बौद्धधर्ममङ्गीकृतवान्। तस्य हि ग्रन्थे कालिदासाश्वघोषयोः स्पष्टः प्रभावः परिलक्ष्यते । बौद्धविवरणानुसारेण ४६२ मितवैक्रमाब्दे त्रिपिटकस्य पालीरूपान्तरानयनाय लङ्कां प्रेषितः आसीत् । तस्य हि ग्रन्थः ५६३ वैक्रमाब्दे चीनीभाषायां रूपान्तरित आसीदतो हि तस्य स्थितिकालः ४६० मितवैक्रमाब्दमभितः सम्भाव्यः । == भीमकः == {{मुख्यः|भीमकः}} भीमकस्य अपरं नाम भीमः। तस्य महाकवेः रावणार्जुनीयं वा अर्जुनरावणीयं नाम महाकाव्यं स्मृतं दृश्यते समालोचकैः। तच्च अष्टाध्याय्याः काशिकावृत्तौ समुद्धतमपि दृश्यते । तेनास्य स्थितिकालो वैक्रमपञ्चमशतकसन्निकर्षे एव क्वचित्सम्भाव्यः । == भर्तृमेण्ठः == {{मुख्यः|भर्तृमेण्ठः}} राजशेखरेण वाल्मीकिसमकक्षत्वेन स्मृतो भर्तृमेण्ठः उज्जयिनीचक्रवर्तिनः श्रीहर्षाख्यस्य विक्रमादित्यस्य शकारेः कृपाभाजनस्य मातृगुप्तस्य सभापण्डितः काश्मीरकः आसीत् । संस्कृतसाहित्ये तस्य नाम प्रतिभाशालिविचक्षणेषु गण्यते । यथोक्तं [[राजशेखर|राजशेखरे]]<nowiki/>ण - '''बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भतृमेण्ठताम्।''' '''स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः ।।''' इति। असौ कविवरो हि मातृगुप्तसमकालीनः । मातृगुप्तो हि उज्जयिनीपतेः श्रीहर्षस्य समकालिकः । तेनाऽस्य समयो वैक्रमं ४८७ मिताब्दसन्निकर्ष एव क्वचितसम्भाव्य इति द्विजेन्द्रनाथमतम् ।<ref>संस्कृतसाहित्यविमर्शे ४३६ पृष्ठे अन्तिमप्रखण्डे</ref> अस्य हि हयग्रीववधं महाकाव्यं स्मर्यते यदधुना स्वरूपतो नैवोपलभ्यते । यथोक्तं राजतरङ्गिण्यां - '''हयग्रीववधं मेण्ठस्तदग्ने दर्शयन्नवम् ।'''<ref>३।२६०</ref> एवमेव राजशेखरः कथयति - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्तामररूपसूरभारवयः ।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥''' [[भोजदेवः]] कथयति - '''यस्मिन्नितिहासार्थानपेशलान् पेशलान् कविः कुरुते ।''' '''स हयग्रीववधादिप्रबन्ध इव सर्गबन्धः स्यात् ।।'''<ref>[[शृंगारप्रकाश|शृंगारप्रकाशे]] ११/१५६</ref> [[धनपाल]] उद्गिरति - '''वक्रोक्त्या भर्तृमेण्ठस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् ।''' '''आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः।।''' [[पद्मगुप्तः]] कथयति - '''पूर्णेन्दुबिम्बाऽपि सुन्दराणि तेषामदूरे पुरतो यशांसि।''' '''ये भर्तृमेण्ठादिकवीन्द्रसूक्तिव्यक्तोपदिष्टेन यथा प्रयान्ति॥'''<ref>नवसाहसाङ्कचरिते १/५</ref> यथा कथयति परिमलकालिदासोऽपि - '''तत्त्वस्पृशस्ते कवयः पुराणाः श्रीभर्तृमेण्ठप्रमुखा जयन्ति ।''' '''निस्त्रिंशधारासदृशेन येषां वैदर्भमार्गेण गिरः प्रवृत्ताः ।।''' == मातृगुप्तः == {{मुख्यः|मातृगुप्तः}} उज्जयिनीचक्रवर्तिनो विक्रमादित्यस्य श्रीहर्षस्य कृपया लब्धकाश्मीरराजसिंहासनो मातृगुप्तः स्वसमयस्योत्कृष्टतमः कविरासीत् । मातृगुप्तस्य स्थितिकालो नाद्यापि संनीर्णीतः। तस्य हि शूद्रकजयं नाम काव्यं प्रथितमासीत् । स हि जन्मनाऽऽवान्तिकः स्मृतः । तस्य हि पद्यानि यत्र तत्र समुद्धृतानि दृश्यन्ते। यथौचित्यविचारचर्चायां - '''नायं निशामुखसरोरुहराजहंसः कीरीकपोलतलकान्ततनुः शशाङ्कः।''' '''आभाति नाथ तदिदं दिवि दुग्धसिन्धु-डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डु यशस्त्वदीयम्।।''' एतदतिरिक्तं निम्नाङ्कितं पद्यमपि मातृगुप्तप्रणीतत्वेन कथितम् - '''शीतेनोद्धृषितस्य माषशिमिवच्चिन्तार्णण मज्जतः''' '''शान्ताग्निं स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे।''' '''निद्रा क्वापि विमानितेव दयिता सन्त्यज्य दूरङ्गता''' '''सत्पात्रप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ।।''' [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] उक्तमस्ति यत्-- '''मातृगुप्तो जयति यः कविराजो न केवलम्।''' '''कश्मीरराजोऽप्यभवत् सरस्वत्याः प्रसादतः।।''' '''विधाय शूद्रकजयं सर्गान्तानन्दमद्भुतम्।''' '''न्यदर्शयत् वीररसं कविरावन्तिकः कृतिः।।'''<ref>२१-२२</ref> == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} हरिचन्द्रकविविषये स्वल्पमेव विवरणं प्राप्यते। समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसङ्गे उक्तमस्ति - '''निजकीर्तेर्वैजयन्ती कर्णकीर्तिं चकार यः।''' '''हरिचन्द्रो विजयते पाञ्चालक्षितिपः कविः ॥'''<ref>२०</ref> इति । अनेनैतत् मन्यते यद्, हरिचन्द्रः पाञ्चालनरेन्द्र आसीदासीच्च तस्य काव्ययशः सुविख्यातं न केवलं स्वसमयेऽपि तु पश्चाद्वर्तिनि कालेऽपि । यथा स्मरति राजशेखरः - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम्॥''' इति । तथैव हर्षचरितेऽप्युक्तम् - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति । अस्य हि कर्णकीतिर्नाम काव्यं प्रसिद्धम् । == हरिषेणः == {{मुख्यः|हरिषे}} हरिषेणः स्वसम्यस्य सर्वोत्कृष्टः कविरासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसंगे ग्रथितान्निम्नाङ्कितपद्यात् मन्यते - '''तुङ्गं ह्यमात्यपदमाप्तदशः प्रसिद्धं भुक्त्वा चिरं पितुरिहास्ति सुहृन्ममायम्।''' '''सन्धौ च विग्रहकृतौ च महाधिकारी विज्ञः कुमारसचिवो नृपनीतिदक्षः॥''' '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इतिः_____महार्हनामा।''' '''प्रामाण्यमाप्तवचनस्य च तस्य धर्म्ये ब्रह्मत्वमध्वरविधौ मम सर्वदैव ।।''' '''चत्वार्यन्यानि काव्यानि व्यदधाच्च लघूनि यः प्रभावयच्च मां कर्तुं कृष्णस्य चरितं शुभम्।''' '''हरिषेणकविर्वाग्मी शास्त्रशस्त्रविचक्षणः यशोऽलभत काव्यैः स्वैर्नानाचरितशोभनैः।।''' '''येषां न केवलं काव्यं श्रेष्ठं धर्मार्थकामदम् राजता वा राजनीतिरूपकर्त्री मनःस्थिता।''' '''ते राजकवयोऽमात्याः शुद्धकर्मगुणैर्भुवि वर्णिताश्चाष्टगुरवो दिङ्नागप्रतिपक्षिणः।।'''<ref>२३-२८</ref> इति । हरिषेणो हि ध्रुवभूतेः पुत्रः समुद्रगुप्तसमकालीन आसीदिति समद्रगुप्तस्य प्रयागस्तम्भाभिलेखतोऽपि ज्ञायते । अभिलेखोऽयं तिलभट्टानुष्ठितः ४०७ मितवैक्रमवत्सरप्रतिष्ठापितः । यथोक्तं तत्र - '''३१. •••••••एतच्व काव्यमेषामेव भट्टारकपादानां दासस्य समीपपरि सर्प्पणानुग्रहोन्मीलितमतेः।। ३२. खाद्यटपाकिकस्य महादण्डायकध्रुवभूतिपुत्रस्य सान्धिविग्रहिककुमारामात्यमहादण्डनायकहरिषेणस्य सर्वभूतहितसुखायास्तु ।''' इति । काव्यञ्च यथा - '''३०. प्रदानभुजविक्रमप्रशंमशास्त्रवाक्योदयै-''' '''रूपर्युपरिसञ्चयोच्छितमनेकमार्गं यशः।''' '''पुनाति भुवनत्रयं पशुपतेर्जटान्तगुहा''' '''निरोधपरिमोक्षशीघ्रमिव पाण्डु गाङ्गं पयः ।।''' इति । समुद्रगुप्तो हि मगधसम्राट् प्रथमचन्द्रगुप्तस्य पुत्रो घटोत्कचस्य राज्ञः पौत्रः श्रीगुप्तस्य प्रपौत्रः ३९२-४३२ मितवैक्रमाब्दानाभितो महीं शासितवान् । हरिषेणेन हि पञ्च काव्यानि प्रणीतान्यासन्निति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरितोल्लेखात् मन्यते । यत्रैकं रघुवशं चत्वार्यन्यानि लघूनि । किन्तु हरिषेणस्य रघुवंशंकर्तृत्वं नैव सन्देहबाह्यम् । एकतो रघुवंशं हि काव्यं कालिदासकर्तृत्वेन प्रसिद्धमेव । अपरञ्च समुद्रगुप्तस्य तत्समर्थकवचनमपि न तथा स्पष्टम् । यथा हि - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इति महार्हनामा ॥''' इति । अत्र हि इतिशब्दस्य स्थाने इवशब्दपाठोऽपि सम्भवति । तथा हि सति - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इव प्रसिद्धो यः कालिदास इति (दिक्षु ) महार्हनामा ।''' इति भवति । स्यादेतद्वा न वा, एतावत् मन्यते यद्, हरिषेणः स्वसमये उत्कृष्टः पण्डितः कविश्वासीत् । तस्य हि गद्यपद्यमयी भाषा समुद्रगुप्तस्य प्रयागशिलास्तम्भेऽद्यापि द्रष्टुं शक्यते । == समुद्रगुप्तः == {{मुख्यः|समुद्रगुप्तः}} मगधसम्राट समुद्रगुप्तः स्वसमयस्य प्रतिष्ठितः कविराज आसीदिति तस्यैव प्रयागशिलास्तम्भलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''(२७) निशितविदग्धमतिगान्धर्वललितैर्बीडितगुरुतुम्बुरुनारदादेः विद्वज्जनोपजीव्यानेककाव्यक्रियाभिः प्रतिष्ठितकविराजशब्दस्य.......'''इत्यादि । यस्य हि कृष्णचरितं नाम महाकाव्यमासीद्यद्धि सम्प्रति खण्डितरूपेणैव लभ्यते । तद्धि प्रथमं जीवाराममहाभागेन सविवरणं १९९८ मितवैक्रमाब्दे प्रकाशितमासीत् । तदेव पुनः युधिष्ठिरमहाभागेन स्वीये संस्कृतव्याकरणशास्त्रेतिहासनामके ग्रन्थे तस्य तृतीयभागे सप्तमपरिशिष्टरूपेण प्रकाशितं दृश्यते । काव्यस्यास्य सम्प्रति प्रस्तावनाभाग एव लभ्यते यत्र हि मुनिकवयो राजकवयो जीविकाकेवय इति त्रीणि शीर्षकाणि दृश्यन्ते । मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे दश मुनिकवयः स्मृताः यत्र प्रथमस्तु लुप्तपाठः । तत्र युधिष्ठिरमहाभागमतेन पाणिनिः स्मृतो भवति वररुचिप्रसङ्गे '''<nowiki/>'काव्येन भूयोऽनुचकार तं वै'''' इति कथनात् । स्यादप्येतत् । तेन प्रथमो जाम्बवतीविजयकाव्यकृत्पाणिनिः, ततश्च क्रमेण कण्ठाभरणकृत् शाख्यायनः, स्वर्गारोहणस्य कर्ता वररुचिः कात्यायनः, बलचरितकृद् व्याडिः, इंन्द्रविजयस्य प्रणेता देवलः, महानन्दमयकृत्पतञ्जलिः, विंशत्यधिकनाटकानां प्रणेता भासः, भीमजयस्य प्रणेता वर्धमानः, बुद्धचरितस्य कर्ता चीनदेवः, सूर्यस्तवस्य प्रणेता मिहिरदेवश्च । तथैव, राजकविवर्णनप्रसङ्गे वत्सराजचरितस्य प्रणेता सुबन्धुः, मृच्छकटिकस्य कर्ता शुद्रकः, अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्येषामपि त्रयाणां लघुनाटकानां कर्ता कालिदासः, सौनन्दस्य बुद्धचरितस्य प्रणेता घोषः (अश्वघोषः) शूरापराभिधानः, कर्णकीर्तेः प्रणेता हरिचन्द्रः, शूद्रकजयस्य कर्ता मातृगुप्तः, रघुकार इति प्रसिद्धः, अन्येषामपि त्रयाणां लघुकाव्यानां प्रणेता कालिदासापराभिधानो हरिषेणश्चेत्यष्टौ स्मृताः । जीविकाकविवर्णनस्य तु समग्रोऽपि भागः प्रणष्टो दृश्यते । == वत्सभट्टिः == {{मुख्यः|वत्सभट्टिः}} वत्सभट्टिः स्वसमयस्य प्रख्यातः कविरासीदिति बन्धुवर्मणो मन्दसोरशिलास्तम्भाभिलेखाज्ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''२३. पूर्वा चेयं प्रयत्नेन रचिता वत्सभट्टिना ॥४४॥''' इति। अभिलेखेऽस्मिन् समष्ट्या चतुश्चत्वारिंशच्छ्लोकाः विद्यन्ते काव्यमयाः यत्र हि कालिदासीयकौशलस्य स्पष्टः प्रभावो दृश्यते । यथा हि - '''चलत्पताकान्यवलासनाथान्यत्यर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि।''' '''तडिल्लताचित्रसिताभ्रकूटतुल्योपमानानि गृहाणि यत्र।।१०।।''' '''विद्युद्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः, सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्।''' '''अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः, प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः।।<ref>उत्तरमेघे ५</ref>''' कवेरस्य उक्तशिलास्तम्भलेखाधारेण विक्रमानन्तरं ५१३ मितवत्सरमभितोऽनुमितः स्थितिकालः। == कुब्जः == {{मुख्यः|कुब्जः}} कुब्जाख्यः कविः शान्तिवर्मणः प्रशस्त्यात्मकं काव्यं स्वयमेव प्रणीय तदुट्टङ्कितवानिति तलगुण्डास्थितशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । तत्र हि चतुस्त्रिंशत्पाद्यनि काव्यमयानि सन्ति ।तत्रोक्तमवसाने - '''१४. तस्यौरसस्य तनयस्य विशालकीर्तेः, पट्टत्रयापणविराजितचारुमूर्तेः।''' '''श्रीशान्तिवर्मनृपतेर्वरशासनस्थः कुब्जः स्वकाव्यमिदमश्मतले लिलेख ॥३४॥''' स्थितिकालश्चास्योक्ताभिलेखानुसारमेव विक्रमानन्तरं ५१२ मितवर्षमभितोऽनुमितः । == वासुलः == {{मुख्यः|वासुलः}} वासुलो हि कविः कक्काख्यस्य पुत्रो यशोधर्मप्रशस्त्यात्मकमेकमष्टाविंशतिपद्यात्मकं काव्यमपरं नवश्लोकात्मकं काव्यद्वयं प्रणिनायेति यशोधर्मदेवस्य मन्दसारशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''९. इति शुश्रूषया तस्य नृपतेः पुण्यकर्मणः ।''' '''वासुलेनोपरचिताः श्लोकाः कक्कस्य सूनुना ॥९॥ 'उत्कीर्णा गोविन्देन।'''' तस्य हि काव्यकौशलं निभाल्यतामत्र । यथा- '''२२. यस्मिन् काले कलमृदुगिरां कोकिलानां प्रलापाः''' '''भिन्दन्तीव स्मरशरनिभाः प्रोषितानां मनांसि।''' '''भृङ्गालीनां ध्वनिरनुवनं भारमन्द्रश्च यस्मि-''' '''न्नाधूतज्यं धनुरिव नदच्छ्रूयते पुष्पकेतोः ॥२५॥''' '''२३ प्रियतमकुपितानां कम्पयन् बद्धरागं, किसलयमिव मुग्धं मानसं माननीनाम्।''' '''उपनयति विवस्वानं मानभङ्गाय यस्मिन्, कुसुमसमयमासे तत्र निर्म्मापितोऽयम्।।२६।।''' == भारविः == {{मुख्यः|भारविः}} संस्कृतमहाकाव्यपरम्परायां भारवेस्तृतीयं स्थानं कालक्रमदृष्ट्या । स हि संस्कृतकाव्यजगति अलङ्कृतशैल्याः प्रथम उन्नायकः पण्डितयुगस्य प्रवर्तकश्च । तस्य [[किरातार्जुनीय|किरातार्जुनीयं]] महाकाव्यं प्रसिद्धं यद्धि काव्यसर्वस्वभूतयोर्भावकक्षापक्षयोः समन्वयापेक्षयापि कवेः पाण्डित्यप्रदर्शनमेव प्राधान्येनावलम्बते। == भट्टिः == {{मुख्यः|भट्टिः}} भट्टिः भट्टिकाव्यस्य रचयिता। भट्टिकाव्यस्य अपनं नाम रावणवधम् इति। व्याकारणं पाठयितुं रचितः अयं ग्रन्थः काव्यरसम् अपि प्रयच्छति। भट्टिः सौरष्ट्र-प्रदेशस्य निवासी आसीत्। वत्सभट्टिना सह अस्य ऐक्यं विषये अनेके विवादाः सन्ति। भर्तृहरिणा सह अपि अस्य ऐक्यविवादः प्रसिद्धः। == कुमारदासः == {{मुख्यः|कुमारदासः}} कुमारदासस्य जानकीहरणमपि संस्कृतसाहित्ये लब्धप्रतिष्ठा कृतिः । कथ्यते हि यद्रघुवंशे स्थिते सति जानकीहरणं कर्तुं कुमारदासो वा रावण एव क्षमो नान्य इति । अत्रैकतः रघुवंशे इति कालिदासग्रथितकाव्ये तदाख्येऽपरतस्तु रघुवंश्ये रामे इति। कथ्यते हि कुमारसेनो भावपक्षे कालिदासस्य कलापक्षे भारवेरधमर्णस्तथैव भट्टिकवैश्च । == माघः == {{मुख्यः|माघः}} 'माघे सन्ति त्रयो गुणाः' इति कथनेन माघस्य कालिदासभारविदण्डिनामेकायतनीभूतं स्वरूपमाख्यायते । तस्य हि [[शिशुपालवध|शिशुपालवधं]] नाम महाकाव्यं जगति प्रसिद्धमस्ति। 'नवसर्गगते माघे नवशब्दो न विद्यते', 'माघे माघे गतं वयः' इत्याद्युक्तिभिः बहुप्रशंसितस्य महाकाव्यस्य प्रणेतृनाम्नैव समाधिका ख्यातिः। इतः पूर्वं ये महाकवयो जाताः विशेषतः [[कालिदास]]<nowiki/>-[[अश्वघोष]]<nowiki/>-[[भारवि]]<nowiki/>-[[भट्टि]]<nowiki/>-[[कुमारदास|कुमारदासाः]] तेषां हि प्रातिस्विकं वैशिष्ट्यमितरेभ्यः पृथवकृत्य तान् परिचाययति । कालिदासो हि रससिद्धः कविः भारविस्तु कलापक्षपोषकः अश्वघोषो हि दार्शनिकः भट्टिस्तु वैयाकरणः । कुमारदास्तु कालिदासशैलीपोषकः । कालिदासकुमारदासयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः स्वाभाविकगत्या प्रयासं विनैव प्रवहति यदाऽपरस्तारस्मिन्नेव पथि सप्रयासं धावति । उभावेव भावपक्षोन्नायकौ । भारविभट्टिकयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः कविरपरस्तु मूलतो वैयाकरणः । कथ्यते हि माघे सर्वेऽपि कवय एकीभूय स्थिताः । तस्मिन् हि कालिदासस्य रसचमत्कारः, अश्वघोषस्य स्वाभीष्टदर्शनसिद्धिः भारवेरर्थगौरवं, भट्टेः व्याकरणप्रयोगपरता च सर्वे एव परस्परं समन्विताः सन्ति । == भर्तृहरि: == {{मुख्य:|भर्तृहरि:}} '''भर्तृहरिणा शतकत्रयं लिखितम् इति प्रसिद्धम्''' तानि "नीतिशतकम्" "शङ्गारशतकम्" "वैराग्यशतकञ्चे" ति,त्रयम् l == रत्नाकरः == {{मुख्यः|रत्नाकरः}} '''रत्नाकरः''' काश्मीरस्थः <nowiki/>कश्चन कव<nowiki/>िः। भो<nowiki/>जदेवः <nowiki/>(१०६०-११०७ वै०) सादरं कथयति - '''"अस्तङ्गतभारविरवि कालवशात्कालिदासविधुविधुरम् ।''' '''निर्वाणबाणदीपं जगदिदमुद्द्योति रत्नेन ।।"''' इति। तथैव राजशेखरेण काव्यशास्त्रिणा - '''मा स्म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रत्नाकरा इमे ।''' '''इतीव स कुतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ।।''' इति प्रशंसित रत्नाकरकविः संस्कृतसाहित्ये स्वल्पतमं कथानकमादाय सर्वातिशायिबृहत्कायमहाकाव्यप्रणेतृत्वेन प्रसिद्धः । स राजानक-वागीश्वर-विद्याधिपतिप्रभृत्युपाधिभिवभूषितो दृश्यते । महाकवेरस्य [[हरविजयम्|हरविजयं]] नाम पञ्चाशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं, [[वक्रोक्तिपञ्चाशिका]], [[ध्वनिगाथापञ्जिका]] च ज्ञाताः ग्रन्थाः । == आनन्दवर्धनः == {{मुख्यः|आनन्दवर्धनः}} यद्यपि आलङ्कारिकपङ्क्तौ आनन्दवर्धनः सगर्वं स्मर्यते तथापि तस्य काव्यजगत्यपि न तथा प्रसिद्धिस्तु न तथाऽप्रसिद्धिरपि । तस्य हि [[अर्जुनचरित|अर्जुनचरितं]] तं महाकविरूपेणाऽपि परिचाययति । अर्जुनचरितं सम्प्रत्यनुपलब्धग्रन्थरत्नेष्वेकम् । आनन्दवर्धनस्य [[देवीशतकम्|देवीशतकम]]<nowiki/>पि तं तथैव सङ्केतयति यद्यपि तत्स्तुतिकाव्यमेव । अस्य विषमबाणलीलाऽप्यस्य कवित्वं सूचयन्ति । [[ध्वन्यालोकः|ध्वन्यालोके]] कतिपयान्युदाहरणानि अर्जुनचरिताद् गृहीतानि दृश्यन्ते। असौ काश्मीरपालकस्य अवन्तिवर्मणः समकालिकः आसीदिति राजतरङ्गिणीकारस्य निम्नकथनम् '''मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः।''' '''प्रथां रत्नाकरश्चागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः॥'''<ref>५/३९</ref> इति। अवन्तिवर्मा ९१२-९३० मितवैक्रमाब्दान्तरे स्थितिमानासीत् । तस्य सभासद्भूत आनन्दवर्धनोऽपि ८८०-९५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् मन्यते। == शिवस्वामी == {{मुख्यः|शिवस्वामी}} शिवस्वामी अपि आनन्दवर्धन इव अवन्तिवर्मणः सभायामासीदिति राजतरङ्गिणीकथनात् मन्यते।<ref>५/३९</ref> तेन तस्यापि स्थितिकालोऽवन्तिवर्मकालसम एवेति अनुमीयते, किन्तु स आनन्दवर्धनाज्ज्येष्ठ एव मन्यते। अतोऽस्य कालः ८५०-९३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। तस्य कप्फनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं [[बौद्धमतम्|बौद्धमता]]<nowiki/>नुगम् । कथ्यते हि [[शैवसम्प्रदायः|शैवो]]<nowiki/>ऽपि स चन्द्रभित्रनामकबौद्धानुनयेन ग्रन्थमिमं प्रणीतवानिति । [[काव्यप्रकाश]]<nowiki/>कृ[[मम्मटाचार्यः|न्ममटाचार्यः]] काव्यादस्मात् - 'उल्लास्यकालकरवालमहाम्बुवाहम्' इति पद्यं ध्वन्युदाहरणक्रमे समुद्धरति । कप्फनः लीलावतीनगर्या अधीशो युद्धे स्ववीर्येण श्रावस्तीनरेशं प्रसेनजितं जयति । पराजितः प्रसेनजित् बुद्धं ध्यायति ।ध्यातमात्रो बुद्धः प्रकटीभूय कप्फनं विजयते । कप्फनोऽपि ज्ञातरहस्यो बुद्धं शरणं गच्छति कृतकृत्यश्च भवतीत्यस्य कथासारः । काव्येऽस्मिन् सर्गाः सन्ति विंशतिः । काव्ये तत्र मलयपर्वत-विविधर्तु-कुसुमावचय-जलविहारादिविषयाश्च साधु निभालिताः । सः सफलः कविरासीदिति तस्यैव कथनमस्ति यत् - '''विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा, यमककविरगम्यश्चारुसन्दानमानी। अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेष्टप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः।।''' इति। अस्य प्रयोगनैपुण्यं वर्णनाचातुरी च प्रशंसार्हा । दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा - '''वेणीषु मूर्च्छामिव सम्प्रयाता कपोलयोर्लीनमिवादधानाः।''' '''स्मितेष्विवोच्छासमिवोद्वहन्तो विलासिनीः शिश्लिषुरिन्दुपादाः॥''' इति । == वाक्पतिराजः == {{मुख्यः|वाक्पतिराजः}} वाक्पतिराजो मूलतः [[प्राकृतम्|प्राकृत]]<nowiki/>भाषाकविरूपेण प्रसिद्धः । तस्य गउडवहो (गउडवधं ) नाम प्राकृतभाषानिबद्धं महाकाव्यमस्ति । तत्र कान्यकुब्जेश्वरेण यशोवर्मणा गौडराजकुमारस्य वधपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । यशोवर्मा तस्याश्रयदाता नृपः । तेन तस्यापि स्थितिकालो यशोवर्मकालसमकालमेव ७९० मितविक्रमाब्दमभितः आपतति । यशोवर्मा ७८६ मितवैक्रमाब्दे काश्मीरेण ललितादित्येन पराजित असोदिति राजतरङ्गिणीकारः कथयति यत् - '''कविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः।''' '''जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम्।।'''<ref>४।१४४</ref> इति। वाक्पतिराजो [[भवभूति|भवभूतेः]] समकालिकः किन्तु तदवरजः । स भवभूतेः काव्यगतामधमर्णतां स्वीकुरुते स्वयमेव। तस्य च मधुमथनविजयं नाम महाकाव्यमपि प्रसिद्धम् । स स्वयमेव गौडवधं तदुद्घोषयत्यपि । सम्प्रति तत्काव्यं तु नैवोपलभ्यते किन्तु सदुक्तिकर्णामृतप्रभृतिग्रन्थे समुद्धृतानि तस्य कानिचित्पद्यान्येव दृश्यन्ते । तेषु द्वित्राणि यथा सङ्कलितं कविजीविते। निम्नपद्यैः तस्य विष्णुभक्तिः अपि प्रकटिता भवति - '''सेयं द्यौस्तदिदं शशाङ्कदिनकृच्चिह्नं नभः सा क्षितिः,''' '''तत्पातालतलं त एव गिरयस्तेऽम्भोधरास्ता दिशः।''' '''इत्थं नाभिविनिर्गतेन स शिरः कम्पाद्भुतं वेधसा,''' '''यस्यान्तश्च बहिश्च दृष्टमखिलं त्रैलोक्यमव्यात्स वः।।''' '''खर्वग्रन्थिविमुक्तसन्धिविकसद्वक्षः : स्फुरत्कौस्तुभं,''' '''निर्यन्नाभिसरोजकुड्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि।''' '''पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकितं''' '''पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेर्वपुः ।।''' == अभिनन्दः == {{मुख्यः|अभिनन्दः}} रामचरितमहाकाव्यस्य प्रणेता अभिनन्दः काश्मीर आसीत् । तस्य कृतिः रामचरितं नाम महाकाव्यं ३६ सर्गेषु विभक्तमासीत् । तत् सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु तत् भोजराजः (१०६० वै०) महिमभट्टः ( ११५० वै) च स्मरतः । तेन अस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरनवमशतकोतरार्धोऽनुमितः । अस्य पदावली सरला सरसा च वर्तते । काव्यमिदं मूलतोऽपूर्णमासीत् । तत् तत्पश्चाद्वर्तिभ्यां लेखकाभ्यां प्रत्येकं चतुरः सर्गान् विरचय्य पूरितम् । तावुभावपि पाठौ सम्प्रति लभ्येते। असौ हि काश्मीरवासिनः शतानन्दाख्यस्य पुत्रः । == गौडाभिनन्दः == {{मुख्यः|गौडाभिनन्दः}} जरनैयायिकस्य जयन्तभट्टस्य (९३७ वै०) पुत्रेण अभिनन्देन कादम्बरीकथासारनामकमष्टसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । असौ हि [[बाणभट्ट]]<nowiki/>प्रणीत[[कादम्बरी|कादम्बर्याः]] कथासारः । कथ्यते यत्, असौ ७९०-८२६ मितवैक्रमाब्दान्तराले राज्यं कुर्वतः काश्मीरस्य ललितादित्यस्य मन्त्रिणः शक्तिस्वामिनः प्रपौत्रः कल्याणस्वामिनः पौत्रो जयन्तभट्टस्य पुत्रो राजशेखरसमकालिकः । तेन अस्य स्थितिकालो वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धः इति । एतदतिरिक्तमस्य योगवासिष्ठसारनामको ग्रन्थोऽपि लभ्यते । कथासारस्तु सर्वमेव सर्गान्त्यश्लोकान् विहायानुष्टुप्छन्दसि गुम्फितः । तस्यानुष्टुपवृत्ते दाक्षिण्यं क्षेमेन्द्रोऽपि प्रशंसति। यथा - '''अनुष्टुप्सततासक्ता साभिनन्दस्य नन्दनी।''' '''विद्याधरस्य वदने गुलिकेव प्रभावभूः ॥''' इति । ग्रन्थविषयमादाय स स्वयमेव कथयति - '''काव्यविस्तरसन्धानखेदालसधियः प्रति ।''' '''तेन कादम्बरीसिन्धोः कथामात्रं समुद्धृतम्।।''' इति । == शङ्कुकः == {{मुख्यः|शङ्कुकः}} वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धाभ्यर्णस्थितिमता शङ्कुकाख्येन विदुषा भुवनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति राजतरङ्गिणीतः ज्ञायते ।<ref>४/७०५</ref> कविरयं विद्वन्मानससिन्धुरित्यपि कथ्यते म । == धनञ्जयः == {{मुख्यः|धनञ्जयः}} वैक्रमदशमशतकोत्तरार्द्धभवोऽयं कविः द्विसन्धानकाव्यस्योन्नायकः । अस्य हि राघवपाण्डवीयं महाकाव्यं प्रसिद्धं, यत्र प्रत्येकं पद्यमेकतो रामकथामपरतः पाण्डवकथां व्यनक्ति । अस्येयं काव्यशैली पश्चाद्वर्तिभिः कविराज-रामचन्द्र-चिदम्बर-वेङ्कटाध्वरि-मेघविजयगणि-हरदत्त-प्रभृतिभिरप्यनुसृता । == कमकसेनो वादिराजः == {{मुख्यः|वादिराजः}} १००७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वादिराजेन जैनमुनिना यशोधरचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीत् । तस्य सम्प्रति चत्वारः सर्गाः एवोपलभ्यन्ते । अत्र कस्यचिज्जैनस्य राज्ञो यशोधराख्यस्य चरितं चित्रितमस्ति । अस्य च स्थितिकालः १००७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। == हलायुधः == {{मुख्यः|हलायुधः}} हलायुधस्य कविरहस्यं शास्त्रकाव्यस्य परम्परामग्रे चालयति । तत्र [[व्याकरण]]<nowiki/>स्य धातुसम्बद्धनियमानामुदाहरणानि दत्तानि सन्ति। कविरसौ राष्ट्रकूटस्य राज्ञस्तृतीयस्य कृष्णस्य सभापण्डित आसीत् स्तौति च स तं स्वकाव्ये । कुष्णस्य समयः ९९७-१०१३ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । अतो हलायुधोऽपि ९७०-१०५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमानिति विभाव्यते । == पद्मगुप्तः == {{मुख्यः|पद्मगुप्तः}} पद्मगुप्तः परमिलापराभिधः परिमलकालिदाससंज्ञयाऽपि प्रसिद्धो महाकविः नवसाहसाङ्कचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य च प्रणयनकालः ११०० मितवैक्रमाब्दोऽनुमितः । पद्मगुप्तो हि मुञ्जाख्यस्य (१०३१-१०५२ वै०) धारानगरीशस्य भोजस्य (१०५२-११११ वै०) सभापण्डित आसीत् । अत्र हि नवसाहसाङ्कोपाधिविभूषितस्य भोजस्य चरित्रं वर्णितमस्ति मूलतः। अत्र नवसाहसाङ्कस्य मृगयाविहारः, तस्य नागवंश्यया शशिप्रभया सह विवाहश्च निपुणं वर्णितः । काव्येऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सम्प्रति दृश्यन्ते। काव्यमिदमतीव सरलं स्वाभाविकं प्रसादगुणयुक्तञ्च। कवेरस्य पितुर्नाम मृगाङ्कगुप्तः, स्थितिकालश्च १०२०-११०५ मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स तत्काव्यं परमे वयसि प्रणीतवानासीत् । भोजप्रबन्धे उल्लिखितः कालिदासोऽयमेव सम्भवति। == क्षेमेन्द्रः == {{मुख्यः|क्षेमेन्द्रः}} क्षेमेन्द्रः काश्मीरराजस्य १०८५-११२० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतोऽनन्तस्य तदुत्तरवर्तिनः ११२०-११४६ मितवैक्रमाब्दाभ्य स्थितिमतः कलशाख्यस्य राज्ञः सभापण्डित आसीत् । तेनास्य स्थितिकालः १०६०-११५० मितवैक्रमाब्दान्तराल आपततीत्यनुमितः । अस्य पिता प्रकाशेन्द्राऽऽख्यो विद्यागुरुश्च गङ्गकाचार्यः। कथ्यते अनेन महामाहेश्वरादे [[अभिनवगुप्तः|अभिनवगुप्ता]]<nowiki/>त्साहित्यविद्याऽधीतेति ।। मूलतः परमशैवोऽप्ययं विष्णौ बुद्धेऽपि समानमेवादरभावं दर्शयति । अस्य हि सन्त्यनेकाः कृतयः पञ्चत्रिंशत्तोऽधिकाः । अस्य शशिवंशमहाकाव्यमप्यासीदिति श्रूयते यन्न संम्प्रति समुपलब्धम् । अन्यासु मुख्यासु कृतिषु भारतमञ्जरी, रामायणमञ्जरी, बृहत्कथामञ्जरी, दशावतारचरितकाव्यं, समयमातृकाकाव्यं, पद्यकादम्बरी, बौद्धावदानकल्पलता, मुक्तावलीकाव्यं, लावण्यवतीकाव्यं, लोकप्रकाशकोशः, औचित्यविचारचर्चा, सुवृत्ततिलकं, अमृततरङ्गकाव्यं च प्राधान्येने गृहीतानि । सन्त्यन्याश्चास्य रचनाः काव्यमालायां क्षेमेन्द्रकाव्यसङ्ग्रहे च सङ्गृहीताः। तस्य कृतिषु भारतमञ्जरी सर्वा अप्यतिशेते । तामधिकृत्योक्तम् - '''प्राप्तः सामान्यजल्पोऽपि क्षेमेन्द्रोऽद्य कवीन्द्रताम्।'''' इति । प्रथमं तु सर्वोऽपि जनः सामान्यजल्प एव भवति । साधनैव जनं यं कमपि साधयति। == बिल्हणः == {{मुख्यः|बिल्हणः}} बिल्हणः काश्मीरः ज्येष्ठकलशाख्यस्य पुत्रः । अस्य माता नागाऽऽख्या इष्टारामानन्दौ भ्रातरौ । असौ १०८०-११६० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमानित्यनुमीयते । कथ्यते असौ ११०७ मितवैक्रमाब्दमभितो जन्मभुवं विहाय देशान्तरं प्रस्थितः। प्रथमं सः अनहिलवादस्य चालुक्यवंशीयनृपस्य त्रैलोक्यमल्लस्य सभासद्रूपेण कञ्चित्कालं स्थित्वा पुनः कल्याणस्य विक्रमादित्याख्यस्य (चतुर्थस्य) नृपस्य सभायामुपस्थितः । तत्रैव सः ११४२ मितवैक्रमाब्दमभितः [[विक्रमाङ्कदेवचरितम्|विक्रमाङ्कदेवचरितं]] नामैतिहासिकं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । महाकाव्येऽस्मिन् सन्त्यष्टादशसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । तत्र तेन स्वाश्रयभूतस्य विक्रमाङ्कदेवस्य तत्पूर्वजानाञ्च चरितं चित्रितमस्ति । तत्र विक्रमाङ्कदेवस्य मृगयायात्रा, चन्द्रलेखया सह विवाहश्च सुनिपुणं वर्णितः । एतदतिरिक्तमस्य चौरपञ्चाशिका, कर्णसुन्दरीनाटिका च प्रसिद्धौ ग्रन्थौ । विक्रमाङ्कदेवचरितस्य विश्वनाथभारद्वाजप्रणीता रमा-टीका प्रसिद्धा चौरपञ्चाशिकायाश्चतस्रष्टीका यासु रामतर्कवागीशस्य प्रसिद्धा । == लोलिम्बराजः == {{मुख्यः|लोलिम्बराजः}} साहित्ये गान्धर्वशास्त्रे आयुर्वेदे च समानगतिललिम्बराजः ११००१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानासीत् । अस्य च पिता दिवाकरः आश्रयदाता हरिहरनृपश्च । अनेन बहुवो ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु [[हरिविलासः|हरिविलासाख्यं]] महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता पुरुषोतमदेवेन तत्काव्यं तस्य वर्णदेशनाख्ये ग्रन्थे स्मृतमस्ति । सम्प्रति लोलिम्बराजस्य ग्रन्थावली प्रकाशिताऽऽस्ति । केचित्कविममुं १४५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमन्तमपि मन्यन्ते, किन्तु तं पुरुषोत्तमदेवः स्मरतीति नैतन्मतं समीचीनं मन्यते। == कृष्णलीलांशुकः == {{मुख्यः|कृष्णलीलांशुकः}} कृष्णलीलांशुकस्य अपरं नाम बिल्वमङ्गलः इति। सः विक्रमस्य द्वादशशताब्द्यन्तिमभागे मालावारप्रदेशे गृहीतजनुषा बिल्वमङ्गलेन कृष्णलीलांशुकापराभिधानेनाप्यनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति येषु गोविन्दाभिषेकं नाम द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । काव्यमिदं श्रीचिह्नकाव्यमित्यपि प्रसिद्धम् । यथार्थनामेदं काव्यं श्रीकृष्णभक्तिवर्णनपरम् । अत्र प्राकृतव्याकरणस्य नियमा अपि सोदाहरणं निरूपिताः । == मङ्खः == {{मुख्यः|मङ्खः}} मङ्खस्य अपरं नाम मङ्खकः इति। ११५०-१२१० वितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जयसिंहाख्यस्य (११८६--१२०७ वै० ) काश्मीरनृपस्याश्रितकविना मङ्खकेन श्रीकण्ठचरितं नाम पञ्चविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतं दृश्यते । अत्र हि शङ्करेण कृतस्त्रिपुरविजयः सुनिपुणं वर्णितः। कल्हण-बिल्हण-जल्हणाः अस्य समकालीनाः। प्रसिद्धकाव्यशास्त्री [[रुय्यक|रुय्यको]]<nowiki/>ऽस्य गुरुरासीत् । अस्य वर्णनं सजीवं रोचकञ्च मन्यते। == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमत्त्वेनानुमितो हरिचन्द्रः [[जैनमत|जैनमता]]<nowiki/>वलम्बी आसीत् । तस्य पिता नोमकवंश्यः आर्द्रदेवो माता रथ्यादेवी। तस्य [[धर्मशर्माभ्युदयम्|धर्मशर्माभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं जैनपरम्परायामतीव श्रद्धितं यथा माघकाव्यं नैषधीयचरितञ्च । अस्य ग्रन्थस्य १२८७ मितवैक्रमाब्दे लिखिता हस्तलिपिर्लभ्यत इति तत्पूर्वमेव तस्यावस्थितिरनुमीयते । संस्कृतसाहित्ये बहवो हरिश्चन्द्रनामानः कवयः स्मृताः । एको हि हरिश्चन्द्र समुद्रगुप्तेन कृष्णचरित्रे स्मृतः । अपरश्च हरिश्चन्द्रो बाणभट्टेन हर्षचरिते स्मृतः। यथा - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारो कर्तवर्णक्रमस्थितिः ।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति। एको हरिश्चन्द्रो जीवनधरचम्पूकृत् विक्रमानन्तरनवमशतकोत्तरार्द्धभवः । कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रश्चरकसंहितायाष्टीकाकारः। कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रः क्षेमेन्द्रेण कर्पूरमञ्जर्यां स्मृतः । एको हरिश्चन्द्रो वाक्पतिराजेन स्मृतः । किन्तु धर्मशर्माभ्युदयस्य कर्ता कश्चिदपुर एव हरिचन्द्रः । काव्यमिदमेकविंशतिसर्गात्मकम् । अत्र इक्ष्वाकुवंश्यस्यमहासेनपुत्रस्य धर्मनाथस्य पञ्चदशतीर्थङ्करस्य चरित्रं चित्रितमस्ति । स्वग्रन्थविषये स स्वयमेव कथयति - '''स कर्णपीयूषरसप्रवाहं रसध्वनेरध्वनि सार्थवाहम्।''' '''श्रीधर्मशर्माभ्युदयाभिधानं महाकविः काव्यमिदं व्यधत्त॥''' इति । == कल्हणः == {{मुख्यः|कल्हणः}} कल्हणस्यालङ्कारैरलङ्कृत ऐतिहासिको ग्रन्थो राजतरङ्गिणी स्वीयेनैतिहासिकविषयेन सह काव्यात्मकत्वमपि बिभर्ति। अत्र अष्टाध्यायाः। ग्रन्थोऽयं १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽभिलिखित आसीत्तेनास्य कवेरपि स एव समयः। कविरसौ काश्मीरः । == जल्हणः == {{मुख्यः|जल्हणः}} कल्हणसमकालिकेन जल्हणाख्येन विदुषा [[सोमपालविलासः|सोमपालविलास]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सोमपालः राजपूर्याः शासकः कवेरस्याश्रयदाता । जल्हणं मङ्खः स्मरतीति तस्य ११६०-१२५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिकालः । == वाग्भटः == {{मुख्यः|वाग्भटः}} ११००-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो वाग्भटस्य नेमिनाथाख्यजनसाधुचरितमाश्रित्य प्रणीतं [[नेमिनिर्वाणम्|नेमिनिर्वाणं]] नाम महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । कविरयं गुर्जरदेशीयः मन्यते। सामान्यतस्तु संस्कृतसाहित्ये चत्वारो वाग्भटाः प्रसिद्धाः । एको वाग्भटालङ्कारस्य कर्ता, अपरो हि काव्यानुशासनकृत् । तृतीयस्तु अष्टाङ्गसंग्रहस्य प्रणेता । चतुर्थस्तु तस्यैव पितामहः । नेमिनिर्वाणकृत्तु तदितरो दृश्यते । स हि १२०७ मितवैक्रमाब्दपर्यन्तं जीवित आसीत् । ग्रन्थस्यास्य ज्ञानभूषणप्रणीता पञ्जिकाख्या टीका लभ्यते । == सन्ध्याकरनन्दी == {{मुख्यः|सन्ध्याकरनन्दी}} रामपालाख्यस्य वङ्गनरेशस्य ( ११६१-११८७ वै०) राजसभासत सन्ध्याकरनन्दी रामपालचरितं नाम रामरामपालकथाश्रयं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य स्थितिकालः ११३०-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। == हेमचन्द्राचार्यः == {{मुख्यः|हेमचन्द्राचार्यः}} ११४५-१२२९ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो जैनस्य हेमचन्द्राचार्यस्य त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं द्वयाश्रयकाव्यसंज्ञितं कुमारपालचरितं संस्कृत-प्राकृतमयञ्चेति द्वे काव्ये प्रथिते स्तः । सः गुर्जरनरेशस्य [[सिद्धराज जयसिंह|जयसिंह]]<nowiki/>स्य (११४९-११९९ वै०) तद्भ्रात्रेयस्य [[कुमारपाल]]<nowiki/>स्य (११९९-१२३० वै०) च सभाध्यक्ष आसीत् । असौ ११४५ मितवैक्रमाब्दे धुन्धकनगरे मोढजातिवणिग्गृहे जात आसीत् कार्तिकपौर्णमास्याम् । तस्य पिता चचिगो माता च पाहिनी । अस्याभिभावको जयन्ताख्यो जैनो गुरुश्च देवचन्द्राऽऽख्यः । तस्य जन्मनाम चाङ्गदेव आसीत् । यदा जैनधर्मे दीक्षितोऽभवत्तदा तस्य सोमदेव इति नामाऽभूत् । पश्चाच्च ( ११६६ वै० ) हेमचन्द्रनाम्ना ख्यातोऽभूत् । अस्य [[त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम्|त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं]] पौराणिकशैल्यां गुम्फितं महाकाव्यम् । अत्र त्रिषष्टिसिद्धानां जीवनचरितं चित्रितमस्ति । इदं दशसु पर्वसु विभक्तमस्ति । अस्य भाषाऽतीव सरला शैली तु प्राञ्जला । इदं जैनसम्प्रदायमहाभारतमित्युच्यते । [[कुमारपालचरितम्|कुमारपालचरितं]] अष्टाविंशसर्गात्मकं महाकाव्यम् । इदं द्व्याश्रयकाव्यमित्यप्युच्यते । अत्र विंशतिसर्गाः संस्कृतभाषायामष्टौ च सर्गाः प्राकृतभाषायां निबद्धाः सन्ति । कुमारपालस्य राज्ञो जीवनवृत्तमधिकुर्वत्काव्यमिदमैतिहासिकमपि भट्टिकाव्यमिव व्याकरणनियमविवेचकं जैनमतप्रचारकञ्च । अस्य सप्तविंशतिसर्गपर्यन्ताऽभयतिलकगणेष्टीका लभ्यते चरमसर्गस्य तु पूर्णकलशप्रणीता। == माधवभट्टः == {{मुख्यः|माधवभट्टः}} माधवभट्टः कविराजः अवन्तिपुर्याः कदम्बवंश्यस्य राज्ञः कामदेवस्य १२३९-१२७४ मितवैक्रमाब्दान्तराले शासतः सभापण्डित आसीत् । कविराज इत्यस्योपाधिः। तेन अस्य स्थितिकालोऽपि १२००-१२८० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । गौतमगोत्रीयस्यास्य पिता कीर्तिनारायणो माता च चन्द्रमुखी । अस्य द्वे काव्ये प्रसिद्धे [[राघवपाण्डवीयम्|राघवपाण्डवीयं]] [[पारिजातहरणम्|पारिजातहरण]]<nowiki/>ञ्च । राघवपाण्डवीयं रामायणमहाभारताश्रितकथासम्बद्धं द्विसन्धानकाव्यं त्रयोदशसर्गात्मकम् । पारिजातहरणे तु [[कृष्णः|श्रीकृष्णेन]] कृतं पारिजातहरणकथानके दशसर्गेष्वाबद्धमस्ति । ग्रन्थमिममधिकृत्य षट्टीकाः सन्ति । तासु चरित्रवर्धनस्य टीका प्रसिद्धा ग्राह्या च मन्यते। कविरसौ वक्रोक्तिकथने परमनिपुणः । स स्वयमेव कथयति - '''सुबन्धुर्बाणभटटश्च कविराज इति त्रयः।''' '''वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा।।''' इति । कदाचिद्रत्नाकरमपि समावेशितमभविष्यत्तदाऽस्य गर्वोक्तिरियं सार्थकाऽप्यभविष्यत् इति मन्यते। तस्य द्वौ पद्यौ समुद्धरतो [[वरदराजाचार्यः]] - '''तद्वाक्यान्ते दत्तकर्णानुमोदः पुत्रप्रीत्या जातकृच्छ्रः कुमारम् ।''' '''धर्मात्मानं प्रेषयामास दूरं विश्वामित्रप्रीतये भूमिपालः ॥''' '''मात्रा समं सावरजः स राजा प्रस्थापितो धाम तपोवनानाम् ।''' '''स्थानान्तरं विद्विषतां रणेषु समर्थकोदण्डधरः प्रतस्थे।।''' == चण्डकविः == {{मुख्यः|चण्डकविः}} अजमेर हस्तिनापुर संयुक्तराज्यशासकस्य पृथ्वीराजस्य आश्रितेन कविना चण्डाख्येन [[पृथ्वीराजविजयम्|पृथ्वीराजविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । पृथ्वीराजस्थितिकालानुसारमेवास्य कवेः स्थितिकालः ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । काव्येऽस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः लभ्यन्ते । तेनेदमपूर्णमेव मन्यते। सम्भवति अस्य शेषभागो यवनाक्रमणे विनष्टो वा कविः इदमपूर्णमेव त्यक्त्वाऽस्तङ्गतोऽपि । काव्येऽस्मिन् पृथ्वीराजस्य विजयकर्माणि वर्णितानि सन्ति । ग्रन्थस्यास्य जोनराज-प्रणीता टीका लभ्यते। == जयदेवः == {{मुख्यः|जयदेवः}} जयदेवाख्यस्य कवेरनेके ग्रन्था प्रसिद्धा येषु [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दं]] नाम महाकाव्यमेकम् । जयदेवनामकाः अनेके विचक्षणा लभ्यन्ते येषु पञ्च कवयोऽपि । तेष्वेकः प्रसन्नराघवस्य रचयिताऽपरो गीतगोविन्दस्य । तयोरपि पूर्वापेक्षयाः परः प्राचीनतर इति समालोचकानां मतम् । गीतगोविन्दकारो जयदेवः वङ्गाधिपतेर्लक्ष्मणसेनस्य ११७६-१२४६ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनः सभापण्डित आसीत्। यथाऽयं श्लोकः कथ्यते - '''गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च ।।''' इति । जयदेवः स्वयमेव कथयति गीतगोविन्दे - '''वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां।''' '''जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः।।''' '''शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन-''' '''स्पर्धी कोऽपि मतिश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥''' इति । कवेरस्य पिता भोजदेवाऽऽख्यो माता राधाऽऽख्या पत्नी च पद्मावती । वङ्गदेशस्य बिन्दुबिल्वग्रामोऽस्य जन्मभूमिः । ग्रन्थोऽयं द्वादशसर्गात्मको दाक्षिणात्येषु अष्टपदीत्यपि कथितः । अस्मिन् राधाकृष्णयोः विप्रलम्भसम्भोगशृङ्गारः साधूपवर्णितः । माधुर्यप्रसादगुणावत्र कृतनिलयौ दृश्येते । कविः स्वयमेव कथयति - '''साध्वी माध्वीकचिन्ता न भवति भवतश्शर्करे कर्कशाऽसि,''' '''द्राक्ष्ये द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृतमृतमसि क्षीरनीरं रसस्ते।''' '''याकन्दङ्गन्दकान्ताधरधरणितलं गच्छ यच्छन्ति भावं''' '''यावच्छृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विश्वग्वचांसि ॥''' ग्रन्थस्यास्य सन्ति त्रिंशदधिकाष्टीका यासु उदयनाचार्यशङ्करमिश्र-गागाभट्प्रणीताः प्रसिद्धाः सन्ति । निभाल्यतामस्य काव्यचमत्कारः - '''उरसि मुरारेरुपडितहारे घन इव तरलविलोके ।''' '''तडिदिव पीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविमोके।।''' == श्रीहर्षः == {{मुख्यः|श्रीहर्षः}} श्रीहर्षः स्वसमयस्य प्रकृष्टपण्डितो महाकविः कान्यकुब्जेश्वरस्य गहडवालवंश्यस्य गोविन्दचन्द्रप्रपौत्रस्य विजयचन्द्रपुत्रस्य जयचन्द्रस्य १२२५-१२५२ मितवैक्रमाब्दानभितः शासतः सभापण्डित असीदिति तस्यैव कथनम् - 'ताम्बूलद्वैतर्यमासतञ्च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात्' इति। तदा [[काशी]]<nowiki/>षु कान्यकुब्जेषु च गढवालवंश्यानां नृपाणां शासनमासीत् । तस्य शासनकालः ११६१ मितवैक्रमादाब्दतः १२१२ यावदासीत् । तदनु तस्यात्मजो विजयचन्द्रः १२१२ तः १२२५ यावत् तस्य पुत्रो जयचन्द्रः १२२५ तः १२५२ मितवैक्रमाब्दान् यावत् काशी-कान्यकुब्जांश्च अशासतामित्यैतिहासिकानां मतम् । श्रीहर्षस्य पिता हीरो गोविन्दचन्द्रस्य सभापण्डित आसीत्, श्रीहर्षश्च प्रथमं विजयचन्द्रस्य तदनु जयचन्द्रस्य च सभापण्डित आसीत्। <nowiki/><nowiki/>'''<nowiki/>''' == कृष्णानन्दः == {{मुख्यः|कृष्णानन्दः}} १२५०-१३१० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन पुरीवास्तव्येन कृष्णानन्दाख्येन कविना नलोपाख्यानसम्बद्धं सहृदयानन्दनामकं महाकाव्यं प्रणीतम् । कविरसौ वैदर्भरीत्यां विशिष्टः । तेनाऽस्य काव्यं सरसं सरलञ्च । == जयरथः == {{मुख्यः|जयरथः}} १२६०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता काश्मीरेण जयरथाख्येन कविना हरचरितचिन्तामणिनामकं द्वात्रिंशत्प्रकाशनिबद्धं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्येऽकस्मिन् [[शिव]]<nowiki/>स्य काश्मीरशैवानाञ्च पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == अभयदेवः == {{मुख्यः|अभयदेवः}} १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन जैनमतावलम्बिना अभयदेवेन १२७८ मितवैक्रमाब्दे एकोनविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र जयन्ताख्यस्य विक्रमसिंहवंश्यस्य राज्ञो जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == अरिसिंहः == {{मुख्यः|अरिसिंहः}} अभयदेवसमकालिकेनैव अर्थात् १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता अरिसिंहेन १२७९ मितवैक्रमाब्दे सुकृतकीर्तनं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन्नेकादशसर्गाः सन्ति । कविरसौ राज्ञः श्रीवीरधवलस्य (१२७७ वै०) मन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रितकविरासीत् । काव्येऽस्मिन्तेन वीरधवलस्य वंशावल्या सह वस्तुपालस्य सत्कार्याणां चित्रणं कृतमस्ति । == बालचन्द्रसूरिः == {{मुख्यः|बालचन्द्रसूरिः}} वस्तुपालस्याश्रितकविना १२५०-१३३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन बालचन्द्रसूरिणा १२९७ मितवैक्रमाब्दे चतुर्दशसर्गात्मकं वसन्तविलासाख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र वस्तुपालसुकृत्यानां वर्णनं कृतमस्ति । == सोमेश्वरदेवः == {{मुख्यः|सोमेश्वरदेवः}} वीरधवलस्याश्रितकविना वस्तुपालमित्रेण १२६०-१३३० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन सोमेश्वरदेवेन पञ्चदशसर्गात्मकं सुरथोत्सवनामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि चैत्रवंश्यस्य सुरथाख्यस्य राज्ञश्चरितं वर्णितमस्ति । == अमरचन्दः == {{मुख्यः|अमरचन्दः}} वीरधवलस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य आश्रितकविना १२८०-१३५० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन अमरचन्द्रेण [[बालभारत]]<nowiki/>नामकं चतुश्चत्वारिंशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र महाभारतगता कथैव रोचकशैल्या समुपन्यस्ताऽस्ति । == देवप्रभसूरिः == {{मुख्यः|देवप्रभसूरिः}} १३०७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता देवप्रभसूरिणा, अष्टादशसर्गेषूपनिबद्धं [[पाण्डवचरितम्|पाण्डवचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतं यत्र [[पाण्डवाः|पाण्डवानां]] चरितं काव्यभाषया वर्णितमस्ति । == चन्द्रप्रभसूरिः == {{मुख्यः|चन्द्रप्रभसूरिः}} १३३५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता चन्द्रप्रभसूरिणा प्रभावकचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि जैनसाधोः प्रभावकस्य चरितचित्रितमस्ति। == वीरनन्दी == {{मुख्यः|वीरनन्दी}} १३४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वीरनन्द्याख्येन कविना चन्द्रप्रभचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सन्ति, येषु राजकनकप्रभस्य जैनसाधोश्चन्द्रप्रभस्य च जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == सर्वानन्दः == {{मुख्यः|सर्वानन्दः}} १३५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता सर्वानन्देन जगच्चरितं नाम काव्यप्रणीतमस्ति । अस्य सप्तसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । काव्येऽस्मिन् जगद्-नामकस्य कस्यचित्साधोश्चरितं चित्रितमस्ति । असौ १३१३ मितवैक्रमाब्दे गुर्जरदेशे घटिताकालपीडासमये जनानां समुद्धारकत्वेन गृहीतोऽस्ति । == नयचन्द्रः == {{मुख्यः|नयचन्द्रः}} १३६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता नयचन्द्राख्येन विदुषा सप्तदशसर्गात्मकं हम्मीरमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र हि चौहान वंश्यस्य राज्ञो हम्मीरस्य चरितं चित्रितमस्ति । हम्मीरो हि अलावुद्दीनभयाच्छरणागतं कञ्चिद्यवनमाश्रयं दत्तवान् यान्निमित्तं सः अलावुद्दीनेन हुतः । == वासुदेवः == {{मुख्यः|वासुदेवः}} मालावारस्य वेदाख्यनामके स्थाने निवसता वासुदेवेन कविना एकविंशतिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। अस्य पिता महर्षिनामा माता च गोपालिका। तस्य हि कृतिषु युधिष्ठिरविजयं नलोदयश्चेति द्वे महाकाव्ये विश्रुते युधिष्ठिरविजये अष्टास्वाश्वासेषु युधिष्ठिरस्य पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । नलोदये सम्प्रति चत्वार एव आश्वासाः उपलभ्यन्ते येषु राज्यप्राप्त्यनन्तरं नलस्य चरितं चित्रितमस्ति। कवेरस्य सम्प्रत्यपि नैव कालनिर्णयो जातः । युधिष्ठिरविनये कुलशेखराख्यस्य राज्ञो नलोदये रामाख्यस्य राज्ञ उल्लेखस्तु लभ्यते, किन्तु तेन कालनिर्णये नैव काऽपि सहायता सिध्यति । मालावारे बहूनां नृपाणां 'कुलशेखर' इत्युपाधिरेवाऽऽसीत् । अपरञ्च तत्र हि एकाधिककवीनां वासुदेव इत्यभिधानमपि लभ्यते । तेनैव केचित्तु नलोदयस्य कर्तारं युधिष्ठिरविजयकुद्वासुदेवाद्भिन्नमेव वासुदेवं मन्यन्ते । कथ्यते केरलेषु ८५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यः कश्चित्कुलशेखरो नाम राजा शासति स्म । तेन युधिष्ठिरविजयस्य प्रणयनकालो वैक्रमनवमशतकोऽपि सम्भवति । केचित्कविममुं नारायणभट्टस्य पुत्रं मत्वा तं वैक्रमसप्तदशशतकीयमपि मन्यन्ते । एतावदेव निभृतं वक्तुं शक्यते यन्नलोदयस्य प्रणयनेन १६५६ मितवैक्रमाब्दात्पूर्वमेव सम्पन्नेन भाव्यं यतो हि अयमेव समयः प्राचीनहस्तलिप्यां दृश्यते । इदमपि अवधेयं भवति यत् १४५७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानुद्दण्डकविः वासुदेवस्य पितरं महर्षिरिति कथयति । तेन वासुदेवेन १४५७ मितवैक्रमाब्दात्पूर्ववर्तिना भाव्यमिति मन्यते। वासुदेवः विक्रमानन्तरदशमशतकादारभ्य पञ्चदशशतकपर्यन्तं कस्मिंश्चिदपि काले स्थितिमान् सम्भवति किन्तु विदुषां बहुमतं तु तं वैक्रमचतुर्दशशतकीनमेव मन्यते। केचित्तु नलोदयं हि कालिदासस्य कृतिमपि कथयन्ति, किन्तु नैतदुपपद्यते भाषिकसंरचनादिदृष्ट्याऽपि । केचित्त्वस्य प्रणेतारं रविदासनाम्नाऽपि जानन्ति । नलोदयं हि काव्यं भाषाभावप्रस्तुतीकरणादिदृष्ट्या नितान्तमेव पश्चाद्वर्तिनी कृतिः। == अगस्त्यः == {{मुख्यः|अगस्त्यः (कविः)}} वारङ्गलनरेशस्य प्रतापरुद्रदेवस्य (१३५१-१३८२ वै०) सभाकविना अगस्त्याख्येन विदुषा चतुःसप्ततिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः इति समालोकाः कथयन्ति । असौ विद्यानाथोपाधिना विभूषितः आसीत् । अस्य बालभारतसंज्ञकमेकं महाकाव्यं सम्प्रति समुपलभ्यते, यत्र पाण्डवानां जीवनचरितमवतारितमस्ति । अत्र वैदर्भी रीतिः क्रीडन्तीव दृश्यते । == वेदान्तदेशिकः वेङ्कटनाथः == {{मुख्यःवेङ्कटनाथः|}} काञ्चीनगर्यां १३२५ मितवैक्रमाब्दे जन्म गृहीत्वा १४३३ मितवैक्रमाब्दं यावत् जीवितवता सुदीर्घायुषा वेदान्तदेशिकाऽऽख्येन वेङ्कटनाथेन विंशत्यधिकशतग्रन्थाः प्रणीताः आसन् । असौ महान् कविः, दार्शनिकश्चासीत्। [[रामानुजाचार्यः|रामानुज]]<nowiki/>सम्मत[[विशिष्टाद्वैतवेदान्तः|विशिष्टाद्वैत]]<nowiki/>मतानुयायी च । स वेदान्ताचार्य-कविताककसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रभृत्युपाधिभिः विभूषितश्च आसीत् । अस्य पिताऽऽनन्दसुरिः माता च तोताम्बा । अस्य हि यादवाभ्युदयमहाकाव्यं [[हंससन्देश]]<nowiki/>खण्डकाव्यं [[सङ्कल्पसूर्योदय]]<nowiki/>नाटकञ्च साहित्यजगति सश्रद्धं स्मृताः ग्रन्थाः। यादवाभ्युदयं हि चतुर्विंशतिसर्गेषु विस्तृतं महाकाव्यम् । अत्र हि कृष्णावतारकथा सुनिपुणं वर्णिताऽस्ति । काव्येऽस्मिन् तिस्र एव रीतयः साधु प्रयुक्ताः सन्ति । सर्वत्रात्र प्रसादमाधुर्ययोरेव बाहुल्यम् । षष्ठे च सर्गे चित्रकाव्याभ्यासोऽत्र । यत्र कुत्रात्र पूर्ववर्तिनां कवीनामनुसरणमपि दृश्यते । विमानाभूतलदृश्यवर्णनं रघुवंशस्य त्रयोदशसर्गं स्मारयति, चित्रकाव्याभ्यासश्च भारविमाघौ च । ग्रन्थस्यास्य महनीयत्वमेतावताऽप्यवधेयं यद् [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>सदृशो विशिष्टेतराद्वैतमतानुयायी ग्रन्थस्यास्य व्याख्याऽर्थं प्रवृत्तः। अस्य हंससन्देशोऽपि कालिदासीयं मेघदूतमतुसति । अत्र रामः हंसदूतत्वेन सीतासकाशं प्रेषयति दयिताजीवितालम्बनार्थी। मेघदूते इवात्रापि मन्दाक्रान्तैव वृत्तम् । विशिष्टाद्वैतमतानुयायित्वादसौ हि साहित्यिकमपि कार्यं स्वाभीष्टमतप्रतिपादनायैव प्रयुनक्तीति कवेरस्य वैशिष्ट्यम् । == गङ्गादेवी == {{मुख्यः|गङ्गादेवी}} गङ्गादेव्या [[मधुराविजयम्|मधुराविजया]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति। असौ [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरराज्य]]<nowiki/>संस्थापकस्य [[बुक्कः|बुक्का]]<nowiki/>ख्यनृपस्य (वै० १४००-१४३६) द्वितीयपुत्र-वीरकम्परायस्य धर्मपत्नी । तेन तस्याः स्थितिकालः १४१५ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । अस्याः आन्ध्रयाः महाकाव्यं स्वपतेः कम्पनाख्यस्य दक्षिणवर्तिप्रदेशविजयोदान्तमवलम्ब्यग्रथितमस्ति । विशेषतः कम्पनसम्पादितो मधुरेश्वरवधवृत्तान्तोऽस्य केन्द्रभूमिः । == साकल्यमल्लो वा मल्लाचार्यः == {{मुख्यः|मल्लाचार्यः}} १४००-१४७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतां साकल्यमल्लेन मल्लाचार्याख्येन रामकथामाश्रित्य [[उदारराघवसञ्चक]]<nowiki/>मष्टादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तस्य सम्प्रति नवैव सर्गाः लभ्यन्ते। == वामनभट्टबाणः == {{मुख्यः|वामनभट्टबाणः}} वत्सगोत्रीयस्य कोमटीयज्वनः पुत्रो विद्यारण्यस्य शिष्यो वामनभट्टबाणः त्रिंशत्सर्गात्मकं रघुनाथचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवान् । सः अदक्या नृपस्य पेहुकोमटीवेमभूपालस्य (१४६०-१४७७ वै०) सभाकविरासीत् । तेनाऽस्य स्थितिकालः १४३०-१४८० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। [[रघुनाथचरितम्|रघुनाथचरिता]]<nowiki/>ख्ये महाकाव्ये रामस्य चरितं निपुणं चित्रितमस्ति। अस्यैव नलकथामाश्रित्य प्रणीतं [[नलाभ्युदयम्|नलाभ्युदय]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यमपि लभ्यते । अस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः उपलभ्यन्ते। असौ हर्षचरितकृतो बाणभट्टोत्सर्वथा भिन्न एवेति समालोचकानामाशयः । == जोनराजः == {{मुख्यः|जोनराजः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जोनराजेन राजतरङ्गिणीनामकं महाकाव्यमैतिहासिकं प्रणीय [[कल्हण]]<nowiki/>स्य राजतरङ्गिण्यामेकं पदमग्रे सारितवान् । कल्हणस्य राजतरङ्गिणी जयसिंहपर्यन्तामेव परम्परां वर्णयति । जोनराजेन जयसिंहादारभ्य सुल्तान जैन-ए-अविदिन संज्ञकराजपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == श्रीधरः == {{मुख्यः|श्रीधरः (जैनकविः)}} जोनराजशिष्येण श्रीधरेण १५३० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जैनराजतरङ्गिणी प्रणीय राजतरङ्गिणीपरम्पराऽग्रे सारिता । अनेन हि १५२५ मितवैक्रमाब्दपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == प्राज्यभट्टः == {{मुख्यः|प्राज्यभट्टः}} जोनराजशिष्येण प्राज्यभट्टेन १६४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता राजावलियताकासंज्ञकमैतिहासिकग्रन्थं प्रणीयैतिहासिककाव्यपरम्परायामेकं पदमग्रे चालितम् । अत्र अकबरविजयपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । == भानुदत्तः == {{मुख्यः|भानुदत्तः}} गणपत्याख्यपुत्रण मैथिलेन भानुदत्तेन १३१०-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनाऽनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति, येषु गीतगौरीपतिनामकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । अत्र गीतगोविन्दस्य प्रभावः स्पष्टमेव लक्ष्यते तेनानेन वैक्रमत्रयोदशशतकपरवर्तिना भाव्यम् । तथैव १४२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णर्वितना शार्ङ्गधरेणास्य श्लोकाः उद्धृता इति तस्य १३००-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिकालः । अस्य रसमञ्जरी, कुमारभार्गवीयं, अलङ्कारतिलकं शृङ्गारदीपिका च महाकाव्येतरग्रन्थाः। == मल्लिनाथः == {{मुख्यः|मल्लिनाथः}} [[रघुवंश]]<nowiki/>-[[कुमारसम्भव]]<nowiki/>-[[मेघदूत]]<nowiki/>-[[किरातार्जुनीय]]<nowiki/>-[[शिशुपालवध]]<nowiki/>-नैषधादिग्रन्थानां व्याख्याता १३६०-१४४० मितवैक्रमाब्दन्तराले स्थितिमत्त्वेनानुमितो मल्लिनाथो [[रघुवीरचरितम्|रघुवीरचरितं]] नाम महाकाव्यमपि प्रणीतवानासीदिति ज्ञायते किन्तु ग्रन्थे लेखकत्वेन न कोऽपि समुल्लिखितः । तथापि ग्रन्थोऽयं मल्लिनाथप्रणीत इति आफ्रेक्ट्बृहत्सूच्यामुल्लिखितमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् सप्तदशसर्गाः सन्ति यत्र [[राम]]<nowiki/>स्य वनगमनादारभ्य राज्याभिषेकपर्यन्ता घटना वर्णिताऽस्ति । प्रसादमाधुर्यगुणसम्मतमिदं काव्यं स्वजातावुत्कृष्टस्थानं निदधाति । == सुकुमारः == {{मुख्यः|सुकुमारः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मालावारप्रदेशनिवासिनी सुकुमारकविना [[कृष्ण]]<nowiki/>स्य पराक्रमविषये [[कृष्णविलासः]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सम्प्रत्यस्य चत्वार एव सर्गाः उपलभ्यन्ते । अस्य शैली सरला सरसा च । == राजनाथो द्वितीयः == {{मुख्यः|राजनाथो द्वितीयः}} विजयनगरराजाश्रितेन डिण्डिमकविसार्वभौमोपाधिधारिणा द्वितीयराजनाथेन त्रयोदशसर्गात्मकं सालुवाभ्युदयसंज्ञकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य स्थितिकाल: १४८७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अत्र साल्वनरसिंहस्य पराक्रमस्तत्पूर्वजचरितञ्च चित्रितमस्ति । == राजनाथस्तृतीयः == {{मुख्यः|राजनाथस्तृतीयः}} १४९७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता द्वितीयराजनाथपौत्रेण तृतीयराजनाथेन विंशतिसर्गात्मकम् [[अच्युतरायाभ्युदयम्|अच्युतरायाभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र विजयनगरस्य राज्ञोऽच्युतरायस्य (१५८७-१५९९ वै०) पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == रामचन्द्रः == {{मुख्यः|रामचन्द्रः (कविः)}} लक्ष्मणभट्टस्यात्मजेन १५९९ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रामचन्द्रेण द्विसन्धानपद्धतौ [[रसिकरञ्जनम्|रसिकरञ्जनं]] नाम काव्यं प्रणीतमस्ति । इदं ऐकतः पठने शृङ्गारिकमर्थं ददाति, अन्यतः पठने तु वैराग्यसम्बद्धमर्थञ्च। == उत्प्रेक्षावल्लभः == {{मुख्यः|उत्प्रेक्षावल्लभः}} मालावारनिवासिना उत्प्रेक्षावल्लभकविना प्रणीतं [[भिक्षाटनमहाकाव्यम्|भिक्षाटनमहाकाव्यं]] प्रकाशितमस्ति । काव्येऽस्मिन् एकोनचत्वारिंशत्पद्धतयः (सर्गाः) सन्ति । काव्यमिदमपूर्णमेव दृश्यते । अस्य सम्भावितस्थितिकालः सम्प्रत्ययज्ञातः । समालोचकाः सामान्यतः कविमिमं वैक्रमषोडशशतकोत्तरार्धभवं मन्यन्ते । काव्येऽस्मिन् प्रणेतृत्वेन न कस्यापि नामोल्लिखितं दृश्यते । तत्र शिवभक्तदास इति समुल्लिखितं दृष्ट्वा लेखकस्य नामेति कल्पयन्ति केचित्किन्तु तदपि विशेषणमेव दृश्यते । == रुद्रकविः == {{मुख्यः|रुद्रकविः}} रुद्रकविना राष्ट्रौढवंशमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति। अत्र विंशतिः सर्गाः सन्ति । तत्र मयूरगिरेः प्रथमनृपाद् राष्ट्रौढान्नारायणशाह-पर्यन्तो वंशवृक्षो वर्णितोऽस्ति । असौ नारायणशाहस्य सभाकविः । तेन तस्य स्थितिकालः १६५३ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अयमेव काव्यप्रणयनकालश्च। == चन्द्रशेखरः == {{मुख्यः|चन्द्रशेखरः}} बुन्दीनरेशसुर्जनाश्रितेन चन्द्रशेखरेण विंशतिसर्गेषु विभक्तं सुर्जनचरितमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्यमिदं सरसं सुबोधञ्च । अस्य स्थितिकालः १६५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । == चिदम्बरः == {{मुख्यः|चिदम्बरः}} विक्रमानन्तरं १६६० मिताब्दमभितः स्थितिमता चिदम्बराख्येन विदुषा त्रिसन्धानपद्धत्याश्रितं [[राघवपाण्डवीययादवीयम्|राघवपाण्डवीययादवीया]]<nowiki/>ख्य-महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य हि प्रत्येकश्लोकस्य त्रयोऽर्था भवन्ति रामपक्षीयः पाण्डवपक्षीयः कृष्णपक्षीयश्च । काव्यमिदमतीवं क्लिष्टम् । == यज्ञनारायणः == {{मुख्यः|यज्ञनारायणः}} गोविन्दस्य पुत्रेण यज्ञनारायणेन १६६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन षोडशसर्गेषु विभक्तं [[रघुनाथभूपविजयम्|रघुनाथभूपविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र रघुनाथस्य जीवनचरितं चित्रितमस्ति । ग्रन्थोऽयं [[साहित्यरत्नाकरः|साहित्यरत्नाकर]]<nowiki/>नाम्नाऽपि ज्ञायते। == अद्वैतः == {{मुख्यः|अद्वैतः (कविः)}} विक्रमानन्तरं १६६५ मितवर्षाभ्यर्णे स्थितिमता अद्वैताख्येन विदुषा [[रामलिङ्गामृतम्|रामलिङ्गामृतं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति। == राजचूडामणिः == {{मुख्यः|राजचूडामणिः}} तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रत्नखेटश्रीनिवासपुत्रेण राजचूडामणिनाऽनेकेषु विषयेषु ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति; यत्र दशसर्गात्मकं [[रुक्मिणीकल्याणम्|रुक्मिणीकल्याणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यमप्यस्ति । अत्र कृष्णस्य [[रुक्मिणी|रुक्मिण्या]] सह [[विवाहसंस्कारः|विवाहो]] वर्णितोऽस्ति सरसया रीत्या । == रामभद्राम्बा == {{मुख्यः|रामभद्राम्बा}} १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमत्या तञ्जोरनरेशरघुनाथस्य पत्न्या रामभद्राम्बाख्यया [[रघुनाथाभ्युदयम्|रघुनाथाभ्युदयनामकं]] द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति यत्र राज्ञो रघुनाथस्य पराक्रमो र्वाणतोऽस्ति । == मधुरवाणी == {{मुख्यः|मधुरवाणी}} रघुनाथाश्रितया तञ्जोरवासिन्या मधुरवाण्याख्यया कवयित्र्या [[रामायणम् (महाकाव्यम्)|रामायणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र चतुर्दशसर्गाः १५०० श्लोकाश्च सन्ति । रघुनाथस्य स्थितिकालः १६७१-१७१९ वैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स एवास्याः कवयित्र्याश्च। == चक्रः == {{मुख्यः|चक्रः (कविः)}} १६८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो मधुरायास्तिरुमलनायकाश्रितस्य चक्रकवेः [[जानकीपरिणयः|जानकीपरिणय]]<nowiki/>महाकाव्यं प्रसिद्धम् । अत्र अष्टासु सर्गेषु रामस्य सीतया सह विवाहो वर्णितः। == नीलकण्ठः == {{मुख्यः|नीलकण्ठः (कविः)}} नीलकण्ठः [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>स्य भ्रातुः पौत्रः । स हि १६७० मितवैक्रमाब्दे समुत्पन्नः आसीत् । असौ वेङ्कटेश्वरमखिनः शिष्यः आसीत्, मदुरायास्तिरुमलनायकस्य प्रधानमन्त्री। अनेन १७०७ मितवैक्रमवर्षाभ्य साहित्यिकं कार्यं प्रारब्धम् । तस्य सन्त्यनेके ग्रन्थाः यत्र शिवलीलार्णवं गङ्गावतरणञ्च द्वे महाकाव्ये प्रसिद्धे। शिवलीलार्णवे सन्ति द्वाविंशतिसर्गाः । अत्र हालास्यनाथाख्यस्य चतुःषष्टिक्रीडानां वर्णनमस्ति । गङ्गावतरणे सन्त्यष्टौ सर्गाः । अत्र भूतले [[गङ्गा]]<nowiki/>या अवतरणस्य सुन्दरं वर्णनमस्ति । == वेङ्कटाध्वरी == {{मुख्यः|वेङ्कटाध्वरी}} काञ्चीनिवासिना वेङ्कटाध्वरिणा रामानुजमतानुयायिना १७०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता यादवराघवीयसंज्ञकं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमस्ति यस्य सम्प्रति त्रिंशदेव श्लोका लभ्यन्ते । तस्य अनुप्रासच्छटा निभालनीया। == मेघविजयगणिः == {{मुख्यः|मेघविजयगणिः}} १७२८ मितविक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता जैनेन मेघविजयगणिना नवसर्गेषु विस्तृतं सप्तसन्धानमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तत्र श्लेषेण वृषभनाथ-शान्तिनाथ-पार्श्वनाथ-नेमिनाथ-महावीरस्वामि-कृष्ण-बलदेवानां सप्तानां चरितं चित्रितमस्ति । अस्य प्रत्येकं पद्यं सप्तविधमर्थं जनयति तत्तत्परम् । == देवविमलगणिः == {{मुख्यः|देवविमलगणिः}} १७६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् देवविमलगणिजैनः हीरसौभाग्यनामकं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतवान् । स 'जगद्गुरु'रित्युपाधिना विभूषितः । == रामभवः == {{मुख्यः|रामभवः}} तञ्जौरराज्यशासकस्य 'शाहजी' इत्येतस्य १७४१-१७६८ मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमतः सभापण्डितो रामभद्रः १७६० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे [[पतञ्जलिचरितम्|पतञ्जलिचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतवान् । अत्र महावैयाकरणस्य पतञ्जलेश्चरितं चित्रितमस्ति । == हरदत्तः == {{मुख्यः|हरदत्तः}} १७८० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णवर्तिना हरदत्तेन [[राघवनैषधीयम्|राघवनैषधीया]]<nowiki/>ख्यं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमासीत् । अत्र श्लेषेण रामनलयोश्चरितं चित्रितमस्ति । अस्य सम्प्रति द्वावेव सगौ लभ्येते । == मोहनः == {{मुख्यः|मोहनः (कविः)}} १८०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मोहनस्वामिना रामचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । == वसन्तत्र्यम्बकः शेवडेः == {{मुख्यः|वसन्तत्र्यम्बकः}} वसन्तत्र्यम्बकशेवडे-महोदयस्य [[विन्ध्यवासिनीविजय]]<nowiki/>महाकाव्यं षोडशसर्गात्मकं, [[शुम्भवधमहाकाव्यम्|शुम्भवधमहाकाव्यं]] चतुर्दशसर्गात्मकं, स्तवमञ्जूषा च प्रसिद्धग्रन्थाः। शेवडेमहोदयस्य वृतिः सरसतायां सरलतायां च कालिदासीयकृतिभिः सह तुलामारोहन्ति । अर्थगौरवे कविरेष भारविमनुसरति, पदसौष्ठवे दण्डिनञ्च । स स्वयमेव कथयति - '''शब्दास्त एव हि भवन्ति भवन्ति चोर्थास्तेषां परं विजयते रचनाविशेषः।''' '''यस्यैवं दोषगुणभेदकृतो विभाति भेदः स्फुटं जगति दुष्कविसत्कवीनाम्।।''' == अन्यकवयः == एवमेव अनेके अन्य ग्रन्थाः समालोचकैः स्मृताः सन्ति। तेषां नामानि, रचनाः च अधः उल्लिखिताः। कृष्णदासकविराजस्य गोविन्दलीलामृतं, वस्तृपालस्य (१४ श० ) नरनारायणानन्दं, गोविन्दमखिनः (१६ श०) हरिवंशसारचरितं, वेङ्कटेश्वरस्य रामचन्द्रोदयं, शङ्कराराध्यस्य वसवेहाविजयं (१२०७ वै० ), सोमनाथस्य पण्डिताराध्यचरितं (१९०७), माधवाचार्यस्य यमकभारतं (१२८२); त्रिविक्रमस्य उषाहरणकाव्यं (१३१७ वै०) माधवस्य नरकासुरविजयं (१४३७ वै०) यासतीर्थस्य (१४६० वै०) जयतीर्थविजयं, कृष्णस्य जयतीर्थविजयाब्धिः, सङ्कर्षणस्य जयतीर्थविजयं, श्रीनिवासस्य जयन्द्रोदयं (१४६० वै०), शङ्करस्य कृष्णविजयं (१४८७ वै०) कृष्णाचार्यस्य भरतचरितं (१४८७ वै०), रामवर्मणो भारतसंग्रहः (१४८७ वै०), शिवसूर्यस्य पाण्डवाभ्युदयं (१५०७ वै०), अज्ञातकर्तृत्वं कुशाभ्युदयं (१५१७ वै०) चतुर्भुजस्य हरिचरितकाव्यं (१५५० वै०), स्वयम्भूनाथस्य (१५९७ वै०) कृष्णविलासः, मृत्युञ्जयस्य प्रद्युम्नोत्तरचरितं, वेङ्कटकृष्णस्य (१७०७ वै०) नाटेशविजयं, श्रीनिवासस्य (१७१७ वै०) भूवराहविजयं, वरददेशिकस्य लक्ष्मीनारायण चरितं, रघुवरविजयं (१७३७ वै०), भगवन्तस्य (१७४७ वै०) मुकुन्दविलासः, घनश्यामस्य (१७८२ वै०) भगवत्पादचरितं, वेङ्कटेशचरितं, रामपाणिवादस्य ( १८८२ वै० ), विष्णुविलासं, राघवीयकाव्यं, रामवर्मणः ( १८५७ वै० ) रामचरितं, केरलवर्मणो ( १९१७ वै० ) विशाखराजचरितं, परमेश्वरशिवस्य ( १९२७ वै० ) रामवर्ममहाराजचरितं, अभिनवरामानुजाचार्यस्य (१९३२ वै० ) श्रीनिवाससुधाकरं, विधुशेखरस्य (१८५७-वै० ) उमापरिणयं, हरिश्चन्द्रचरितं, चण्डमारुताचार्यस्य ( १९५७ वै० ) अलीनराजकथा, नारायणस्य सौन्दरविजयं ( १९५७ वै०) मद्राद्रिरामस्य (१९५७ वै० ) श्रीरामविजयं, शङ्करलालस्य (१९५७ वै०) रावजीराजकीर्तिविलासं, बालचरितं, शिवकुमारस्य (१९६७ वै०) यतीन्द्रजीवनचरितं, हेमचन्द्ररायस्य (१९७७ वै०) हैहयविजयं, पाण्डवविजयं, अन्नदाचरणस्य (१९८७ वै०) रामाभ्युदयं, महाप्रस्थानं, वटुकनाथस्य ( १९८७ वै० ) सीतास्वयंवरं, गुरुप्रसन्नस्य ( १९८७ वै० ) श्रीरासमहाकाव्यं, नागराजस्य ( १९९७ वै० ) सीतास्वयंवरं, देशभक्तचरितं, भगवदाचार्यस्य भारतपारिजातं, पारिजातापहारं, पारिजातसौरभं ( १९९७-२००७ वै० ), विष्णुदत्तस्य ( २०१५ वै० ) सौलोचनीयं, गङ्गाकाव्यं, मेधाव्रतस्य (२००७ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, रामावतारस्य (२००४ वै०) भारतानुवर्णनं, दिलीपदत्तस्य ( २००६ त्रै.) मुनिचरितामृतं, अखिलानन्दस्य (२००५ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, गङ्गाधरतैलङ्गस्य अलिविलापसंलापः, मथुरानाथस्य ( २००६ वै० ) जयपूरवैभवं, गोविन्दवैभवं; रघुनाथस्य चन्द्रौपालम्भवर्णनं (२००७ वै० ), मथुराप्रसादस्य प्रतापविजयं, भारतविजयं (२००७ वै० ), बदरीनाथस्य ( २००८ वै०) राधापरिणयः, गङ्गाप्रसादस्य भावोदयं उमापतेः परिजातहरणं, रामस्नेहिनो जानकीचरितामृतम् ( २००७ वै० ), द्विजेन्द्रनाथस्य स्वराज्यविजयम् (२०१७ वै० ), सत्यव्रतस्य (२०२० वै०) बोधिसत्वचरितं, गुरुगोविन्दसिंहमहाकाव्यं, भण्डारकरोपाह्वत्र्यम्बकशर्मणः स्वामि-विवेकानन्दचरितमहाकाव्यमष्टादेशंसर्गात्मकम्, रेवाप्रसादस्य (२०२५ वै०) सीताचरितं, एवमेव माधवप्रसाददेवकोटाऽऽव्यस्य भारतीवैभवं ( काव्यं ) उमानाथशर्मणो गण्डकीगौरवं, कृष्णप्रसादशर्मणः श्रीरामविलापः (खण्डकाव्यं ) श्रीकृष्णचरितामृतं ( महाकाव्यं, षट्पञ्चाशतसर्गात्मकं ) नाचिकेतसं, ययातिचरितं, सम्पातिसन्देशः, रोहिणीवल्लभशर्मणोऽभिनवमेघदूतं, नरहरिनाथस्य अन्योक्तिमुक्तावलिः, भरतराजशर्मणो महेन्द्रोदयमहाकाव्यं (दशसर्गात्मकं), छविलालसूरेः विरक्ततरङ्गिणी (खण्डकाव्यम्), लक्ष्मणकवेः कवितानिकषोपलः (१८५० वै०), कुलचन्द्रशर्मणो भागवतमञ्जरी, गङ्गागौरवं, श्रीकृष्णकर्णामृतं, हरिवरिवस्याः सोमनाथर्मण आदर्शराघवपुष्पाञ्जलिः पूर्णप्रसादब्राह्मणस्य सत्यहरिश्चन्द्रमहाकाव्यं, हरिप्रसादस्य शाहवंशचरितं च। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[गद्यकाव्यानि]] * [[खण्डकाव्यानि]] * [[काव्यम्]] * [[आलङ्कारिकाः]] == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] 9636vwplmdmhw64v0fkwn69y7capmlq 500040 500038 2026-08-06T21:06:42Z ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी 47035 /* भर्तृहरि: */ सामग्री जोडी. 500040 wikitext text/x-wiki '''संस्कृतकवयः''' [[संस्कृतभाषा|संस्कृतभाषां]] काव्यरसेन समृद्धाम् अकुर्वन्। विभिन्ने काले विभिन्नाः कवयः जाताः। तेषां विभाजनं कालानुसारं भवति। प्रसिद्ध ऐतिहासिको विचक्षणो वरदराजः कथयति यत्, संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेनेदं ज्ञायते यदस्य विकासोऽत्यन्तोन्नतरूपेण समजायतेति । अस्य विकासे त्रयः कालविभागाः दृष्टिगोचरीभवन्ति – कालिदासपूर्ववर्तिकालः, कालिदाससमकालः, कालिदासोत्तरकालश्च । प्रकारान्तरेण कथने विद्वांसः कालविभागं भावप्रधान-भावभाषासमप्रधान-भाषाप्रधानाभिधानेनापि कुर्वन्ति। == कालविभाजनम् == कालिदासपूर्ववर्तिकाले काव्ये भावस्यैव प्राधान्यमासीत् । तत्र भाषायास्तु गौणत्वेनैव प्रयोगो दृश्यते । तेनैवात्र कवीनां स्वरचनात्मकशक्तविकासाय प्रकाशनाय च सुयोग्योऽवसरः सुलभ आसीत् । [[वाल्मीकि]]<nowiki/>-[[व्यासः]]<nowiki/>-[[सुबन्धु]]<nowiki/>-[[भास]]<nowiki/>-[[शूद्रक|शूद्रका]]<nowiki/>दयोऽस्य कालस्य प्रतिनिधिकवयः। द्वितीये हि काले कालिदासतत्समकालाभ्यर्णवर्ति अश्वघोष-कुमारदासादयः प्रतिनिधिकवयो मताः। भावस्य भाषायाश्च सन्तुलितविकास एवास्य कालस्य वैशिष्ट्यम् । कालेऽस्मिन् कवीनां रचनाशक्तिरालङ्कारिकसौन्दर्येण सहैव प्रचलति । सत्यमेवैतद्यत्कालिदासेन यदेव काव्यस्योत्कृष्टस्वरूपमुपस्थापितं भावभाषासन्तुलितविकासपरिणामात्मकं तदश्वघोषे वा कुमारदासे किञ्चिदवनतमिव दृश्यते तथापि नैतस्य तत्र नितान्ताभावः। तृतीयः कालो द्वितीयकालात्सर्वथा भिन्न एव । कालेऽस्मिन् काव्ये स्वाभाविकत्वापेक्षया कृत्रिमता प्राचुर्येण दृश्यते पूर्वानुकरणञ्च । काव्ये हि स्वाभाविकाभिव्यक्तेः स्थानं प्रतिस्पर्धभावनया गृहीतम् । तथैव तत्र भावापेक्षया भावुकतायाः प्रवाहापेक्षया कल्पनायाः अनुभूत्यपेक्षया पाण्डित्यप्रदर्शनमेव कृतास्पदं दृश्यते । रचनात्मकप्रवृत्तेर्महत्त्वं न्यूनीकृतं बाह्यरूपस्य प्राधान्यमुदितं यतो विषयस्य गौणतोदिता। तथासाधने भावस्तु नितान्तमेवोपेक्षितः। कविषु न केवलं शाब्दिकचमत्कारप्रदर्शनमेव कौशलप्रदर्शनं सञ्जातं तथा तत्कृते प्रतियोगिताऽपि तेषां सम्पन्ना । लक्षणव्यवहाराय कतिपयेषामेतादृशानां वस्तूनां वर्णनमपि काव्ये समुदितं येषां काव्यवस्तुना सह वस्तुतो न कोऽपि सम्बन्धः सम्भवति नैतावन्मात्रमपि तु काव्यवस्तुकृतेऽनुपयुक्तवस्तूनामपि वर्णनं काव्ये समाविष्टम् । रत्नाकरस्य हरविजयं, मङ्खस्य श्रीकण्ठचरितं, शिवस्वामिनः कप्फणाभ्युदयञ्च प्रवृत्तेरस्य सर्वाधिकपोषकाणि । कविः केवलं शब्दालङ्कारप्रयोग एव नितान्तसंलग्नः सञ्जातः । प्रवृत्तिरेषा भारविनाऽऽरब्धा माघं प्राप्य विकसिता, वासुदेव-शिवस्वामि-वेङ्कटाध्वरिणः प्राप्य मुकुलिता पुष्पिता च । केषुचित् व्याकरणप्रभावमपि स्पष्टमेवावश्यकताधिकमेवोदितं दृश्यते । प्रवृत्तिरेषाऽश्वघोषेण बीजिता भारविणा संवर्धिता । भीमक-भट्टि-हलायुधैस्तु व्याकरणसिद्धये एव काव्यानि प्रणीतानि । यथा यथा काव्यस्य बाह्यरूपात्मकता भावापेक्षया प्रबलतरा सञ्जाता तथा तथा काव्ये कवित्वातिरिक्तान्यविषयस्य पाण्डित्यप्रदर्शनमप्युदितम् । प्रवृत्तिरेषा श्रीहर्षे सर्वाधिकत्वेन दृश्यते । श्लेषमाश्रित्य एकाधिकभावानया सहैव प्रकाशनप्रवृत्तिरपि समुदिता काव्ये । प्रवृत्तिरेषा धनञ्जयेन प्रारब्धा राघवपाण्डवीयाख्यद्विसन्धानकाव्यप्रणयनेन । कविराजेनैषा संवद्धिता । चिदम्बरेण त्रिसन्धानकाव्यं मेघविजयगणिना तु सप्तसन्धानकाव्यमपि प्रणीतम् । अनेन कवित्वसाधनायाः स्थानं बौद्धिकपरिश्रमेण गृहीतम् । तथा साधने विचारा भावाश्च समूलमेव प्रणष्टाः । काव्ये हि विश्वजनीनत्वापेक्षया साम्प्रदायिकभावानां प्राबल्यमुदितम् । अश्वघोष-हेमचन्द्र-प्रभृत्युत्कृष्टकोटिकविषयेष्वपि प्रवृत्तिरेषा कृतास्पदा । तथैव कवयो हि स्वाश्रयदातृप्रसादनाय तत्तत्प्रशंसककाव्यानि रचयितुं प्रवृत्ताः । हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितमस्य परममुदाहरणम् । यद्यपि प्रवृत्तिरेषा परिमलकालिदासोपाधिधारिणा पद्मगुप्तेन 'नवसाहसाङ्कचरितं' प्रणीय समारब्धा तथापि तदपेक्षयाऽपि पश्चाद्वर्तिकविषु तत्प्रभावोऽधिकमेव दृश्यते । प्रवृत्तिरेषा तथा प्रवृद्धा यत्पत्न्यपि स्वपतिप्रसादाय तद्यशःप्रसारणहेतुककाव्यप्रणयनाय प्रावर्तत। रामभद्राम्बायाः रघुनाथाभ्युदयं प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मरणीयं काव्यम् । तथैवेतिहासोऽपि काव्यरूपेणोपस्थापितः कल्हण-जोनराज-श्रीधरादिभिः । काव्ये हि प्राकृतस्य स्थानमपि सुरक्षितं सञ्जातम् । प्रवरसेनस्य सेतुबन्धः, वाक्पतिराजस्य गउडवहो प्रवृत्तेरस्य परमुदाहरणं, हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितञ्च (चरमा अष्टौ सर्गाः )। उत्तरदिशि काश्मीरः पूर्वदिशि पाटलीपुत्रं पश्चिमदिशि गुर्जरदेशो दक्षिणदिशि मालीवारश्च संस्कृतंकाव्यप्रकर्षाय समभवन् । कार्येऽस्मिन् विदिशाऽपि प्रशस्या यत्र कालिदासेनाभिज्ञानशाकुन्तलसदृशो ग्रन्थः प्रणीतः। 'कवयो वनिता वल्ल्यो न तिष्ठन्ति निराश्रयाः' इति कथनानुसारमेव यावत्पर्यन्तं देशे राजानः काव्यमर्मज्ञा आसंस्तावत्पर्यन्तं काव्यस्याबाधरूपेण विकासः समभवत् । तेषां आश्रयेण कवयोऽपि कृतकृत्या आसन् । सन्त्यनेकानि निदर्शनांनि यद्राजाश्रयेणैव कवय कृतकार्या अभृवन् । पाणिनेः नन्दी, कात्यायनस्य योगनन्दः, पतञ्जलेः पुष्यमित्रः, सुबन्धोः बिन्दुसारः, वत्सेश्वरश्च, कालिदासस्य विक्रमादित्योपाधिधारी शुद्रकः, अश्वघोषस्य कनिष्कः, भारवेविष्णुवर्धनः, भट्टेः श्रीधरसेनः, बाणस्य श्रीहर्षः, माघस्य श्रीभोजः, वाक्पतिराजस्य भवभूतेश्च यशोवर्मा, रत्नाकरस्यावन्तिवर्मा, हलायुधस्य कृष्णः, पद्मगुप्तस्य भोजः, मङ्खस्य जयसिंहः, कल्हणस्य जल्हणस्य च सोमपालः, सन्ध्याकरनन्दिनो रामपालः, हेमचन्द्रस्य कुमारपालः, कविराजस्य कामदेवः, श्रीहर्षस्य विजयचन्द्र-जयचन्द्रौ, चण्डस्य पृथ्वीराजः, अरिसिंहस्य वीरधवलः, वासुदेवस्य कुलशेखरः, अगस्त्यस्य विद्यानाथस्य च प्रतापरुद्रदेवः, यज्ञनारायणस्याच्युतः, नीलकण्ठस्य तिरमलनायकः, जगन्नाथस्य शाहजहानश्चाश्रयभूता राजान आसन्निति तत्तदग्रन्थविलोकनतो ज्ञायते । यदा भारतं विदेशिशासनाधीनं सञ्जातं, विशेषतः आङ्गलशासनस्य ततः प्रभृति राजानः गतश्रीका अजायन्त सहैव कविपरम्पराऽपि निरुद्धेति । उक्तं च - '''गतास्ते राजानो य इह कृतिनं बिभ्रति कविं''' '''प्रयातास्ते विज्ञा य इह वचसाऽर्चन्ति सुकविम् ।''' '''वणिग्द्वाःस्थः कुर्यात्कथमयमहो काव्यममलं''' '''स्मरंस्तान् स्वं निन्दन्निह वसति कश्चिद्गतवयः ।।''' इति । तथा च - '''सा रम्यानगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रञ्च तत्''' '''पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।''' '''उद्वृत्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते वन्दिनस्ताः कथाः''' '''सर्वं यस्य वशादगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ।।''' यथाऽऽह पाजकः - '''लक्ष्मीपङ्कलङ्किताः परिमितक्ष्माखण्डपिण्डीभुजो''' '''गर्वग्रन्थिविसंस्थुलैरवयवैर्नेपथ्यकन्थामृतैः।''' '''एते कीदृश ईश्वराः कुपतयः किं वाऽनया चार्चया''' '''यस्त्रैलोक्यविलक्षणः फलतु नः सत्यं स एवेश्वरः ॥''' इति । == पाणिनिः == {{मुख्यः|पाणिनिः }} पाणिनिर्हि महामुनिः न केवलं व्याकरणसंहितामेव प्रणिनायापितु स जाम्बवतीजयाख्यं महाकाव्यमपि विरचितवानासीत् । स हि भगवान् कुत्रत्यः किङ्कालिको वेति नाद्यापि पार्यते निश्चेतुम् । जनाः कथयन्ति यत्स हि पेशावरनिकटस्थितः शालातुरग्रामो हि पाणिनेर्जन्मस्थानं, तस्य च स्थितिकालो बुद्धसमकालिको वा तस्मादपि प्राग्वर्तीति । अधिकांशविचक्षणा विश्वसन्ति यत्पाणिनिः प्रद्योतवंशस्य मागधस्य राज्ञो नन्दिवर्धनस्य मित्रमासीत् । स हि महाभारतयुद्धकालात् ११३० वर्षानन्तरं मगधस्य सम्राडासीत् प्रद्योतात् पञ्चमः पुरुषः । तेन हि कलेः १८५६ वर्षेषु व्यतीतेषु तस्य स्थितिकालो यो हि नृपविक्रमार्कात् ११८९ वर्षपूर्वं राजतरङ्गिणीकारसम्मतमानानुसारेणापतति, [[श्रीमद्भागवत|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु १९१५ वर्षपूर्वम् । पाणिनिः दाक्षीपुत्र-शालातुरीयादिनामभिरपि ज्ञायते परवर्तिभिः विचक्षणैः । यथोक्तं त्रिकाण्डशेषे - '''पाणिर्निस्त्वाहिको दाक्षीपुत्रः शालङ्किपाणिनौ।''' '''शालीतरीयः...........।।'''<ref>२।७।२४</ref> पाणिनिः भारतस्योत्तरे भागे यत्र कुत्राऽप्यासीत् इति मन्यते। अधिकं तदेतदेव सम्भवति यत्स साम्प्रतिकपञ्चनदप्रदेशे जन्म लब्ध्वा स्वीयं जीवनं पाटलिपुत्रे यापयामासेति । स हि पाटलिपुत्रवास्तव्यस्य वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीत् । तेन शङ्करप्रसादाद् व्याकरणं लब्ध्वा प्रकाशितमिति भट्टसोमेश्वरप्रणीतात् [[कथासरित्सागर]]<nowiki/>तो ज्ञायते । [[राजशेखर]]<nowiki/>श्च स्मरति [[काव्यमीमांसा]]<nowiki/>याम् - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति । आधुनिकलेखकास्तु कतिपये पौरस्त्या वा पाश्चात्याः पाणिनेः स्थितिकाले विक्रमपूर्वसप्तमशतकादारभ्य चतुर्थशतकपर्यन्तं मन्यन्ते । यद्यपि कतिपये विचक्षणाः पाणिनेः काव्यप्रणेतृत्वे ससन्देहास्तथापि भूयांसो हि बुधास्तद्विश्वसन्ति । राजशेखरः कथयति - '''नमः पाणिनये तस्मै येन रुद्रप्रसादतः ।''' '''आदौ व्याकरणं प्रोक्तमनु जाम्बवतीजयम्॥''' तस्य हि काव्यं पातालविजयनाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । काव्यमिदं सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र कुत्र समुद्धतास्तत्रत्या इति कथिता अंशा एव लभ्यन्ते । दिङ्मात्रं यथा - '''उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्।''' '''यथा समस्तं तिमिरांशुकं तथा पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्।।''' '''गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्प्रावृषि कालमेघाः।''' '''अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरि गौरिव हुङ्करोति।।''' '''विलोक्य सङ्गमे रागं पश्चिमायां विवस्वतः।''' '''कृतं कृष्णं मुखं प्राच्या न हि नार्यो विनेर्ण्यया।।''' '''निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः।''' '''धारानिपातैः सह किन्नु वान्तश्चन्द्रोऽयमित्यार्ततरं ररास।।''' '''ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्।''' '''विनोदयन्ती सकलङ्कमिन्दु तापं खेरभ्यधिकञ्चकार।''' == व्याडिः == {{मुख्यः|व्याडिः}} मेधाव्यपरनामकेन व्याडिना बलचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखति यत्- '''रसाचार्यः कविर्व्याडिः, शब्दब्रह्मैकवाङ्मुनिः।''' '''दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुर्मीमांसकाग्रणीः।।''' '''बलचरितं कृत्वा यो जिगाय भारतं व्यासञ्च।''' '''महाकाव्यविनिर्माणे तन्मार्गस्य प्रदीपमिव।।''' इति। व्याडिर्हि मेधावी नन्दस्य मागधस्य समये पाटलिपुत्रे वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीदिति कथासरित्सागरतो ज्ञायते । राजशेखरोऽपि पाटलिपुत्रे व्याडेरवस्थितिं समर्थयति कथनेनानेन - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति मागधो हि नन्दो [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>गणनानुसारेण कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु स्थितिमानित्यनुमितः । तदनुसारेण हि तस्यापि स्थितिकालो विक्रमपूर्वं ४०० वर्षाण्यभितः सम्भवति । राजतरङ्गिणीकारानुसारेण त्वेवम् । [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु स समयः कलेः १५०० वर्षेषु व्यतीतेषु, समापतति, यश्च नृपविक्रमार्कात् १५४५ वर्षपूर्वं सम्भवति । व्याडेर्महाकाव्यमपि स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते सम्प्रति किन्तु अज्ञातकर्तृकायाममरकोषटीकायां 'कमपि भूभुवनाङ्गणकोणम्' इति 'व्याडिभाषासमावेशः' इति स्मृतं लभ्यते । नैतदधिकं विषये विवरणं प्राप्यते। व्याडिः (मेधावी) अलङ्कारशास्त्रमपि प्रणीतवानासीदिति काव्यालङ्कारकृतो भामहस्य ‘इति मेधाविनोदिताः' इति स्मरणाज्ज्ञायते । [[अग्निपुराण|अग्निपुराणे]]<nowiki/>ऽपि मेधाविरुद्रौ हि काव्याचार्यत्वेन स्मृतौ स्तः। == वररुचिः == {{मुख्यः|वररुचिः}} वररुचिः कात्यायनो मेधाजिल्कात्यपुनर्वसुनामभिरपि ज्ञातः । स हि कथासरित्सागरानुसारेण मागधस्य योगनन्दस्य मन्त्री आसीत् । योगनन्दश्च कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु अभिषिक्त आसीदिति [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>कृतगणनातो ज्ञायते । तेन हि स नृपविक्रमार्कात् ८०० वर्षपूर्वं स्थितिमानित्यनुमीयते। वररुचेः [[पाणिनीयव्याकरण|पाणिनीयव्याकरणो]]<nowiki/>परि वार्तिकानि तु प्रसिद्धान्येव । पाणिनिना हि भगवता सूत्रात्मिका व्याकरणसंहिता प्रणीता। तस्याः व्याडिना विन्ध्यस्थ-नन्दिनीसुत-मेधाविप्रभृत्यपरनामकेन वृत्तिः प्रणीता। तदाधृत्य वररुचिना तस्या उपरि वार्तिकानि प्रणीतानि । तदतिरिक्तमनेन स्वर्गारोहणाख्यं काव्यमपि प्राणायीति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत् - '''यः स्वर्गारोहणं कृत्वा स्वर्गमानीतवान् भुवि।''' '''काव्येन रुचिरेणैव ख्यातो वररुचिः कविः।।''' '''न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्यः ।''' '''काव्येऽपि भूयोऽनुचकार तं वै कात्यायनोऽसौ कविकर्मदक्षः।।''' इति । जह्वणकृतसूक्तिमुक्तावल्यां तु - '''यथार्थता कथं नाम्नि मा भूद्वररुचेरिह।''' '''व्यधत्त कण्ठाभरणं यः सदा (स्वर्गा) रोहणप्रियः।।''' इति राजशेखरसम्बन्धेनोक्तमस्ति । न केवलमेतावन्मात्रमपितु पातञ्जलेः [[महाभाष्य|महाभाष्ये]]<nowiki/>ऽपि<ref>४।३।१०१</ref> ''''वाररुचं काव्यम्'''<nowiki/>' इत्युक्तमस्ति । अस्य ह्यनेके श्लोकाः शार्ङ्गधरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सुभाषितरत्नावल्याञ्च समुद्धृता दृश्यन्ते, किन्तु ग्रन्थस्तु स्वरूपेण नैव सम्प्रति लभ्यते । == पतञ्जलिः == {{मुख्यः|पतञ्जलिः}} महाभाष्यकारेण भगवता पतञ्जलिनाऽपि महानन्दमयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत्- '''महाकाव्यमयं काव्यं योगदर्शनमद्भुतम्।''' '''योगव्याख्यानभूतं तद्रचितं चित्तदोषापहम्।।''' इति। पतञ्जलिः गोनदीर्यः पुष्यमित्रस्य शुङ्गस्य मागधस्य समकालिकः आसीदिति तस्य ''''इह पुष्यमित्रं याजयामः'''<nowiki/>' इति महाभाष्ये वचनाज्ज्ञायते । पुष्यमित्रो हि कलेः २५१३ वर्षेषु यातेषु साम्राज्यमलभतेति तस्य विक्रमपूर्वं ५३२ वर्षाण्यभितः स्थितिः सिध्यति । एतत्तु राजतरङ्गिणीकाराशयेन । श्रीमद्भागवतानुसारेण तु कालोऽयं विक्रमपूर्वं १२५८ वर्षाण्यभितः आपतति। पतञ्जलेर्महाकाव्यं तु सम्प्रति स्वरूपेण नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र तत्र स्मृतं दृश्यते । कथ्यते हि महाभाष्ये अस्य कतिपये श्लोका वा तच्चरणा उद्धृताः सन्ति। [[सदुक्तिकर्णामृतम्|सदुक्तिकर्णामृते]] पातञ्जलश्लोकरूपेण उद्धृतमस्ति - '''यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्यम्बुधिर्मणीन्।''' '''तथापि जानुदध्ने (ध्नो)यमिति चेतसि मा कृथाः।।''' इति। == कालिदासः == {{मुख्यः|कालिदासः}} कालिदासनाम्ना बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - रघुवंशमहाकाव्यं, कुमारसम्भवमहाकाव्यं, मेघदूतकाव्यम्, ऋतुसंहारं चेति खण्डकाव्यद्वयं, मालविकाग्निमित्रं, विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तलं चेति त्रीणि नाटकानि । कुन्तलेश्वरदैत्यकाव्यं, राक्षसकाव्यं, दुर्घटकाव्यं, वृन्दानकाव्यं, विद्वद्विनोदकाव्यं, श्रुतबोधः, पुण्यबाणविलासः, नवरत्नमाला, ज्योतिर्विदाभरणं, च । == अश्वघोषः == {{मुख्यः|अश्वघोषः}} अश्वघोषस्य कृतित्वेन बहवो ग्रन्थाः प्रसिद्धा येषु सौन्दरनन्दं बुद्धचरितं च महाकाव्ये, सूत्रालङ्कारो वज्रसूचिश्च द्वौ बौद्धदर्शनग्रन्थौ, गण्डिस्तोत्रं गाथाग्रन्थः, शारिपुत्रप्रकरणञ्च प्रसिद्धानि । == बुद्धघोषः == {{मुख्यः|बुद्धघोषः}} बुद्धघोषस्य हि बौद्धस्य दशसर्गात्मकं पद्मचूडामणिसंज्ञकं महाकाव्यं स्मर्यते । स हि बौद्धग्रन्थव्याख्याकृत्त्वेन सश्रद्धं स्मृतेषु चतुर्षु विद्वत्स्वन्यतमः। शेषाश्च नागसेन-बुद्धत्त-धर्मपालाः । विशुद्धिमार्गः (विसुद्धिमग्ग) महावंशः, अट्टकथाश्चास्य कृतित्वेने प्रसिद्धाः । कथ्यते हि सः प्रथमं ब्राह्मण आसीत्पश्चाच्च बौद्धधर्ममङ्गीकृतवान्। तस्य हि ग्रन्थे कालिदासाश्वघोषयोः स्पष्टः प्रभावः परिलक्ष्यते । बौद्धविवरणानुसारेण ४६२ मितवैक्रमाब्दे त्रिपिटकस्य पालीरूपान्तरानयनाय लङ्कां प्रेषितः आसीत् । तस्य हि ग्रन्थः ५६३ वैक्रमाब्दे चीनीभाषायां रूपान्तरित आसीदतो हि तस्य स्थितिकालः ४६० मितवैक्रमाब्दमभितः सम्भाव्यः । == भीमकः == {{मुख्यः|भीमकः}} भीमकस्य अपरं नाम भीमः। तस्य महाकवेः रावणार्जुनीयं वा अर्जुनरावणीयं नाम महाकाव्यं स्मृतं दृश्यते समालोचकैः। तच्च अष्टाध्याय्याः काशिकावृत्तौ समुद्धतमपि दृश्यते । तेनास्य स्थितिकालो वैक्रमपञ्चमशतकसन्निकर्षे एव क्वचित्सम्भाव्यः । == भर्तृमेण्ठः == {{मुख्यः|भर्तृमेण्ठः}} राजशेखरेण वाल्मीकिसमकक्षत्वेन स्मृतो भर्तृमेण्ठः उज्जयिनीचक्रवर्तिनः श्रीहर्षाख्यस्य विक्रमादित्यस्य शकारेः कृपाभाजनस्य मातृगुप्तस्य सभापण्डितः काश्मीरकः आसीत् । संस्कृतसाहित्ये तस्य नाम प्रतिभाशालिविचक्षणेषु गण्यते । यथोक्तं [[राजशेखर|राजशेखरे]]<nowiki/>ण - '''बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भतृमेण्ठताम्।''' '''स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः ।।''' इति। असौ कविवरो हि मातृगुप्तसमकालीनः । मातृगुप्तो हि उज्जयिनीपतेः श्रीहर्षस्य समकालिकः । तेनाऽस्य समयो वैक्रमं ४८७ मिताब्दसन्निकर्ष एव क्वचितसम्भाव्य इति द्विजेन्द्रनाथमतम् ।<ref>संस्कृतसाहित्यविमर्शे ४३६ पृष्ठे अन्तिमप्रखण्डे</ref> अस्य हि हयग्रीववधं महाकाव्यं स्मर्यते यदधुना स्वरूपतो नैवोपलभ्यते । यथोक्तं राजतरङ्गिण्यां - '''हयग्रीववधं मेण्ठस्तदग्ने दर्शयन्नवम् ।'''<ref>३।२६०</ref> एवमेव राजशेखरः कथयति - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्तामररूपसूरभारवयः ।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥''' [[भोजदेवः]] कथयति - '''यस्मिन्नितिहासार्थानपेशलान् पेशलान् कविः कुरुते ।''' '''स हयग्रीववधादिप्रबन्ध इव सर्गबन्धः स्यात् ।।'''<ref>[[शृंगारप्रकाश|शृंगारप्रकाशे]] ११/१५६</ref> [[धनपाल]] उद्गिरति - '''वक्रोक्त्या भर्तृमेण्ठस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् ।''' '''आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः।।''' [[पद्मगुप्तः]] कथयति - '''पूर्णेन्दुबिम्बाऽपि सुन्दराणि तेषामदूरे पुरतो यशांसि।''' '''ये भर्तृमेण्ठादिकवीन्द्रसूक्तिव्यक्तोपदिष्टेन यथा प्रयान्ति॥'''<ref>नवसाहसाङ्कचरिते १/५</ref> यथा कथयति परिमलकालिदासोऽपि - '''तत्त्वस्पृशस्ते कवयः पुराणाः श्रीभर्तृमेण्ठप्रमुखा जयन्ति ।''' '''निस्त्रिंशधारासदृशेन येषां वैदर्भमार्गेण गिरः प्रवृत्ताः ।।''' == मातृगुप्तः == {{मुख्यः|मातृगुप्तः}} उज्जयिनीचक्रवर्तिनो विक्रमादित्यस्य श्रीहर्षस्य कृपया लब्धकाश्मीरराजसिंहासनो मातृगुप्तः स्वसमयस्योत्कृष्टतमः कविरासीत् । मातृगुप्तस्य स्थितिकालो नाद्यापि संनीर्णीतः। तस्य हि शूद्रकजयं नाम काव्यं प्रथितमासीत् । स हि जन्मनाऽऽवान्तिकः स्मृतः । तस्य हि पद्यानि यत्र तत्र समुद्धृतानि दृश्यन्ते। यथौचित्यविचारचर्चायां - '''नायं निशामुखसरोरुहराजहंसः कीरीकपोलतलकान्ततनुः शशाङ्कः।''' '''आभाति नाथ तदिदं दिवि दुग्धसिन्धु-डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डु यशस्त्वदीयम्।।''' एतदतिरिक्तं निम्नाङ्कितं पद्यमपि मातृगुप्तप्रणीतत्वेन कथितम् - '''शीतेनोद्धृषितस्य माषशिमिवच्चिन्तार्णण मज्जतः''' '''शान्ताग्निं स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे।''' '''निद्रा क्वापि विमानितेव दयिता सन्त्यज्य दूरङ्गता''' '''सत्पात्रप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ।।''' [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] उक्तमस्ति यत्-- '''मातृगुप्तो जयति यः कविराजो न केवलम्।''' '''कश्मीरराजोऽप्यभवत् सरस्वत्याः प्रसादतः।।''' '''विधाय शूद्रकजयं सर्गान्तानन्दमद्भुतम्।''' '''न्यदर्शयत् वीररसं कविरावन्तिकः कृतिः।।'''<ref>२१-२२</ref> == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} हरिचन्द्रकविविषये स्वल्पमेव विवरणं प्राप्यते। समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसङ्गे उक्तमस्ति - '''निजकीर्तेर्वैजयन्ती कर्णकीर्तिं चकार यः।''' '''हरिचन्द्रो विजयते पाञ्चालक्षितिपः कविः ॥'''<ref>२०</ref> इति । अनेनैतत् मन्यते यद्, हरिचन्द्रः पाञ्चालनरेन्द्र आसीदासीच्च तस्य काव्ययशः सुविख्यातं न केवलं स्वसमयेऽपि तु पश्चाद्वर्तिनि कालेऽपि । यथा स्मरति राजशेखरः - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम्॥''' इति । तथैव हर्षचरितेऽप्युक्तम् - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति । अस्य हि कर्णकीतिर्नाम काव्यं प्रसिद्धम् । == हरिषेणः == {{मुख्यः|हरिषे}} हरिषेणः स्वसम्यस्य सर्वोत्कृष्टः कविरासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसंगे ग्रथितान्निम्नाङ्कितपद्यात् मन्यते - '''तुङ्गं ह्यमात्यपदमाप्तदशः प्रसिद्धं भुक्त्वा चिरं पितुरिहास्ति सुहृन्ममायम्।''' '''सन्धौ च विग्रहकृतौ च महाधिकारी विज्ञः कुमारसचिवो नृपनीतिदक्षः॥''' '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इतिः_____महार्हनामा।''' '''प्रामाण्यमाप्तवचनस्य च तस्य धर्म्ये ब्रह्मत्वमध्वरविधौ मम सर्वदैव ।।''' '''चत्वार्यन्यानि काव्यानि व्यदधाच्च लघूनि यः प्रभावयच्च मां कर्तुं कृष्णस्य चरितं शुभम्।''' '''हरिषेणकविर्वाग्मी शास्त्रशस्त्रविचक्षणः यशोऽलभत काव्यैः स्वैर्नानाचरितशोभनैः।।''' '''येषां न केवलं काव्यं श्रेष्ठं धर्मार्थकामदम् राजता वा राजनीतिरूपकर्त्री मनःस्थिता।''' '''ते राजकवयोऽमात्याः शुद्धकर्मगुणैर्भुवि वर्णिताश्चाष्टगुरवो दिङ्नागप्रतिपक्षिणः।।'''<ref>२३-२८</ref> इति । हरिषेणो हि ध्रुवभूतेः पुत्रः समुद्रगुप्तसमकालीन आसीदिति समद्रगुप्तस्य प्रयागस्तम्भाभिलेखतोऽपि ज्ञायते । अभिलेखोऽयं तिलभट्टानुष्ठितः ४०७ मितवैक्रमवत्सरप्रतिष्ठापितः । यथोक्तं तत्र - '''३१. •••••••एतच्व काव्यमेषामेव भट्टारकपादानां दासस्य समीपपरि सर्प्पणानुग्रहोन्मीलितमतेः।। ३२. खाद्यटपाकिकस्य महादण्डायकध्रुवभूतिपुत्रस्य सान्धिविग्रहिककुमारामात्यमहादण्डनायकहरिषेणस्य सर्वभूतहितसुखायास्तु ।''' इति । काव्यञ्च यथा - '''३०. प्रदानभुजविक्रमप्रशंमशास्त्रवाक्योदयै-''' '''रूपर्युपरिसञ्चयोच्छितमनेकमार्गं यशः।''' '''पुनाति भुवनत्रयं पशुपतेर्जटान्तगुहा''' '''निरोधपरिमोक्षशीघ्रमिव पाण्डु गाङ्गं पयः ।।''' इति । समुद्रगुप्तो हि मगधसम्राट् प्रथमचन्द्रगुप्तस्य पुत्रो घटोत्कचस्य राज्ञः पौत्रः श्रीगुप्तस्य प्रपौत्रः ३९२-४३२ मितवैक्रमाब्दानाभितो महीं शासितवान् । हरिषेणेन हि पञ्च काव्यानि प्रणीतान्यासन्निति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरितोल्लेखात् मन्यते । यत्रैकं रघुवशं चत्वार्यन्यानि लघूनि । किन्तु हरिषेणस्य रघुवंशंकर्तृत्वं नैव सन्देहबाह्यम् । एकतो रघुवंशं हि काव्यं कालिदासकर्तृत्वेन प्रसिद्धमेव । अपरञ्च समुद्रगुप्तस्य तत्समर्थकवचनमपि न तथा स्पष्टम् । यथा हि - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इति महार्हनामा ॥''' इति । अत्र हि इतिशब्दस्य स्थाने इवशब्दपाठोऽपि सम्भवति । तथा हि सति - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इव प्रसिद्धो यः कालिदास इति (दिक्षु ) महार्हनामा ।''' इति भवति । स्यादेतद्वा न वा, एतावत् मन्यते यद्, हरिषेणः स्वसमये उत्कृष्टः पण्डितः कविश्वासीत् । तस्य हि गद्यपद्यमयी भाषा समुद्रगुप्तस्य प्रयागशिलास्तम्भेऽद्यापि द्रष्टुं शक्यते । == समुद्रगुप्तः == {{मुख्यः|समुद्रगुप्तः}} मगधसम्राट समुद्रगुप्तः स्वसमयस्य प्रतिष्ठितः कविराज आसीदिति तस्यैव प्रयागशिलास्तम्भलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''(२७) निशितविदग्धमतिगान्धर्वललितैर्बीडितगुरुतुम्बुरुनारदादेः विद्वज्जनोपजीव्यानेककाव्यक्रियाभिः प्रतिष्ठितकविराजशब्दस्य.......'''इत्यादि । यस्य हि कृष्णचरितं नाम महाकाव्यमासीद्यद्धि सम्प्रति खण्डितरूपेणैव लभ्यते । तद्धि प्रथमं जीवाराममहाभागेन सविवरणं १९९८ मितवैक्रमाब्दे प्रकाशितमासीत् । तदेव पुनः युधिष्ठिरमहाभागेन स्वीये संस्कृतव्याकरणशास्त्रेतिहासनामके ग्रन्थे तस्य तृतीयभागे सप्तमपरिशिष्टरूपेण प्रकाशितं दृश्यते । काव्यस्यास्य सम्प्रति प्रस्तावनाभाग एव लभ्यते यत्र हि मुनिकवयो राजकवयो जीविकाकेवय इति त्रीणि शीर्षकाणि दृश्यन्ते । मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे दश मुनिकवयः स्मृताः यत्र प्रथमस्तु लुप्तपाठः । तत्र युधिष्ठिरमहाभागमतेन पाणिनिः स्मृतो भवति वररुचिप्रसङ्गे '''<nowiki/>'काव्येन भूयोऽनुचकार तं वै'''' इति कथनात् । स्यादप्येतत् । तेन प्रथमो जाम्बवतीविजयकाव्यकृत्पाणिनिः, ततश्च क्रमेण कण्ठाभरणकृत् शाख्यायनः, स्वर्गारोहणस्य कर्ता वररुचिः कात्यायनः, बलचरितकृद् व्याडिः, इंन्द्रविजयस्य प्रणेता देवलः, महानन्दमयकृत्पतञ्जलिः, विंशत्यधिकनाटकानां प्रणेता भासः, भीमजयस्य प्रणेता वर्धमानः, बुद्धचरितस्य कर्ता चीनदेवः, सूर्यस्तवस्य प्रणेता मिहिरदेवश्च । तथैव, राजकविवर्णनप्रसङ्गे वत्सराजचरितस्य प्रणेता सुबन्धुः, मृच्छकटिकस्य कर्ता शुद्रकः, अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्येषामपि त्रयाणां लघुनाटकानां कर्ता कालिदासः, सौनन्दस्य बुद्धचरितस्य प्रणेता घोषः (अश्वघोषः) शूरापराभिधानः, कर्णकीर्तेः प्रणेता हरिचन्द्रः, शूद्रकजयस्य कर्ता मातृगुप्तः, रघुकार इति प्रसिद्धः, अन्येषामपि त्रयाणां लघुकाव्यानां प्रणेता कालिदासापराभिधानो हरिषेणश्चेत्यष्टौ स्मृताः । जीविकाकविवर्णनस्य तु समग्रोऽपि भागः प्रणष्टो दृश्यते । == वत्सभट्टिः == {{मुख्यः|वत्सभट्टिः}} वत्सभट्टिः स्वसमयस्य प्रख्यातः कविरासीदिति बन्धुवर्मणो मन्दसोरशिलास्तम्भाभिलेखाज्ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''२३. पूर्वा चेयं प्रयत्नेन रचिता वत्सभट्टिना ॥४४॥''' इति। अभिलेखेऽस्मिन् समष्ट्या चतुश्चत्वारिंशच्छ्लोकाः विद्यन्ते काव्यमयाः यत्र हि कालिदासीयकौशलस्य स्पष्टः प्रभावो दृश्यते । यथा हि - '''चलत्पताकान्यवलासनाथान्यत्यर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि।''' '''तडिल्लताचित्रसिताभ्रकूटतुल्योपमानानि गृहाणि यत्र।।१०।।''' '''विद्युद्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः, सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्।''' '''अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः, प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः।।<ref>उत्तरमेघे ५</ref>''' कवेरस्य उक्तशिलास्तम्भलेखाधारेण विक्रमानन्तरं ५१३ मितवत्सरमभितोऽनुमितः स्थितिकालः। == कुब्जः == {{मुख्यः|कुब्जः}} कुब्जाख्यः कविः शान्तिवर्मणः प्रशस्त्यात्मकं काव्यं स्वयमेव प्रणीय तदुट्टङ्कितवानिति तलगुण्डास्थितशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । तत्र हि चतुस्त्रिंशत्पाद्यनि काव्यमयानि सन्ति ।तत्रोक्तमवसाने - '''१४. तस्यौरसस्य तनयस्य विशालकीर्तेः, पट्टत्रयापणविराजितचारुमूर्तेः।''' '''श्रीशान्तिवर्मनृपतेर्वरशासनस्थः कुब्जः स्वकाव्यमिदमश्मतले लिलेख ॥३४॥''' स्थितिकालश्चास्योक्ताभिलेखानुसारमेव विक्रमानन्तरं ५१२ मितवर्षमभितोऽनुमितः । == वासुलः == {{मुख्यः|वासुलः}} वासुलो हि कविः कक्काख्यस्य पुत्रो यशोधर्मप्रशस्त्यात्मकमेकमष्टाविंशतिपद्यात्मकं काव्यमपरं नवश्लोकात्मकं काव्यद्वयं प्रणिनायेति यशोधर्मदेवस्य मन्दसारशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''९. इति शुश्रूषया तस्य नृपतेः पुण्यकर्मणः ।''' '''वासुलेनोपरचिताः श्लोकाः कक्कस्य सूनुना ॥९॥ 'उत्कीर्णा गोविन्देन।'''' तस्य हि काव्यकौशलं निभाल्यतामत्र । यथा- '''२२. यस्मिन् काले कलमृदुगिरां कोकिलानां प्रलापाः''' '''भिन्दन्तीव स्मरशरनिभाः प्रोषितानां मनांसि।''' '''भृङ्गालीनां ध्वनिरनुवनं भारमन्द्रश्च यस्मि-''' '''न्नाधूतज्यं धनुरिव नदच्छ्रूयते पुष्पकेतोः ॥२५॥''' '''२३ प्रियतमकुपितानां कम्पयन् बद्धरागं, किसलयमिव मुग्धं मानसं माननीनाम्।''' '''उपनयति विवस्वानं मानभङ्गाय यस्मिन्, कुसुमसमयमासे तत्र निर्म्मापितोऽयम्।।२६।।''' == भारविः == {{मुख्यः|भारविः}} संस्कृतमहाकाव्यपरम्परायां भारवेस्तृतीयं स्थानं कालक्रमदृष्ट्या । स हि संस्कृतकाव्यजगति अलङ्कृतशैल्याः प्रथम उन्नायकः पण्डितयुगस्य प्रवर्तकश्च । तस्य [[किरातार्जुनीय|किरातार्जुनीयं]] महाकाव्यं प्रसिद्धं यद्धि काव्यसर्वस्वभूतयोर्भावकक्षापक्षयोः समन्वयापेक्षयापि कवेः पाण्डित्यप्रदर्शनमेव प्राधान्येनावलम्बते। == भट्टिः == {{मुख्यः|भट्टिः}} भट्टिः भट्टिकाव्यस्य रचयिता। भट्टिकाव्यस्य अपनं नाम रावणवधम् इति। व्याकारणं पाठयितुं रचितः अयं ग्रन्थः काव्यरसम् अपि प्रयच्छति। भट्टिः सौरष्ट्र-प्रदेशस्य निवासी आसीत्। वत्सभट्टिना सह अस्य ऐक्यं विषये अनेके विवादाः सन्ति। भर्तृहरिणा सह अपि अस्य ऐक्यविवादः प्रसिद्धः। == कुमारदासः == {{मुख्यः|कुमारदासः}} कुमारदासस्य जानकीहरणमपि संस्कृतसाहित्ये लब्धप्रतिष्ठा कृतिः । कथ्यते हि यद्रघुवंशे स्थिते सति जानकीहरणं कर्तुं कुमारदासो वा रावण एव क्षमो नान्य इति । अत्रैकतः रघुवंशे इति कालिदासग्रथितकाव्ये तदाख्येऽपरतस्तु रघुवंश्ये रामे इति। कथ्यते हि कुमारसेनो भावपक्षे कालिदासस्य कलापक्षे भारवेरधमर्णस्तथैव भट्टिकवैश्च । == माघः == {{मुख्यः|माघः}} 'माघे सन्ति त्रयो गुणाः' इति कथनेन माघस्य कालिदासभारविदण्डिनामेकायतनीभूतं स्वरूपमाख्यायते । तस्य हि [[शिशुपालवध|शिशुपालवधं]] नाम महाकाव्यं जगति प्रसिद्धमस्ति। 'नवसर्गगते माघे नवशब्दो न विद्यते', 'माघे माघे गतं वयः' इत्याद्युक्तिभिः बहुप्रशंसितस्य महाकाव्यस्य प्रणेतृनाम्नैव समाधिका ख्यातिः। इतः पूर्वं ये महाकवयो जाताः विशेषतः [[कालिदास]]<nowiki/>-[[अश्वघोष]]<nowiki/>-[[भारवि]]<nowiki/>-[[भट्टि]]<nowiki/>-[[कुमारदास|कुमारदासाः]] तेषां हि प्रातिस्विकं वैशिष्ट्यमितरेभ्यः पृथवकृत्य तान् परिचाययति । कालिदासो हि रससिद्धः कविः भारविस्तु कलापक्षपोषकः अश्वघोषो हि दार्शनिकः भट्टिस्तु वैयाकरणः । कुमारदास्तु कालिदासशैलीपोषकः । कालिदासकुमारदासयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः स्वाभाविकगत्या प्रयासं विनैव प्रवहति यदाऽपरस्तारस्मिन्नेव पथि सप्रयासं धावति । उभावेव भावपक्षोन्नायकौ । भारविभट्टिकयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः कविरपरस्तु मूलतो वैयाकरणः । कथ्यते हि माघे सर्वेऽपि कवय एकीभूय स्थिताः । तस्मिन् हि कालिदासस्य रसचमत्कारः, अश्वघोषस्य स्वाभीष्टदर्शनसिद्धिः भारवेरर्थगौरवं, भट्टेः व्याकरणप्रयोगपरता च सर्वे एव परस्परं समन्विताः सन्ति । == भर्तृहरि: == {{मुख्य:|भर्तृहरि:}} '''भर्तृहरिणा शतकत्रयं लिखितम् इति प्रसिद्धम्''' तानि "नीतिशतकम्" "शृङ्गारशतकम्" "वैराग्यशतकञ्चे" ति,त्रयम् l == रत्नाकरः == {{मुख्यः|रत्नाकरः}} '''रत्नाकरः''' काश्मीरस्थः <nowiki/>कश्चन कव<nowiki/>िः। भो<nowiki/>जदेवः <nowiki/>(१०६०-११०७ वै०) सादरं कथयति - '''"अस्तङ्गतभारविरवि कालवशात्कालिदासविधुविधुरम् ।''' '''निर्वाणबाणदीपं जगदिदमुद्द्योति रत्नेन ।।"''' इति। तथैव राजशेखरेण काव्यशास्त्रिणा - '''मा स्म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रत्नाकरा इमे ।''' '''इतीव स कुतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ।।''' इति प्रशंसित रत्नाकरकविः संस्कृतसाहित्ये स्वल्पतमं कथानकमादाय सर्वातिशायिबृहत्कायमहाकाव्यप्रणेतृत्वेन प्रसिद्धः । स राजानक-वागीश्वर-विद्याधिपतिप्रभृत्युपाधिभिवभूषितो दृश्यते । महाकवेरस्य [[हरविजयम्|हरविजयं]] नाम पञ्चाशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं, [[वक्रोक्तिपञ्चाशिका]], [[ध्वनिगाथापञ्जिका]] च ज्ञाताः ग्रन्थाः । == आनन्दवर्धनः == {{मुख्यः|आनन्दवर्धनः}} यद्यपि आलङ्कारिकपङ्क्तौ आनन्दवर्धनः सगर्वं स्मर्यते तथापि तस्य काव्यजगत्यपि न तथा प्रसिद्धिस्तु न तथाऽप्रसिद्धिरपि । तस्य हि [[अर्जुनचरित|अर्जुनचरितं]] तं महाकविरूपेणाऽपि परिचाययति । अर्जुनचरितं सम्प्रत्यनुपलब्धग्रन्थरत्नेष्वेकम् । आनन्दवर्धनस्य [[देवीशतकम्|देवीशतकम]]<nowiki/>पि तं तथैव सङ्केतयति यद्यपि तत्स्तुतिकाव्यमेव । अस्य विषमबाणलीलाऽप्यस्य कवित्वं सूचयन्ति । [[ध्वन्यालोकः|ध्वन्यालोके]] कतिपयान्युदाहरणानि अर्जुनचरिताद् गृहीतानि दृश्यन्ते। असौ काश्मीरपालकस्य अवन्तिवर्मणः समकालिकः आसीदिति राजतरङ्गिणीकारस्य निम्नकथनम् '''मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः।''' '''प्रथां रत्नाकरश्चागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः॥'''<ref>५/३९</ref> इति। अवन्तिवर्मा ९१२-९३० मितवैक्रमाब्दान्तरे स्थितिमानासीत् । तस्य सभासद्भूत आनन्दवर्धनोऽपि ८८०-९५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् मन्यते। == शिवस्वामी == {{मुख्यः|शिवस्वामी}} शिवस्वामी अपि आनन्दवर्धन इव अवन्तिवर्मणः सभायामासीदिति राजतरङ्गिणीकथनात् मन्यते।<ref>५/३९</ref> तेन तस्यापि स्थितिकालोऽवन्तिवर्मकालसम एवेति अनुमीयते, किन्तु स आनन्दवर्धनाज्ज्येष्ठ एव मन्यते। अतोऽस्य कालः ८५०-९३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। तस्य कप्फनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं [[बौद्धमतम्|बौद्धमता]]<nowiki/>नुगम् । कथ्यते हि [[शैवसम्प्रदायः|शैवो]]<nowiki/>ऽपि स चन्द्रभित्रनामकबौद्धानुनयेन ग्रन्थमिमं प्रणीतवानिति । [[काव्यप्रकाश]]<nowiki/>कृ[[मम्मटाचार्यः|न्ममटाचार्यः]] काव्यादस्मात् - 'उल्लास्यकालकरवालमहाम्बुवाहम्' इति पद्यं ध्वन्युदाहरणक्रमे समुद्धरति । कप्फनः लीलावतीनगर्या अधीशो युद्धे स्ववीर्येण श्रावस्तीनरेशं प्रसेनजितं जयति । पराजितः प्रसेनजित् बुद्धं ध्यायति ।ध्यातमात्रो बुद्धः प्रकटीभूय कप्फनं विजयते । कप्फनोऽपि ज्ञातरहस्यो बुद्धं शरणं गच्छति कृतकृत्यश्च भवतीत्यस्य कथासारः । काव्येऽस्मिन् सर्गाः सन्ति विंशतिः । काव्ये तत्र मलयपर्वत-विविधर्तु-कुसुमावचय-जलविहारादिविषयाश्च साधु निभालिताः । सः सफलः कविरासीदिति तस्यैव कथनमस्ति यत् - '''विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा, यमककविरगम्यश्चारुसन्दानमानी। अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेष्टप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः।।''' इति। अस्य प्रयोगनैपुण्यं वर्णनाचातुरी च प्रशंसार्हा । दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा - '''वेणीषु मूर्च्छामिव सम्प्रयाता कपोलयोर्लीनमिवादधानाः।''' '''स्मितेष्विवोच्छासमिवोद्वहन्तो विलासिनीः शिश्लिषुरिन्दुपादाः॥''' इति । == वाक्पतिराजः == {{मुख्यः|वाक्पतिराजः}} वाक्पतिराजो मूलतः [[प्राकृतम्|प्राकृत]]<nowiki/>भाषाकविरूपेण प्रसिद्धः । तस्य गउडवहो (गउडवधं ) नाम प्राकृतभाषानिबद्धं महाकाव्यमस्ति । तत्र कान्यकुब्जेश्वरेण यशोवर्मणा गौडराजकुमारस्य वधपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । यशोवर्मा तस्याश्रयदाता नृपः । तेन तस्यापि स्थितिकालो यशोवर्मकालसमकालमेव ७९० मितविक्रमाब्दमभितः आपतति । यशोवर्मा ७८६ मितवैक्रमाब्दे काश्मीरेण ललितादित्येन पराजित असोदिति राजतरङ्गिणीकारः कथयति यत् - '''कविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः।''' '''जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम्।।'''<ref>४।१४४</ref> इति। वाक्पतिराजो [[भवभूति|भवभूतेः]] समकालिकः किन्तु तदवरजः । स भवभूतेः काव्यगतामधमर्णतां स्वीकुरुते स्वयमेव। तस्य च मधुमथनविजयं नाम महाकाव्यमपि प्रसिद्धम् । स स्वयमेव गौडवधं तदुद्घोषयत्यपि । सम्प्रति तत्काव्यं तु नैवोपलभ्यते किन्तु सदुक्तिकर्णामृतप्रभृतिग्रन्थे समुद्धृतानि तस्य कानिचित्पद्यान्येव दृश्यन्ते । तेषु द्वित्राणि यथा सङ्कलितं कविजीविते। निम्नपद्यैः तस्य विष्णुभक्तिः अपि प्रकटिता भवति - '''सेयं द्यौस्तदिदं शशाङ्कदिनकृच्चिह्नं नभः सा क्षितिः,''' '''तत्पातालतलं त एव गिरयस्तेऽम्भोधरास्ता दिशः।''' '''इत्थं नाभिविनिर्गतेन स शिरः कम्पाद्भुतं वेधसा,''' '''यस्यान्तश्च बहिश्च दृष्टमखिलं त्रैलोक्यमव्यात्स वः।।''' '''खर्वग्रन्थिविमुक्तसन्धिविकसद्वक्षः : स्फुरत्कौस्तुभं,''' '''निर्यन्नाभिसरोजकुड्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि।''' '''पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकितं''' '''पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेर्वपुः ।।''' == अभिनन्दः == {{मुख्यः|अभिनन्दः}} रामचरितमहाकाव्यस्य प्रणेता अभिनन्दः काश्मीर आसीत् । तस्य कृतिः रामचरितं नाम महाकाव्यं ३६ सर्गेषु विभक्तमासीत् । तत् सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु तत् भोजराजः (१०६० वै०) महिमभट्टः ( ११५० वै) च स्मरतः । तेन अस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरनवमशतकोतरार्धोऽनुमितः । अस्य पदावली सरला सरसा च वर्तते । काव्यमिदं मूलतोऽपूर्णमासीत् । तत् तत्पश्चाद्वर्तिभ्यां लेखकाभ्यां प्रत्येकं चतुरः सर्गान् विरचय्य पूरितम् । तावुभावपि पाठौ सम्प्रति लभ्येते। असौ हि काश्मीरवासिनः शतानन्दाख्यस्य पुत्रः । == गौडाभिनन्दः == {{मुख्यः|गौडाभिनन्दः}} जरनैयायिकस्य जयन्तभट्टस्य (९३७ वै०) पुत्रेण अभिनन्देन कादम्बरीकथासारनामकमष्टसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । असौ हि [[बाणभट्ट]]<nowiki/>प्रणीत[[कादम्बरी|कादम्बर्याः]] कथासारः । कथ्यते यत्, असौ ७९०-८२६ मितवैक्रमाब्दान्तराले राज्यं कुर्वतः काश्मीरस्य ललितादित्यस्य मन्त्रिणः शक्तिस्वामिनः प्रपौत्रः कल्याणस्वामिनः पौत्रो जयन्तभट्टस्य पुत्रो राजशेखरसमकालिकः । तेन अस्य स्थितिकालो वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धः इति । एतदतिरिक्तमस्य योगवासिष्ठसारनामको ग्रन्थोऽपि लभ्यते । कथासारस्तु सर्वमेव सर्गान्त्यश्लोकान् विहायानुष्टुप्छन्दसि गुम्फितः । तस्यानुष्टुपवृत्ते दाक्षिण्यं क्षेमेन्द्रोऽपि प्रशंसति। यथा - '''अनुष्टुप्सततासक्ता साभिनन्दस्य नन्दनी।''' '''विद्याधरस्य वदने गुलिकेव प्रभावभूः ॥''' इति । ग्रन्थविषयमादाय स स्वयमेव कथयति - '''काव्यविस्तरसन्धानखेदालसधियः प्रति ।''' '''तेन कादम्बरीसिन्धोः कथामात्रं समुद्धृतम्।।''' इति । == शङ्कुकः == {{मुख्यः|शङ्कुकः}} वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धाभ्यर्णस्थितिमता शङ्कुकाख्येन विदुषा भुवनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति राजतरङ्गिणीतः ज्ञायते ।<ref>४/७०५</ref> कविरयं विद्वन्मानससिन्धुरित्यपि कथ्यते म । == धनञ्जयः == {{मुख्यः|धनञ्जयः}} वैक्रमदशमशतकोत्तरार्द्धभवोऽयं कविः द्विसन्धानकाव्यस्योन्नायकः । अस्य हि राघवपाण्डवीयं महाकाव्यं प्रसिद्धं, यत्र प्रत्येकं पद्यमेकतो रामकथामपरतः पाण्डवकथां व्यनक्ति । अस्येयं काव्यशैली पश्चाद्वर्तिभिः कविराज-रामचन्द्र-चिदम्बर-वेङ्कटाध्वरि-मेघविजयगणि-हरदत्त-प्रभृतिभिरप्यनुसृता । == कमकसेनो वादिराजः == {{मुख्यः|वादिराजः}} १००७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वादिराजेन जैनमुनिना यशोधरचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीत् । तस्य सम्प्रति चत्वारः सर्गाः एवोपलभ्यन्ते । अत्र कस्यचिज्जैनस्य राज्ञो यशोधराख्यस्य चरितं चित्रितमस्ति । अस्य च स्थितिकालः १००७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। == हलायुधः == {{मुख्यः|हलायुधः}} हलायुधस्य कविरहस्यं शास्त्रकाव्यस्य परम्परामग्रे चालयति । तत्र [[व्याकरण]]<nowiki/>स्य धातुसम्बद्धनियमानामुदाहरणानि दत्तानि सन्ति। कविरसौ राष्ट्रकूटस्य राज्ञस्तृतीयस्य कृष्णस्य सभापण्डित आसीत् स्तौति च स तं स्वकाव्ये । कुष्णस्य समयः ९९७-१०१३ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । अतो हलायुधोऽपि ९७०-१०५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमानिति विभाव्यते । == पद्मगुप्तः == {{मुख्यः|पद्मगुप्तः}} पद्मगुप्तः परमिलापराभिधः परिमलकालिदाससंज्ञयाऽपि प्रसिद्धो महाकविः नवसाहसाङ्कचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य च प्रणयनकालः ११०० मितवैक्रमाब्दोऽनुमितः । पद्मगुप्तो हि मुञ्जाख्यस्य (१०३१-१०५२ वै०) धारानगरीशस्य भोजस्य (१०५२-११११ वै०) सभापण्डित आसीत् । अत्र हि नवसाहसाङ्कोपाधिविभूषितस्य भोजस्य चरित्रं वर्णितमस्ति मूलतः। अत्र नवसाहसाङ्कस्य मृगयाविहारः, तस्य नागवंश्यया शशिप्रभया सह विवाहश्च निपुणं वर्णितः । काव्येऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सम्प्रति दृश्यन्ते। काव्यमिदमतीव सरलं स्वाभाविकं प्रसादगुणयुक्तञ्च। कवेरस्य पितुर्नाम मृगाङ्कगुप्तः, स्थितिकालश्च १०२०-११०५ मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स तत्काव्यं परमे वयसि प्रणीतवानासीत् । भोजप्रबन्धे उल्लिखितः कालिदासोऽयमेव सम्भवति। == क्षेमेन्द्रः == {{मुख्यः|क्षेमेन्द्रः}} क्षेमेन्द्रः काश्मीरराजस्य १०८५-११२० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतोऽनन्तस्य तदुत्तरवर्तिनः ११२०-११४६ मितवैक्रमाब्दाभ्य स्थितिमतः कलशाख्यस्य राज्ञः सभापण्डित आसीत् । तेनास्य स्थितिकालः १०६०-११५० मितवैक्रमाब्दान्तराल आपततीत्यनुमितः । अस्य पिता प्रकाशेन्द्राऽऽख्यो विद्यागुरुश्च गङ्गकाचार्यः। कथ्यते अनेन महामाहेश्वरादे [[अभिनवगुप्तः|अभिनवगुप्ता]]<nowiki/>त्साहित्यविद्याऽधीतेति ।। मूलतः परमशैवोऽप्ययं विष्णौ बुद्धेऽपि समानमेवादरभावं दर्शयति । अस्य हि सन्त्यनेकाः कृतयः पञ्चत्रिंशत्तोऽधिकाः । अस्य शशिवंशमहाकाव्यमप्यासीदिति श्रूयते यन्न संम्प्रति समुपलब्धम् । अन्यासु मुख्यासु कृतिषु भारतमञ्जरी, रामायणमञ्जरी, बृहत्कथामञ्जरी, दशावतारचरितकाव्यं, समयमातृकाकाव्यं, पद्यकादम्बरी, बौद्धावदानकल्पलता, मुक्तावलीकाव्यं, लावण्यवतीकाव्यं, लोकप्रकाशकोशः, औचित्यविचारचर्चा, सुवृत्ततिलकं, अमृततरङ्गकाव्यं च प्राधान्येने गृहीतानि । सन्त्यन्याश्चास्य रचनाः काव्यमालायां क्षेमेन्द्रकाव्यसङ्ग्रहे च सङ्गृहीताः। तस्य कृतिषु भारतमञ्जरी सर्वा अप्यतिशेते । तामधिकृत्योक्तम् - '''प्राप्तः सामान्यजल्पोऽपि क्षेमेन्द्रोऽद्य कवीन्द्रताम्।'''' इति । प्रथमं तु सर्वोऽपि जनः सामान्यजल्प एव भवति । साधनैव जनं यं कमपि साधयति। == बिल्हणः == {{मुख्यः|बिल्हणः}} बिल्हणः काश्मीरः ज्येष्ठकलशाख्यस्य पुत्रः । अस्य माता नागाऽऽख्या इष्टारामानन्दौ भ्रातरौ । असौ १०८०-११६० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमानित्यनुमीयते । कथ्यते असौ ११०७ मितवैक्रमाब्दमभितो जन्मभुवं विहाय देशान्तरं प्रस्थितः। प्रथमं सः अनहिलवादस्य चालुक्यवंशीयनृपस्य त्रैलोक्यमल्लस्य सभासद्रूपेण कञ्चित्कालं स्थित्वा पुनः कल्याणस्य विक्रमादित्याख्यस्य (चतुर्थस्य) नृपस्य सभायामुपस्थितः । तत्रैव सः ११४२ मितवैक्रमाब्दमभितः [[विक्रमाङ्कदेवचरितम्|विक्रमाङ्कदेवचरितं]] नामैतिहासिकं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । महाकाव्येऽस्मिन् सन्त्यष्टादशसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । तत्र तेन स्वाश्रयभूतस्य विक्रमाङ्कदेवस्य तत्पूर्वजानाञ्च चरितं चित्रितमस्ति । तत्र विक्रमाङ्कदेवस्य मृगयायात्रा, चन्द्रलेखया सह विवाहश्च सुनिपुणं वर्णितः । एतदतिरिक्तमस्य चौरपञ्चाशिका, कर्णसुन्दरीनाटिका च प्रसिद्धौ ग्रन्थौ । विक्रमाङ्कदेवचरितस्य विश्वनाथभारद्वाजप्रणीता रमा-टीका प्रसिद्धा चौरपञ्चाशिकायाश्चतस्रष्टीका यासु रामतर्कवागीशस्य प्रसिद्धा । == लोलिम्बराजः == {{मुख्यः|लोलिम्बराजः}} साहित्ये गान्धर्वशास्त्रे आयुर्वेदे च समानगतिललिम्बराजः ११००१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानासीत् । अस्य च पिता दिवाकरः आश्रयदाता हरिहरनृपश्च । अनेन बहुवो ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु [[हरिविलासः|हरिविलासाख्यं]] महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता पुरुषोतमदेवेन तत्काव्यं तस्य वर्णदेशनाख्ये ग्रन्थे स्मृतमस्ति । सम्प्रति लोलिम्बराजस्य ग्रन्थावली प्रकाशिताऽऽस्ति । केचित्कविममुं १४५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमन्तमपि मन्यन्ते, किन्तु तं पुरुषोत्तमदेवः स्मरतीति नैतन्मतं समीचीनं मन्यते। == कृष्णलीलांशुकः == {{मुख्यः|कृष्णलीलांशुकः}} कृष्णलीलांशुकस्य अपरं नाम बिल्वमङ्गलः इति। सः विक्रमस्य द्वादशशताब्द्यन्तिमभागे मालावारप्रदेशे गृहीतजनुषा बिल्वमङ्गलेन कृष्णलीलांशुकापराभिधानेनाप्यनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति येषु गोविन्दाभिषेकं नाम द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । काव्यमिदं श्रीचिह्नकाव्यमित्यपि प्रसिद्धम् । यथार्थनामेदं काव्यं श्रीकृष्णभक्तिवर्णनपरम् । अत्र प्राकृतव्याकरणस्य नियमा अपि सोदाहरणं निरूपिताः । == मङ्खः == {{मुख्यः|मङ्खः}} मङ्खस्य अपरं नाम मङ्खकः इति। ११५०-१२१० वितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जयसिंहाख्यस्य (११८६--१२०७ वै० ) काश्मीरनृपस्याश्रितकविना मङ्खकेन श्रीकण्ठचरितं नाम पञ्चविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतं दृश्यते । अत्र हि शङ्करेण कृतस्त्रिपुरविजयः सुनिपुणं वर्णितः। कल्हण-बिल्हण-जल्हणाः अस्य समकालीनाः। प्रसिद्धकाव्यशास्त्री [[रुय्यक|रुय्यको]]<nowiki/>ऽस्य गुरुरासीत् । अस्य वर्णनं सजीवं रोचकञ्च मन्यते। == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमत्त्वेनानुमितो हरिचन्द्रः [[जैनमत|जैनमता]]<nowiki/>वलम्बी आसीत् । तस्य पिता नोमकवंश्यः आर्द्रदेवो माता रथ्यादेवी। तस्य [[धर्मशर्माभ्युदयम्|धर्मशर्माभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं जैनपरम्परायामतीव श्रद्धितं यथा माघकाव्यं नैषधीयचरितञ्च । अस्य ग्रन्थस्य १२८७ मितवैक्रमाब्दे लिखिता हस्तलिपिर्लभ्यत इति तत्पूर्वमेव तस्यावस्थितिरनुमीयते । संस्कृतसाहित्ये बहवो हरिश्चन्द्रनामानः कवयः स्मृताः । एको हि हरिश्चन्द्र समुद्रगुप्तेन कृष्णचरित्रे स्मृतः । अपरश्च हरिश्चन्द्रो बाणभट्टेन हर्षचरिते स्मृतः। यथा - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारो कर्तवर्णक्रमस्थितिः ।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति। एको हरिश्चन्द्रो जीवनधरचम्पूकृत् विक्रमानन्तरनवमशतकोत्तरार्द्धभवः । कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रश्चरकसंहितायाष्टीकाकारः। कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रः क्षेमेन्द्रेण कर्पूरमञ्जर्यां स्मृतः । एको हरिश्चन्द्रो वाक्पतिराजेन स्मृतः । किन्तु धर्मशर्माभ्युदयस्य कर्ता कश्चिदपुर एव हरिचन्द्रः । काव्यमिदमेकविंशतिसर्गात्मकम् । अत्र इक्ष्वाकुवंश्यस्यमहासेनपुत्रस्य धर्मनाथस्य पञ्चदशतीर्थङ्करस्य चरित्रं चित्रितमस्ति । स्वग्रन्थविषये स स्वयमेव कथयति - '''स कर्णपीयूषरसप्रवाहं रसध्वनेरध्वनि सार्थवाहम्।''' '''श्रीधर्मशर्माभ्युदयाभिधानं महाकविः काव्यमिदं व्यधत्त॥''' इति । == कल्हणः == {{मुख्यः|कल्हणः}} कल्हणस्यालङ्कारैरलङ्कृत ऐतिहासिको ग्रन्थो राजतरङ्गिणी स्वीयेनैतिहासिकविषयेन सह काव्यात्मकत्वमपि बिभर्ति। अत्र अष्टाध्यायाः। ग्रन्थोऽयं १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽभिलिखित आसीत्तेनास्य कवेरपि स एव समयः। कविरसौ काश्मीरः । == जल्हणः == {{मुख्यः|जल्हणः}} कल्हणसमकालिकेन जल्हणाख्येन विदुषा [[सोमपालविलासः|सोमपालविलास]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सोमपालः राजपूर्याः शासकः कवेरस्याश्रयदाता । जल्हणं मङ्खः स्मरतीति तस्य ११६०-१२५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिकालः । == वाग्भटः == {{मुख्यः|वाग्भटः}} ११००-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो वाग्भटस्य नेमिनाथाख्यजनसाधुचरितमाश्रित्य प्रणीतं [[नेमिनिर्वाणम्|नेमिनिर्वाणं]] नाम महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । कविरयं गुर्जरदेशीयः मन्यते। सामान्यतस्तु संस्कृतसाहित्ये चत्वारो वाग्भटाः प्रसिद्धाः । एको वाग्भटालङ्कारस्य कर्ता, अपरो हि काव्यानुशासनकृत् । तृतीयस्तु अष्टाङ्गसंग्रहस्य प्रणेता । चतुर्थस्तु तस्यैव पितामहः । नेमिनिर्वाणकृत्तु तदितरो दृश्यते । स हि १२०७ मितवैक्रमाब्दपर्यन्तं जीवित आसीत् । ग्रन्थस्यास्य ज्ञानभूषणप्रणीता पञ्जिकाख्या टीका लभ्यते । == सन्ध्याकरनन्दी == {{मुख्यः|सन्ध्याकरनन्दी}} रामपालाख्यस्य वङ्गनरेशस्य ( ११६१-११८७ वै०) राजसभासत सन्ध्याकरनन्दी रामपालचरितं नाम रामरामपालकथाश्रयं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य स्थितिकालः ११३०-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। == हेमचन्द्राचार्यः == {{मुख्यः|हेमचन्द्राचार्यः}} ११४५-१२२९ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो जैनस्य हेमचन्द्राचार्यस्य त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं द्वयाश्रयकाव्यसंज्ञितं कुमारपालचरितं संस्कृत-प्राकृतमयञ्चेति द्वे काव्ये प्रथिते स्तः । सः गुर्जरनरेशस्य [[सिद्धराज जयसिंह|जयसिंह]]<nowiki/>स्य (११४९-११९९ वै०) तद्भ्रात्रेयस्य [[कुमारपाल]]<nowiki/>स्य (११९९-१२३० वै०) च सभाध्यक्ष आसीत् । असौ ११४५ मितवैक्रमाब्दे धुन्धकनगरे मोढजातिवणिग्गृहे जात आसीत् कार्तिकपौर्णमास्याम् । तस्य पिता चचिगो माता च पाहिनी । अस्याभिभावको जयन्ताख्यो जैनो गुरुश्च देवचन्द्राऽऽख्यः । तस्य जन्मनाम चाङ्गदेव आसीत् । यदा जैनधर्मे दीक्षितोऽभवत्तदा तस्य सोमदेव इति नामाऽभूत् । पश्चाच्च ( ११६६ वै० ) हेमचन्द्रनाम्ना ख्यातोऽभूत् । अस्य [[त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम्|त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं]] पौराणिकशैल्यां गुम्फितं महाकाव्यम् । अत्र त्रिषष्टिसिद्धानां जीवनचरितं चित्रितमस्ति । इदं दशसु पर्वसु विभक्तमस्ति । अस्य भाषाऽतीव सरला शैली तु प्राञ्जला । इदं जैनसम्प्रदायमहाभारतमित्युच्यते । [[कुमारपालचरितम्|कुमारपालचरितं]] अष्टाविंशसर्गात्मकं महाकाव्यम् । इदं द्व्याश्रयकाव्यमित्यप्युच्यते । अत्र विंशतिसर्गाः संस्कृतभाषायामष्टौ च सर्गाः प्राकृतभाषायां निबद्धाः सन्ति । कुमारपालस्य राज्ञो जीवनवृत्तमधिकुर्वत्काव्यमिदमैतिहासिकमपि भट्टिकाव्यमिव व्याकरणनियमविवेचकं जैनमतप्रचारकञ्च । अस्य सप्तविंशतिसर्गपर्यन्ताऽभयतिलकगणेष्टीका लभ्यते चरमसर्गस्य तु पूर्णकलशप्रणीता। == माधवभट्टः == {{मुख्यः|माधवभट्टः}} माधवभट्टः कविराजः अवन्तिपुर्याः कदम्बवंश्यस्य राज्ञः कामदेवस्य १२३९-१२७४ मितवैक्रमाब्दान्तराले शासतः सभापण्डित आसीत् । कविराज इत्यस्योपाधिः। तेन अस्य स्थितिकालोऽपि १२००-१२८० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । गौतमगोत्रीयस्यास्य पिता कीर्तिनारायणो माता च चन्द्रमुखी । अस्य द्वे काव्ये प्रसिद्धे [[राघवपाण्डवीयम्|राघवपाण्डवीयं]] [[पारिजातहरणम्|पारिजातहरण]]<nowiki/>ञ्च । राघवपाण्डवीयं रामायणमहाभारताश्रितकथासम्बद्धं द्विसन्धानकाव्यं त्रयोदशसर्गात्मकम् । पारिजातहरणे तु [[कृष्णः|श्रीकृष्णेन]] कृतं पारिजातहरणकथानके दशसर्गेष्वाबद्धमस्ति । ग्रन्थमिममधिकृत्य षट्टीकाः सन्ति । तासु चरित्रवर्धनस्य टीका प्रसिद्धा ग्राह्या च मन्यते। कविरसौ वक्रोक्तिकथने परमनिपुणः । स स्वयमेव कथयति - '''सुबन्धुर्बाणभटटश्च कविराज इति त्रयः।''' '''वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा।।''' इति । कदाचिद्रत्नाकरमपि समावेशितमभविष्यत्तदाऽस्य गर्वोक्तिरियं सार्थकाऽप्यभविष्यत् इति मन्यते। तस्य द्वौ पद्यौ समुद्धरतो [[वरदराजाचार्यः]] - '''तद्वाक्यान्ते दत्तकर्णानुमोदः पुत्रप्रीत्या जातकृच्छ्रः कुमारम् ।''' '''धर्मात्मानं प्रेषयामास दूरं विश्वामित्रप्रीतये भूमिपालः ॥''' '''मात्रा समं सावरजः स राजा प्रस्थापितो धाम तपोवनानाम् ।''' '''स्थानान्तरं विद्विषतां रणेषु समर्थकोदण्डधरः प्रतस्थे।।''' == चण्डकविः == {{मुख्यः|चण्डकविः}} अजमेर हस्तिनापुर संयुक्तराज्यशासकस्य पृथ्वीराजस्य आश्रितेन कविना चण्डाख्येन [[पृथ्वीराजविजयम्|पृथ्वीराजविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । पृथ्वीराजस्थितिकालानुसारमेवास्य कवेः स्थितिकालः ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । काव्येऽस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः लभ्यन्ते । तेनेदमपूर्णमेव मन्यते। सम्भवति अस्य शेषभागो यवनाक्रमणे विनष्टो वा कविः इदमपूर्णमेव त्यक्त्वाऽस्तङ्गतोऽपि । काव्येऽस्मिन् पृथ्वीराजस्य विजयकर्माणि वर्णितानि सन्ति । ग्रन्थस्यास्य जोनराज-प्रणीता टीका लभ्यते। == जयदेवः == {{मुख्यः|जयदेवः}} जयदेवाख्यस्य कवेरनेके ग्रन्था प्रसिद्धा येषु [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दं]] नाम महाकाव्यमेकम् । जयदेवनामकाः अनेके विचक्षणा लभ्यन्ते येषु पञ्च कवयोऽपि । तेष्वेकः प्रसन्नराघवस्य रचयिताऽपरो गीतगोविन्दस्य । तयोरपि पूर्वापेक्षयाः परः प्राचीनतर इति समालोचकानां मतम् । गीतगोविन्दकारो जयदेवः वङ्गाधिपतेर्लक्ष्मणसेनस्य ११७६-१२४६ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनः सभापण्डित आसीत्। यथाऽयं श्लोकः कथ्यते - '''गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च ।।''' इति । जयदेवः स्वयमेव कथयति गीतगोविन्दे - '''वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां।''' '''जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः।।''' '''शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन-''' '''स्पर्धी कोऽपि मतिश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥''' इति । कवेरस्य पिता भोजदेवाऽऽख्यो माता राधाऽऽख्या पत्नी च पद्मावती । वङ्गदेशस्य बिन्दुबिल्वग्रामोऽस्य जन्मभूमिः । ग्रन्थोऽयं द्वादशसर्गात्मको दाक्षिणात्येषु अष्टपदीत्यपि कथितः । अस्मिन् राधाकृष्णयोः विप्रलम्भसम्भोगशृङ्गारः साधूपवर्णितः । माधुर्यप्रसादगुणावत्र कृतनिलयौ दृश्येते । कविः स्वयमेव कथयति - '''साध्वी माध्वीकचिन्ता न भवति भवतश्शर्करे कर्कशाऽसि,''' '''द्राक्ष्ये द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृतमृतमसि क्षीरनीरं रसस्ते।''' '''याकन्दङ्गन्दकान्ताधरधरणितलं गच्छ यच्छन्ति भावं''' '''यावच्छृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विश्वग्वचांसि ॥''' ग्रन्थस्यास्य सन्ति त्रिंशदधिकाष्टीका यासु उदयनाचार्यशङ्करमिश्र-गागाभट्प्रणीताः प्रसिद्धाः सन्ति । निभाल्यतामस्य काव्यचमत्कारः - '''उरसि मुरारेरुपडितहारे घन इव तरलविलोके ।''' '''तडिदिव पीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविमोके।।''' == श्रीहर्षः == {{मुख्यः|श्रीहर्षः}} श्रीहर्षः स्वसमयस्य प्रकृष्टपण्डितो महाकविः कान्यकुब्जेश्वरस्य गहडवालवंश्यस्य गोविन्दचन्द्रप्रपौत्रस्य विजयचन्द्रपुत्रस्य जयचन्द्रस्य १२२५-१२५२ मितवैक्रमाब्दानभितः शासतः सभापण्डित असीदिति तस्यैव कथनम् - 'ताम्बूलद्वैतर्यमासतञ्च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात्' इति। तदा [[काशी]]<nowiki/>षु कान्यकुब्जेषु च गढवालवंश्यानां नृपाणां शासनमासीत् । तस्य शासनकालः ११६१ मितवैक्रमादाब्दतः १२१२ यावदासीत् । तदनु तस्यात्मजो विजयचन्द्रः १२१२ तः १२२५ यावत् तस्य पुत्रो जयचन्द्रः १२२५ तः १२५२ मितवैक्रमाब्दान् यावत् काशी-कान्यकुब्जांश्च अशासतामित्यैतिहासिकानां मतम् । श्रीहर्षस्य पिता हीरो गोविन्दचन्द्रस्य सभापण्डित आसीत्, श्रीहर्षश्च प्रथमं विजयचन्द्रस्य तदनु जयचन्द्रस्य च सभापण्डित आसीत्। <nowiki/><nowiki/>'''<nowiki/>''' == कृष्णानन्दः == {{मुख्यः|कृष्णानन्दः}} १२५०-१३१० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन पुरीवास्तव्येन कृष्णानन्दाख्येन कविना नलोपाख्यानसम्बद्धं सहृदयानन्दनामकं महाकाव्यं प्रणीतम् । कविरसौ वैदर्भरीत्यां विशिष्टः । तेनाऽस्य काव्यं सरसं सरलञ्च । == जयरथः == {{मुख्यः|जयरथः}} १२६०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता काश्मीरेण जयरथाख्येन कविना हरचरितचिन्तामणिनामकं द्वात्रिंशत्प्रकाशनिबद्धं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्येऽकस्मिन् [[शिव]]<nowiki/>स्य काश्मीरशैवानाञ्च पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == अभयदेवः == {{मुख्यः|अभयदेवः}} १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन जैनमतावलम्बिना अभयदेवेन १२७८ मितवैक्रमाब्दे एकोनविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र जयन्ताख्यस्य विक्रमसिंहवंश्यस्य राज्ञो जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == अरिसिंहः == {{मुख्यः|अरिसिंहः}} अभयदेवसमकालिकेनैव अर्थात् १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता अरिसिंहेन १२७९ मितवैक्रमाब्दे सुकृतकीर्तनं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन्नेकादशसर्गाः सन्ति । कविरसौ राज्ञः श्रीवीरधवलस्य (१२७७ वै०) मन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रितकविरासीत् । काव्येऽस्मिन्तेन वीरधवलस्य वंशावल्या सह वस्तुपालस्य सत्कार्याणां चित्रणं कृतमस्ति । == बालचन्द्रसूरिः == {{मुख्यः|बालचन्द्रसूरिः}} वस्तुपालस्याश्रितकविना १२५०-१३३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन बालचन्द्रसूरिणा १२९७ मितवैक्रमाब्दे चतुर्दशसर्गात्मकं वसन्तविलासाख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र वस्तुपालसुकृत्यानां वर्णनं कृतमस्ति । == सोमेश्वरदेवः == {{मुख्यः|सोमेश्वरदेवः}} वीरधवलस्याश्रितकविना वस्तुपालमित्रेण १२६०-१३३० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन सोमेश्वरदेवेन पञ्चदशसर्गात्मकं सुरथोत्सवनामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि चैत्रवंश्यस्य सुरथाख्यस्य राज्ञश्चरितं वर्णितमस्ति । == अमरचन्दः == {{मुख्यः|अमरचन्दः}} वीरधवलस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य आश्रितकविना १२८०-१३५० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन अमरचन्द्रेण [[बालभारत]]<nowiki/>नामकं चतुश्चत्वारिंशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र महाभारतगता कथैव रोचकशैल्या समुपन्यस्ताऽस्ति । == देवप्रभसूरिः == {{मुख्यः|देवप्रभसूरिः}} १३०७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता देवप्रभसूरिणा, अष्टादशसर्गेषूपनिबद्धं [[पाण्डवचरितम्|पाण्डवचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतं यत्र [[पाण्डवाः|पाण्डवानां]] चरितं काव्यभाषया वर्णितमस्ति । == चन्द्रप्रभसूरिः == {{मुख्यः|चन्द्रप्रभसूरिः}} १३३५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता चन्द्रप्रभसूरिणा प्रभावकचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि जैनसाधोः प्रभावकस्य चरितचित्रितमस्ति। == वीरनन्दी == {{मुख्यः|वीरनन्दी}} १३४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वीरनन्द्याख्येन कविना चन्द्रप्रभचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सन्ति, येषु राजकनकप्रभस्य जैनसाधोश्चन्द्रप्रभस्य च जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == सर्वानन्दः == {{मुख्यः|सर्वानन्दः}} १३५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता सर्वानन्देन जगच्चरितं नाम काव्यप्रणीतमस्ति । अस्य सप्तसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । काव्येऽस्मिन् जगद्-नामकस्य कस्यचित्साधोश्चरितं चित्रितमस्ति । असौ १३१३ मितवैक्रमाब्दे गुर्जरदेशे घटिताकालपीडासमये जनानां समुद्धारकत्वेन गृहीतोऽस्ति । == नयचन्द्रः == {{मुख्यः|नयचन्द्रः}} १३६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता नयचन्द्राख्येन विदुषा सप्तदशसर्गात्मकं हम्मीरमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र हि चौहान वंश्यस्य राज्ञो हम्मीरस्य चरितं चित्रितमस्ति । हम्मीरो हि अलावुद्दीनभयाच्छरणागतं कञ्चिद्यवनमाश्रयं दत्तवान् यान्निमित्तं सः अलावुद्दीनेन हुतः । == वासुदेवः == {{मुख्यः|वासुदेवः}} मालावारस्य वेदाख्यनामके स्थाने निवसता वासुदेवेन कविना एकविंशतिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। अस्य पिता महर्षिनामा माता च गोपालिका। तस्य हि कृतिषु युधिष्ठिरविजयं नलोदयश्चेति द्वे महाकाव्ये विश्रुते युधिष्ठिरविजये अष्टास्वाश्वासेषु युधिष्ठिरस्य पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । नलोदये सम्प्रति चत्वार एव आश्वासाः उपलभ्यन्ते येषु राज्यप्राप्त्यनन्तरं नलस्य चरितं चित्रितमस्ति। कवेरस्य सम्प्रत्यपि नैव कालनिर्णयो जातः । युधिष्ठिरविनये कुलशेखराख्यस्य राज्ञो नलोदये रामाख्यस्य राज्ञ उल्लेखस्तु लभ्यते, किन्तु तेन कालनिर्णये नैव काऽपि सहायता सिध्यति । मालावारे बहूनां नृपाणां 'कुलशेखर' इत्युपाधिरेवाऽऽसीत् । अपरञ्च तत्र हि एकाधिककवीनां वासुदेव इत्यभिधानमपि लभ्यते । तेनैव केचित्तु नलोदयस्य कर्तारं युधिष्ठिरविजयकुद्वासुदेवाद्भिन्नमेव वासुदेवं मन्यन्ते । कथ्यते केरलेषु ८५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यः कश्चित्कुलशेखरो नाम राजा शासति स्म । तेन युधिष्ठिरविजयस्य प्रणयनकालो वैक्रमनवमशतकोऽपि सम्भवति । केचित्कविममुं नारायणभट्टस्य पुत्रं मत्वा तं वैक्रमसप्तदशशतकीयमपि मन्यन्ते । एतावदेव निभृतं वक्तुं शक्यते यन्नलोदयस्य प्रणयनेन १६५६ मितवैक्रमाब्दात्पूर्वमेव सम्पन्नेन भाव्यं यतो हि अयमेव समयः प्राचीनहस्तलिप्यां दृश्यते । इदमपि अवधेयं भवति यत् १४५७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानुद्दण्डकविः वासुदेवस्य पितरं महर्षिरिति कथयति । तेन वासुदेवेन १४५७ मितवैक्रमाब्दात्पूर्ववर्तिना भाव्यमिति मन्यते। वासुदेवः विक्रमानन्तरदशमशतकादारभ्य पञ्चदशशतकपर्यन्तं कस्मिंश्चिदपि काले स्थितिमान् सम्भवति किन्तु विदुषां बहुमतं तु तं वैक्रमचतुर्दशशतकीनमेव मन्यते। केचित्तु नलोदयं हि कालिदासस्य कृतिमपि कथयन्ति, किन्तु नैतदुपपद्यते भाषिकसंरचनादिदृष्ट्याऽपि । केचित्त्वस्य प्रणेतारं रविदासनाम्नाऽपि जानन्ति । नलोदयं हि काव्यं भाषाभावप्रस्तुतीकरणादिदृष्ट्या नितान्तमेव पश्चाद्वर्तिनी कृतिः। == अगस्त्यः == {{मुख्यः|अगस्त्यः (कविः)}} वारङ्गलनरेशस्य प्रतापरुद्रदेवस्य (१३५१-१३८२ वै०) सभाकविना अगस्त्याख्येन विदुषा चतुःसप्ततिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः इति समालोकाः कथयन्ति । असौ विद्यानाथोपाधिना विभूषितः आसीत् । अस्य बालभारतसंज्ञकमेकं महाकाव्यं सम्प्रति समुपलभ्यते, यत्र पाण्डवानां जीवनचरितमवतारितमस्ति । अत्र वैदर्भी रीतिः क्रीडन्तीव दृश्यते । == वेदान्तदेशिकः वेङ्कटनाथः == {{मुख्यःवेङ्कटनाथः|}} काञ्चीनगर्यां १३२५ मितवैक्रमाब्दे जन्म गृहीत्वा १४३३ मितवैक्रमाब्दं यावत् जीवितवता सुदीर्घायुषा वेदान्तदेशिकाऽऽख्येन वेङ्कटनाथेन विंशत्यधिकशतग्रन्थाः प्रणीताः आसन् । असौ महान् कविः, दार्शनिकश्चासीत्। [[रामानुजाचार्यः|रामानुज]]<nowiki/>सम्मत[[विशिष्टाद्वैतवेदान्तः|विशिष्टाद्वैत]]<nowiki/>मतानुयायी च । स वेदान्ताचार्य-कविताककसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रभृत्युपाधिभिः विभूषितश्च आसीत् । अस्य पिताऽऽनन्दसुरिः माता च तोताम्बा । अस्य हि यादवाभ्युदयमहाकाव्यं [[हंससन्देश]]<nowiki/>खण्डकाव्यं [[सङ्कल्पसूर्योदय]]<nowiki/>नाटकञ्च साहित्यजगति सश्रद्धं स्मृताः ग्रन्थाः। यादवाभ्युदयं हि चतुर्विंशतिसर्गेषु विस्तृतं महाकाव्यम् । अत्र हि कृष्णावतारकथा सुनिपुणं वर्णिताऽस्ति । काव्येऽस्मिन् तिस्र एव रीतयः साधु प्रयुक्ताः सन्ति । सर्वत्रात्र प्रसादमाधुर्ययोरेव बाहुल्यम् । षष्ठे च सर्गे चित्रकाव्याभ्यासोऽत्र । यत्र कुत्रात्र पूर्ववर्तिनां कवीनामनुसरणमपि दृश्यते । विमानाभूतलदृश्यवर्णनं रघुवंशस्य त्रयोदशसर्गं स्मारयति, चित्रकाव्याभ्यासश्च भारविमाघौ च । ग्रन्थस्यास्य महनीयत्वमेतावताऽप्यवधेयं यद् [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>सदृशो विशिष्टेतराद्वैतमतानुयायी ग्रन्थस्यास्य व्याख्याऽर्थं प्रवृत्तः। अस्य हंससन्देशोऽपि कालिदासीयं मेघदूतमतुसति । अत्र रामः हंसदूतत्वेन सीतासकाशं प्रेषयति दयिताजीवितालम्बनार्थी। मेघदूते इवात्रापि मन्दाक्रान्तैव वृत्तम् । विशिष्टाद्वैतमतानुयायित्वादसौ हि साहित्यिकमपि कार्यं स्वाभीष्टमतप्रतिपादनायैव प्रयुनक्तीति कवेरस्य वैशिष्ट्यम् । == गङ्गादेवी == {{मुख्यः|गङ्गादेवी}} गङ्गादेव्या [[मधुराविजयम्|मधुराविजया]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति। असौ [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरराज्य]]<nowiki/>संस्थापकस्य [[बुक्कः|बुक्का]]<nowiki/>ख्यनृपस्य (वै० १४००-१४३६) द्वितीयपुत्र-वीरकम्परायस्य धर्मपत्नी । तेन तस्याः स्थितिकालः १४१५ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । अस्याः आन्ध्रयाः महाकाव्यं स्वपतेः कम्पनाख्यस्य दक्षिणवर्तिप्रदेशविजयोदान्तमवलम्ब्यग्रथितमस्ति । विशेषतः कम्पनसम्पादितो मधुरेश्वरवधवृत्तान्तोऽस्य केन्द्रभूमिः । == साकल्यमल्लो वा मल्लाचार्यः == {{मुख्यः|मल्लाचार्यः}} १४००-१४७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतां साकल्यमल्लेन मल्लाचार्याख्येन रामकथामाश्रित्य [[उदारराघवसञ्चक]]<nowiki/>मष्टादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तस्य सम्प्रति नवैव सर्गाः लभ्यन्ते। == वामनभट्टबाणः == {{मुख्यः|वामनभट्टबाणः}} वत्सगोत्रीयस्य कोमटीयज्वनः पुत्रो विद्यारण्यस्य शिष्यो वामनभट्टबाणः त्रिंशत्सर्गात्मकं रघुनाथचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवान् । सः अदक्या नृपस्य पेहुकोमटीवेमभूपालस्य (१४६०-१४७७ वै०) सभाकविरासीत् । तेनाऽस्य स्थितिकालः १४३०-१४८० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। [[रघुनाथचरितम्|रघुनाथचरिता]]<nowiki/>ख्ये महाकाव्ये रामस्य चरितं निपुणं चित्रितमस्ति। अस्यैव नलकथामाश्रित्य प्रणीतं [[नलाभ्युदयम्|नलाभ्युदय]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यमपि लभ्यते । अस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः उपलभ्यन्ते। असौ हर्षचरितकृतो बाणभट्टोत्सर्वथा भिन्न एवेति समालोचकानामाशयः । == जोनराजः == {{मुख्यः|जोनराजः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जोनराजेन राजतरङ्गिणीनामकं महाकाव्यमैतिहासिकं प्रणीय [[कल्हण]]<nowiki/>स्य राजतरङ्गिण्यामेकं पदमग्रे सारितवान् । कल्हणस्य राजतरङ्गिणी जयसिंहपर्यन्तामेव परम्परां वर्णयति । जोनराजेन जयसिंहादारभ्य सुल्तान जैन-ए-अविदिन संज्ञकराजपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == श्रीधरः == {{मुख्यः|श्रीधरः (जैनकविः)}} जोनराजशिष्येण श्रीधरेण १५३० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जैनराजतरङ्गिणी प्रणीय राजतरङ्गिणीपरम्पराऽग्रे सारिता । अनेन हि १५२५ मितवैक्रमाब्दपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == प्राज्यभट्टः == {{मुख्यः|प्राज्यभट्टः}} जोनराजशिष्येण प्राज्यभट्टेन १६४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता राजावलियताकासंज्ञकमैतिहासिकग्रन्थं प्रणीयैतिहासिककाव्यपरम्परायामेकं पदमग्रे चालितम् । अत्र अकबरविजयपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । == भानुदत्तः == {{मुख्यः|भानुदत्तः}} गणपत्याख्यपुत्रण मैथिलेन भानुदत्तेन १३१०-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनाऽनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति, येषु गीतगौरीपतिनामकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । अत्र गीतगोविन्दस्य प्रभावः स्पष्टमेव लक्ष्यते तेनानेन वैक्रमत्रयोदशशतकपरवर्तिना भाव्यम् । तथैव १४२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णर्वितना शार्ङ्गधरेणास्य श्लोकाः उद्धृता इति तस्य १३००-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिकालः । अस्य रसमञ्जरी, कुमारभार्गवीयं, अलङ्कारतिलकं शृङ्गारदीपिका च महाकाव्येतरग्रन्थाः। == मल्लिनाथः == {{मुख्यः|मल्लिनाथः}} [[रघुवंश]]<nowiki/>-[[कुमारसम्भव]]<nowiki/>-[[मेघदूत]]<nowiki/>-[[किरातार्जुनीय]]<nowiki/>-[[शिशुपालवध]]<nowiki/>-नैषधादिग्रन्थानां व्याख्याता १३६०-१४४० मितवैक्रमाब्दन्तराले स्थितिमत्त्वेनानुमितो मल्लिनाथो [[रघुवीरचरितम्|रघुवीरचरितं]] नाम महाकाव्यमपि प्रणीतवानासीदिति ज्ञायते किन्तु ग्रन्थे लेखकत्वेन न कोऽपि समुल्लिखितः । तथापि ग्रन्थोऽयं मल्लिनाथप्रणीत इति आफ्रेक्ट्बृहत्सूच्यामुल्लिखितमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् सप्तदशसर्गाः सन्ति यत्र [[राम]]<nowiki/>स्य वनगमनादारभ्य राज्याभिषेकपर्यन्ता घटना वर्णिताऽस्ति । प्रसादमाधुर्यगुणसम्मतमिदं काव्यं स्वजातावुत्कृष्टस्थानं निदधाति । == सुकुमारः == {{मुख्यः|सुकुमारः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मालावारप्रदेशनिवासिनी सुकुमारकविना [[कृष्ण]]<nowiki/>स्य पराक्रमविषये [[कृष्णविलासः]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सम्प्रत्यस्य चत्वार एव सर्गाः उपलभ्यन्ते । अस्य शैली सरला सरसा च । == राजनाथो द्वितीयः == {{मुख्यः|राजनाथो द्वितीयः}} विजयनगरराजाश्रितेन डिण्डिमकविसार्वभौमोपाधिधारिणा द्वितीयराजनाथेन त्रयोदशसर्गात्मकं सालुवाभ्युदयसंज्ञकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य स्थितिकाल: १४८७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अत्र साल्वनरसिंहस्य पराक्रमस्तत्पूर्वजचरितञ्च चित्रितमस्ति । == राजनाथस्तृतीयः == {{मुख्यः|राजनाथस्तृतीयः}} १४९७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता द्वितीयराजनाथपौत्रेण तृतीयराजनाथेन विंशतिसर्गात्मकम् [[अच्युतरायाभ्युदयम्|अच्युतरायाभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र विजयनगरस्य राज्ञोऽच्युतरायस्य (१५८७-१५९९ वै०) पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == रामचन्द्रः == {{मुख्यः|रामचन्द्रः (कविः)}} लक्ष्मणभट्टस्यात्मजेन १५९९ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रामचन्द्रेण द्विसन्धानपद्धतौ [[रसिकरञ्जनम्|रसिकरञ्जनं]] नाम काव्यं प्रणीतमस्ति । इदं ऐकतः पठने शृङ्गारिकमर्थं ददाति, अन्यतः पठने तु वैराग्यसम्बद्धमर्थञ्च। == उत्प्रेक्षावल्लभः == {{मुख्यः|उत्प्रेक्षावल्लभः}} मालावारनिवासिना उत्प्रेक्षावल्लभकविना प्रणीतं [[भिक्षाटनमहाकाव्यम्|भिक्षाटनमहाकाव्यं]] प्रकाशितमस्ति । काव्येऽस्मिन् एकोनचत्वारिंशत्पद्धतयः (सर्गाः) सन्ति । काव्यमिदमपूर्णमेव दृश्यते । अस्य सम्भावितस्थितिकालः सम्प्रत्ययज्ञातः । समालोचकाः सामान्यतः कविमिमं वैक्रमषोडशशतकोत्तरार्धभवं मन्यन्ते । काव्येऽस्मिन् प्रणेतृत्वेन न कस्यापि नामोल्लिखितं दृश्यते । तत्र शिवभक्तदास इति समुल्लिखितं दृष्ट्वा लेखकस्य नामेति कल्पयन्ति केचित्किन्तु तदपि विशेषणमेव दृश्यते । == रुद्रकविः == {{मुख्यः|रुद्रकविः}} रुद्रकविना राष्ट्रौढवंशमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति। अत्र विंशतिः सर्गाः सन्ति । तत्र मयूरगिरेः प्रथमनृपाद् राष्ट्रौढान्नारायणशाह-पर्यन्तो वंशवृक्षो वर्णितोऽस्ति । असौ नारायणशाहस्य सभाकविः । तेन तस्य स्थितिकालः १६५३ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अयमेव काव्यप्रणयनकालश्च। == चन्द्रशेखरः == {{मुख्यः|चन्द्रशेखरः}} बुन्दीनरेशसुर्जनाश्रितेन चन्द्रशेखरेण विंशतिसर्गेषु विभक्तं सुर्जनचरितमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्यमिदं सरसं सुबोधञ्च । अस्य स्थितिकालः १६५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । == चिदम्बरः == {{मुख्यः|चिदम्बरः}} विक्रमानन्तरं १६६० मिताब्दमभितः स्थितिमता चिदम्बराख्येन विदुषा त्रिसन्धानपद्धत्याश्रितं [[राघवपाण्डवीययादवीयम्|राघवपाण्डवीययादवीया]]<nowiki/>ख्य-महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य हि प्रत्येकश्लोकस्य त्रयोऽर्था भवन्ति रामपक्षीयः पाण्डवपक्षीयः कृष्णपक्षीयश्च । काव्यमिदमतीवं क्लिष्टम् । == यज्ञनारायणः == {{मुख्यः|यज्ञनारायणः}} गोविन्दस्य पुत्रेण यज्ञनारायणेन १६६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन षोडशसर्गेषु विभक्तं [[रघुनाथभूपविजयम्|रघुनाथभूपविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र रघुनाथस्य जीवनचरितं चित्रितमस्ति । ग्रन्थोऽयं [[साहित्यरत्नाकरः|साहित्यरत्नाकर]]<nowiki/>नाम्नाऽपि ज्ञायते। == अद्वैतः == {{मुख्यः|अद्वैतः (कविः)}} विक्रमानन्तरं १६६५ मितवर्षाभ्यर्णे स्थितिमता अद्वैताख्येन विदुषा [[रामलिङ्गामृतम्|रामलिङ्गामृतं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति। == राजचूडामणिः == {{मुख्यः|राजचूडामणिः}} तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रत्नखेटश्रीनिवासपुत्रेण राजचूडामणिनाऽनेकेषु विषयेषु ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति; यत्र दशसर्गात्मकं [[रुक्मिणीकल्याणम्|रुक्मिणीकल्याणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यमप्यस्ति । अत्र कृष्णस्य [[रुक्मिणी|रुक्मिण्या]] सह [[विवाहसंस्कारः|विवाहो]] वर्णितोऽस्ति सरसया रीत्या । == रामभद्राम्बा == {{मुख्यः|रामभद्राम्बा}} १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमत्या तञ्जोरनरेशरघुनाथस्य पत्न्या रामभद्राम्बाख्यया [[रघुनाथाभ्युदयम्|रघुनाथाभ्युदयनामकं]] द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति यत्र राज्ञो रघुनाथस्य पराक्रमो र्वाणतोऽस्ति । == मधुरवाणी == {{मुख्यः|मधुरवाणी}} रघुनाथाश्रितया तञ्जोरवासिन्या मधुरवाण्याख्यया कवयित्र्या [[रामायणम् (महाकाव्यम्)|रामायणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र चतुर्दशसर्गाः १५०० श्लोकाश्च सन्ति । रघुनाथस्य स्थितिकालः १६७१-१७१९ वैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स एवास्याः कवयित्र्याश्च। == चक्रः == {{मुख्यः|चक्रः (कविः)}} १६८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो मधुरायास्तिरुमलनायकाश्रितस्य चक्रकवेः [[जानकीपरिणयः|जानकीपरिणय]]<nowiki/>महाकाव्यं प्रसिद्धम् । अत्र अष्टासु सर्गेषु रामस्य सीतया सह विवाहो वर्णितः। == नीलकण्ठः == {{मुख्यः|नीलकण्ठः (कविः)}} नीलकण्ठः [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>स्य भ्रातुः पौत्रः । स हि १६७० मितवैक्रमाब्दे समुत्पन्नः आसीत् । असौ वेङ्कटेश्वरमखिनः शिष्यः आसीत्, मदुरायास्तिरुमलनायकस्य प्रधानमन्त्री। अनेन १७०७ मितवैक्रमवर्षाभ्य साहित्यिकं कार्यं प्रारब्धम् । तस्य सन्त्यनेके ग्रन्थाः यत्र शिवलीलार्णवं गङ्गावतरणञ्च द्वे महाकाव्ये प्रसिद्धे। शिवलीलार्णवे सन्ति द्वाविंशतिसर्गाः । अत्र हालास्यनाथाख्यस्य चतुःषष्टिक्रीडानां वर्णनमस्ति । गङ्गावतरणे सन्त्यष्टौ सर्गाः । अत्र भूतले [[गङ्गा]]<nowiki/>या अवतरणस्य सुन्दरं वर्णनमस्ति । == वेङ्कटाध्वरी == {{मुख्यः|वेङ्कटाध्वरी}} काञ्चीनिवासिना वेङ्कटाध्वरिणा रामानुजमतानुयायिना १७०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता यादवराघवीयसंज्ञकं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमस्ति यस्य सम्प्रति त्रिंशदेव श्लोका लभ्यन्ते । तस्य अनुप्रासच्छटा निभालनीया। == मेघविजयगणिः == {{मुख्यः|मेघविजयगणिः}} १७२८ मितविक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता जैनेन मेघविजयगणिना नवसर्गेषु विस्तृतं सप्तसन्धानमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तत्र श्लेषेण वृषभनाथ-शान्तिनाथ-पार्श्वनाथ-नेमिनाथ-महावीरस्वामि-कृष्ण-बलदेवानां सप्तानां चरितं चित्रितमस्ति । अस्य प्रत्येकं पद्यं सप्तविधमर्थं जनयति तत्तत्परम् । == देवविमलगणिः == {{मुख्यः|देवविमलगणिः}} १७६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् देवविमलगणिजैनः हीरसौभाग्यनामकं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतवान् । स 'जगद्गुरु'रित्युपाधिना विभूषितः । == रामभवः == {{मुख्यः|रामभवः}} तञ्जौरराज्यशासकस्य 'शाहजी' इत्येतस्य १७४१-१७६८ मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमतः सभापण्डितो रामभद्रः १७६० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे [[पतञ्जलिचरितम्|पतञ्जलिचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतवान् । अत्र महावैयाकरणस्य पतञ्जलेश्चरितं चित्रितमस्ति । == हरदत्तः == {{मुख्यः|हरदत्तः}} १७८० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णवर्तिना हरदत्तेन [[राघवनैषधीयम्|राघवनैषधीया]]<nowiki/>ख्यं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमासीत् । अत्र श्लेषेण रामनलयोश्चरितं चित्रितमस्ति । अस्य सम्प्रति द्वावेव सगौ लभ्येते । == मोहनः == {{मुख्यः|मोहनः (कविः)}} १८०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मोहनस्वामिना रामचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । == वसन्तत्र्यम्बकः शेवडेः == {{मुख्यः|वसन्तत्र्यम्बकः}} वसन्तत्र्यम्बकशेवडे-महोदयस्य [[विन्ध्यवासिनीविजय]]<nowiki/>महाकाव्यं षोडशसर्गात्मकं, [[शुम्भवधमहाकाव्यम्|शुम्भवधमहाकाव्यं]] चतुर्दशसर्गात्मकं, स्तवमञ्जूषा च प्रसिद्धग्रन्थाः। शेवडेमहोदयस्य वृतिः सरसतायां सरलतायां च कालिदासीयकृतिभिः सह तुलामारोहन्ति । अर्थगौरवे कविरेष भारविमनुसरति, पदसौष्ठवे दण्डिनञ्च । स स्वयमेव कथयति - '''शब्दास्त एव हि भवन्ति भवन्ति चोर्थास्तेषां परं विजयते रचनाविशेषः।''' '''यस्यैवं दोषगुणभेदकृतो विभाति भेदः स्फुटं जगति दुष्कविसत्कवीनाम्।।''' == अन्यकवयः == एवमेव अनेके अन्य ग्रन्थाः समालोचकैः स्मृताः सन्ति। तेषां नामानि, रचनाः च अधः उल्लिखिताः। कृष्णदासकविराजस्य गोविन्दलीलामृतं, वस्तृपालस्य (१४ श० ) नरनारायणानन्दं, गोविन्दमखिनः (१६ श०) हरिवंशसारचरितं, वेङ्कटेश्वरस्य रामचन्द्रोदयं, शङ्कराराध्यस्य वसवेहाविजयं (१२०७ वै० ), सोमनाथस्य पण्डिताराध्यचरितं (१९०७), माधवाचार्यस्य यमकभारतं (१२८२); त्रिविक्रमस्य उषाहरणकाव्यं (१३१७ वै०) माधवस्य नरकासुरविजयं (१४३७ वै०) यासतीर्थस्य (१४६० वै०) जयतीर्थविजयं, कृष्णस्य जयतीर्थविजयाब्धिः, सङ्कर्षणस्य जयतीर्थविजयं, श्रीनिवासस्य जयन्द्रोदयं (१४६० वै०), शङ्करस्य कृष्णविजयं (१४८७ वै०) कृष्णाचार्यस्य भरतचरितं (१४८७ वै०), रामवर्मणो भारतसंग्रहः (१४८७ वै०), शिवसूर्यस्य पाण्डवाभ्युदयं (१५०७ वै०), अज्ञातकर्तृत्वं कुशाभ्युदयं (१५१७ वै०) चतुर्भुजस्य हरिचरितकाव्यं (१५५० वै०), स्वयम्भूनाथस्य (१५९७ वै०) कृष्णविलासः, मृत्युञ्जयस्य प्रद्युम्नोत्तरचरितं, वेङ्कटकृष्णस्य (१७०७ वै०) नाटेशविजयं, श्रीनिवासस्य (१७१७ वै०) भूवराहविजयं, वरददेशिकस्य लक्ष्मीनारायण चरितं, रघुवरविजयं (१७३७ वै०), भगवन्तस्य (१७४७ वै०) मुकुन्दविलासः, घनश्यामस्य (१७८२ वै०) भगवत्पादचरितं, वेङ्कटेशचरितं, रामपाणिवादस्य ( १८८२ वै० ), विष्णुविलासं, राघवीयकाव्यं, रामवर्मणः ( १८५७ वै० ) रामचरितं, केरलवर्मणो ( १९१७ वै० ) विशाखराजचरितं, परमेश्वरशिवस्य ( १९२७ वै० ) रामवर्ममहाराजचरितं, अभिनवरामानुजाचार्यस्य (१९३२ वै० ) श्रीनिवाससुधाकरं, विधुशेखरस्य (१८५७-वै० ) उमापरिणयं, हरिश्चन्द्रचरितं, चण्डमारुताचार्यस्य ( १९५७ वै० ) अलीनराजकथा, नारायणस्य सौन्दरविजयं ( १९५७ वै०) मद्राद्रिरामस्य (१९५७ वै० ) श्रीरामविजयं, शङ्करलालस्य (१९५७ वै०) रावजीराजकीर्तिविलासं, बालचरितं, शिवकुमारस्य (१९६७ वै०) यतीन्द्रजीवनचरितं, हेमचन्द्ररायस्य (१९७७ वै०) हैहयविजयं, पाण्डवविजयं, अन्नदाचरणस्य (१९८७ वै०) रामाभ्युदयं, महाप्रस्थानं, वटुकनाथस्य ( १९८७ वै० ) सीतास्वयंवरं, गुरुप्रसन्नस्य ( १९८७ वै० ) श्रीरासमहाकाव्यं, नागराजस्य ( १९९७ वै० ) सीतास्वयंवरं, देशभक्तचरितं, भगवदाचार्यस्य भारतपारिजातं, पारिजातापहारं, पारिजातसौरभं ( १९९७-२००७ वै० ), विष्णुदत्तस्य ( २०१५ वै० ) सौलोचनीयं, गङ्गाकाव्यं, मेधाव्रतस्य (२००७ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, रामावतारस्य (२००४ वै०) भारतानुवर्णनं, दिलीपदत्तस्य ( २००६ त्रै.) मुनिचरितामृतं, अखिलानन्दस्य (२००५ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, गङ्गाधरतैलङ्गस्य अलिविलापसंलापः, मथुरानाथस्य ( २००६ वै० ) जयपूरवैभवं, गोविन्दवैभवं; रघुनाथस्य चन्द्रौपालम्भवर्णनं (२००७ वै० ), मथुराप्रसादस्य प्रतापविजयं, भारतविजयं (२००७ वै० ), बदरीनाथस्य ( २००८ वै०) राधापरिणयः, गङ्गाप्रसादस्य भावोदयं उमापतेः परिजातहरणं, रामस्नेहिनो जानकीचरितामृतम् ( २००७ वै० ), द्विजेन्द्रनाथस्य स्वराज्यविजयम् (२०१७ वै० ), सत्यव्रतस्य (२०२० वै०) बोधिसत्वचरितं, गुरुगोविन्दसिंहमहाकाव्यं, भण्डारकरोपाह्वत्र्यम्बकशर्मणः स्वामि-विवेकानन्दचरितमहाकाव्यमष्टादेशंसर्गात्मकम्, रेवाप्रसादस्य (२०२५ वै०) सीताचरितं, एवमेव माधवप्रसाददेवकोटाऽऽव्यस्य भारतीवैभवं ( काव्यं ) उमानाथशर्मणो गण्डकीगौरवं, कृष्णप्रसादशर्मणः श्रीरामविलापः (खण्डकाव्यं ) श्रीकृष्णचरितामृतं ( महाकाव्यं, षट्पञ्चाशतसर्गात्मकं ) नाचिकेतसं, ययातिचरितं, सम्पातिसन्देशः, रोहिणीवल्लभशर्मणोऽभिनवमेघदूतं, नरहरिनाथस्य अन्योक्तिमुक्तावलिः, भरतराजशर्मणो महेन्द्रोदयमहाकाव्यं (दशसर्गात्मकं), छविलालसूरेः विरक्ततरङ्गिणी (खण्डकाव्यम्), लक्ष्मणकवेः कवितानिकषोपलः (१८५० वै०), कुलचन्द्रशर्मणो भागवतमञ्जरी, गङ्गागौरवं, श्रीकृष्णकर्णामृतं, हरिवरिवस्याः सोमनाथर्मण आदर्शराघवपुष्पाञ्जलिः पूर्णप्रसादब्राह्मणस्य सत्यहरिश्चन्द्रमहाकाव्यं, हरिप्रसादस्य शाहवंशचरितं च। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[गद्यकाव्यानि]] * [[खण्डकाव्यानि]] * [[काव्यम्]] * [[आलङ्कारिकाः]] == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] tr2jsuzv419n2pbsepd3bzgt7z395xz 500042 500040 2026-08-06T21:08:15Z ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी 47035 /* भर्तृहरि: */ सामग्री जोडी. 500042 wikitext text/x-wiki '''संस्कृतकवयः''' [[संस्कृतभाषा|संस्कृतभाषां]] काव्यरसेन समृद्धाम् अकुर्वन्। विभिन्ने काले विभिन्नाः कवयः जाताः। तेषां विभाजनं कालानुसारं भवति। प्रसिद्ध ऐतिहासिको विचक्षणो वरदराजः कथयति यत्, संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेनेदं ज्ञायते यदस्य विकासोऽत्यन्तोन्नतरूपेण समजायतेति । अस्य विकासे त्रयः कालविभागाः दृष्टिगोचरीभवन्ति – कालिदासपूर्ववर्तिकालः, कालिदाससमकालः, कालिदासोत्तरकालश्च । प्रकारान्तरेण कथने विद्वांसः कालविभागं भावप्रधान-भावभाषासमप्रधान-भाषाप्रधानाभिधानेनापि कुर्वन्ति। == कालविभाजनम् == कालिदासपूर्ववर्तिकाले काव्ये भावस्यैव प्राधान्यमासीत् । तत्र भाषायास्तु गौणत्वेनैव प्रयोगो दृश्यते । तेनैवात्र कवीनां स्वरचनात्मकशक्तविकासाय प्रकाशनाय च सुयोग्योऽवसरः सुलभ आसीत् । [[वाल्मीकि]]<nowiki/>-[[व्यासः]]<nowiki/>-[[सुबन्धु]]<nowiki/>-[[भास]]<nowiki/>-[[शूद्रक|शूद्रका]]<nowiki/>दयोऽस्य कालस्य प्रतिनिधिकवयः। द्वितीये हि काले कालिदासतत्समकालाभ्यर्णवर्ति अश्वघोष-कुमारदासादयः प्रतिनिधिकवयो मताः। भावस्य भाषायाश्च सन्तुलितविकास एवास्य कालस्य वैशिष्ट्यम् । कालेऽस्मिन् कवीनां रचनाशक्तिरालङ्कारिकसौन्दर्येण सहैव प्रचलति । सत्यमेवैतद्यत्कालिदासेन यदेव काव्यस्योत्कृष्टस्वरूपमुपस्थापितं भावभाषासन्तुलितविकासपरिणामात्मकं तदश्वघोषे वा कुमारदासे किञ्चिदवनतमिव दृश्यते तथापि नैतस्य तत्र नितान्ताभावः। तृतीयः कालो द्वितीयकालात्सर्वथा भिन्न एव । कालेऽस्मिन् काव्ये स्वाभाविकत्वापेक्षया कृत्रिमता प्राचुर्येण दृश्यते पूर्वानुकरणञ्च । काव्ये हि स्वाभाविकाभिव्यक्तेः स्थानं प्रतिस्पर्धभावनया गृहीतम् । तथैव तत्र भावापेक्षया भावुकतायाः प्रवाहापेक्षया कल्पनायाः अनुभूत्यपेक्षया पाण्डित्यप्रदर्शनमेव कृतास्पदं दृश्यते । रचनात्मकप्रवृत्तेर्महत्त्वं न्यूनीकृतं बाह्यरूपस्य प्राधान्यमुदितं यतो विषयस्य गौणतोदिता। तथासाधने भावस्तु नितान्तमेवोपेक्षितः। कविषु न केवलं शाब्दिकचमत्कारप्रदर्शनमेव कौशलप्रदर्शनं सञ्जातं तथा तत्कृते प्रतियोगिताऽपि तेषां सम्पन्ना । लक्षणव्यवहाराय कतिपयेषामेतादृशानां वस्तूनां वर्णनमपि काव्ये समुदितं येषां काव्यवस्तुना सह वस्तुतो न कोऽपि सम्बन्धः सम्भवति नैतावन्मात्रमपि तु काव्यवस्तुकृतेऽनुपयुक्तवस्तूनामपि वर्णनं काव्ये समाविष्टम् । रत्नाकरस्य हरविजयं, मङ्खस्य श्रीकण्ठचरितं, शिवस्वामिनः कप्फणाभ्युदयञ्च प्रवृत्तेरस्य सर्वाधिकपोषकाणि । कविः केवलं शब्दालङ्कारप्रयोग एव नितान्तसंलग्नः सञ्जातः । प्रवृत्तिरेषा भारविनाऽऽरब्धा माघं प्राप्य विकसिता, वासुदेव-शिवस्वामि-वेङ्कटाध्वरिणः प्राप्य मुकुलिता पुष्पिता च । केषुचित् व्याकरणप्रभावमपि स्पष्टमेवावश्यकताधिकमेवोदितं दृश्यते । प्रवृत्तिरेषाऽश्वघोषेण बीजिता भारविणा संवर्धिता । भीमक-भट्टि-हलायुधैस्तु व्याकरणसिद्धये एव काव्यानि प्रणीतानि । यथा यथा काव्यस्य बाह्यरूपात्मकता भावापेक्षया प्रबलतरा सञ्जाता तथा तथा काव्ये कवित्वातिरिक्तान्यविषयस्य पाण्डित्यप्रदर्शनमप्युदितम् । प्रवृत्तिरेषा श्रीहर्षे सर्वाधिकत्वेन दृश्यते । श्लेषमाश्रित्य एकाधिकभावानया सहैव प्रकाशनप्रवृत्तिरपि समुदिता काव्ये । प्रवृत्तिरेषा धनञ्जयेन प्रारब्धा राघवपाण्डवीयाख्यद्विसन्धानकाव्यप्रणयनेन । कविराजेनैषा संवद्धिता । चिदम्बरेण त्रिसन्धानकाव्यं मेघविजयगणिना तु सप्तसन्धानकाव्यमपि प्रणीतम् । अनेन कवित्वसाधनायाः स्थानं बौद्धिकपरिश्रमेण गृहीतम् । तथा साधने विचारा भावाश्च समूलमेव प्रणष्टाः । काव्ये हि विश्वजनीनत्वापेक्षया साम्प्रदायिकभावानां प्राबल्यमुदितम् । अश्वघोष-हेमचन्द्र-प्रभृत्युत्कृष्टकोटिकविषयेष्वपि प्रवृत्तिरेषा कृतास्पदा । तथैव कवयो हि स्वाश्रयदातृप्रसादनाय तत्तत्प्रशंसककाव्यानि रचयितुं प्रवृत्ताः । हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितमस्य परममुदाहरणम् । यद्यपि प्रवृत्तिरेषा परिमलकालिदासोपाधिधारिणा पद्मगुप्तेन 'नवसाहसाङ्कचरितं' प्रणीय समारब्धा तथापि तदपेक्षयाऽपि पश्चाद्वर्तिकविषु तत्प्रभावोऽधिकमेव दृश्यते । प्रवृत्तिरेषा तथा प्रवृद्धा यत्पत्न्यपि स्वपतिप्रसादाय तद्यशःप्रसारणहेतुककाव्यप्रणयनाय प्रावर्तत। रामभद्राम्बायाः रघुनाथाभ्युदयं प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मरणीयं काव्यम् । तथैवेतिहासोऽपि काव्यरूपेणोपस्थापितः कल्हण-जोनराज-श्रीधरादिभिः । काव्ये हि प्राकृतस्य स्थानमपि सुरक्षितं सञ्जातम् । प्रवरसेनस्य सेतुबन्धः, वाक्पतिराजस्य गउडवहो प्रवृत्तेरस्य परमुदाहरणं, हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितञ्च (चरमा अष्टौ सर्गाः )। उत्तरदिशि काश्मीरः पूर्वदिशि पाटलीपुत्रं पश्चिमदिशि गुर्जरदेशो दक्षिणदिशि मालीवारश्च संस्कृतंकाव्यप्रकर्षाय समभवन् । कार्येऽस्मिन् विदिशाऽपि प्रशस्या यत्र कालिदासेनाभिज्ञानशाकुन्तलसदृशो ग्रन्थः प्रणीतः। 'कवयो वनिता वल्ल्यो न तिष्ठन्ति निराश्रयाः' इति कथनानुसारमेव यावत्पर्यन्तं देशे राजानः काव्यमर्मज्ञा आसंस्तावत्पर्यन्तं काव्यस्याबाधरूपेण विकासः समभवत् । तेषां आश्रयेण कवयोऽपि कृतकृत्या आसन् । सन्त्यनेकानि निदर्शनांनि यद्राजाश्रयेणैव कवय कृतकार्या अभृवन् । पाणिनेः नन्दी, कात्यायनस्य योगनन्दः, पतञ्जलेः पुष्यमित्रः, सुबन्धोः बिन्दुसारः, वत्सेश्वरश्च, कालिदासस्य विक्रमादित्योपाधिधारी शुद्रकः, अश्वघोषस्य कनिष्कः, भारवेविष्णुवर्धनः, भट्टेः श्रीधरसेनः, बाणस्य श्रीहर्षः, माघस्य श्रीभोजः, वाक्पतिराजस्य भवभूतेश्च यशोवर्मा, रत्नाकरस्यावन्तिवर्मा, हलायुधस्य कृष्णः, पद्मगुप्तस्य भोजः, मङ्खस्य जयसिंहः, कल्हणस्य जल्हणस्य च सोमपालः, सन्ध्याकरनन्दिनो रामपालः, हेमचन्द्रस्य कुमारपालः, कविराजस्य कामदेवः, श्रीहर्षस्य विजयचन्द्र-जयचन्द्रौ, चण्डस्य पृथ्वीराजः, अरिसिंहस्य वीरधवलः, वासुदेवस्य कुलशेखरः, अगस्त्यस्य विद्यानाथस्य च प्रतापरुद्रदेवः, यज्ञनारायणस्याच्युतः, नीलकण्ठस्य तिरमलनायकः, जगन्नाथस्य शाहजहानश्चाश्रयभूता राजान आसन्निति तत्तदग्रन्थविलोकनतो ज्ञायते । यदा भारतं विदेशिशासनाधीनं सञ्जातं, विशेषतः आङ्गलशासनस्य ततः प्रभृति राजानः गतश्रीका अजायन्त सहैव कविपरम्पराऽपि निरुद्धेति । उक्तं च - '''गतास्ते राजानो य इह कृतिनं बिभ्रति कविं''' '''प्रयातास्ते विज्ञा य इह वचसाऽर्चन्ति सुकविम् ।''' '''वणिग्द्वाःस्थः कुर्यात्कथमयमहो काव्यममलं''' '''स्मरंस्तान् स्वं निन्दन्निह वसति कश्चिद्गतवयः ।।''' इति । तथा च - '''सा रम्यानगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रञ्च तत्''' '''पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।''' '''उद्वृत्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते वन्दिनस्ताः कथाः''' '''सर्वं यस्य वशादगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ।।''' यथाऽऽह पाजकः - '''लक्ष्मीपङ्कलङ्किताः परिमितक्ष्माखण्डपिण्डीभुजो''' '''गर्वग्रन्थिविसंस्थुलैरवयवैर्नेपथ्यकन्थामृतैः।''' '''एते कीदृश ईश्वराः कुपतयः किं वाऽनया चार्चया''' '''यस्त्रैलोक्यविलक्षणः फलतु नः सत्यं स एवेश्वरः ॥''' इति । == पाणिनिः == {{मुख्यः|पाणिनिः }} पाणिनिर्हि महामुनिः न केवलं व्याकरणसंहितामेव प्रणिनायापितु स जाम्बवतीजयाख्यं महाकाव्यमपि विरचितवानासीत् । स हि भगवान् कुत्रत्यः किङ्कालिको वेति नाद्यापि पार्यते निश्चेतुम् । जनाः कथयन्ति यत्स हि पेशावरनिकटस्थितः शालातुरग्रामो हि पाणिनेर्जन्मस्थानं, तस्य च स्थितिकालो बुद्धसमकालिको वा तस्मादपि प्राग्वर्तीति । अधिकांशविचक्षणा विश्वसन्ति यत्पाणिनिः प्रद्योतवंशस्य मागधस्य राज्ञो नन्दिवर्धनस्य मित्रमासीत् । स हि महाभारतयुद्धकालात् ११३० वर्षानन्तरं मगधस्य सम्राडासीत् प्रद्योतात् पञ्चमः पुरुषः । तेन हि कलेः १८५६ वर्षेषु व्यतीतेषु तस्य स्थितिकालो यो हि नृपविक्रमार्कात् ११८९ वर्षपूर्वं राजतरङ्गिणीकारसम्मतमानानुसारेणापतति, [[श्रीमद्भागवत|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु १९१५ वर्षपूर्वम् । पाणिनिः दाक्षीपुत्र-शालातुरीयादिनामभिरपि ज्ञायते परवर्तिभिः विचक्षणैः । यथोक्तं त्रिकाण्डशेषे - '''पाणिर्निस्त्वाहिको दाक्षीपुत्रः शालङ्किपाणिनौ।''' '''शालीतरीयः...........।।'''<ref>२।७।२४</ref> पाणिनिः भारतस्योत्तरे भागे यत्र कुत्राऽप्यासीत् इति मन्यते। अधिकं तदेतदेव सम्भवति यत्स साम्प्रतिकपञ्चनदप्रदेशे जन्म लब्ध्वा स्वीयं जीवनं पाटलिपुत्रे यापयामासेति । स हि पाटलिपुत्रवास्तव्यस्य वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीत् । तेन शङ्करप्रसादाद् व्याकरणं लब्ध्वा प्रकाशितमिति भट्टसोमेश्वरप्रणीतात् [[कथासरित्सागर]]<nowiki/>तो ज्ञायते । [[राजशेखर]]<nowiki/>श्च स्मरति [[काव्यमीमांसा]]<nowiki/>याम् - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति । आधुनिकलेखकास्तु कतिपये पौरस्त्या वा पाश्चात्याः पाणिनेः स्थितिकाले विक्रमपूर्वसप्तमशतकादारभ्य चतुर्थशतकपर्यन्तं मन्यन्ते । यद्यपि कतिपये विचक्षणाः पाणिनेः काव्यप्रणेतृत्वे ससन्देहास्तथापि भूयांसो हि बुधास्तद्विश्वसन्ति । राजशेखरः कथयति - '''नमः पाणिनये तस्मै येन रुद्रप्रसादतः ।''' '''आदौ व्याकरणं प्रोक्तमनु जाम्बवतीजयम्॥''' तस्य हि काव्यं पातालविजयनाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । काव्यमिदं सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र कुत्र समुद्धतास्तत्रत्या इति कथिता अंशा एव लभ्यन्ते । दिङ्मात्रं यथा - '''उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्।''' '''यथा समस्तं तिमिरांशुकं तथा पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्।।''' '''गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्प्रावृषि कालमेघाः।''' '''अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरि गौरिव हुङ्करोति।।''' '''विलोक्य सङ्गमे रागं पश्चिमायां विवस्वतः।''' '''कृतं कृष्णं मुखं प्राच्या न हि नार्यो विनेर्ण्यया।।''' '''निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः।''' '''धारानिपातैः सह किन्नु वान्तश्चन्द्रोऽयमित्यार्ततरं ररास।।''' '''ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्।''' '''विनोदयन्ती सकलङ्कमिन्दु तापं खेरभ्यधिकञ्चकार।''' == व्याडिः == {{मुख्यः|व्याडिः}} मेधाव्यपरनामकेन व्याडिना बलचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखति यत्- '''रसाचार्यः कविर्व्याडिः, शब्दब्रह्मैकवाङ्मुनिः।''' '''दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुर्मीमांसकाग्रणीः।।''' '''बलचरितं कृत्वा यो जिगाय भारतं व्यासञ्च।''' '''महाकाव्यविनिर्माणे तन्मार्गस्य प्रदीपमिव।।''' इति। व्याडिर्हि मेधावी नन्दस्य मागधस्य समये पाटलिपुत्रे वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीदिति कथासरित्सागरतो ज्ञायते । राजशेखरोऽपि पाटलिपुत्रे व्याडेरवस्थितिं समर्थयति कथनेनानेन - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति मागधो हि नन्दो [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>गणनानुसारेण कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु स्थितिमानित्यनुमितः । तदनुसारेण हि तस्यापि स्थितिकालो विक्रमपूर्वं ४०० वर्षाण्यभितः सम्भवति । राजतरङ्गिणीकारानुसारेण त्वेवम् । [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु स समयः कलेः १५०० वर्षेषु व्यतीतेषु, समापतति, यश्च नृपविक्रमार्कात् १५४५ वर्षपूर्वं सम्भवति । व्याडेर्महाकाव्यमपि स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते सम्प्रति किन्तु अज्ञातकर्तृकायाममरकोषटीकायां 'कमपि भूभुवनाङ्गणकोणम्' इति 'व्याडिभाषासमावेशः' इति स्मृतं लभ्यते । नैतदधिकं विषये विवरणं प्राप्यते। व्याडिः (मेधावी) अलङ्कारशास्त्रमपि प्रणीतवानासीदिति काव्यालङ्कारकृतो भामहस्य ‘इति मेधाविनोदिताः' इति स्मरणाज्ज्ञायते । [[अग्निपुराण|अग्निपुराणे]]<nowiki/>ऽपि मेधाविरुद्रौ हि काव्याचार्यत्वेन स्मृतौ स्तः। == वररुचिः == {{मुख्यः|वररुचिः}} वररुचिः कात्यायनो मेधाजिल्कात्यपुनर्वसुनामभिरपि ज्ञातः । स हि कथासरित्सागरानुसारेण मागधस्य योगनन्दस्य मन्त्री आसीत् । योगनन्दश्च कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु अभिषिक्त आसीदिति [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>कृतगणनातो ज्ञायते । तेन हि स नृपविक्रमार्कात् ८०० वर्षपूर्वं स्थितिमानित्यनुमीयते। वररुचेः [[पाणिनीयव्याकरण|पाणिनीयव्याकरणो]]<nowiki/>परि वार्तिकानि तु प्रसिद्धान्येव । पाणिनिना हि भगवता सूत्रात्मिका व्याकरणसंहिता प्रणीता। तस्याः व्याडिना विन्ध्यस्थ-नन्दिनीसुत-मेधाविप्रभृत्यपरनामकेन वृत्तिः प्रणीता। तदाधृत्य वररुचिना तस्या उपरि वार्तिकानि प्रणीतानि । तदतिरिक्तमनेन स्वर्गारोहणाख्यं काव्यमपि प्राणायीति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत् - '''यः स्वर्गारोहणं कृत्वा स्वर्गमानीतवान् भुवि।''' '''काव्येन रुचिरेणैव ख्यातो वररुचिः कविः।।''' '''न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्यः ।''' '''काव्येऽपि भूयोऽनुचकार तं वै कात्यायनोऽसौ कविकर्मदक्षः।।''' इति । जह्वणकृतसूक्तिमुक्तावल्यां तु - '''यथार्थता कथं नाम्नि मा भूद्वररुचेरिह।''' '''व्यधत्त कण्ठाभरणं यः सदा (स्वर्गा) रोहणप्रियः।।''' इति राजशेखरसम्बन्धेनोक्तमस्ति । न केवलमेतावन्मात्रमपितु पातञ्जलेः [[महाभाष्य|महाभाष्ये]]<nowiki/>ऽपि<ref>४।३।१०१</ref> ''''वाररुचं काव्यम्'''<nowiki/>' इत्युक्तमस्ति । अस्य ह्यनेके श्लोकाः शार्ङ्गधरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सुभाषितरत्नावल्याञ्च समुद्धृता दृश्यन्ते, किन्तु ग्रन्थस्तु स्वरूपेण नैव सम्प्रति लभ्यते । == पतञ्जलिः == {{मुख्यः|पतञ्जलिः}} महाभाष्यकारेण भगवता पतञ्जलिनाऽपि महानन्दमयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत्- '''महाकाव्यमयं काव्यं योगदर्शनमद्भुतम्।''' '''योगव्याख्यानभूतं तद्रचितं चित्तदोषापहम्।।''' इति। पतञ्जलिः गोनदीर्यः पुष्यमित्रस्य शुङ्गस्य मागधस्य समकालिकः आसीदिति तस्य ''''इह पुष्यमित्रं याजयामः'''<nowiki/>' इति महाभाष्ये वचनाज्ज्ञायते । पुष्यमित्रो हि कलेः २५१३ वर्षेषु यातेषु साम्राज्यमलभतेति तस्य विक्रमपूर्वं ५३२ वर्षाण्यभितः स्थितिः सिध्यति । एतत्तु राजतरङ्गिणीकाराशयेन । श्रीमद्भागवतानुसारेण तु कालोऽयं विक्रमपूर्वं १२५८ वर्षाण्यभितः आपतति। पतञ्जलेर्महाकाव्यं तु सम्प्रति स्वरूपेण नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र तत्र स्मृतं दृश्यते । कथ्यते हि महाभाष्ये अस्य कतिपये श्लोका वा तच्चरणा उद्धृताः सन्ति। [[सदुक्तिकर्णामृतम्|सदुक्तिकर्णामृते]] पातञ्जलश्लोकरूपेण उद्धृतमस्ति - '''यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्यम्बुधिर्मणीन्।''' '''तथापि जानुदध्ने (ध्नो)यमिति चेतसि मा कृथाः।।''' इति। == कालिदासः == {{मुख्यः|कालिदासः}} कालिदासनाम्ना बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - रघुवंशमहाकाव्यं, कुमारसम्भवमहाकाव्यं, मेघदूतकाव्यम्, ऋतुसंहारं चेति खण्डकाव्यद्वयं, मालविकाग्निमित्रं, विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तलं चेति त्रीणि नाटकानि । कुन्तलेश्वरदैत्यकाव्यं, राक्षसकाव्यं, दुर्घटकाव्यं, वृन्दानकाव्यं, विद्वद्विनोदकाव्यं, श्रुतबोधः, पुण्यबाणविलासः, नवरत्नमाला, ज्योतिर्विदाभरणं, च । == अश्वघोषः == {{मुख्यः|अश्वघोषः}} अश्वघोषस्य कृतित्वेन बहवो ग्रन्थाः प्रसिद्धा येषु सौन्दरनन्दं बुद्धचरितं च महाकाव्ये, सूत्रालङ्कारो वज्रसूचिश्च द्वौ बौद्धदर्शनग्रन्थौ, गण्डिस्तोत्रं गाथाग्रन्थः, शारिपुत्रप्रकरणञ्च प्रसिद्धानि । == बुद्धघोषः == {{मुख्यः|बुद्धघोषः}} बुद्धघोषस्य हि बौद्धस्य दशसर्गात्मकं पद्मचूडामणिसंज्ञकं महाकाव्यं स्मर्यते । स हि बौद्धग्रन्थव्याख्याकृत्त्वेन सश्रद्धं स्मृतेषु चतुर्षु विद्वत्स्वन्यतमः। शेषाश्च नागसेन-बुद्धत्त-धर्मपालाः । विशुद्धिमार्गः (विसुद्धिमग्ग) महावंशः, अट्टकथाश्चास्य कृतित्वेने प्रसिद्धाः । कथ्यते हि सः प्रथमं ब्राह्मण आसीत्पश्चाच्च बौद्धधर्ममङ्गीकृतवान्। तस्य हि ग्रन्थे कालिदासाश्वघोषयोः स्पष्टः प्रभावः परिलक्ष्यते । बौद्धविवरणानुसारेण ४६२ मितवैक्रमाब्दे त्रिपिटकस्य पालीरूपान्तरानयनाय लङ्कां प्रेषितः आसीत् । तस्य हि ग्रन्थः ५६३ वैक्रमाब्दे चीनीभाषायां रूपान्तरित आसीदतो हि तस्य स्थितिकालः ४६० मितवैक्रमाब्दमभितः सम्भाव्यः । == भीमकः == {{मुख्यः|भीमकः}} भीमकस्य अपरं नाम भीमः। तस्य महाकवेः रावणार्जुनीयं वा अर्जुनरावणीयं नाम महाकाव्यं स्मृतं दृश्यते समालोचकैः। तच्च अष्टाध्याय्याः काशिकावृत्तौ समुद्धतमपि दृश्यते । तेनास्य स्थितिकालो वैक्रमपञ्चमशतकसन्निकर्षे एव क्वचित्सम्भाव्यः । == भर्तृमेण्ठः == {{मुख्यः|भर्तृमेण्ठः}} राजशेखरेण वाल्मीकिसमकक्षत्वेन स्मृतो भर्तृमेण्ठः उज्जयिनीचक्रवर्तिनः श्रीहर्षाख्यस्य विक्रमादित्यस्य शकारेः कृपाभाजनस्य मातृगुप्तस्य सभापण्डितः काश्मीरकः आसीत् । संस्कृतसाहित्ये तस्य नाम प्रतिभाशालिविचक्षणेषु गण्यते । यथोक्तं [[राजशेखर|राजशेखरे]]<nowiki/>ण - '''बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भतृमेण्ठताम्।''' '''स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः ।।''' इति। असौ कविवरो हि मातृगुप्तसमकालीनः । मातृगुप्तो हि उज्जयिनीपतेः श्रीहर्षस्य समकालिकः । तेनाऽस्य समयो वैक्रमं ४८७ मिताब्दसन्निकर्ष एव क्वचितसम्भाव्य इति द्विजेन्द्रनाथमतम् ।<ref>संस्कृतसाहित्यविमर्शे ४३६ पृष्ठे अन्तिमप्रखण्डे</ref> अस्य हि हयग्रीववधं महाकाव्यं स्मर्यते यदधुना स्वरूपतो नैवोपलभ्यते । यथोक्तं राजतरङ्गिण्यां - '''हयग्रीववधं मेण्ठस्तदग्ने दर्शयन्नवम् ।'''<ref>३।२६०</ref> एवमेव राजशेखरः कथयति - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्तामररूपसूरभारवयः ।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥''' [[भोजदेवः]] कथयति - '''यस्मिन्नितिहासार्थानपेशलान् पेशलान् कविः कुरुते ।''' '''स हयग्रीववधादिप्रबन्ध इव सर्गबन्धः स्यात् ।।'''<ref>[[शृंगारप्रकाश|शृंगारप्रकाशे]] ११/१५६</ref> [[धनपाल]] उद्गिरति - '''वक्रोक्त्या भर्तृमेण्ठस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् ।''' '''आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः।।''' [[पद्मगुप्तः]] कथयति - '''पूर्णेन्दुबिम्बाऽपि सुन्दराणि तेषामदूरे पुरतो यशांसि।''' '''ये भर्तृमेण्ठादिकवीन्द्रसूक्तिव्यक्तोपदिष्टेन यथा प्रयान्ति॥'''<ref>नवसाहसाङ्कचरिते १/५</ref> यथा कथयति परिमलकालिदासोऽपि - '''तत्त्वस्पृशस्ते कवयः पुराणाः श्रीभर्तृमेण्ठप्रमुखा जयन्ति ।''' '''निस्त्रिंशधारासदृशेन येषां वैदर्भमार्गेण गिरः प्रवृत्ताः ।।''' == मातृगुप्तः == {{मुख्यः|मातृगुप्तः}} उज्जयिनीचक्रवर्तिनो विक्रमादित्यस्य श्रीहर्षस्य कृपया लब्धकाश्मीरराजसिंहासनो मातृगुप्तः स्वसमयस्योत्कृष्टतमः कविरासीत् । मातृगुप्तस्य स्थितिकालो नाद्यापि संनीर्णीतः। तस्य हि शूद्रकजयं नाम काव्यं प्रथितमासीत् । स हि जन्मनाऽऽवान्तिकः स्मृतः । तस्य हि पद्यानि यत्र तत्र समुद्धृतानि दृश्यन्ते। यथौचित्यविचारचर्चायां - '''नायं निशामुखसरोरुहराजहंसः कीरीकपोलतलकान्ततनुः शशाङ्कः।''' '''आभाति नाथ तदिदं दिवि दुग्धसिन्धु-डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डु यशस्त्वदीयम्।।''' एतदतिरिक्तं निम्नाङ्कितं पद्यमपि मातृगुप्तप्रणीतत्वेन कथितम् - '''शीतेनोद्धृषितस्य माषशिमिवच्चिन्तार्णण मज्जतः''' '''शान्ताग्निं स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे।''' '''निद्रा क्वापि विमानितेव दयिता सन्त्यज्य दूरङ्गता''' '''सत्पात्रप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ।।''' [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] उक्तमस्ति यत्-- '''मातृगुप्तो जयति यः कविराजो न केवलम्।''' '''कश्मीरराजोऽप्यभवत् सरस्वत्याः प्रसादतः।।''' '''विधाय शूद्रकजयं सर्गान्तानन्दमद्भुतम्।''' '''न्यदर्शयत् वीररसं कविरावन्तिकः कृतिः।।'''<ref>२१-२२</ref> == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} हरिचन्द्रकविविषये स्वल्पमेव विवरणं प्राप्यते। समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसङ्गे उक्तमस्ति - '''निजकीर्तेर्वैजयन्ती कर्णकीर्तिं चकार यः।''' '''हरिचन्द्रो विजयते पाञ्चालक्षितिपः कविः ॥'''<ref>२०</ref> इति । अनेनैतत् मन्यते यद्, हरिचन्द्रः पाञ्चालनरेन्द्र आसीदासीच्च तस्य काव्ययशः सुविख्यातं न केवलं स्वसमयेऽपि तु पश्चाद्वर्तिनि कालेऽपि । यथा स्मरति राजशेखरः - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम्॥''' इति । तथैव हर्षचरितेऽप्युक्तम् - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति । अस्य हि कर्णकीतिर्नाम काव्यं प्रसिद्धम् । == हरिषेणः == {{मुख्यः|हरिषे}} हरिषेणः स्वसम्यस्य सर्वोत्कृष्टः कविरासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसंगे ग्रथितान्निम्नाङ्कितपद्यात् मन्यते - '''तुङ्गं ह्यमात्यपदमाप्तदशः प्रसिद्धं भुक्त्वा चिरं पितुरिहास्ति सुहृन्ममायम्।''' '''सन्धौ च विग्रहकृतौ च महाधिकारी विज्ञः कुमारसचिवो नृपनीतिदक्षः॥''' '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इतिः_____महार्हनामा।''' '''प्रामाण्यमाप्तवचनस्य च तस्य धर्म्ये ब्रह्मत्वमध्वरविधौ मम सर्वदैव ।।''' '''चत्वार्यन्यानि काव्यानि व्यदधाच्च लघूनि यः प्रभावयच्च मां कर्तुं कृष्णस्य चरितं शुभम्।''' '''हरिषेणकविर्वाग्मी शास्त्रशस्त्रविचक्षणः यशोऽलभत काव्यैः स्वैर्नानाचरितशोभनैः।।''' '''येषां न केवलं काव्यं श्रेष्ठं धर्मार्थकामदम् राजता वा राजनीतिरूपकर्त्री मनःस्थिता।''' '''ते राजकवयोऽमात्याः शुद्धकर्मगुणैर्भुवि वर्णिताश्चाष्टगुरवो दिङ्नागप्रतिपक्षिणः।।'''<ref>२३-२८</ref> इति । हरिषेणो हि ध्रुवभूतेः पुत्रः समुद्रगुप्तसमकालीन आसीदिति समद्रगुप्तस्य प्रयागस्तम्भाभिलेखतोऽपि ज्ञायते । अभिलेखोऽयं तिलभट्टानुष्ठितः ४०७ मितवैक्रमवत्सरप्रतिष्ठापितः । यथोक्तं तत्र - '''३१. •••••••एतच्व काव्यमेषामेव भट्टारकपादानां दासस्य समीपपरि सर्प्पणानुग्रहोन्मीलितमतेः।। ३२. खाद्यटपाकिकस्य महादण्डायकध्रुवभूतिपुत्रस्य सान्धिविग्रहिककुमारामात्यमहादण्डनायकहरिषेणस्य सर्वभूतहितसुखायास्तु ।''' इति । काव्यञ्च यथा - '''३०. प्रदानभुजविक्रमप्रशंमशास्त्रवाक्योदयै-''' '''रूपर्युपरिसञ्चयोच्छितमनेकमार्गं यशः।''' '''पुनाति भुवनत्रयं पशुपतेर्जटान्तगुहा''' '''निरोधपरिमोक्षशीघ्रमिव पाण्डु गाङ्गं पयः ।।''' इति । समुद्रगुप्तो हि मगधसम्राट् प्रथमचन्द्रगुप्तस्य पुत्रो घटोत्कचस्य राज्ञः पौत्रः श्रीगुप्तस्य प्रपौत्रः ३९२-४३२ मितवैक्रमाब्दानाभितो महीं शासितवान् । हरिषेणेन हि पञ्च काव्यानि प्रणीतान्यासन्निति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरितोल्लेखात् मन्यते । यत्रैकं रघुवशं चत्वार्यन्यानि लघूनि । किन्तु हरिषेणस्य रघुवंशंकर्तृत्वं नैव सन्देहबाह्यम् । एकतो रघुवंशं हि काव्यं कालिदासकर्तृत्वेन प्रसिद्धमेव । अपरञ्च समुद्रगुप्तस्य तत्समर्थकवचनमपि न तथा स्पष्टम् । यथा हि - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इति महार्हनामा ॥''' इति । अत्र हि इतिशब्दस्य स्थाने इवशब्दपाठोऽपि सम्भवति । तथा हि सति - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इव प्रसिद्धो यः कालिदास इति (दिक्षु ) महार्हनामा ।''' इति भवति । स्यादेतद्वा न वा, एतावत् मन्यते यद्, हरिषेणः स्वसमये उत्कृष्टः पण्डितः कविश्वासीत् । तस्य हि गद्यपद्यमयी भाषा समुद्रगुप्तस्य प्रयागशिलास्तम्भेऽद्यापि द्रष्टुं शक्यते । == समुद्रगुप्तः == {{मुख्यः|समुद्रगुप्तः}} मगधसम्राट समुद्रगुप्तः स्वसमयस्य प्रतिष्ठितः कविराज आसीदिति तस्यैव प्रयागशिलास्तम्भलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''(२७) निशितविदग्धमतिगान्धर्वललितैर्बीडितगुरुतुम्बुरुनारदादेः विद्वज्जनोपजीव्यानेककाव्यक्रियाभिः प्रतिष्ठितकविराजशब्दस्य.......'''इत्यादि । यस्य हि कृष्णचरितं नाम महाकाव्यमासीद्यद्धि सम्प्रति खण्डितरूपेणैव लभ्यते । तद्धि प्रथमं जीवाराममहाभागेन सविवरणं १९९८ मितवैक्रमाब्दे प्रकाशितमासीत् । तदेव पुनः युधिष्ठिरमहाभागेन स्वीये संस्कृतव्याकरणशास्त्रेतिहासनामके ग्रन्थे तस्य तृतीयभागे सप्तमपरिशिष्टरूपेण प्रकाशितं दृश्यते । काव्यस्यास्य सम्प्रति प्रस्तावनाभाग एव लभ्यते यत्र हि मुनिकवयो राजकवयो जीविकाकेवय इति त्रीणि शीर्षकाणि दृश्यन्ते । मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे दश मुनिकवयः स्मृताः यत्र प्रथमस्तु लुप्तपाठः । तत्र युधिष्ठिरमहाभागमतेन पाणिनिः स्मृतो भवति वररुचिप्रसङ्गे '''<nowiki/>'काव्येन भूयोऽनुचकार तं वै'''' इति कथनात् । स्यादप्येतत् । तेन प्रथमो जाम्बवतीविजयकाव्यकृत्पाणिनिः, ततश्च क्रमेण कण्ठाभरणकृत् शाख्यायनः, स्वर्गारोहणस्य कर्ता वररुचिः कात्यायनः, बलचरितकृद् व्याडिः, इंन्द्रविजयस्य प्रणेता देवलः, महानन्दमयकृत्पतञ्जलिः, विंशत्यधिकनाटकानां प्रणेता भासः, भीमजयस्य प्रणेता वर्धमानः, बुद्धचरितस्य कर्ता चीनदेवः, सूर्यस्तवस्य प्रणेता मिहिरदेवश्च । तथैव, राजकविवर्णनप्रसङ्गे वत्सराजचरितस्य प्रणेता सुबन्धुः, मृच्छकटिकस्य कर्ता शुद्रकः, अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्येषामपि त्रयाणां लघुनाटकानां कर्ता कालिदासः, सौनन्दस्य बुद्धचरितस्य प्रणेता घोषः (अश्वघोषः) शूरापराभिधानः, कर्णकीर्तेः प्रणेता हरिचन्द्रः, शूद्रकजयस्य कर्ता मातृगुप्तः, रघुकार इति प्रसिद्धः, अन्येषामपि त्रयाणां लघुकाव्यानां प्रणेता कालिदासापराभिधानो हरिषेणश्चेत्यष्टौ स्मृताः । जीविकाकविवर्णनस्य तु समग्रोऽपि भागः प्रणष्टो दृश्यते । == वत्सभट्टिः == {{मुख्यः|वत्सभट्टिः}} वत्सभट्टिः स्वसमयस्य प्रख्यातः कविरासीदिति बन्धुवर्मणो मन्दसोरशिलास्तम्भाभिलेखाज्ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''२३. पूर्वा चेयं प्रयत्नेन रचिता वत्सभट्टिना ॥४४॥''' इति। अभिलेखेऽस्मिन् समष्ट्या चतुश्चत्वारिंशच्छ्लोकाः विद्यन्ते काव्यमयाः यत्र हि कालिदासीयकौशलस्य स्पष्टः प्रभावो दृश्यते । यथा हि - '''चलत्पताकान्यवलासनाथान्यत्यर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि।''' '''तडिल्लताचित्रसिताभ्रकूटतुल्योपमानानि गृहाणि यत्र।।१०।।''' '''विद्युद्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः, सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्।''' '''अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः, प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः।।<ref>उत्तरमेघे ५</ref>''' कवेरस्य उक्तशिलास्तम्भलेखाधारेण विक्रमानन्तरं ५१३ मितवत्सरमभितोऽनुमितः स्थितिकालः। == कुब्जः == {{मुख्यः|कुब्जः}} कुब्जाख्यः कविः शान्तिवर्मणः प्रशस्त्यात्मकं काव्यं स्वयमेव प्रणीय तदुट्टङ्कितवानिति तलगुण्डास्थितशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । तत्र हि चतुस्त्रिंशत्पाद्यनि काव्यमयानि सन्ति ।तत्रोक्तमवसाने - '''१४. तस्यौरसस्य तनयस्य विशालकीर्तेः, पट्टत्रयापणविराजितचारुमूर्तेः।''' '''श्रीशान्तिवर्मनृपतेर्वरशासनस्थः कुब्जः स्वकाव्यमिदमश्मतले लिलेख ॥३४॥''' स्थितिकालश्चास्योक्ताभिलेखानुसारमेव विक्रमानन्तरं ५१२ मितवर्षमभितोऽनुमितः । == वासुलः == {{मुख्यः|वासुलः}} वासुलो हि कविः कक्काख्यस्य पुत्रो यशोधर्मप्रशस्त्यात्मकमेकमष्टाविंशतिपद्यात्मकं काव्यमपरं नवश्लोकात्मकं काव्यद्वयं प्रणिनायेति यशोधर्मदेवस्य मन्दसारशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''९. इति शुश्रूषया तस्य नृपतेः पुण्यकर्मणः ।''' '''वासुलेनोपरचिताः श्लोकाः कक्कस्य सूनुना ॥९॥ 'उत्कीर्णा गोविन्देन।'''' तस्य हि काव्यकौशलं निभाल्यतामत्र । यथा- '''२२. यस्मिन् काले कलमृदुगिरां कोकिलानां प्रलापाः''' '''भिन्दन्तीव स्मरशरनिभाः प्रोषितानां मनांसि।''' '''भृङ्गालीनां ध्वनिरनुवनं भारमन्द्रश्च यस्मि-''' '''न्नाधूतज्यं धनुरिव नदच्छ्रूयते पुष्पकेतोः ॥२५॥''' '''२३ प्रियतमकुपितानां कम्पयन् बद्धरागं, किसलयमिव मुग्धं मानसं माननीनाम्।''' '''उपनयति विवस्वानं मानभङ्गाय यस्मिन्, कुसुमसमयमासे तत्र निर्म्मापितोऽयम्।।२६।।''' == भारविः == {{मुख्यः|भारविः}} संस्कृतमहाकाव्यपरम्परायां भारवेस्तृतीयं स्थानं कालक्रमदृष्ट्या । स हि संस्कृतकाव्यजगति अलङ्कृतशैल्याः प्रथम उन्नायकः पण्डितयुगस्य प्रवर्तकश्च । तस्य [[किरातार्जुनीय|किरातार्जुनीयं]] महाकाव्यं प्रसिद्धं यद्धि काव्यसर्वस्वभूतयोर्भावकक्षापक्षयोः समन्वयापेक्षयापि कवेः पाण्डित्यप्रदर्शनमेव प्राधान्येनावलम्बते। == भट्टिः == {{मुख्यः|भट्टिः}} भट्टिः भट्टिकाव्यस्य रचयिता। भट्टिकाव्यस्य अपनं नाम रावणवधम् इति। व्याकारणं पाठयितुं रचितः अयं ग्रन्थः काव्यरसम् अपि प्रयच्छति। भट्टिः सौरष्ट्र-प्रदेशस्य निवासी आसीत्। वत्सभट्टिना सह अस्य ऐक्यं विषये अनेके विवादाः सन्ति। भर्तृहरिणा सह अपि अस्य ऐक्यविवादः प्रसिद्धः। == कुमारदासः == {{मुख्यः|कुमारदासः}} कुमारदासस्य जानकीहरणमपि संस्कृतसाहित्ये लब्धप्रतिष्ठा कृतिः । कथ्यते हि यद्रघुवंशे स्थिते सति जानकीहरणं कर्तुं कुमारदासो वा रावण एव क्षमो नान्य इति । अत्रैकतः रघुवंशे इति कालिदासग्रथितकाव्ये तदाख्येऽपरतस्तु रघुवंश्ये रामे इति। कथ्यते हि कुमारसेनो भावपक्षे कालिदासस्य कलापक्षे भारवेरधमर्णस्तथैव भट्टिकवैश्च । == माघः == {{मुख्यः|माघः}} 'माघे सन्ति त्रयो गुणाः' इति कथनेन माघस्य कालिदासभारविदण्डिनामेकायतनीभूतं स्वरूपमाख्यायते । तस्य हि [[शिशुपालवध|शिशुपालवधं]] नाम महाकाव्यं जगति प्रसिद्धमस्ति। 'नवसर्गगते माघे नवशब्दो न विद्यते', 'माघे माघे गतं वयः' इत्याद्युक्तिभिः बहुप्रशंसितस्य महाकाव्यस्य प्रणेतृनाम्नैव समाधिका ख्यातिः। इतः पूर्वं ये महाकवयो जाताः विशेषतः [[कालिदास]]<nowiki/>-[[अश्वघोष]]<nowiki/>-[[भारवि]]<nowiki/>-[[भट्टि]]<nowiki/>-[[कुमारदास|कुमारदासाः]] तेषां हि प्रातिस्विकं वैशिष्ट्यमितरेभ्यः पृथवकृत्य तान् परिचाययति । कालिदासो हि रससिद्धः कविः भारविस्तु कलापक्षपोषकः अश्वघोषो हि दार्शनिकः भट्टिस्तु वैयाकरणः । कुमारदास्तु कालिदासशैलीपोषकः । कालिदासकुमारदासयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः स्वाभाविकगत्या प्रयासं विनैव प्रवहति यदाऽपरस्तारस्मिन्नेव पथि सप्रयासं धावति । उभावेव भावपक्षोन्नायकौ । भारविभट्टिकयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः कविरपरस्तु मूलतो वैयाकरणः । कथ्यते हि माघे सर्वेऽपि कवय एकीभूय स्थिताः । तस्मिन् हि कालिदासस्य रसचमत्कारः, अश्वघोषस्य स्वाभीष्टदर्शनसिद्धिः भारवेरर्थगौरवं, भट्टेः व्याकरणप्रयोगपरता च सर्वे एव परस्परं समन्विताः सन्ति । == भर्तृहरि: == {{मुख्यलेख:|भर्तृहरि:}} '''भर्तृहरिणा शतकत्रयं लिखितम् इति प्रसिद्धम्''' तानि "नीतिशतकम्" "शृङ्गारशतकम्" "वैराग्यशतकञ्चे" ति,त्रयम् l == रत्नाकरः == {{मुख्यः|रत्नाकरः}} '''रत्नाकरः''' काश्मीरस्थः <nowiki/>कश्चन कव<nowiki/>िः। भो<nowiki/>जदेवः <nowiki/>(१०६०-११०७ वै०) सादरं कथयति - '''"अस्तङ्गतभारविरवि कालवशात्कालिदासविधुविधुरम् ।''' '''निर्वाणबाणदीपं जगदिदमुद्द्योति रत्नेन ।।"''' इति। तथैव राजशेखरेण काव्यशास्त्रिणा - '''मा स्म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रत्नाकरा इमे ।''' '''इतीव स कुतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ।।''' इति प्रशंसित रत्नाकरकविः संस्कृतसाहित्ये स्वल्पतमं कथानकमादाय सर्वातिशायिबृहत्कायमहाकाव्यप्रणेतृत्वेन प्रसिद्धः । स राजानक-वागीश्वर-विद्याधिपतिप्रभृत्युपाधिभिवभूषितो दृश्यते । महाकवेरस्य [[हरविजयम्|हरविजयं]] नाम पञ्चाशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं, [[वक्रोक्तिपञ्चाशिका]], [[ध्वनिगाथापञ्जिका]] च ज्ञाताः ग्रन्थाः । == आनन्दवर्धनः == {{मुख्यः|आनन्दवर्धनः}} यद्यपि आलङ्कारिकपङ्क्तौ आनन्दवर्धनः सगर्वं स्मर्यते तथापि तस्य काव्यजगत्यपि न तथा प्रसिद्धिस्तु न तथाऽप्रसिद्धिरपि । तस्य हि [[अर्जुनचरित|अर्जुनचरितं]] तं महाकविरूपेणाऽपि परिचाययति । अर्जुनचरितं सम्प्रत्यनुपलब्धग्रन्थरत्नेष्वेकम् । आनन्दवर्धनस्य [[देवीशतकम्|देवीशतकम]]<nowiki/>पि तं तथैव सङ्केतयति यद्यपि तत्स्तुतिकाव्यमेव । अस्य विषमबाणलीलाऽप्यस्य कवित्वं सूचयन्ति । [[ध्वन्यालोकः|ध्वन्यालोके]] कतिपयान्युदाहरणानि अर्जुनचरिताद् गृहीतानि दृश्यन्ते। असौ काश्मीरपालकस्य अवन्तिवर्मणः समकालिकः आसीदिति राजतरङ्गिणीकारस्य निम्नकथनम् '''मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः।''' '''प्रथां रत्नाकरश्चागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः॥'''<ref>५/३९</ref> इति। अवन्तिवर्मा ९१२-९३० मितवैक्रमाब्दान्तरे स्थितिमानासीत् । तस्य सभासद्भूत आनन्दवर्धनोऽपि ८८०-९५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् मन्यते। == शिवस्वामी == {{मुख्यः|शिवस्वामी}} शिवस्वामी अपि आनन्दवर्धन इव अवन्तिवर्मणः सभायामासीदिति राजतरङ्गिणीकथनात् मन्यते।<ref>५/३९</ref> तेन तस्यापि स्थितिकालोऽवन्तिवर्मकालसम एवेति अनुमीयते, किन्तु स आनन्दवर्धनाज्ज्येष्ठ एव मन्यते। अतोऽस्य कालः ८५०-९३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। तस्य कप्फनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं [[बौद्धमतम्|बौद्धमता]]<nowiki/>नुगम् । कथ्यते हि [[शैवसम्प्रदायः|शैवो]]<nowiki/>ऽपि स चन्द्रभित्रनामकबौद्धानुनयेन ग्रन्थमिमं प्रणीतवानिति । [[काव्यप्रकाश]]<nowiki/>कृ[[मम्मटाचार्यः|न्ममटाचार्यः]] काव्यादस्मात् - 'उल्लास्यकालकरवालमहाम्बुवाहम्' इति पद्यं ध्वन्युदाहरणक्रमे समुद्धरति । कप्फनः लीलावतीनगर्या अधीशो युद्धे स्ववीर्येण श्रावस्तीनरेशं प्रसेनजितं जयति । पराजितः प्रसेनजित् बुद्धं ध्यायति ।ध्यातमात्रो बुद्धः प्रकटीभूय कप्फनं विजयते । कप्फनोऽपि ज्ञातरहस्यो बुद्धं शरणं गच्छति कृतकृत्यश्च भवतीत्यस्य कथासारः । काव्येऽस्मिन् सर्गाः सन्ति विंशतिः । काव्ये तत्र मलयपर्वत-विविधर्तु-कुसुमावचय-जलविहारादिविषयाश्च साधु निभालिताः । सः सफलः कविरासीदिति तस्यैव कथनमस्ति यत् - '''विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा, यमककविरगम्यश्चारुसन्दानमानी। अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेष्टप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः।।''' इति। अस्य प्रयोगनैपुण्यं वर्णनाचातुरी च प्रशंसार्हा । दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा - '''वेणीषु मूर्च्छामिव सम्प्रयाता कपोलयोर्लीनमिवादधानाः।''' '''स्मितेष्विवोच्छासमिवोद्वहन्तो विलासिनीः शिश्लिषुरिन्दुपादाः॥''' इति । == वाक्पतिराजः == {{मुख्यः|वाक्पतिराजः}} वाक्पतिराजो मूलतः [[प्राकृतम्|प्राकृत]]<nowiki/>भाषाकविरूपेण प्रसिद्धः । तस्य गउडवहो (गउडवधं ) नाम प्राकृतभाषानिबद्धं महाकाव्यमस्ति । तत्र कान्यकुब्जेश्वरेण यशोवर्मणा गौडराजकुमारस्य वधपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । यशोवर्मा तस्याश्रयदाता नृपः । तेन तस्यापि स्थितिकालो यशोवर्मकालसमकालमेव ७९० मितविक्रमाब्दमभितः आपतति । यशोवर्मा ७८६ मितवैक्रमाब्दे काश्मीरेण ललितादित्येन पराजित असोदिति राजतरङ्गिणीकारः कथयति यत् - '''कविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः।''' '''जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम्।।'''<ref>४।१४४</ref> इति। वाक्पतिराजो [[भवभूति|भवभूतेः]] समकालिकः किन्तु तदवरजः । स भवभूतेः काव्यगतामधमर्णतां स्वीकुरुते स्वयमेव। तस्य च मधुमथनविजयं नाम महाकाव्यमपि प्रसिद्धम् । स स्वयमेव गौडवधं तदुद्घोषयत्यपि । सम्प्रति तत्काव्यं तु नैवोपलभ्यते किन्तु सदुक्तिकर्णामृतप्रभृतिग्रन्थे समुद्धृतानि तस्य कानिचित्पद्यान्येव दृश्यन्ते । तेषु द्वित्राणि यथा सङ्कलितं कविजीविते। निम्नपद्यैः तस्य विष्णुभक्तिः अपि प्रकटिता भवति - '''सेयं द्यौस्तदिदं शशाङ्कदिनकृच्चिह्नं नभः सा क्षितिः,''' '''तत्पातालतलं त एव गिरयस्तेऽम्भोधरास्ता दिशः।''' '''इत्थं नाभिविनिर्गतेन स शिरः कम्पाद्भुतं वेधसा,''' '''यस्यान्तश्च बहिश्च दृष्टमखिलं त्रैलोक्यमव्यात्स वः।।''' '''खर्वग्रन्थिविमुक्तसन्धिविकसद्वक्षः : स्फुरत्कौस्तुभं,''' '''निर्यन्नाभिसरोजकुड्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि।''' '''पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकितं''' '''पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेर्वपुः ।।''' == अभिनन्दः == {{मुख्यः|अभिनन्दः}} रामचरितमहाकाव्यस्य प्रणेता अभिनन्दः काश्मीर आसीत् । तस्य कृतिः रामचरितं नाम महाकाव्यं ३६ सर्गेषु विभक्तमासीत् । तत् सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु तत् भोजराजः (१०६० वै०) महिमभट्टः ( ११५० वै) च स्मरतः । तेन अस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरनवमशतकोतरार्धोऽनुमितः । अस्य पदावली सरला सरसा च वर्तते । काव्यमिदं मूलतोऽपूर्णमासीत् । तत् तत्पश्चाद्वर्तिभ्यां लेखकाभ्यां प्रत्येकं चतुरः सर्गान् विरचय्य पूरितम् । तावुभावपि पाठौ सम्प्रति लभ्येते। असौ हि काश्मीरवासिनः शतानन्दाख्यस्य पुत्रः । == गौडाभिनन्दः == {{मुख्यः|गौडाभिनन्दः}} जरनैयायिकस्य जयन्तभट्टस्य (९३७ वै०) पुत्रेण अभिनन्देन कादम्बरीकथासारनामकमष्टसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । असौ हि [[बाणभट्ट]]<nowiki/>प्रणीत[[कादम्बरी|कादम्बर्याः]] कथासारः । कथ्यते यत्, असौ ७९०-८२६ मितवैक्रमाब्दान्तराले राज्यं कुर्वतः काश्मीरस्य ललितादित्यस्य मन्त्रिणः शक्तिस्वामिनः प्रपौत्रः कल्याणस्वामिनः पौत्रो जयन्तभट्टस्य पुत्रो राजशेखरसमकालिकः । तेन अस्य स्थितिकालो वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धः इति । एतदतिरिक्तमस्य योगवासिष्ठसारनामको ग्रन्थोऽपि लभ्यते । कथासारस्तु सर्वमेव सर्गान्त्यश्लोकान् विहायानुष्टुप्छन्दसि गुम्फितः । तस्यानुष्टुपवृत्ते दाक्षिण्यं क्षेमेन्द्रोऽपि प्रशंसति। यथा - '''अनुष्टुप्सततासक्ता साभिनन्दस्य नन्दनी।''' '''विद्याधरस्य वदने गुलिकेव प्रभावभूः ॥''' इति । ग्रन्थविषयमादाय स स्वयमेव कथयति - '''काव्यविस्तरसन्धानखेदालसधियः प्रति ।''' '''तेन कादम्बरीसिन्धोः कथामात्रं समुद्धृतम्।।''' इति । == शङ्कुकः == {{मुख्यः|शङ्कुकः}} वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धाभ्यर्णस्थितिमता शङ्कुकाख्येन विदुषा भुवनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति राजतरङ्गिणीतः ज्ञायते ।<ref>४/७०५</ref> कविरयं विद्वन्मानससिन्धुरित्यपि कथ्यते म । == धनञ्जयः == {{मुख्यः|धनञ्जयः}} वैक्रमदशमशतकोत्तरार्द्धभवोऽयं कविः द्विसन्धानकाव्यस्योन्नायकः । अस्य हि राघवपाण्डवीयं महाकाव्यं प्रसिद्धं, यत्र प्रत्येकं पद्यमेकतो रामकथामपरतः पाण्डवकथां व्यनक्ति । अस्येयं काव्यशैली पश्चाद्वर्तिभिः कविराज-रामचन्द्र-चिदम्बर-वेङ्कटाध्वरि-मेघविजयगणि-हरदत्त-प्रभृतिभिरप्यनुसृता । == कमकसेनो वादिराजः == {{मुख्यः|वादिराजः}} १००७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वादिराजेन जैनमुनिना यशोधरचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीत् । तस्य सम्प्रति चत्वारः सर्गाः एवोपलभ्यन्ते । अत्र कस्यचिज्जैनस्य राज्ञो यशोधराख्यस्य चरितं चित्रितमस्ति । अस्य च स्थितिकालः १००७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। == हलायुधः == {{मुख्यः|हलायुधः}} हलायुधस्य कविरहस्यं शास्त्रकाव्यस्य परम्परामग्रे चालयति । तत्र [[व्याकरण]]<nowiki/>स्य धातुसम्बद्धनियमानामुदाहरणानि दत्तानि सन्ति। कविरसौ राष्ट्रकूटस्य राज्ञस्तृतीयस्य कृष्णस्य सभापण्डित आसीत् स्तौति च स तं स्वकाव्ये । कुष्णस्य समयः ९९७-१०१३ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । अतो हलायुधोऽपि ९७०-१०५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमानिति विभाव्यते । == पद्मगुप्तः == {{मुख्यः|पद्मगुप्तः}} पद्मगुप्तः परमिलापराभिधः परिमलकालिदाससंज्ञयाऽपि प्रसिद्धो महाकविः नवसाहसाङ्कचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य च प्रणयनकालः ११०० मितवैक्रमाब्दोऽनुमितः । पद्मगुप्तो हि मुञ्जाख्यस्य (१०३१-१०५२ वै०) धारानगरीशस्य भोजस्य (१०५२-११११ वै०) सभापण्डित आसीत् । अत्र हि नवसाहसाङ्कोपाधिविभूषितस्य भोजस्य चरित्रं वर्णितमस्ति मूलतः। अत्र नवसाहसाङ्कस्य मृगयाविहारः, तस्य नागवंश्यया शशिप्रभया सह विवाहश्च निपुणं वर्णितः । काव्येऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सम्प्रति दृश्यन्ते। काव्यमिदमतीव सरलं स्वाभाविकं प्रसादगुणयुक्तञ्च। कवेरस्य पितुर्नाम मृगाङ्कगुप्तः, स्थितिकालश्च १०२०-११०५ मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स तत्काव्यं परमे वयसि प्रणीतवानासीत् । भोजप्रबन्धे उल्लिखितः कालिदासोऽयमेव सम्भवति। == क्षेमेन्द्रः == {{मुख्यः|क्षेमेन्द्रः}} क्षेमेन्द्रः काश्मीरराजस्य १०८५-११२० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतोऽनन्तस्य तदुत्तरवर्तिनः ११२०-११४६ मितवैक्रमाब्दाभ्य स्थितिमतः कलशाख्यस्य राज्ञः सभापण्डित आसीत् । तेनास्य स्थितिकालः १०६०-११५० मितवैक्रमाब्दान्तराल आपततीत्यनुमितः । अस्य पिता प्रकाशेन्द्राऽऽख्यो विद्यागुरुश्च गङ्गकाचार्यः। कथ्यते अनेन महामाहेश्वरादे [[अभिनवगुप्तः|अभिनवगुप्ता]]<nowiki/>त्साहित्यविद्याऽधीतेति ।। मूलतः परमशैवोऽप्ययं विष्णौ बुद्धेऽपि समानमेवादरभावं दर्शयति । अस्य हि सन्त्यनेकाः कृतयः पञ्चत्रिंशत्तोऽधिकाः । अस्य शशिवंशमहाकाव्यमप्यासीदिति श्रूयते यन्न संम्प्रति समुपलब्धम् । अन्यासु मुख्यासु कृतिषु भारतमञ्जरी, रामायणमञ्जरी, बृहत्कथामञ्जरी, दशावतारचरितकाव्यं, समयमातृकाकाव्यं, पद्यकादम्बरी, बौद्धावदानकल्पलता, मुक्तावलीकाव्यं, लावण्यवतीकाव्यं, लोकप्रकाशकोशः, औचित्यविचारचर्चा, सुवृत्ततिलकं, अमृततरङ्गकाव्यं च प्राधान्येने गृहीतानि । सन्त्यन्याश्चास्य रचनाः काव्यमालायां क्षेमेन्द्रकाव्यसङ्ग्रहे च सङ्गृहीताः। तस्य कृतिषु भारतमञ्जरी सर्वा अप्यतिशेते । तामधिकृत्योक्तम् - '''प्राप्तः सामान्यजल्पोऽपि क्षेमेन्द्रोऽद्य कवीन्द्रताम्।'''' इति । प्रथमं तु सर्वोऽपि जनः सामान्यजल्प एव भवति । साधनैव जनं यं कमपि साधयति। == बिल्हणः == {{मुख्यः|बिल्हणः}} बिल्हणः काश्मीरः ज्येष्ठकलशाख्यस्य पुत्रः । अस्य माता नागाऽऽख्या इष्टारामानन्दौ भ्रातरौ । असौ १०८०-११६० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमानित्यनुमीयते । कथ्यते असौ ११०७ मितवैक्रमाब्दमभितो जन्मभुवं विहाय देशान्तरं प्रस्थितः। प्रथमं सः अनहिलवादस्य चालुक्यवंशीयनृपस्य त्रैलोक्यमल्लस्य सभासद्रूपेण कञ्चित्कालं स्थित्वा पुनः कल्याणस्य विक्रमादित्याख्यस्य (चतुर्थस्य) नृपस्य सभायामुपस्थितः । तत्रैव सः ११४२ मितवैक्रमाब्दमभितः [[विक्रमाङ्कदेवचरितम्|विक्रमाङ्कदेवचरितं]] नामैतिहासिकं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । महाकाव्येऽस्मिन् सन्त्यष्टादशसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । तत्र तेन स्वाश्रयभूतस्य विक्रमाङ्कदेवस्य तत्पूर्वजानाञ्च चरितं चित्रितमस्ति । तत्र विक्रमाङ्कदेवस्य मृगयायात्रा, चन्द्रलेखया सह विवाहश्च सुनिपुणं वर्णितः । एतदतिरिक्तमस्य चौरपञ्चाशिका, कर्णसुन्दरीनाटिका च प्रसिद्धौ ग्रन्थौ । विक्रमाङ्कदेवचरितस्य विश्वनाथभारद्वाजप्रणीता रमा-टीका प्रसिद्धा चौरपञ्चाशिकायाश्चतस्रष्टीका यासु रामतर्कवागीशस्य प्रसिद्धा । == लोलिम्बराजः == {{मुख्यः|लोलिम्बराजः}} साहित्ये गान्धर्वशास्त्रे आयुर्वेदे च समानगतिललिम्बराजः ११००१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानासीत् । अस्य च पिता दिवाकरः आश्रयदाता हरिहरनृपश्च । अनेन बहुवो ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु [[हरिविलासः|हरिविलासाख्यं]] महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता पुरुषोतमदेवेन तत्काव्यं तस्य वर्णदेशनाख्ये ग्रन्थे स्मृतमस्ति । सम्प्रति लोलिम्बराजस्य ग्रन्थावली प्रकाशिताऽऽस्ति । केचित्कविममुं १४५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमन्तमपि मन्यन्ते, किन्तु तं पुरुषोत्तमदेवः स्मरतीति नैतन्मतं समीचीनं मन्यते। == कृष्णलीलांशुकः == {{मुख्यः|कृष्णलीलांशुकः}} कृष्णलीलांशुकस्य अपरं नाम बिल्वमङ्गलः इति। सः विक्रमस्य द्वादशशताब्द्यन्तिमभागे मालावारप्रदेशे गृहीतजनुषा बिल्वमङ्गलेन कृष्णलीलांशुकापराभिधानेनाप्यनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति येषु गोविन्दाभिषेकं नाम द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । काव्यमिदं श्रीचिह्नकाव्यमित्यपि प्रसिद्धम् । यथार्थनामेदं काव्यं श्रीकृष्णभक्तिवर्णनपरम् । अत्र प्राकृतव्याकरणस्य नियमा अपि सोदाहरणं निरूपिताः । == मङ्खः == {{मुख्यः|मङ्खः}} मङ्खस्य अपरं नाम मङ्खकः इति। ११५०-१२१० वितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जयसिंहाख्यस्य (११८६--१२०७ वै० ) काश्मीरनृपस्याश्रितकविना मङ्खकेन श्रीकण्ठचरितं नाम पञ्चविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतं दृश्यते । अत्र हि शङ्करेण कृतस्त्रिपुरविजयः सुनिपुणं वर्णितः। कल्हण-बिल्हण-जल्हणाः अस्य समकालीनाः। प्रसिद्धकाव्यशास्त्री [[रुय्यक|रुय्यको]]<nowiki/>ऽस्य गुरुरासीत् । अस्य वर्णनं सजीवं रोचकञ्च मन्यते। == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमत्त्वेनानुमितो हरिचन्द्रः [[जैनमत|जैनमता]]<nowiki/>वलम्बी आसीत् । तस्य पिता नोमकवंश्यः आर्द्रदेवो माता रथ्यादेवी। तस्य [[धर्मशर्माभ्युदयम्|धर्मशर्माभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं जैनपरम्परायामतीव श्रद्धितं यथा माघकाव्यं नैषधीयचरितञ्च । अस्य ग्रन्थस्य १२८७ मितवैक्रमाब्दे लिखिता हस्तलिपिर्लभ्यत इति तत्पूर्वमेव तस्यावस्थितिरनुमीयते । संस्कृतसाहित्ये बहवो हरिश्चन्द्रनामानः कवयः स्मृताः । एको हि हरिश्चन्द्र समुद्रगुप्तेन कृष्णचरित्रे स्मृतः । अपरश्च हरिश्चन्द्रो बाणभट्टेन हर्षचरिते स्मृतः। यथा - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारो कर्तवर्णक्रमस्थितिः ।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति। एको हरिश्चन्द्रो जीवनधरचम्पूकृत् विक्रमानन्तरनवमशतकोत्तरार्द्धभवः । कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रश्चरकसंहितायाष्टीकाकारः। कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रः क्षेमेन्द्रेण कर्पूरमञ्जर्यां स्मृतः । एको हरिश्चन्द्रो वाक्पतिराजेन स्मृतः । किन्तु धर्मशर्माभ्युदयस्य कर्ता कश्चिदपुर एव हरिचन्द्रः । काव्यमिदमेकविंशतिसर्गात्मकम् । अत्र इक्ष्वाकुवंश्यस्यमहासेनपुत्रस्य धर्मनाथस्य पञ्चदशतीर्थङ्करस्य चरित्रं चित्रितमस्ति । स्वग्रन्थविषये स स्वयमेव कथयति - '''स कर्णपीयूषरसप्रवाहं रसध्वनेरध्वनि सार्थवाहम्।''' '''श्रीधर्मशर्माभ्युदयाभिधानं महाकविः काव्यमिदं व्यधत्त॥''' इति । == कल्हणः == {{मुख्यः|कल्हणः}} कल्हणस्यालङ्कारैरलङ्कृत ऐतिहासिको ग्रन्थो राजतरङ्गिणी स्वीयेनैतिहासिकविषयेन सह काव्यात्मकत्वमपि बिभर्ति। अत्र अष्टाध्यायाः। ग्रन्थोऽयं १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽभिलिखित आसीत्तेनास्य कवेरपि स एव समयः। कविरसौ काश्मीरः । == जल्हणः == {{मुख्यः|जल्हणः}} कल्हणसमकालिकेन जल्हणाख्येन विदुषा [[सोमपालविलासः|सोमपालविलास]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सोमपालः राजपूर्याः शासकः कवेरस्याश्रयदाता । जल्हणं मङ्खः स्मरतीति तस्य ११६०-१२५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिकालः । == वाग्भटः == {{मुख्यः|वाग्भटः}} ११००-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो वाग्भटस्य नेमिनाथाख्यजनसाधुचरितमाश्रित्य प्रणीतं [[नेमिनिर्वाणम्|नेमिनिर्वाणं]] नाम महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । कविरयं गुर्जरदेशीयः मन्यते। सामान्यतस्तु संस्कृतसाहित्ये चत्वारो वाग्भटाः प्रसिद्धाः । एको वाग्भटालङ्कारस्य कर्ता, अपरो हि काव्यानुशासनकृत् । तृतीयस्तु अष्टाङ्गसंग्रहस्य प्रणेता । चतुर्थस्तु तस्यैव पितामहः । नेमिनिर्वाणकृत्तु तदितरो दृश्यते । स हि १२०७ मितवैक्रमाब्दपर्यन्तं जीवित आसीत् । ग्रन्थस्यास्य ज्ञानभूषणप्रणीता पञ्जिकाख्या टीका लभ्यते । == सन्ध्याकरनन्दी == {{मुख्यः|सन्ध्याकरनन्दी}} रामपालाख्यस्य वङ्गनरेशस्य ( ११६१-११८७ वै०) राजसभासत सन्ध्याकरनन्दी रामपालचरितं नाम रामरामपालकथाश्रयं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य स्थितिकालः ११३०-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। == हेमचन्द्राचार्यः == {{मुख्यः|हेमचन्द्राचार्यः}} ११४५-१२२९ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो जैनस्य हेमचन्द्राचार्यस्य त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं द्वयाश्रयकाव्यसंज्ञितं कुमारपालचरितं संस्कृत-प्राकृतमयञ्चेति द्वे काव्ये प्रथिते स्तः । सः गुर्जरनरेशस्य [[सिद्धराज जयसिंह|जयसिंह]]<nowiki/>स्य (११४९-११९९ वै०) तद्भ्रात्रेयस्य [[कुमारपाल]]<nowiki/>स्य (११९९-१२३० वै०) च सभाध्यक्ष आसीत् । असौ ११४५ मितवैक्रमाब्दे धुन्धकनगरे मोढजातिवणिग्गृहे जात आसीत् कार्तिकपौर्णमास्याम् । तस्य पिता चचिगो माता च पाहिनी । अस्याभिभावको जयन्ताख्यो जैनो गुरुश्च देवचन्द्राऽऽख्यः । तस्य जन्मनाम चाङ्गदेव आसीत् । यदा जैनधर्मे दीक्षितोऽभवत्तदा तस्य सोमदेव इति नामाऽभूत् । पश्चाच्च ( ११६६ वै० ) हेमचन्द्रनाम्ना ख्यातोऽभूत् । अस्य [[त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम्|त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं]] पौराणिकशैल्यां गुम्फितं महाकाव्यम् । अत्र त्रिषष्टिसिद्धानां जीवनचरितं चित्रितमस्ति । इदं दशसु पर्वसु विभक्तमस्ति । अस्य भाषाऽतीव सरला शैली तु प्राञ्जला । इदं जैनसम्प्रदायमहाभारतमित्युच्यते । [[कुमारपालचरितम्|कुमारपालचरितं]] अष्टाविंशसर्गात्मकं महाकाव्यम् । इदं द्व्याश्रयकाव्यमित्यप्युच्यते । अत्र विंशतिसर्गाः संस्कृतभाषायामष्टौ च सर्गाः प्राकृतभाषायां निबद्धाः सन्ति । कुमारपालस्य राज्ञो जीवनवृत्तमधिकुर्वत्काव्यमिदमैतिहासिकमपि भट्टिकाव्यमिव व्याकरणनियमविवेचकं जैनमतप्रचारकञ्च । अस्य सप्तविंशतिसर्गपर्यन्ताऽभयतिलकगणेष्टीका लभ्यते चरमसर्गस्य तु पूर्णकलशप्रणीता। == माधवभट्टः == {{मुख्यः|माधवभट्टः}} माधवभट्टः कविराजः अवन्तिपुर्याः कदम्बवंश्यस्य राज्ञः कामदेवस्य १२३९-१२७४ मितवैक्रमाब्दान्तराले शासतः सभापण्डित आसीत् । कविराज इत्यस्योपाधिः। तेन अस्य स्थितिकालोऽपि १२००-१२८० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । गौतमगोत्रीयस्यास्य पिता कीर्तिनारायणो माता च चन्द्रमुखी । अस्य द्वे काव्ये प्रसिद्धे [[राघवपाण्डवीयम्|राघवपाण्डवीयं]] [[पारिजातहरणम्|पारिजातहरण]]<nowiki/>ञ्च । राघवपाण्डवीयं रामायणमहाभारताश्रितकथासम्बद्धं द्विसन्धानकाव्यं त्रयोदशसर्गात्मकम् । पारिजातहरणे तु [[कृष्णः|श्रीकृष्णेन]] कृतं पारिजातहरणकथानके दशसर्गेष्वाबद्धमस्ति । ग्रन्थमिममधिकृत्य षट्टीकाः सन्ति । तासु चरित्रवर्धनस्य टीका प्रसिद्धा ग्राह्या च मन्यते। कविरसौ वक्रोक्तिकथने परमनिपुणः । स स्वयमेव कथयति - '''सुबन्धुर्बाणभटटश्च कविराज इति त्रयः।''' '''वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा।।''' इति । कदाचिद्रत्नाकरमपि समावेशितमभविष्यत्तदाऽस्य गर्वोक्तिरियं सार्थकाऽप्यभविष्यत् इति मन्यते। तस्य द्वौ पद्यौ समुद्धरतो [[वरदराजाचार्यः]] - '''तद्वाक्यान्ते दत्तकर्णानुमोदः पुत्रप्रीत्या जातकृच्छ्रः कुमारम् ।''' '''धर्मात्मानं प्रेषयामास दूरं विश्वामित्रप्रीतये भूमिपालः ॥''' '''मात्रा समं सावरजः स राजा प्रस्थापितो धाम तपोवनानाम् ।''' '''स्थानान्तरं विद्विषतां रणेषु समर्थकोदण्डधरः प्रतस्थे।।''' == चण्डकविः == {{मुख्यः|चण्डकविः}} अजमेर हस्तिनापुर संयुक्तराज्यशासकस्य पृथ्वीराजस्य आश्रितेन कविना चण्डाख्येन [[पृथ्वीराजविजयम्|पृथ्वीराजविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । पृथ्वीराजस्थितिकालानुसारमेवास्य कवेः स्थितिकालः ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । काव्येऽस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः लभ्यन्ते । तेनेदमपूर्णमेव मन्यते। सम्भवति अस्य शेषभागो यवनाक्रमणे विनष्टो वा कविः इदमपूर्णमेव त्यक्त्वाऽस्तङ्गतोऽपि । काव्येऽस्मिन् पृथ्वीराजस्य विजयकर्माणि वर्णितानि सन्ति । ग्रन्थस्यास्य जोनराज-प्रणीता टीका लभ्यते। == जयदेवः == {{मुख्यः|जयदेवः}} जयदेवाख्यस्य कवेरनेके ग्रन्था प्रसिद्धा येषु [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दं]] नाम महाकाव्यमेकम् । जयदेवनामकाः अनेके विचक्षणा लभ्यन्ते येषु पञ्च कवयोऽपि । तेष्वेकः प्रसन्नराघवस्य रचयिताऽपरो गीतगोविन्दस्य । तयोरपि पूर्वापेक्षयाः परः प्राचीनतर इति समालोचकानां मतम् । गीतगोविन्दकारो जयदेवः वङ्गाधिपतेर्लक्ष्मणसेनस्य ११७६-१२४६ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनः सभापण्डित आसीत्। यथाऽयं श्लोकः कथ्यते - '''गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च ।।''' इति । जयदेवः स्वयमेव कथयति गीतगोविन्दे - '''वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां।''' '''जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः।।''' '''शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन-''' '''स्पर्धी कोऽपि मतिश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥''' इति । कवेरस्य पिता भोजदेवाऽऽख्यो माता राधाऽऽख्या पत्नी च पद्मावती । वङ्गदेशस्य बिन्दुबिल्वग्रामोऽस्य जन्मभूमिः । ग्रन्थोऽयं द्वादशसर्गात्मको दाक्षिणात्येषु अष्टपदीत्यपि कथितः । अस्मिन् राधाकृष्णयोः विप्रलम्भसम्भोगशृङ्गारः साधूपवर्णितः । माधुर्यप्रसादगुणावत्र कृतनिलयौ दृश्येते । कविः स्वयमेव कथयति - '''साध्वी माध्वीकचिन्ता न भवति भवतश्शर्करे कर्कशाऽसि,''' '''द्राक्ष्ये द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृतमृतमसि क्षीरनीरं रसस्ते।''' '''याकन्दङ्गन्दकान्ताधरधरणितलं गच्छ यच्छन्ति भावं''' '''यावच्छृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विश्वग्वचांसि ॥''' ग्रन्थस्यास्य सन्ति त्रिंशदधिकाष्टीका यासु उदयनाचार्यशङ्करमिश्र-गागाभट्प्रणीताः प्रसिद्धाः सन्ति । निभाल्यतामस्य काव्यचमत्कारः - '''उरसि मुरारेरुपडितहारे घन इव तरलविलोके ।''' '''तडिदिव पीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविमोके।।''' == श्रीहर्षः == {{मुख्यः|श्रीहर्षः}} श्रीहर्षः स्वसमयस्य प्रकृष्टपण्डितो महाकविः कान्यकुब्जेश्वरस्य गहडवालवंश्यस्य गोविन्दचन्द्रप्रपौत्रस्य विजयचन्द्रपुत्रस्य जयचन्द्रस्य १२२५-१२५२ मितवैक्रमाब्दानभितः शासतः सभापण्डित असीदिति तस्यैव कथनम् - 'ताम्बूलद्वैतर्यमासतञ्च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात्' इति। तदा [[काशी]]<nowiki/>षु कान्यकुब्जेषु च गढवालवंश्यानां नृपाणां शासनमासीत् । तस्य शासनकालः ११६१ मितवैक्रमादाब्दतः १२१२ यावदासीत् । तदनु तस्यात्मजो विजयचन्द्रः १२१२ तः १२२५ यावत् तस्य पुत्रो जयचन्द्रः १२२५ तः १२५२ मितवैक्रमाब्दान् यावत् काशी-कान्यकुब्जांश्च अशासतामित्यैतिहासिकानां मतम् । श्रीहर्षस्य पिता हीरो गोविन्दचन्द्रस्य सभापण्डित आसीत्, श्रीहर्षश्च प्रथमं विजयचन्द्रस्य तदनु जयचन्द्रस्य च सभापण्डित आसीत्। <nowiki/><nowiki/>'''<nowiki/>''' == कृष्णानन्दः == {{मुख्यः|कृष्णानन्दः}} १२५०-१३१० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन पुरीवास्तव्येन कृष्णानन्दाख्येन कविना नलोपाख्यानसम्बद्धं सहृदयानन्दनामकं महाकाव्यं प्रणीतम् । कविरसौ वैदर्भरीत्यां विशिष्टः । तेनाऽस्य काव्यं सरसं सरलञ्च । == जयरथः == {{मुख्यः|जयरथः}} १२६०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता काश्मीरेण जयरथाख्येन कविना हरचरितचिन्तामणिनामकं द्वात्रिंशत्प्रकाशनिबद्धं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्येऽकस्मिन् [[शिव]]<nowiki/>स्य काश्मीरशैवानाञ्च पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == अभयदेवः == {{मुख्यः|अभयदेवः}} १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन जैनमतावलम्बिना अभयदेवेन १२७८ मितवैक्रमाब्दे एकोनविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र जयन्ताख्यस्य विक्रमसिंहवंश्यस्य राज्ञो जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == अरिसिंहः == {{मुख्यः|अरिसिंहः}} अभयदेवसमकालिकेनैव अर्थात् १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता अरिसिंहेन १२७९ मितवैक्रमाब्दे सुकृतकीर्तनं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन्नेकादशसर्गाः सन्ति । कविरसौ राज्ञः श्रीवीरधवलस्य (१२७७ वै०) मन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रितकविरासीत् । काव्येऽस्मिन्तेन वीरधवलस्य वंशावल्या सह वस्तुपालस्य सत्कार्याणां चित्रणं कृतमस्ति । == बालचन्द्रसूरिः == {{मुख्यः|बालचन्द्रसूरिः}} वस्तुपालस्याश्रितकविना १२५०-१३३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन बालचन्द्रसूरिणा १२९७ मितवैक्रमाब्दे चतुर्दशसर्गात्मकं वसन्तविलासाख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र वस्तुपालसुकृत्यानां वर्णनं कृतमस्ति । == सोमेश्वरदेवः == {{मुख्यः|सोमेश्वरदेवः}} वीरधवलस्याश्रितकविना वस्तुपालमित्रेण १२६०-१३३० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन सोमेश्वरदेवेन पञ्चदशसर्गात्मकं सुरथोत्सवनामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि चैत्रवंश्यस्य सुरथाख्यस्य राज्ञश्चरितं वर्णितमस्ति । == अमरचन्दः == {{मुख्यः|अमरचन्दः}} वीरधवलस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य आश्रितकविना १२८०-१३५० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन अमरचन्द्रेण [[बालभारत]]<nowiki/>नामकं चतुश्चत्वारिंशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र महाभारतगता कथैव रोचकशैल्या समुपन्यस्ताऽस्ति । == देवप्रभसूरिः == {{मुख्यः|देवप्रभसूरिः}} १३०७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता देवप्रभसूरिणा, अष्टादशसर्गेषूपनिबद्धं [[पाण्डवचरितम्|पाण्डवचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतं यत्र [[पाण्डवाः|पाण्डवानां]] चरितं काव्यभाषया वर्णितमस्ति । == चन्द्रप्रभसूरिः == {{मुख्यः|चन्द्रप्रभसूरिः}} १३३५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता चन्द्रप्रभसूरिणा प्रभावकचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि जैनसाधोः प्रभावकस्य चरितचित्रितमस्ति। == वीरनन्दी == {{मुख्यः|वीरनन्दी}} १३४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वीरनन्द्याख्येन कविना चन्द्रप्रभचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सन्ति, येषु राजकनकप्रभस्य जैनसाधोश्चन्द्रप्रभस्य च जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == सर्वानन्दः == {{मुख्यः|सर्वानन्दः}} १३५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता सर्वानन्देन जगच्चरितं नाम काव्यप्रणीतमस्ति । अस्य सप्तसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । काव्येऽस्मिन् जगद्-नामकस्य कस्यचित्साधोश्चरितं चित्रितमस्ति । असौ १३१३ मितवैक्रमाब्दे गुर्जरदेशे घटिताकालपीडासमये जनानां समुद्धारकत्वेन गृहीतोऽस्ति । == नयचन्द्रः == {{मुख्यः|नयचन्द्रः}} १३६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता नयचन्द्राख्येन विदुषा सप्तदशसर्गात्मकं हम्मीरमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र हि चौहान वंश्यस्य राज्ञो हम्मीरस्य चरितं चित्रितमस्ति । हम्मीरो हि अलावुद्दीनभयाच्छरणागतं कञ्चिद्यवनमाश्रयं दत्तवान् यान्निमित्तं सः अलावुद्दीनेन हुतः । == वासुदेवः == {{मुख्यः|वासुदेवः}} मालावारस्य वेदाख्यनामके स्थाने निवसता वासुदेवेन कविना एकविंशतिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। अस्य पिता महर्षिनामा माता च गोपालिका। तस्य हि कृतिषु युधिष्ठिरविजयं नलोदयश्चेति द्वे महाकाव्ये विश्रुते युधिष्ठिरविजये अष्टास्वाश्वासेषु युधिष्ठिरस्य पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । नलोदये सम्प्रति चत्वार एव आश्वासाः उपलभ्यन्ते येषु राज्यप्राप्त्यनन्तरं नलस्य चरितं चित्रितमस्ति। कवेरस्य सम्प्रत्यपि नैव कालनिर्णयो जातः । युधिष्ठिरविनये कुलशेखराख्यस्य राज्ञो नलोदये रामाख्यस्य राज्ञ उल्लेखस्तु लभ्यते, किन्तु तेन कालनिर्णये नैव काऽपि सहायता सिध्यति । मालावारे बहूनां नृपाणां 'कुलशेखर' इत्युपाधिरेवाऽऽसीत् । अपरञ्च तत्र हि एकाधिककवीनां वासुदेव इत्यभिधानमपि लभ्यते । तेनैव केचित्तु नलोदयस्य कर्तारं युधिष्ठिरविजयकुद्वासुदेवाद्भिन्नमेव वासुदेवं मन्यन्ते । कथ्यते केरलेषु ८५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यः कश्चित्कुलशेखरो नाम राजा शासति स्म । तेन युधिष्ठिरविजयस्य प्रणयनकालो वैक्रमनवमशतकोऽपि सम्भवति । केचित्कविममुं नारायणभट्टस्य पुत्रं मत्वा तं वैक्रमसप्तदशशतकीयमपि मन्यन्ते । एतावदेव निभृतं वक्तुं शक्यते यन्नलोदयस्य प्रणयनेन १६५६ मितवैक्रमाब्दात्पूर्वमेव सम्पन्नेन भाव्यं यतो हि अयमेव समयः प्राचीनहस्तलिप्यां दृश्यते । इदमपि अवधेयं भवति यत् १४५७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानुद्दण्डकविः वासुदेवस्य पितरं महर्षिरिति कथयति । तेन वासुदेवेन १४५७ मितवैक्रमाब्दात्पूर्ववर्तिना भाव्यमिति मन्यते। वासुदेवः विक्रमानन्तरदशमशतकादारभ्य पञ्चदशशतकपर्यन्तं कस्मिंश्चिदपि काले स्थितिमान् सम्भवति किन्तु विदुषां बहुमतं तु तं वैक्रमचतुर्दशशतकीनमेव मन्यते। केचित्तु नलोदयं हि कालिदासस्य कृतिमपि कथयन्ति, किन्तु नैतदुपपद्यते भाषिकसंरचनादिदृष्ट्याऽपि । केचित्त्वस्य प्रणेतारं रविदासनाम्नाऽपि जानन्ति । नलोदयं हि काव्यं भाषाभावप्रस्तुतीकरणादिदृष्ट्या नितान्तमेव पश्चाद्वर्तिनी कृतिः। == अगस्त्यः == {{मुख्यः|अगस्त्यः (कविः)}} वारङ्गलनरेशस्य प्रतापरुद्रदेवस्य (१३५१-१३८२ वै०) सभाकविना अगस्त्याख्येन विदुषा चतुःसप्ततिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः इति समालोकाः कथयन्ति । असौ विद्यानाथोपाधिना विभूषितः आसीत् । अस्य बालभारतसंज्ञकमेकं महाकाव्यं सम्प्रति समुपलभ्यते, यत्र पाण्डवानां जीवनचरितमवतारितमस्ति । अत्र वैदर्भी रीतिः क्रीडन्तीव दृश्यते । == वेदान्तदेशिकः वेङ्कटनाथः == {{मुख्यःवेङ्कटनाथः|}} काञ्चीनगर्यां १३२५ मितवैक्रमाब्दे जन्म गृहीत्वा १४३३ मितवैक्रमाब्दं यावत् जीवितवता सुदीर्घायुषा वेदान्तदेशिकाऽऽख्येन वेङ्कटनाथेन विंशत्यधिकशतग्रन्थाः प्रणीताः आसन् । असौ महान् कविः, दार्शनिकश्चासीत्। [[रामानुजाचार्यः|रामानुज]]<nowiki/>सम्मत[[विशिष्टाद्वैतवेदान्तः|विशिष्टाद्वैत]]<nowiki/>मतानुयायी च । स वेदान्ताचार्य-कविताककसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रभृत्युपाधिभिः विभूषितश्च आसीत् । अस्य पिताऽऽनन्दसुरिः माता च तोताम्बा । अस्य हि यादवाभ्युदयमहाकाव्यं [[हंससन्देश]]<nowiki/>खण्डकाव्यं [[सङ्कल्पसूर्योदय]]<nowiki/>नाटकञ्च साहित्यजगति सश्रद्धं स्मृताः ग्रन्थाः। यादवाभ्युदयं हि चतुर्विंशतिसर्गेषु विस्तृतं महाकाव्यम् । अत्र हि कृष्णावतारकथा सुनिपुणं वर्णिताऽस्ति । काव्येऽस्मिन् तिस्र एव रीतयः साधु प्रयुक्ताः सन्ति । सर्वत्रात्र प्रसादमाधुर्ययोरेव बाहुल्यम् । षष्ठे च सर्गे चित्रकाव्याभ्यासोऽत्र । यत्र कुत्रात्र पूर्ववर्तिनां कवीनामनुसरणमपि दृश्यते । विमानाभूतलदृश्यवर्णनं रघुवंशस्य त्रयोदशसर्गं स्मारयति, चित्रकाव्याभ्यासश्च भारविमाघौ च । ग्रन्थस्यास्य महनीयत्वमेतावताऽप्यवधेयं यद् [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>सदृशो विशिष्टेतराद्वैतमतानुयायी ग्रन्थस्यास्य व्याख्याऽर्थं प्रवृत्तः। अस्य हंससन्देशोऽपि कालिदासीयं मेघदूतमतुसति । अत्र रामः हंसदूतत्वेन सीतासकाशं प्रेषयति दयिताजीवितालम्बनार्थी। मेघदूते इवात्रापि मन्दाक्रान्तैव वृत्तम् । विशिष्टाद्वैतमतानुयायित्वादसौ हि साहित्यिकमपि कार्यं स्वाभीष्टमतप्रतिपादनायैव प्रयुनक्तीति कवेरस्य वैशिष्ट्यम् । == गङ्गादेवी == {{मुख्यः|गङ्गादेवी}} गङ्गादेव्या [[मधुराविजयम्|मधुराविजया]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति। असौ [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरराज्य]]<nowiki/>संस्थापकस्य [[बुक्कः|बुक्का]]<nowiki/>ख्यनृपस्य (वै० १४००-१४३६) द्वितीयपुत्र-वीरकम्परायस्य धर्मपत्नी । तेन तस्याः स्थितिकालः १४१५ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । अस्याः आन्ध्रयाः महाकाव्यं स्वपतेः कम्पनाख्यस्य दक्षिणवर्तिप्रदेशविजयोदान्तमवलम्ब्यग्रथितमस्ति । विशेषतः कम्पनसम्पादितो मधुरेश्वरवधवृत्तान्तोऽस्य केन्द्रभूमिः । == साकल्यमल्लो वा मल्लाचार्यः == {{मुख्यः|मल्लाचार्यः}} १४००-१४७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतां साकल्यमल्लेन मल्लाचार्याख्येन रामकथामाश्रित्य [[उदारराघवसञ्चक]]<nowiki/>मष्टादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तस्य सम्प्रति नवैव सर्गाः लभ्यन्ते। == वामनभट्टबाणः == {{मुख्यः|वामनभट्टबाणः}} वत्सगोत्रीयस्य कोमटीयज्वनः पुत्रो विद्यारण्यस्य शिष्यो वामनभट्टबाणः त्रिंशत्सर्गात्मकं रघुनाथचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवान् । सः अदक्या नृपस्य पेहुकोमटीवेमभूपालस्य (१४६०-१४७७ वै०) सभाकविरासीत् । तेनाऽस्य स्थितिकालः १४३०-१४८० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। [[रघुनाथचरितम्|रघुनाथचरिता]]<nowiki/>ख्ये महाकाव्ये रामस्य चरितं निपुणं चित्रितमस्ति। अस्यैव नलकथामाश्रित्य प्रणीतं [[नलाभ्युदयम्|नलाभ्युदय]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यमपि लभ्यते । अस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः उपलभ्यन्ते। असौ हर्षचरितकृतो बाणभट्टोत्सर्वथा भिन्न एवेति समालोचकानामाशयः । == जोनराजः == {{मुख्यः|जोनराजः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जोनराजेन राजतरङ्गिणीनामकं महाकाव्यमैतिहासिकं प्रणीय [[कल्हण]]<nowiki/>स्य राजतरङ्गिण्यामेकं पदमग्रे सारितवान् । कल्हणस्य राजतरङ्गिणी जयसिंहपर्यन्तामेव परम्परां वर्णयति । जोनराजेन जयसिंहादारभ्य सुल्तान जैन-ए-अविदिन संज्ञकराजपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == श्रीधरः == {{मुख्यः|श्रीधरः (जैनकविः)}} जोनराजशिष्येण श्रीधरेण १५३० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जैनराजतरङ्गिणी प्रणीय राजतरङ्गिणीपरम्पराऽग्रे सारिता । अनेन हि १५२५ मितवैक्रमाब्दपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == प्राज्यभट्टः == {{मुख्यः|प्राज्यभट्टः}} जोनराजशिष्येण प्राज्यभट्टेन १६४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता राजावलियताकासंज्ञकमैतिहासिकग्रन्थं प्रणीयैतिहासिककाव्यपरम्परायामेकं पदमग्रे चालितम् । अत्र अकबरविजयपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । == भानुदत्तः == {{मुख्यः|भानुदत्तः}} गणपत्याख्यपुत्रण मैथिलेन भानुदत्तेन १३१०-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनाऽनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति, येषु गीतगौरीपतिनामकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । अत्र गीतगोविन्दस्य प्रभावः स्पष्टमेव लक्ष्यते तेनानेन वैक्रमत्रयोदशशतकपरवर्तिना भाव्यम् । तथैव १४२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णर्वितना शार्ङ्गधरेणास्य श्लोकाः उद्धृता इति तस्य १३००-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिकालः । अस्य रसमञ्जरी, कुमारभार्गवीयं, अलङ्कारतिलकं शृङ्गारदीपिका च महाकाव्येतरग्रन्थाः। == मल्लिनाथः == {{मुख्यः|मल्लिनाथः}} [[रघुवंश]]<nowiki/>-[[कुमारसम्भव]]<nowiki/>-[[मेघदूत]]<nowiki/>-[[किरातार्जुनीय]]<nowiki/>-[[शिशुपालवध]]<nowiki/>-नैषधादिग्रन्थानां व्याख्याता १३६०-१४४० मितवैक्रमाब्दन्तराले स्थितिमत्त्वेनानुमितो मल्लिनाथो [[रघुवीरचरितम्|रघुवीरचरितं]] नाम महाकाव्यमपि प्रणीतवानासीदिति ज्ञायते किन्तु ग्रन्थे लेखकत्वेन न कोऽपि समुल्लिखितः । तथापि ग्रन्थोऽयं मल्लिनाथप्रणीत इति आफ्रेक्ट्बृहत्सूच्यामुल्लिखितमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् सप्तदशसर्गाः सन्ति यत्र [[राम]]<nowiki/>स्य वनगमनादारभ्य राज्याभिषेकपर्यन्ता घटना वर्णिताऽस्ति । प्रसादमाधुर्यगुणसम्मतमिदं काव्यं स्वजातावुत्कृष्टस्थानं निदधाति । == सुकुमारः == {{मुख्यः|सुकुमारः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मालावारप्रदेशनिवासिनी सुकुमारकविना [[कृष्ण]]<nowiki/>स्य पराक्रमविषये [[कृष्णविलासः]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सम्प्रत्यस्य चत्वार एव सर्गाः उपलभ्यन्ते । अस्य शैली सरला सरसा च । == राजनाथो द्वितीयः == {{मुख्यः|राजनाथो द्वितीयः}} विजयनगरराजाश्रितेन डिण्डिमकविसार्वभौमोपाधिधारिणा द्वितीयराजनाथेन त्रयोदशसर्गात्मकं सालुवाभ्युदयसंज्ञकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य स्थितिकाल: १४८७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अत्र साल्वनरसिंहस्य पराक्रमस्तत्पूर्वजचरितञ्च चित्रितमस्ति । == राजनाथस्तृतीयः == {{मुख्यः|राजनाथस्तृतीयः}} १४९७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता द्वितीयराजनाथपौत्रेण तृतीयराजनाथेन विंशतिसर्गात्मकम् [[अच्युतरायाभ्युदयम्|अच्युतरायाभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र विजयनगरस्य राज्ञोऽच्युतरायस्य (१५८७-१५९९ वै०) पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == रामचन्द्रः == {{मुख्यः|रामचन्द्रः (कविः)}} लक्ष्मणभट्टस्यात्मजेन १५९९ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रामचन्द्रेण द्विसन्धानपद्धतौ [[रसिकरञ्जनम्|रसिकरञ्जनं]] नाम काव्यं प्रणीतमस्ति । इदं ऐकतः पठने शृङ्गारिकमर्थं ददाति, अन्यतः पठने तु वैराग्यसम्बद्धमर्थञ्च। == उत्प्रेक्षावल्लभः == {{मुख्यः|उत्प्रेक्षावल्लभः}} मालावारनिवासिना उत्प्रेक्षावल्लभकविना प्रणीतं [[भिक्षाटनमहाकाव्यम्|भिक्षाटनमहाकाव्यं]] प्रकाशितमस्ति । काव्येऽस्मिन् एकोनचत्वारिंशत्पद्धतयः (सर्गाः) सन्ति । काव्यमिदमपूर्णमेव दृश्यते । अस्य सम्भावितस्थितिकालः सम्प्रत्ययज्ञातः । समालोचकाः सामान्यतः कविमिमं वैक्रमषोडशशतकोत्तरार्धभवं मन्यन्ते । काव्येऽस्मिन् प्रणेतृत्वेन न कस्यापि नामोल्लिखितं दृश्यते । तत्र शिवभक्तदास इति समुल्लिखितं दृष्ट्वा लेखकस्य नामेति कल्पयन्ति केचित्किन्तु तदपि विशेषणमेव दृश्यते । == रुद्रकविः == {{मुख्यः|रुद्रकविः}} रुद्रकविना राष्ट्रौढवंशमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति। अत्र विंशतिः सर्गाः सन्ति । तत्र मयूरगिरेः प्रथमनृपाद् राष्ट्रौढान्नारायणशाह-पर्यन्तो वंशवृक्षो वर्णितोऽस्ति । असौ नारायणशाहस्य सभाकविः । तेन तस्य स्थितिकालः १६५३ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अयमेव काव्यप्रणयनकालश्च। == चन्द्रशेखरः == {{मुख्यः|चन्द्रशेखरः}} बुन्दीनरेशसुर्जनाश्रितेन चन्द्रशेखरेण विंशतिसर्गेषु विभक्तं सुर्जनचरितमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्यमिदं सरसं सुबोधञ्च । अस्य स्थितिकालः १६५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । == चिदम्बरः == {{मुख्यः|चिदम्बरः}} विक्रमानन्तरं १६६० मिताब्दमभितः स्थितिमता चिदम्बराख्येन विदुषा त्रिसन्धानपद्धत्याश्रितं [[राघवपाण्डवीययादवीयम्|राघवपाण्डवीययादवीया]]<nowiki/>ख्य-महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य हि प्रत्येकश्लोकस्य त्रयोऽर्था भवन्ति रामपक्षीयः पाण्डवपक्षीयः कृष्णपक्षीयश्च । काव्यमिदमतीवं क्लिष्टम् । == यज्ञनारायणः == {{मुख्यः|यज्ञनारायणः}} गोविन्दस्य पुत्रेण यज्ञनारायणेन १६६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन षोडशसर्गेषु विभक्तं [[रघुनाथभूपविजयम्|रघुनाथभूपविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र रघुनाथस्य जीवनचरितं चित्रितमस्ति । ग्रन्थोऽयं [[साहित्यरत्नाकरः|साहित्यरत्नाकर]]<nowiki/>नाम्नाऽपि ज्ञायते। == अद्वैतः == {{मुख्यः|अद्वैतः (कविः)}} विक्रमानन्तरं १६६५ मितवर्षाभ्यर्णे स्थितिमता अद्वैताख्येन विदुषा [[रामलिङ्गामृतम्|रामलिङ्गामृतं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति। == राजचूडामणिः == {{मुख्यः|राजचूडामणिः}} तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रत्नखेटश्रीनिवासपुत्रेण राजचूडामणिनाऽनेकेषु विषयेषु ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति; यत्र दशसर्गात्मकं [[रुक्मिणीकल्याणम्|रुक्मिणीकल्याणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यमप्यस्ति । अत्र कृष्णस्य [[रुक्मिणी|रुक्मिण्या]] सह [[विवाहसंस्कारः|विवाहो]] वर्णितोऽस्ति सरसया रीत्या । == रामभद्राम्बा == {{मुख्यः|रामभद्राम्बा}} १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमत्या तञ्जोरनरेशरघुनाथस्य पत्न्या रामभद्राम्बाख्यया [[रघुनाथाभ्युदयम्|रघुनाथाभ्युदयनामकं]] द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति यत्र राज्ञो रघुनाथस्य पराक्रमो र्वाणतोऽस्ति । == मधुरवाणी == {{मुख्यः|मधुरवाणी}} रघुनाथाश्रितया तञ्जोरवासिन्या मधुरवाण्याख्यया कवयित्र्या [[रामायणम् (महाकाव्यम्)|रामायणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र चतुर्दशसर्गाः १५०० श्लोकाश्च सन्ति । रघुनाथस्य स्थितिकालः १६७१-१७१९ वैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स एवास्याः कवयित्र्याश्च। == चक्रः == {{मुख्यः|चक्रः (कविः)}} १६८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो मधुरायास्तिरुमलनायकाश्रितस्य चक्रकवेः [[जानकीपरिणयः|जानकीपरिणय]]<nowiki/>महाकाव्यं प्रसिद्धम् । अत्र अष्टासु सर्गेषु रामस्य सीतया सह विवाहो वर्णितः। == नीलकण्ठः == {{मुख्यः|नीलकण्ठः (कविः)}} नीलकण्ठः [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>स्य भ्रातुः पौत्रः । स हि १६७० मितवैक्रमाब्दे समुत्पन्नः आसीत् । असौ वेङ्कटेश्वरमखिनः शिष्यः आसीत्, मदुरायास्तिरुमलनायकस्य प्रधानमन्त्री। अनेन १७०७ मितवैक्रमवर्षाभ्य साहित्यिकं कार्यं प्रारब्धम् । तस्य सन्त्यनेके ग्रन्थाः यत्र शिवलीलार्णवं गङ्गावतरणञ्च द्वे महाकाव्ये प्रसिद्धे। शिवलीलार्णवे सन्ति द्वाविंशतिसर्गाः । अत्र हालास्यनाथाख्यस्य चतुःषष्टिक्रीडानां वर्णनमस्ति । गङ्गावतरणे सन्त्यष्टौ सर्गाः । अत्र भूतले [[गङ्गा]]<nowiki/>या अवतरणस्य सुन्दरं वर्णनमस्ति । == वेङ्कटाध्वरी == {{मुख्यः|वेङ्कटाध्वरी}} काञ्चीनिवासिना वेङ्कटाध्वरिणा रामानुजमतानुयायिना १७०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता यादवराघवीयसंज्ञकं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमस्ति यस्य सम्प्रति त्रिंशदेव श्लोका लभ्यन्ते । तस्य अनुप्रासच्छटा निभालनीया। == मेघविजयगणिः == {{मुख्यः|मेघविजयगणिः}} १७२८ मितविक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता जैनेन मेघविजयगणिना नवसर्गेषु विस्तृतं सप्तसन्धानमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तत्र श्लेषेण वृषभनाथ-शान्तिनाथ-पार्श्वनाथ-नेमिनाथ-महावीरस्वामि-कृष्ण-बलदेवानां सप्तानां चरितं चित्रितमस्ति । अस्य प्रत्येकं पद्यं सप्तविधमर्थं जनयति तत्तत्परम् । == देवविमलगणिः == {{मुख्यः|देवविमलगणिः}} १७६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् देवविमलगणिजैनः हीरसौभाग्यनामकं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतवान् । स 'जगद्गुरु'रित्युपाधिना विभूषितः । == रामभवः == {{मुख्यः|रामभवः}} तञ्जौरराज्यशासकस्य 'शाहजी' इत्येतस्य १७४१-१७६८ मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमतः सभापण्डितो रामभद्रः १७६० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे [[पतञ्जलिचरितम्|पतञ्जलिचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतवान् । अत्र महावैयाकरणस्य पतञ्जलेश्चरितं चित्रितमस्ति । == हरदत्तः == {{मुख्यः|हरदत्तः}} १७८० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णवर्तिना हरदत्तेन [[राघवनैषधीयम्|राघवनैषधीया]]<nowiki/>ख्यं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमासीत् । अत्र श्लेषेण रामनलयोश्चरितं चित्रितमस्ति । अस्य सम्प्रति द्वावेव सगौ लभ्येते । == मोहनः == {{मुख्यः|मोहनः (कविः)}} १८०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मोहनस्वामिना रामचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । == वसन्तत्र्यम्बकः शेवडेः == {{मुख्यः|वसन्तत्र्यम्बकः}} वसन्तत्र्यम्बकशेवडे-महोदयस्य [[विन्ध्यवासिनीविजय]]<nowiki/>महाकाव्यं षोडशसर्गात्मकं, [[शुम्भवधमहाकाव्यम्|शुम्भवधमहाकाव्यं]] चतुर्दशसर्गात्मकं, स्तवमञ्जूषा च प्रसिद्धग्रन्थाः। शेवडेमहोदयस्य वृतिः सरसतायां सरलतायां च कालिदासीयकृतिभिः सह तुलामारोहन्ति । अर्थगौरवे कविरेष भारविमनुसरति, पदसौष्ठवे दण्डिनञ्च । स स्वयमेव कथयति - '''शब्दास्त एव हि भवन्ति भवन्ति चोर्थास्तेषां परं विजयते रचनाविशेषः।''' '''यस्यैवं दोषगुणभेदकृतो विभाति भेदः स्फुटं जगति दुष्कविसत्कवीनाम्।।''' == अन्यकवयः == एवमेव अनेके अन्य ग्रन्थाः समालोचकैः स्मृताः सन्ति। तेषां नामानि, रचनाः च अधः उल्लिखिताः। कृष्णदासकविराजस्य गोविन्दलीलामृतं, वस्तृपालस्य (१४ श० ) नरनारायणानन्दं, गोविन्दमखिनः (१६ श०) हरिवंशसारचरितं, वेङ्कटेश्वरस्य रामचन्द्रोदयं, शङ्कराराध्यस्य वसवेहाविजयं (१२०७ वै० ), सोमनाथस्य पण्डिताराध्यचरितं (१९०७), माधवाचार्यस्य यमकभारतं (१२८२); त्रिविक्रमस्य उषाहरणकाव्यं (१३१७ वै०) माधवस्य नरकासुरविजयं (१४३७ वै०) यासतीर्थस्य (१४६० वै०) जयतीर्थविजयं, कृष्णस्य जयतीर्थविजयाब्धिः, सङ्कर्षणस्य जयतीर्थविजयं, श्रीनिवासस्य जयन्द्रोदयं (१४६० वै०), शङ्करस्य कृष्णविजयं (१४८७ वै०) कृष्णाचार्यस्य भरतचरितं (१४८७ वै०), रामवर्मणो भारतसंग्रहः (१४८७ वै०), शिवसूर्यस्य पाण्डवाभ्युदयं (१५०७ वै०), अज्ञातकर्तृत्वं कुशाभ्युदयं (१५१७ वै०) चतुर्भुजस्य हरिचरितकाव्यं (१५५० वै०), स्वयम्भूनाथस्य (१५९७ वै०) कृष्णविलासः, मृत्युञ्जयस्य प्रद्युम्नोत्तरचरितं, वेङ्कटकृष्णस्य (१७०७ वै०) नाटेशविजयं, श्रीनिवासस्य (१७१७ वै०) भूवराहविजयं, वरददेशिकस्य लक्ष्मीनारायण चरितं, रघुवरविजयं (१७३७ वै०), भगवन्तस्य (१७४७ वै०) मुकुन्दविलासः, घनश्यामस्य (१७८२ वै०) भगवत्पादचरितं, वेङ्कटेशचरितं, रामपाणिवादस्य ( १८८२ वै० ), विष्णुविलासं, राघवीयकाव्यं, रामवर्मणः ( १८५७ वै० ) रामचरितं, केरलवर्मणो ( १९१७ वै० ) विशाखराजचरितं, परमेश्वरशिवस्य ( १९२७ वै० ) रामवर्ममहाराजचरितं, अभिनवरामानुजाचार्यस्य (१९३२ वै० ) श्रीनिवाससुधाकरं, विधुशेखरस्य (१८५७-वै० ) उमापरिणयं, हरिश्चन्द्रचरितं, चण्डमारुताचार्यस्य ( १९५७ वै० ) अलीनराजकथा, नारायणस्य सौन्दरविजयं ( १९५७ वै०) मद्राद्रिरामस्य (१९५७ वै० ) श्रीरामविजयं, शङ्करलालस्य (१९५७ वै०) रावजीराजकीर्तिविलासं, बालचरितं, शिवकुमारस्य (१९६७ वै०) यतीन्द्रजीवनचरितं, हेमचन्द्ररायस्य (१९७७ वै०) हैहयविजयं, पाण्डवविजयं, अन्नदाचरणस्य (१९८७ वै०) रामाभ्युदयं, महाप्रस्थानं, वटुकनाथस्य ( १९८७ वै० ) सीतास्वयंवरं, गुरुप्रसन्नस्य ( १९८७ वै० ) श्रीरासमहाकाव्यं, नागराजस्य ( १९९७ वै० ) सीतास्वयंवरं, देशभक्तचरितं, भगवदाचार्यस्य भारतपारिजातं, पारिजातापहारं, पारिजातसौरभं ( १९९७-२००७ वै० ), विष्णुदत्तस्य ( २०१५ वै० ) सौलोचनीयं, गङ्गाकाव्यं, मेधाव्रतस्य (२००७ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, रामावतारस्य (२००४ वै०) भारतानुवर्णनं, दिलीपदत्तस्य ( २००६ त्रै.) मुनिचरितामृतं, अखिलानन्दस्य (२००५ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, गङ्गाधरतैलङ्गस्य अलिविलापसंलापः, मथुरानाथस्य ( २००६ वै० ) जयपूरवैभवं, गोविन्दवैभवं; रघुनाथस्य चन्द्रौपालम्भवर्णनं (२००७ वै० ), मथुराप्रसादस्य प्रतापविजयं, भारतविजयं (२००७ वै० ), बदरीनाथस्य ( २००८ वै०) राधापरिणयः, गङ्गाप्रसादस्य भावोदयं उमापतेः परिजातहरणं, रामस्नेहिनो जानकीचरितामृतम् ( २००७ वै० ), द्विजेन्द्रनाथस्य स्वराज्यविजयम् (२०१७ वै० ), सत्यव्रतस्य (२०२० वै०) बोधिसत्वचरितं, गुरुगोविन्दसिंहमहाकाव्यं, भण्डारकरोपाह्वत्र्यम्बकशर्मणः स्वामि-विवेकानन्दचरितमहाकाव्यमष्टादेशंसर्गात्मकम्, रेवाप्रसादस्य (२०२५ वै०) सीताचरितं, एवमेव माधवप्रसाददेवकोटाऽऽव्यस्य भारतीवैभवं ( काव्यं ) उमानाथशर्मणो गण्डकीगौरवं, कृष्णप्रसादशर्मणः श्रीरामविलापः (खण्डकाव्यं ) श्रीकृष्णचरितामृतं ( महाकाव्यं, षट्पञ्चाशतसर्गात्मकं ) नाचिकेतसं, ययातिचरितं, सम्पातिसन्देशः, रोहिणीवल्लभशर्मणोऽभिनवमेघदूतं, नरहरिनाथस्य अन्योक्तिमुक्तावलिः, भरतराजशर्मणो महेन्द्रोदयमहाकाव्यं (दशसर्गात्मकं), छविलालसूरेः विरक्ततरङ्गिणी (खण्डकाव्यम्), लक्ष्मणकवेः कवितानिकषोपलः (१८५० वै०), कुलचन्द्रशर्मणो भागवतमञ्जरी, गङ्गागौरवं, श्रीकृष्णकर्णामृतं, हरिवरिवस्याः सोमनाथर्मण आदर्शराघवपुष्पाञ्जलिः पूर्णप्रसादब्राह्मणस्य सत्यहरिश्चन्द्रमहाकाव्यं, हरिप्रसादस्य शाहवंशचरितं च। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[गद्यकाव्यानि]] * [[खण्डकाव्यानि]] * [[काव्यम्]] * [[आलङ्कारिकाः]] == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] mcza63itaya05b6s0x13ls2u605h33z 500046 500042 2026-08-06T21:11:57Z ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी 47035 /* भर्तृहरि: */ 500046 wikitext text/x-wiki '''संस्कृतकवयः''' [[संस्कृतभाषा|संस्कृतभाषां]] काव्यरसेन समृद्धाम् अकुर्वन्। विभिन्ने काले विभिन्नाः कवयः जाताः। तेषां विभाजनं कालानुसारं भवति। प्रसिद्ध ऐतिहासिको विचक्षणो वरदराजः कथयति यत्, संस्कृतसाहित्यस्य अध्ययनेनेदं ज्ञायते यदस्य विकासोऽत्यन्तोन्नतरूपेण समजायतेति । अस्य विकासे त्रयः कालविभागाः दृष्टिगोचरीभवन्ति – कालिदासपूर्ववर्तिकालः, कालिदाससमकालः, कालिदासोत्तरकालश्च । प्रकारान्तरेण कथने विद्वांसः कालविभागं भावप्रधान-भावभाषासमप्रधान-भाषाप्रधानाभिधानेनापि कुर्वन्ति। == कालविभाजनम् == कालिदासपूर्ववर्तिकाले काव्ये भावस्यैव प्राधान्यमासीत् । तत्र भाषायास्तु गौणत्वेनैव प्रयोगो दृश्यते । तेनैवात्र कवीनां स्वरचनात्मकशक्तविकासाय प्रकाशनाय च सुयोग्योऽवसरः सुलभ आसीत् । [[वाल्मीकि]]<nowiki/>-[[व्यासः]]<nowiki/>-[[सुबन्धु]]<nowiki/>-[[भास]]<nowiki/>-[[शूद्रक|शूद्रका]]<nowiki/>दयोऽस्य कालस्य प्रतिनिधिकवयः। द्वितीये हि काले कालिदासतत्समकालाभ्यर्णवर्ति अश्वघोष-कुमारदासादयः प्रतिनिधिकवयो मताः। भावस्य भाषायाश्च सन्तुलितविकास एवास्य कालस्य वैशिष्ट्यम् । कालेऽस्मिन् कवीनां रचनाशक्तिरालङ्कारिकसौन्दर्येण सहैव प्रचलति । सत्यमेवैतद्यत्कालिदासेन यदेव काव्यस्योत्कृष्टस्वरूपमुपस्थापितं भावभाषासन्तुलितविकासपरिणामात्मकं तदश्वघोषे वा कुमारदासे किञ्चिदवनतमिव दृश्यते तथापि नैतस्य तत्र नितान्ताभावः। तृतीयः कालो द्वितीयकालात्सर्वथा भिन्न एव । कालेऽस्मिन् काव्ये स्वाभाविकत्वापेक्षया कृत्रिमता प्राचुर्येण दृश्यते पूर्वानुकरणञ्च । काव्ये हि स्वाभाविकाभिव्यक्तेः स्थानं प्रतिस्पर्धभावनया गृहीतम् । तथैव तत्र भावापेक्षया भावुकतायाः प्रवाहापेक्षया कल्पनायाः अनुभूत्यपेक्षया पाण्डित्यप्रदर्शनमेव कृतास्पदं दृश्यते । रचनात्मकप्रवृत्तेर्महत्त्वं न्यूनीकृतं बाह्यरूपस्य प्राधान्यमुदितं यतो विषयस्य गौणतोदिता। तथासाधने भावस्तु नितान्तमेवोपेक्षितः। कविषु न केवलं शाब्दिकचमत्कारप्रदर्शनमेव कौशलप्रदर्शनं सञ्जातं तथा तत्कृते प्रतियोगिताऽपि तेषां सम्पन्ना । लक्षणव्यवहाराय कतिपयेषामेतादृशानां वस्तूनां वर्णनमपि काव्ये समुदितं येषां काव्यवस्तुना सह वस्तुतो न कोऽपि सम्बन्धः सम्भवति नैतावन्मात्रमपि तु काव्यवस्तुकृतेऽनुपयुक्तवस्तूनामपि वर्णनं काव्ये समाविष्टम् । रत्नाकरस्य हरविजयं, मङ्खस्य श्रीकण्ठचरितं, शिवस्वामिनः कप्फणाभ्युदयञ्च प्रवृत्तेरस्य सर्वाधिकपोषकाणि । कविः केवलं शब्दालङ्कारप्रयोग एव नितान्तसंलग्नः सञ्जातः । प्रवृत्तिरेषा भारविनाऽऽरब्धा माघं प्राप्य विकसिता, वासुदेव-शिवस्वामि-वेङ्कटाध्वरिणः प्राप्य मुकुलिता पुष्पिता च । केषुचित् व्याकरणप्रभावमपि स्पष्टमेवावश्यकताधिकमेवोदितं दृश्यते । प्रवृत्तिरेषाऽश्वघोषेण बीजिता भारविणा संवर्धिता । भीमक-भट्टि-हलायुधैस्तु व्याकरणसिद्धये एव काव्यानि प्रणीतानि । यथा यथा काव्यस्य बाह्यरूपात्मकता भावापेक्षया प्रबलतरा सञ्जाता तथा तथा काव्ये कवित्वातिरिक्तान्यविषयस्य पाण्डित्यप्रदर्शनमप्युदितम् । प्रवृत्तिरेषा श्रीहर्षे सर्वाधिकत्वेन दृश्यते । श्लेषमाश्रित्य एकाधिकभावानया सहैव प्रकाशनप्रवृत्तिरपि समुदिता काव्ये । प्रवृत्तिरेषा धनञ्जयेन प्रारब्धा राघवपाण्डवीयाख्यद्विसन्धानकाव्यप्रणयनेन । कविराजेनैषा संवद्धिता । चिदम्बरेण त्रिसन्धानकाव्यं मेघविजयगणिना तु सप्तसन्धानकाव्यमपि प्रणीतम् । अनेन कवित्वसाधनायाः स्थानं बौद्धिकपरिश्रमेण गृहीतम् । तथा साधने विचारा भावाश्च समूलमेव प्रणष्टाः । काव्ये हि विश्वजनीनत्वापेक्षया साम्प्रदायिकभावानां प्राबल्यमुदितम् । अश्वघोष-हेमचन्द्र-प्रभृत्युत्कृष्टकोटिकविषयेष्वपि प्रवृत्तिरेषा कृतास्पदा । तथैव कवयो हि स्वाश्रयदातृप्रसादनाय तत्तत्प्रशंसककाव्यानि रचयितुं प्रवृत्ताः । हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितमस्य परममुदाहरणम् । यद्यपि प्रवृत्तिरेषा परिमलकालिदासोपाधिधारिणा पद्मगुप्तेन 'नवसाहसाङ्कचरितं' प्रणीय समारब्धा तथापि तदपेक्षयाऽपि पश्चाद्वर्तिकविषु तत्प्रभावोऽधिकमेव दृश्यते । प्रवृत्तिरेषा तथा प्रवृद्धा यत्पत्न्यपि स्वपतिप्रसादाय तद्यशःप्रसारणहेतुककाव्यप्रणयनाय प्रावर्तत। रामभद्राम्बायाः रघुनाथाभ्युदयं प्रसङ्गेऽस्मिन् स्मरणीयं काव्यम् । तथैवेतिहासोऽपि काव्यरूपेणोपस्थापितः कल्हण-जोनराज-श्रीधरादिभिः । काव्ये हि प्राकृतस्य स्थानमपि सुरक्षितं सञ्जातम् । प्रवरसेनस्य सेतुबन्धः, वाक्पतिराजस्य गउडवहो प्रवृत्तेरस्य परमुदाहरणं, हेमचन्द्रस्य कुमारपालचरितञ्च (चरमा अष्टौ सर्गाः )। उत्तरदिशि काश्मीरः पूर्वदिशि पाटलीपुत्रं पश्चिमदिशि गुर्जरदेशो दक्षिणदिशि मालीवारश्च संस्कृतंकाव्यप्रकर्षाय समभवन् । कार्येऽस्मिन् विदिशाऽपि प्रशस्या यत्र कालिदासेनाभिज्ञानशाकुन्तलसदृशो ग्रन्थः प्रणीतः। 'कवयो वनिता वल्ल्यो न तिष्ठन्ति निराश्रयाः' इति कथनानुसारमेव यावत्पर्यन्तं देशे राजानः काव्यमर्मज्ञा आसंस्तावत्पर्यन्तं काव्यस्याबाधरूपेण विकासः समभवत् । तेषां आश्रयेण कवयोऽपि कृतकृत्या आसन् । सन्त्यनेकानि निदर्शनांनि यद्राजाश्रयेणैव कवय कृतकार्या अभृवन् । पाणिनेः नन्दी, कात्यायनस्य योगनन्दः, पतञ्जलेः पुष्यमित्रः, सुबन्धोः बिन्दुसारः, वत्सेश्वरश्च, कालिदासस्य विक्रमादित्योपाधिधारी शुद्रकः, अश्वघोषस्य कनिष्कः, भारवेविष्णुवर्धनः, भट्टेः श्रीधरसेनः, बाणस्य श्रीहर्षः, माघस्य श्रीभोजः, वाक्पतिराजस्य भवभूतेश्च यशोवर्मा, रत्नाकरस्यावन्तिवर्मा, हलायुधस्य कृष्णः, पद्मगुप्तस्य भोजः, मङ्खस्य जयसिंहः, कल्हणस्य जल्हणस्य च सोमपालः, सन्ध्याकरनन्दिनो रामपालः, हेमचन्द्रस्य कुमारपालः, कविराजस्य कामदेवः, श्रीहर्षस्य विजयचन्द्र-जयचन्द्रौ, चण्डस्य पृथ्वीराजः, अरिसिंहस्य वीरधवलः, वासुदेवस्य कुलशेखरः, अगस्त्यस्य विद्यानाथस्य च प्रतापरुद्रदेवः, यज्ञनारायणस्याच्युतः, नीलकण्ठस्य तिरमलनायकः, जगन्नाथस्य शाहजहानश्चाश्रयभूता राजान आसन्निति तत्तदग्रन्थविलोकनतो ज्ञायते । यदा भारतं विदेशिशासनाधीनं सञ्जातं, विशेषतः आङ्गलशासनस्य ततः प्रभृति राजानः गतश्रीका अजायन्त सहैव कविपरम्पराऽपि निरुद्धेति । उक्तं च - '''गतास्ते राजानो य इह कृतिनं बिभ्रति कविं''' '''प्रयातास्ते विज्ञा य इह वचसाऽर्चन्ति सुकविम् ।''' '''वणिग्द्वाःस्थः कुर्यात्कथमयमहो काव्यममलं''' '''स्मरंस्तान् स्वं निन्दन्निह वसति कश्चिद्गतवयः ।।''' इति । तथा च - '''सा रम्यानगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रञ्च तत्''' '''पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत्ताश्चन्द्रबिम्बाननाः।''' '''उद्वृत्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते वन्दिनस्ताः कथाः''' '''सर्वं यस्य वशादगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ।।''' यथाऽऽह पाजकः - '''लक्ष्मीपङ्कलङ्किताः परिमितक्ष्माखण्डपिण्डीभुजो''' '''गर्वग्रन्थिविसंस्थुलैरवयवैर्नेपथ्यकन्थामृतैः।''' '''एते कीदृश ईश्वराः कुपतयः किं वाऽनया चार्चया''' '''यस्त्रैलोक्यविलक्षणः फलतु नः सत्यं स एवेश्वरः ॥''' इति । == पाणिनिः == {{मुख्यः|पाणिनिः }} पाणिनिर्हि महामुनिः न केवलं व्याकरणसंहितामेव प्रणिनायापितु स जाम्बवतीजयाख्यं महाकाव्यमपि विरचितवानासीत् । स हि भगवान् कुत्रत्यः किङ्कालिको वेति नाद्यापि पार्यते निश्चेतुम् । जनाः कथयन्ति यत्स हि पेशावरनिकटस्थितः शालातुरग्रामो हि पाणिनेर्जन्मस्थानं, तस्य च स्थितिकालो बुद्धसमकालिको वा तस्मादपि प्राग्वर्तीति । अधिकांशविचक्षणा विश्वसन्ति यत्पाणिनिः प्रद्योतवंशस्य मागधस्य राज्ञो नन्दिवर्धनस्य मित्रमासीत् । स हि महाभारतयुद्धकालात् ११३० वर्षानन्तरं मगधस्य सम्राडासीत् प्रद्योतात् पञ्चमः पुरुषः । तेन हि कलेः १८५६ वर्षेषु व्यतीतेषु तस्य स्थितिकालो यो हि नृपविक्रमार्कात् ११८९ वर्षपूर्वं राजतरङ्गिणीकारसम्मतमानानुसारेणापतति, [[श्रीमद्भागवत|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु १९१५ वर्षपूर्वम् । पाणिनिः दाक्षीपुत्र-शालातुरीयादिनामभिरपि ज्ञायते परवर्तिभिः विचक्षणैः । यथोक्तं त्रिकाण्डशेषे - '''पाणिर्निस्त्वाहिको दाक्षीपुत्रः शालङ्किपाणिनौ।''' '''शालीतरीयः...........।।'''<ref>२।७।२४</ref> पाणिनिः भारतस्योत्तरे भागे यत्र कुत्राऽप्यासीत् इति मन्यते। अधिकं तदेतदेव सम्भवति यत्स साम्प्रतिकपञ्चनदप्रदेशे जन्म लब्ध्वा स्वीयं जीवनं पाटलिपुत्रे यापयामासेति । स हि पाटलिपुत्रवास्तव्यस्य वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीत् । तेन शङ्करप्रसादाद् व्याकरणं लब्ध्वा प्रकाशितमिति भट्टसोमेश्वरप्रणीतात् [[कथासरित्सागर]]<nowiki/>तो ज्ञायते । [[राजशेखर]]<nowiki/>श्च स्मरति [[काव्यमीमांसा]]<nowiki/>याम् - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति । आधुनिकलेखकास्तु कतिपये पौरस्त्या वा पाश्चात्याः पाणिनेः स्थितिकाले विक्रमपूर्वसप्तमशतकादारभ्य चतुर्थशतकपर्यन्तं मन्यन्ते । यद्यपि कतिपये विचक्षणाः पाणिनेः काव्यप्रणेतृत्वे ससन्देहास्तथापि भूयांसो हि बुधास्तद्विश्वसन्ति । राजशेखरः कथयति - '''नमः पाणिनये तस्मै येन रुद्रप्रसादतः ।''' '''आदौ व्याकरणं प्रोक्तमनु जाम्बवतीजयम्॥''' तस्य हि काव्यं पातालविजयनाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । काव्यमिदं सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र कुत्र समुद्धतास्तत्रत्या इति कथिता अंशा एव लभ्यन्ते । दिङ्मात्रं यथा - '''उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्।''' '''यथा समस्तं तिमिरांशुकं तथा पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्।।''' '''गतेऽर्धरात्रे परिमन्दमन्दं गर्जन्ति यत्प्रावृषि कालमेघाः।''' '''अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छर्वरि गौरिव हुङ्करोति।।''' '''विलोक्य सङ्गमे रागं पश्चिमायां विवस्वतः।''' '''कृतं कृष्णं मुखं प्राच्या न हि नार्यो विनेर्ण्यया।।''' '''निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः।''' '''धारानिपातैः सह किन्नु वान्तश्चन्द्रोऽयमित्यार्ततरं ररास।।''' '''ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्।''' '''विनोदयन्ती सकलङ्कमिन्दु तापं खेरभ्यधिकञ्चकार।''' == व्याडिः == {{मुख्यः|व्याडिः}} मेधाव्यपरनामकेन व्याडिना बलचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखति यत्- '''रसाचार्यः कविर्व्याडिः, शब्दब्रह्मैकवाङ्मुनिः।''' '''दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुर्मीमांसकाग्रणीः।।''' '''बलचरितं कृत्वा यो जिगाय भारतं व्यासञ्च।''' '''महाकाव्यविनिर्माणे तन्मार्गस्य प्रदीपमिव।।''' इति। व्याडिर्हि मेधावी नन्दस्य मागधस्य समये पाटलिपुत्रे वर्षाचार्यस्य शिष्य आसीदिति कथासरित्सागरतो ज्ञायते । राजशेखरोऽपि पाटलिपुत्रे व्याडेरवस्थितिं समर्थयति कथनेनानेन - '''अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः।''' '''वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।।''' इति मागधो हि नन्दो [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>गणनानुसारेण कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु स्थितिमानित्यनुमितः । तदनुसारेण हि तस्यापि स्थितिकालो विक्रमपूर्वं ४०० वर्षाण्यभितः सम्भवति । राजतरङ्गिणीकारानुसारेण त्वेवम् । [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|श्रीमद्भागवता]]<nowiki/>नुसारेण तु स समयः कलेः १५०० वर्षेषु व्यतीतेषु, समापतति, यश्च नृपविक्रमार्कात् १५४५ वर्षपूर्वं सम्भवति । व्याडेर्महाकाव्यमपि स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते सम्प्रति किन्तु अज्ञातकर्तृकायाममरकोषटीकायां 'कमपि भूभुवनाङ्गणकोणम्' इति 'व्याडिभाषासमावेशः' इति स्मृतं लभ्यते । नैतदधिकं विषये विवरणं प्राप्यते। व्याडिः (मेधावी) अलङ्कारशास्त्रमपि प्रणीतवानासीदिति काव्यालङ्कारकृतो भामहस्य ‘इति मेधाविनोदिताः' इति स्मरणाज्ज्ञायते । [[अग्निपुराण|अग्निपुराणे]]<nowiki/>ऽपि मेधाविरुद्रौ हि काव्याचार्यत्वेन स्मृतौ स्तः। == वररुचिः == {{मुख्यः|वररुचिः}} वररुचिः कात्यायनो मेधाजिल्कात्यपुनर्वसुनामभिरपि ज्ञातः । स हि कथासरित्सागरानुसारेण मागधस्य योगनन्दस्य मन्त्री आसीत् । योगनन्दश्च कलेः २२४५ वर्षेषु व्यतीतेषु अभिषिक्त आसीदिति [[विष्णुपुराण]]<nowiki/>कृतगणनातो ज्ञायते । तेन हि स नृपविक्रमार्कात् ८०० वर्षपूर्वं स्थितिमानित्यनुमीयते। वररुचेः [[पाणिनीयव्याकरण|पाणिनीयव्याकरणो]]<nowiki/>परि वार्तिकानि तु प्रसिद्धान्येव । पाणिनिना हि भगवता सूत्रात्मिका व्याकरणसंहिता प्रणीता। तस्याः व्याडिना विन्ध्यस्थ-नन्दिनीसुत-मेधाविप्रभृत्यपरनामकेन वृत्तिः प्रणीता। तदाधृत्य वररुचिना तस्या उपरि वार्तिकानि प्रणीतानि । तदतिरिक्तमनेन स्वर्गारोहणाख्यं काव्यमपि प्राणायीति [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत् - '''यः स्वर्गारोहणं कृत्वा स्वर्गमानीतवान् भुवि।''' '''काव्येन रुचिरेणैव ख्यातो वररुचिः कविः।।''' '''न केवलं व्याकरणं पुपोष दाक्षीसुतस्येरितवार्तिकैर्यः ।''' '''काव्येऽपि भूयोऽनुचकार तं वै कात्यायनोऽसौ कविकर्मदक्षः।।''' इति । जह्वणकृतसूक्तिमुक्तावल्यां तु - '''यथार्थता कथं नाम्नि मा भूद्वररुचेरिह।''' '''व्यधत्त कण्ठाभरणं यः सदा (स्वर्गा) रोहणप्रियः।।''' इति राजशेखरसम्बन्धेनोक्तमस्ति । न केवलमेतावन्मात्रमपितु पातञ्जलेः [[महाभाष्य|महाभाष्ये]]<nowiki/>ऽपि<ref>४।३।१०१</ref> ''''वाररुचं काव्यम्'''<nowiki/>' इत्युक्तमस्ति । अस्य ह्यनेके श्लोकाः शार्ङ्गधरपद्धतौ, सदुक्तिकर्णामृते, सुभाषितरत्नावल्याञ्च समुद्धृता दृश्यन्ते, किन्तु ग्रन्थस्तु स्वरूपेण नैव सम्प्रति लभ्यते । == पतञ्जलिः == {{मुख्यः|पतञ्जलिः}} महाभाष्यकारेण भगवता पतञ्जलिनाऽपि महानन्दमयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे उल्लिखितं यत्- '''महाकाव्यमयं काव्यं योगदर्शनमद्भुतम्।''' '''योगव्याख्यानभूतं तद्रचितं चित्तदोषापहम्।।''' इति। पतञ्जलिः गोनदीर्यः पुष्यमित्रस्य शुङ्गस्य मागधस्य समकालिकः आसीदिति तस्य ''''इह पुष्यमित्रं याजयामः'''<nowiki/>' इति महाभाष्ये वचनाज्ज्ञायते । पुष्यमित्रो हि कलेः २५१३ वर्षेषु यातेषु साम्राज्यमलभतेति तस्य विक्रमपूर्वं ५३२ वर्षाण्यभितः स्थितिः सिध्यति । एतत्तु राजतरङ्गिणीकाराशयेन । श्रीमद्भागवतानुसारेण तु कालोऽयं विक्रमपूर्वं १२५८ वर्षाण्यभितः आपतति। पतञ्जलेर्महाकाव्यं तु सम्प्रति स्वरूपेण नैवोपलभ्यते किन्तु यत्र तत्र स्मृतं दृश्यते । कथ्यते हि महाभाष्ये अस्य कतिपये श्लोका वा तच्चरणा उद्धृताः सन्ति। [[सदुक्तिकर्णामृतम्|सदुक्तिकर्णामृते]] पातञ्जलश्लोकरूपेण उद्धृतमस्ति - '''यद्यपि स्वच्छभावेन दर्शयत्यम्बुधिर्मणीन्।''' '''तथापि जानुदध्ने (ध्नो)यमिति चेतसि मा कृथाः।।''' इति। == कालिदासः == {{मुख्यः|कालिदासः}} कालिदासनाम्ना बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - रघुवंशमहाकाव्यं, कुमारसम्भवमहाकाव्यं, मेघदूतकाव्यम्, ऋतुसंहारं चेति खण्डकाव्यद्वयं, मालविकाग्निमित्रं, विक्रमोर्वशीयम् अभिज्ञानशाकुन्तलं चेति त्रीणि नाटकानि । कुन्तलेश्वरदैत्यकाव्यं, राक्षसकाव्यं, दुर्घटकाव्यं, वृन्दानकाव्यं, विद्वद्विनोदकाव्यं, श्रुतबोधः, पुण्यबाणविलासः, नवरत्नमाला, ज्योतिर्विदाभरणं, च । == अश्वघोषः == {{मुख्यः|अश्वघोषः}} अश्वघोषस्य कृतित्वेन बहवो ग्रन्थाः प्रसिद्धा येषु सौन्दरनन्दं बुद्धचरितं च महाकाव्ये, सूत्रालङ्कारो वज्रसूचिश्च द्वौ बौद्धदर्शनग्रन्थौ, गण्डिस्तोत्रं गाथाग्रन्थः, शारिपुत्रप्रकरणञ्च प्रसिद्धानि । == बुद्धघोषः == {{मुख्यः|बुद्धघोषः}} बुद्धघोषस्य हि बौद्धस्य दशसर्गात्मकं पद्मचूडामणिसंज्ञकं महाकाव्यं स्मर्यते । स हि बौद्धग्रन्थव्याख्याकृत्त्वेन सश्रद्धं स्मृतेषु चतुर्षु विद्वत्स्वन्यतमः। शेषाश्च नागसेन-बुद्धत्त-धर्मपालाः । विशुद्धिमार्गः (विसुद्धिमग्ग) महावंशः, अट्टकथाश्चास्य कृतित्वेने प्रसिद्धाः । कथ्यते हि सः प्रथमं ब्राह्मण आसीत्पश्चाच्च बौद्धधर्ममङ्गीकृतवान्। तस्य हि ग्रन्थे कालिदासाश्वघोषयोः स्पष्टः प्रभावः परिलक्ष्यते । बौद्धविवरणानुसारेण ४६२ मितवैक्रमाब्दे त्रिपिटकस्य पालीरूपान्तरानयनाय लङ्कां प्रेषितः आसीत् । तस्य हि ग्रन्थः ५६३ वैक्रमाब्दे चीनीभाषायां रूपान्तरित आसीदतो हि तस्य स्थितिकालः ४६० मितवैक्रमाब्दमभितः सम्भाव्यः । == भीमकः == {{मुख्यः|भीमकः}} भीमकस्य अपरं नाम भीमः। तस्य महाकवेः रावणार्जुनीयं वा अर्जुनरावणीयं नाम महाकाव्यं स्मृतं दृश्यते समालोचकैः। तच्च अष्टाध्याय्याः काशिकावृत्तौ समुद्धतमपि दृश्यते । तेनास्य स्थितिकालो वैक्रमपञ्चमशतकसन्निकर्षे एव क्वचित्सम्भाव्यः । == भर्तृमेण्ठः == {{मुख्यः|भर्तृमेण्ठः}} राजशेखरेण वाल्मीकिसमकक्षत्वेन स्मृतो भर्तृमेण्ठः उज्जयिनीचक्रवर्तिनः श्रीहर्षाख्यस्य विक्रमादित्यस्य शकारेः कृपाभाजनस्य मातृगुप्तस्य सभापण्डितः काश्मीरकः आसीत् । संस्कृतसाहित्ये तस्य नाम प्रतिभाशालिविचक्षणेषु गण्यते । यथोक्तं [[राजशेखर|राजशेखरे]]<nowiki/>ण - '''बभूव वल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भतृमेण्ठताम्।''' '''स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः ।।''' इति। असौ कविवरो हि मातृगुप्तसमकालीनः । मातृगुप्तो हि उज्जयिनीपतेः श्रीहर्षस्य समकालिकः । तेनाऽस्य समयो वैक्रमं ४८७ मिताब्दसन्निकर्ष एव क्वचितसम्भाव्य इति द्विजेन्द्रनाथमतम् ।<ref>संस्कृतसाहित्यविमर्शे ४३६ पृष्ठे अन्तिमप्रखण्डे</ref> अस्य हि हयग्रीववधं महाकाव्यं स्मर्यते यदधुना स्वरूपतो नैवोपलभ्यते । यथोक्तं राजतरङ्गिण्यां - '''हयग्रीववधं मेण्ठस्तदग्ने दर्शयन्नवम् ।'''<ref>३।२६०</ref> एवमेव राजशेखरः कथयति - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्तामररूपसूरभारवयः ।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥''' [[भोजदेवः]] कथयति - '''यस्मिन्नितिहासार्थानपेशलान् पेशलान् कविः कुरुते ।''' '''स हयग्रीववधादिप्रबन्ध इव सर्गबन्धः स्यात् ।।'''<ref>[[शृंगारप्रकाश|शृंगारप्रकाशे]] ११/१५६</ref> [[धनपाल]] उद्गिरति - '''वक्रोक्त्या भर्तृमेण्ठस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् ।''' '''आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुञ्जराः।।''' [[पद्मगुप्तः]] कथयति - '''पूर्णेन्दुबिम्बाऽपि सुन्दराणि तेषामदूरे पुरतो यशांसि।''' '''ये भर्तृमेण्ठादिकवीन्द्रसूक्तिव्यक्तोपदिष्टेन यथा प्रयान्ति॥'''<ref>नवसाहसाङ्कचरिते १/५</ref> यथा कथयति परिमलकालिदासोऽपि - '''तत्त्वस्पृशस्ते कवयः पुराणाः श्रीभर्तृमेण्ठप्रमुखा जयन्ति ।''' '''निस्त्रिंशधारासदृशेन येषां वैदर्भमार्गेण गिरः प्रवृत्ताः ।।''' == मातृगुप्तः == {{मुख्यः|मातृगुप्तः}} उज्जयिनीचक्रवर्तिनो विक्रमादित्यस्य श्रीहर्षस्य कृपया लब्धकाश्मीरराजसिंहासनो मातृगुप्तः स्वसमयस्योत्कृष्टतमः कविरासीत् । मातृगुप्तस्य स्थितिकालो नाद्यापि संनीर्णीतः। तस्य हि शूद्रकजयं नाम काव्यं प्रथितमासीत् । स हि जन्मनाऽऽवान्तिकः स्मृतः । तस्य हि पद्यानि यत्र तत्र समुद्धृतानि दृश्यन्ते। यथौचित्यविचारचर्चायां - '''नायं निशामुखसरोरुहराजहंसः कीरीकपोलतलकान्ततनुः शशाङ्कः।''' '''आभाति नाथ तदिदं दिवि दुग्धसिन्धु-डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डु यशस्त्वदीयम्।।''' एतदतिरिक्तं निम्नाङ्कितं पद्यमपि मातृगुप्तप्रणीतत्वेन कथितम् - '''शीतेनोद्धृषितस्य माषशिमिवच्चिन्तार्णण मज्जतः''' '''शान्ताग्निं स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकण्ठस्य मे।''' '''निद्रा क्वापि विमानितेव दयिता सन्त्यज्य दूरङ्गता''' '''सत्पात्रप्रतिपादितेव वसुधा न क्षीयते शर्वरी ।।''' [[समुद्रगुप्त]]<nowiki/>स्य [[कृष्णचरित|कृष्णचरिते]] उक्तमस्ति यत्-- '''मातृगुप्तो जयति यः कविराजो न केवलम्।''' '''कश्मीरराजोऽप्यभवत् सरस्वत्याः प्रसादतः।।''' '''विधाय शूद्रकजयं सर्गान्तानन्दमद्भुतम्।''' '''न्यदर्शयत् वीररसं कविरावन्तिकः कृतिः।।'''<ref>२१-२२</ref> == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} हरिचन्द्रकविविषये स्वल्पमेव विवरणं प्राप्यते। समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसङ्गे उक्तमस्ति - '''निजकीर्तेर्वैजयन्ती कर्णकीर्तिं चकार यः।''' '''हरिचन्द्रो विजयते पाञ्चालक्षितिपः कविः ॥'''<ref>२०</ref> इति । अनेनैतत् मन्यते यद्, हरिचन्द्रः पाञ्चालनरेन्द्र आसीदासीच्च तस्य काव्ययशः सुविख्यातं न केवलं स्वसमयेऽपि तु पश्चाद्वर्तिनि कालेऽपि । यथा स्मरति राजशेखरः - '''इह कालिदासभर्तृमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः।''' '''हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम्॥''' इति । तथैव हर्षचरितेऽप्युक्तम् - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति । अस्य हि कर्णकीतिर्नाम काव्यं प्रसिद्धम् । == हरिषेणः == {{मुख्यः|हरिषे}} हरिषेणः स्वसम्यस्य सर्वोत्कृष्टः कविरासीदिति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरिते राजकविवर्णनप्रसंगे ग्रथितान्निम्नाङ्कितपद्यात् मन्यते - '''तुङ्गं ह्यमात्यपदमाप्तदशः प्रसिद्धं भुक्त्वा चिरं पितुरिहास्ति सुहृन्ममायम्।''' '''सन्धौ च विग्रहकृतौ च महाधिकारी विज्ञः कुमारसचिवो नृपनीतिदक्षः॥''' '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इतिः_____महार्हनामा।''' '''प्रामाण्यमाप्तवचनस्य च तस्य धर्म्ये ब्रह्मत्वमध्वरविधौ मम सर्वदैव ।।''' '''चत्वार्यन्यानि काव्यानि व्यदधाच्च लघूनि यः प्रभावयच्च मां कर्तुं कृष्णस्य चरितं शुभम्।''' '''हरिषेणकविर्वाग्मी शास्त्रशस्त्रविचक्षणः यशोऽलभत काव्यैः स्वैर्नानाचरितशोभनैः।।''' '''येषां न केवलं काव्यं श्रेष्ठं धर्मार्थकामदम् राजता वा राजनीतिरूपकर्त्री मनःस्थिता।''' '''ते राजकवयोऽमात्याः शुद्धकर्मगुणैर्भुवि वर्णिताश्चाष्टगुरवो दिङ्नागप्रतिपक्षिणः।।'''<ref>२३-२८</ref> इति । हरिषेणो हि ध्रुवभूतेः पुत्रः समुद्रगुप्तसमकालीन आसीदिति समद्रगुप्तस्य प्रयागस्तम्भाभिलेखतोऽपि ज्ञायते । अभिलेखोऽयं तिलभट्टानुष्ठितः ४०७ मितवैक्रमवत्सरप्रतिष्ठापितः । यथोक्तं तत्र - '''३१. •••••••एतच्व काव्यमेषामेव भट्टारकपादानां दासस्य समीपपरि सर्प्पणानुग्रहोन्मीलितमतेः।। ३२. खाद्यटपाकिकस्य महादण्डायकध्रुवभूतिपुत्रस्य सान्धिविग्रहिककुमारामात्यमहादण्डनायकहरिषेणस्य सर्वभूतहितसुखायास्तु ।''' इति । काव्यञ्च यथा - '''३०. प्रदानभुजविक्रमप्रशंमशास्त्रवाक्योदयै-''' '''रूपर्युपरिसञ्चयोच्छितमनेकमार्गं यशः।''' '''पुनाति भुवनत्रयं पशुपतेर्जटान्तगुहा''' '''निरोधपरिमोक्षशीघ्रमिव पाण्डु गाङ्गं पयः ।।''' इति । समुद्रगुप्तो हि मगधसम्राट् प्रथमचन्द्रगुप्तस्य पुत्रो घटोत्कचस्य राज्ञः पौत्रः श्रीगुप्तस्य प्रपौत्रः ३९२-४३२ मितवैक्रमाब्दानाभितो महीं शासितवान् । हरिषेणेन हि पञ्च काव्यानि प्रणीतान्यासन्निति समुद्रगुप्तस्य कृष्णचरितोल्लेखात् मन्यते । यत्रैकं रघुवशं चत्वार्यन्यानि लघूनि । किन्तु हरिषेणस्य रघुवंशंकर्तृत्वं नैव सन्देहबाह्यम् । एकतो रघुवंशं हि काव्यं कालिदासकर्तृत्वेन प्रसिद्धमेव । अपरञ्च समुद्रगुप्तस्य तत्समर्थकवचनमपि न तथा स्पष्टम् । यथा हि - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इति प्रसिद्धो यः कालिदास इति महार्हनामा ॥''' इति । अत्र हि इतिशब्दस्य स्थाने इवशब्दपाठोऽपि सम्भवति । तथा हि सति - '''काव्येन सोऽद्य रघुकार इव प्रसिद्धो यः कालिदास इति (दिक्षु ) महार्हनामा ।''' इति भवति । स्यादेतद्वा न वा, एतावत् मन्यते यद्, हरिषेणः स्वसमये उत्कृष्टः पण्डितः कविश्वासीत् । तस्य हि गद्यपद्यमयी भाषा समुद्रगुप्तस्य प्रयागशिलास्तम्भेऽद्यापि द्रष्टुं शक्यते । == समुद्रगुप्तः == {{मुख्यः|समुद्रगुप्तः}} मगधसम्राट समुद्रगुप्तः स्वसमयस्य प्रतिष्ठितः कविराज आसीदिति तस्यैव प्रयागशिलास्तम्भलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''(२७) निशितविदग्धमतिगान्धर्वललितैर्बीडितगुरुतुम्बुरुनारदादेः विद्वज्जनोपजीव्यानेककाव्यक्रियाभिः प्रतिष्ठितकविराजशब्दस्य.......'''इत्यादि । यस्य हि कृष्णचरितं नाम महाकाव्यमासीद्यद्धि सम्प्रति खण्डितरूपेणैव लभ्यते । तद्धि प्रथमं जीवाराममहाभागेन सविवरणं १९९८ मितवैक्रमाब्दे प्रकाशितमासीत् । तदेव पुनः युधिष्ठिरमहाभागेन स्वीये संस्कृतव्याकरणशास्त्रेतिहासनामके ग्रन्थे तस्य तृतीयभागे सप्तमपरिशिष्टरूपेण प्रकाशितं दृश्यते । काव्यस्यास्य सम्प्रति प्रस्तावनाभाग एव लभ्यते यत्र हि मुनिकवयो राजकवयो जीविकाकेवय इति त्रीणि शीर्षकाणि दृश्यन्ते । मुनिकविवर्णनप्रसङ्गे दश मुनिकवयः स्मृताः यत्र प्रथमस्तु लुप्तपाठः । तत्र युधिष्ठिरमहाभागमतेन पाणिनिः स्मृतो भवति वररुचिप्रसङ्गे '''<nowiki/>'काव्येन भूयोऽनुचकार तं वै'''' इति कथनात् । स्यादप्येतत् । तेन प्रथमो जाम्बवतीविजयकाव्यकृत्पाणिनिः, ततश्च क्रमेण कण्ठाभरणकृत् शाख्यायनः, स्वर्गारोहणस्य कर्ता वररुचिः कात्यायनः, बलचरितकृद् व्याडिः, इंन्द्रविजयस्य प्रणेता देवलः, महानन्दमयकृत्पतञ्जलिः, विंशत्यधिकनाटकानां प्रणेता भासः, भीमजयस्य प्रणेता वर्धमानः, बुद्धचरितस्य कर्ता चीनदेवः, सूर्यस्तवस्य प्रणेता मिहिरदेवश्च । तथैव, राजकविवर्णनप्रसङ्गे वत्सराजचरितस्य प्रणेता सुबन्धुः, मृच्छकटिकस्य कर्ता शुद्रकः, अभिज्ञानशाकुन्तलस्य अन्येषामपि त्रयाणां लघुनाटकानां कर्ता कालिदासः, सौनन्दस्य बुद्धचरितस्य प्रणेता घोषः (अश्वघोषः) शूरापराभिधानः, कर्णकीर्तेः प्रणेता हरिचन्द्रः, शूद्रकजयस्य कर्ता मातृगुप्तः, रघुकार इति प्रसिद्धः, अन्येषामपि त्रयाणां लघुकाव्यानां प्रणेता कालिदासापराभिधानो हरिषेणश्चेत्यष्टौ स्मृताः । जीविकाकविवर्णनस्य तु समग्रोऽपि भागः प्रणष्टो दृश्यते । == वत्सभट्टिः == {{मुख्यः|वत्सभट्टिः}} वत्सभट्टिः स्वसमयस्य प्रख्यातः कविरासीदिति बन्धुवर्मणो मन्दसोरशिलास्तम्भाभिलेखाज्ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''२३. पूर्वा चेयं प्रयत्नेन रचिता वत्सभट्टिना ॥४४॥''' इति। अभिलेखेऽस्मिन् समष्ट्या चतुश्चत्वारिंशच्छ्लोकाः विद्यन्ते काव्यमयाः यत्र हि कालिदासीयकौशलस्य स्पष्टः प्रभावो दृश्यते । यथा हि - '''चलत्पताकान्यवलासनाथान्यत्यर्थशुक्लान्यधिकोन्नतानि।''' '''तडिल्लताचित्रसिताभ्रकूटतुल्योपमानानि गृहाणि यत्र।।१०।।''' '''विद्युद्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः, सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्।''' '''अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः, प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः।।<ref>उत्तरमेघे ५</ref>''' कवेरस्य उक्तशिलास्तम्भलेखाधारेण विक्रमानन्तरं ५१३ मितवत्सरमभितोऽनुमितः स्थितिकालः। == कुब्जः == {{मुख्यः|कुब्जः}} कुब्जाख्यः कविः शान्तिवर्मणः प्रशस्त्यात्मकं काव्यं स्वयमेव प्रणीय तदुट्टङ्कितवानिति तलगुण्डास्थितशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । तत्र हि चतुस्त्रिंशत्पाद्यनि काव्यमयानि सन्ति ।तत्रोक्तमवसाने - '''१४. तस्यौरसस्य तनयस्य विशालकीर्तेः, पट्टत्रयापणविराजितचारुमूर्तेः।''' '''श्रीशान्तिवर्मनृपतेर्वरशासनस्थः कुब्जः स्वकाव्यमिदमश्मतले लिलेख ॥३४॥''' स्थितिकालश्चास्योक्ताभिलेखानुसारमेव विक्रमानन्तरं ५१२ मितवर्षमभितोऽनुमितः । == वासुलः == {{मुख्यः|वासुलः}} वासुलो हि कविः कक्काख्यस्य पुत्रो यशोधर्मप्रशस्त्यात्मकमेकमष्टाविंशतिपद्यात्मकं काव्यमपरं नवश्लोकात्मकं काव्यद्वयं प्रणिनायेति यशोधर्मदेवस्य मन्दसारशिलास्तम्भाभिलेखतो ज्ञायते । यथोक्तं तत्र - '''९. इति शुश्रूषया तस्य नृपतेः पुण्यकर्मणः ।''' '''वासुलेनोपरचिताः श्लोकाः कक्कस्य सूनुना ॥९॥ 'उत्कीर्णा गोविन्देन।'''' तस्य हि काव्यकौशलं निभाल्यतामत्र । यथा- '''२२. यस्मिन् काले कलमृदुगिरां कोकिलानां प्रलापाः''' '''भिन्दन्तीव स्मरशरनिभाः प्रोषितानां मनांसि।''' '''भृङ्गालीनां ध्वनिरनुवनं भारमन्द्रश्च यस्मि-''' '''न्नाधूतज्यं धनुरिव नदच्छ्रूयते पुष्पकेतोः ॥२५॥''' '''२३ प्रियतमकुपितानां कम्पयन् बद्धरागं, किसलयमिव मुग्धं मानसं माननीनाम्।''' '''उपनयति विवस्वानं मानभङ्गाय यस्मिन्, कुसुमसमयमासे तत्र निर्म्मापितोऽयम्।।२६।।''' == भारविः == {{मुख्यः|भारविः}} संस्कृतमहाकाव्यपरम्परायां भारवेस्तृतीयं स्थानं कालक्रमदृष्ट्या । स हि संस्कृतकाव्यजगति अलङ्कृतशैल्याः प्रथम उन्नायकः पण्डितयुगस्य प्रवर्तकश्च । तस्य [[किरातार्जुनीय|किरातार्जुनीयं]] महाकाव्यं प्रसिद्धं यद्धि काव्यसर्वस्वभूतयोर्भावकक्षापक्षयोः समन्वयापेक्षयापि कवेः पाण्डित्यप्रदर्शनमेव प्राधान्येनावलम्बते। == भट्टिः == {{मुख्यः|भट्टिः}} भट्टिः भट्टिकाव्यस्य रचयिता। भट्टिकाव्यस्य अपनं नाम रावणवधम् इति। व्याकारणं पाठयितुं रचितः अयं ग्रन्थः काव्यरसम् अपि प्रयच्छति। भट्टिः सौरष्ट्र-प्रदेशस्य निवासी आसीत्। वत्सभट्टिना सह अस्य ऐक्यं विषये अनेके विवादाः सन्ति। भर्तृहरिणा सह अपि अस्य ऐक्यविवादः प्रसिद्धः। == कुमारदासः == {{मुख्यः|कुमारदासः}} कुमारदासस्य जानकीहरणमपि संस्कृतसाहित्ये लब्धप्रतिष्ठा कृतिः । कथ्यते हि यद्रघुवंशे स्थिते सति जानकीहरणं कर्तुं कुमारदासो वा रावण एव क्षमो नान्य इति । अत्रैकतः रघुवंशे इति कालिदासग्रथितकाव्ये तदाख्येऽपरतस्तु रघुवंश्ये रामे इति। कथ्यते हि कुमारसेनो भावपक्षे कालिदासस्य कलापक्षे भारवेरधमर्णस्तथैव भट्टिकवैश्च । == माघः == {{मुख्यः|माघः}} 'माघे सन्ति त्रयो गुणाः' इति कथनेन माघस्य कालिदासभारविदण्डिनामेकायतनीभूतं स्वरूपमाख्यायते । तस्य हि [[शिशुपालवध|शिशुपालवधं]] नाम महाकाव्यं जगति प्रसिद्धमस्ति। 'नवसर्गगते माघे नवशब्दो न विद्यते', 'माघे माघे गतं वयः' इत्याद्युक्तिभिः बहुप्रशंसितस्य महाकाव्यस्य प्रणेतृनाम्नैव समाधिका ख्यातिः। इतः पूर्वं ये महाकवयो जाताः विशेषतः [[कालिदास]]<nowiki/>-[[अश्वघोष]]<nowiki/>-[[भारवि]]<nowiki/>-[[भट्टि]]<nowiki/>-[[कुमारदास|कुमारदासाः]] तेषां हि प्रातिस्विकं वैशिष्ट्यमितरेभ्यः पृथवकृत्य तान् परिचाययति । कालिदासो हि रससिद्धः कविः भारविस्तु कलापक्षपोषकः अश्वघोषो हि दार्शनिकः भट्टिस्तु वैयाकरणः । कुमारदास्तु कालिदासशैलीपोषकः । कालिदासकुमारदासयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः स्वाभाविकगत्या प्रयासं विनैव प्रवहति यदाऽपरस्तारस्मिन्नेव पथि सप्रयासं धावति । उभावेव भावपक्षोन्नायकौ । भारविभट्टिकयोरिदमेवान्तरं यत्प्रथमः कविरपरस्तु मूलतो वैयाकरणः । कथ्यते हि माघे सर्वेऽपि कवय एकीभूय स्थिताः । तस्मिन् हि कालिदासस्य रसचमत्कारः, अश्वघोषस्य स्वाभीष्टदर्शनसिद्धिः भारवेरर्थगौरवं, भट्टेः व्याकरणप्रयोगपरता च सर्वे एव परस्परं समन्विताः सन्ति । == भर्तृहरि: == {{मुख्यलेख:|भर्तृहरि:}} '''भर्तृहरिणा शतकत्रयं लिखितम् इति प्रसिद्धम्''' तत् "नीतिशतकम्" "शृङ्गारशतकम्" "वैराग्यशतकञ्चे" ति,त्रयम् l == रत्नाकरः == {{मुख्यः|रत्नाकरः}} '''रत्नाकरः''' काश्मीरस्थः <nowiki/>कश्चन कव<nowiki/>िः। भो<nowiki/>जदेवः <nowiki/>(१०६०-११०७ वै०) सादरं कथयति - '''"अस्तङ्गतभारविरवि कालवशात्कालिदासविधुविधुरम् ।''' '''निर्वाणबाणदीपं जगदिदमुद्द्योति रत्नेन ।।"''' इति। तथैव राजशेखरेण काव्यशास्त्रिणा - '''मा स्म सन्तु हि चत्वारः प्रायो रत्नाकरा इमे ।''' '''इतीव स कुतो धात्रा कवी रत्नाकरोऽपरः ।।''' इति प्रशंसित रत्नाकरकविः संस्कृतसाहित्ये स्वल्पतमं कथानकमादाय सर्वातिशायिबृहत्कायमहाकाव्यप्रणेतृत्वेन प्रसिद्धः । स राजानक-वागीश्वर-विद्याधिपतिप्रभृत्युपाधिभिवभूषितो दृश्यते । महाकवेरस्य [[हरविजयम्|हरविजयं]] नाम पञ्चाशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं, [[वक्रोक्तिपञ्चाशिका]], [[ध्वनिगाथापञ्जिका]] च ज्ञाताः ग्रन्थाः । == आनन्दवर्धनः == {{मुख्यः|आनन्दवर्धनः}} यद्यपि आलङ्कारिकपङ्क्तौ आनन्दवर्धनः सगर्वं स्मर्यते तथापि तस्य काव्यजगत्यपि न तथा प्रसिद्धिस्तु न तथाऽप्रसिद्धिरपि । तस्य हि [[अर्जुनचरित|अर्जुनचरितं]] तं महाकविरूपेणाऽपि परिचाययति । अर्जुनचरितं सम्प्रत्यनुपलब्धग्रन्थरत्नेष्वेकम् । आनन्दवर्धनस्य [[देवीशतकम्|देवीशतकम]]<nowiki/>पि तं तथैव सङ्केतयति यद्यपि तत्स्तुतिकाव्यमेव । अस्य विषमबाणलीलाऽप्यस्य कवित्वं सूचयन्ति । [[ध्वन्यालोकः|ध्वन्यालोके]] कतिपयान्युदाहरणानि अर्जुनचरिताद् गृहीतानि दृश्यन्ते। असौ काश्मीरपालकस्य अवन्तिवर्मणः समकालिकः आसीदिति राजतरङ्गिणीकारस्य निम्नकथनम् '''मुक्ताकणः शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः।''' '''प्रथां रत्नाकरश्चागात्साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः॥'''<ref>५/३९</ref> इति। अवन्तिवर्मा ९१२-९३० मितवैक्रमाब्दान्तरे स्थितिमानासीत् । तस्य सभासद्भूत आनन्दवर्धनोऽपि ८८०-९५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् मन्यते। == शिवस्वामी == {{मुख्यः|शिवस्वामी}} शिवस्वामी अपि आनन्दवर्धन इव अवन्तिवर्मणः सभायामासीदिति राजतरङ्गिणीकथनात् मन्यते।<ref>५/३९</ref> तेन तस्यापि स्थितिकालोऽवन्तिवर्मकालसम एवेति अनुमीयते, किन्तु स आनन्दवर्धनाज्ज्येष्ठ एव मन्यते। अतोऽस्य कालः ८५०-९३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। तस्य कप्फनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं [[बौद्धमतम्|बौद्धमता]]<nowiki/>नुगम् । कथ्यते हि [[शैवसम्प्रदायः|शैवो]]<nowiki/>ऽपि स चन्द्रभित्रनामकबौद्धानुनयेन ग्रन्थमिमं प्रणीतवानिति । [[काव्यप्रकाश]]<nowiki/>कृ[[मम्मटाचार्यः|न्ममटाचार्यः]] काव्यादस्मात् - 'उल्लास्यकालकरवालमहाम्बुवाहम्' इति पद्यं ध्वन्युदाहरणक्रमे समुद्धरति । कप्फनः लीलावतीनगर्या अधीशो युद्धे स्ववीर्येण श्रावस्तीनरेशं प्रसेनजितं जयति । पराजितः प्रसेनजित् बुद्धं ध्यायति ।ध्यातमात्रो बुद्धः प्रकटीभूय कप्फनं विजयते । कप्फनोऽपि ज्ञातरहस्यो बुद्धं शरणं गच्छति कृतकृत्यश्च भवतीत्यस्य कथासारः । काव्येऽस्मिन् सर्गाः सन्ति विंशतिः । काव्ये तत्र मलयपर्वत-विविधर्तु-कुसुमावचय-जलविहारादिविषयाश्च साधु निभालिताः । सः सफलः कविरासीदिति तस्यैव कथनमस्ति यत् - '''विदितबहुकथार्थश्चित्रकाव्योपदेष्टा, यमककविरगम्यश्चारुसन्दानमानी। अनुकृतरघुकारोऽभ्यस्तमेष्टप्रचारो जयति कविरुदारो दण्डिदण्डः शिवाङ्कः।।''' इति। अस्य प्रयोगनैपुण्यं वर्णनाचातुरी च प्रशंसार्हा । दिङ्मात्रमुदाहरणं यथा - '''वेणीषु मूर्च्छामिव सम्प्रयाता कपोलयोर्लीनमिवादधानाः।''' '''स्मितेष्विवोच्छासमिवोद्वहन्तो विलासिनीः शिश्लिषुरिन्दुपादाः॥''' इति । == वाक्पतिराजः == {{मुख्यः|वाक्पतिराजः}} वाक्पतिराजो मूलतः [[प्राकृतम्|प्राकृत]]<nowiki/>भाषाकविरूपेण प्रसिद्धः । तस्य गउडवहो (गउडवधं ) नाम प्राकृतभाषानिबद्धं महाकाव्यमस्ति । तत्र कान्यकुब्जेश्वरेण यशोवर्मणा गौडराजकुमारस्य वधपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । यशोवर्मा तस्याश्रयदाता नृपः । तेन तस्यापि स्थितिकालो यशोवर्मकालसमकालमेव ७९० मितविक्रमाब्दमभितः आपतति । यशोवर्मा ७८६ मितवैक्रमाब्दे काश्मीरेण ललितादित्येन पराजित असोदिति राजतरङ्गिणीकारः कथयति यत् - '''कविवाक्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः।''' '''जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम्।।'''<ref>४।१४४</ref> इति। वाक्पतिराजो [[भवभूति|भवभूतेः]] समकालिकः किन्तु तदवरजः । स भवभूतेः काव्यगतामधमर्णतां स्वीकुरुते स्वयमेव। तस्य च मधुमथनविजयं नाम महाकाव्यमपि प्रसिद्धम् । स स्वयमेव गौडवधं तदुद्घोषयत्यपि । सम्प्रति तत्काव्यं तु नैवोपलभ्यते किन्तु सदुक्तिकर्णामृतप्रभृतिग्रन्थे समुद्धृतानि तस्य कानिचित्पद्यान्येव दृश्यन्ते । तेषु द्वित्राणि यथा सङ्कलितं कविजीविते। निम्नपद्यैः तस्य विष्णुभक्तिः अपि प्रकटिता भवति - '''सेयं द्यौस्तदिदं शशाङ्कदिनकृच्चिह्नं नभः सा क्षितिः,''' '''तत्पातालतलं त एव गिरयस्तेऽम्भोधरास्ता दिशः।''' '''इत्थं नाभिविनिर्गतेन स शिरः कम्पाद्भुतं वेधसा,''' '''यस्यान्तश्च बहिश्च दृष्टमखिलं त्रैलोक्यमव्यात्स वः।।''' '''खर्वग्रन्थिविमुक्तसन्धिविकसद्वक्षः : स्फुरत्कौस्तुभं,''' '''निर्यन्नाभिसरोजकुड्मलकुटीगम्भीरसामध्वनि।''' '''पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन बलिना सानन्दमालोकितं''' '''पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेर्वपुः ।।''' == अभिनन्दः == {{मुख्यः|अभिनन्दः}} रामचरितमहाकाव्यस्य प्रणेता अभिनन्दः काश्मीर आसीत् । तस्य कृतिः रामचरितं नाम महाकाव्यं ३६ सर्गेषु विभक्तमासीत् । तत् सम्प्रति स्वरूपेण तु नैवोपलभ्यते किन्तु तत् भोजराजः (१०६० वै०) महिमभट्टः ( ११५० वै) च स्मरतः । तेन अस्य स्थितिकालो विक्रमानन्तरनवमशतकोतरार्धोऽनुमितः । अस्य पदावली सरला सरसा च वर्तते । काव्यमिदं मूलतोऽपूर्णमासीत् । तत् तत्पश्चाद्वर्तिभ्यां लेखकाभ्यां प्रत्येकं चतुरः सर्गान् विरचय्य पूरितम् । तावुभावपि पाठौ सम्प्रति लभ्येते। असौ हि काश्मीरवासिनः शतानन्दाख्यस्य पुत्रः । == गौडाभिनन्दः == {{मुख्यः|गौडाभिनन्दः}} जरनैयायिकस्य जयन्तभट्टस्य (९३७ वै०) पुत्रेण अभिनन्देन कादम्बरीकथासारनामकमष्टसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । असौ हि [[बाणभट्ट]]<nowiki/>प्रणीत[[कादम्बरी|कादम्बर्याः]] कथासारः । कथ्यते यत्, असौ ७९०-८२६ मितवैक्रमाब्दान्तराले राज्यं कुर्वतः काश्मीरस्य ललितादित्यस्य मन्त्रिणः शक्तिस्वामिनः प्रपौत्रः कल्याणस्वामिनः पौत्रो जयन्तभट्टस्य पुत्रो राजशेखरसमकालिकः । तेन अस्य स्थितिकालो वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धः इति । एतदतिरिक्तमस्य योगवासिष्ठसारनामको ग्रन्थोऽपि लभ्यते । कथासारस्तु सर्वमेव सर्गान्त्यश्लोकान् विहायानुष्टुप्छन्दसि गुम्फितः । तस्यानुष्टुपवृत्ते दाक्षिण्यं क्षेमेन्द्रोऽपि प्रशंसति। यथा - '''अनुष्टुप्सततासक्ता साभिनन्दस्य नन्दनी।''' '''विद्याधरस्य वदने गुलिकेव प्रभावभूः ॥''' इति । ग्रन्थविषयमादाय स स्वयमेव कथयति - '''काव्यविस्तरसन्धानखेदालसधियः प्रति ।''' '''तेन कादम्बरीसिन्धोः कथामात्रं समुद्धृतम्।।''' इति । == शङ्कुकः == {{मुख्यः|शङ्कुकः}} वैक्रमनवमशतकोत्तरार्द्धाभ्यर्णस्थितिमता शङ्कुकाख्येन विदुषा भुवनाभ्युदयं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीदिति राजतरङ्गिणीतः ज्ञायते ।<ref>४/७०५</ref> कविरयं विद्वन्मानससिन्धुरित्यपि कथ्यते म । == धनञ्जयः == {{मुख्यः|धनञ्जयः}} वैक्रमदशमशतकोत्तरार्द्धभवोऽयं कविः द्विसन्धानकाव्यस्योन्नायकः । अस्य हि राघवपाण्डवीयं महाकाव्यं प्रसिद्धं, यत्र प्रत्येकं पद्यमेकतो रामकथामपरतः पाण्डवकथां व्यनक्ति । अस्येयं काव्यशैली पश्चाद्वर्तिभिः कविराज-रामचन्द्र-चिदम्बर-वेङ्कटाध्वरि-मेघविजयगणि-हरदत्त-प्रभृतिभिरप्यनुसृता । == कमकसेनो वादिराजः == {{मुख्यः|वादिराजः}} १००७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वादिराजेन जैनमुनिना यशोधरचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमासीत् । तस्य सम्प्रति चत्वारः सर्गाः एवोपलभ्यन्ते । अत्र कस्यचिज्जैनस्य राज्ञो यशोधराख्यस्य चरितं चित्रितमस्ति । अस्य च स्थितिकालः १००७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः। == हलायुधः == {{मुख्यः|हलायुधः}} हलायुधस्य कविरहस्यं शास्त्रकाव्यस्य परम्परामग्रे चालयति । तत्र [[व्याकरण]]<nowiki/>स्य धातुसम्बद्धनियमानामुदाहरणानि दत्तानि सन्ति। कविरसौ राष्ट्रकूटस्य राज्ञस्तृतीयस्य कृष्णस्य सभापण्डित आसीत् स्तौति च स तं स्वकाव्ये । कुष्णस्य समयः ९९७-१०१३ मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः । अतो हलायुधोऽपि ९७०-१०५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमानिति विभाव्यते । == पद्मगुप्तः == {{मुख्यः|पद्मगुप्तः}} पद्मगुप्तः परमिलापराभिधः परिमलकालिदाससंज्ञयाऽपि प्रसिद्धो महाकविः नवसाहसाङ्कचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य च प्रणयनकालः ११०० मितवैक्रमाब्दोऽनुमितः । पद्मगुप्तो हि मुञ्जाख्यस्य (१०३१-१०५२ वै०) धारानगरीशस्य भोजस्य (१०५२-११११ वै०) सभापण्डित आसीत् । अत्र हि नवसाहसाङ्कोपाधिविभूषितस्य भोजस्य चरित्रं वर्णितमस्ति मूलतः। अत्र नवसाहसाङ्कस्य मृगयाविहारः, तस्य नागवंश्यया शशिप्रभया सह विवाहश्च निपुणं वर्णितः । काव्येऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सम्प्रति दृश्यन्ते। काव्यमिदमतीव सरलं स्वाभाविकं प्रसादगुणयुक्तञ्च। कवेरस्य पितुर्नाम मृगाङ्कगुप्तः, स्थितिकालश्च १०२०-११०५ मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स तत्काव्यं परमे वयसि प्रणीतवानासीत् । भोजप्रबन्धे उल्लिखितः कालिदासोऽयमेव सम्भवति। == क्षेमेन्द्रः == {{मुख्यः|क्षेमेन्द्रः}} क्षेमेन्द्रः काश्मीरराजस्य १०८५-११२० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतोऽनन्तस्य तदुत्तरवर्तिनः ११२०-११४६ मितवैक्रमाब्दाभ्य स्थितिमतः कलशाख्यस्य राज्ञः सभापण्डित आसीत् । तेनास्य स्थितिकालः १०६०-११५० मितवैक्रमाब्दान्तराल आपततीत्यनुमितः । अस्य पिता प्रकाशेन्द्राऽऽख्यो विद्यागुरुश्च गङ्गकाचार्यः। कथ्यते अनेन महामाहेश्वरादे [[अभिनवगुप्तः|अभिनवगुप्ता]]<nowiki/>त्साहित्यविद्याऽधीतेति ।। मूलतः परमशैवोऽप्ययं विष्णौ बुद्धेऽपि समानमेवादरभावं दर्शयति । अस्य हि सन्त्यनेकाः कृतयः पञ्चत्रिंशत्तोऽधिकाः । अस्य शशिवंशमहाकाव्यमप्यासीदिति श्रूयते यन्न संम्प्रति समुपलब्धम् । अन्यासु मुख्यासु कृतिषु भारतमञ्जरी, रामायणमञ्जरी, बृहत्कथामञ्जरी, दशावतारचरितकाव्यं, समयमातृकाकाव्यं, पद्यकादम्बरी, बौद्धावदानकल्पलता, मुक्तावलीकाव्यं, लावण्यवतीकाव्यं, लोकप्रकाशकोशः, औचित्यविचारचर्चा, सुवृत्ततिलकं, अमृततरङ्गकाव्यं च प्राधान्येने गृहीतानि । सन्त्यन्याश्चास्य रचनाः काव्यमालायां क्षेमेन्द्रकाव्यसङ्ग्रहे च सङ्गृहीताः। तस्य कृतिषु भारतमञ्जरी सर्वा अप्यतिशेते । तामधिकृत्योक्तम् - '''प्राप्तः सामान्यजल्पोऽपि क्षेमेन्द्रोऽद्य कवीन्द्रताम्।'''' इति । प्रथमं तु सर्वोऽपि जनः सामान्यजल्प एव भवति । साधनैव जनं यं कमपि साधयति। == बिल्हणः == {{मुख्यः|बिल्हणः}} बिल्हणः काश्मीरः ज्येष्ठकलशाख्यस्य पुत्रः । अस्य माता नागाऽऽख्या इष्टारामानन्दौ भ्रातरौ । असौ १०८०-११६० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमानित्यनुमीयते । कथ्यते असौ ११०७ मितवैक्रमाब्दमभितो जन्मभुवं विहाय देशान्तरं प्रस्थितः। प्रथमं सः अनहिलवादस्य चालुक्यवंशीयनृपस्य त्रैलोक्यमल्लस्य सभासद्रूपेण कञ्चित्कालं स्थित्वा पुनः कल्याणस्य विक्रमादित्याख्यस्य (चतुर्थस्य) नृपस्य सभायामुपस्थितः । तत्रैव सः ११४२ मितवैक्रमाब्दमभितः [[विक्रमाङ्कदेवचरितम्|विक्रमाङ्कदेवचरितं]] नामैतिहासिकं महाकाव्यं प्रणीतवानासीत् । महाकाव्येऽस्मिन् सन्त्यष्टादशसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । तत्र तेन स्वाश्रयभूतस्य विक्रमाङ्कदेवस्य तत्पूर्वजानाञ्च चरितं चित्रितमस्ति । तत्र विक्रमाङ्कदेवस्य मृगयायात्रा, चन्द्रलेखया सह विवाहश्च सुनिपुणं वर्णितः । एतदतिरिक्तमस्य चौरपञ्चाशिका, कर्णसुन्दरीनाटिका च प्रसिद्धौ ग्रन्थौ । विक्रमाङ्कदेवचरितस्य विश्वनाथभारद्वाजप्रणीता रमा-टीका प्रसिद्धा चौरपञ्चाशिकायाश्चतस्रष्टीका यासु रामतर्कवागीशस्य प्रसिद्धा । == लोलिम्बराजः == {{मुख्यः|लोलिम्बराजः}} साहित्ये गान्धर्वशास्त्रे आयुर्वेदे च समानगतिललिम्बराजः ११००१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानासीत् । अस्य च पिता दिवाकरः आश्रयदाता हरिहरनृपश्च । अनेन बहुवो ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु [[हरिविलासः|हरिविलासाख्यं]] महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता पुरुषोतमदेवेन तत्काव्यं तस्य वर्णदेशनाख्ये ग्रन्थे स्मृतमस्ति । सम्प्रति लोलिम्बराजस्य ग्रन्थावली प्रकाशिताऽऽस्ति । केचित्कविममुं १४५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमन्तमपि मन्यन्ते, किन्तु तं पुरुषोत्तमदेवः स्मरतीति नैतन्मतं समीचीनं मन्यते। == कृष्णलीलांशुकः == {{मुख्यः|कृष्णलीलांशुकः}} कृष्णलीलांशुकस्य अपरं नाम बिल्वमङ्गलः इति। सः विक्रमस्य द्वादशशताब्द्यन्तिमभागे मालावारप्रदेशे गृहीतजनुषा बिल्वमङ्गलेन कृष्णलीलांशुकापराभिधानेनाप्यनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति येषु गोविन्दाभिषेकं नाम द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । काव्यमिदं श्रीचिह्नकाव्यमित्यपि प्रसिद्धम् । यथार्थनामेदं काव्यं श्रीकृष्णभक्तिवर्णनपरम् । अत्र प्राकृतव्याकरणस्य नियमा अपि सोदाहरणं निरूपिताः । == मङ्खः == {{मुख्यः|मङ्खः}} मङ्खस्य अपरं नाम मङ्खकः इति। ११५०-१२१० वितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जयसिंहाख्यस्य (११८६--१२०७ वै० ) काश्मीरनृपस्याश्रितकविना मङ्खकेन श्रीकण्ठचरितं नाम पञ्चविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतं दृश्यते । अत्र हि शङ्करेण कृतस्त्रिपुरविजयः सुनिपुणं वर्णितः। कल्हण-बिल्हण-जल्हणाः अस्य समकालीनाः। प्रसिद्धकाव्यशास्त्री [[रुय्यक|रुय्यको]]<nowiki/>ऽस्य गुरुरासीत् । अस्य वर्णनं सजीवं रोचकञ्च मन्यते। == हरिचन्द्रः == {{मुख्यः|हरिचन्द्रः}} ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमत्त्वेनानुमितो हरिचन्द्रः [[जैनमत|जैनमता]]<nowiki/>वलम्बी आसीत् । तस्य पिता नोमकवंश्यः आर्द्रदेवो माता रथ्यादेवी। तस्य [[धर्मशर्माभ्युदयम्|धर्मशर्माभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं जैनपरम्परायामतीव श्रद्धितं यथा माघकाव्यं नैषधीयचरितञ्च । अस्य ग्रन्थस्य १२८७ मितवैक्रमाब्दे लिखिता हस्तलिपिर्लभ्यत इति तत्पूर्वमेव तस्यावस्थितिरनुमीयते । संस्कृतसाहित्ये बहवो हरिश्चन्द्रनामानः कवयः स्मृताः । एको हि हरिश्चन्द्र समुद्रगुप्तेन कृष्णचरित्रे स्मृतः । अपरश्च हरिश्चन्द्रो बाणभट्टेन हर्षचरिते स्मृतः। यथा - '''पदबन्धोज्ज्वलो हारो कर्तवर्णक्रमस्थितिः ।''' '''भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते।।''' इति। एको हरिश्चन्द्रो जीवनधरचम्पूकृत् विक्रमानन्तरनवमशतकोत्तरार्द्धभवः । कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रश्चरकसंहितायाष्टीकाकारः। कश्चिदपरो हरिश्चन्द्रः क्षेमेन्द्रेण कर्पूरमञ्जर्यां स्मृतः । एको हरिश्चन्द्रो वाक्पतिराजेन स्मृतः । किन्तु धर्मशर्माभ्युदयस्य कर्ता कश्चिदपुर एव हरिचन्द्रः । काव्यमिदमेकविंशतिसर्गात्मकम् । अत्र इक्ष्वाकुवंश्यस्यमहासेनपुत्रस्य धर्मनाथस्य पञ्चदशतीर्थङ्करस्य चरित्रं चित्रितमस्ति । स्वग्रन्थविषये स स्वयमेव कथयति - '''स कर्णपीयूषरसप्रवाहं रसध्वनेरध्वनि सार्थवाहम्।''' '''श्रीधर्मशर्माभ्युदयाभिधानं महाकविः काव्यमिदं व्यधत्त॥''' इति । == कल्हणः == {{मुख्यः|कल्हणः}} कल्हणस्यालङ्कारैरलङ्कृत ऐतिहासिको ग्रन्थो राजतरङ्गिणी स्वीयेनैतिहासिकविषयेन सह काव्यात्मकत्वमपि बिभर्ति। अत्र अष्टाध्यायाः। ग्रन्थोऽयं १२०७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽभिलिखित आसीत्तेनास्य कवेरपि स एव समयः। कविरसौ काश्मीरः । == जल्हणः == {{मुख्यः|जल्हणः}} कल्हणसमकालिकेन जल्हणाख्येन विदुषा [[सोमपालविलासः|सोमपालविलास]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सोमपालः राजपूर्याः शासकः कवेरस्याश्रयदाता । जल्हणं मङ्खः स्मरतीति तस्य ११६०-१२५० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिकालः । == वाग्भटः == {{मुख्यः|वाग्भटः}} ११००-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो वाग्भटस्य नेमिनाथाख्यजनसाधुचरितमाश्रित्य प्रणीतं [[नेमिनिर्वाणम्|नेमिनिर्वाणं]] नाम महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । कविरयं गुर्जरदेशीयः मन्यते। सामान्यतस्तु संस्कृतसाहित्ये चत्वारो वाग्भटाः प्रसिद्धाः । एको वाग्भटालङ्कारस्य कर्ता, अपरो हि काव्यानुशासनकृत् । तृतीयस्तु अष्टाङ्गसंग्रहस्य प्रणेता । चतुर्थस्तु तस्यैव पितामहः । नेमिनिर्वाणकृत्तु तदितरो दृश्यते । स हि १२०७ मितवैक्रमाब्दपर्यन्तं जीवित आसीत् । ग्रन्थस्यास्य ज्ञानभूषणप्रणीता पञ्जिकाख्या टीका लभ्यते । == सन्ध्याकरनन्दी == {{मुख्यः|सन्ध्याकरनन्दी}} रामपालाख्यस्य वङ्गनरेशस्य ( ११६१-११८७ वै०) राजसभासत सन्ध्याकरनन्दी रामपालचरितं नाम रामरामपालकथाश्रयं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतवानासीत् । तस्य स्थितिकालः ११३०-१२०० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। == हेमचन्द्राचार्यः == {{मुख्यः|हेमचन्द्राचार्यः}} ११४५-१२२९ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतो जैनस्य हेमचन्द्राचार्यस्य त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं द्वयाश्रयकाव्यसंज्ञितं कुमारपालचरितं संस्कृत-प्राकृतमयञ्चेति द्वे काव्ये प्रथिते स्तः । सः गुर्जरनरेशस्य [[सिद्धराज जयसिंह|जयसिंह]]<nowiki/>स्य (११४९-११९९ वै०) तद्भ्रात्रेयस्य [[कुमारपाल]]<nowiki/>स्य (११९९-१२३० वै०) च सभाध्यक्ष आसीत् । असौ ११४५ मितवैक्रमाब्दे धुन्धकनगरे मोढजातिवणिग्गृहे जात आसीत् कार्तिकपौर्णमास्याम् । तस्य पिता चचिगो माता च पाहिनी । अस्याभिभावको जयन्ताख्यो जैनो गुरुश्च देवचन्द्राऽऽख्यः । तस्य जन्मनाम चाङ्गदेव आसीत् । यदा जैनधर्मे दीक्षितोऽभवत्तदा तस्य सोमदेव इति नामाऽभूत् । पश्चाच्च ( ११६६ वै० ) हेमचन्द्रनाम्ना ख्यातोऽभूत् । अस्य [[त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम्|त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितं]] पौराणिकशैल्यां गुम्फितं महाकाव्यम् । अत्र त्रिषष्टिसिद्धानां जीवनचरितं चित्रितमस्ति । इदं दशसु पर्वसु विभक्तमस्ति । अस्य भाषाऽतीव सरला शैली तु प्राञ्जला । इदं जैनसम्प्रदायमहाभारतमित्युच्यते । [[कुमारपालचरितम्|कुमारपालचरितं]] अष्टाविंशसर्गात्मकं महाकाव्यम् । इदं द्व्याश्रयकाव्यमित्यप्युच्यते । अत्र विंशतिसर्गाः संस्कृतभाषायामष्टौ च सर्गाः प्राकृतभाषायां निबद्धाः सन्ति । कुमारपालस्य राज्ञो जीवनवृत्तमधिकुर्वत्काव्यमिदमैतिहासिकमपि भट्टिकाव्यमिव व्याकरणनियमविवेचकं जैनमतप्रचारकञ्च । अस्य सप्तविंशतिसर्गपर्यन्ताऽभयतिलकगणेष्टीका लभ्यते चरमसर्गस्य तु पूर्णकलशप्रणीता। == माधवभट्टः == {{मुख्यः|माधवभट्टः}} माधवभट्टः कविराजः अवन्तिपुर्याः कदम्बवंश्यस्य राज्ञः कामदेवस्य १२३९-१२७४ मितवैक्रमाब्दान्तराले शासतः सभापण्डित आसीत् । कविराज इत्यस्योपाधिः। तेन अस्य स्थितिकालोऽपि १२००-१२८० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । गौतमगोत्रीयस्यास्य पिता कीर्तिनारायणो माता च चन्द्रमुखी । अस्य द्वे काव्ये प्रसिद्धे [[राघवपाण्डवीयम्|राघवपाण्डवीयं]] [[पारिजातहरणम्|पारिजातहरण]]<nowiki/>ञ्च । राघवपाण्डवीयं रामायणमहाभारताश्रितकथासम्बद्धं द्विसन्धानकाव्यं त्रयोदशसर्गात्मकम् । पारिजातहरणे तु [[कृष्णः|श्रीकृष्णेन]] कृतं पारिजातहरणकथानके दशसर्गेष्वाबद्धमस्ति । ग्रन्थमिममधिकृत्य षट्टीकाः सन्ति । तासु चरित्रवर्धनस्य टीका प्रसिद्धा ग्राह्या च मन्यते। कविरसौ वक्रोक्तिकथने परमनिपुणः । स स्वयमेव कथयति - '''सुबन्धुर्बाणभटटश्च कविराज इति त्रयः।''' '''वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा।।''' इति । कदाचिद्रत्नाकरमपि समावेशितमभविष्यत्तदाऽस्य गर्वोक्तिरियं सार्थकाऽप्यभविष्यत् इति मन्यते। तस्य द्वौ पद्यौ समुद्धरतो [[वरदराजाचार्यः]] - '''तद्वाक्यान्ते दत्तकर्णानुमोदः पुत्रप्रीत्या जातकृच्छ्रः कुमारम् ।''' '''धर्मात्मानं प्रेषयामास दूरं विश्वामित्रप्रीतये भूमिपालः ॥''' '''मात्रा समं सावरजः स राजा प्रस्थापितो धाम तपोवनानाम् ।''' '''स्थानान्तरं विद्विषतां रणेषु समर्थकोदण्डधरः प्रतस्थे।।''' == चण्डकविः == {{मुख्यः|चण्डकविः}} अजमेर हस्तिनापुर संयुक्तराज्यशासकस्य पृथ्वीराजस्य आश्रितेन कविना चण्डाख्येन [[पृथ्वीराजविजयम्|पृथ्वीराजविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । पृथ्वीराजस्थितिकालानुसारमेवास्य कवेः स्थितिकालः ११८०-१२६० मितवैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । काव्येऽस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः लभ्यन्ते । तेनेदमपूर्णमेव मन्यते। सम्भवति अस्य शेषभागो यवनाक्रमणे विनष्टो वा कविः इदमपूर्णमेव त्यक्त्वाऽस्तङ्गतोऽपि । काव्येऽस्मिन् पृथ्वीराजस्य विजयकर्माणि वर्णितानि सन्ति । ग्रन्थस्यास्य जोनराज-प्रणीता टीका लभ्यते। == जयदेवः == {{मुख्यः|जयदेवः}} जयदेवाख्यस्य कवेरनेके ग्रन्था प्रसिद्धा येषु [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दं]] नाम महाकाव्यमेकम् । जयदेवनामकाः अनेके विचक्षणा लभ्यन्ते येषु पञ्च कवयोऽपि । तेष्वेकः प्रसन्नराघवस्य रचयिताऽपरो गीतगोविन्दस्य । तयोरपि पूर्वापेक्षयाः परः प्राचीनतर इति समालोचकानां मतम् । गीतगोविन्दकारो जयदेवः वङ्गाधिपतेर्लक्ष्मणसेनस्य ११७६-१२४६ मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनः सभापण्डित आसीत्। यथाऽयं श्लोकः कथ्यते - '''गोवर्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च ।।''' इति । जयदेवः स्वयमेव कथयति गीतगोविन्दे - '''वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां।''' '''जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः।।''' '''शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्यगोवर्धन-''' '''स्पर्धी कोऽपि मतिश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥''' इति । कवेरस्य पिता भोजदेवाऽऽख्यो माता राधाऽऽख्या पत्नी च पद्मावती । वङ्गदेशस्य बिन्दुबिल्वग्रामोऽस्य जन्मभूमिः । ग्रन्थोऽयं द्वादशसर्गात्मको दाक्षिणात्येषु अष्टपदीत्यपि कथितः । अस्मिन् राधाकृष्णयोः विप्रलम्भसम्भोगशृङ्गारः साधूपवर्णितः । माधुर्यप्रसादगुणावत्र कृतनिलयौ दृश्येते । कविः स्वयमेव कथयति - '''साध्वी माध्वीकचिन्ता न भवति भवतश्शर्करे कर्कशाऽसि,''' '''द्राक्ष्ये द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृतमृतमसि क्षीरनीरं रसस्ते।''' '''याकन्दङ्गन्दकान्ताधरधरणितलं गच्छ यच्छन्ति भावं''' '''यावच्छृङ्गारसारस्वतमिह जयदेवस्य विश्वग्वचांसि ॥''' ग्रन्थस्यास्य सन्ति त्रिंशदधिकाष्टीका यासु उदयनाचार्यशङ्करमिश्र-गागाभट्प्रणीताः प्रसिद्धाः सन्ति । निभाल्यतामस्य काव्यचमत्कारः - '''उरसि मुरारेरुपडितहारे घन इव तरलविलोके ।''' '''तडिदिव पीते रतिविपरीते राजसि सुकृतविमोके।।''' == श्रीहर्षः == {{मुख्यः|श्रीहर्षः}} श्रीहर्षः स्वसमयस्य प्रकृष्टपण्डितो महाकविः कान्यकुब्जेश्वरस्य गहडवालवंश्यस्य गोविन्दचन्द्रप्रपौत्रस्य विजयचन्द्रपुत्रस्य जयचन्द्रस्य १२२५-१२५२ मितवैक्रमाब्दानभितः शासतः सभापण्डित असीदिति तस्यैव कथनम् - 'ताम्बूलद्वैतर्यमासतञ्च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात्' इति। तदा [[काशी]]<nowiki/>षु कान्यकुब्जेषु च गढवालवंश्यानां नृपाणां शासनमासीत् । तस्य शासनकालः ११६१ मितवैक्रमादाब्दतः १२१२ यावदासीत् । तदनु तस्यात्मजो विजयचन्द्रः १२१२ तः १२२५ यावत् तस्य पुत्रो जयचन्द्रः १२२५ तः १२५२ मितवैक्रमाब्दान् यावत् काशी-कान्यकुब्जांश्च अशासतामित्यैतिहासिकानां मतम् । श्रीहर्षस्य पिता हीरो गोविन्दचन्द्रस्य सभापण्डित आसीत्, श्रीहर्षश्च प्रथमं विजयचन्द्रस्य तदनु जयचन्द्रस्य च सभापण्डित आसीत्। <nowiki/><nowiki/>'''<nowiki/>''' == कृष्णानन्दः == {{मुख्यः|कृष्णानन्दः}} १२५०-१३१० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन पुरीवास्तव्येन कृष्णानन्दाख्येन कविना नलोपाख्यानसम्बद्धं सहृदयानन्दनामकं महाकाव्यं प्रणीतम् । कविरसौ वैदर्भरीत्यां विशिष्टः । तेनाऽस्य काव्यं सरसं सरलञ्च । == जयरथः == {{मुख्यः|जयरथः}} १२६०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता काश्मीरेण जयरथाख्येन कविना हरचरितचिन्तामणिनामकं द्वात्रिंशत्प्रकाशनिबद्धं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्येऽकस्मिन् [[शिव]]<nowiki/>स्य काश्मीरशैवानाञ्च पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == अभयदेवः == {{मुख्यः|अभयदेवः}} १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन जैनमतावलम्बिना अभयदेवेन १२७८ मितवैक्रमाब्दे एकोनविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र जयन्ताख्यस्य विक्रमसिंहवंश्यस्य राज्ञो जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == अरिसिंहः == {{मुख्यः|अरिसिंहः}} अभयदेवसमकालिकेनैव अर्थात् १२५०-१३२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता अरिसिंहेन १२७९ मितवैक्रमाब्दे सुकृतकीर्तनं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । महाकाव्येऽस्मिन्नेकादशसर्गाः सन्ति । कविरसौ राज्ञः श्रीवीरधवलस्य (१२७७ वै०) मन्त्रिणो वस्तुपालस्याश्रितकविरासीत् । काव्येऽस्मिन्तेन वीरधवलस्य वंशावल्या सह वस्तुपालस्य सत्कार्याणां चित्रणं कृतमस्ति । == बालचन्द्रसूरिः == {{मुख्यः|बालचन्द्रसूरिः}} वस्तुपालस्याश्रितकविना १२५०-१३३० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे जातेन बालचन्द्रसूरिणा १२९७ मितवैक्रमाब्दे चतुर्दशसर्गात्मकं वसन्तविलासाख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र वस्तुपालसुकृत्यानां वर्णनं कृतमस्ति । == सोमेश्वरदेवः == {{मुख्यः|सोमेश्वरदेवः}} वीरधवलस्याश्रितकविना वस्तुपालमित्रेण १२६०-१३३० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन सोमेश्वरदेवेन पञ्चदशसर्गात्मकं सुरथोत्सवनामकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि चैत्रवंश्यस्य सुरथाख्यस्य राज्ञश्चरितं वर्णितमस्ति । == अमरचन्दः == {{मुख्यः|अमरचन्दः}} वीरधवलस्य मन्त्रिणो वस्तुपालस्य आश्रितकविना १२८०-१३५० मितवैक्रमाब्दान्तराले जातेन अमरचन्द्रेण [[बालभारत]]<nowiki/>नामकं चतुश्चत्वारिंशत्सर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र महाभारतगता कथैव रोचकशैल्या समुपन्यस्ताऽस्ति । == देवप्रभसूरिः == {{मुख्यः|देवप्रभसूरिः}} १३०७ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता देवप्रभसूरिणा, अष्टादशसर्गेषूपनिबद्धं [[पाण्डवचरितम्|पाण्डवचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतं यत्र [[पाण्डवाः|पाण्डवानां]] चरितं काव्यभाषया वर्णितमस्ति । == चन्द्रप्रभसूरिः == {{मुख्यः|चन्द्रप्रभसूरिः}} १३३५ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता चन्द्रप्रभसूरिणा प्रभावकचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र हि जैनसाधोः प्रभावकस्य चरितचित्रितमस्ति। == वीरनन्दी == {{मुख्यः|वीरनन्दी}} १३४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता वीरनन्द्याख्येन कविना चन्द्रप्रभचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन्नष्टादशसर्गाः सन्ति, येषु राजकनकप्रभस्य जैनसाधोश्चन्द्रप्रभस्य च जीवनचरितं वर्णितमस्ति । == सर्वानन्दः == {{मुख्यः|सर्वानन्दः}} १३५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता सर्वानन्देन जगच्चरितं नाम काव्यप्रणीतमस्ति । अस्य सप्तसर्गाः सम्प्रत्युपलब्धाः । काव्येऽस्मिन् जगद्-नामकस्य कस्यचित्साधोश्चरितं चित्रितमस्ति । असौ १३१३ मितवैक्रमाब्दे गुर्जरदेशे घटिताकालपीडासमये जनानां समुद्धारकत्वेन गृहीतोऽस्ति । == नयचन्द्रः == {{मुख्यः|नयचन्द्रः}} १३६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता नयचन्द्राख्येन विदुषा सप्तदशसर्गात्मकं हम्मीरमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र हि चौहान वंश्यस्य राज्ञो हम्मीरस्य चरितं चित्रितमस्ति । हम्मीरो हि अलावुद्दीनभयाच्छरणागतं कञ्चिद्यवनमाश्रयं दत्तवान् यान्निमित्तं सः अलावुद्दीनेन हुतः । == वासुदेवः == {{मुख्यः|वासुदेवः}} मालावारस्य वेदाख्यनामके स्थाने निवसता वासुदेवेन कविना एकविंशतिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। अस्य पिता महर्षिनामा माता च गोपालिका। तस्य हि कृतिषु युधिष्ठिरविजयं नलोदयश्चेति द्वे महाकाव्ये विश्रुते युधिष्ठिरविजये अष्टास्वाश्वासेषु युधिष्ठिरस्य पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । नलोदये सम्प्रति चत्वार एव आश्वासाः उपलभ्यन्ते येषु राज्यप्राप्त्यनन्तरं नलस्य चरितं चित्रितमस्ति। कवेरस्य सम्प्रत्यपि नैव कालनिर्णयो जातः । युधिष्ठिरविनये कुलशेखराख्यस्य राज्ञो नलोदये रामाख्यस्य राज्ञ उल्लेखस्तु लभ्यते, किन्तु तेन कालनिर्णये नैव काऽपि सहायता सिध्यति । मालावारे बहूनां नृपाणां 'कुलशेखर' इत्युपाधिरेवाऽऽसीत् । अपरञ्च तत्र हि एकाधिककवीनां वासुदेव इत्यभिधानमपि लभ्यते । तेनैव केचित्तु नलोदयस्य कर्तारं युधिष्ठिरविजयकुद्वासुदेवाद्भिन्नमेव वासुदेवं मन्यन्ते । कथ्यते केरलेषु ८५७ मितवैक्रमाब्दाभ्यः कश्चित्कुलशेखरो नाम राजा शासति स्म । तेन युधिष्ठिरविजयस्य प्रणयनकालो वैक्रमनवमशतकोऽपि सम्भवति । केचित्कविममुं नारायणभट्टस्य पुत्रं मत्वा तं वैक्रमसप्तदशशतकीयमपि मन्यन्ते । एतावदेव निभृतं वक्तुं शक्यते यन्नलोदयस्य प्रणयनेन १६५६ मितवैक्रमाब्दात्पूर्वमेव सम्पन्नेन भाव्यं यतो हि अयमेव समयः प्राचीनहस्तलिप्यां दृश्यते । इदमपि अवधेयं भवति यत् १४५७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमानुद्दण्डकविः वासुदेवस्य पितरं महर्षिरिति कथयति । तेन वासुदेवेन १४५७ मितवैक्रमाब्दात्पूर्ववर्तिना भाव्यमिति मन्यते। वासुदेवः विक्रमानन्तरदशमशतकादारभ्य पञ्चदशशतकपर्यन्तं कस्मिंश्चिदपि काले स्थितिमान् सम्भवति किन्तु विदुषां बहुमतं तु तं वैक्रमचतुर्दशशतकीनमेव मन्यते। केचित्तु नलोदयं हि कालिदासस्य कृतिमपि कथयन्ति, किन्तु नैतदुपपद्यते भाषिकसंरचनादिदृष्ट्याऽपि । केचित्त्वस्य प्रणेतारं रविदासनाम्नाऽपि जानन्ति । नलोदयं हि काव्यं भाषाभावप्रस्तुतीकरणादिदृष्ट्या नितान्तमेव पश्चाद्वर्तिनी कृतिः। == अगस्त्यः == {{मुख्यः|अगस्त्यः (कविः)}} वारङ्गलनरेशस्य प्रतापरुद्रदेवस्य (१३५१-१३८२ वै०) सभाकविना अगस्त्याख्येन विदुषा चतुःसप्ततिः काव्यग्रन्थाः प्रणीताः इति समालोकाः कथयन्ति । असौ विद्यानाथोपाधिना विभूषितः आसीत् । अस्य बालभारतसंज्ञकमेकं महाकाव्यं सम्प्रति समुपलभ्यते, यत्र पाण्डवानां जीवनचरितमवतारितमस्ति । अत्र वैदर्भी रीतिः क्रीडन्तीव दृश्यते । == वेदान्तदेशिकः वेङ्कटनाथः == {{मुख्यःवेङ्कटनाथः|}} काञ्चीनगर्यां १३२५ मितवैक्रमाब्दे जन्म गृहीत्वा १४३३ मितवैक्रमाब्दं यावत् जीवितवता सुदीर्घायुषा वेदान्तदेशिकाऽऽख्येन वेङ्कटनाथेन विंशत्यधिकशतग्रन्थाः प्रणीताः आसन् । असौ महान् कविः, दार्शनिकश्चासीत्। [[रामानुजाचार्यः|रामानुज]]<nowiki/>सम्मत[[विशिष्टाद्वैतवेदान्तः|विशिष्टाद्वैत]]<nowiki/>मतानुयायी च । स वेदान्ताचार्य-कविताककसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्रप्रभृत्युपाधिभिः विभूषितश्च आसीत् । अस्य पिताऽऽनन्दसुरिः माता च तोताम्बा । अस्य हि यादवाभ्युदयमहाकाव्यं [[हंससन्देश]]<nowiki/>खण्डकाव्यं [[सङ्कल्पसूर्योदय]]<nowiki/>नाटकञ्च साहित्यजगति सश्रद्धं स्मृताः ग्रन्थाः। यादवाभ्युदयं हि चतुर्विंशतिसर्गेषु विस्तृतं महाकाव्यम् । अत्र हि कृष्णावतारकथा सुनिपुणं वर्णिताऽस्ति । काव्येऽस्मिन् तिस्र एव रीतयः साधु प्रयुक्ताः सन्ति । सर्वत्रात्र प्रसादमाधुर्ययोरेव बाहुल्यम् । षष्ठे च सर्गे चित्रकाव्याभ्यासोऽत्र । यत्र कुत्रात्र पूर्ववर्तिनां कवीनामनुसरणमपि दृश्यते । विमानाभूतलदृश्यवर्णनं रघुवंशस्य त्रयोदशसर्गं स्मारयति, चित्रकाव्याभ्यासश्च भारविमाघौ च । ग्रन्थस्यास्य महनीयत्वमेतावताऽप्यवधेयं यद् [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>सदृशो विशिष्टेतराद्वैतमतानुयायी ग्रन्थस्यास्य व्याख्याऽर्थं प्रवृत्तः। अस्य हंससन्देशोऽपि कालिदासीयं मेघदूतमतुसति । अत्र रामः हंसदूतत्वेन सीतासकाशं प्रेषयति दयिताजीवितालम्बनार्थी। मेघदूते इवात्रापि मन्दाक्रान्तैव वृत्तम् । विशिष्टाद्वैतमतानुयायित्वादसौ हि साहित्यिकमपि कार्यं स्वाभीष्टमतप्रतिपादनायैव प्रयुनक्तीति कवेरस्य वैशिष्ट्यम् । == गङ्गादेवी == {{मुख्यः|गङ्गादेवी}} गङ्गादेव्या [[मधुराविजयम्|मधुराविजया]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति। असौ [[विजयनगरसाम्राज्यम्|विजयनगरराज्य]]<nowiki/>संस्थापकस्य [[बुक्कः|बुक्का]]<nowiki/>ख्यनृपस्य (वै० १४००-१४३६) द्वितीयपुत्र-वीरकम्परायस्य धर्मपत्नी । तेन तस्याः स्थितिकालः १४१५ मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । अस्याः आन्ध्रयाः महाकाव्यं स्वपतेः कम्पनाख्यस्य दक्षिणवर्तिप्रदेशविजयोदान्तमवलम्ब्यग्रथितमस्ति । विशेषतः कम्पनसम्पादितो मधुरेश्वरवधवृत्तान्तोऽस्य केन्द्रभूमिः । == साकल्यमल्लो वा मल्लाचार्यः == {{मुख्यः|मल्लाचार्यः}} १४००-१४७० मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमतां साकल्यमल्लेन मल्लाचार्याख्येन रामकथामाश्रित्य [[उदारराघवसञ्चक]]<nowiki/>मष्टादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तस्य सम्प्रति नवैव सर्गाः लभ्यन्ते। == वामनभट्टबाणः == {{मुख्यः|वामनभट्टबाणः}} वत्सगोत्रीयस्य कोमटीयज्वनः पुत्रो विद्यारण्यस्य शिष्यो वामनभट्टबाणः त्रिंशत्सर्गात्मकं रघुनाथचरिताख्यं महाकाव्यं प्रणीतवान् । सः अदक्या नृपस्य पेहुकोमटीवेमभूपालस्य (१४६०-१४७७ वै०) सभाकविरासीत् । तेनाऽस्य स्थितिकालः १४३०-१४८० मितवैक्रमाब्दानभितोऽनुमितः। [[रघुनाथचरितम्|रघुनाथचरिता]]<nowiki/>ख्ये महाकाव्ये रामस्य चरितं निपुणं चित्रितमस्ति। अस्यैव नलकथामाश्रित्य प्रणीतं [[नलाभ्युदयम्|नलाभ्युदय]]<nowiki/>नामकं महाकाव्यमपि लभ्यते । अस्मिन् सम्प्रति अष्टावेव सर्गाः उपलभ्यन्ते। असौ हर्षचरितकृतो बाणभट्टोत्सर्वथा भिन्न एवेति समालोचकानामाशयः । == जोनराजः == {{मुख्यः|जोनराजः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जोनराजेन राजतरङ्गिणीनामकं महाकाव्यमैतिहासिकं प्रणीय [[कल्हण]]<nowiki/>स्य राजतरङ्गिण्यामेकं पदमग्रे सारितवान् । कल्हणस्य राजतरङ्गिणी जयसिंहपर्यन्तामेव परम्परां वर्णयति । जोनराजेन जयसिंहादारभ्य सुल्तान जैन-ए-अविदिन संज्ञकराजपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == श्रीधरः == {{मुख्यः|श्रीधरः (जैनकविः)}} जोनराजशिष्येण श्रीधरेण १५३० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता जैनराजतरङ्गिणी प्रणीय राजतरङ्गिणीपरम्पराऽग्रे सारिता । अनेन हि १५२५ मितवैक्रमाब्दपर्यन्ता परम्परा चित्रिता। == प्राज्यभट्टः == {{मुख्यः|प्राज्यभट्टः}} जोनराजशिष्येण प्राज्यभट्टेन १६४० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता राजावलियताकासंज्ञकमैतिहासिकग्रन्थं प्रणीयैतिहासिककाव्यपरम्परायामेकं पदमग्रे चालितम् । अत्र अकबरविजयपर्यन्ता कथा चित्रिताऽस्ति । == भानुदत्तः == {{मुख्यः|भानुदत्तः}} गणपत्याख्यपुत्रण मैथिलेन भानुदत्तेन १३१०-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तरालवर्तिनाऽनेके ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति, येषु गीतगौरीपतिनामकं महाकाव्यं प्रसिद्धमस्ति । अत्र गीतगोविन्दस्य प्रभावः स्पष्टमेव लक्ष्यते तेनानेन वैक्रमत्रयोदशशतकपरवर्तिना भाव्यम् । तथैव १४२० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णर्वितना शार्ङ्गधरेणास्य श्लोकाः उद्धृता इति तस्य १३००-१४०० मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिकालः । अस्य रसमञ्जरी, कुमारभार्गवीयं, अलङ्कारतिलकं शृङ्गारदीपिका च महाकाव्येतरग्रन्थाः। == मल्लिनाथः == {{मुख्यः|मल्लिनाथः}} [[रघुवंश]]<nowiki/>-[[कुमारसम्भव]]<nowiki/>-[[मेघदूत]]<nowiki/>-[[किरातार्जुनीय]]<nowiki/>-[[शिशुपालवध]]<nowiki/>-नैषधादिग्रन्थानां व्याख्याता १३६०-१४४० मितवैक्रमाब्दन्तराले स्थितिमत्त्वेनानुमितो मल्लिनाथो [[रघुवीरचरितम्|रघुवीरचरितं]] नाम महाकाव्यमपि प्रणीतवानासीदिति ज्ञायते किन्तु ग्रन्थे लेखकत्वेन न कोऽपि समुल्लिखितः । तथापि ग्रन्थोऽयं मल्लिनाथप्रणीत इति आफ्रेक्ट्बृहत्सूच्यामुल्लिखितमस्ति । ग्रन्थेऽस्मिन् सप्तदशसर्गाः सन्ति यत्र [[राम]]<nowiki/>स्य वनगमनादारभ्य राज्याभिषेकपर्यन्ता घटना वर्णिताऽस्ति । प्रसादमाधुर्यगुणसम्मतमिदं काव्यं स्वजातावुत्कृष्टस्थानं निदधाति । == सुकुमारः == {{मुख्यः|सुकुमारः}} १५०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मालावारप्रदेशनिवासिनी सुकुमारकविना [[कृष्ण]]<nowiki/>स्य पराक्रमविषये [[कृष्णविलासः]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । सम्प्रत्यस्य चत्वार एव सर्गाः उपलभ्यन्ते । अस्य शैली सरला सरसा च । == राजनाथो द्वितीयः == {{मुख्यः|राजनाथो द्वितीयः}} विजयनगरराजाश्रितेन डिण्डिमकविसार्वभौमोपाधिधारिणा द्वितीयराजनाथेन त्रयोदशसर्गात्मकं सालुवाभ्युदयसंज्ञकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य स्थितिकाल: १४८७ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अत्र साल्वनरसिंहस्य पराक्रमस्तत्पूर्वजचरितञ्च चित्रितमस्ति । == राजनाथस्तृतीयः == {{मुख्यः|राजनाथस्तृतीयः}} १४९७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता द्वितीयराजनाथपौत्रेण तृतीयराजनाथेन विंशतिसर्गात्मकम् [[अच्युतरायाभ्युदयम्|अच्युतरायाभ्युदयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र विजयनगरस्य राज्ञोऽच्युतरायस्य (१५८७-१५९९ वै०) पराक्रमो वर्णितोऽस्ति । == रामचन्द्रः == {{मुख्यः|रामचन्द्रः (कविः)}} लक्ष्मणभट्टस्यात्मजेन १५९९ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रामचन्द्रेण द्विसन्धानपद्धतौ [[रसिकरञ्जनम्|रसिकरञ्जनं]] नाम काव्यं प्रणीतमस्ति । इदं ऐकतः पठने शृङ्गारिकमर्थं ददाति, अन्यतः पठने तु वैराग्यसम्बद्धमर्थञ्च। == उत्प्रेक्षावल्लभः == {{मुख्यः|उत्प्रेक्षावल्लभः}} मालावारनिवासिना उत्प्रेक्षावल्लभकविना प्रणीतं [[भिक्षाटनमहाकाव्यम्|भिक्षाटनमहाकाव्यं]] प्रकाशितमस्ति । काव्येऽस्मिन् एकोनचत्वारिंशत्पद्धतयः (सर्गाः) सन्ति । काव्यमिदमपूर्णमेव दृश्यते । अस्य सम्भावितस्थितिकालः सम्प्रत्ययज्ञातः । समालोचकाः सामान्यतः कविमिमं वैक्रमषोडशशतकोत्तरार्धभवं मन्यन्ते । काव्येऽस्मिन् प्रणेतृत्वेन न कस्यापि नामोल्लिखितं दृश्यते । तत्र शिवभक्तदास इति समुल्लिखितं दृष्ट्वा लेखकस्य नामेति कल्पयन्ति केचित्किन्तु तदपि विशेषणमेव दृश्यते । == रुद्रकविः == {{मुख्यः|रुद्रकविः}} रुद्रकविना राष्ट्रौढवंशमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति। अत्र विंशतिः सर्गाः सन्ति । तत्र मयूरगिरेः प्रथमनृपाद् राष्ट्रौढान्नारायणशाह-पर्यन्तो वंशवृक्षो वर्णितोऽस्ति । असौ नारायणशाहस्य सभाकविः । तेन तस्य स्थितिकालः १६५३ मितवैक्रमाब्दमभितोऽनुमितः । अयमेव काव्यप्रणयनकालश्च। == चन्द्रशेखरः == {{मुख्यः|चन्द्रशेखरः}} बुन्दीनरेशसुर्जनाश्रितेन चन्द्रशेखरेण विंशतिसर्गेषु विभक्तं सुर्जनचरितमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । काव्यमिदं सरसं सुबोधञ्च । अस्य स्थितिकालः १६५० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णेऽनुमितः । == चिदम्बरः == {{मुख्यः|चिदम्बरः}} विक्रमानन्तरं १६६० मिताब्दमभितः स्थितिमता चिदम्बराख्येन विदुषा त्रिसन्धानपद्धत्याश्रितं [[राघवपाण्डवीययादवीयम्|राघवपाण्डवीययादवीया]]<nowiki/>ख्य-महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अस्य हि प्रत्येकश्लोकस्य त्रयोऽर्था भवन्ति रामपक्षीयः पाण्डवपक्षीयः कृष्णपक्षीयश्च । काव्यमिदमतीवं क्लिष्टम् । == यज्ञनारायणः == {{मुख्यः|यज्ञनारायणः}} गोविन्दस्य पुत्रेण यज्ञनारायणेन १६६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन षोडशसर्गेषु विभक्तं [[रघुनाथभूपविजयम्|रघुनाथभूपविजयं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । अत्र रघुनाथस्य जीवनचरितं चित्रितमस्ति । ग्रन्थोऽयं [[साहित्यरत्नाकरः|साहित्यरत्नाकर]]<nowiki/>नाम्नाऽपि ज्ञायते। == अद्वैतः == {{मुख्यः|अद्वैतः (कविः)}} विक्रमानन्तरं १६६५ मितवर्षाभ्यर्णे स्थितिमता अद्वैताख्येन विदुषा [[रामलिङ्गामृतम्|रामलिङ्गामृतं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति। == राजचूडामणिः == {{मुख्यः|राजचूडामणिः}} तञ्जोरराजरघुनाथाश्रितेन १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता रत्नखेटश्रीनिवासपुत्रेण राजचूडामणिनाऽनेकेषु विषयेषु ग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति; यत्र दशसर्गात्मकं [[रुक्मिणीकल्याणम्|रुक्मिणीकल्याणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यमप्यस्ति । अत्र कृष्णस्य [[रुक्मिणी|रुक्मिण्या]] सह [[विवाहसंस्कारः|विवाहो]] वर्णितोऽस्ति सरसया रीत्या । == रामभद्राम्बा == {{मुख्यः|रामभद्राम्बा}} १६७७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमत्या तञ्जोरनरेशरघुनाथस्य पत्न्या रामभद्राम्बाख्यया [[रघुनाथाभ्युदयम्|रघुनाथाभ्युदयनामकं]] द्वादशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति यत्र राज्ञो रघुनाथस्य पराक्रमो र्वाणतोऽस्ति । == मधुरवाणी == {{मुख्यः|मधुरवाणी}} रघुनाथाश्रितया तञ्जोरवासिन्या मधुरवाण्याख्यया कवयित्र्या [[रामायणम् (महाकाव्यम्)|रामायणा]]<nowiki/>ख्यं महाकाव्यं प्रणीतमस्ति, यत्र चतुर्दशसर्गाः १५०० श्लोकाश्च सन्ति । रघुनाथस्य स्थितिकालः १६७१-१७१९ वैक्रमाब्दान्तरालेऽनुमितः । स एवास्याः कवयित्र्याश्च। == चक्रः == {{मुख्यः|चक्रः (कविः)}} १६८० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमतो मधुरायास्तिरुमलनायकाश्रितस्य चक्रकवेः [[जानकीपरिणयः|जानकीपरिणय]]<nowiki/>महाकाव्यं प्रसिद्धम् । अत्र अष्टासु सर्गेषु रामस्य सीतया सह विवाहो वर्णितः। == नीलकण्ठः == {{मुख्यः|नीलकण्ठः (कविः)}} नीलकण्ठः [[अप्पयदीक्षित]]<nowiki/>स्य भ्रातुः पौत्रः । स हि १६७० मितवैक्रमाब्दे समुत्पन्नः आसीत् । असौ वेङ्कटेश्वरमखिनः शिष्यः आसीत्, मदुरायास्तिरुमलनायकस्य प्रधानमन्त्री। अनेन १७०७ मितवैक्रमवर्षाभ्य साहित्यिकं कार्यं प्रारब्धम् । तस्य सन्त्यनेके ग्रन्थाः यत्र शिवलीलार्णवं गङ्गावतरणञ्च द्वे महाकाव्ये प्रसिद्धे। शिवलीलार्णवे सन्ति द्वाविंशतिसर्गाः । अत्र हालास्यनाथाख्यस्य चतुःषष्टिक्रीडानां वर्णनमस्ति । गङ्गावतरणे सन्त्यष्टौ सर्गाः । अत्र भूतले [[गङ्गा]]<nowiki/>या अवतरणस्य सुन्दरं वर्णनमस्ति । == वेङ्कटाध्वरी == {{मुख्यः|वेङ्कटाध्वरी}} काञ्चीनिवासिना वेङ्कटाध्वरिणा रामानुजमतानुयायिना १७०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता यादवराघवीयसंज्ञकं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमस्ति यस्य सम्प्रति त्रिंशदेव श्लोका लभ्यन्ते । तस्य अनुप्रासच्छटा निभालनीया। == मेघविजयगणिः == {{मुख्यः|मेघविजयगणिः}} १७२८ मितविक्रमाब्दाभ्यर्णे स्थितिमता जैनेन मेघविजयगणिना नवसर्गेषु विस्तृतं सप्तसन्धानमहाकाव्यं प्रणीतमस्ति । तत्र श्लेषेण वृषभनाथ-शान्तिनाथ-पार्श्वनाथ-नेमिनाथ-महावीरस्वामि-कृष्ण-बलदेवानां सप्तानां चरितं चित्रितमस्ति । अस्य प्रत्येकं पद्यं सप्तविधमर्थं जनयति तत्तत्परम् । == देवविमलगणिः == {{मुख्यः|देवविमलगणिः}} १७६० मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमान् देवविमलगणिजैनः हीरसौभाग्यनामकं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं प्रणीतवान् । स 'जगद्गुरु'रित्युपाधिना विभूषितः । == रामभवः == {{मुख्यः|रामभवः}} तञ्जौरराज्यशासकस्य 'शाहजी' इत्येतस्य १७४१-१७६८ मितवैक्रमाब्दान्तराले स्थितिमतः सभापण्डितो रामभद्रः १७६० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णे [[पतञ्जलिचरितम्|पतञ्जलिचरितं]] नाम महाकाव्यं प्रणीतवान् । अत्र महावैयाकरणस्य पतञ्जलेश्चरितं चित्रितमस्ति । == हरदत्तः == {{मुख्यः|हरदत्तः}} १७८० मितवैक्रमाब्दाभ्यर्णवर्तिना हरदत्तेन [[राघवनैषधीयम्|राघवनैषधीया]]<nowiki/>ख्यं द्विसन्धानकाव्यं प्रणीतमासीत् । अत्र श्लेषेण रामनलयोश्चरितं चित्रितमस्ति । अस्य सम्प्रति द्वावेव सगौ लभ्येते । == मोहनः == {{मुख्यः|मोहनः (कविः)}} १८०७ मितवैक्रमाब्दमभितः स्थितिमता मोहनस्वामिना रामचरितं नाम महाकाव्यं प्रणीतमस्ति । == वसन्तत्र्यम्बकः शेवडेः == {{मुख्यः|वसन्तत्र्यम्बकः}} वसन्तत्र्यम्बकशेवडे-महोदयस्य [[विन्ध्यवासिनीविजय]]<nowiki/>महाकाव्यं षोडशसर्गात्मकं, [[शुम्भवधमहाकाव्यम्|शुम्भवधमहाकाव्यं]] चतुर्दशसर्गात्मकं, स्तवमञ्जूषा च प्रसिद्धग्रन्थाः। शेवडेमहोदयस्य वृतिः सरसतायां सरलतायां च कालिदासीयकृतिभिः सह तुलामारोहन्ति । अर्थगौरवे कविरेष भारविमनुसरति, पदसौष्ठवे दण्डिनञ्च । स स्वयमेव कथयति - '''शब्दास्त एव हि भवन्ति भवन्ति चोर्थास्तेषां परं विजयते रचनाविशेषः।''' '''यस्यैवं दोषगुणभेदकृतो विभाति भेदः स्फुटं जगति दुष्कविसत्कवीनाम्।।''' == अन्यकवयः == एवमेव अनेके अन्य ग्रन्थाः समालोचकैः स्मृताः सन्ति। तेषां नामानि, रचनाः च अधः उल्लिखिताः। कृष्णदासकविराजस्य गोविन्दलीलामृतं, वस्तृपालस्य (१४ श० ) नरनारायणानन्दं, गोविन्दमखिनः (१६ श०) हरिवंशसारचरितं, वेङ्कटेश्वरस्य रामचन्द्रोदयं, शङ्कराराध्यस्य वसवेहाविजयं (१२०७ वै० ), सोमनाथस्य पण्डिताराध्यचरितं (१९०७), माधवाचार्यस्य यमकभारतं (१२८२); त्रिविक्रमस्य उषाहरणकाव्यं (१३१७ वै०) माधवस्य नरकासुरविजयं (१४३७ वै०) यासतीर्थस्य (१४६० वै०) जयतीर्थविजयं, कृष्णस्य जयतीर्थविजयाब्धिः, सङ्कर्षणस्य जयतीर्थविजयं, श्रीनिवासस्य जयन्द्रोदयं (१४६० वै०), शङ्करस्य कृष्णविजयं (१४८७ वै०) कृष्णाचार्यस्य भरतचरितं (१४८७ वै०), रामवर्मणो भारतसंग्रहः (१४८७ वै०), शिवसूर्यस्य पाण्डवाभ्युदयं (१५०७ वै०), अज्ञातकर्तृत्वं कुशाभ्युदयं (१५१७ वै०) चतुर्भुजस्य हरिचरितकाव्यं (१५५० वै०), स्वयम्भूनाथस्य (१५९७ वै०) कृष्णविलासः, मृत्युञ्जयस्य प्रद्युम्नोत्तरचरितं, वेङ्कटकृष्णस्य (१७०७ वै०) नाटेशविजयं, श्रीनिवासस्य (१७१७ वै०) भूवराहविजयं, वरददेशिकस्य लक्ष्मीनारायण चरितं, रघुवरविजयं (१७३७ वै०), भगवन्तस्य (१७४७ वै०) मुकुन्दविलासः, घनश्यामस्य (१७८२ वै०) भगवत्पादचरितं, वेङ्कटेशचरितं, रामपाणिवादस्य ( १८८२ वै० ), विष्णुविलासं, राघवीयकाव्यं, रामवर्मणः ( १८५७ वै० ) रामचरितं, केरलवर्मणो ( १९१७ वै० ) विशाखराजचरितं, परमेश्वरशिवस्य ( १९२७ वै० ) रामवर्ममहाराजचरितं, अभिनवरामानुजाचार्यस्य (१९३२ वै० ) श्रीनिवाससुधाकरं, विधुशेखरस्य (१८५७-वै० ) उमापरिणयं, हरिश्चन्द्रचरितं, चण्डमारुताचार्यस्य ( १९५७ वै० ) अलीनराजकथा, नारायणस्य सौन्दरविजयं ( १९५७ वै०) मद्राद्रिरामस्य (१९५७ वै० ) श्रीरामविजयं, शङ्करलालस्य (१९५७ वै०) रावजीराजकीर्तिविलासं, बालचरितं, शिवकुमारस्य (१९६७ वै०) यतीन्द्रजीवनचरितं, हेमचन्द्ररायस्य (१९७७ वै०) हैहयविजयं, पाण्डवविजयं, अन्नदाचरणस्य (१९८७ वै०) रामाभ्युदयं, महाप्रस्थानं, वटुकनाथस्य ( १९८७ वै० ) सीतास्वयंवरं, गुरुप्रसन्नस्य ( १९८७ वै० ) श्रीरासमहाकाव्यं, नागराजस्य ( १९९७ वै० ) सीतास्वयंवरं, देशभक्तचरितं, भगवदाचार्यस्य भारतपारिजातं, पारिजातापहारं, पारिजातसौरभं ( १९९७-२००७ वै० ), विष्णुदत्तस्य ( २०१५ वै० ) सौलोचनीयं, गङ्गाकाव्यं, मेधाव्रतस्य (२००७ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, रामावतारस्य (२००४ वै०) भारतानुवर्णनं, दिलीपदत्तस्य ( २००६ त्रै.) मुनिचरितामृतं, अखिलानन्दस्य (२००५ वै०) दयानन्ददिग्विजयं, गङ्गाधरतैलङ्गस्य अलिविलापसंलापः, मथुरानाथस्य ( २००६ वै० ) जयपूरवैभवं, गोविन्दवैभवं; रघुनाथस्य चन्द्रौपालम्भवर्णनं (२००७ वै० ), मथुराप्रसादस्य प्रतापविजयं, भारतविजयं (२००७ वै० ), बदरीनाथस्य ( २००८ वै०) राधापरिणयः, गङ्गाप्रसादस्य भावोदयं उमापतेः परिजातहरणं, रामस्नेहिनो जानकीचरितामृतम् ( २००७ वै० ), द्विजेन्द्रनाथस्य स्वराज्यविजयम् (२०१७ वै० ), सत्यव्रतस्य (२०२० वै०) बोधिसत्वचरितं, गुरुगोविन्दसिंहमहाकाव्यं, भण्डारकरोपाह्वत्र्यम्बकशर्मणः स्वामि-विवेकानन्दचरितमहाकाव्यमष्टादेशंसर्गात्मकम्, रेवाप्रसादस्य (२०२५ वै०) सीताचरितं, एवमेव माधवप्रसाददेवकोटाऽऽव्यस्य भारतीवैभवं ( काव्यं ) उमानाथशर्मणो गण्डकीगौरवं, कृष्णप्रसादशर्मणः श्रीरामविलापः (खण्डकाव्यं ) श्रीकृष्णचरितामृतं ( महाकाव्यं, षट्पञ्चाशतसर्गात्मकं ) नाचिकेतसं, ययातिचरितं, सम्पातिसन्देशः, रोहिणीवल्लभशर्मणोऽभिनवमेघदूतं, नरहरिनाथस्य अन्योक्तिमुक्तावलिः, भरतराजशर्मणो महेन्द्रोदयमहाकाव्यं (दशसर्गात्मकं), छविलालसूरेः विरक्ततरङ्गिणी (खण्डकाव्यम्), लक्ष्मणकवेः कवितानिकषोपलः (१८५० वै०), कुलचन्द्रशर्मणो भागवतमञ्जरी, गङ्गागौरवं, श्रीकृष्णकर्णामृतं, हरिवरिवस्याः सोमनाथर्मण आदर्शराघवपुष्पाञ्जलिः पूर्णप्रसादब्राह्मणस्य सत्यहरिश्चन्द्रमहाकाव्यं, हरिप्रसादस्य शाहवंशचरितं च। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[गद्यकाव्यानि]] * [[खण्डकाव्यानि]] * [[काव्यम्]] * [[आलङ्कारिकाः]] == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] 6m9zyxy9qamm39vm6h64lm8v8boe0eo 0 66463 499988 499906 2026-08-06T19:56:47Z InternetArchiveBot 31833 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499988 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | image =Friedrich Max Müller by Bassano 1883.jpg | image_size = | alt = | caption = १८८३-तमे वर्षे स्वीकृतं माक्स्-म्युलर् इत्यस्य चित्रम् | birth_name = फ़्रीड्रिख़् माक्स् म्युलर् | birth_date = {{birth date|df=yes|१८२३|१२|६}} | birth_place = [[जर्मनी]]देशः | death_date = {{death date and age|df=yes|१९००|१०|२८|१८२३|१२|६}} | death_place = आक्स्फर्ड्, [[इङ्ग्लेण्ड्]]देशः | resting_place = | resting_place_coordinates = | nationality = ब्रिटिश् | honorific_prefix = दि रैट् हानेरेबल् | honorific_suffix = पि.सि | citizenship = | education =लैप्त्सिख़् विश्वविद्यालयः | alma_mater = | notableworks = ''दि साक्रड् बुक्स् आफ् ईस्ट्'', ''चिप्स् फ्रम् ए जर्मन् वर्क्शाप्'' | occupation = लेखकः, विद्वान् | spouse = जार्जिना अडिलेड् ग्रेन्फेल् | partner = | children = विलियम् माक्स् म्युलरः | relations = | awards = | signature = Signature of Friedrich Max Müller.png | signature_alt = | footnotes = }} '''फ़्रीड्रिख़् माक्स् म्युलर'''<ref>{{citation|author=John C. Wells|year=2008|title=Longman Pronunciation Dictionary|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.duden.de/rechtschreibung/Max_maennlicher_Vorname|title=Duden {{!}} Max {{!}} Rechtschreibung, Bedeutung, Definition|work=Duden|quote=Mạx|accessdate=20 October 2018|language=de}}</ref> (६ डिसेम्बर् १८२३ &nbsp;– २८ अक्टोबर् १९००) माक्स् म्युलर् इति ख्यातः। एषः कश्चन [[जर्मनी]]देशीयः विद्वान्। अध्ययनार्थम् उद्योगार्थं च [[इङ्ग्लेण्ड्]]देशे जीवनं यापितवान्। पाश्चात्यदेशेषु भारतीयाध्ययनकेन्द्रस्य स्थापने एषः प्रमुखः आसीत्। तुलनात्मकधार्मिकाध्ययनस्य अपि आरम्भम् म्याक्स्मुल्लरः अकरोत्।<ref name="gifford_bio">Sara Abraham and Brannon Hancock, doctoral students of theology in University of Glasgow [http://www.giffordlectures.org/Author.asp?AuthorID=127 ''Friedrich Max Muller''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409123925/http://www.giffordlectures.org/Author.asp?AuthorID=127 |date=2010-04-09 }}. Gifford Lectures.</ref> भारतीयतत्त्वानां विषये विद्वद्ग्रन्थान्, प्रसिद्धान् ग्रन्थान् च माक्स म्युलर् इत्ययं रचितवान्। साक्रड बुक्स् आफ् ईस्ट् इत्याख्यः ५० सम्पुटात्मकः आङ्ग्लानुवादयुतः ग्रन्थः माक्स्मुल्लरस्य मार्गदर्शने विरचितः। टुरेनियन् भाषाकुटुम्बस्य कल्पनमपि स एव दत्तवान्। ==बाल्यजीवनं शिक्षणं च== फ़्रीड्रिख़् माक्स् म्युलर् इत्ययं डिसेम्बर् ६ १८२३ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवान्। तस्य जन्मस्थानं [[जर्मनी]]देशस्य डेस्साव्। तस्य पितुः नाम विलियम् मुल्लरः कश्चन कविताकारः आसीत्। आडल्हैड् म्युलर् तस्य माता आसीत्। सा अन्हाल्ट् डेस्सु प्रदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः सोदरी आसीत्। कार्ल् मरिया वन् <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Carl_Maria_von_Weber</ref> इत्याख्यः तस्य पोषकः आसीत्। <ref name="ODNB2007">R. C. C. Fynes (May 2007), ''Müller, Friedrich Max (1823–1900)'', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, [http://www.oxforddnb.com/view/article/18394], accessed 17 March 2013]</ref> म्युलर् माक्स् इति तस्य उपनाम म्युलर् इत्यस्मात् पूर्वं योजितवान्। म्युलर् इति नाम सामान्यतमम् इति सः अचिन्तयत्।<ref name="ODNB2007" /> तस्य नाम माक्सिमिल्लियन् इत्यपि उल्लिखितं वर्तते।(विश्वविद्यालयीयप्रमाणपत्रे ){{citation needed|date=March 2013}}<ref name="belles-lettres"> Académie des Inscriptions et Belles-Lettres.</ref><ref name="Johnston1900">Charles Johnston (1900) [https://archive.org/details/americanmonthly12shawgoog ''An Estimate of Max Muller (1823–1900)'']. ''The American Monthly Review of Reviews'', Vol XXII, July–December. The Review of Reviews Company: New York, pp.703–706.</ref> षष्ठे वर्षे स्वग्रामे एव जिम्नासिसम् शालां प्रविष्टवान्। १८२९ तमे वर्षे पितामहस्य मरणानन्तरं सः लीप्झिङ्ग्स्थां निकोलाई शालां गतः। तत्र सङ्गीतशिक्षणं च प्राप्तवान्। फेलिक्स् मेण्डन्सनस्य सम्पर्कः अपि तदानीं माक्स्मुल्लरस्य जातः।<ref name="ODNB2007" /> छात्रवृत्त्यवाप्त्यर्थं सः गभीरम् अध्ययनम् आरब्धवान्। तत्र पाठ्यक्रमः पाठ्यविषयश्च भिन्नः आसीत्। गणितं आधुनिकभाषाः च पाठ्यक्रमे आसन्।<ref name="ODNB2007" /> १८४१ तमे वर्षे लिप्झिङ्ग् विश्वविद्यालयं प्रविश्य सङ्गीतं काव्यं च परित्यज्य तत्त्वशास्त्रपठनम् आरब्धवान्। मुल्लरः १८४३ तमे वर्षे पदवीं प्राप्तवान्। डच् तत्त्वज्ञानिनः स्पिनोझा इत्यस्य नीतिशास्त्रविषये तस्य शोधप्रबन्धः आसीत्।<ref name="gifford_bio"/> शास्त्रीयभाषाणां ग्रीक्, ल्याटिन्, अरेबिक्[[संस्कृतम्]] इत्यादीनां विषये अपि सः परीक्षां लिखितवान्। ==शैक्षिकजीवनम्== १९५०-तमे वर्षे माक्स् म्युलर् इत्ययं आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालये आधुनिकयुरोपियन्भाषाविभागे आचार्यः अभवत्। थामस् गैस्फोर्डस्य सूचनानुसारं सः एम्. ए पदवीमपि प्राप्तवान्। क्रिस्ट् चर्च् विद्यालयस्य सदस्यः अभवत्। १८५८ तमे वर्षे सः आल् सोल्स् विद्यालयतः आजीवनविद्वद्धनसाहाय्यं च प्राप्तवान्।<ref>[[s:Max Müller, Friedrich (DNB01)|Dictionary of National Biography, 1901 supplement]].</ref>१८६० तमे वर्षे बोडन् प्रोफेसर् आफ् संस्कृत् इति निर्वाचने सः पराजितः।<ref>https://en.wikisource.org/wiki/Max_M%C3%BCller%27s_submission_to_the_members_of_Convocation_of_the_University_of_Oxford,_1860</ref> एतेन माक्स्मुल्लरः खिन्नः आसीत्।<ref>[[#GMuller|Müller (1902)]], pp. 241–242</ref>मुल्लरः तस्य विरोधिनः मोनियर् विलियम्सस्य अपेक्षया अर्हतायां वरिष्ठः आसीत्। परन्तु तस्य विशालः देवतावादः, मार्टिन् लूथरस्य अनुयायित्वं, [[जर्मनी]]जातत्वम्, भारतदर्शनराहित्यं च पराजये कारणानि अभूवन्। सः निर्वाचनानन्तरं मात्रे पत्रं लिखितवान्। तत्र सर्वे उत्तमाः जनाः सर्वानुमतेन मह्यं मतं किञ्च दत्तवन्तः, परन्तु सामान्याः मम अपजये कारणानि अभवन् इति उल्लिखितवान्।<ref>[[#GMuller|Müller (1902)]], p. 244</ref> १८६८ तमे वर्षे मुल्लरः आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालयस्य प्रथमः तौलनिकतत्त्वशास्त्रविभागस्य प्रथमः आचार्यः अभवत्। एतं पदं सः बहु इष्टवान्। १८७५ तमे वर्षे निवृत्तः अपि सः आमरणं तत्कार्यम् अकरोत्। <ref>{{cite book|title = The Harmsworth Encyclopaedia: Everybody's Book of Reference : containing 50,000 articles, profusely illustrated, Volume 6|author = George Sandeman|publisher = The Amalgamated Press|page = 4042|url=https://books.google.com/?id=2oRRAAAAYAAJ|date = 1907*}} </ref> ===संस्कृतकार्यम्=== १८४४-तमे वर्षे आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालयं प्रति गमनात् प्राक् [[बर्लिन|बर्लिन्]]-नगरे फ़्रीड्रिख़् इत्ययं स्केल्लिङ्गेन सह पठितवान्। सः [[उपनिषद्|उपनिषदां]] भाषान्तरणम् आरब्धवान्। ततः [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] अध्ययनं फ्रान्झ् बापस्य मार्गदर्शने अनुवर्तितवान्। फ्रान्झ् बापः क्रमबद्धरूपेण इण्डोयूरोपियन् भाषाणां अध्येतृषु प्रथमः आसीत्। स्केल्लिङ्गः भाषाध्ययनद्वारा धर्माध्ययनं कर्तुं माक्स् म्युलर् इतीमं प्रेरितवान्। एवं प्रकारेण माक्स् म्युलर् इत्ययं तस्य प्रथमपुस्तकत्वेन हितोपदेशस्य जर्मनीय-भाषान्तरणं प्राकाशयत्। <ref>{{cite book|title = Fifty Key Thinkers on Language and Linguistics|url = https://archive.org/details/fiftykeythinkers0000thom|author = Margaret Thomas|page = [https://archive.org/details/fiftykeythinkers0000thom/page/109 109]|publisher = Routledge|year = 2011|isbn = 978-0415373029}}</ref> १८४५ तमे वर्षे एजून् बर्न्रूफस्य मार्गदर्शने संस्कृतं पठितुं माक्स्मुल्लरः प्यारिस्नगरं गतः। [[इङ्ग्लेण्ड्]]देशे विद्यमानाः [[मातृकाग्रन्थः|हस्तप्रतीः]] सङ्गृह्य [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदस्य]] [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लानुवादम्]] प्रकाशयितुं प्रोत्साहं दत्तवान्। १८४६-तमे वर्षे माक्स् म्युलर् इत्ययं [[इङ्ग्लेण्ड्]]देशं गत्वा [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] मातृकाणां सङ्ग्रहम् आरब्धवान्। ईस्ट् इण्डिया कम्पनीजनाः तस्य साहाय्यं कृतवन्तः। तस्य जर्मन् लव् इति उपन्यासः अपि प्रसिद्धः अभवत्। ततः [[भारतम्|भारतीयसंस्कृति]]विषयकव्याख्यातृषु माक्स् म्युलर् इत्ययं धुरीणः अभवत्। ब्रह्मसमाजेन सह अपि माक्स् म्युलर् इत्यस्य सम्बन्धः आसीत्। माक्स् म्युलर् इत्ययं [[श्रीरामकृष्णपरमहंसः|रामकृष्णपरमहंसेनापि]] प्रभावितः।.<ref>{{cite web|url=http://www.vedanta-newyork.org/articles/on_sri_ramakrishna.htm#muller|title=Vedanta Society of New York: Ramakrishna|publisher=|accessdate=25 August 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160916163215/http://www.vedanta-newyork.org/articles/on_sri_ramakrishna.htm#muller|archivedate=16 September 2016}}</ref> भारोपीयभाषासु [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषा]] प्राचीनतमा इति माक्स्म्युलर् अस्य मतम्। [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदस्य]] समीक्षात्मकावृत्तेः रचनायाः कार्यं ईस्ट् इण्डिया कम्पनी द्वारा माक्स्मुल्लराय दत्तम्। १८४९ तः १८७४ पर्यन्ते अवधौ इदं कार्यं तेन साधितम्।<ref>{{cite book|title = Sayana, Volume 203|author = B. R. Modak|publisher = Sahitya Akademi|isbn = 9788172019402|page=33|year = 1995}}</ref>एतस्य कार्यस्य निमित्तं सः प्रसिद्धः वर्तते। परन्तु सैण्टिफिक् अमेरिकन् पत्रिका तस्य निधनानन्तरं काचित् वार्तां प्रकाशितवती। तदाधारेण वेदानाम् अनुवादकार्यं तु जर्मनीदेशस्य केनचिद् अनामिकेन विदुषा कृतम्, परन्तु तस्य यशोलाभः म्याक्स्मुल्लरेन प्राप्तः। एतदर्थं म्याक्स्मुल्लरः तस्मै विदुषे धनमपि दत्तवान्। [[File:Friedrich Max-Müller by George Frederic Watts.jpg|thumb|right|म्याक्स्मुल्लरस्य चित्रम्।]] "<ref>{{cite web|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000018628364;view=1up;seq=369;size=300|title=Scientific American. v.50.|publisher=|accessdate=25 August 2016}}</ref> ===गिल्फोर्ड् उपन्यासकः=== [[File:Friedrich Max Müller, Vanity Fair, 1875-02-06.jpg|thumb|व्यानिटी फार् ब्रिटिष् पत्रिकायाम्(१८७५ तमे वर्षे)]] १८८८ तमे वर्षे गिल्फोर्ड् उपन्यासकरूपेण ग्लास्को विश्वविद्यालये नियुक्तः। ततः चत्वारि वर्षाणि यावत् माक्स् म्युलर् इत्ययं चतस्रः भाषणसरणीः कृतवान्।<ref name="gifford_bio" /> The titles and order of the lectures were as follows:<ref name="gifford4">Müller, F. Max (1895), ''Theosophy or Psychological Religion.'' London: Longmans, Green and Co., pp.89–90.</ref> # '''सवाभाविकः धर्मः'''। प्रथमस्तरे परिचयात्मिका उपन्यासमाला आसीत्। # '''कायिकः धर्मः'''। अनन्ते किमपि तत्त्वं शोधयितुं विविधपरम्पराः विविधान् उपायान् कृतवन्तः इत्यस्याः उपन्यासमालायाः सारः। # '''मानवशास्त्रीयः धर्मः'''. तृतीयोपन्यासमालिकायां आत्मविषये विविधपरम्पराणां मतानि उपस्थआपितानि। मृत्योः अनन्तरं किं जायते इति विविधधर्मेषु उक्तानि तत्त्वानि विवृतानि। # '''तत्त्वशास्त्रीयः मनःशास्त्त्रीयः च धर्मः'''. चतुर्थ्याम् उपन्यासमालिकायां देवमानवयोः सम्बन्धविषये उपन्यासः कृतः। <ref name="Josephson-Storm">{{Cite book | last = Josephson-Storm | first = Jason | title = The Myth of Disenchantment: Magic, Modernity, and the Birth of the Human Sciences |location = Chicago| publisher = University of Chicago Press | date = 2017 | url = https://books.google.com/books?id=xZ5yDgAAQBAJ | isbn = 978-0-226-40336-6 }}</ref>{{rp|108–110}} ==[[भारतम्|भारतविषयकाः]] अभिप्रायाः== म्यक्स् मुल्लरः यद्यपि भारतं न आगतवान् तथापि भारतस्य विषये तस्य अध्ययनं आसीत्। [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूधर्मस्य]] पुनर्घटनं करणीयम् इत्यपि तस्य मतम् आसीत्। <ref name="Menant">{{cite journal|author=Menant, M. D. |year=1907|title=Influence of Max Muller's Hibbert Lectures in India|journal=The American Journal of Theology|volume=11|issue= 2|pages= 293–307|url=https://archive.org/details}}</ref> सर्वेषामपि धर्माणां मूलं तत्त्वम् उत्तमं भवति, गच्छता कालेन तत्र धर्मे कलङ्काः आयान्ति इति सः प्रत्यपादयत्।<ref>{{cite book|title=Classical Approaches to the Study of Religion: Aims, Methods, and Theories of Research, Volume 1|url=https://archive.org/details/classicalapproac0000waar_r3e0|page = [https://archive.org/details/classicalapproac0000waar_r3e0/page/87 87]|author = Jacques Waardenburg|year = 1999|publisher = Walter de Gruyter|isbn=9783110163285}}</ref>ब्रह्मसमाजेन सह मिलित्वा भारते सामाजिकपरिवर्तनानि कर्तुं म्याक्स् मुल्लरः आरब्धवान्। ब्रह्मसमाजः [[क्रैस्तमतम्|क्रैस्तमतस्य]] भारतीयरूपम् इति म्याक्स् मुल्लरस्य विश्वासः आसीत्।<ref name = "sha">Sharada Sugirtharajah (2003) ''Imagining hinduism: a postcolonial perspective''. Routledge. pp. 60–61. </ref> तस्य षष्टितमे वयसि कृते उपन्यासे सः भारतं संस्कृतं च दृष्ट्वा किं किम् अनुसरणीयम् इति विवृतवान्।<ref>Max Müller, [http://www.gutenberg.org/files/20847/20847-h/20847-h.htm#LECTURE_II INDIA – LECTURE II. Truthful Character of the Hindus], A Course of Lectures Delivered before the University of Cambridge, Project Gutenberg</ref>२८ मे १८९६ तमे दिने [[स्वामी विवेकानन्दः|स्वामिविवेकानन्देन]] सह म्याक्स्मुल्लरस्य मेलनम् अभवत्। <ref>{{Citation|author=Swami Nikhilananda |year=1953 |title=Vivekananda: A Biography |p=106 |url=http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BiographybyNikhilananda.pdf |publisher=Ramakrishna-Vivekananda Center |location=New York |isbn=978-0-911206-25-8 |accessdate=19 March 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120125032814/http://www.vivekananda.net/PDFBooks/BiographybyNikhilananda.pdf |archivedate=25 January 2012 }}</ref> ==विवादाः== स्वाभाविकधर्मः इतिविषये गिल्फोर्ड् उपन्याससमये मुल्लरः [[क्रैस्तमतम्|क्रैस्तमतविरोधी]] इति प्रचारः अभवत्। तत्र उपन्यासकत्वेन किमर्थं म्याक्स्मुल्लरः आहूतः इत्यपि आक्षेपः आसीत्।<ref>[[#GMuller|Müller (1902)]], p. 262</ref> मुल्लरस्य उपन्यासः क्रुसेड् समानाः इत्यपि आरोपः कृतः।<ref>[[#GMuller|Müller (1902)]], p. 263</ref>बाडन् चेर् निर्वाचनसमये अपि क्रैस्तमतविरोधी इति कारणतः सः अध्यक्षत्वेन न चितः।{{citation needed|date=March 2013}}क्रैस्तमतस्य तुलनाम् अन्यधर्मैः सह कृतवान् इति कारणतः अपि तस्य विषये विरोधः प्रवृद्धः।<ref name="Josephson-Storm" />{{rp|109–10}} माक्स् मुल्लरः डार्विनस्य विकासवादस्यापि विरोधी आसीत्।{{citation needed|date=March 2013}}<ref name="Josephson-Storm" />{{rp|113}}डार्विनस्य भाषाविकासवादमपि विरुध्य स्पष्टनार्थं डार्विनाय एव पत्रं लिखितवान्। <ref>Charles Darwin. [http://www.gutenberg.org/ebooks/2740 ''More Letters of Charles Darwin&nbsp;– Volume 2'']. p. 397</ref>म्याक्स्मुल्लरः आर्यन् सिद्धान्तम् प्रवर्तितवान्। गच्छताकालेन जनाङ्गीय इति शब्दस्य उत्पत्तौ इदमेव कारणम् अभवत्<ref>{{cite book|title = Mapping channels between Ganges and Rhein: German-Indian cross-cultural relations|url = https://archive.org/details/mappingchannelsb0000unse|quote=In later years, especially before his death, he was deeply saddened by the fact that these classifications later came to be expressed in racist terms.|author1=Jorg Esleben |author2=Jörg Esleben |author3=Christina Kraenzle |author4=Sukanya Kulkarni |publisher=Cambridge Scholars publication|year=2008|isbn=9781847185877}}</ref>तेन प्रतिपादितः टुरेनियन् भाषा सिद्धान्तः अपि बहुभिः विरुद्धः।<ref>{{cite book|title = The Origins of Himalayan Studies: Brian Houghton Hodgson in Nepal and Darjeeling|url = https://archive.org/details/dli.pahar.3759|page = 20/232 |author = David Waterhouse|year=2002|isbn=9780203480359|quote = In 1910, a full decade after Muller's death, the ''Turan Tarsasag'' 'Turanian Society' was founded in order to study the history and culture of the Hungarians and other 'Turanian' peoples.}}</ref> ==पुरस्काराः== [[File:Friedrich Max Müller 1974 stamp of India.jpg|thumb|भारतस्य पत्रालयचिटिकायां म्याक्स्मुल्लरः]] १८६९ तमे वर्षे म्याक्स् मुल्लरः प्राचीनतमायां फ्रेञ्च् संस्थायां सदस्यत्वेन चितः<ref name="belles-lettres" /> १८७४ तमे वर्षे पार् ले मेरिट् पुरस्कारेण सम्मानितः।<ref>[[#GMuller|Müller (1902)]], p. 462</ref> १८७५ तमे वर्षे बेवेरियन् माक्सिमिलियन् आर्डर् फआर् सैन्स् आर्ट् पुरस्कारेण सम्मानितः<ref>[[#GMuller|Müller (1902)]], p. 503</ref> १८९६ तमे वर्षे [[इङ्ग्लेण्ड्]]देशस्य प्रिवि कौन्सिल् सदस्यः अभवत्। ==वैयक्तिकजीवनम्== मुल्लरः १८५५ तमे वर्षे ब्रिटिश् नागरिकः अभवत्। १८५९ तमे वर्षे जार्जिना अडिलेड् इत्यनया तस्य विवाहः अभवत्। तयोः अडा, मेरी, बीट्रैस्, विलियं माक्स् म्युलर् इति चत्वारि अपत्यानि अभवन् ।<ref name="ODNB2007" /> जार्जिनायाः समीपे म्याक्स्मुल्लरेण लिखिताः लेखाः आसन्। जार्जिना १९१९ वर्षे दिवङ्गता। लेखाः आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालयस्य बाल्डिन् ग्रन्थालये विद्यन्ते।<ref>{{cite web|url=http://www.bodley.ox.ac.uk/dept/scwmss/wmss/online/1500-1900/muller/maxmuller.html|title=Max Muller Papers|publisher=|accessdate=25 August 2016}}</ref> ==मरणं मरणोत्तरघटनाः च== १८९८ तः माक्स् म्युलर् इत्ययम् रोगः बाधते स्म। अक्टोबर् २८ १९०० तमे दिने सः दिवङ्गतः<ref name="gifford_bio" />तस्य मरणानन्तरं आक्स्फर्ड् विश्वविद्यालये इतिहासः, उत्खननशास्त्रम्, भाषासास्त्रं साहित्यशास्त्रं, भारतीयधर्मशास्त्रं च पठितुं स्मारकनिधिः स्थापितः।<ref>[http://www.orinst.ox.ac.uk/general/trust_funds/max_muller_memorial_fund.html Max Müller Memorial Fund] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103023849/http://www.orinst.ox.ac.uk/general/trust_funds/max_muller_memorial_fund.html |date=2011-01-03 }} Faculty of Oriental Studies, University of Oxford.</ref>भारते गोथे संस्थायाः माक्स् म्युलर् भवनम् इति पुनर्नामकरणमं अभवत्। नवदेहल्यां माक्स्-म्युलर्-वीथी च नामाङ्किता। <ref>[http://www.goethe.de/ins/in/lp/uun/mxm/enindex.htm About Max Mueller]. Goethe-Institut / Max Mueller Bhavan.</ref>मुल्लरस्य जीवनचरित्रम् लोरेन्स् वान् डेन् बासेन लिखितम्। तच्च २००२-तमे वर्षे प्राकाशतां नीतम्। निराद् जौधरिणा अपि १९७४-तमे वर्षे माक्स् म्युलर् इत्यस्य विषये किञ्चन पुस्तकं प्रकाशितम्।{{citation needed}} ==कृतयः== माक्स् म्युलर् इत्यस्य कृतयः एवं वर्तते। अत्र १८ कृतयः सम्पादिता अपि सन्ति। * {{cite book|author1=Nārāyana|author2=Friedrich Max Müller|title=Hitopadesa: eine alte indische Fabelsammlung|url=https://books.google.com/books?id=Q1tAAAAAcAAJ|year=1844|publisher=Brockhaus}} * {{cite book|author=Friedrich Max Müller|title=A History of Ancient Sanskrit Literature So Far as it Illustrates the Primitive Religion of the Brahmans|url=https://books.google.com/books?id=6xUAAAAAYAAJ+|year=1859|publisher=Williams and Norgate}} * {{cite book|author=Friedrich Max Müller|title=Lectures on the Science of Language: Delivered at the Royal Institution of Great Britain in April, May, & June 1861|url=https://books.google.com/books?id=7zYLAAAAQAAJ|year=1866|publisher=Longmans, Green}} *''Lectures on the Science of Language'' were translated into Russian in 1866 and published at the first Russian scientific linguistic magazine "Filologicheskie Zapiski". *''Chips from a German Workshop'' (1867–75, 5 vols.) *''Introduction to the Science of Religion'' (1873) * {{cite book|author=Max Muller|title=Lectures on the origin and growth of religion as illustrated by the religions of India|url=https://books.google.com/books?id=9-0GAAAAQAAJ|year=1878}} * {{cite book|author=Friedrich Max Müller|title=Critique of Pure Reason (German: Kritik der reinen Vernunft, KrV), by Immanuel Kant, translated by Friedrich Max Müller|url=|year=1881|publisher=}} * {{cite book|author=Friedrich Max Müller|title=India: what Can it Teach Us?: A Course of Lectures Delivered Before the University of Cambridge|url=https://books.google.com/books?id=akoQAAAAYAAJ|year=1883|publisher=Longmans, Green}} *''Biographical Essays'' (1884) * {{cite book|title=Upanishads|url=https://books.google.com/books?id=-dq1_WC-Y5gC|date=1 January 2000|publisher=Wordsworth Editions|isbn=978-1-84022-102-2}} * {{cite book|title=The German classics from the fourth to the nineteenth century|url=https://books.google.com/books?id=72NMAAAAMAAJ|year=1886|publisher=Scribners}} * {{cite book | author = Müller, F. Max | author2 = Macdonell, Arthur Anthony | url = https://archive.org/details/asanskritgramma00macdgoog/page/n1 | title = A Sanskrit grammar for beginners | website = Internet Archive | 6 = archive.org | language = en, sk | publisher = Longman, Green and Co. | location = London | year = 1886 | pages = 208 | archive-url = https://archive.ph/20181020091758/https://archive.org/details/asanskritgramma00macdgoog/page/n1 | archive-date = 20 October 2018 | deadurl = no | accessdate = 5 April 2019 }} *''The Science of Thought'' (1887, 2 vols.) * {{cite book|title=Studies in Buddhism|url=https://books.google.com/books?id=aaxrFSsPXQYC|year=1999|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1226-6}} *''Six Systems of Hindu Philosophy'' (1899) *Gifford Lectures of 1888–92 (Collected Works, vols. 1–4) **[https://archive.org/details/naturalreligiong00ml ''Natural Religion''] (1889) **[https://archive.org/details/physicalreligion00ml ''Physical Religion''] (1891) **[https://archive.org/details/anthroreligion00mulluoft ''Anthropological Religion''] (1892) **[https://archive.org/details/theosophyorpsych00mull ''Theosophy, or Psychological Religion''] (1893) *''Auld Lang Syne'' (1898, 2 vols.), a memoir *''My Autobiography: A Fragment'' (1901) <ref>{{Cite book|url=http://www.gutenberg.org/etext/30269|title=My Autobiography: A Fragment|first=F. Max (Friedrich Max)|last=Müller|date=16 October 2009|publisher=|accessdate=25 August 2016|via=Project Gutenberg}}</ref> ==उल्लेखाः== {{Reflist|30em}} ==उद्धरणस्रोतांसि== *{{cite book|ref=GMuller|author=Müller, Georgina |year=1902|title=The Life and Letters of Right Honorable Friedrich Max Müller|volume=Vol. 1|place= London|publisher= Longman}} ==अधिकपठनाय== * {{cite book|author=Lourens van den Bosch|title=Friedrich Max Müller: A Life Devoted to Humanities|url=https://books.google.com/books?id=62kTnQEACAAJ|year=2002|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-12505-6}} * {{cite book|author=Jon R. Stone|title=The Essential Max Müller: On Language, Mythology, and Religion|url=https://books.google.com/books?id=Q96EsUCVlLsC|date=6 December 2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-29309-3}} * {{cite book|author=Nirad C. Chaudhuri|title=Scholar Extraordinary: The Life of Professor the Rt. Hon. Friedrich Max Müller|url=https://books.google.com/books?id=7YXYAAAAMAAJ|year=1974|publisher=Chatto & Windus}} * {{cite book|author=Stephen G. Alter|title=William Dwight Whitney and the Science of Language|chapter=The Battle with Max Müller|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Vp-2RZAPVRwC&pg=PA174|date=9 March 2005|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-8020-9|pages=174–207}} * {{cite book|author=Stefan Arvidsson|title=Indo-European Mythology as Ideology and Science|url=http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo3770842.html|year=2006|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226028606|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221144834/http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo3770842.html|archivedate=21 December 2016}} * John R. Davis and Angus Nicholls, eds. (2017) ''[https://www.routledge.com/Friedrich-Max-Muller-and-the-Role-of-Philology-in-Victorian-Thought/Davis-Nicholls/p/book/9781138633841 Friedrich Max Müller and the Role of Philology in Victorian Thought]''. Routledge * John R. Davis and Angus Nicholls (2016), "[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09593683.2016.1224493 Friedrich Max Müller: The Career and Intellectual Trajectory of a German Philologist in Victorian Britain".] ''Publications of the English Goethe Society'' 85, no. 2-3 (2016): 67-97 * Arie Molendijk (2016). [https://global.oup.com/academic/product/friedrich-max-mller-and-the-sacred-books-of-the-east-9780198784234?cc=gb&lang=en& ''Friedrich Max Müller and the Sacred Books of the East''.] Oxford University Press. * Joan Leopold, "Steinthal and Max Müller: Comparative Lives", Chajim H. Steinthal, Sprachwissenschaflter und Philosoph im 19. Jahrhundert. Linguist and Philosopher in the 19th Century, eds. Hartwig Wiedebach and Annette Winkelmann. Leiden, Boston, Köln: Brill, 2002 (= Studies in European Judaism, IV), pp.&nbsp;31–49. * Joan Leopold,"Max Müller and the Linguistic Study of Civilization“ and Editor. Friedrich Max Müller, "Comparative Philology of the Indo-european languages in its bearing on the early civilisation of Mankind" (1849), in Contributions to Comparative Indo-European, African and Chinese Linguistics: Max Müller and Steinthal. Dordrecht and Boston: Springer, 1999, pp.&nbsp;1–206. [= Prix Volney Essay Series, III] With full bibliography of works. * Joan Leopold, "Ethnic Stereotypes in Linguistics: The Case of Friedrich Max Müller (1847 51)", Papers in the History of Linguistics [delivered at Princeton, 1984] eds. H. Aarsleff, L. G. Kelly and H.-J. Niederehe. Amsterdam and Philadelphia: J. Benjamins, 1987, pp.&nbsp;501–12. * Joan Leopold, "Friedrich Max Müller and the question of the early Indo Europeans (1847 1851)", Etudes inter-ethniques, Annales du Centre d'études supérieures et de recherches sur les relations ethniques et le racisme (Paris), VII (1984), 21-32. * Joan Leopold, "Britische Anwendungen der arischen Rassentheorie auf Indien 1850 70", Saeculum, XXV (1974), 386-411. (trans. of following item) * Joan Leopold, "British Applications of the Aryan Theory of Race to India 1850 70", The English Historical Review, LXXXIX (1974), 578-603. (Winner of Universities Essay Prize, Royal Asiatic Society, London) * Joan Leopold, "The Aryan Theory of Race in India 1870-1920", The Indian Economic and Social History Review, VII (1970), 271-97. ==बाह्यसम्पर्काः== {{Sister project links| wikt=no | commons=Category:Friedrich Max Müller | b=no | n=no | q=Max Müller | s=Author:Max Müller | v=no | voy=no | species=no | d=q60074}} *''Max Müller''. (2011). In Encyclopædia Britannica. Retrieved from http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396833/Max-Muller *[http://www.itredaktion.de/verlag.htm Deutsche Liebe, Novel by F. Max Müller 1857, E-Book Edition 2011 (German), Philipp Grieb IT-Redaktion] *[http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&person=4417 Online Library of Liberty – Friedrich Max Müller] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524103304/http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php&person=4417 |date=2011-05-24 }} *[http://www.giffordlectures.org/Author.asp?AuthorID=127 Gifford Lecture Series – Biography – Friedrich Max Müller] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100409123925/http://www.giffordlectures.org/Author.asp?AuthorID=127 |date=2010-04-09 }} by Dr Brannon Hancock *[http://www.here-now4u.de/eng/theosophy_or_pantheism__friedr.htm Lourens P. van den Bosch,"Theosophy or Pantheism?: Friedrich Max Müller's Gifford Lectures on Natural Religion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150307201605/http://www.here-now4u.de/eng/theosophy_or_pantheism__friedr.htm |date=2015-03-07 }}: full text of the article *[http://san.beck.org/EC7-Vedas.html Vedas and Upanishads] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707061809/http://san.beck.org/EC7-Vedas.html |date=2010-07-07 }} *[http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_4/writings_prose/on_professor_max_muller.htm Vivekananda on Max Müller] *[http://www.wilbourhall.org/index.html#veda Friedrich Max Müller, The Hymns of the Rigveda, with Sayana's commentary] London, 1849–74, 2nd ed. 4 vols., Oxford, 1890–92. PDF format. [[वर्गः:संस्कृतलेखकाः]] 0dofjbteqz7comoxulzze9xkd1ii67q 0 66581 500062 498956 2026-08-06T21:29:30Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500062 wikitext text/x-wiki श्येनः कश्चन महापक्षी। श्येनस्य ७४ प्रभेदाः वर्तन्ते इति जीवविज्ञानिनः वदन्ति।<ref name="m228">{{cite book | last = Avasthī | first = Sureśa | author2 = Indujā Avasthī | title = Chambers English-Hindi Dictionary | publisher = Allied Publishers | year = 1981 | page = 380 | url = https://www.google.co.in/books/edition/Chambers_English_Hindi_Dictionary/d4srdecSTS4C?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%A8&pg=PA380&printsec=frontcover | access-date = 26 April 2026 }}</ref> ==प्रकृतिः== [[File:Offspring_of_an_Eagle.jpg|thumb|नीडात् पतितः श्येनशावकः।]] श्येनः आकारेण महान् भवति। सः मांसं खादति। मांसखादने तस्य चञ्चूः, पादनखाश्च अनुकूलाः भवन्ति। अन्यपक्षिणां चञ्च्वाः अपेक्षया श्येनस्य चञ्चूः भारयुता बलिष्ठा च भवति। प्रायेण श्येनः कृष्णवर्णीयः भवति। श्येनः आकाशे उपरिभागे एव डयते। तस्य नेत्रं तीक्ष्णं भवति। मारिषस्य श्येनस्य नेत्रस्य प्रमाणं मानवनेत्रस्य प्रमाणात् द्विगुणितं वर्तते। श्येनस्य दर्शनशक्तिः मानवस्यापेक्षया चतुर्गुणिता भवति।.<ref>{{cite journal|last=Shlaer|first=Robert|year=1972|title=An Eagle's Eye: Quality of the Retinal Image|journal=Science|volume=176|issue=4037|pages=920–922|doi=10.1126/science.176.4037.920|url=http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|accessdate=16 April 2012|pmid=5033635|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130130226/http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|archivedate=30 November 2012|df=dmy-all}}</ref> पुंश्येनस्य अपेक्षया स्त्रीश्येन आकारेण महान् भवति।<ref>{{cite book|author=Leclerc, Georges|author2=Louis, Comte de Buffon|title=The Natural History of Birds: From the French of the Count de Buffon; Illustrated with Engravings, and a Preface, Notes, and Additions, by the Translator|url=https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02298-9|pages=60–|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429190712/https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|archivedate=29 April 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Grambo2003">{{cite book|author=Grambo, Rebecca L.|title=Eagles|url=https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|year=2003|publisher=Voyageur Press|isbn=978-0-89658-363-4|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430184052/https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|archivedate=30 April 2016|df=dmy-all}}</ref> महावृक्षेषु बहु उपरिभागे श्येनाः नीडं रचयन्ति। प्रायेण श्येनः अण्डद्वयं सृजति। परन्तु प्रथमतया जातः शिशुः अपरम् अण्डं नाशयति। एवं प्रथमशिशुः प्रायेण स्त्री एव भवति, यश्च आकारेण महान् भवति।<ref name= gambo>{{cite book | last = Grambo | first = Rebecca L | title = Eagles | url = https://archive.org/details/eagles00gram | year = 2003 | publisher = Voyageur Press | isbn =978-0-89658-363-4 |page = [https://archive.org/details/eagles00gram/page/n33 32] }}</ref><ref name= stinson>{{cite journal | last= Stinson | first= Christopher H| year=1979 | title= On the Selective Advantage of Fratricide in Raptors | journal= Evolution | volume= 33 | issue = 4| pages= 1219–1225 | doi =10.2307/2407480 | jstor= 2407480}}</ref> स्टेल्लर् समुद्रश्येनः प्रायेण ९ के.जि भारयुतः भवति। एषः श्येनेषुः भारतमः।<ref name="RaptorsWorld">{{Cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=James |first2=David A. |last2=Christie |others=illustrated by Kim Franklin, David Mead, and Philip Burton |title=Raptors of the World |publisher=Christopher Helm |year=2001 |location=London, UK |pages=406–08 |isbn=0-7136-8026-1}}</ref> न्यूनभारयुतः श्येनो नाम सौत् निकोबार् सर्पेण्ट् श्येनः। सः 450 ग्रां परिमितः भवति।<ref>{{cite web|title=Amazing Bird Records|publisher=Trails.com|accessdate=20 July 2012|url=http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620215454/http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|archivedate=20 June 2017|df=dmy-all}}</ref> ==प्रभेदाः== [[File:Golden Eagle in flight - 5.jpg|thumb|डयानः श्येनः|left]] मुख्यरूपेण श्येनानां चत्वारः प्रभेदाः प्रसिद्धाः। मीनश्येनाः, लघुपादश्येनाः, सर्पश्येनाः महारण्यश्येनाः चेति। मीनश्येनाः महाश्येनाः। उत्तरअमेरिकादेशे प्रायेण समुपलभ्यन्ते। एते समुद्रजीविनः भुक्त्वा जीवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sea_eagle</ref> लघुपादश्येनाः सर्वत्र वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Booted_eagles</ref>सर्पश्येनाः सर्पं भुञ्जते। एते [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिकाखण्डे]] [[एशिया]]खण्डस्य दक्षिणभागे च वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Circaetinae</ref> महारण्यश्येनाः [[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|अमेरिकाखण्डस्य]] अरण्येषु भवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Harpy_eagle</ref> ==सांस्कृतिकं महत्त्वम्== [[File:Garuda by Hyougushi in Delhi.jpg|thumb|विष्णोः वाहनम् (अत्र श्येनस्य चञ्चूः पक्षौ च विद्येते।)]] प्रायेण सर्वेषां देशानां संस्कृतिषु श्येनपक्षी विशिष्टं स्थानम् आवहति। [[विष्णुः|विष्णोः]] वाहनं गरुडः श्येनस्य चञ्चूं पक्षौ च धरति इति कथा प्रसिद्धा। एटाना इति राजानां कश्चन श्येनः स्वर्गं नीतवान् इति ग्रीक् देशीयकथायां वर्णितं वर्तते।<ref name="m790">{{cite book | last=Prothero | first=Donald R. | title=The Story of the Dinosaurs in 25 Discoveries: Amazing Fossils and the People Who Found Them | publisher=Columbia University Press | year=2019 | isbn=0231546467 | page=265 | url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Story_of_the_Dinosaurs_in_25_Discove/sIl-DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%AA%97%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%A1+%E0%AA%AA%E0%AA%95%E0%AB%8D%E0%AA%B7%E0%AB%80+%E0%AA%AF%E0%AB%81%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B6%E0%AB%80%E0%AA%AF%E0%AA%BE+%E0%AA%96%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%87&pg=PT265&printsec=frontcover | accessdate=26 April 2026}}</ref><ref name="Horowitz1998">{{cite book|last1=Horowitz|first1=Wayne|title=Mesopotamian Cosmic Geography|date=1998|publisher=Eisenbrauns|location=Winona Lake, Indiana|isbn=0-931464-99-4|pages=43–59|url=https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|ref=harv|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206144500/https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|archivedate=6 December 2017|df=dmy-all}}</ref>श्येनः साक्षात् सूर्यं द्रष्टुं शक्नोति इति लुकान् इत्यस्य पिल्ली इत्यस्य च मध्यकालीन लेखकयोरभिप्रायः।<ref>Badke, David. ''[http://bestiary.ca/beasts/beast232.htm The Medieval Bestiary] ''</ref>[[केनडा]]देशे श्येनस्य आखेटकं निषिद्धं वर्तते।<ref>{{cite news|first=Lena|last=Sin|title=Charges laid in eagle-poaching case|url=http://www.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|work=The Province|publisher=CanWest MediaWorks Publications Inc.|date=30 April 2006|accessdate=20 November 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090531090255/http://www2.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|archivedate=31 May 2009|df=dmy-all}}</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] d8dsez476bn0xv5y949zayrh26g5myr 0 67891 500012 446126 2026-08-06T20:32:51Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500012 wikitext text/x-wiki [[File:Grus leucogeranus male.jpg|thumb|left]] बकः दीर्घपादयुक्तः, दीर्घग्रीवायुक्तः कश्चन पक्षिविशेषः। विविधजातिषु बकानां पञ्चदश प्रभेदाः विद्यन्ते। बकाः ग्रीवां बहिः नुदन्तः डयन्ते। [[अण्टार्क्टिका|अण्टार्क्टिकां]] [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकां]] च अतिरिच्य विश्वे सर्वत्र बकाः निवसन्ति। ते लघुजन्तून् [[मत्स्याः|मीनान्]] च खादन्ति। कदाचित् बकाः दूरदेशं प्रयान्ति। जलमूलस्य पार्श्वे नीडं निर्माय वसन्ति। वर्षे अण्डद्वयम् उत्पादयन्ति<ref name=EoB>{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Archibald, George W.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/95 95]–96|isbn= 1-85391-186-0}}</ref>। मानवस्य कारणतः अद्य बकाः अपायस्थितौ वर्तन्ते। ==प्रकृतिः== [[File:Sandhill bare areas.jpg|thumb|right|रक्तशिराः बकः]] बकः विश्वे उन्नततमः डयमानः पक्षी वर्तते। रक्तवर्णीयशिरसः बकस्य भारम् १२ के.जि परिमितं भवति। पुरूषस्त्रीपक्षिणोः तथा महान् भेदः न दृश्यते परन्तु पुरुषपक्षी आकारे बृहत्तरः भवति। <ref name = "HBW">{{Cite book | first = George | last = Archibald | first2 = Curt | last2 = Meine |editor-first = Josep | editor-last = del Hoyo | editor2-first = Andrew | editor2-last = Elliott | editor3-last = Sargatal | editor3-first = Jordi | contribution = Family Gruidae (Cranes) | title = [[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 3, Hoatzin to Auks | year = 1996 | pages = 60–81 | place = Barcelona | publisher = Lynx Edicions | isbn = 84-87334-20-2}}</ref> बकस्य कशेरुः श्वासकोशेन सम्बद्धः भवति, येन दूरं डयितुं साहाय्यं भवति।<ref name="sternum">{{cite journal|last=Gaunt|first=Abbot |author2=Sandra L. L. Gaunt |author3=Henry D. Prange |author4=Jeremy S. Wasser|title=The effects of tracheal coiling on the vocalizations of cranes (Aves; Gruidae)|journal=Journal of Comparative Physiology A|year=1987|volume=161|issue=1|pages=43–58|doi=10.1007/BF00609454}}</ref> ==निवासस्थानानि== [[अण्टार्क्टिका|अण्टार्क्टिकां]] [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकां]] च अतिरिच्य विश्वे सर्वत्र बकाः निवसन्ति। [[जम्बुद्वीपः|पूर्व-एशिया]] बकानां मुख्यम् आवासस्थानं वर्तते, यत्र बकानां सप्त प्रभेदाः दृश्यन्ते। [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिकायां]] पञ्चषाः बकानां प्रभेदाः दृश्यन्ते। [[आस्ट्रेलिया]]-[[यूरोपखण्डः|यूरोप्]]-[[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|उत्तर-अमेरिकाखण्डेषु]] बकानां प्रभेदद्वयं विद्यते।.<ref name = "HBW"/> यत्र आद्रतायुक्तः विशालः प्रदेशः भवति तत्र वसन्ति। केचन बकाः आद्रयुक्तप्रदेशे उशित्वा शावकान् भोजयितुं तृणयुक्तप्रदेशं गच्छन्ति। गर्भधारणावधौ बकाः आर्द्रतायुक्तप्रदेशे एव तिष्ठन्ति। कतिचनप्रभेदास्तु तृणयुक्तप्रदेशे एव नीडं निर्माय वसन्ति<ref name = "HBW"/>। ==स्वभावः== [[File:Black Necked Cranes(Grus Nigricollis) pair at Tsokar,Ladakh.jpg|thumb|आहारम् अन्विष्यन्तः बकाः]] बकाः समूहरूपेण तिष्ठन्ति। खादनसमये परस्परं दत्त्वा खादन्ति। बकशावकाः कदाचित् आहारार्थं कूजनं कृत्वा सूचनां यच्छन्ति<ref>{{cite web |url=http://www.craneworld.de |title=craneworld.de |publisher=craneworld.de |accessdate=2012-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720225944/http://www.craneworld.de/ |archive-date=2012-07-20 |dead-url=yes |df= }}</ref>। बकः सस्याहारं मांसाहारं च खादति। भूमौ अन्विष्य धान्यानि लघु कीटान् च खादन्ति। जलात् मीनान् च गृह्णन्ति<ref name = "HBW"/>। ==उल्लेखः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] 2xup0xnu4zvx36en2e7vo5jxc4ix4bd 0 68729 500006 492954 2026-08-06T20:20:38Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500006 wikitext text/x-wiki उत्तङ्कः ( English: Uttanka or Utanka) इति ऋषिः [[वैदिकी संस्कृतिः|वौदिक]] परम्परायां प्रख्यातः । स मरु नाम मरुभूमिप्रदेशे निवसति स्म । तस्य वृत्तान्तं हिन्दू इतिहासग्रन्थे महाभारते लभ्यते । क्वचित् उत्तङ्कः वेद नाम्नः ऋषेः शिष्यः इति कथितं वर्तते । अन्यत्र तस्य गुरुः गौतमः इति च कथितम् । सः महाराज्ञ्याः कर्णाभरणं गुरुपत्न्यै गुरुदक्षिणारूपेण समर्पितवान् इति कथा प्रसिद्धा वर्तते। राज्ञाः सकाशात् दानरूपेण उत्तङ्कः कर्णाभरणं प्राप्नोति। मध्येमार्गं नागाः तत् चोरयन्ति। तदा इन्द्रः अग्निश्च उत्तङ्कस्य साहाय्यं कुरुतः। आरुणिः नागलोकात् कर्णिकां विमोचयित्वा पुनर्प्राप्नोति । कथानुसारं कृद्धः उत्तङ्कः राजानं जनमेजयं मिलित्वा तक्षको नाम नागलोकस्य राजा। तं प्रति प्रतिकारः उचितः। सः मारणीयः इति उपदिशति। तक्षकः एव पूर्वं जनमेजयस्य पितरं राजानं परीक्षितं विषदंशेन मारितवान् । उत्तङ्कस्य वैशिष्ट्यं नाम सः कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनम् अवाप्नोत् । एकदा श्रीकृष्णः अत्तङ्काय एकं वरं दत्तवान् तद्बलात् यदा कदापि उत्तङ्कः श्रीकृष्णं स्मरति तदा झटिति तस्य पिपासा निवारिता भवति इति । ततः सर्वदा उत्तङ्कस्य वासस्थाने मरुभूमौ जनाः यदा कदापि विरलाः वर्षभरितमेघाः दृश्यन्ते तान् “उत्तङ्कस्य मेघाः” इति वर्णयन्ति। [[ File:The sage Uttanka in a river.jpg |thumb| तक्षकः कर्णिकां चोरयति। (मुघल् चित्रकृतिः।- ASI-RAZMNAMA) ]] ==गुरुदक्षिणा== उत्तङ्कस्य वृत्तान्तः महाभारते द्विधा दृश्यते । प्रथमः मूलरूपः पौष्य पर्वः नाम अध्याये महाभारतस्य आदिपर्वणि लभ्यते । अन्यः उत्तङ्कोपाख्यानम् नाम भागः आश्वमेधिकपर्वणि (महाभारतस्य चतुर्दशपर्वणि) लभ्यते । एकः ग्रन्थः मलयाळभाषायां यस्य नाम उत्तङ्कोपाख्यानम् इति कथां चतुर्दशपर्वेणा कि़ञ्चिदन्य रूपेण निरूपयति यत्र ऋषेः नाम उतङ्कः इति उत्तङ्कः इति न दत्तम् <ref name="mani"/> अश्वमेधिकपर्वणः वृत्तान्तः आदिपर्वणः वृत्तान्तस्य तत्पश्चात् परिवर्तितरूपम् इति मन्यते{{Sfn|Vogel|1926|pp=65–6}}। ==आदिपर्व== [[File:Taxaka Statue.jpg|thumb|तक्षकः गुरुदक्षिणार्थम् आनीतां कर्णिकाम् उत्तङ्कात् चोरयति। ]] आदिपर्वानुसारे उत्तङ्कः वेदः नाम ऋषेः त्रयाणां मुख्यशिष्याणाम् एकः । वेदः धौम्यः नाम ऋषेः शिष्यः अभवत् {{Sfn|Vogel|1926|p=62}}<ref name = "mani"/> । एकदा वेदः स्वस्य आश्रमात् केनचित् कारणेन निर्गतः । आश्रमस्य सर्वान् निर्वहणकार्यान् सः उत्तङ्काय विनिर्दिष्टवान्। वेदऋषेः पत्नी तत्समये रजस्वला अभवत्। तदा आाश्रमवासिनः स्त्रीजनाः सन्तानप्रप्तिः भवतु इति आशया उत्तङ्कः ऋषिपत्न्या सह तस्याः प्रजनिष्णुसमये सम्भोगं करोतु गर्भधारणाय इति प्रार्थितवत्यः । किन्तु उत्तङ्कः तत्कार्यं गुरुद्रोहमिति अनीतिकरमिति मत्वा न अङ्गीकृतवान् । यदा वेदऋषिः आश्रमं पुनरागतः सः एतत्प्रसङ्गं आश्रमवासिभिः श्रुतवान्। सः उत्तङ्कस्य निष्ठया अति प्रसन्नः अभवत् शिष्यं आशीर्वदितवान् च <ref name = "mani"/> । अध्ययनं पूरीकृत्य उत्तङ्कः स्वस्य गुरुं गुरुदक्षिणाविषये अपृच्छत् । वेदः गुरुप्तनीं पृच्छतु यत्किमपि सा अपेक्षते तत् ददातु इति अवदत् ।हन्त गुरुपत्नी उत्तङ्काय पूर्वघटनेन रुष्टा तस्याः प्रजनिष्णुसमये तेन सा तिरस्कृता इति कारणेन । ततः सा उत्तङ्कः दिनत्रये अर्थात् अत्यल्पसमये एव पुष्यमहाराजस्य भार्यायाः स्वर्णकर्णिकाम् आनयतु गुरुदक्षिणारूपेण प्रददातु तर्हि सा आगामीचतुर्थदिने स्वस्याः अनुष्ठितनिरशनकार्यक्रमे कर्णिकां धारयितुं शक्नोति इति उक्तवती। उत्तङ्कः कर्णिकां प्राप्तुं अगच्छत् । मार्गे एकं महाकायं तस्य बृहद्वृषभवाहनञ्च अमिलत् । उत्तङ्कः विनम्रः तस्य आशीर्वादं अप्रार्थयत्। महाकायः आदिशत् उत्तङ्कः वृषभस्य गोमयं गोमूत्रञ्च स्वीकरोतु भक्षतु इति। उत्तङ्कः अनेन किञ्चित् चकितः तथापि आदेशं अपालयत् यदा सः तस्य गुरुः वेदः अपि एतदेव कृतवान् इति सूचितः । तदनन्तरम् उत्तङ्कः पुष्यमहाराजस्य दर्शनं कृत्वा स्वस्य गुरोः वेदस्य भार्याः अपेक्षितां गुरुदक्षिणां राजपत्न्याः सुवर्णकर्णिकां अयाचत् । राजा तस्य राज्ञीं अन्तःपुरे मेलितुं अनिर्दिशत् । परन्तु उत्तङ्क: अन्तःपुरे राज्ञीं दृष्टुं विफलः । पुष्यराजः उक्तवान् - राजपत्नी केनापि अपवित्रजनेन अदृश्या । ततः उत्तङ्कः नैमित्तिकशौचादि कार्यान् पूरीकृत्वा राजपत्नीं सम्मिलित्वा कर्णिकादानं अयाचत् । सा हर्षेण कर्णिकां प्रदत्तवती । किन्तु सा एतत्कर्णिकां अपहर्तुं नागराजः तक्षकः उत्सुकः तथा उत्तङ्कः अति जागरूकतया तस्याः रक्षां करोतु इति पूर्वसूचनां अवदत्<ref name = "mani"/>। राजपत्न्याः संदर्शनानन्तरं सः राज्ञा सह भोक्तुं आह्वानितः। भोजनं अनुष्णं रोमकणेन दूषितञ्च आसीत्। उत्तङ्कः रुष्टः तथा राजा अन्धः भवतु इति शपितवान् । तत्प्रति राजा उत्तङ्कः अपुत्रः भवतु इति अशपत् । परन्तु पुनः उभयतः शापं विमोचितवन्तौ <ref name = "mani"/> । उत्तङ्कः गुरोः आश्रमं पुनरागमनमध्ये मार्गे संप्राप्ते जलाशये स्नानं अचिकीर्षत् । स्वस्य यात्रासामग्रीः तटे स्थाप्य स्नानार्थं गतवान् । तत्क्षणे नागराजः तक्षकः श्रमणरूपे तत्र आगत्य कर्णिकां चोरितवान् । उत्तङ्कः तं श्रमणम् अन्वधावत् । किन्तु तक्षकः स्वरूपं पुनर्प्राप्य भूमिबिलं प्रविश्य नागलोकं गतवान् । उत्तङ्कः एकं बिलमार्गं खनितुं आरब्धवान् । देवेन्द्रः इदं दृष्ट्वा नागलोकं सम्प्राप्तुं खननार्थं स्वस्य वज्रायुधं साहाय्यकरणे प्रेषितवान् । यदा उत्तङ्कः नागलोकं आगतवान् सः तक्षकराजस्य च तस्य कुलस्य गुणानाम् च अतीव प्रशंसितवान् स्वकार्यकारणेन स्तुतवान् तथापि विफलः यत् तक्षकः कर्णिकां प्रत्यर्पयितुं न सिद्धः<ref name = "mani"/>{{Sfn|Vogel|1926|p=62}} । तदा उत्तङ्कः द्वे कार्यनिरते स्त्रियौ दृष्टवान् ये भित्यां स्थापितस्य एकस्य चक्रस्य उपरि श्वेतञ्च कृष्णञ्च सूत्रे स्थाप्य किञ्चित् वस्त्रं वयन्त्यौ। चक्रः द्वादश-आरौ सज्जितः तथा षड्जनैः वर्त्यमानः। एकः अश्वारूढः पार्श्वे स्तिथः । उत्तङ्कः तद्दृश्येन प्रभावितः तद्वयनं अश्वारूढञ्च प्रशंसितवान् स इन्द्र एव इति स्तुतवान् । तेन प्रसन्नः अश्वारूढः कथं उत्तङ्कः उपकरणीयः इति पृष्टवान् । उत्तङ्कः तत्रत्यान् सर्वान् सर्पान् वशीकर्तुं इष्टवान् । तदा अश्वारूढः उत्तङ्कः तत्रत्यस्य अश्वस्य पृष्टभागे श्वासं बलेन प्रवाहयितुं निर्दिष्टवान् । उत्तङ्कः तथैव कृतवान् । तदा ज्वालाग्निः अश्वस्य अभितः उत्पन्नः तन्नागलोकं सर्वं धूमेन ज्वालेन आपूरयत् । भयभीतः तक्षकः आगतवान् कर्णिकां प्रत्यर्पितवान् च {{Sfn|Vogel|1926|pp=62–3}}<ref name = "mani"/>। तदा उत्तङ्कः कथं सूचिते अल्पसमये वेदस्य आश्रमं गत्वा गुरुपत्न्यै कर्णिकां दातव्यं इति चिन्तितवान्। इदं दृश्ट्वा अश्वारूढः तस्य अश्वं दत्तवान् तमारूढ्य उत्तङ्कः निर्धारितसमये आश्रमं प्राप्तवान् । सूर्यास्तपूर्वे यदा गुरुपत्नी तं विलम्बकारणेन शपितुं उद्यता अभवत् तदैव आगतः । उत्तङ्कस्य कथनेन कष्टभरितयात्रां कर्णिकाप्राप्तिं तस्य प्रयासं सर्वं च ज्ञात्वा वेदऋषिः तस्य भार्या च अतीव प्रसन्नौ तथा आशिर्वादं ददतुः । वेदः उत्तङ्कस्य अनुभवं नागलोके यद्दृश्यं सर्वं विवरणं बोधितवान् । ते सौत्रिके धाता वाधाता भवतः जगत् तथा जगतः सर्वजन्तूनां च स्रृष्टिं कुर्वत्यौ । श्वेतकृष्णसूत्रे दिनरात्र्यौ । द्वादशआरयुक्तं चक्रं षष्टित्रिंशत् दिनानां संवत्सरः । षड्बालकाः षड्ऋतवः । सः महाकायः तस्य वृषभः इन्द्रः तस्य ऐरावतः हस्तिरेव च। गोगयं अमृतमेव नागलोके अत्तङ्कस्य जीवाधारः अभवत् । नागलोके स्थितः अश्वारूढः इन्द्रः अश्वः अग्निः । वेदऋषिः स्वस्य मित्रं इन्द्रः उत्तङ्कस्य साहाय्यं यात्रायां निरन्तरं कृतवान् इति अवदत् <ref name = "mani"/>{{Sfn|Vogel|1926|p=63}} । कर्णिकाप्रदानानन्तरं गुरोः अभिवादनं कृत्वा अत्तङ्कः हस्तिनापुरं प्रति प्रस्थानं अकरोत् यत्र राजा जनमेजयः राज्यभारं निर्वहति स्म । उत्तङ्कः तक्षकस्य दुर्व्यवहारस्य प्रतिकारं कर्तुं चिन्तयति स्म । जनमेजयस्य पितुः राजापरीक्षितः मरणस्य कारणभूतः तक्षकः एव इति राजानं सूचितवान् । तथा एकं बृहत् सर्पयागं संयोजयित्वा सर्वान् नागान् विनाशयतु इति बोधितवान् [१][६] राज्ञा नियोजिते सर्पसत्रयज्ञे सम्मिलितानां ऋषीनाम् एकः ऋषिः उत्तङ्कः। सर्पसत्रं सर्वान् सर्पसमूहान् मन्त्रोच्चारणप्रभावेन एव आकृष्य आहुतिं कर्तुं नियोजितम्। ततः सर्पाणां मरणं निश्चितम् । तथैव सर्पाः आकृष्टाः होमाग्नौ हुताः मृताः किन्तु तक्षकः एव अनागतः कुत्रापि न दृष्टः । यदा तं आनीतुं उत्तङ्कः उच्चैः उच्चैः मन्त्रान् उच्चरन् तक्षकः मरणात्त् भीतः इन्द्रस्य रक्षणे गतः इन्द्रस्य सिंहासनं संयुज्य भद्रस्थितः। इदं ज्ञात्वा उत्तङ्कः तक्षकं च इन्द्रं च तस्य सिंहासनमपि आहुतीकर्तुं मन्त्रान् अति तीव्रबलेन उच्चारितवान् । इन्द्रः तक्षकं सिंहासनात् विक्षिप्य पलायनं कृतवान् । किन्तु यदा तक्षकः होमाग्नौ ज्वलितुं उन्मुखः तत्क्षणे आस्तिकः नाम शास्त्रज्ञः तेजस्वी जरत्करुऋषेः कुमारः आगत्य सर्पसत्रं संनिवर्तयितुं जनमेजयं आदिशत् ।इत्थं आस्तिकेन ऋषिकुमारेण सर्पसत्रं समाप्तं तक्षकः अपि जीवितेन रक्षित: इति निष्पादितम् । [[File:Indra deva.jpg|thumb|इन्द्रः उत्तङ्कस्य साहाय्यं करोति।]] ==अश्वमेधिकपर्व== अश्वमेधिकपर्वे एषा कथा किञ्चिदन्यथा कथ्यते । उत्तङ्कः भृगुकुले संजातः ऋषिः ब्राह्मणः यः मरु नाम ईरिणप्रदेशे स्वस्य आश्रमे अनिवसत् । उत्तङ्कः गौतममुनेः शिष्यः तस्य सेवां शतवर्षपर्यन्तं कृतवान् च । उत्तङ्कः गौतमस्य अति प्रियः शिष्यः यस्य विद्याभ्यासानन्तरमपि उत्तङ्कं ऋषिः आश्रमात् निर्गन्तुं अनुमतिं न दत्तवान् । उत्तङ्कः कालेन वृद्धः अभवत् । एकदा उत्तङ्कः बृहत् समिन्धनकाष्टं आवहन् अति श्रान्तः संनिपतितवान् । गौतमस्य पुत्री तं दृश्य अरोदत् । यदा उत्तङ्कः गुरुणा आहूतः अति दुःखितः अश्रुपूर्णः अपृच्छत् किं कारणं सः गुरुणा आश्रमात् न विमोचितः यत् पूर्वं सहस्राः शिष्याः शिक्षानन्तरं गौतमेन विमोचिताः । गौतमः उत्तररूपे उत्तङ्काय नवयौवनं अनुदत्तवान् हर्षेण स्वस्य पुत्र्या सह उत्तङ्कस्य विवाहं कारितवान् आश्रमं विहर्तुं अनुमोदितवान् {{Sfn|Vogel|1926|p=64}}<ref name="mani" /> । उत्तङ्कः गुरुदक्षिणां दातुं इच्छन् । गुरुः स्वस्य भार्यां अहल्यां तस्याः इच्छां प्रष्टुं कथितवान् । अहल्या राज्ञ्याः मदयन्त्याः देवकर्णिकां गुरुदक्षिणारूपेण अयाचत। मदयन्ती राजा मित्रसहसौदसस्य भार्या । सः राजा शापग्रस्तः तथा कल्मषपादः नाम नरभक्षकराक्षसः भूतवान्। उत्तङ्कः यदा कल्मषपादं मिलितवान् राक्षसः तं खादितुं उद्युक्तः । परन्तु उत्तङ्कः तं निरुध्य स्वस्य कार्यविषये परिचयं कृतवान् । राजपत्न्याः मदयन्त्याः देवकर्णिकां आलभ्य गुरुदक्षिणां समर्प्य भक्षणार्थं पुनरागमिष्यामि इति आश्वासितवान् । कल्मषपादः अङ्गीकृतवान् स्वस्य पत्न्यै प्रेषितवान् । परन्तु पत्नी कर्णिकां दातुं निराकरोत्। कल्मषपादस्य अङ्गीकारस्य किञ्चिदपि प्रमाणं ऐच्छत्। उत्तङ्कः राजस्य अङ्गीकारप्रमाणं आनीतवान् । राज्ञी मदयन्ती देवकर्णिकां दत्तवती । सा उत्तङ्काय सूचितवति नागाः यक्षाः राक्षसाः सर्वे देवकर्णिकां प्राप्तुं उत्सुकाः च तस्याः अपहरणं कर्तुं प्रयत्नं निश्चयेन करिष्यन्ति इति । उत्तङ्कः भूमिं कदापि न स्पर्षं करोतु यतः भूस्पर्षेण नागैः कर्णिकाअपहरणं संभवति इति उक्तवती {{Sfn|Vogel|1926|p=64}}<ref name="mani" /> । आश्रमपुनरागमने उत्तङ्कः देवकर्णिकां मृगचर्मे बद्धीकृतवान् । मार्गे भोजनाय फलं चेतुं एकं फलवृक्षं आरूढवान् । मृगचर्मः शाके बद्धः तदपि निवृत्तः ततः देवकर्णिका भूमौ पतिता । हन्त एकः सर्पः झटिति कर्णिकां चोरयित्वा एकं वल्मीकं प्रविष्य निर्गतः । दुःखेन उत्तङ्कः वृक्षात् निपतितवान् । पञ्चत्रिंशत् दिनपर्यन्तं सर्पं गृहीत्वा कर्णिकां प्राप्तुं वल्मीकं उत्खतितवान् । तस्य बहु प्रहारेण भूमिः आकम्पिता । तदा रथोपस्थः मार्गे गच्छन् इन्द्रः तस्य नष्फलप्रयत्नं दृष्टवान् । यथा आदिपर्वणि तथैव इन्द्रः स्वस्य वज्रायुधं दत्तवान् तत्साहाय्येन उत्तङ्कः उत्खननं कृत्वा सुन्दरं नागलोकं प्रविष्टवान् । तत्र एकः विचित्रअश्वः दृष्टः । “तस्य पुच्छः श्वेतकृष्णवर्णः आसीत् तस्य मुखं नेत्रं च ताम्रवर्णम् विज्वलत् आसीत्“। अश्वः तस्य पृष्ठभागे बलेन फुत्कर्तुं कथितवान् यथा आदिपर्वणि कथितम् । सः अश्वः अग्निदेवः एव यः गौतमऋषेः गुरुः अभवत् तथा कर्णिकाप्राप्तिकार्ये पूर्वं साहाय्यवचनं दत्तवान्। उत्तङ्कः अश्वस्य वचनं परिपाल्य पृष्टे फुत्कृतवान् तदा झटिति अग्निः धूमाः अश्वस्य देहस्य सर्वभागात् आस्फुरन् नागलोकं सर्वं आवृत्य वायुरोधं कृतवान् । ततः निरुद्धाः भीताः सर्वे सर्पगणाः वासुकीनेतृत्वे बहिरागताः उत्तङ्कं नमस्कृत्य क्षमायाचमानाः देवकर्णिकां उत्तङ्काय प्रत्यर्पितवन्तः । उत्तङ्कः गौतमऋषेः आश्रमं पुनरागत्य अहल्यायै देवकर्णिकां समर्प्य सर्वं वृत्तान्तं निवेदितवान् {{Sfn|Vogel|1926|pp=64–5}}<ref name="mani" /> । ==कृष्णमेलनम्== [[File:Avatars of Vishnu.jpg|thumb|कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनम्, अर्जुनेन उत्तङ्केन च प्राप्तम्।]] अश्वमेधिकपर्वणि उत्तङ्कस्य भगवता कृष्णेन मिलनं वर्ण्यते । कृष्णः द्वारकां प्रतिगच्छन् मार्गे परिव्राजकं मुनिम् उत्तङ्कं अपश्यत् । उत्तङ्कः कृष्णं तत्पूर्वं किं प्रवर्तितमिति अपृच्छत् । कृष्णः महभारतयुद्धं तस्मिन् भवितं महानष्टं सर्वं कथितवान् । उत्तङ्कः विचलितः कृद्धः चिन्तयन् किं कृष्णः कौरवपाण्डवयौः शान्तिसंधानं न हि कृतवान् इति ततः कृष्णं शपितुं उद्युक्तः। कृष्णः उत्तङ्काय धर्मसंस्थापनाय युद्धस्य आवश्यकतां बोधयित्वा स्वस्य विश्वरूपं दर्शितवान् । मुनिः कृष्णं नमस्कृतवान् । कृष्णः किमपि वरं प्रष्टुं प्रेरितवान् । उत्तङ्कः यदा कदापि सः पिपासति तदेव पेयं जलं लब्धुं वरं अपृच्छत् । कृष्णः तथास्तु इति वरं दत्तवान् <ref name="mani">{{cite book | last = Mani | first = Vettam | title = Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature | url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | year = 1975 <!-- | location = Delhi --> | isbn = 978-0-8426-0822-0 | authorlink = Vettam Mani |pages = 240, 815–6}}</ref><ref name="ht">{{cite web | url=http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/the-epic-tale-of-utanka-s-error/article1-688934.aspx | title=The epic tale of Utanka's error | work=[[Hindustan Times]] | date=April 23, 2011 | accessdate=30 December 2014 | author=Renuka Narayanan | archive-date=30 December 2014 | archive-url=https://archive.today/20141230111844/http://www.hindustantimes.com/comment/columnsothers/the-epic-tale-of-utanka-s-error/article1-688934.aspx | deadurl=yes }}</ref>। अर्जुनेन भीष्मेन अन्यः उत्तङ्कः एव यः कृष्णस्य विश्वरूपदर्शनं प्राप्तवान् {{Sfn|Mehta|1992|p=130}}। एकदा मरुभूमौ पर्यटन् उत्तङ्कः तर्षितः जलाय कृष्णस्य स्मरणं कृतवान् किन्तु एकः विवस्त्रः चण्डालः तत्र मूत्रं विसृज्य तत् पीतुं आदिशत् । सः चण्डालः पँङ्केन कलुषितः मलिनैः श्वानैः परिवृतः आसीत् । चण्डालः पुनःपुनः तस्य मूत्रं पातुम् उक्तवान् । उत्तङ्कः निराकृतवान् तत्क्षणं चण्डालः अदृश्यः । तदा कृष्णः तत्र आगतवान् । उत्तङ्कः ब्राह्मणस्य तृषां निवारितुं चण्डालं प्रेषितवन्तं कृष्णं तर्जितवान्। परन्तु कृष्णेन विशदीकृतम् इन्द्रः कृष्णस्य उत्तङ्काय अमृतं प्रदातुं निवेदनं न अङ्गीकृतवान् कारणं मनुष्येभ्यः अमृतं न दातव्यमिति । अन्ते इन्द्रः किन्तु चण्डालरूपं धृत्वा अमृतं दातुं सिद्धः यदि उत्तङ्कः न तिरस्करोति। कृष्णेन एतत् अँङ्गीकृतम् । तथा कृष्णः उक्तवान् चण्डालस्य अमृतनिवेदना उत्तङ्केन अनुपेक्षणीया तस्य व्यवहारः असाधु इति। तथापि कृष्णः भविष्ये उत्तङ्कस्य पेयजलापेक्षां यदा कदापि पूरीकरिष्यामि इति आश्वासितवान् । कृष्णः पुनः आशीर्वदितवान् उत्तङ्कः यदा कदापि मरुभूमौ जलदान् मेधान् वर्षाय अपेक्षते तदा घनमेघाः मरुभूमौ वर्षयन्ते इति। एते वर्षभरितमेघाः मरुभूमौ अति विरलाः एव तेषां नाम उत्तङ्कस्य मेघाः इति जनेन आख्यातम् {{Sfn|Heinrich|2002|p=21}}<ref name="mani"/><ref name="ht"/> । अन्यवृत्तान्ते कथितं कृष्णः उत्तङ्कं परीक्षितुं स्वयं नीचव्याधरूपे आगत्य मूत्रमिश्रितजलं पातुं तृषाय उत्तङ्काय दत्तवान् । उत्तङ्कः न स्वीकृतवान् यज्जलं अस्पृषेन व्याधेन दत्तम् । कृष्णः असन्तुष्टः स्वस्य निजरूपं दर्शितवान् <ref name=Epics>{{Cite web|url=http://www.mythfolklore.net/india/encyclopedia/uttanka.htm|title=Uttanka|accessdate=1 November 2013|publisher= Encyclopedia for Epics of Ancient India}}</ref> । ==अन्यकथाः== महाभारते वनपर्वणि वर्णितं धुन्धुः नाम असुरः मरुधन्वा नाम प्रदेशे उज्जालकमरुभूमितले सिकतायाः अधः निवसन् आसीत् । धुन्धुः सर्वं लोकं बहु पीडितवान् । धुन्धोः दुराचारेण कुपितः उज्जालके स्थिते आश्रमे निवसन् उत्तङ्कः विष्णोः कृपार्थं तपसं आचरितवान् । संप्रीतः विष्णुः उत्तङ्कं उक्तवान् चिञ्ता मास्तु इक्ष्वाकुमहाराजः कुवलाश्वः विष्णोः अंशीभूतः असुरस्य संहारं करिष्यति इति । उत्तङ्कः राजावृहदश्वं मिलित्व विष्णोः वचनं कथितवान्। स राजा वानप्रस्थआश्रमं स्वीकर्तुं उद्युक्तः स्वस्य पुत्रं कुवलाश्वं उत्तङ्कस्य कार्यं कर्तुं आदिश्य वनं निर्गतः । कुवलाश्वः २१००० याद्धान् पुत्रान् च सङ्ग्राह्य उत्तङ्केन सह उज्जालकप्रदेशं प्रति अगच्छत्। मार्गे विष्णुः स्वस्य शक्त्यांशं राज्ञे प्रदत्तवान्। धुन्ध्वासुरः प्रजापतिना वरं गृहीतवान् केनापि देवांशेन सः न मारणीयः इति । कुवलाश्वः मरुभूमौ सिकतां सैन्येन सह खनित्वा अधःस्थं बृहदाकारं असुरं अन्विष्टवान् । बृहत्सेनेन आवृतः असुरः तीक्ष्णायुधैः प्रहृतः । कृद्धः असुरः सर्वान् आयुधान् निवार्य मुखेन ज्वालां प्रवहन् सर्वान् सैनिकान् क्षणे भक्षितवान् । तदा राजा बहु पराक्रमेन असुरं प्रतिरुद्ध्य जलराशिं उत्पाद्य अग्नेः उपशमनं कृतवान् । असुरं ब्रह्मास्त्रेण अमारयत् । राज्ञः त्रयः पुत्राः जीविताः आसन्। राजा कुवलाश्वः असुरहननेन संप्रीतैः ऋषिभिः देवैः अनेकवरान् संप्राप्तवान् । अनन्तरं सः धुन्धुमारः इति प्रखायातः अभवत् <ref name="mani"/>| नारदीयपुराणे कथितं उत्तङ्कः उज्जालके स्थिते आश्रमे निवसन् आसीत्। वृद्धाप्ये सः अनेकदेवतामन्दिराणां दर्शनार्थं तीर्थयात्रां अकरोत् । एकदा सौवीरक्षेत्रे विष्णुमन्दिरस्य स्वर्णकवचान् अपहरन्तं गुलिकः नाम व्याधं उत्तङ्कः दृष्ट्ववान्। गुलिकः उत्तङ्कं हन्तुं उद्युक्तः । उत्तङ्कः मारणकृत्यस्य पापकर्मस्फलं कठोरम् अनेकजन्मनि अनुभोक्तव्यमिति बोधितवान् । इदं श्रुत्वा चोरः गुलिकः पश्चात्तापेन मृतः। उत्तङ्कः चोरस्य मृतशरीरोपरि गङ्गाजलं प्रोक्षणं कृतवान्। गुलिकः पुनर्जीवितः तत्फलेन वैकुण्ठं प्राप्तवान्। महाविष्णोः आदेशेन उत्तङ्कः बदरिकाश्रमं गत्वा तपसं आचरितवान् स्वयं वैकुण्ठं सम्प्राप्तवान् <ref name="mani"/> । [[ File:Disguised Indra and a Brahman, Folio from a Razmnama,.jpg |thumb|चाण्डालवेषेण उत्तङ्कस्य परीक्षां कुर्वन् इन्द्रः। ]] ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:महाभारतस्य पात्राणि]] 2ukjhqt1s3j4w8w7jr3kbg5s516o0n5 0 71554 500003 453464 2026-08-06T20:16:32Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500003 wikitext text/x-wiki नादर्-शाह् पारसस्य सम्राट् (1736 तः–47पर्यन्तम्) आसीत्। अफ़्शारीय-वंशस्य संस्थापकः यः उत्तर-भारते आक्रम्य 1739 तमे वर्षे मार्च्-मासे ढिल्लीं प्राहरत्। तस्य सेना सरलतया मुगल-सेनां करनाले पराभवत् तथा मुगल्-राजधानीम् अगृह्णात्।<ref name="br">{{cite web|title=Nadir Shah|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/401451/Nadir-Shah|date=|publisher=[[Britannica.com]]}}</ref> पूर्वदिशि बलहीनं पतनग्रस्तं मुगल-साम्राज्यं विरुध्य विजयप्राप्तेः सः पुनः मुख्यशत्रुं प्रतिवेश्यम् उस्मानीय-साम्राज्यं लक्षीकृत्य युद्धं पुनरारब्धवान् तथा उत्तरकाकेसक्षेत्रे मध्यजम्बुद्वीपे च युद्धाभियानानि कृतवान्।<ref name="books.google.nl">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O4FFQjh-gr8C&pg=PA177|title=The Sword of Persia:Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|accessdate=26 June 2014}}</ref> == आक्रमणम् == 1730 तमे वत्सरे नादर-शाहः पारसस्य शासकः अभवत्। तस्य सैनिकाः सफ़वीय-शासनतः इस्फ़हान्-नगरम् अगृह्णन्। तत्वत्सरे अफ़्शारीय-वंशः संस्थापितः। 1738 तमे वर्षे कंदहार-नगरम् आक्रमितं, यत्र होताकी-वंशस्य अफ़्गानिस्ताने अन्तिम-दुर्गः आसीत्। तत् पश्चात् सः हिन्दु-कुश-पर्वत-क्षेत्रं पारयित्वा मुगलैः शासिते उत्तर-भारते आक्रमणानि अकरोत्। यदा सः मुगल्-प्रदेशान् प्राविशत् तेन साकं जोर्जिया-देशीय-सामन्तः भावी पूर्वदिश्यजोर्जियायाः राजा इरेक्ले-द्वितीयः आसीत् यः नादरस्य सेनायां जोर्जिया-देशीय-सैनिकानां नेतृत्वम् अकरोत् ।.<ref name="books.google.com">David Marshall Lang. [https://books.google.com/books?id=ITnRAAAAMAAJ&q=Erekle+II+india+georgian+contingent&dq=Erekle+II+india+georgian+contingent&hl=en&sa=X&ved=0CCAQ6AEwAGoVChMI8bCcrJuWxgIV4QfbCh0q0wAw ''Russia and the Armenians of Transcaucasia, 1797–1889: a documentary record''] Columbia University Press, 1957 (digitalised March 2009, originally from the [[University of Michigan]]) p 142</ref> औरङ्ग्ज़ेबस्य मरणानन्तरम् उत्तराधिकारत्वं लब्धुं बहूनि युद्धानि संजातानि येन मुगल-साम्राज्यस्य दौर्बल्यं समभवत्। मराठाराष्ट्रम् मध्य-उत्तर-भारते विशाल-क्षेत्रम् अधीनम् अकरोत्। मुगल-सामन्ताः तु स्वतन्त्र-राष्ट्राणि अस्थापयन्। मुग़ल-सम्राट् मुहम्मद-शाहः विघटनम् अवरोद्धुम् असमर्थः आसीत्। राजकीय-शासनमपि भ्रष्टं बलहीनं जातं किन्तु अर्थव्यवस्था दृढा आसीत् ततः मुगलराष्ट्रस्य प्रतिष्ठा समृद्धिः च तदानीमपि महती आसीत्। नादर-शाहः देशस्य सम्पदं लुण्ठितुम् अवाञ्छत् यथा तस्य पूर्वम् आक्रमणकारिनः अकुर्वन्। सः यैः अफ़्गान-विद्रोहिभिः युद्धम् कुर्वन् आसीत् ते काबुले शरणं न लभन्ते इति कृत्वा नादरः मुहम्मद-शाहं काबुल-समीपे मुगल-सीम्नः पिधातुम् अभ्यार्थयत्। मुहम्मद-शाहः तु अभ्यर्थनां स्वीकरोति स्म किन्तु पूर्त्यर्थं किमपि न कृतम्। नादरेण अपूर्तिः युद्ध-निमित्तं कृतम्।<ref>http://warfare.atspace.eu/Persia/Nader%20Shah%20Invades%20India.htm{{dead link|date=February 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तदा नादरः जोर्जिया-देशीयेन एरेक्ले-द्वितीय-इति सामन्तेन साकं प्रयाणं आरब्धवान्। नादरः हिन्दु-कुश-पर्वत-क्षेत्रं प्रति पलायनं कुर्वतः अफ़्गान-विद्रोहिनः पराजित्य घज़नी-काबुल-पेशावर इत्येतानि नगराणि गृहीत्वा पञ्जाबं प्रत्यागत्य लाहौरम् अगृह्णात्। तत्वर्षस्य अन्तस्य पूर्वं नादरः सिन्धु-नदीं प्रत्यागच्छत् यदा मुगलाः सेनां सज्जीकृतवन्तः। 24 दिनाङ्के फ़रवरि-मासे 1739 तमे वत्सरे करनाल-युद्धे, नादरः मुगलान् पराजितवान्। मुहम्मद-शाहः आत्मसमर्पणमकरोत् तथा उभौ ढिल्लीं प्राविशताम्। तस्मै ढिल्ल्याः कुञ्चिका समर्पिता।<ref name="Browne">{{Cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=33|title=AN OUTLINE OF THE HISTORY OF PERSIA DURING THE LAST TWO CENTURIES (A.D. 1722–1922)|page=33|work=Edward G. Browne|publisher=Packard Humanities Institute|location=London|accessdate=2010-09-24}}</ref> 20 दिनाङ्के मार्च्-मासे 1739 प्रविश्य रक्तदुर्गे  शाह-जहानस्य कक्षे निवासमकरोत्। तस्य नाम नाणकेषु लिखितं, जामा-मस्जिद-इत्यादिषु ढिल्ल्यां महमदीय-पूजा-स्थलेषु पूजा-पाठेषु उल्लेखितं च। अग्रिमे दिने नादर-शाहः सभाम् आयोजयत्। [[File:A_Nawab_of_Awadh,_Lucknow,_India._19th_century.jpg|चित्रपरिसन्धिः=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_Nawab_of_Awadh,_Lucknow,_India._19th_century.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|250x250अणवः|मुग़ल-सम्राजः अफ़्शारीयः दूतयोर्मध्ये चर्चा]] [[File:Nader_Shah_afshar.jpg|चित्रपरिसन्धिः=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nader_Shah_afshar.jpg|दक्षिणतः|250x250अणवः|a vilifying portrayal of Nader Shah in the battle of Karnal by Adel Adili]] [[File:THE_FIRST_SIGHT_THAT_MET_HIS_GAZE_WAS_THE_BODIES_OF_HIS_MURDERED_COUNTRYMEN..gif|चित्रपरिसन्धिः=https://en.wikipedia.org/wiki/File:THE_FIRST_SIGHT_THAT_MET_HIS_GAZE_WAS_THE_BODIES_OF_HIS_MURDERED_COUNTRYMEN..gif|दक्षिणतः|351x351अणवः|Nader Shah finds his troops had been killed in rioting. From {{cite book|last=Surridge|first=Victor|date=1909|title=Romance of Empire: India|url=https://archive.org/details/dli.venugopal.797}}]] == नरसंहारः == अफ़्शारीयाक्रमणेन नगरे विक्रेय-मूल्यानि अवर्धन्त। नगर-शासकः मूल्यानि न्यूनिकर्तुम् प्रायतत। किन्तु यदा अफ़्शारीय-सैनिकान् बलात् आदेशम् प्रवर्तितुम् पहाडगंजं प्रैष्यत्, स्थानीय-विक्रेतारः निराकरोति। तथा हिंसाघटनानि जातानि येषु अफ़्शारीय-सैनिकाः मारिताः हताः च अभवन्। यदा किंविदन्ती प्रसृता यत् रक्तदुर्गे कयाचित् रक्षिकया नादिरस्य हननं जातम् तदा 21 मार्च् दिनाङ्के संजाते संक्षोभे केचन भारतीयाः अफ़्शारीय-सैनिकान् प्रहृत्य 3000 अघ्नन्।<ref name=":0">{{Cite book|title=Koh-i-Noor|last=William Dalrymple, Anita Anand|first=|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2017|isbn=1408888858|location=|pages=52}}</ref> हनने क्रुद्धः नादिरः प्रतिकारार्थं ढिल्ल्यां नरसंहारम् आरभत। 22 मार्च् दिनाङ्के प्रातःकाले नादर-शाहः कवचं धारयित्वा अश्वमारुह्य सुनेह्रि-मस्जिद-इत्यत्र उपाविशत्। आनक-गोविषाणिक-ध्वनिना सह खड्गं तरङ्गसदृशं विचालयति येन पश्यन्तः अफ़्शारीय-सैनिकाः आनन्दं प्रदर्श्य श्लाघनाक्रोशम् अकुर्वन्। प्रहारं नरसंहारम् आरब्धुं  च सङ्केतः अस्ति। प्रायः झटिति पूर्णतया सायुधाः अफ़्शारीय-सैनिकाः निरायुधेषु निवासिषु खड्ग-अग्न्यस्त्र-प्रहारान् अकुर्वन्। यत्किमपि कर्तुम् अफ़्शारीय-सैनिकेभ्यः अनुमतिः प्रदत्ता लुण्ठनस्य भागः च अपि प्रतिश्रुतः आसीत्। ढिल्ल्यां चान्द्नीचौक-दरीबाकालान, फ़तेह्पुरि-फ़ैज़बाज़र-हौज़काज़ि-जोहरीबाज़ार-इत्यादीनां क्षेत्राणां एवमेव लाहोरि-अजमेरी-काबुली-द्वाराणां शवाः सङ्गृहीताः। तेषु क्षेत्रेषु हिन्दूनां महमदीयानां संख्या महती आसीत्। अफ़्शारीय-सैनिकानां सम्मुखे आत्मसमर्पणस्य स्थाने हिन्दवः महमदीयाः तेषाम् स्त्रीः अपत्यानि च अघ्नन्। तज़कीरा-पुरावृत्तलेखेने लिखितम्:- {{quote|text="केषुचित् स्थानेषु विरोधः कृतः किन्तु अधिकतमेषु स्थानेषु नरसंहारः अविरोधितः जातः। पारसीयाः तु हिंसया सर्वाणि वस्तुनि, सर्वान् मनुष्यान् च अस्पृशन्। दीर्घं कालं यावत् शवैः वीथयः आवृताः यथा उद्यानस्य पथिषु पर्णानि पुष्पानि पतितानि। नगरं भस्मीकृतं जातम्।"''<ref name=HTdead>{{cite news|title=When the dead speak|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/ColumnsOthers/When-the-dead-speak/Article1-822407.aspx|accessdate=9 March 2012|newspaper=[[Hindustan Times]]|date=March 7, 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120413143221/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/ColumnsOthers/When-the-dead-speak/Article1-822407.aspx|archivedate=13 April 2012}}</ref>}} मुहम्मद-शाहः तु नादर-शाहतः दयां भिक्षितुं विवशीभूतः। <ref>Axworthy p.8</ref> इमाः भयङ्करयः घटनाः रुस्तम्-अलिनायाः तारीखेहिन्दी, अब्दुल-करीमस्य बयानेवक़ै, आनन्द-राम-मुख्लिसस्य तज़कीरा इत्यादिषु तत्कालीनस्य  पुरावृत्तलेखेषु वर्णिताः। अन्ततः चिरकालस्य याचनस्य पश्चात् नादर-शाहः खड्गं कलहे स्थापनेन नरसंहारस्य अन्तस्य सङ्केतम् अकरोत्। == हताहताः == 22 मार्च्-मासे 1739 तमे वर्षे एकैव दिवसे षड्घण्ठानां समयं यावत् 20,000तः अधिकाः 30000तः न्यूनाः भारतीयाः नराः, नार्यः, बालाः च अफ़्शारीय-सैनिकैः हताः जाताः इति परिगणनम् अस्ति।<ref name="Ma200">[[Nader Shah's invasion of India#Ma|Marshman, P. 200]]</ref> हताहतानां संख्या स्पष्टा नास्ति यतोहि नरसंहारस्य पश्चात् शवाः तु भूमौ न्यखायन्त अथवा चितायां संस्थीयन्ते तस्मात् सम्यक् अङ्कनं न अशक्यत। ततः परम् 10000 नार्यः बालाः च दासाः अक्रियन्त इति डच्-ईस्ट्-इण्डिया-कम्पनी-प्रतिनिधिः अभणत्।<ref name=":0" /> == लुण्ठनम् == [[File:Croquis_du_Koh-i-Noor_d'après_Tavernier.jpg|चित्रपरिसन्धिः=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Croquis_du_Koh-i-Noor_d'apr%C3%A8s_Tavernier.jpg|दक्षिणतः|250x250अणवः|Tavernier's illustration of the [[:en:Koh-i-noor|Koh-i-noor]] under different angles]] नगरस्य लुण्ठनं बहून् दिवसान् यावत् कृतम्। ढिल्ली-निवासिभ्यः कोटिद्वय-रुप्यकाणां दण्डः निर्धारितो जातः। मुहम्मद-शाहेन कोशागारस्य कुञ्चिका नादर-शाहाय अदीयत। मयूर-सिंहासनमपि नादर-शाहः अलभत यम् अनन्तरं पारसीय-राज्य-शक्तेः प्रतीकम् अभवत्। आभूषणेषु कोहिनूर्-दर्याइनूरइति द्वे रत्ने अपि अलभ्यत ये अधुना ब्रिटिश्-मुकुटे इरान-मुकुटे च यथाक्रमम् अन्तर्भूते स्तः। नादर-शाहः तस्य सेना च 1739 तमे वर्षे मय्-मासस्य आरम्भे ढिल्लीतः अगच्छन्, गमनस्य पूर्वं नादर-शाहः सिन्धु-नदी-पूर्वदिशः क्षेत्रं मुहम्मद-शाहाय प्रत्यददात्।<ref>{{cite book|last1=Axworthy|first1=Michael|title=Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0857733474|pages=212, 216}}</ref> == परिणामः == ढिल्लीतः यावत् लुण्ठनं आनीतम् येन नादर-शाहः प्रत्यागमनस्य पश्चात् पारसे करसङ्ग्रहं त्रीणि वर्षाणि यावत् अविरामयत्।<ref name="br" /><ref>This section: Axworthy pp.1–16, 175–210</ref> नादर-शाहस्य पूर्वदिशि पतनग्रस्तं मुगलराज्यं विरुध्य विजयात् पुनः पश्चिमदिशि उस्मानीय-साम्राज्यं सम्मुखीकर्तुम् अशक्यत। उस्मानीय-राजा मह्मूद-प्रथमः 1743तः 1746पर्यन्तं युद्धम् आरभत। 1748 तमे वर्षे मरणपर्यन्तं मुहम्मद-शाहः उस्मानीय-राष्ट्रस्य समर्थनम् अकरोत्।<ref name="Farooqi1989">{{cite book|author=Naimur Rahman Farooqi|title=Mughal-Ottoman relations: a study of political & diplomatic relations between Mughal India and the Ottoman Empire, 1556–1748|url=https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ&q=Muhammad+Shah&source=gbs_word_cloud_r&redir_esc=y|accessdate=6 April 2012|year=1989|publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli}}</ref> नादरस्य भारते सैन्याभियानात् मुगलस्य अत्यन्तबलहीनत्वम् तथा मुगलान् प्रभवितुं राजकीययोजनाः परिपालयितुम् अवकाशः ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डिया-कम्पन्यै अज्ञायत।<ref>Axworthy p.xvi</ref> == उल्लेखाः == <references group="" responsive="1"></references> ; आधाराः * [[:en:Michael_Axworthy|Michael Axworthy]], ''The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant'' Hardcover 348 pages (26 July 2006) Publisher: [[:en:I.B._Tauris|I.B. Tauris]] Language: English {{ISBN|1-85043-706-8}} * {{cite book|title=The History of India|chapter=Nadir Shah|author=John Clark Marshman|authorlink=John Clark Marshman|publisher=Serampore Press|year=1863|isbn=|page=199|url=https://books.google.com/books?id=OHcIAAAAQAAJ&pg=PA199&dq=nadir+shah+India&hl=en&ei=AIzLTqKcKITnrAeapInnDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDoQ6AEwAw#v=onepage&q=nadir%20shah%20India&f=false|ref=Ma}} == बाह्यानुबन्धः == * {{cite book|title=The Cambridge History of India|chapter=Muhammad Shah|author=|authorlink=|coauthors=|publisher=CUP Archive|year=358–364|isbn=|page=|url=https://books.google.com/books?id=yoI8AAAAIAAJ&pg=PA360&dq=nadir+shah+India&hl=en&ei=AIzLTqKcKITnrAeapInnDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=nadir%20shah%20India&f=false|ref=CUP}} * ''Jassa Singh Ahluwalia:The Forgotten Hero of Punjab'' by Harish Dhillon * Grant, RG: ''Battle'' * [https://web.archive.org/web/20150511193151/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D33 (Nadir Shah) Until His Assassination In A.D. 1747.] ''A Literary History of Persia'' by Edward G. Browne. Publisher T. Fisher Unwin, 1924 fi8dxtbj6o1aijq6vsfrvfxbr7tj4y2 0 72173 499989 498707 2026-08-06T19:57:36Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499989 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = राममन्दिरम्, अयोध्या | image = Shri Ram Janambhoomi Mandir, Ayodhya Dham.jpg | image_size = 500 | image_alt = | caption = राममन्दिरस्य प्रारूपम् | pushpin_map = | map_caption = | proper_name = राममन्दिरम् अयोध्या | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[भारतम्]] | state = [[उत्तरप्रदेशः]] | district = | locale = [[अयोध्या]] | elevation_m = | primary_deity = रामलल्ला(बाल[[रामः]]) | important_festivals= [[दीपावली]] [[रामनवमी]] नवरात्रोत्सवः | architecture = [[देवालयः]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''[[अयोध्या|अयोध्यायाः]] [[रामः|राम]]<nowiki/>मन्दिरं''' किञ्चन [[हिन्दूधर्मः|हिन्दू]][[मन्दिरम्]] । एतत् [[मन्दिरम्|मन्दिरं]] [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्यस्य]] [[अयोध्या|अयोध्यायां]] [[रामः|राम]]<nowiki/>जन्मस्थाने विद्यते <ref>{{Cite web|title=Land levelling for Ayodhya Ram temple soon, says mandir trust after video conference|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/may/07/land-levelling-for-ayodhya-ram-temple-soon-says-mandir-trust-after-video-conference-2140354.html|last=Bajpai|first=Namita|date=7 May 2020|website=The New Indian Express|archive-url=|archive-date=|accessdate=8 May 2020}}</ref> ०६-०८-२०१८ तमे दिनाङ्के [[भारतम्|भारतस्य]] [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदी]] [[हिन्दुदेवालयः|देवालयस्य]] अस्य शिलान्यासम् अकरोत् । [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूजनाः]] एतत्स्थानं भगवतः [[रामः|श्रीरामचन्द्रस्य]] जन्मस्थानं मन्यन्ते । [[रामः|रामं]] [[विष्णुः|विष्णोः]] सप्तमः अवतारः इति मत्वा पूजयन्ति च । १५२८ तमे वर्षे मुघल् राजा [[बाबर|बाबरः]] राममन्दिरं भङ्क्त्वा [[बाबरी मस्जिद|बाबरीमस्जिद्]] इति यवनप्रार्थनामन्दिरं निर्मितवान् । रामजन्मभूमिविषये बहवः विवादाः आसन् । १९९२ तमे आंग्ल वर्षे कारसेवकानां गणेन [[बाबरी मस्जिद|बाबरी मस्जिद्]] भङ्क्तम् । एतस्य देवालयस्य निर्माणस्य उत्तरदायित्वं श्रीरामजन्मभूमितीर्थक्षेत्रसमितेः वर्तते । [[गुजरातराज्यम्|गुजरात्]] राज्यस्य सोमपुरपरिवारः देवालयस्य विन्यासम् अकरोत् । राममन्दिर प्राण प्रतिष्ठा कार्यक्रमः २२ जनवरी २०२४ तमे दिनाङ्के सम्पन्नः।<ref>{{cite web |last1=Travelli |first1=Alex |last2=Kumar |first2=Hari |title=Why India’s New Ram Temple Is So Important |url=https://www.nytimes.com/2024/01/22/world/asia/india-ram-temple-ayodhya.html |website=The New York Times |access-date=22 January 2024 |date=22 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mogul |first=Rhea |date=2024-01-20 |title=A decades long Hindu nationalist dream is about to be achieved. What does this mean? |url=https://www.cnn.com/2024/01/19/india/india-modi-ayodhya-ram-mandir-explainer-hnk-intl/index.html |access-date=2024-01-20 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Livemint |date=2024-01-20 |title=Ayodhya Ram Mandir: Date, aarti timings, darshan, and other details here |url=https://www.livemint.com/news/india/ayodhya-ram-mandir-pran-pratishtha-date-aarti-timings-darshan-and-other-details-here-11705713816603.html |access-date=2024-01-20 |website=mint |language=en}}</ref> अस्य कार्यक्रमस्य आयोजनं श्रीरामजन्मभूमि तीर्थक्षेत्रः कृतवान् । अत्र भगवान् रामस्य बालरूपस्य (रामलला) विग्रहस्य प्राण प्रतिष्ठा कृतम्। ==इतिहासः== [[File:Babri Masjid.jpg|thumb|right|१९९२ तमे वर्षे भग्ना बाब्रिमस्जिद्]] भगवतः [[विष्णुः|विष्णोः]] अवताररूपेण सम्मतः रामः व्यापकरूपेण हिन्दुभिः पूज्यते । प्राचीन[[भारतम्|भारतस्य]] महाकाव्ये [[रामायणम्|रामायणे]] [[रामः]] [[अयोध्या|अयोध्यायां]] जातः इत्युल्लेखः वर्तते । अतः अयोध्या रामजन्मभूमिः । रामस्य बालरूपम् एव रामलल्ला इति इति उच्यते । १५ शतके बाबरेण राममन्दिरस्थाने यवनप्रार्थनामन्दिरः निर्मितः । हिन्दूदेवालयः पुनर्निर्मातव्यः इति प्रयत्नाः तदानीमेव आरब्धाः । १८५० तमे दशके पुनः हिंसात्मकप्रतिभटनं आरब्धम् ।<ref name="HinduTitleDispute19">{{Cite news|last=Deepalakshmi|first=K.|date=8 November 2019|title=Ramjanmabhoomi-Babri Masjid title dispute: The story so far|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/ramjanmabhoomi-babri-masjid-title-dispute-the-story-so-far/article29925573.ece|accessdate=25 July 2020|issn=0971-751X}}</ref>. विश्वहिन्दूपरिषदा रामजन्मभूमेः शिलान्यासार्थं १९८० तमे वर्षे पुनः प्रयत्नः आरब्धः । [[प्रयागः|अलहाबाद्]] उच्चन्यायालयेन प्रयत्नः अवरुद्धः । ततः अविवादिते स्थले [[मन्दिरम्|मन्दिरं]] निर्मातुं अनुमतिः प्रार्थिता । तदानीन्तनः गृहसचिवः बूटासिंहः विश्वहिन्दूपरिषदः नायकाय अशोकसिङ्घलाय औपचारिकरूपेण अनुमतिं दत्तवान् । नवंबर् ९ १९८९ तमे दिने विश्वहिन्दूपरिषदः नेतृत्वे साधूनां गणेन शिलान्यासः कृतः ।<ref>{{Cite web|first=Liz|last=Mathew|date=4 August 2020|title=Explained: The Ayodhya Ram temple journey, from November 9, 1989 to August 5, 2020|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-the-ayodhya-ram-temple-journey-from-november-9-1989-to-august-5-2020-6539284/|accessdate=4 August 2020|website=The Indian Express|language=en}}</ref> [[बिहारराज्यम्|बिहारस्थः]] दलितनायकः शिलान्यासं कृतवत्सु अन्यतमः आसीत् । <ref>{{cite news |title=Ministry of Home Affairs notifies temple trust; RSS, VHP members kept out |url=https://www.thehindu.com/news/national/mha-notifies-ram-temple-trust/article30744476.ece |accessdate=31 July 2020 |work=The Hindu |date=5 February 2020}}</ref>. ६ डिसेम्बर् १९९२ तमे दिनाङ्के विश्वहिन्दूपरिषदा भारतीयजनतापक्षेण च १५०००० जनानां काचित् शोभायात्रा अयोध्यायां आजयोजिता । शोभायत्रायां भागग्रहीतारः करसेवकाः इति प्रसिद्धाः । शोभायात्रा हिंसारूपं गता । करसेवकाः भद्रताम् अपरिगणय्य बाबरीमस्जिदं ध्वस्तवन्तः <ref name="tully">{{cite news|last=Tully|first=Mark|title=Tearing down the Babri Masjid|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|accessdate=29 September 2010|newspaper=BBC News|date=5 December 2002}}</ref><ref name="Guha2007a">{{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/582 582]–598}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php |title=Report: Sequence of events on December 6 |publisher=Ndtv.com |accessdate=20 June 2012}}</ref> ततः हिन्दूमुस्लिंगणयोः मिथः कलहाः जाताः । न्यूनातिन्यूनं २००० जनानां प्राणार्पणम् अभवत् ।<ref name="Guha2007b">{{cite book |last=Guha |first=Ramachandra |title=India After Gandhi |url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7 |year=2007 |publisher=MacMillan |pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/633 633]–659}}</ref> अग्रिमेषु दिनेषु विवादविषये न्यायालये चर्चाः प्रवृत्ताः । देवालयस्य देवस्य रामलल्ला इत्यस्य नाम्ना न्यायलये भूम्यर्थं प्रार्थना उपस्थापिता । विश्वहिन्दूपरिषदः ज्येष्ठः कार्यकर्ता त्रिलोकिनाथपाण्डे रामलल्ला इत्यस्य प्रतिनिधिरूपेण स्थितः । के. पराशरन् रामस्य पक्षे प्रमुखः न्यायवादी आसीत् । अयोध्यायाः विष्यये नवम्बर् ९ २०१९ तमे दिने न्यायालयेन काचित् उद्घोषणा कृता । विवादितां भूमिं रामजन्मभूमिसमित्यै दातव्या इति निर्णयः उद्घोषितः<ref name="HinduTitleDispute19" /> । २०२० तमे वर्षे फेब्रवरी ५ तमे दिनाङ्के संसत्भवने देवालयनिर्माणस्य विषये उद्घाणषा कृता ।<ref>{{Cite news|last=Phukan|first=Sandeep|date=5 February 2020|title=PM announces Cabinet nod for Ram temple in Ayodhya|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/ram-temple-at-ayodhya-autonomous-trust-to-be-set-up-for-construction-says-pm-modi/article30740700.ece|accessdate=9 May 2020|issn=0971-751X}}</ref>. == शिल्पकला== रामदेवालयस्य मूलविन्यासं १९८८ तमे वर्षे सोम्पुरपरिवारेण कृतः <ref name=":2">{{Cite web|last=Pandey|first=Alok|date=23 July 2020|title=Ayodhya's Ram Temple Will Be 161-Foot Tall, An Increase Of 20 Feet|url=https://www.ndtv.com/india-news/ayodhya-ram-temple-will-be-161-feet-tall-an-increase-by-20-feet-2267315|archive-url=|archive-date=|accessdate=23 July 2020|website=NDTV}}</ref>। सोम्बुरकुटुम्बीयाः १५ सन्ततेः आविश्वं शताधिकानां देवालयानां शिल्पकार्यं कृतवन्तः <ref name=":3">{{Cite web|last=Sampal|first=Rahul|date=28 July 2020|title=Somnath, Akshardham & now Ram Mandir – Gujarat family designing temples for 15 generations|url=https://theprint.in/india/somnath-akshardham-now-ram-mandir-gujarat-family-designing-temples-for-15-generations/469120/|accessdate=29 July 2020|website=ThePrint|language=en-US}}</ref>। मूलविन्यासे कतिचन परिवर्तनानि कृत्वा नूतनराममन्दिरस्य विन्यासः २०२० वर्षे कृतः । एतत् मन्दिरं २३५ फीट्परिमितं वैशाल्यं, ३६० फीट्परिमितं दैर्घ्यं १६१ फीट्परिमितम् औन्नत्यं च आवहति ।<ref name=":1">{{Cite web|last=Bajpai|first=Namita|date=21 July 2020|title=280-feet wide, 300-feet long and 161-feet tall: Ayodhya Ram temple complex to be world's third-largest Hindu shrine|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/jul/21/280-feet-wide-300-feet-long-and-161-feet-tall-ayodhya-ram-temple-complex-to-be-worlds-third-largest-hindu-shrine-2172847.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722221129/https://www.newindianexpress.com/nation/2020/jul/21/280-feet-wide-300-feet-long-and-161-feet-tall-ayodhya-ram-temple-complex-to-be-worlds-third-largest-hindu-shrine-2172847.html|archive-date=22 July 2020|accessdate=23 July 2020|website=The New Indian Express|deadurl=yes}}</ref><ref name=":3" />। देवालयस्य मुख्यवास्तुशिल्पिनः चन्दर्कान्तसोम्पुरः तत्पुत्रौ निखिल् सोम्पुरः, आशीश् सोम्पुरश्च । नागरशैल्याः वास्तुशिल्पम् अवलम्ब्य अयं देवालयः निर्मितः <ref name=":3" />। देवालयस्य प्राङ्गणे प्रार्थनामन्दिरम्, रामकथाकुञ्जः(उपन्यासभवनम्), वैदिकपाठशासा, सन्तनिवासः, यात्रिनिवासः, वस्तुसङ्ग्रहालयश्च भविष्यति <ref name=":0">{{Cite web|last=|first=|date=11 November 2019|others=IANS|title=Grand Ram temple in Ayodhya before 2022|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2019/nov/11/grand-ram-temple-in-ayodhya-before-2022-2060227.html|archive-url=|archive-date=|accessdate=26 May 2020|website=The New Indian Express}}</ref>। [[हिन्दुदेवालयः|देवालयस्य]] कार्ये समाप्ते इदं मन्दिरं विश्वस्य तृतीयं बृहत्तमं मन्दिरं इति विख्यातं भविष्यति । <ref name=":1" /> . देवालयस्य सद्यकालीनं प्रारूपं २०१९ तमे वर्षे [[प्रयागराजः|प्रयागस्य]] कुम्भमेलायां प्रदर्शितम् <ref>{{Cite news|last=India|first=Press Trust of|date=6 February 2020|title=Ayodhya Ram Mandir construction to begin in April this year: Trustee|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ram-temple-work-to-begin-in-april-this-year-trustee-120020601389_1.html|accessdate=9 May 2020}}</ref>। ==निर्माणम्== श्रीरामजन्मभूमितीर्थक्षेत्रट्रस्ट् द्वारा मार्च् २०२० मध्ये रामदेवालस्य प्रथमघट्टस्य निर्माणम् आरब्धम् ।<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Pratul|date=23 March 2020|title=1st phase of Ram temple construction begins in Ayodhya|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/03/23/1st-phase-of-ram-temple-construction-begins-in-ayodhya.html|archive-url=|archive-date=|accessdate=9 May 2020|website=The Week|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=8 May 2020|title=Ram Mandir Construction: राम मंदिर निर्मितीच्या पहिल्या टप्प्यातील काम सुरू|trans-title=Ram Mandir Construction: Ram mandir Foundation Starts First Phase of Work|url=https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|accessdate=8 May 2020|work=Times Now Marathi|language=mr|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018015943/https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|deadurl=yes}}</ref>. भारते करोनासाङ्क्रामिकरोगकारणतः, भारत-चीनाविषयककलहकारणतश्चापि तात्कालिकरूपेण कार्यस्य स्थगनम् अभवत् <ref>{{Cite web|title=Ram Mandir plans continue during COVID-19 lockdown, temple trust releases its official Logo|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/09/ram-mandir-plans-continue-during-covid-19-lockdown-temple-trust-releases-its-official-logo-2127639.html|last=Bajpai|first=Namita|date=9 April 2020|website=The New Indian Express|archive-url=|archive-date=|accessdate=9 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=1 January 1970|title=COVID-19: लॉकडाउन खत्म होते ही अयोध्या में शुरू होगा भव्य राम मंदिर निर्माण|trans-title=COVID-19: The Ram Temple construction will begin in Ayodhya after the end of lockdown|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|accessdate=8 May 2020|website=News18 India|language=hi|archive-date=9 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509073923/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Indo-China border standoff: Plan to start construction of Ram Temple in Ayodhya suspended|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indo-china-border-standoff-plan-to-start-construction-of-ram-temple-in-ayodhya-suspended/articleshow/76458633.cms|accessdate=25 July 2020}}</ref>। निर्माणावसरे भूगर्भे शिवलिङ्गं स्तम्भाः भग्नविग्रहाश्च उपलब्धाः ।<ref>{{cite news|last=|first=|date=21 May 2020|title=Shivling, carvings on sandstone found at Ram Janmabhoomi site: Temple trust|website=The Times of India|agency=ANI|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/india/shivling-carvings-on-sandstone-found-at-ram-janmabhoomi-site-temple-trust/articleshow/75868990.cms|accessdate=27 May 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Rashid|first=Omar|date=25 March 2020|title=U.P. Chief Minister Adityanath shifts Ram idol amid lockdown|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/up-chief-minister-adityanath-shifts-ram-idol-amid-lockdown/article31160225.ece|accessdate=24 July 2020|issn=0971-751X}}</ref>। मार्च् २५ २०२० तमे दिनाङ्के [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशस्य]] मुख्यमन्त्रिणः [[योगी आदित्यनाथः|योगि-आदित्यनाथस्य]] समक्षमे रामविग्रहस्य तात्कालिकं स्थानान्तरणम् अपि कृतम् <ref>{{Cite news|date=4 April 2020|agency=IANS|title=VHP to organise 'Vijay Mahamantra Jaap Anushthan'|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964|accessdate=2 August 2020|work=Outlook}}</ref>। राममन्दिररस्य निर्माणस्य अङ्गतया विश्वहिन्दूपरिषत्-द्वारा विजयमहामन्त्रस्य जपानुष्ठानस्य आरम्भः अभवत् । रामभक्ताः जय श्रीराम जयश्रीराम इति एप्रिल् ६ २०२० तमे दिनाङ्के जप्तवन्तः । देवालयस्य निर्माणकाले विविधानां सङ्कष्टानां निवारणाय जपानुष्ठानकार्यक्रमः आयोजितः आसीत् । लार्सेल् एण्ड् टौब्रो इति संस्थया देवालयनिर्माणस्य कार्यं स्वीकृतं वर्तते । ==शिलान्यासः== [[File:The Prime Minister, Shri Narendra Modi performing Bhoomi Pujan at ‘Shree Ram Janmabhoomi Mandir’, in Ayodhya, Uttar Pradesh on August 05, 2020.jpg|thumb|right|भूमिपूजारतः नरेन्द्रमोदी]] ५ आगस्ट् २०२० तमे दिनाङ्के शिलान्यासानन्तरम् अधिकृतरूपेण देवालयनिर्माणकार्यं पुनः आरब्धम् । दिनत्रयं यावत् पूजाः कृत्वा सुदीर्घाः वैदिकाचाराः प्रवर्तिताः । आगस्ट् ४ दिनाङ्के रामार्चनपूजां कृत्वा देवताह्वानम् अभवत् । आगस्ट् ५ दिनाङ्के भारतस्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी भूगर्भे ४० के.जि परिमितं रजत-इष्टिकां विन्यस्य भूमिपूजां कृतवान्<ref>{{Cite web|last=|first=|date=4 August 2020|title='Ramarchan puja' begins ahead of 'bhoomi pujan' in Ayodhya|url=https://www.dnaindia.com/india/video-ramarchan-puja-begins-ahead-of-bhoomi-pujan-in-ayodhya-2835952|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=DNA India|language=en}}</ref>। भूमिपूजावसरे भारतस्य विविधभागेभ्यः पवित्रमृत्तिकायाः जलस्य च आनयनं प्रावर्तत । त्रिवेणीसङ्गमात्, तलकावेर्याः, कामाख्यदेवालयात्, जैन-सिख् मन्दिरेभ्यः च मृत्तिकादिकम् आनीतम् <ref>{{cite news|last=Mehta|first=Kriti|date=22 July 2020|title=Ram temple bhumi pujan: Sangam soil, water to be taken to Ayodhya; proceedings to be telecast live|website=The Times Of India|URL=https://www.timesnownews.com/india/article/ram-temple-bhumi-pujan-sangam-soil-water-to-be-taken-to-ayodhya-proceedings-to-be-telecast-live/625336|accessdate=}}</ref><ref>{{cite news|last=|first=|date=24 July 2020|title=Water, soil from Kodagu sent to Ayodhya|website=Deccan Herald|URL=https://www.deccanherald.com/state/karnataka-districts/water-soil-from-kodagu-sent-to-ayodhya-864863.html|accessdate=}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=28 July 2020|title=Sacred Soil of Kamakhya Temple taken for Construction of Ram Mandir|url=https://www.guwahatiplus.com/daily-news/sacred-soil-of-kamakhya-temple-taken-for-construction-of-ram-mandir|archive-url=|archive-date=|accessdate=28 July 2020|website=Guwahati Plus|language=en}}</ref>। पाकिस्थानस्य शारदापीठादपि जलमानीतम् । शिलान्यासावसरे केनडा इङ्ग्लेण्ड् इत्यादिषु देशेषु विशेषपूजाः प्रावर्तन्त । अयोध्यायाः हनुमान्गडी मन्दिरात् ७ किलोमीटर्विस्तीर्णे विद्यमानेषु सर्वेष्वपि देवालयेष दीपप्रज्वालनं कृतम् । रामं स्वकीयपूर्वजत्वेन मन्वानाः अयोध्यायाः मुस्लिंजनाः अपि शिलान्यासे सहयोगं कृतवन्तः । सर्वमतानां मुख्यस्थाः कार्यक्रमे आहूताः आसन् । <ref name=":4">{{Cite news|others=PTI|date=27 July 2020|title=Muslim devotees of Lord Ram gear up to celebrate temple ‘bhoomi pujan’ in Ayodhya|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/muslim-devotees-of-lord-ram-gear-up-to-celebrate-temple-bhoomi-pujan-in-ayodhya/article32201540.ece|accessdate=2 August 2020|issn=0971-751X}}</ref><ref name=":4" /> ===शिलान्याससभा=== [[File:Narendra Modi unveiling the plaque to lay the foundation stone of Ram Janmabhoomi Mandir, in Ayodhya, Uttar Pradesh on August 05, 2020. The Chief Minister of Uttar Pradesh, Yogi Adityanath and other dignitaries are also seen.jpg|thumb|left|शिलान्यासात्परं सभाकार्यक्रमः ।]] नरेन्द्रमोदिवर्यः हनुमान्गढी मन्दिरे पूजां निर्वर्त्य राममन्दिरस्य शिलान्यासम् अकरोत् । तदनन्तरं सभाकार्यक्रमः प्रावर्तत । कार्यक्रमे नरेन्द्रमोदी राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकः मोहनभागवतः, उत्तरप्रदेशस्य मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथः, वस्त्यगोपालदासः इत्यादयः उपस्थिताः आसन् । देशमुद्दिश्य भाषणं कृतवता मोदिना जय सिया राम इत्युद्घोषेण भाषणस्य आरम्भः कृतः । रामनाम्नः उद्घोषः न केवलायाम् अयोध्यायाम् अपि तु समग्रे देशे अद्य श्रूयते इत्युक्त्वा राममन्दिरम् आधुनिकसम्प्रदायानां सङ्केतरूपम् इति च अवदत् <ref>{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|title='Jai Siyaram' call resonating throughout the world: PM Narendra Modi|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jai-siyaram-call-resonating-throughout-the-world-pm-narendra-modi/articleshow/77368737.cms|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|title=From Laos to Lanka, Ram is everywhere: PM Modi in Ayodhya|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-narendra-modi-ayodhya-address-bhumi-pujan-ram-temple-1708016-2020-08-05|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|title=Long wait ends today: PM chants 'Jai Siya Ram' in Ayodhya|url=http://punjabnewsexpress.com/national/news/long-wait-ends-today-pm-chants-jai-siya-ram-in-ayodhya-117167.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20230821053011/https://www.punjabnewsexpress.com/|archive-date=21 August 2023|accessdate=5 August 2020|website=Punjab News Express|deadurl=yes}}</ref>। देवालयप्रतिष्ठापने एल् के अड्वाणीवर्यस्य श्रमः मोहनभागवतेन स्मृतः<ref name=":6">{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|editor-last=Tripathi|editor-first=Ashutosh|title=At Ayodhya Ram temple event, PM Modi reiterates mantra to fight coronavirus|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/at-ayodhya-ram-temple-event-pm-modi-reiterates-mantra-to-fight-coronavirus/story-QQoWDdF5z3ht2vTYkkpTRI.html|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> । कार्यक्रमस्याङ्गतया प्रधानमन्त्रिणा पारिजातसस्यारोपणमपि विहितम्<ref>{{Cite web|last=Jain|first=Sanya|date=5 August 2020|title=Watch: PM Narendra Modi Plants Parijat Sapling At Ram Temple|url=https://www.ndtv.com/india-news/ayodhya-ram-mandir-pm-narendra-modi-plants-parijat-sapling-at-ram-temple-2274585|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=NDTV.com}}</ref> । करोनाकारणतः देवालस्यावरणे १७५ जनाः मात्रम् उपस्थिताः आसन् । ==[[हिन्दुदेवताः|देवता]]== [[file:PM at the Pran Pratishtha ceremony of Shree Ram Janmaboomi Temple in Ayodhya, Uttar Pradesh on January 22, 2024_(cropped).jpg|thumb|श्रीराममन्दिरे स्थापितं भगवान श्रीरामस्य बालरूपस्य (रामलला) विग्रहः]] [[विष्णुः|विष्णोः]] अवताररूपस्य भगवतः श्रीरामस्य शिशुरूपं रामलल्ला मन्दिरस्य प्रधानदेवता । रामलल्लायाः वस्त्राणि भगवत्प्रसादः शङ्करलालश्च सीव्यति । शङ्करलालस्य पूर्वं चतस्रः सन्ततयः अपि रामविग्रहस्य वस्त्रसीवकाः <ref>{{Cite web|last=|first=|date=27 July 2020|title=अयोध्या: 5 अगस्त को इस टेलर का सिला पोशाक पहनेंगे रामलला|trans-title=On 5 August Ram will wear clothes stitched by this tailor|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-ayodhya-tailor-bhagwat-prasad-and-shyam-lal-preparing-cloths-for-ramlala-upat-3187451.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727043827/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-ayodhya-tailor-bhagwat-prasad-and-shyam-lal-preparing-cloths-for-ramlala-upat-3187451.html|archive-date=27 July 2020|accessdate=27 July 2020|website=News18 India|language=hi|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|date=4 August 2020|title=What the idol of Ram Lalla will don for the Ayodhya temple 'bhoomi pujan' - Divine Couture |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/what-the-idol-of-ram-lalla-will-don-for-the-ayodhya-temple-bhoomi-pujan/divine-couture/slideshow/77348088.cms|accessdate=4 August 2020|website=The Economic Times}}</ref>। ==राममन्दिर प्राण प्रतिष्ठा== राममन्दिर प्राण प्रतिष्ठा कार्यक्रमः २२ जनवरी २०२४ तमे दिनाङ्के सम्पन्नः।<ref>{{cite web |last1=Travelli |first1=Alex |last2=Kumar |first2=Hari |title=Why India’s New Ram Temple Is So Important |url=https://www.nytimes.com/2024/01/22/world/asia/india-ram-temple-ayodhya.html |website=The New York Times |access-date=22 January 2024 |date=22 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mogul |first=Rhea |date=2024-01-20 |title=A decades long Hindu nationalist dream is about to be achieved. What does this mean? |url=https://www.cnn.com/2024/01/19/india/india-modi-ayodhya-ram-mandir-explainer-hnk-intl/index.html |access-date=2024-01-20 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Livemint |date=2024-01-20 |title=Ayodhya Ram Mandir: Date, aarti timings, darshan, and other details here |url=https://www.livemint.com/news/india/ayodhya-ram-mandir-pran-pratishtha-date-aarti-timings-darshan-and-other-details-here-11705713816603.html |access-date=2024-01-20 |website=mint |language=en}}</ref> अस्य कार्यक्रमस्य आयोजनं श्रीरामजन्मभूमि तीर्थक्षेत्रः कृतवान् । अत्र भगवान् रामस्य बालरूपस्य (रामलला) विग्रहस्य प्राण प्रतिष्ठा कृतम्। रामललाः प्राण प्रतिष्ठा मेष लग्न अभिजीत मुहूर्तेषु अभवत् । काशीयाः सांग्वेदविद्यालये प्राचार्य गणेश्वरशास्त्री द्रविडः एव अद्भुतमुहूर्तम् अकरोत् । प्राणप्रतिष्ठायाः मुहूर्ते १२ बजकर २९ मिनट ८ सेकेण्डात् १२ बजकर ३० मिनट ३२ सेकेण्डपर्यन्तम् आसीत्, यस्मिन् रामलला प्रतिष्ठितः अभवत्।<ref name="Bharat 2023 j161">{{cite web | last=Bharat | first=ETV | title=इस शुभ मुहूर्त में होगी रामलला की प्राण प्रतिष्ठा, बन रहा अद्भुत संयोग, 84 सेकेंड में प्रतिष्ठित हो जाएंगे भगवान | website=ETV Bharat News | date=24 December 2023 | url=https://www.etvbharat.com/hindi/delhi/bharat/in-this-auspicious-time-ramlalas-pran-pratishtha-will-be-held-in-ayodhya-wonderful-coincidence-is-happening-god-will-be-seated-in-84-seconds/na20231224072524052052063 | access-date=22 January 2024}}</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] lq6xcyv95e1kzqnh5ad9j1tgc5ef3t8 0 76246 500060 463862 2026-08-06T21:27:12Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500060 wikitext text/x-wiki [[File:Pandu_Shoots_the_Ascetic_Kindama.jpg|चित्रपरिसन्धिः=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pandu_Shoots_the_Ascetic_Kindama.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|पाण्डुमहाराजः किन्दमं मुञ्चति]] किन्दमः नाम [[ऋषिः|ऋिषिः]] वने निवसति स्म। किन्दमः विद्यावानासीत्। एकदा सः [[पत्नी|पत्न्या]] सह [[हरिणः|हरिणरूपं]] धृत्वा प्रणये निमग्नः आसीत्। मृगयार्थम् आगतः हस्तिनापुरस्य [[पाण्डुः|पाण्डुमहाराजः]] तौ हरिणौ इति मत्वा अमन्थत्। हरिणरूपः किन्दमः [[मैथुनम्|मैथुनसमये]] महाराजः मन्थितवानिति क्रोधेन​ अनिन्दयत्। मरणात्पूर्वं किन्दमेन शापः प्रदत्तः यत् पाण्डुः यदा महिलया सह मैथुनं करोति तत्क्षणे मरणं प्राप्नोतीति.<ref>{{cite book | last = Uberoi | first = Meera | title = The Mahabharata | isbn = 9788170702313 }}</ref><ref>{{cite book | last = Pattanaik | first = Devdutt | title = The goddess in India: the five faces of the eternal feminine | url = https://archive.org/details/liang.goddessinindiafi0000patt | year = 2000 | publisher = Inner Traditions International | location = Rochester, Vt | isbn = 9780892818075 }}</ref> == ग्रन्थऋणम् == {{Reflist}}{{Mahabharata}}{{Rishis of Hindu mythology}} aqfo1tarm8atjyp430upolu88bxxxuy 0 78219 500009 467057 2026-08-06T20:30:10Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500009 wikitext text/x-wiki '''पहाडी''' ({{lang|hi|पहाड़ी}}, {{Nastaliq|پہاڑی}}, अनु. पर्वतानाम्; {{IPAc-en|lang|p|ə|ˈ|h|ɑː|r|i}}) इति उभयपदी । तस्य प्रयोगः विविधभाषासु, अपभ्रंशानां, भाषासमूहानां च कृतः अस्ति, येषु अधिकांशः अधः [[हिमालयः|हिमालये]] दृश्यते । प्रायः, तत् निर्दिशति : * [[पहाडी-पोठवारी]], पाकिस्थान-प्रशासितस्य [[आजादकाश्मीरम्|आजादकाश्मीरस्य]], [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]] - भारतीयप्रशासितस्य [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरस्य]] समीपस्थक्षेत्राणां प्रधानभाषा * विशिष्ट [[पाश्चात्त्यपहाडीभाषाः]] मुख्यतः [[हिमाचलप्रदेशराज्यम्|हिमाचलप्रदेशराज्ये]] भाष्यमाणाः,<ref name="Masica1991">{{Cite book| last = Masica| first = Colin P.|author-link = Colin Masica| title = The Indo-Aryan languages| url = https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi| series = Cambridge language surveys| date = 1991| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-23420-7| page = [https://archive.org/details/indoaryanlanguag0000masi/page/439 439]}}</ref> भारतीयजम्मुकाश्मीरस्य दक्षिणपूर्वभागेषु,<ref>{{cite book| last = Kaul| first = Pritam Krishen| year = 2006| title = Pahāṛi and Other Tribal Dialects of Jammu| volume = 1| place = Delhi| publisher = Eastern Book Linkers| isbn = 8178541017}}</ref> [[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तराखण्डस्य]] पश्चिमभागेषु च काश्चन भाषाः सन्ति<ref>{{Cite web|title=Glottolog 4.3 - Jaunsari|url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/jaun1243|accessdate=2021-02-08|website=glottolog.org}}</ref> * [[उत्तरहिन्द्-आर्यभाषाः]], भाषाविज्ञानसाहित्ये प्रायः "पहाड़ीभाषाः" इति उच्यन्ते, एकः प्रस्तावितः समूहः यस्मिन् [[नेपालदेशः|नेपालस्य]], उत्तराखण्डराज्यस्य, हिमाचलप्रदेशराज्यस्य च [[हिन्द-आर्यभाषाः]] समाविष्टाः सन्ति । अल्पसामान्यतया, पहाडी स्यात् : * मैदानस्य [[डोगरीभाषा|डोगरीभाषिभिः]] भारतीयजम्मूकश्मीरस्य उच्चोन्नतेषु उक्ताः डोगरी-प्रकाराः सन्दर्भार्थं प्रयुक्तं पदम्<ref>{{cite report|last1 = Brightbill| first1 = Jeremy D.| last2= Turner| first2 = Scott D.| year = 2007 | title = A sociolinguistic survey of the Dogri language, Jammu and Kashmir| series = SIL Electronic Survey Reports| url = https://www.sil.org/resources/publications/entry/9015| page = 7}}</ref> * [[पञ्जाबराज्यम्|भारतीयपञ्जाबस्य]] कस्मिंश्चित् पर्वतीयक्षेत्रे भाषितम् [[बिलासपूरीभाषा|बिलासपूरीभाषायाः]] विविधतायाः कृते एकम् स्थानीयनाम<ref name="Masica1991"/> * अद्यत्वे ग्राम्यक्षेत्रेषु एव प्रयुक्तम् नाम [[नेपाली भाषा|नेपालीभाषासन्दर्भार्थम्]]<ref>{{Cite book| last = Riccardi| first = Theodore|editor1= George Cardona |editor2=Dhanesh Jain | date = 2003| title = The Indo-Aryan languages| chapter = Nepali| series = Routledge language family series. Y| publisher = Routledge| location = London| page = 540| isbn = 978-0-7007-1130-7|url=https://books.google.com/books?id=C9MPCd6mO6sC}}</ref> * [[गुजरातराज्यम्|पूर्वगुजरातस्य]] [[भीलीभाषा|भीलीअपभ्रंशस्य]] एकम् स्थानीयं नाम ।<ref name="Masica1991"/> == सन्दर्भाः == [[वर्गः:भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] 4r6cntvf9h3hbka3dqtindl17bl3509 0 78435 500045 467838 2026-08-06T21:11:49Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500045 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = फारसी | nativename = {{lang|fa|فارسی}} ({{transl|fa|फ़ार्सि}}), {{lang|tg|форсӣ}} ({{transl|tg|फ़ॊर्सी}}) | pronunciation = {{IPA|fɒːɾˈsiː||Farsi.ogg}} | states = {{hlist|style=line-height:1.3em; | [[ईरान]]<ref name="Samadi">{{cite book |last=Samadi |first=Habibeh |title=Assessing Grammar: The Languages of Lars |url=https://archive.org/details/isbn_9781847696373 |year=2012 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-84769-637-3 |author2=Nick Perkins |editor=Martin Ball |editor2=David Crystal |editor3=Paul Fletcher |page=[https://archive.org/details/isbn_9781847696373/page/169 169]}}</ref> | [[अफगानिस्थानम्]]<ref name="Samadi" /> ([[दारीभाषा|दारी]] इव) | [[ताजिकिस्थान]]<ref name="Samadi" /> ([[ताजिकभाषा|ताजिक]] इव) | [[उजबेकिस्थान]] (ताजिक इव) | [[इराक्]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iraq |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |title=IRAQ |accessdate=7 नवम्बर 2014}}</ref> | [[तुर्कमिनिस्थान]]<ref>{{cite web |title=Tajiks in Turkmenistan |url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX |website=People Groups}}</ref> (ताजिक इव) | [[रास्या]]<ref>{{cite book |last1=Pilkington |first1=Hilary |last2=Yemelianova |first2=Galina |title=Islam in Post-Soviet Russia |url=https://books.google.com/books?id=mAfS-PFRLYkC&pg=PA27 |year=2004 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-21769-6 |page=27 |quote=Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mastyugina |first1=Tatiana |last2=Perepelkin |first2=Lev |title=An Ethnic History of Russia: Pre-revolutionary Times to the Present |url=https://books.google.com/books?id=xd3ZnfyRgncC&pg=PA80 |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-29315-3 |page=80 |quote=The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)}}</ref> | [[अजर्बैजान]]<ref name="Windfuhr">Windfuhr, Gernot: ''The Iranian Languages'', Routledge 2009, p. 418.</ref>}} | speakers = ७ कोटिः (70 मिलियन्)<ref>{{cite web |url=https://asianstudies.unc.edu/persian/|title=Persian {{!}} Department of Asian Studies |language=आङ्ग्ल |accessdate=2 जनवरी 2019 |quote=फारसीभाषायाः अध्ययनस्य अनेकानि कारणानि सन्ति- एकस्य कृते, फारसी मध्यपूर्वस्य मध्यजम्बुद्वीपस्य च एका महत्त्वपूर्णा भाषा अस्ति, प्रायः ७ कोटिः (70 मिलियन्) देशीभाषिभिः, विश्वे प्रायः ११ कोटिः (110 मिलियन्) जनानां च उक्तम् ।}}</ref> | speakers2 = (११० कोटिः अथवा 110 मिलियन् कुल वक्ताः)<ref name="Windfuhr" /> | familycolor = [[हिन्द्-यूरोपीयभाषाः|हिन्द्-यूरोपीय]] | fam2 = [[हिन्द्-ईरानीयभाषाः|हिन्द्-ईरानीय]] | fam3 = [[ईरानीयभाषाः|ईरानीय]] | fam4 = पश्चिमेय ईरानीय | fam5 = नैर्ऋत्य ईरानीय | ancestor = [[पुरातन ईरानीय]] | ancestor2 = [[मध्य ईरानीय]] | ancestor3 = पूर्वनव ईरानीय | dia1 = [[ईरानीय फारसीभाषा|ईरानीय फारसी]] | dia2 = [[दारीभाषा|दारी]] | dia3 = [[ताजिकभाषा|ताजिक]] | dia4 = बुखोरी | dia5 = पह्लवानी | dia6 = हजारगी | dia7 = ऐमक् | dia8 = जुदेव-फारसी | dia9 = देह्वरी | dia10 = जुदेव-तत्<ref name="Windfuhr" /> | dia11 = कौकेसीय तत्<ref name="Windfuhr" /> | dia12 = अर्मैनो-तत्<ref name="Windfuhr" /> | stand1 = ईरानीय फारसी | stand2 = [[दारीभाषा|दारी]] | stand3 = [[ताजिकभाषा|ताजिक]] | script = * [[फारसी वर्णमाला]] ([[ईरान]] [[अफगानिस्थानम्|अफगानिस्थानं]] च) * [[ताजिक वर्णमाला]] ([[ताजिकिस्थान]]) * पुरातन फारसी कीलाकार (525 ई॰पू॰ – 330 ई॰पू॰) * पह्लवीलिपिः (द्वितीयशताब्दीतः ई॰पू॰ to 7 शताब्दीपर्यन्तम् ई॰पू॰) * फारसी ब्रेललिपिः | nation = * {{IRN}} (फारसी इव)<ref name="Iran Constitution">ईरान इस्लामिकगणतन्त्रस्य संविधानम्- अध्याय २, लेखः १५- "ईरानदेशस्य आधिकारिकभाषा लिपिः च, अस्य जनभाषा, फारसी इति अस्ति । आधिकारिकलेख्यानि, पत्राचारः, ग्रन्थाः च, पाठ्यपुस्तकानि अपि च, अस्मिन् भाषायां लिप्यां च भवितव्यानि । तथापि, पत्रिकायां जनसञ्चारमाध्यमेषु च, तेषां विद्यालयेषु साहित्यस्य शिक्षणार्थं चापि, प्रादेशिकजनजातीयभाषाणां प्रयोगाः, फारसीभाषायाः अतिरिक्तं, अनुमताः भवन्ति ।"</ref> * {{AFG}} ([[दारीभाषा|दारी]] इव) * {{TJK}} ([[ताजिकभाषा|ताजिक]] इव) {{RUS}} * {{flag|Dagestan}} (तत् इव)<ref>दागेस्थानगणतन्त्रस्य संविधानम्- अध्याय १, लेखः ११- "दगेस्थानगणतन्त्रस्य राज्यभाषाः रूसीभाषा, दागेस्थानस्य जनानां भाषाः च सन्ति ।"</ref> | agency = * फारसीभाषा साहित्यं च कलाविहारः (ईरान) * अफगानिस्थान विज्ञानकलाविहारः (अफगानिस्थानम्) * रुदाकी भाषा साहित्यं च संस्थानम् (ताजिकिस्थानम्) | iso1 = fa | iso2b = per | iso2t = fas | iso3 = fas | lc1 = pes | ld1 = ईरानीय फारसीभाषा | lc2 = prs | ld2 = दारीभाषा | lc3 = tgk | ld3 = ताजिकभाषा | lc4 = aiq | ld4 = ऐमकभाषा | lc5 = bhh | ld5 = बुखोरीभाषा | lc7 = haz | ld7 = हजारगी | lc8 = jpr | ld8 = जुदेव-फारसीभाषा | lc9 = phv | ld9 = पह्लवानीभाषा | lc10 = deh | ld10 = देह्वरीभाषष | lc11 = jdt | ld11 = जुदेव-ततभाषा | lc12 = ttt | ld12 = कौकेसीय ततभाषा | lingua = {{longitem|58-AAC (विस्तृतफारसी)<br />{{nowrap| > 58-AAC-c (केन्द्रीयफारसी)}}}} | image = Farsi.svg | imagesize = 100px | imagecaption = फारसीशैल्यां (नस्तालीक्) लिखितम् ''फ़ार्सि'' इति | map = Persian Language Location Map.svg{{!}}border | mapcaption = येषु क्षेत्रेषु बहुसङ्ख्याकाः जनाः सन्ति येषां प्रथमभाषा फारसी इति अस्ति (अपभ्रंसाः सहितम्) | map2 = Map of Persian speakers.svg{{!}}border | mapcaption2 = फारसी भाषाक्षेत्रम्<br />'''Legend''' {{legend|#002255|आधिकारिकभाषा}} {{legend|#0044AA|1,000,000 तः अधिकाः वक्ताराः}} {{legend|#0066FF|500,000 तः 1,000,000 पर्यन्तं वक्ताराः}} {{legend|#5599FF|100,000 तः 500,000 पर्यन्तं वक्ताराः}} {{legend|#AACCFF|25,000 तः 100,000 पर्यन्तं वक्ताराः}} {{legend|#b9b9b9|25,000 तः न्यूनाः वक्ताराः तः कमपि न}} | notice = IPA | glotto = fars1254 | glottorefname = Farsic-Caucasian Tat }} '''फारसी''' ({{lang-fa|فارسی}}, {{transl|fa|फ़ार्सी}}) [[हिन्द्-यूरोपीयभाषाः|हिन्द्-यूरोपीयभाषाणां]] [[हिन्द्-ईरानीयभाषाः|हिन्द्-ईरानीय उपविभागस्य]] [[ईरानीयभाषाः|ईरानीय शाखायाः]] अन्तर्गतं [[पाश्चात्त्य ईरानीयभाषाः|पाश्चात्त्य ईरानीयभाषा]] अस्ति । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[ईरान]] * [[हिन्द्-ईरानीयभाषाः]] * [[हिन्द्-यूरोपीयभाषाः]] * [[हिन्द्-आर्यभाषाः]] * [[मातृभाषावक्तृणां सङ्ख्यानुसारं भाषासूची]] * [[भाषाकुटुम्बानां सूची]] == सन्दर्भाः == [[वर्गः:भाषाः]] oyeeclql3j977etis3abxrx7g5r69nb 0 80304 499994 499324 2026-08-06T20:06:12Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499994 wikitext text/x-wiki {{देश|conventional_long_name=संयुक्तारबामीरियराज्यानि|common_name=सं॰अ॰अ॰|native_name={{native name|अरबी|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{लिप्यंतरणम्|अल्-ʾइमारात् अल्-ʿअरबीयह् अल्-मुत्तःइदह्}}|image_flag=Flag of the United Arab Emirates.svg|image_coat=Emblem of the United Arab Emirates.svg|symbol_type=[[Emblem of the United Arab Emirates|Emblem]]|national_motto={{lang|ar|الله الوطن الرئيس}}|national_anthem={{lang|ar|عيشي بلادي}}<br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Long Live My Country"<br />{{parabr}}{{center| }}|image_map=United Arab Emirates (orthographic projection).svg|capital=[[Abu Dhabi]]|largest_city=<!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Dubai]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}}|official_languages=[[Modern Standard Arabic|Arabic]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |deadurl=yes }}</ref>|demonym=[[Emiratis|Emirati]]<ref name=WorldFactbook/>|government_type=[[Federal monarchy|Federal]] [[Islamic monarchy|Islamic]] [[parliamentary]] [[Elective monarchy|elective]] [[semi-constitutional monarchy]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/599 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|accessdate=2022-10-19|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|deadurl=yes}}</ref>|leader_title1=[[President of the United Arab Emirates|President]]|leader_name1=[[Mohamed bin Zayed Al Nahyan]]<ref>{{cite news |title=Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan elected as new UAE president |url=https://gulfnews.com/uae/government/sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-elected-as-uae-president-1.1652518419842 |access-date=14 May 2022 |work=[[Gulf News]] |date=14 May 2022}}</ref>|leader_title2=[[List of prime ministers of the United Arab Emirates|Vice President and<br>Prime Minister]]|leader_name2=[[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]|legislature={{plainlist| * [[Federal Supreme Council]] * [[Federal National Council]] }}|sovereignty_type=[[History of the United Arab Emirates|Establishment]]|established_event1=[[Emirate of Ras Al Khaimah]]|established_date1=1708|established_event2=[[Emirate of Sharjah|Sharjah]]|established_date2=1727|established_event3=[[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]]|established_date3=1761|established_event4=[[Emirate of Umm Al Quwain|Umm Al Quwain]]|established_date4=1768|established_event5=[[Emirate of Ajman|Ajman]]|established_date5=1816|established_event6=[[Emirate of Dubai|Dubai]]|established_date6=1833|established_event7=[[Emirate of Fujairah|Fujairah]]|established_date7=1879|area_km2=83,600|area_rank=114th|area_sq_mi=32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|percent_water=negligible|population_estimate_year=2020|population_estimate=9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|population_census=4,106,427|population_estimate_rank=92nd|population_census_year=2005|population_density_km2=121|population_density_sq_mi=256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->|population_density_rank=110th|GDP_PPP={{increase}} $779.234 billion<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref>|GDP_PPP_year=2022|GDP_PPP_rank=34th|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $78,255<ref name=imf2/>|GDP_PPP_per_capita_rank=6th|GDP_nominal={{increase}} $501.354 billion<ref name=imf2/>|GDP_nominal_year=2022|GDP_nominal_rank=32nd|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $50,349<ref name=imf2/>|GDP_nominal_per_capita_rank=21st|Gini=26.0 <!--number only-->|Gini_year=2018|Gini_rank=|HDI=0.911 <!--number only-->|HDI_year=2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->|HDI_rank=26th|currency=[[United Arab Emirates dirham|UAE dirham]]|currency_code=AED|time_zone=[[Time in the United Arab Emirates|United Arab Emirates Standard Time]]|utc_offset=+04:00|date_format=dd/mm/yyyy|drives_on=right<!-- The steering wheel is on the left hand side of the car, but they drive on the right hand side of the road – that is driving on the right-->|calling_code=[[Telephone numbers in the United Arab Emirates|+971]] <!--- <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> <nowiki>|</nowiki> Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->|cctld={{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}}|footnotes=<div style="background:#ddf;padding:0.2em;font-size:135%;text-align:center;">'''[[Portal:United Arab Emirates|United Arab Emirates portal]]'''</div>}} <references /> '''संयुक्तारबामीरियराज्यानि''' ( '''UAE''' ; {{Lang-ar|الإمارات العربية المتحدة}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah}} ), वा '''अमीरियराज्यानि''' ( {{Lang-ar|الإمارات}} {{Transl|ar|al-ʾImārāt}} ), पश्चिमजम्बूद्वीपे ( The Middle East ) स्थितः देशः अस्ति। अरबद्वीपसमूहस्य पूर्वे अन्तभागे स्थितम् अस्ति, [[ओमान]] - [[सऊदी अरब]] - देशयोः सीमाः अस्ति, यदा तु फारस - खाते [[कतार]] - [[ईरान]] - देशयोः सह समुद्रीयसीमाः सन्ति |. अबुधाबी राष्ट्रस्य राजधानी अस्ति, दुबई, सर्वाधिकं जनसंख्यायुक्तं नगरं, अन्तर्राष्ट्रीयकेन्द्रम् अस्ति । संयुक्तारबामीरियराज्यानि सप्त अमीरियराज्य संघात् निर्मितं ऐच्छिकं राजतन्त्रम् अस्ति, यत्र अबुधाबी (राजधानी), अज्मान्, दुबई, फुजैराः, रस् अल् खैमाः, शार्जाः, उम्म् अल् ुक प्रत्येकं अमीरियराज्य एकेन अमीरेण शासितम् अस्ति तथा च अमीराः मिलित्वा संघीयसर्वोच्चपरिषदं निर्मान्ति | संघीय सर्वोच्चपरिषदः सदस्याः स्वसदस्यानां मध्ये एकं अध्यक्षं उपराष्ट्रपतिं च निर्वाचयन्ति । व्यवहारे अबुधाबी-नगरस्य अमीरः राष्ट्रपतिरूपेण कार्यं करोति, दुबई-नगरस्य शासकः उपराष्ट्रपतिः अपि च प्रधानमन्त्रिरूपेण कार्यं करोति । <ref name=":1">{{Cite web|title=United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004|url=https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf|website=ConstituteProject.org|accessdate=29 October 2017}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf "United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> २०१३ तमे वर्षे देशस्य जनसंख्या ९२ लक्षं आसीत्, येषु १४ लक्षं अमीरातीनागरिकाः, ७८ लक्षं प्रवासिनः च आसन् । <ref name="natur">Habboush, Mahmoud. (10 October 2013) [http://uk.reuters.com/article/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 Call to naturalise some expats stirs anxiety in the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=2014-07-14 }}.</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org|accessdate=12 February 2016|date=18 September 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses "Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses"]. migrationpolicy.org. 18 September 2013<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates country profile|date=28 September 2016|accessdate=23 October 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998 "United Arab Emirates country profile"]. </cite></ref> २०२० तमे वर्षे संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य जनसंख्या प्रायः ९९ लक्षं भवति।<ref name="worldometers.info">{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2022)|website=www.worldometers.info}}</ref> संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशे १,२५,००० वर्षाणाम् अधिकं कालात् जनाः निवसन्ति । मेसोपोटामिया, [[ईरान|पारस्य]], [[भारतम्|भारत]] इत्यादीनां बहूनां सभ्यतानां व्यापारस्य चतुर्मार्ग अभवत् । <ref name="auto">{{Cite web|last=thedigitalphilatelist|date=8 January 2021|title=United Arab Emirates|url=https://thedigitalphilatelist.com/united-arab-emirates/|accessdate=8 July 2021|website=The Digital Philatelist|language=en-AU}}</ref> [[इस्लाम्-मतम्|इस्लामधर्मः]] आधिकारिकधर्मः [[अरबीभाषा]] च राजभाषा अस्ति । संयुक्त अरब अमीरियराज्यानिस्य सिद्धतैलस्य प्राकृतिकवायुस्य च भण्डारः क्रमशः विश्वस्य षष्ठः सप्तमः च बृहत्तमः अस्ति । <ref name="EIA">{{Cite web|url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=vvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016|title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016|publisher=U.S. [[Energy Information Administration]]|format=CVS download|accessdate=27 May 2017}}</ref> <ref>U.S. Energy Information Administration, [http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6 International Energy Statistics], accessed 17 January 2019.</ref> अबूधाबी-अमीरियराज्यस्य शासकः देशस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः च जायद बिन सुल्तान अल नह्यान्, स्वास्थ्यसेवायां, शिक्षायां, आधारभूतसंरचनेषु च तेलस्य राजस्वस्य निवेशं कृत्वा संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि-देशस्य विकासस्य निरीक्षणं कृतवान्। <ref name="bbc.co.uk">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates profile|date=14 November 2012}}</ref> उपसागरसहकारपरिषदः सदस्येषु संयुक्त अरब अमीरियराज्यानि अर्थव्यवस्था सर्वाधिकं विविधा अस्ति । <ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php|title=IMF Data Mapper|publisher=Imf.org|accessdate=12 February 2016}}</ref> एकविंशतितमे शतके देशः तैल-गैसयोः उपरि न्यूनतया निर्भरः जातः, आर्थिकदृष्ट्या पर्यटन-व्यापारयोः विषये केन्द्रितः अस्ति । सर्वकारः आयकरं न गृह्णाति, यद्यपि निगमकरः स्थापितः अस्ति तथा च २०१८ तमे वर्षे ५% मूल्यवर्धितकरः स्थापितः <ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/business/economy/vat/new-era-in-uae-as-vat-takes-effect-1.2149627|title=New era in UAE as VAT takes effect|date=1 January 2018|accessdate=12 July 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAugustine2018">Augustine, Babu Das (1 January 2018). </cite></ref> एम्नेस्टी इन्टरनेशनल्, फ्रीडम हाउस तथा ह्यूमन राइट्स् वॉच इत्यादयः मानवाधिकारसमूहाः सं॰अ॰अ॰-देशं मानवअधिकारविषये सामान्यतया घटिया इति मन्यन्ते, यत्र नागरिकाः शासनस्य आलोचनां कुर्वन्ति यत् कारागारं कृत्वा यातनां दत्तं भवति, राज्यसुरक्षायन्त्रेण उत्पीडिताः परिवाराः, बलात् अन्तर्धानस्य प्रकरणाः च भवन्ति <ref>{{Cite web|title=United Arab Emirates Archives|url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/united-arab-emirates/report-united-arab-emirates/|website=[[Amnesty International]]|accessdate=3 April 2022|language=en}}</ref> <ref name="usdep">{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/nea/220380.htm|title=2013 Human Rights Reports: United Arab Emirates|website=[[US Department of State]]|quote=Sharia (Islamic law) courts, which adjudicate criminal and family law, have the option of imposing flogging as punishment for adultery, [[prostitution]], consensual premarital sex, pregnancy outside marriage, defamation of character, and drug or alcohol abuse.}}</ref> सभा, संघ, पत्रिका, अभिव्यक्ति, धर्म इत्यादयः व्यक्तिगताधिकाराः अपि भृशं दमनं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|title=Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf|website=ohchr.org|publisher=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|accessdate=12 May 2022|language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf "Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''ohchr.org''. </cite></ref> सं॰अ॰अ॰ - देशः मध्यमशक्तिः इति मन्यते । इदं [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य]], अरबलीगस्य, इस्लामिकसहकारसङ्गठनस्य, ओपेकस्य, असंलग्नआन्दोलनस्य, उपसागरसहकारपरिषदस्य (GCC) सदस्यम् अस्ति । nrfwd083q0ztkxea3t1lvgqcd87qiiw 0 82514 500035 498668 2026-08-06T21:01:11Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500035 wikitext text/x-wiki '''नादिर-शाह-अफ़्शारः''' ({{lang-fa|نادرشاه افشار}}) पारस-देशस्य राजा आसीत् षट्त्रिंशदुत्तरसप्तदश-तमाद् वर्षाद् आरभ्य सप्तचत्वारिंशदुत्तरसप्तदश-तमाद् वर्षाद्। अफ़्शारीय-वंशः संस्थापकः अपि आसीत्। [[File:Contemporary portrait of Nader Shah. Artist unknown, created in ca. 1740 in Iran (cropped).jpg|thumb]] तस्य शासन काले, भारते आक्रमणं कृत्वा मुहम्मद-शाह-रङ्गिलां पराभूय ढिल्लिकां जितवान्,<ref>{{Cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=33|title=AN OUTLINE OF THE HISTORY OF PERSIA DURING THE LAST TWO CENTURIES (A.D. 1722-1922)|page=33|work=Edward G. Browne|publisher=Packard Humanities Institute|location=London|accessdate=2010-09-24|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052417/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=33|url-status=dead}}</ref> भारतीय-धनस्य स्वर्णस्य च विनिमये भारात् निर्गन्तुम् अङ्गीकृतवान्। == स्रोताः == * {{Cite book | title = Unfabling the East: The Enlightenment's Encounter with Asia | url = https://archive.org/details/unfablingeastenl0000oste | last = Osterhammel | first = Jürgen | publisher = Princeton Universty Press | year = 2019 | pages = [https://archive.org/details/unfablingeastenl0000oste/page/68 68] | quote = (...) that fully a third of the army of the '''Iranian''' conqueror, '''Nadir''' ('''Nader''') '''Shah''' (...) }} == आधाराः == {{reflist}} 3gsp66scybkcsgezvjoq19cc4lszya8 0 88367 500051 493676 2026-08-06T21:16:41Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500051 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | image = | image_size = | alt = | caption = १९८०-तमे वर्षे स्वीकृतम् इस्माइल अल-फारूकिः इत्यस्य चित्रम् | birth_name = इस्माइल अल-फारूकिः | birth_date = {{birth date|df=yes|१९२१|१|१}} | birth_place = [[याफा]], [[मँडेटरी फिलिस्तीन]] | death_date = २७ मई १९८६ | death_place = वाइनकोट्, [[United States]] | resting_place = फॉरेस्ट् हिल्स समाधिस्थल, [[पेंसिल्वेनिया]] | resting_place_coordinates = {{Coord|40.1303|N|75.0253|W|region:US-PA_type:landmark|display=inline}} | nationality = {{flag|पेंसिल्वेनिया}} | honorific_prefix = | honorific_suffix = | citizenship = पेंसिल्वेनिया | education = {{Collapsible list | title = | titlestyle = text-align:left | liststyle = text-align:left | 1 = [[अमेरिकी विश्वविद्यालयः, बेयरुत्]] (बी.ए.) | 2 = [[इंडियाना विश्वविद्यालयः]] (एम.ए., पीएचडी) | 3 = [[हार्वर्ड विश्वविद्यालयः]] (एम.ए.) | 4 = [[अल-अज़हार विश्वविद्यालयः]] }} | alma_mater = | notableworks = ''ईसाई नैतिकता: तस्य प्रमुख सिद्धान्तानां ऐतिहासिक तथा व्यवस्थित विश्लेषणम्'' (१९६७), ''इस्लाम तथा इस्राइलस्य समस्या'' (१९८०), ''अल-तौहीद: तस्य विचारस्य तथा जीवनस्य परिणामाः'' (१९८२), ''इस्लामस्य सांस्कृतिक मानचित्रम्'' (सहलेखित: लोइस लाम्या अल-फारूकी, १९८६) | occupation = विद्वान्, दार्शनिकः, लेखकः | spouse = लोइस लाम्या अल-फारूकी | partner = | children = ५ | relations = | awards = | signature = Ismail al Faruqi Signature.svg | signature_alt = इस्माइल अल-फारूकिः इत्यस्य हस्ताक्षरम् | footnotes = }} '''इस्माइल राजि अल-फारूकी''' (अरबी: "إسماعيل راجي الفारوقي", Romanized: "Ismāʿīl Rājī al-Fārūqī"; १ जनवरी १९२१ – २७ मई १९८६) एकः [[Palestinian-American]] मुस्लिमदर्शनशास्त्री च विद्वान् आसीत्। सः इस्लामिक-अध्ययने प्रसिद्धः आसीत् तथा अन्यधर्माणां अन्तरसंवादे अपि योगदानं अकरोत्। इस्माइल राजि अल-फारूकी इस्लामस्य विचाराणां, नैतिकतायाः तथा एकेश्वरवादस्य विषये विस्तृतं अध्ययनं कृतवान्। सः [[अल-अज़हार विश्वविद्यालय]] इत्यस्मिन् [[कैरो]] नगरे अध्ययनं कृतवान्। उत्तर अमेरिकायां, [[McGill University]] सहितानि विद्यालयानि तेन अध्यापितानि। सः [[Temple University]] इत्यत्र इस्लामिक-अध्ययनस्य कार्यक्रमं आरब्धवान्। सः [[International Institute of Islamic Thought]] (IIIT) संस्थायाः सह-संस्थापकः आसीत्। तेन १०० लेखाः तथा २५ पुस्तकानि लिखितानि, येषु इस्लामिक-विचारः, नैतिकता, एकेश्वरवादस्य अर्थः च विवृताः। ==प्रारम्भिक जीवनम् तथा शिक्षा== फारूकी [[याफा]] नगरे, [[British Mandate Palestine]] इति प्रदेशे जातः आसीत्।<ref name="Yusuf2021">{{cite book |year=2021 |title=Essential Writings: Ismail Al Faruqi |location=Kuala Lumpur |publisher=IBT Books |editor=Imtiyaz Yusuf |page=3}}</ref><ref name="OxfordIslam">{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095811314 |title=Faruqi, Ismail Raji al- (1986) |work=The Oxford Dictionary of Islam |publisher=Oxford Reference |accessdate=2024-07-04}}</ref> तस्य पिता, Abd al-Huda al-Faruqi, एकः इस्लामी न्यायाधीशः (''qadi'') आसीत्।<ref name="Badri2014">{{cite journal |last=Badri |first=Malik |year=2014 |title=Psychological reflections on Ismail al-Faruqi's life and contributions |journal=The American Journal of Islamic Social Sciences |volume=31 |issue=2 |pages=145–152|doi=10.35632/ajis.v31i2.1052 }}</ref> तस्य बाल्ये गृहशिक्षया तथा स्थानिक-मस्जिदे अध्ययनं कृतम्। १९३६ तम् वर्षे सः [[Collège des Frères de Jaffa]] (फ्रेन्च् डोमिनिकन) विद्यालये प्रवेशं कृतवान्।<ref name="Yusuf2021" /><ref name="Esposito2001">{{cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Voll |first2=John O. |title=Makers of Contemporary Islam |url=https://archive.org/details/makersofcontempo00john |chapter=Ismail al-Faruqi |year=2001 |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/makersofcontempo00john/page/52 52]–70}}</ref> १९४२ तम् वर्षे सः यरूशलेम् नगरे ब्रिटिश-माण्डेट् शासनस्य रजिस्ट्रार् इति कार्ये संलग्नः आसीत्, तथा १९४५ तम् वर्षे [[Galilee]] क्षेत्रस्य पालकः अभवत्।<ref name="OxfordIslam" /> १९४८ अरब–इजरायली युद्धानन्तरं सः [[Beirut]] नगरे, [[Lebanon]] देशे [[American University of Beirut]] इत्यस्मिन् अध्ययनाय गतवान्।<ref name="Badri2014" /> अत्र सः अरब-राष्ट्रवादी विचारैः प्रभावितः अभवत्, येषां प्रभावेन अनन्तरं तस्य ''Arabism'' (वा ‘‘‘urubah’’) विषये कार्यं जातम्।<ref name="Badri2014" /> पश्चात्, सः [[Indiana University]] इत्यस्मिन् दर्शनशास्त्रं अधीतवान् तथा १९४९ तम् वर्षे स्नातकोत्तर उपाधिं प्राप्नोत्।<ref>{{cite book |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |year=1949 |title=The Ethics of Reason and the Ethics of Life (Kantian and Nietzschean Ethics) |type=Master's thesis |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> ततः सः लोइस लाम्या अल-फारूकीं विवाहं कृतवान् तथा अध्ययनं अनुवर्तयन्, १९५१ तम् वर्षे [[Harvard University]] इत्यस्मिन् स्नातकोत्तर उपाधिं च १९५२ तम् वर्षे [[Indiana University]] इत्यस्मिन् पीएच.डी. उपाधिं च प्राप्तवान्।<ref>{{cite book |last=Al-Faruqi |first=Isma'il |title=On Justifying the Good |type=PhD thesis |year=1952 |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref> अध्ययनसमापनात्, सः तस्य इस्लामी मूलानि प्रति पुनरागच्छत्, मनसि धारयन् यत् श्रद्धायाम् अधिष्ठितानि मूल्यानि नैतिकव्यवहारस्य दृढं आधारं दातुं शक्नुवन्ति।<ref name="Fletcher2014">{{cite book |last=Fletcher |first=Charles |title=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Inter-faith Dialogue and the Work of Ismail Al-Faruqi |date=2014 |publisher=I.B.Tauris |location=United Kingdom |page=34}}</ref> ==शैक्षणिक जीवनम्== १९५८ तम् वर्षे सः [[McGill University]] इत्यस्मिन् Divinity विभागे अध्यापकः अभवत्, यत्र सः ईसाई तथा यहूदी धर्मस्य विषये अधीतवान्। तत्र सः पाकिस्तानी-दर्शक [[Fazlur Rahman]] इति व्यक्तिम् अपि सम्मुखीकृतवान्, यस्य कार्येण अन्तरधर्मसंवादस्य दृष्टिकोणं प्रभावितम् अभवत्।<ref name="Rahman1990">{{cite journal |last=Rahman |first=Fazlur |title=Palestine and My Experiences with the Young Faruqi: 1958 to 1963 |journal=Journal of Islamic Research |volume=4 |issue=4 |year=1990 |pages=295–300 }}</ref> १९६१-१९६३ मध्ये सः [[Karachi]], [[Pakistan]] नगरे स्थितम् Central Institute of Islamic Research इत्यस्मिन् आगन्तुक-प्राध्यापकः अभवत्।<ref name="Yusuf2021" /> १९६४ तम् वर्षे सः संयुक्तराज्यं प्रतिनिवृत्तः, यत्र सः [[University of Chicago]] तथा [[Syracuse University]] इति संस्थयोः अध्यापनं अकरोत्। १९६८ तम् वर्षे सः [[Temple University]] इत्यस्मिन् प्राध्यापकः जातः तथा तत्र इस्लामिक-अध्ययनस्य कार्यक्रमं आरब्धवान्। तस्य अधीनाः छात्राः, यथा John Esposito, तस्य शिक्षायाः लाभिनः अभवन्।<ref name="auto">{{cite book |last=Quraishi |first=M. Tariq |title=Ismail al-Faruqi: An Enduring Legacy |date=1986 |publisher=MSA Publications |page=9}}</ref><ref name="AJISS">{{cite journal |title=Editorial |journal=The American Journal of Islamic Social Sciences |volume=28 |issue=3 |year=2011 |pages=ii-xii}}</ref> १९७७ तम् वर्षे सः मक्का नगरे प्रथमं विश्व इस्लामी शिक्षायाः सम्मेलितं आयोजयितुम् साहाय्यम् अकरोत्, येन जगति विभिन्नानि इस्लामी विश्वविद्यालयानि संस्थापितानि।<ref name="AJISS" /> ==दर्शनशास्त्र तथा चिन्तनम्== फारूकीस्य दर्शनस्य केन्द्रं ''तौहीद'' (एकेश्वरवाद) आसीत्। सः तौहीदं एकीकृतं सिद्धान्तं मन्यते, यत् मानवानां जीवनस्य सर्वाङ्गानि एकत्र बद्धानि भवन्ति। तौहीदः आध्यात्मिकविश्वासं, नैतिकता, सामाजिक-रचना, तथा बौद्धिकचेष्टाः अन्वेषयति।<ref name="Yusuf2022">{{cite encyclopedia | last=Yusuf | first=Imtiyaz | title=Ismail Al Faruqi | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam | editor1-last=Fleet | editor1-first=Kate | editor2-last=Krämer | editor2-first=Gudrun | editor3-last=Matringe | editor3-first=Denis | editor4-last=Nawas | editor4-first=John | editor5-last=Rowson | editor5-first=Everett | volume=3 | publisher=Koninklijke Brill NV | year=2022}}</ref> तौहीदस्य सिद्धान्तेन सः धर्मनिरपेक्षवादस्य, विशेषतया भौतिकवादस्य तथा मानवतावादस्य आलोचनां अकरोत्, येन ज्ञानस्य एकता तथा नैतिकजीवनस्य पवित्रता बाधिता भवति। सः मन्यते यत् केवलं एकेश्वरवादी ढाँचा नैतिकतायाः एकता दाति, येन व्यक्तित्वेन तथा सामाजिकशासनं सुदृढं भवेत्।<ref name="Mukhetdinov2018">{{cite journal |last=Mukhetdinov |first=D. V. |title=Philosophy of Ismail Raji al-Faruqi: In Search of Neomodernism |journal=Islam in the Modern World |volume=2 |year=2018 |pages=165–182 |doi=10.22311/2074-1529-2018-14-2-165-182 |language=ru}}</ref> फारूकीस्य तौहीदस्य प्रयोगः न्यायस्य तथा शासनस्य विषये अपि दृष्टिं प्रदत्तवान्। सः प्रस्तावयति यत् इस्लामिक-शासनं विविधसमुदायानां सहवासाय योग्यं, येषु प्रत्येकः स्वस्य धार्मिक-न्यायालयं तथा सांस्कृतिकप्रथाः धारयन्ति। सः अपि मन्यते यत् यहूदा तथा ईसाई स्वधर्मेण जीवितुं शक्नुवन्ति, यत्र स्वधर्म-न्यायालयैः तेषां नीतयः नियोजिताः भवन्ति।<ref name="Israel">{{cite book |last=Al-Faruqi |first=Isma'il R. |title=Islam and the Problem of Israel |location=Kuala Lumpur |publisher=The Other Press |year=2003 |pages=103–104}}</ref> तस्य यहूदी-समीक्षया सीयनवादस्य, यस्य कारणेन यहूदीभ्यः असुरक्षिता उत्पन्ना जाता, अपि आलोचिता आसीत्।<ref name="Israel" /> सः ''मेटा-धर्म'' (meta-religion) इति सिद्धान्तं अपि प्रतिपादितवान्, यस्मिन् सर्वे धार्मिक-संप्रदायाः नैतिकमूल्यानि समानानि भवन्ति, येन न्यायः तथा दया अन्तरधर्मसंवादस्य आधाररूपेण स्थाति।<ref name="Fletcher2015">{{cite book |last=Fletcher |first=Charles D. |title=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Interfaith Dialogue and the Work of Ismail al-Faruqi |location=London |publisher=I.B. Tauris |year=2015 |pages=43–45}}</ref> ==वैदुष्यम्== १९८० तम् वर्षे सः [[International Institute of Islamic Thought]] (IIIT) संस्थायाः सह-संस्थापकः आसीत्, येन इस्लामिकशोधस्य समर्थनं कृतम्। तस्य "Knowledge का इस्लामिककरणम्" इति कर्मणि, सः आधुनिकविज्ञानं इस्लामिकमूल्यानि सम्मिलयितुम् प्रयासं अकरोत्।<ref>{{cite book |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |title=Islamization of Knowledge |publisher=IIIT |year=1982}}</ref> सः अन्तरधर्मसंवादस्य प्रचारं अपि अकरोत्, येन इस्लाम, ईसाई तथा यहूदी मध्ये परस्परसम्मानं तथा शान्तिः स्यात्।<ref>{{cite book |last=Yusuf |first=Imtiyaz |title=Islam and Knowledge |year=2012 |publisher=I. B. Tauris |location=London}}</ref> ==मृत्यु== १९८६ मये, फारूकीः तथा तस्य पत्नी दुःखदं हत्यया [[Pennsylvania]] नगरे स्वगृहे हन्ता अभवन्। Joseph Louis Young इति अपराधिन् स्वकर्मणः स्वीकारं कृतवान् तथा मृत्युदण्डं प्राप्नोत्। Young १९९६ तम् वर्षे कारागारे मृतः अभवत्। तस्य कन्या गम्भीरतया आहतास्ती, परन्तु जीविता आसीत्।<ref name="Fletcher2014" /><ref>{{cite web|url=https://www.wrmea.org/1986-november/focus-on-arabs-and-islam.html|title=Focus on Arabs and Islam|last=Toth|first=Anthony B.|date=November 1986|website=[[Washington Report on Middle East Affairs]]}}</ref> ==सन्दर्भाः== {{reflist}} ==अन्यानि जालपुटानि== * [https://ismailfaruqi.com Ismail Faruqi Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206233418/http://www.ismailfaruqi.com/ |date=2010-02-06}} – डा. इस्माइल अल-फारूकीजीवनस्य तथा कार्याणां विषये वेबसाइटम्। cqi3g4m4hqjwc2479lm3is1v02gwigd 0 89773 500074 494481 2026-08-07T07:32:04Z Ganesh Paudel 6561 500074 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|name=सूर्यबहादुर थापा|image=Surya_Bahadur_Thapa_2005-11-24.jpg|width=200px|caption=|office1=[[नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रीणः सूची|२४ तम प्रधानमंत्री (नेपाल)]]|monarch1=[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|राज्ञ महेन्द्र]]|termstart1=२०२२ वि.सं.|termend1=२०२६|predecessor1=[[तुल्सी गिरी]]|successor1=[[तुल्सी गिरी]]|monarch2=[[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह|राज्ञ बीरेन्द्र]]|termstart2=२०३५ वि.सं.|termend2=२०३८ वि.सं.|predecessor2=[[कीर्तीनिधि विष्ट|किर्तीनिधि बिष्ट]]|successor2=निरन्तर|birth_date=१९८४ चैत्र ९ वि.सं.|birth_place=[[धनकुटा जिल्ला|धनकुटा]] [[नेपाल]]|death_date=२०७२ बैशाख २ वि.सं.|death_place=मेदान्ता अस्पताल [[नयाँ दिल्ली|नयाँदिल्ली]], [[भारत]]|party=[[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]]|spouse=सुष्मा थापा|alma_mater=दरवार हाइस्कूल, अलाहबाद विश्वविद्यालय भारत|signature=}} [[सञ्चिका:Pashu_and_Surya.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|257x257अणवः|राणा पशुपति शमशेर एवं सूर्यबहादुर थापा]] '''सूर्यबहादुर थापा''' (१९८४–२०७२) [[नेपालदेशः|नेपालस्य]] राजनेता पूर्वप्रधानमन्त्री च आसीत् । सः तस्य जीवने नैका राजनीतिक व्यवस्थान्तरगत पञ्चवार प्रधानमन्त्रिषु कार्यं असम्पादयत् । थापा राज्ञ महेन्द्रः, राज्ञ बीरेन्द्रः, राज्ञ ज्ञानेन्द्रः च इति त्रयः राजानः अधीनं प्रधानमन्त्रीरूपेण कार्यं कृतवान् । सः [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटामण्डलस्य]] मुगाग्रामे विक्रमसम्वत् १९८४ तमे जन्म लमिछाने थापा इति नाम्ना अभवत् । सः काठमाण्डू-नगरस्य मालिगाउँ-नगरे निवसति स्म । [[सञ्चिका:Surya_Bahadur_Thapa_at_home.JPG|लघुचित्रम्|गृहे सूर्यबहादुर थापा]] == मृत्यु == थापा २०१५-०४-२१ इसवीय दिनाङ्के रात्रौ ८८ वर्षे भारतस्य मेदान्ता-अस्पताले निधनं जातम् । सः कर्करोगेण पीडितः आसीत्, चिकित्सायाः समये सः स्वर्गं गतः । {{फलकम्:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः}} ==सन्दर्भसूची== [[वर्गः:१९२८ जननम्]] [[वर्गः:व्यक्तयः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः]] 2cffiqmevoc94e44d33esplhl9up29n 0 90102 499996 495885 2026-08-06T20:10:52Z InternetArchiveBot 31833 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499996 wikitext text/x-wiki [[File:TVアニメ「ヒロインたるもの！～嫌われヒロインと内緒のお仕事～」第2弾PV_-_4月7日（木）放送開始.webm|thumb|220px|start=0|thumbtime=103|पूर्वावलोकनस्य स्थिरं रूपम्अङ्गुलिचित्रम्२०२२ तमे वर्षे प्रकाशितस्य जापानी-चित्रकथानाट्यस्य ''ヒロインたるもの!'' (अनुवादः नायिकाः नाट्यं सञ्चालयन्ति) इत्यस्य पूर्वावलोकनम्]] '''एनिमे''' (लिख्यते एनिमे तथा अनिमे; [[जापानी भाषा|जपानीः]] アニメ; उच्चारणम्: [aꜜɲime]; ऐनिमेशन् इत्यस्य अङ्ग्लपदम् (animation) संक्षेपेण उद्भवितम्) हस्ते रचितं च सङ्गणकजनितं च चलच्चित्रणं अस्ति यत् [[जपान्|जपानात्]] उद्भवत्। जपानात् बहिर्भूत्वा च अङ्ग्लभाषायाम् 'एनिमे' इति शब्दः विशेषतः जपाने उत्पादितान् चलच्चित्रकृत्यान् निर्देशयति।<ref>{{Cite web|last=Ashcraft|first=Brian|date=2021-05-18|title=What "Anime" Means|url=https://kotaku.com/what-anime-means-1689582070|access-date=2022-03-02|website=[[Kotaku]]|language=en|archive-date=March 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302020009/https://kotaku.com/what-anime-means-1689582070|url-status=live}}</ref> तथापि जपाने तथा जपानीभाषायाम् 'एनिमे' इत्येवं पदं शैली वा उद्गमं न पृच्छत्येव सर्वान् चलच्चित्रकृत्यान् सूचयति। जपानबाह्येषु अपि तेषां जपानी-चित्रशैली-समानरूपाणां बहूनां चलच्चित्रकृतयः निर्मीयन्ते। क्रीडाविषयक-दूरचित्रक्रीडाः अपि कदाचित् तादृशं विषयवस्तुं कला-शैलिं च धृत्वा 'एनिमे' इति निर्दिश्यन्ते। प्रथमं व्यावसायिकं जपानी-एनिमेशन तिथिः १९१७ तम् वर्षम् अभ्युदितम्। १९६० दशकस्य मध्ये कार्टूनकारेण ओसामु तेजुकाआरब्धेन किञ्चित् विशिष्ट-चित्रणशैल्या उभारिता या अनन्तरदशकेषु प्रसारित्या विशालं देशीय-दर्शकवर्गं संवर्धयत्। एनिमे नाट्यगृह-दर्शनात्, दूरदर्शनप्रसारणेन, गृहवितरणमार्गेण च [[अन्तर्जालम्|अन्तर्जाले]] च वितर्यते। मौलिककृतिभ्यः परेऽपि बहवः एनिमेकार्याणि माङ्गा (चित्रकथा), लघुनवलाः, वा क्रीडाविषयकविज्ञापकक्रीडान् इत्यादि रूपेण रूपान्तरितानि भवन्ति। एतानि बहूनि विस्तृत-प्रकाराणि विभज्य लक्ष्यो विद्यन्ते — विस्तीर्णान् प्रति तथा सूक्ष्मलक्ष्यदर्शकान् च लक्ष्यीकृत्य।<ref>{{Cite web|last=[[Ministry of Economy, Trade and Industry]]|url=https://artsandculture.google.com/story/0QXxgxls0jJ5Kg|title=Manga and Anime|website=[[Google Arts and Culture]]|date=2020|accessdate=October 27, 2023|archivedate=October 27, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231027160025/https://artsandculture.google.com/story/0QXxgxls0jJ5Kg}}</ref> एनिमे एकः विविधः माध्यमः अस्ति यस्य उत्पादनपद्धतयः नवतन्त्रैः अनुकूलतया परिवर्तिताः। एषः चित्रकलां, पात्रगीतम् (चरित्र-रचना), चलचित्रदृश्यरचनां च कल्पनासम्पन्नानि वैयक्तिकतन्त्राणि च संयोजयति।{{sfn|Craig|2000|pp=139–140}} पाश्चात्यचलन-चित्रेभ्यः तुलनायां एनिमे उत्पादनं सामान्यतया गतौ अल्पं बलं ददाति, परन्तु परिवेशविवरणे, तथा “कैमरा-प्रभावेषु” यथा पैनिङ्ग्, झूम्, कोणचित्रणादिषु अधिकं केन्द्रीकृतं भवति।{{sfn|Craig|2000|pp=139–140}} विविधाश्च कलाशैलयः उपयुज्यन्ते; पात्रानां अनुपातलक्षणानि च अतीव भिन्नानि भवन्ति—एकं सर्वसाधारणलक्षणं विशालानि च भावपूर्णानि नेत्राणि इति।<ref>{{Cite news|date=21 September 2016|title=A Serious Look at Big Anime Eyes|url=https://kotaku.com/a-serious-look-at-big-anime-eyes-1737751337|accessdate=4 January 2020|archivedate=February 4, 2021}}</ref> एनिमे-उद्योगे ४३० तिष्ठन्ते अधिकाः उत्पादनसंघाः; तेषु प्रमुखानि स्टुडियो-नामानि संस्कृतेन रूपान्तरीकृतानि च अन्तर्गतानि — यथा चलन-ग्रामः घिब्ली (स्टुडियो घिब्ली), क्योटो-चलचित्रकला (क्योटो ऐनिमेशन), सन्-उदयः (सन्राइज़), अस्थि-हड्डीः (बोन्स्), युफोटेबल्, माप्पा, विट् स्टुडियो, कॉमिक्स् वेव् फिल्म्‍स्, मैडहाउस्, टीएमएस् एंटरटेनमेंट्, पिएरोट्, प्रोडक्शन् आइ॰जी॰, निप्पोन् ऐनिमेशन्, तोए ऐनिमेशन् इत्यादयः। १९८० दशकात् आरभ्य विदेशे उपशीर्षकयुक्त-आवृत्तिः वा द्विभाष्यनुसृत-प्रसारणस्य उदयेन एषा विधा अन्तरराष्ट्रीय-यशं प्राप्तवती। २०१० दशकात् प्रवाह-सेवानां उत्कर्षेण च एनिमे-संस्कृतये विश्वव्यापि मान्यता वर्धिता। २०१६ तम् आसीत् यत् जपानी-एनिमेशनं विश्वस्य दूरदर्शन-चलचित्रकथानां कृते प्रचुरांशं निर्मातुम् अर्हत् (लगभगः ६० प्रतिशतं)।<ref>{{Cite book | coauthors = Susan J. Napier | title = Anime from Akira to Howl's Moving Castle: Experiencing Contemporary Japanese Animation | date = 2016 | page = 10 | url = https://books.google.com/books?id=UnuLCwAAQBAJ&pg=PR10 | accessdate = September 24, 2023 }}</ref> == व्युत्पत्तिः == चित्ररचनारूपेण एनिमे एकः कलाप्रकारः यः अन्यमाध्यमेषु अपि दृश्यते; कदाचित् अनुचिततया स्वयमेव ‘प्रकारः’ इति वर्गीकृतः अभिधीयते।{{sfn|Poitras|2000|p=7}} जपानीभाषायां ‘एनिमे’ इति पदं शैलीनिरपेक्षतया सर्वान् चलच्चित्रकृत्यान् अविगुणान् निर्दिशति।<ref>{{cite web|year=2007|title=Tezuka: The Marvel of Manga - Education Kit|url=http://www.artgallery.nsw.gov.au/__data/page/9842/Tezuka_Kit_1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830033821/http://artgallery.nsw.gov.au/__data/page/9842/Tezuka_Kit_1.pdf <!--DASHBot-->|archive-date=30 August 2007|access-date=28 October 2007|publisher=Art Gallery New South Wales}}</ref> किञ्च अङ्ग्लभाषायाः कोशाः एनिमे इति शब्दं सामान्यतया “जपानी-चलचित्रशैली” इति वा “जपानात् आरभ्यमानः चलचित्रशैली” इति व्याख्यातुम् प्रयत्नन्ते; अपराः परिभाषाः उद्गता-स्थानं आधारं कुर्वन्ति, यत् यदि किञ्चित् कृतिः जपाने उत्पादितम् अस्ति तदा तद् “एनिमे” इति गण्यते इति विधेः।<ref name="anna">{{Cite web|title=Lexicon - Anime|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=45|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830144913/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=45|archivedate=August 30, 2020|accessdate=12 September 2020|website=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Anime|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anime|publisher=[[Merriam-Webster]]|access-date=7 September 2020|language=en|archive-date=February 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202013521/http://www.merriam-webster.com/dictionary/anime|url-status=live}}</ref> पदम् ‘एनिमे’ अतीव विवादास्पदम् — अङ्ग्लपदम् “animation” जपानीकान्याख्यया アニメーション (animēshon) इति लिख्यते, तस्य संक्षेपः アニメ (anime; उच्चारणम्: [a.ɲi.me]) इति जाता।<ref name="anna2">{{cite web|title=Lexicon - Anime|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=45|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830144913/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=45|archive-date=August 30, 2020|access-date=12 September 2020|website=[[Anime News Network]]}}</ref> केचन स्रोताः वदन्ति यत् एतत् फ्रान्सीयपदेन dessin animé इत्यस्मात् प्रभावितम्, परन्तु अन्ये इदम् फ्रान्सदेशे 1970–80 दशकयोः एनिमे-लोकप्रियतायाः फलितम् इति मन्यन्ते।<ref name="anna" /> == इतिहासः == === पूर्ववर्तिनः === एमाकिमोनो (चित्रविस्तृत-पट) तथा छायानाट्यानि (कगे-ए) जपानी-एनिमेशनस्य पूर्ववर्तिनः इरन्ति।<ref name=":12">{{cite book | last = Novielli | first = Maria Roberta | title = Floating worlds: a short history of Japanese animation | url = https://archive.org/details/floatingworldssh0000novi | date = 2018 | isbn = 978-1-351-33482-2 | location = Boca Raton | oclc = 1020690005 }}</ref> एमाकिमोनो एकादशशतके सामान्यं आसीत्; यात्रिककथावाचकाः पटं दक्षिणतः वामदिशात् अनवर्त्य कथानकानि कियन्त।<ref name=":13">{{cite book | last = Novielli | first = Maria Roberta | title = Floating worlds: a short history of Japanese animation | url = https://archive.org/details/floatingworldssh0000novi | date = 2018 | isbn = 978-1-351-33482-2 | location = Boca Raton | oclc = 1020690005 }}</ref> कगे-ए एदो-कालस्य लोकप्रियं रूपं आसीत्—[[चीनदेशः|चीनस्य]] छायानाट्यान् तत्र प्रेरणया जातम्।<ref name=":14">{{cite book | last = Novielli | first = Maria Roberta | title = Floating worlds: a short history of Japanese animation | url = https://archive.org/details/floatingworldssh0000novi | date = 2018 | isbn = 978-1-351-33482-2 | location = Boca Raton | oclc = 1020690005 }}</ref> [[नेदर्लेण्ड्देशः|नेदरलैण्ड्]]<nowiki/>-उत्पन्नाः जादूदीपाः अष्टादशशतके अपि लोकप्रियाः आसन्।<ref name=":15">{{cite book | last = Novielli | first = Maria Roberta | title = Floating worlds: a short history of Japanese animation | url = https://archive.org/details/floatingworldssh0000novi | date = 2018 | isbn = 978-1-351-33482-2 | location = Boca Raton | oclc = 1020690005 }}</ref> कामिशिबै इति कागजनाट्यपरम्परा द्वादशशतके आरब्धा आसीत्, तथा १९३० पर्यन्तं मार्गनाट्येषु विद्यमाना आसीत्।<ref name=":16">{{cite book | last = Novielli | first = Maria Roberta | title = Floating worlds: a short history of Japanese animation | url = https://archive.org/details/floatingworldssh0000novi | date = 2018 | isbn = 978-1-351-33482-2 | location = Boca Raton | oclc = 1020690005 }}</ref> बन्न्राकु-पुत्थक-नाट्यस्य पुत्तलिकाः तथा उकियो-ए मुद्रितचित्राणि बहु-पात्राणां पूर्वजाः इति मन्यन्ते।<ref name=":17">{{cite book | last = Novielli | first = Maria Roberta | title = Floating worlds: a short history of Japanese animation | url = https://archive.org/details/floatingworldssh0000novi | date = 2018 | isbn = 978-1-351-33482-2 | location = Boca Raton | oclc = 1020690005 }}</ref> अन्ते, माङ्गा एनिमे-रचनायाः महती प्रेरणा अभवत्। प्रारम्भिकचित्रस्रष्टारः स्व-चित्रपट्टेषु चलचित्रसन्निवेशान् उपयुज्य तेषु प्रयोगान् अकरोन्ति।<ref name=":1" /> === पथप्रदर्शकाः === [[सञ्चिका:Kouichi_Jun'ichi_-_Namakura_Gatana_(1917)_-_4-minute_restored_version.webm|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|नमाकुरा गताना [Namakura Gatana] (१९१७) — नाट्यगृहार्थं निर्मितं रक्षितं सर्वात् प्राचीनं जपानी-लघु-चलच्चित्रम्।]] २० शतके आरम्भे जपानी-चलेच्छित्रकला उद्भवति यदा चित्रनिर्मातारः [[फ्रान्सदेशः|फ्रान्स्]], [[शर्मण्यदेशः|शर्मण्य]], [[संयुक्तराज्यानि]], [[रास्या|रुस्]] इत्यर्थात् तन्त्रान् अवलम्ब्य प्रयोगान् आरब्धवन्तः। प्राचीनतमस्य जपानी-एनिमेशनस्य दावी कात्सुदो शाशिन् (Katsudō Shashin, १९०७) इति एकेन अज्ञात-कर्तृकृत्या अस्ति। १९१७ तमे वर्षे प्रथमाणि व्यावसायिकानि सर्वसाधारणदर्शने प्रदर्शितानि कार्याणि दृश्यन्ते; ओतेन् शिमोका वा, सेइतारो किटायामा, जुनिचि कोउची इत्यादयः बहवः चलचित्रकृतयः निर्मितवन्तः — येषु सर्वात् पुरातनं सुरक्षितं 'Namakura Gatana' इति कोउची-निर्मिता कृति अस्ति।<ref>{{cite web|url=http://litten.de/fulltext/ani1917.pdf|title=Some remarks on the first Japanese animation films in 1917|last=Litten|first=Frederick S.|access-date=11 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810001217/http://litten.de/fulltext/ani1917.pdf|archive-date=10 August 2014|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> १९२३ तमे महामन्दकम्पेन शिमोका-वस्तुदाहेन कतिचनप्रारम्भिकानि कार्याणि नष्टानि अभवन्। १९३० दशकस्य मध्यभागे जपानी-एनिमेशनं जीवित-चित्र-उद्योगस्य विकल्परूपेण स्थापितम्; डिज्नी-समकक्षे स्पर्धा जाताः च। नोबुरो ओफुजी, यासुजी मुराता इत्येके अपि स्वल्प-कर्षित-छेदनकलां उपयुज्य कार्यं संत सामान्यतः क्रियते। कञ्जो मासाओका, मित्सुयो सेओ च शासन-आश्रयेन तन्त्रविकासं कृतवन्तः, शिक्षणलघुचित्राणि च प्रचार-कार्याणि निर्मितवन्तः। १९४० तमे काले राज्ये कतिचन कलाकार-संघटनानि विलीन्य 'शिन् निप्पोन् माङ्गका क्योःकाइ' इति संस्थायाः रूपेण संगठितानि। प्रथमं ध्वनिसहितं एनिमे अल्पचित्रम् 'Chikara to Onna no Yo no Naka' (१९३३) मासाओका-निर्मितम् आसीत्।<ref>{{cite web|url=http://litten.de/fulltext/ani1917.pdf|title=Some remarks on the first Japanese animation films in 1917|last=Litten|first=Frederick S.|access-date=11 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810001217/http://litten.de/fulltext/ani1917.pdf|archive-date=10 August 2014|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> प्रथमं दीर्घ-चलचित्र-एनिमे 'Momotaro: Sacred Sailors' (१९४५) सेओ-निर्मितम् आसीत्, यत् शासकीय-सैन्य-आर्थिकसाहाय्येन निर्मितम् आसीत्। १९५० दशकः दूरदर्शनाय विज्ञापन-लघु-एनिमेशन्स्-प्रसारेण समृद्धः आसीत्।{{Sfn|Clements|McCarthy|2006}} === आधुनिकयुगम् === [[File:Astro_Boy_1963_opening.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|ओसामु तेजुका इत्यस्य १९६३ तमे वर्षे दूरदर्शन-शृङ्खलायाः 'तारककुमारः' [Astro Boy] उद्घाटनक्रमात् एकस्य आवृत्तेः पटलम्।]] १९६० दशकः ओसामु तेजुका डिज्नी-प्रयोगांशान् सरलवन्तः तथा फ्रेम्-गणं न्यूनं कृत्वा लागत्-नियन्त्रणार्थम् सीमित-चलनतन्त्रम् अंगीकृतम्।{{sfn|Brenner|2007|p=6}} आरम्भतः अस्याः उपपद्धतिः अल्पप्रशिक्षककर्मज्ञैः च शीघ्रं उत्पादनार्हं कार्यं दातुं उपयोगिता इति अभवत्; तद्यथा सीमित-चलन-प्रवृत्तयः यथार्थतया माध्यमस्य शैली-परिभाषकाः अभवन्। 'Three Tales' (१९६०) इति दूरदर्शने प्रथमम् एनिमे-छित्रं प्रसारितम्; प्रथमं एनिमे-धारावाहिकं प्रत्यक्षरूपेण १९६१-६४ मध्ये प्रदर्शितम्।{{sfn|Patten|2004|p=219}} तेजुकानिर्देशितः 'ताराकुमारः (अस्ट्रो बॉय) — इत्यादि धारावाहिकानि महती लोकप्रियता प्राप्तवन्ति। तेजुकानिर्मित-मुशि-प्रोडक्शन् इत्यस्य नार्मातः अनेकाः अनन्तर-स्टुडियोज् उत्पन्नाः। १९७० दशकः माङ्गा-लोकप्रियतायाः वृद्ध्या सह बहवः माङ्गा-पुस्तकाशः अनन्तरं एनिमे-रूपेण रूपान्तरिताः। तेजुका कृती इत्यादीनां प्रभावे बह्वः नूतन-प्रकाराः विकसिताः — यथा महायन्त्रपुरुष-शैली (mecha) आरम्भः; गो नागाइ इत्यादिभिः अतिरञ्जित-सुपर-रोबट्-शैली विकसितम्; दशकान्ते योशियुकी तोमिनो इत्येन 'रियल् रोबट्' इति नवसंस्कारः प्राप्तः। गण्डम् [गंडम्] (Gundam), अन्तरिक्ष-प्रवर्तकः (Space Runaway Ideon), सुपर्-आयाम्-फलश्रृङ्खला (Super Dimension Fortress Macross) इत्यादयः १९८० दशकस्य शास्त्रीय-रचनाः अभवन्।{{sfn|Patten|2004|p=264}} आर्थिक-बुलबुलेन १९८० दशकः उच्च-बजट्-प्रायोगिक-एनिमे-चलचित्राणां उत्कर्षं दत्तवान् (उदा. वातघाटीनौसिका — नेोलॉजिः वातघाटीनौसिका [नौसिका ऑफ द वैली ऑफ द विंड], राजाकाशसेना [Royal Space Force: The Wings of Honnêamise], आकिरः [Akira]) इत्यादयः{{Sfn|Le Blanc|Odell|2017}} १९९० दशकस्य प्रयोगात्मक-एनिमे शीर्षकानां कारणेन अन्तरराष्ट्रीय-आकर्षणं वर्धत् — उदाहृताः नियोन्–जेनेसिस्–एवाङ्गेलिऑन् [Neon Genesis Evangelion], निकासशरीरस्यन्तर्गतः [घोस्ट् इन् द शेल्], देशिकग्वालः विचित्रसंग्रामः [काउबॉय बीबॉप] इत्यादयः वैश्विक-ख्यातिं प्राप्तवन्तः। अनेके कार्यक्रमाः पश्चिमदेशे अपि रुचिं ग्राहयन्ते; सेलरिका-संरक्षकः [Sailor Moon], ड्रागनोद्भवगोलकः [Dragon Ball Z] इत्यादीनि बहुभाष्य-उपशीर्षकैः वा द्विभाष्यनया परिवर्त्यन्ते। २००३ तमे वर्षे चलनगृह-चित्र 'आत्मोत्साह-उपलम्बः' — आत्मात्सर्गयात्रा [Spirited Away] — हयाओ मियाज़ाकि-निर्देशितम् स्टुडियो-घिब्ली-निर्मितम् विश्वे श्रेष्ठ-एनिमे-पुरस्कारेण सम्मानितम् अभवत् तथा उपरुजित-आयः बहु। २००० दशकात् आरभ्य लघुनवलानां तथा दृश्य-नवलानां रूपांतरणस्य वृद्धि विक्षिप्ता; सफलानि उदाहरणानि हरुहि-सुसुमियाया क्लेशगानम् [The Melancholy of Haruhi Suzumiya], नियतिरात्रिः [Fate/stay night] च।<ref name="bbc">{{cite web|date=October 31, 2020|title=How a demon-slaying film is drawing Japan back to the cinemas|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54730487|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103161257/https://www.bbc.com/news/world-asia-54730487|archive-date=November 3, 2020|website=BBC}}</ref> २०२० तमे वर्षे राक्षसहन्तृ-यात्रा (राक्षसहन्तृ: मार्गगानम्) — नेोलॉजिः राक्षसहन्तृ-यात्रा [Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba the Movie: Mugen Train] — इत्यादिना जपानी-चलचित्रे इष्टतम् वित्तार्जनम् अभवत्; दशदिनेषु दशलक्षकोटिः येन स्थापितम् इत्यादि अभवत्।<ref name="bbc2">{{cite web|date=October 31, 2020|title=How a demon-slaying film is drawing Japan back to the cinemas|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54730487|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103161257/https://www.bbc.com/news/world-asia-54730487|archive-date=November 3, 2020|website=BBC}}</ref><ref>{{cite web|date=November 14, 2020|title=The world is watching more anime and streaming services are buying|url=https://www.wsj.com/articles/the-world-is-watching-more-animeand-streaming-services-are-buying-11605365629|website=[[The Wall Street Journal]]|access-date=November 9, 2021|archive-date=April 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422222339/https://www.wsj.com/articles/the-world-is-watching-more-animeand-streaming-services-are-buying-11605365629|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=June 5, 2021|title=Streaming and covid-19 have entrenched anime's global popularity|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/business/2021/06/05/streaming-and-covid-19-have-entrenched-animes-global-popularity|access-date=November 9, 2021|archive-date=November 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109124437/https://www.economist.com/business/2021/06/05/streaming-and-covid-19-have-entrenched-animes-global-popularity|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=11 May 2023|title=Streaming giants battle for anime supremacy|url=https://www.straitstimes.com/life/entertainment/streaming-giants-battle-for-anime-supremacy|website=[[The Straits Times]]|access-date=November 4, 2023|archive-date=June 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607235146/https://www.straitstimes.com/life/entertainment/streaming-giants-battle-for-anime-supremacy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=12 May 2023|title=Streaming giants battle to be top platform for Japanese anime|url=https://www.scmp.com/video/asia/3220322/streaming-giants-battle-be-top-platform-japanese-anime|website=[[South China Morning Post]]|access-date=November 4, 2023|archive-date=May 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529161703/https://www.scmp.com/video/asia/3220322/streaming-giants-battle-be-top-platform-japanese-anime|url-status=live}}</ref> २०२१ तमे वर्षे जुजुत्सु कैसेन्, राक्षसहन्तृ-यात्रा, नगरीय-प्रतिशोधकथा [Tokyo Revengers] इत्येकेनान् सोशल्-नाट्य-विमर्शेषु प्रमुखस्थानं प्राप्तम्।<ref>{{cite web|url=https://blog.twitter.com/en_us/topics/insights/2021/2021--onlyontwitter|title=2021 #OnlyOnTwitter|date=9 December 2021|website=Twitter|access-date=November 4, 2023|archive-date=December 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209171456/https://blog.twitter.com/en_us/topics/insights/2021/2021--onlyontwitter|url-status=live}}</ref> २०२२ तमे वर्षे दीवारविरोधः [Attack on Titan] प्राप्य जगति अतिनिर्वर्तनम् इति पुरस्कारं लभत्।<ref name="WFMZ-TV">{{Cite web|title=Anime and Asian series dominate 4th Annual Global TV Demand Awards, highlighting industry and consumer trends towards international content|url=https://www.wfmz.com/news/pr_newswire/pr_newswire_entertainment/anime-and-asian-series-dominate-4th-annual-global-tv-demand-awards-highlighting-industry-and-consumer/article_28591ec0-befe-57c6-99c3-eebe66ad66c5.html|date=January 25, 2022|access-date=January 27, 2022|publisher=[[WFMZ-TV]]|archive-date=March 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328045603/https://www.wfmz.com/news/pr_newswire/pr_newswire_entertainment/anime-and-asian-series-dominate-4th-annual-global-tv-demand-awards-highlighting-industry-and-consumer/article_28591ec0-befe-57c6-99c3-eebe66ad66c5.html|url-status=live}}</ref> २०२४ तमे वर्षे जुजुत्सु कैसेन् एकं महत् विश्वरिका-रिकॉर्ड् उत्क्राम्य "अति-आकृष्यमान-चलचित्र-धारावाहिकम्" इति ख्यातिं प्राप्नोत्<ref>{{Cite web|last=Mateo|first=Alex|title=Guinness World Records Names Jujutsu Kaisen 'Most In-Demand Animated TV Show'|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2024-04-05/guinness-world-records-names-jujutsu-kaisen-most-in-demand-animated-tv-show/.209592|website=[[Anime News Network]]|date=April 5, 2024|accessdate=April 5, 2024|archivedate=April 5, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240405204400/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2024-04-05/guinness-world-records-names-jujutsu-kaisen-most-in-demand-animated-tv-show/.209592}}</ref> == विशेषताः == [[File:Modernanime.jpg|लघुचित्रम्|एनिमे कलाकाराः अनेकेषां विशिष्टदृश्य-शैल्यानां उपयोगं कुर्वन्ति। ऊपरवामतः घुर्यन्ति क्रमे — मृतपत्राः [Dead Leaves], ध्वजः [Flag], श्रृङ्खल-प्रयोगशृङ्खलः 'लैन' [Serial Experiments Lain], राक्षसः [Monster], मानसखेलः [Mind Game], भाग्यतारा [Lucky Star], मार्जार-शरबत् [Cat Soup], तथा गुर्रेन लागान् [Gurren Lagann]।<br />]] एनिमे अन्य-चलचित्ररूपेभ्यः कला-शैलीप्रकारेण, चलननिर्माण-प्रक्रियया, उत्पादन-पद्धत्या च भिन्नः भवति। दृश्यम्, एनिमे-कृतयः अनेकविधानां चित्रशैल्यानां प्रदर्शनेन भिन्नाः भवन्ति, याः निर्मातृकलाकारस्तुडियोषु च भेदान् वहन्ति।{{sfn|Brenner|2007|p=231}} यद्यपि एकः निश्चितः समग्र-चित्रशैली एनिमेऽस्मिन्नस्ति इति न वदामः, तथापि चलन-तन्त्रे पात्र-रचनायाश्च किञ्चित् साम्यं दृश्यते। मूलतः एनिमे सीमित-चलनस्य उपयोगेन, समतल-भावव्यञ्जनया, काल-निलम्बनेन, विषयविस्तारेण, ऐतिहासिक-पात्रानां उपस्थितिरेण, जटिल-कथान्यासेन च लक्षिता इति — विशेषतया चित्रण-शैली यत्र पात्राणि विशालानि अण्डाकार-नेत्रानि, स्पष्टरेखा, दीप्तवर्णानि, ओष्ठ-चलनस्य न्यूनता च दृष्टा भवन्ति।<ref>{{Cite journal|last=Horno Lopez|first=Antonio|year=2012|title=Controversia sobre el origen del anime. Una nueva perspectiva sobre el primer dibujo animado japonés|url=https://polipapers.upv.es/index.php/CAA/article/view/1055|journal=Con a de animación|location=Spain|publisher=[[Technical University of Valencia]]|issue=2|pages=106–107|doi=10.4995/caa.2012.1055|issn=2173-3511|doi-access=free|hdl=10251/14879|hdl-access=free|access-date=March 31, 2022|archive-date=April 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220422112422/https://polipapers.upv.es/index.php/CAA/article/view/1055|url-status=live}}</ref><ref>{{cite thesis|last=Horno Lopez|first=Antonio|year=2014|title=Animación japonesa: análisis de series de anime actuales|trans-title=Japanese Animation: Analysis of Current Anime Series"|url=https://digibug.ugr.es/handle/10481/34010|hdl=10481/34010|type=Doctoral thesis|publisher=[[University of Granada]]|page=4|isbn=9788490830222|access-date=March 29, 2022|archive-date=March 29, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329222830/https://digibug.ugr.es/handle/10481/34010|url-status=live}}</ref> === तन्त्रज्ञानम् (कार्यक्षेत्र) === आधुनिक-एनिमे सामान्येन चलच्छित्रोत्पादनप्रक्रियया अनुगच्छति — कथाचित्रनिर्माणम्, ध्वन्याभिनयः, पात्ररचना, सेल्-उत्पादनम् इत्यादि। १९९० तः सङ्गणक-चित्रकला उत्पादनक्षमतावर्धनार्थं सहजेन प्रयुज्यते। प्रारम्भिक-एनिमे-प्रयोगाणि श्यामपट्टे अभिकर्षितचित्राणि, कागजच्छेदन-स्थिरचलनानि, छायाचलचित्रात्मिका च आसन्। सेल्-चलनकला लोकप्रियता प्राप्त्वा माध्यमे प्रभावं कुर्वन्ती आसीत्; २१ शतके अन्य-तन्त्राणां प्रयोगः सामान्यतया स्वतन्त्र-लघुचलचित्रेषु सीमितः। फुजि फिल्म् इत्यादि सेल्-उत्पादनसङ्घटनान् परित्यज्य सूचना दत्तवती, यस्मात् डिजिटल-परिवर्तनं शीघ्रमेव समागतम् अङ्कीययुगात्प्राक् परम्परागतपद्धतिभिः स्थानक्रमिकदृष्ट्या निर्माणम् आसीत्। प्रवाह्यानिमे बहुधा न्यूनानि मुख्यचित्राणि तथा अधिकानि मध्यचालनचित्राणि उपयोगेन निर्मीयते। जपानीयचलचित्रालयाः कतिचन सीमितचलनतन्त्रेषु अग्रसराः आसन्, एतानि न केवलं समयसीमापनाय अपि तु कलात्मकसाधनरूपेण प्रयुज्यन्ते।<ref name="Jouvanceau2004">{{cite book | last = Jouvanceau | first = Pierre | translator = Clare Kitson | title = The Silhouette Film | publisher = Le Mani | year = 2004 | location = Genoa | page = 103 | url = http://www.heeza.fr/description.php?lang=2&path=64&sort=Article&page=0&id=296 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080320051512/http://www.heeza.fr/description.php?lang=2&path=64&sort=Article&page=0&id=296 | url-status = dead | archive-date = March 20, 2008 | isbn = 88-8012-299-1 | access-date = August 8, 2009 }}</ref><ref name="Jouvanceau20042">{{cite book | last = Jouvanceau | first = Pierre | translator = Clare Kitson | title = The Silhouette Film | publisher = Le Mani | year = 2004 | location = Genoa | page = 103 | url = http://www.heeza.fr/description.php?lang=2&path=64&sort=Article&page=0&id=296 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080320051512/http://www.heeza.fr/description.php?lang=2&path=64&sort=Article&page=0&id=296 | url-status = dead | archive-date = March 20, 2008 | isbn = 88-8012-299-1 | access-date = August 8, 2009 }}</ref> अनिमेदृश्येषु त्रिआयामीदर्शनं प्राप्तुं विशेषप्रयत्नं कुर्वन्ति, पृष्ठभूमयश्च वातावरणनिर्माणे निर्णायकाः स्युः; एताः पृष्ठभूमयः सर्वदा काल्पनिकाः न सन्ति किन्तु कदाचित् याथार्थस्थलाधारेण अपि निर्मिताः (यथा ''चलनिलयभवनम्'', ''हरुहिसुजुमियाविषादगानम्'' इति)।<ref name="ChicksOnAnimeSep2008">{{cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/chicks-on-anime/2008-09-16|last1=Dong|first1=Bamboo|last2=Brienza|first2=Casey|last3=Pocock|first3=Sara|last4=Sevakis|first4=Robin|title=Chicks on Anime - Sep 16th 2008|series=Chicks on Anime|work=[[Anime News Network]]|date=September 16, 2008|access-date=September 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108150611/http://www.animenewsnetwork.com/chicks-on-anime/2008-09-16|archive-date=November 8, 2012|url-status=live}}</ref> अनिमे दृश्यं यथा छायाग्राह्यविद्यया — विस्तारसञ्चारम्, आवर्धनम्, दूरकोणचित्रणम्, तथा गतिजटिलप्रतिबिम्बनानि इत्यादीनि — निर्दिशति; एते प्रभावाः रङ्गमञ्चीयप्रदर्शनेभ्यः विलक्षणाः भवन्ति।{{sfn|Poitras|2000|p=58}} अनिमेचलननिर्माणे ध्वन्यवतरणं पश्चात् पूर्वमेव सम्पाद्यते, अमेरिकीयचलचित्ररीतेः विपरीतम्।{{sfn|Poitras|2000|p=59}} === पात्राणि === [[File:Anime_Art_Styles.png|वामतः|लघुचित्रम्|एनिमे-पात्ररचना विविधा अस्ति परं लक्ष्यार्थेन युगेन च सामान्याणि घटकानि बहुशः समाविष्टानि भवन्ति — एते प्रतिनिधि-नमूनानि सन्ति। ऊपरवामतः घुर्यन्ति क्रमः — आशिता नो जोए [Ashita no Joe] (१९७०), मॅक्रॉस्: स्मरः किं त्वं 'प्रेम' ? [Macross: Do You Remember Love?] (१९८४), घोस्ट् इन् द शेल् [Ghost in the Shell] (१९९५), के-ऑन्! [K-On!] (२००९), तव नाम [Your Name] (२०१६), केवलं अहम् एव प्रवेञ् शक्नोमि 'गुहा' [The Hidden Dungeon Only I Can Enter] (२०२१), फलपेटिका [Fruits Basket] (२००१), तथा रुरौनि केन्शिन् [Rurouni Kenshin] (१९९६)।]] मानव-एनिमे-पात्राणां देहसमुच्चयः सामान्यतया वास्तविकमानवदेह-परिमाणान् अनुसरति; शिरो-ऊर्ध्वगुणः अनुपातस्य आधारः इति चित्रकारेण मान्यते। शिरो-गण-परिमाणानां अनुपाते विभिन्नता दृश्यते — सामान्यतया पात्राणि ५ तः ८ शिरो-लम्बतायाम् पतन्ति। कतिचन-शैलीनां अन्तर्गतं जानपूर्वकं देहानुपातपरिवर्तनं क्रियते येन चिबि-शैली फलति, यत्र शरीरं शिरो-परिमाणे सन्न्यस्तम् लघु दृश्यते (२-४ शिरो-लम्बता)। कश्चन कार्याणि, यथा क्रेयॉन्–शिन्चान् इत्यादयः, एतान् परिमाणान् पूर्णतया सङ्कुचित्य पाश्चात्य-हास्यलक्षणवत् आकृतिं गृह्णन्ति। नेत्र-परिमाणे अतिशयोक्तिः एकः सामान्य-परम्परालक्षणः अस्ति — अयं चलन ओसामु तेजुका प्रेरितः इति कथ्यते तेजुकस्य कृतयोः नेत्र-चित्रणेन मानव-भावनानां विशाल-व्यक्तिः साधितुं शक्यतां प्राप्तवती। कलाकारः नेत्रेभ्यः पारदर्शिकपट्टिकां छायारङ्गपरिवर्तनैश्च योजयित्वा तेषां गम्भीरतां वर्धयति तदपि सर्वे पात्राणि महानेत्री न भवन्ति हयाओ मियाज़ाकि-निर्मितेषु कृतिषु यथार्थोपयुक्त-नेत्र-आकारः दृष्टो द्रष्टव्या। केश-रचना अकस्मात् जीवन्तवर्णैः वा अनन्य-शैलीनिविष्टा भवति केश-गतिविधयः अतिशयोक्त्या पात्र-भाव-प्रदर्शनाय उपयुज्यन्ते। कतिचन-एनिमे-कार्येषु परदेशीय-जातीय-लक्षणानि दृश्यमानानि सन्ति यथा यूरोपीय-पात्राणां उन्नता नसा वा उन्नतः पृष्ठभागः परन्तु सामान्यतः कथानक-निश्चयेन जातीय-परिभाषा किंचित् अस्पष्टा भवति यथा पोकेमोन् धारावाहिके पात्रानां राष्ट्रियता नितान्तं परिभाषिता न भवति।<ref>{{cite web|url=http://www.biorust.com/tutorials/detail/141/en/|title=Basic Anime Eye Tutorial|access-date=August 22, 2007|work=Centi, Biorust.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824072700/http://biorust.com/tutorials/detail/141/en/|archive-date=August 24, 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Carlus|date=June 6, 2007|title=How to color anime eye|url=https://www.youtube.com/watch?v=VyJ9yfYl_Fc|archive-url=https://web.archive.org/web/20111211111545/http://www.youtube.com/watch?v=VyJ9yfYl_Fc|archive-date=December 11, 2011|access-date=August 22, 2007|publisher=[[YouTube]]}}</ref> चेहर्यां भाव-प्रतीकानि सामान्य-कैननात् आगच्छन्ति — स्वेदबिन्दुः चिन्तायै, रूपेण लालता लज्जायै, दीप्तनेत्रं तीव्र-दृष्टये इत्यादयः — एते लघु-शैली-लक्षणानि भावान् संकेतन-रूपेण प्रदर्शयन्ति। चिबि-रूपस्य हास्य-प्रयोगः भ्रमं वा लज्जां हास्यमयतया प्रकटयति। === सङ्गीतम् === [[सञ्चिका:TVアニメ「ヒロインたるもの！～嫌われヒロインと内緒のお仕事～」オープニングムービー.webm|लघुचित्रम्|250x250अणवः|संगीतयुक्तस्य २०२२ तमे वर्षे निर्मितस्य एका एनिमे-वीडियो-उदाहरणम्।]] अधिकांश-एनिमे-धारावाहिकेषु उद्घाटन-समाप्ति-गीतायाः प्रधान-स्थानं दृश्यते एतानि गीतानि प्रायः प्रसिद्ध-वाद्यवृन्दैः रचितानि भवन्ति परन्तु तानि सामान्य-संगीत-बजाराय अपि लक्षितानि भवन्ति अतः सर्वदा धारावाहिक-विषयस्य साकं सन्निकर्षं न दर्शयन्ति। अपि च तानि 'इन्सर्ट्-गीताः' इति प्रकारेण किञ्चन-दृश्येषु प्रयोग्यानि भवन्ति विशेष-प्रभावाय।<ref>{{cite web|title=Original Soundtrack (OST)|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=74|website=Anime News Network|publisher=ANN|access-date=October 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017134333/http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=74|archive-date=October 17, 2014|url-status=live}}</ref> भविष्य–फङ्क् इति सूक्ष्मसंगीतशैली २०१० दशकात् वेपर्वेव् इत्यस्मात् फ्रान्सीसी-हाउस् च यूरोडिस्को-संयोगैः विकसिताः — एषा शैली एनिमे-दृश्यैः सह जपानी-शहरी-पॉप् सौन्दर्यं निर्माणयति। २०२० दशकात् आरभ्य प्रवाह-सेवानां माध्यमेण एनिमे-गीतानां वैश्विक-प्रसारः द्रुततया वर्धितः २०२३ तमे वर्षे भक्तिकर-नवकथा [Oshi no Ko] धारावाहिकस्य उद्घाटन-गीत 'आइडल्' इत्येतत् बिल्बोर्ड् ग्लोबल् तालिकामध्ये उच्चस्थानं प्रापितवतम् यदा तस्य श्रवणसंख्या महत्ता अभवत्।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/anime/yoasobis-idol-tops-global-charts-creating-a-new-streaming-milestone-for-japanese-music-101687344690614.html|title=YOASOBI's 'Idol' tops global charts, creating a new streaming milestone for Japanese music|website=[[Hindustan Times]]|date=21 June 2023|accessdate=August 19, 2023|archivedate=June 30, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230630225419/https://www.hindustantimes.com/entertainment/anime/yoasobis-idol-tops-global-charts-creating-a-new-streaming-milestone-for-japanese-music-101687344690614.html}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Trust|first1=Gary|title=YOASOBI's 'Idol' Surges to No. 1 on Billboard Global Excl. U.S. Chart|url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/yoasobi-idol-tops-billboard-global-excl-us-chart-1235346245/|access-date=June 6, 2023|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=June 5, 2023|archive-date=June 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612151453/https://www.billboard.com/music/chart-beat/yoasobi-idol-tops-billboard-global-excl-us-chart-1235346245/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/anime/yoasobis-idol-tops-global-charts-creating-a-new-streaming-milestone-for-japanese-music-101687344690614.html|title=YOASOBI's 'Idol' tops global charts, creating a new streaming milestone for Japanese music|website=[[Hindustan Times]]|date=21 June 2023|access-date=August 19, 2023|archive-date=June 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630225419/https://www.hindustantimes.com/entertainment/anime/yoasobis-idol-tops-global-charts-creating-a-new-streaming-milestone-for-japanese-music-101687344690614.html|url-status=live}}</ref> === प्रकाराः === एनिमे प्रायः लक्ष्यार्थेन वर्गीकृतम् — बालक-लक्ष्य (कोदोमो), किशोरी-लक्ष्य (शोजो), कुमार-लक्ष्य (शोनेन्), युवा-पुरुषलक्ष्य (सेनेन्), युवा-स्त्रीलक्ष्य (जोसेई) इत्यादयः । एतेषु उपवर्गाः यथा रोमांच, युद्ध, क्रीडा, काल्पनिकम्, साहित्यपरिवर्तनम् इत्यादयः बहुधा युवा वा प्रौढदर्शकसमूहान् लक्ष्ययन्ति ।{{sfn|Poitras|2000|p=50}} प्रौढ-एनिमे कतिचन धीमन् गमनं, क्लिष्टकथान्यासं वा व्यस्कविषयान् वहति ; कतिपयेषु यौन-सामग्री दृश्यते यत् जपाने R१८ इति सङ्केतेन पृथक् निर्दिष्टः भवति अन्तरराष्ट्रिय-भूमौ तादृशानि 'हेन्टै' इति नामिनीभवन्ति। एच्चि इत्यादयः उपशैलयः यौन-सूचनां परिगृह्यन्ते परन्तु सहसा संभोग-चित्रणात् विरहिता भवान् । याओई यूरी इत्यादयः समलैङ्गिक-प्रेमकथासु विस्तीर्ण-रूपेण उपयुज्यन्ते।{{sfn|Poitras|2000|pp=44–48}}<ref name="askjohn">Ask John: [http://www.animenation.net/blog/2005/05/20/ask-john-why-do-americans-hate-harem-anime/ Why Do Americans Hate Harem Anime?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409032645/http://www.animenation.net/blog/2005/05/20/ask-john-why-do-americans-hate-harem-anime/|date=April 9, 2008}}. animenation.net. May 20. 2005. ''Note: fan service and ecchi are often considered the same in wording.''</ref> एनिमे-प्रकारवर्गीकरणम् अन्य-चलचित्र-प्रकारेभ्यः भिन्नम् अतः सरल-वर्गीकरणं न सुलभम् । गिलेस् पोइत्रास् इत्यस्य तर्केण 'गण्डम् ००८० इत्यस्य युद्ध-चित्रणं केवलं 'महायन्त्रपुरुष' इति लाघवेनैव परिसीमितु न शक्यते । विज्ञानकथा एनिमे मध्ये प्रमुखा अस्ति — ताराकुमारः [अस्ट्रो बॉय], टेट्सुजिन् २८-गो इत्यादयः ऐतिहासिक-उदाहरणानि सन्ति । मेका उपश्रेणी महती अस्ति यत्र गण्डम् [गण्डम्] इत्यत्र बहुधा प्रतिष्ठितम् दृश्यते । पौराणिक-शैलीषु एशियाई-पश्चिमीय-मिश्रितकथाः अपि दृश्यन्ते — उदा इनुयाशा [InuYasha], आह! माय् गॉडेस् [Ah! My Goddess] इत्यानि । शैल्य-परिसरणं बहुकाले दृश्यते।<ref>{{Cite journal|author=E. L. Risden|title=Miyazaki's Medieval World: Japanese Medievalism and the Rise of Anime|journal=The Year's Work in Medievalism|issue=28|year=2013|url=https://ywim.net/wp-content/uploads/2021/09/YWiM-28-2013_07_Risden.pdf|access-date=April 7, 2023|archive-date=April 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409150215/https://ywim.net/wp-content/uploads/2021/09/YWiM-28-2013_07_Risden.pdf|url-status=live}}</ref> === प्रारूपाणि === प्रारम्भिक-कालि एनिमे-कार्याणि नाट्यगृह-प्रदर्शनायै एव निर्मितानि आसन् तथा संगीत-पूर्वारम्भे स्वरलय-संगीत-आवश्यकता आसीत् १९५८ तमे वर्षे निप्पोन् टेलिविजन् ‘मोगुरा नो आबन्चुरु’ इति प्रथमं दूरदर्शने प्रदर्शितं वर्णवर्णितं एनिमे आसीत् १९६० दशकात् प्रथमाणि दूरदर्शन-श्रृंखलाः प्रसारिताः ततः एषा माध्यम-प्रसारः सुनिश्चितः अभवत्।{{sfn|Poitras|2000|p=14}} प्रत्यक्ष-वीडियो-प्रारूपे विमोचितानि कार्याणि ‘मौलिक-वीडियो-चलचित्रकला’ इति कथ्यन्ते यानि सामान्यतया नाट्यगृहं वा दूरदर्शनं प्रति पूर्वमेव न प्रदर्श्यन्ते परन्तु गृहवितरणे विमुक्तानि भवन्ति। अन्तर्जालस्य उदये कतिचन-निर्मातृणां ‘मौलिक-नट्-एनिमेशन’ इति जालप्रसारण-रूपेण कृतयः सुलभा अभवन्। गृहवितरण-प्रवृत्तिः १९८० दशकात् वीएचएस॰ तथा लेज़रडिस्क् रूपेण समारभतः वीएचएस॰ एनटीएससी रूपः — यः जपान-अमेरिकयोः उपयोग्यः — १९९० दशकस्य एनिमे-लोकप्रियतायै साहाय्यं कृतवान्। लेज़रडिस्क् वीएचएस॰-पर्यन्तं दत्तं तत् अनन्तरं डीवीडी॰ आगता सा एकस्मिन् डिस्के बहु-उपशीर्षक-ट्र्याक्-चयनं दत्तवत्। डीवीडी॰-रूपस्य क्षेत्र-कोड् इत्याद्यवरोधाः अपि सन्ति यैः अनुज्ञा-नियमन-साहित्य-चोरी च निवार्यन्ते। वीसीडी रूपं कतिचन-देशेषु लोकप्रियं आसीत् परन्तु अन्यत्र गौणत्वं प्राप्तवती। अनेक-अमेरिकीय-श्रृंखलासु प्रकरण-स्वरूपः स्वयम् समाप्य कथा धारयति परं कतिचन एनिमे-श्रृंखलाः सतत-कथासूत्रेण यथादृशं निर्वाहयन्ति — उदाहरणतया ड्रागनोद्भवगोलकः [Dragon Ball Z] इति — यत्र कथासूत्राः बहुषु प्रकरणेषु विस्तरन्ति। एतत् पद्धतिः अमेरिकीय-परम्परातः पृथक् दृश्यते तथैव ‘टेलिविजनस्य स्वर्णयुग’ इत्यत्र अपि समस्यानुरूपं प्रवर्त।<ref>{{cite book | last1 = Ziegler | first1 = John R. | last2 = Richards | first2 = Leah | title = Representation in Steven Universe | date = 9 January 2020 | publisher = [[Springer Nature]] | isbn = 978-3-030-31881-9 | page = 10 | url = https://books.google.com/books?id=1m_JDwAAQBAJ&pg=PA10 | access-date = November 10, 2021 | archive-date = September 28, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230928172717/https://books.google.com/books?id=1m_JDwAAQBAJ&pg=PA10#v=onepage&q&f=false | url-status = live }}</ref> == उद्योगः == [[सञ्चिका:Akihabara_Night.jpg|लघुचित्रम्|[[टोक्यो]]<nowiki/>-नगरस्य आकिहाबारा्-परिसरः एनिमे-माङ्गा-भक्तृभिः तथा जपानस्य ओताकु्-उपसंस्कृतेः अपि अत्यन्तं प्रियः क्षेत्रः।]] चलच्चित्र-उद्योगे ४३० इत्याधिका उत्पादन-सङ्घटनाः विद्यमानाः सन्ति; तेषु कतिपयप्रमुखाः स्टुडियो-नामानि संस्कृतेन-नेोलॉजिष् रचितानि वा देवनागरीलिप्यां प्रतिलिप्यानि इव यथा तोए-ऐनिमेशन् [Toei Animation], मैडहाउस् [Madhouse], गोंजो [Gonzo], सन्राइज़ [Sunrise], बोन्स् [Bones], टीएमएस्-एंटरटेनमेंट् [TMS Entertainment], निप्पोन्-ऐनिमेशन् [Nippon Animation], पी.ए.-वर्क्स् [P.A.Works], स्टुडियो-पिएरोट् [Studio Pierrot], प्रोडक्शन्-आइ.जी. [Production I.G], युफोटेबल् [Ufotable] तथा स्टुडियो-घिब्ली [Studio Ghibli] इत्यम् अन्तर्देशीयानि सन्ति। कतिपयाः स्टुडियोज् 'जपान-एनिमेशन्-संघः' इति वाणिज्य-सम्भाविक-संस्था मध्ये सङ्गठिताः भवन्ति। उद्योगे कर्मकराणाम् अधिकार-संघः अपि अस्ति यः 'जपानी-एनिमे-स्रष्टृ-समिति' इति नाम्ना विख्यातः अस्ति।<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2012-03-05|title=The Anime Economy - Part 1: Let's Make An Anime!|author=Justin Sevakis|date=March 5, 2012|access-date=January 3, 2014|work=[[Anime News Network]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929131718/http://www.animenewsnetwork.com/feature/2012-03-05|archive-date=September 29, 2012|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> बहुशः प्रकल्पाः अधिकं जटिलाः च महङ्गान् सन्ति, अतः बहवः स्टुडियोज् सहकारेण मिलित्वा तान् उर्वर्तयन्ति, यथा स्टुडियो-घिब्ली द्वारा निर्मित-आत्मात्सर्गयात्रा इति महाचलचित्रे कृते प्रदर्शितम् आसीत्।{{sfn|Brenner|2007|p=17}} एकस्य एनिमे-एपिसोडस्य विनिर्माणव्ययः प्रायः अमेरिकी-डॉलर् १,००,००० ते ३,००,०,००० पर्यन्तं भवितुम् शक्नोति। २००१ तमे वर्षे जपानी-चलच्चित्र-बजारस्य लगभगः ७प्रतिशतं चलच्चित्रेभ्यः आसीत् यत् सजीव-चलचित्रकृतीनां ४.६प्रतिशतात् अधिकम् आसीत्।<ref name="Kobayashi2">{{cite web|url=http://asia.nikkei.com/Business/Trends/Movie-version-of-Osamu-Tezuka-s-Black-Jack-coming-to-China|title=Movie version of Osamu Tezuka's 'Black Jack' coming to China|first=Akira|last=Kobayashi|date=September 5, 2016|access-date=September 10, 2016|work=Nikkei Asian Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910062313/http://asia.nikkei.com/Business/Trends/Movie-version-of-Osamu-Tezuka-s-Black-Jack-coming-to-China|archive-date=September 10, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> डीवीडी॰-बजारस्य लाभार्जनं एनिमे-लोकप्रियता-सफलतायाः प्रमाणरूपेण दृश्यते यत् सा समग्र-बिक्रीस्य लगभगः ७०प्रतिशतं यावत् योगदानं ददाति। २०१६ तमे वर्षे प्रकाशिते निखेई-एशियन-रिव्यू-प्रवृत्तिविवरणे निर्दिष्टम् यत् जपानी-दूरदर्शन-कम्पनयः विगत् कतिपयवर्षेभ्यः उत्पादन-सङ्घटनेभ्यः ६० अरब् येन् मूल्यस्य एनिमे-क्रयः कृतवन्तः, परकीयेषु क्रयेषु तत्र २० अरब् येनात् अल्पम् आसीत्। जपाने रात्रि-परिचालनं कुर्वन्ति एनिमे-श्रृङ्खलाः येषु प्रौढदर्शक-लक्ष्यं अस्ति, एते दूरदेशे अपेक्षया अल्प-लोकप्रियाः सन्ति तथा अनेन प्रकारेण एनिमे-वर्गः 'सूक्ष्म-उत्पन्नम्' इति मन्यते।<ref name="Kobayashi3">{{cite web|url=http://asia.nikkei.com/Business/Trends/Movie-version-of-Osamu-Tezuka-s-Black-Jack-coming-to-China|title=Movie version of Osamu Tezuka's 'Black Jack' coming to China|first=Akira|last=Kobayashi|date=September 5, 2016|access-date=September 10, 2016|work=Nikkei Asian Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910062313/http://asia.nikkei.com/Business/Trends/Movie-version-of-Osamu-Tezuka-s-Black-Jack-coming-to-China|archive-date=September 10, 2016|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> आत्मात्सर्गयात्रा (२००१) जपानदेशे दीर्घकालेन सर्वाधिक-आयार्जक-चलचित्रस्य पदं धारयत् यावत् तं २०२० तमे वर्षे राक्षसहन्तृ-यात्रया (राक्षसहन्तृ-मार्गगानम्) उल्लङ्घितम् अभवत्। आत्मात्सर्गयात्रा तस्मिन् काले विश्वे अपि सर्वाधिक-आयार्जक-एनिमे-चलचित्रम् आसीत् परं पश्चात् २०१६ तमे वर्षे मकोटो-शिंदकैः निर्मितं 'तव नाम' इति चलचित्रेण तेन स्थानेन पराजितम् अभवत्। वार्षिकेन जपानी-सिनेमात् श्रेण्यां एनिमे-चलचित्राणि बहुधा शीर्षस्थापनानि कुर्वन्ति — उदा २०१४, २०१५, २०१६ इत्ययोः वर्षयोः शीर्ष-दशमध्ये षट् एनिमे-चलित्राणि दृश्यन्ते।<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-01-17/shinkai-your-name-tops-spirited-away-as-highest-grossing-anime-film-worldwide/.111141|title=Shinkai's 'your name.' Tops Spirited Away as Highest Grossing Anime Film Worldwide|date=January 17, 2017|access-date=January 17, 2017|work=[[Anime News Network]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030221/http://www.animenewsnetwork.com/news/2017-01-17/shinkai-your-name-tops-spirited-away-as-highest-grossing-anime-film-worldwide/.111141|archive-date=January 18, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> एनिमे विधिवत् विमोचनार्थं परकीयदेशानां कम्पनीभ्यः अनुज्ञापत्रं (अनुज्ञापत्राणि) दत्तव्यम् अस्ति। जपाने आत्मनि यत् अनुज्ञापत्र-प्रथा किञ्चित् १९६० दशकात् आरभवती तदनन्तरं अमेरिकायाम् १९७० दशकस्य उत्तरभागे १९८० दशकस्य आरम्भे विस्तारपूर्वकं स्थापितम् अभवत् यदा गच्चमन् तथा कप्तैन्-हर्लक् इत्यादीनि धारावाहिकानि तद्-जनक-कम्पनीभ्यः अनुज्ञाप्राप्तानि अमेरिकीय-बजारे वितरणार्थम् अनुमोदितानि। १९८० दशकस्य मध्ये वोल्ट्रन् इत्यादीनि रूपानि अनुज्ञापत्राणि प्राप्तानि तथा रोबोटेक्-इव प्राचीनैकाधिक-श्रृंखलानां सामग्रीलाभेन नूतन-श्रृंखला निर्मितुं 'रचना' कृता इति दृष्टव्यम्। १९९० दशकस्य आरम्भे कतिचन-कम्पनयः बाल-लक्ष्येन अधिकं नाभिप्रेतान् कृत्यान् अनुज्ञापत्राणि-दानेन प्रयोगान् आरब्धवन्तः। किञ्चित् संस्थाः यथा A·D·Vision, Central Park Media च तेषां उप-छापाः वाणिज्यनिकं सफलता प्राप्तवन्तः तथा अमेरिकीय-एनिमे-बजारे प्रमुखस्थानं गृह्णीतवन्तः। अन्ये यथा AnimEigo स्वल्पफलप्राप्तिः प्राप्तवती। अनेके परकीयैः जपानी-जनक-कम्पनिभिः प्रत्यक्षं निर्मिताः उपशाखाः अपेक्षितं परिणामं न लब्धवन्तः यथासंख्यकं एकः वा द्वे-शीर्षकानि विमोच्य तेषां अमेरिकीय-कार्यक्रमाः समाप्यन्ते। अनुज्ञापत्राणि महङ्गान् भवन्ति — कतिचनश्रृंखलेषु शतांशाः सहस्राणि अमेरिकियन-डॉलर् व्ययाः सन्ति तथा एका-चलचित्रस्य अनुज्ञापत्राणि-मूल्यं दशसहस्राणि इति प्रकारेण भवन्ति। मूल्याः बह्वथ भेदानि भवन्ति — उदाहरणतः 'जिङ्कीः: एक्स्टेण्ड' इत्यस्य अनुज्ञापत्राणि-मूल्यं केवलं अमेरिकियन-डॉलर् ९१,००० एव आसीत् परन्तु 'कुराउ् फान्तम-मेमोरी' इत्यस्य अनुज्ञापत्राणि-मूल्यं ९६०,००० इत्यमतिक्रमत्।<ref name="ADVcourt">''[https://www.animenewsnetwork.com/news/2012-01-30/adv-court-documents-reveal-amounts-paid-for-29-anime-titles ADV Court Documents Reveal Amounts Paid for 29 Anime Titles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423194657/http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-01-30/adv-court-documents-reveal-amounts-paid-for-29-anime-titles|date=April 23, 2012}}''</ref> समकालीन-प्रसारणस्य (सिमल्कास्ट्) जालप्रसारण-अधिकारः सुलभतरः स्यात्, यत्र प्रति-एपिसोड् करः लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् १,०००–२,००० इत्यमपि स्यात् परन्तु किञ्चित् श्रृंखलाः प्रति-एपिसोड् अमेरिकियन-डॉलर् २,००,००० इत्यमधिकं मूल्यं अपि आहुः।<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/answerman/2016-09-09/.106251|title=Why Are Funimation And Crunchyroll Getting Married?|first=Justin|last=Sevakis|date=September 9, 2016|accessdate=September 10, 2016|publisher=[[Anime News Network]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160910033129/http://www.animenewsnetwork.com/answerman/2016-09-09/.106251|archivedate=September 10, 2016}}</ref> अमेरिकाया-बाजाराय एनिमे-विपणनस्य मूल्यं २००९ तमे वर्षे लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् २.७४ अरब् आसीत्। द्विभाष्यीकृत-एनिमे अमेरिकाया मध्ये २००० तमे वर्षे The WB तथा Cartoon Network-स्य Adult Swim इत्यादिषु सञ्चारमाध्यमेषु प्रसरितम् आरभत्। २००५ तमे वर्षे शीर्ष-दश-एनिमेपरिसरस्य पञ्च तत्र पूर्वमेव Cartoon Network-पर्यन्तं प्रसारिताः आसीत्। स्थानीयकरणे संस्कृति-संदर्भाणां सम्पादनं किञ्चित् क्रियते यत् नानादेशीय-सन्दर्भान् अनुसर्तुं सुकरं स्यात्। अङ्ग्लभाषा-स्थानीयकरणस्य व्ययः प्रति-एपिसोड् औसततः अमेरिकियन-डॉलर् १०,००० इत्यम् अस्ति।<ref>{{Cite web|last=Oppliger|first=John|date=February 24, 2012|title=Ask John: Why Does Dubbing Cost So Much?|url=http://www.animenation.net/blog/2012/02/24/ask-john-why-does-dubbing-cost-so-much/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120619020459/http://www.animenation.net/blog/2012/02/24/ask-john-why-does-dubbing-cost-so-much/|archivedate=June 19, 2012|accessdate=October 29, 2012|publisher=[[AnimeNation]]}}</ref> उद्योगः प्रशंसक-उपशीर्ष्कानुवादैः (फ्यान्सब्स्) यथा अनधिकृत-उपशीर्ष्क-अनुवादैः च प्रशंसाभ्यस्तः समालोचनया-आलोचनया च संवृत्तः अस्ति। फ्यान्सब्स् आरम्भे १९८० दशकस्य बूट्लैग्{{sfn|Brenner|2007|p=206}} वीएचएस॰ पट्टिकासु प्रसारिताः आसन् परन्तु १९९० दशकात् आरभ्य जाले स्वतन्त्रतया प्रसारिताः अभवन्। एतत् प्रथा प्रतिलिपि-अधिकारस्य चौर्यस्य चिन्तां उद्धयति अतः फ्यान्सब्स्-कर्तारः अनृतलिखित-नैतिक-नियमं धृत्वा यदा आधिकारिक-अनुवादित-संस्करणं अनुज्ञापत्राणि-प्राप्तं भवति तदा तं कृत्यं परित्यज्य त्यजितुं वा न वितरितुं प्रयत्नन्ते तथा दर्शकान् आधिकारिक-प्रतिलिपिं क्रेतुं प्रेरयन्ति तथापि फ्यान्सब्स् साधारणतया फाइल्-शेयरिङ्-जालवृन्देषु परिसारितानि अनुष्ठायन्ते। तथापि जपानी-एनिमे-उद्योगे शिथिल-नियमनानाम् अस्तित्वेन एते मुद्दयः अधोभूमौ वृध्दिं वहन्ति एव च समये आपेक्षया उच्च-गुणवत्तायाः आधिकारिक-विमोचनानां माँग् अभवत्; अनेन २००४ तमे वर्षे जगति एनिमे-बिक्रीः लगभगः ४० मिलियन् अमेरिकियन-डॉलर् इत्यम् अङ्गीकृतम्।<ref name="fansubbingimpact">{{cite web|last=Wurm|first=Alicia|title=Anime and the Internet: The Impact of Fansubbing|date=February 18, 2014|url=http://www.reflexivehorizons.com/2014/02/18/anime-and-the-internet-the-impact-of-fansubbing/|access-date=December 12, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111644/http://www.reflexivehorizons.com/2014/02/18/anime-and-the-internet-the-impact-of-fansubbing/|archive-date=December 22, 2015|url-status=live}}</ref> प्रारम्भिक-२०१० दशकात् कानूनी-प्रवाह-सेवाः समुत्पन्ना यैः सिमल्कास्ट्-नवीन-श्रृंखलाणि तेषां घरेलीय-विमोचनात् केवलेषु किंचित् घण्टेषु प्रसारितानि अभवत्, तदा फ्यान्सब्स्-अभ्यासः शीघ्रतया ह्रासितः।&nbsp;<ref>{{Cite web|last=Ho|first=Soleil|date=January 9, 2019|title=The future of anime fansubs in a simulcast world|url=https://www.polygon.com/2019/1/9/18171014/anime-fansubs-translation-streaming-crunchyroll|accessdate=June 2, 2024|website=Polygon|language=en-US}}</ref> २०१० दशकात् आरभ्य एनिमे एकः विश्व-बहु-अरब्-उद्योगः अभवत् यः २०१७ तमे वर्षे ¥२.१५ त्रिलियन् (लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् १९.८ अरब्) विक्रय-रिकॉर्ड् स्थापयत् यत् मुख्यतया परकीय-दर्शकैः प्रेरितम् आसीत्।<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/style/article/japan-anime-global-identity-hnk-intl/index.html|title=Japanese anime: From 'Disney of the East' to a global industry worth billions|website=CNN|date=29 July 2019|access-date=January 20, 2022|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207140801/https://edition.cnn.com/style/article/japan-anime-global-identity-hnk-intl/index.html|url-status=live}}</ref> २०१९ तमे वर्षे जपानी-एनिमे-उद्योगस्य वार्षिक-मूल्यं लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् २४ अरब् गणितम् आसीत् यस्य लगभगः ४८प्रतिशतं आयातः परदेशात् आगच्छत् यत् अद्य एषः तस्य सर्वात् महत् उद्योग-विभागः आसीत्।<ref>{{cite web|title=Japan's anime goes global:Sony's new weapon to take on Netflix|url=https://ft.com/content/9b7c1670-89b1-484c-ae25-61a500369dc3|work=Financial times|date=24 January 2021|access-date=November 1, 2021|archive-date=November 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101223921/https://ft.com/content/9b7c1670-89b1-484c-ae25-61a500369dc3|url-status=live}}</ref> २०२५ पर्यन्तं उद्योगस्य मूल्यं अनुमानतः अमेरिकियन-डॉलर् ३० अरब् इत्यस्ति तथा तस्य आयस्य ६०प्रतिशतं अतिक्रम्य परकीय-स्रोतात् आगन्तुम् शक्यते इति अनुमानितम्।<ref>{{Cite web|title=Is There Anything in the Way of Japanese Anime Becoming a Global $30B Market in the Next 5 Years?|url=https://www.linkedin.com/pulse/anything-way-japanese-anime-market-becoming-global-30b-john-evershed|website=Linkedin|date=21 May 2020|accessdate=November 12, 2021|archivedate=November 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211112182515/https://www.linkedin.com/pulse/anything-way-japanese-anime-market-becoming-global-30b-john-evershed}}</ref> === विपणन-क्षेत्राणि === जापान-बाह्य-व्यापार-संस्था (JETRO॰) ने २००५ तमे वर्षे जपानी-देशीय-एनिमे-विपणन-मूल्यं ¥२.४ ट्रिलियन्<ref name="J-Marketing">{{cite news|title=Scanning the Media|url=http://www.jmrlsi.co.jp/english/inthemedia/scan/2005/01.html|access-date=March 10, 2005|work=J-Marketing|publisher=JMR生活総合研究所|date=February 15, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050310035337/http://www.jmrlsi.co.jp/english/inthemedia/scan/2005/01.html|archive-date=March 10, 2005|url-status=dead}}</ref> (लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् २४ अरब्) आंकेत् यस्मिन् ¥२ ट्रिलियन् अनुज्ञापत्राणि-उत्पन्नेभ्यः प्राप्तम् आसीत्।<ref>{{cite book | last = Kearns | first = John | title = Translator and Interpreter Training: Issues, Methods and Debates | date = 2008 | publisher = [[A & C Black]] | isbn = 9781441140579 | page = 159 | url = https://books.google.com/books?id=7ewPDjORphEC&pg=PA159 | access-date = May 29, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190211015650/https://books.google.com/books?id=7ewPDjORphEC&pg=PA159 | archive-date = February 11, 2019 | url-status = live }}</ref> JETRO॰ २००४ तमे वर्षे परदेशीय-एनिमे-निर्यात-विक्रयः ¥२ ट्रिलियन् (लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् १८ अरब्) इत्यम् प्रतिवेदितवान्। JETRO॰ २००५ तमे वर्षे अमेरिकाया-एनिमे-बजारं ¥५२० अरब् (लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् ५.२ अरब्) आंकेत् यस्मिन् गृह-वीडियो विक्रयः लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् ५०० मिलियन् तथा अनुज्ञापत्राणि-उत्पन्नानि ४ अरब् इत्यम् आसीत्।<ref name="ann-market">{{cite news|title=World-wide Anime Market Worth $100 Billion|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2005-02-19/world-wide-anime-market-worth-$100-billion|work=[[Anime News Network]]|date=February 19, 2005|access-date=May 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526042937/https://www.animenewsnetwork.com/news/2005-02-19/world-wide-anime-market-worth-$100-billion|archive-date=May 26, 2018|url-status=live}}</ref> JETRO॰ आकलयत् यत् २००५ तमे वर्षे विश्वव्यापिनः एनिमे-बजारः अनुज्ञापत्राणि-उत्पन्नान् समावेश्य ¥१० ट्रिलियन् (लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् १०० अरब्) पर्यन्तं वृद्धिं यास्यति इति प्रेक्ष्यते। चीनदेशे २०१७ तमे वर्षे एनिमे-बजारस्य मूल्यं लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् २१ अरब् आसीत् तथा २०२० तमे वर्षे ¥३१ अरब् वा समानमानम् आगन्तुम् प्रकल्पितम् आसीत्। यूरोप्-क्षेत्रे एनिमे-मर्चण्डाइजिङ्-बजारः लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् ९५० मिलियन् आसीत् यत्र मूर्तप्रतिरूप-वर्गः प्रमुखं भागं ग्रहीतवान् तथा २०३० पर्यन्तं ¥२ अरब् इत्यमधिकं मूल्यं प्राप्स्यति इति अपेक्षितम्।<ref>{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/global-anime-market-generate-revenue-150900749.html|title=Global Anime Market to Generate Revenue of $47.14 Billion by 2028-Over 29% Anime Market Revenue Came from Selling Merchandise-SkyQuest Technology|website=[[Yahoo! Finance]]|date=20 September 2022|access-date=May 4, 2023|archive-date=May 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504195742/https://finance.yahoo.com/news/global-anime-market-generate-revenue-150900749.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.skyquestt.com/report/anime-market|title=Global Anime Market Size, Share, Growth Analysis, By Type(Video, T.V.) - Industry Forecast 2022-2028|website=skyquestt.com|date=October 2022|access-date=May 4, 2023|archive-date=May 4, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504195746/https://www.skyquestt.com/report/anime-market|url-status=live}}</ref>२०२१ तमे वर्षे वैश्विक-एनिमे-बजारः मूल्यं लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् २६.०५५ अरब् आसीत् यस्य २९प्रतिशतं आयः मालविक्रय-वर्गात् आगच्छत्। २०२८ पर्यन्तं वैश्विक-एनिमे-बजारः लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् ४७.१४ अरब् प्राप्तुम् शक्यते इति प्रकल्पितम्। २०२३ तमे वर्षे वैश्विक-एनिमे-उद्योगेन समग्र-राजस्वः लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् १९.८ अरब् उत्पादितम् यस्मात् प्रवाह-सेवाभ्यः अमेरिकियन-डॉलर् ५.५ अरब् तथा मर्चण्डाइजिङ्-विक्रयात् अमेरिकियन-डॉलर् १४.३ अरब् अभवत्। उत्तर-अमेरिका च आशिया-क्षेत्रे संयुक्तेन लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् १४.३ अरब् योगदानं दत्तवन्तौ यत् वैश्विक-प्रभावस्य ७२प्रतिशतात् अधिकम् आसीत्।<ref>{{cite web|url=https://www.parrotanalytics.com/announcements/japanese-anime-captured-dollar198-billion-in-2023-global-revenue-cementing-japans-role-as-a-global-entertainment-leader/|title=Japanese Anime Captured $19.8 Billion in 2023 Global Revenue, Cementing Japan's Role as a Global Entertainment Leader|website=Parrot Analytics|date=19 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://japan-forward.com/the-global-rise-of-anime-and-its-untapped-potential/|title=The Global Rise of Anime and Its Untapped Potential|website=[[Japan Forward]]|date=25 December 2024}}</ref> २०३० पर्यन्तं वैश्विक-एनिमे-बजारः लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् ४८.३ अरब् परिमाणं प्राप्तुम् शक्यते यस्मिन् उत्तम-योगदानकर्तारः उत्तर-अमेरिका, यूरोप्, आशिया-प्रशान्त-प्रदेशः च मध्य-पूर्वः इति गण्येत।<ref>{{cite web|url=https://www.marketplace.org/shows/make-me-smart/why-anime-is-everywhere-all-at-once/|title=Why anime is everywhere all at once|website=[[Marketplace (radio program)|Marketplace]]|date=27 February 2024|access-date=February 28, 2024|archive-date=February 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228211619/https://www.marketplace.org/shows/make-me-smart/why-anime-is-everywhere-all-at-once/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/anime-market-reach-usd-62-120000412.html|title=Anime Market to Reach USD 62.7 Billion by 2032 CAGR: 9.4% DataHorizzon Research|website=[[Yahoo! Finance]]|date=18 September 2023|access-date=February 28, 2024|archive-date=February 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228211619/https://finance.yahoo.com/news/anime-market-reach-usd-62-120000412.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://datahorizzonresearch.com/anime-market-2172|title=Anime Market Size, Growth, Share, Statistics Report, By Type (T.V., Movie, Video Games, Internet Distribution, Merchandising, Music, Pachinko, Live Entertainment), By Age Group (Adults and Teens), By Region, and Segment Forecasts, 2023-2032|website=datahorizonresearch.com|access-date=February 28, 2024|archive-date=February 28, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228211619/https://datahorizzonresearch.com/anime-market-2172|url-status=live}}</ref> २०२२ तमे वर्षे वैश्विक-एनिमे-बजारस्य मूल्यं लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् २५.८ अरब् आसीत् तथा २०३२ पर्यन्तं लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् ६२.७ अरब् परिमाणं, वार्षिक-संकुल-वृद्धि-दरः (CAGR) ९.४प्रतिशतं इति अनुमानितम्। २०१९ तमे वर्षे जपानी-एनिमे-परकीय-निर्यातः वार्षिकतः प्रथमवारं अमेरिकियन-डॉलर् १० अरब् अतिक्रमितः। === पुरस्काराणि === एनिमे-उद्योगे वार्षिकैकान्य पुरस्काराः सन्ति यैः वार्षिक-श्रेष्ठकृतयः सम्मान्यन्ते। जपाने प्रमुखानि वार्षिक-पुरस्काराणि — ओफुजी-नोबुरो-पुरस्कारः, मेनिचि-चलचित्र-श्रेष्ठ-एनिमेशन्-पुरस्कारः, एनिमेशन्-कोबे-पुरस्काराः, जापान्-मीडिया-आर्ट्-उत्सवस्य एनिमेशन्-पुरस्काराः, आवाज-कलाकरः-विषये 'सेय्यू-पुरस्काराः', टोक्यो-एनिमे-पुरस्कारः, तथा जपान्-अकादमी-वर्षीय-एनिमेशन्-पुरस्कारः। अन्तरराष्ट्रीये स्तरि एनिमे-धारावाहिकाः च चित्रपटाः कञ्चन-पुरस्कारसम्मेलनेषु प्रतिस्पर्धन्ते, यथा क्रन्चिरोल्-एनिमे-पुरस्काराः [Crunchyroll Anime Awards], अस्त्रा-पुरस्काराः [Astra Awards] इत्यादयः। पूर्वमे अपि अमेरिकीय-एनिमे-पुरस्काराः आसीत् यानि उद्योगेन नामनिर्दिष्टानि परन्तु केवलं एकवारम् २००६ तमे वर्षे आयोजितानि आसीत्। एनिमे-निर्माणानि अनकेषु नॉन-एनिमे-श्रेण्यां अपि नामाङ्कितानि पुरस्काराणि प्राप्तवन्ति यथा एकेडेमी-पुरस्कारः श्रेष्ठ-चलच्चित्रफलकेषु वा स्वर्ण-भालः-पुरस्कारः इत्यादयः।{{sfn|Brenner|2007|pp=257–258}} === कार्य-परिस्थितयः === अन्तिमवर्षेषु जपानीयेन तथा परकीयेन सञ्चार-माध्यमेन एनिमे-उद्योगः अतिश्रमायाः तथा अल्पवेतनस्य आरोपैः परिवादितः। प्रत्युत्तररूपेण जपानी-प्रधानमन्त्री-फुमियो-किशिदा कामकराणां तथा सर्व-स्रष्टृणां कार्यपत्रवृत्तयः वेतनश्च उन्नेतुम् वचनं दत्तवती। कतिपय-स्टुडियोज् यथा माप्पा कर्मकरस्य कार्य-परिस्थितीनां सुधारार्थं कृत्यं आरब्धवन्तः।<ref>{{cite web|url=https://www.cbr.com/chainsaw-man-animators-mappa-pay/|title=MAPPA Offers Chainsaw Man Animators Higher Pay, Better Benefits|website=CBR|date=19 August 2021|access-date=January 20, 2022|archive-date=January 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120185545/https://www.cbr.com/chainsaw-man-animators-mappa-pay/|url-status=live}}</ref> कोविड्-१९ महामारीकाले उत्पादन-व्ययः च अनुचित्रकाराणां पारिश्रमिकेऽपि किंचिद् वृद्धिः दृष्टा। २०२०–२०२१ तयोर्मध्ये अमेरिकीय-प्रवाह-सेवा नेटफ्लिक्स् घोषयत् यत् सा एनिमे-उद्योगे वृत्तिपूर्वकं निवेशं करिष्यति तथा नव-एनिमेटर्-प्रशिक्षण-कार्यक्रमेषु साहाय्यं दास्यति।<ref>{{Cite web|last=Kuroda|first=Kenro|date=2023-06-17|title=Group founded to improve work conditions in anime industry|url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14919481|website=[[The Asahi Shimbun]]|access-date=June 30, 2023|archive-date=June 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628055218/https://www.asahi.com/ajw/articles/14919481|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.crunchyroll.com/news/latest/2023/5/18/nippon-anime-film-culture-association-established-to-solve-problems-in-anime-industry|title=Nippon Anime & Film Culture Association Established to Solve Problems in Anime Industry|date=18 May 2023|website=[[Crunchyroll]]|access-date=June 30, 2023|archive-date=June 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630171359/https://www.crunchyroll.com/news/latest/2023/5/18/nippon-anime-film-culture-association-established-to-solve-problems-in-anime-industry|url-status=live}}</ref> २७ एप्रिल् २०२३ तमे दिनाङ्के 'निप्पोन-एनिमे-चित्र-संस्कृति-संघः' (NAFCA॰) औपचारिकं संस्थापनं कृतवान् यस्य लक्ष्यं उद्योगे समस्याः प्रतिसाध्य कर्मकर-परिस्थितीनां सुधारः च इति। जापानी-सरकारः अपि उद्योगं विस्तर्तुं तथा वर्धयितुं कर्मकर-परिस्थितीनां सुदृढीकरणार्थं सक्रियोपायान् योजयति।<ref>{{Cite web|url=https://gamerant.com/japanese-government-launches-initiatives-to-support-and-expand-anime-industry/|title=Japanese Government Launches Initiatives to Support and Expand Anime Industry|website=[[Valnet|Gamerant]]|date=17 April 2025}}</ref> == वैश्विक-लोकप्रियता तथा सांस्कृतिक-प्रभावः == [[सञ्चिका:Anime_expo_2022_Convention_Opening.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः|लस्अञ्जेल्स् ([[कालिफोर्निया|क्यालिफोर्निया]], संयुक्तराज्यसंस्था) मध्ये आसीत् 'एनिमे एक्स्पो' — पाश्चात्यजगति एकस्मिन् महत्त्वपूर्णेषु भक्तिसम्मेलनषु।।<ref>{{Cite web|url=https://overmental.com/content/22-biggest-geek-culture-conventions-in-the-world-170/2|title=The 25 Biggest Geek Culture Conventions in the World|website=overmental.com|date=14 August 2015|accessdate=September 19, 2022|archivedate=September 20, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920173205/https://overmental.com/content/22-biggest-geek-culture-conventions-in-the-world-170/2}}</ref>]] एनिमे पाश्चात्यलोकात्रे व्यावसायिकरूपेण लाभदेयम् अभवत् यत् पूर्वेन पाश्चात्ये सफलानि अनूदितानि रूपान्तरणानि तत्र-उदाहरणानि ताराकुमारः [Astro Boy] तथा स्पीड्-रेसर् [Speed Racer] इत्युक्तानि। १९६० दशकस्य आरम्भे अमेरिकीय-रूपान्तरणानि जपानस्य न्याये यूरोपीय-बाजारे सम्मिलितवन्ति, प्रथमं यूरोप्-जपान-बालक-उद्दिष्टानि उत्पादनानि यथा हेइडी, विकी-द-वाइकिङ् तथा बार्बापापा विविधदेशेषु प्रसारितानि।<ref>{{cite journal|title=Neojaponism and pop culture. New Japanese exoticism in France|journal=Regioninės Studijos. 2012, &#91;No.&#93; 6, the Development of 'Japan' in the West: Comparative Analysis, P. 67-88|url=https://www.vdu.lt/cris/handle/20.500.12259/32357|publisher=[[Vytautas Magnus University]]|date=2012|last1=Clothilde|first1=Sabre|volume=6|pages=67–88|access-date=June 30, 2023|archive-date=December 27, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227203626/https://www.vdu.lt/cris/handle/20.500.12259/32357|url-status=live}}</ref> [[इटली|इतालिया]], [[स्पेन्]], [[फ्रान्सदेशः|फ्रान्स्]] च विशिष्टं रुचिं दत्तवन्ति कारणेन स्वल्प-विलेपन्यायः तथा प्रेरक-उत्पादनस्य मात्। २०१४ तमे वर्षे इतालिया जपानात् बहिः सर्वाधिकं एनिमेआयातं कृतवान्।<ref>{{Cite journal|title=The Italian anime boom: The outstanding success of Japanese animation in Italy, 1978–1984|url=https://www.researchgate.net/publication/264089012|journal=Journal of Italian Cinema & Media Studies|pages=363–381|volume=2|issue=3|doi=10.1386/jicms.2.3.363_1|first=Marco|last=Pellitteri|date=2014|access-date=February 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126192751/https://www.researchgate.net/publication/264089012_The_Italian_anime_boom_The_outstanding_success_of_Japanese_animation_in_Italy_1978-1984|archive-date=January 26, 2016|url-status=live|df=mdy-all|issn=2047-7368}}</ref> एनिमे-माङ्गा फ्रान्स् मध्ये १९७०–८० दशकयोः आगतम् तथा सामाजिक-नैतिक-चिंतासहितं व्यवहारे अपि बहु-लोकप्रियतां प्राप्तवन्तः। एते महाति-आयातानि [[पूर्वजम्बुद्वीपः]], [[आग्नेयजम्बुद्वीपः]], [[भारतम्]], ल्याटिन्-अमेरिका, अरबीभाषी-प्रदेश, तथा [[शर्मण्यदेशः|शर्मण्य]]<nowiki/>-बाजारे च एनिमे-लोकप्रियतायाः विस्तारकाः अभवन्।{{Sfn|Bendazzi|2015}} १९८० तमस्य वर्षस्य आरम्भे अमेरिकन्-विपण्यां जापानी-अनिमे-श्रृङ्खलायाः परिचयः अभवत्।<ref name="Ruh">{{cite journal|last1=Ruh|first1=Brian|date=2010|title=Transforming U.S. Anime in the 1980s: Localization and Longevity|url=https://www.academia.edu/1472869|journal=Mechademia|volume=5|access-date=March 28, 2020|accessdate=August 16, 2025|archive-date=December 4, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204050909/https://www.academia.edu/1472869|deadurl=yes}}</ref> १९९० तमे दशके जापानी-अनिमेशन्-चलच्चित्रं संयुक्तराज्य-अमेरिका-देशे क्रमेन लोकप्रियताम् अवाप्नोत्। विज् तथा मिक्स् इत्यादिनी माध्यमसंस्थाः अमेरिकन्-विपण्यां एनिमेटेड्-कृतयः प्रकाशयितुं आरब्धाः। १९८८ तमे वर्षे ‘अकीरा’ इति चलच्चित्रं १९९० तमस्य दशकस्य आरम्भे पाश्चात्य-जगत्-अनिमे-चित्रं लोकप्रियं कृतवत् श्रेयः प्रापत्। ततः पूर्वे १९९० तमस्य दशकयोः अन्ते ‘पोकेमन्’ तथा ‘ड्रागन् बाल् जेड्’ इत्यादिभिः दूरदर्शन-कार्यक्रमेषु अनिमे-चलच्चित्रं लोकप्रियम् अभवत्।<ref name="vice">{{cite web|last=Usher|first=Tom|date=September 21, 2016|title=How 'Akira' Has Influenced All Your Favourite TV, Film and Music|url=https://www.vice.com/en/article/how-akira-has-influenced-modern-culture/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730204751/https://www.vice.com/en_uk/article/kwk55w/how-akira-has-influenced-modern-culture|archive-date=July 30, 2017|access-date=November 7, 2018|work=[[Vice (magazine)|VICE]]}}</ref><ref name="filmschoolrejects">{{cite web|last=Covill|first=Max|date=April 3, 2017|title='Akira' Is Frequently Cited as Influential. Why Is That?|url=https://filmschoolrejects.com/akira-influence-12cb6d84c0bc/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107205951/https://filmschoolrejects.com/akira-influence-12cb6d84c0bc/|archive-date=November 7, 2018|access-date=November 7, 2018|website=[[Film School Rejects]]}}</ref> १९९७ तमवर्षपर्यन्तं अमेरिकादेशस्य वीडियो-उद्यमस्य जापानी-अनिमे इति द्रुतगत्या वर्धमाना शैली आसीत्। पश्चात् अन्तर्जालस्य विकासेन अन्तरराष्ट्रीय-प्रेक्षकाः जापानी-विषयवस्तु सुलभतया प्राप्नुयुः। प्रारम्भे अन्तर्जालीय-पायरेसी इत्येषा अस्मिन् प्रमुखा भूमिका निर्वहति, कालान्तरे विधिसम्मत-विकल्पाः दृश्यन्ते येन अवैधप्रथाः लक्षणीयाः न्यूनीकृताः।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/olliebarder/2017/10/18/netflix-is-currently-funding-thirty-original-anime-productions/|title=Netflix is Currently Funding 30 Original Anime Productions|website=[[Forbes]]|access-date=January 21, 2022|archive-date=October 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018215755/https://www.forbes.com/sites/olliebarder/2017/10/18/netflix-is-currently-funding-thirty-original-anime-productions/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2019/12/23/21003549/anime-streaming-wars-netflix-amazon-att-sony-crunchyroll-funimation|title=Anime is one of the biggest fronts in the streaming wars|website=The Verge|date=23 December 2019|access-date=January 21, 2022|archive-date=March 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328045549/https://www.theverge.com/2019/12/23/21003549/anime-streaming-wars-netflix-amazon-att-sony-crunchyroll-funimation|url-status=live}}</ref> २०१० तमात् वर्षात् आरभ्य स्ट्रीमिङ्-सेवाः अन्तरराष्ट्रीय-विपणिनां कृते अनिमे-चित्राणां निर्माण-अनुज्ञापत्र-वितरण-कार्येषु अधिकतया संलग्नानि अभवन्। एतत् विशेषतः नेटफ्लिक्स्, क्रन्चिरोल् इत्यादिषु जाल-सेवानां विषये भवति, येषु अनेकेषु देशेषु बृहता सूचीपत्राणि सन्ति। यद्यपि २०२० तमवर्षपर्यन्तं बहुविधविकसितदेशेषु अनिमे-प्रशंसकेभ्यः वैधानिक-विषयवस्तु प्राप्तुं न्यूनाः विकल्पाः आसन्, अतः ते आन्लाइन-पायरेसी इत्येताम् प्रति प्रवृत्ताः आसन्। तथापि २०२० तमात् वर्षात् आरभ्य अनिमे-चलच्चित्रस्य वैश्विक-लोकप्रियतायां कोविड्-१९ महामार्याः कारणात् स्ट्रीमिङ्-सेवाभिः यथा नेटफ्लिक्स्, अमेज़ान् प्राइम् वीडियो, एच॰ बी॰ ओ॰ म्याक्स्, डिस्नी+, हुलु, क्रन्चिरोल्, हिडिव् इत्यादीनां अनिमे-सेवाभिः नूतनानां अनुज्ञापत्रितानां अनिमे-प्रदर्शनानां परिमाणस्य तथा तेषां सूचीपत्राणां आकारस्य च अन्तरराष्ट्रीय-लभ्यतां वर्धयन् अनया लोकप्रियतायां तथा आग्रहस्य च अपरं उत्कर्षं अनुभवति। नेटफ्लिक्स् इत्यनेन सूचितम् यत् २०१९ अक्टोबर्-मासतः २०२० सेप्टेम्बर्-मासपर्यन्तं विश्वव्यापीरूपेण १० कोट्यधिकाः सदस्य-परिवाराः अस्मिन्नञ्चे न्यूनातिन्यूनं एकं अनिमे-शीर्षकम् दृष्टवन्तः।<ref>{{cite news|last1=Frater|first1=Patrick|title=Japanese Anime Is Growing Success Story for Netflix|url=https://variety.com/2020/streaming/asia/japanese-anime-is-growing-success-netflix-1234816488/|access-date=13 January 2021|work=Variety|date=27 October 2020|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212045242/https://variety.com/2020/streaming/asia/japanese-anime-is-growing-success-netflix-1234816488/|url-status=live}}</ref> अकिरा कालावधौ प्रायः १०० देशेषु स्ट्रीमिङ्-मञ्चस्य शीर्ष-दशसूच्यां अनिमे-शीर्षकाः दृश्यन्ते स्म। २०२१ तमवर्षपर्यन्तं अनिमे-श्रृङ्खलाः संयुक्तराज्य-अमेरिका-देशे सर्वाधिकम् अपेक्षितानि विदेशीय-भाषायाः दूरदर्शन-कार्यक्रमाः सन्ति, यत् विपणिभागस्य ३०.५% भागः अस्ति। तुलनया स्पेनिश्-भाषायाः तथा कोरियन्-भाषायाः कार्यक्रमाः क्रमशः २१% तथा ११% भागं वहन्ति। २०२१ तमे वर्षे नेटफ्लिक्स् इत्यस्य वैश्विकसदस्यानां अर्धतः अधिकाः अनिमे-चित्राणि अपश्यन्।<ref>{{cite news|title='Ghost in the Shell SAC_2045,' 'JoJo's Bizarre Adventure' Return as Netflix Reveals 40 Anime Titles for 2022|url=https://variety.com/2022/tv/asia/ghost-in-the-shell-netflix-anime-1235216752/|website=Variety|date=28 March 2022|access-date=April 3, 2022|archive-date=April 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403175754/https://variety.com/2022/tv/asia/ghost-in-the-shell-netflix-anime-1235216752/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Netflix: More Than Half of Members Globally Watched 'Anime' Last Year|url=https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2022-03-30/netflix-more-than-half-of-members-globally-watched-anime-last-year/.184167|website=Anime News Network|date=30 March 2022|access-date=April 3, 2022|archive-date=April 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403175754/https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2022-03-30/netflix-more-than-half-of-members-globally-watched-anime-last-year/.184167|url-status=live}}</ref> २०२२ तमे वर्षे ‘अटैक् आन् टैटान्’ इति अनिमे-श्रृङ्खला ग्लोबल्-टी॰ वी॰ डिमाण्ड्-पुरस्कारेषु ‘मोस्ट्-इन्-डिमाण्ड् टी॰ वी॰ श्रूङ्खला इन् द वर्ल्ड् २०२१’ इति पुरस्कारं प्रापत्। अटैक् आन् टैटान् इतीदं ‘वर्ल्ड्स् मोस्ट् इन्-डिमाण्ड् टी॰ वी॰ शो’ इति उपाधिं प्राप्तवती प्रथमा आङ्ग्लभाषारहित-श्रृङ्खला अभवत्, यस्याः उपाधिः पूर्वं केवलं ‘द वॉकिङ् डेएड्’ तथा ‘गेम् ऑफ् थ्रोन्स्’ इत्येताभ्यां धारितम् आसीत्। २०२४ तमे वर्षे ग्लोबल्-टी॰ वी॰ डिमाण्ड् अवार्ड्स् इत्यस्मिन् ‘मोस्ट्-इन्-डिमाण्ड् टी॰ वी॰ सीरीस् इन् द वर्ल्ड् २०२३’ इति पुरस्कारं ‘जूजुत्सु कैसेन्’ इति अनिमे-श्रृङ्खला प्रापत्।<ref>{{cite news|url=https://todotvnews.com/en/parrot-analytics-unveils-winners-of-6th-annual-global-demand-awards/|title=Parrot Analytics Unveils Winners of 6th Annual Global Demand Awards|website=todotvnews|date=30 January 2024|access-date=February 1, 2024|archive-date=January 31, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131053114/https://todotvnews.com/en/parrot-analytics-unveils-winners-of-6th-annual-global-demand-awards/|url-status=live}}</ref> नेटफ्लिक्स् प्रतिवेदितवान् यत् २०१९ अक्टोबर् तः २०२० सितम्बरपर्यन्तं विश्वे १०० मिलियनातिवर्चित-सदस्य-गृहैः अधिकैः न्यूनतम् एकं एनिमे-शीर्षकं दत्तं दृष्टम्। एका-वर्ष-कालावधौ लगभग् १०० देशेषु प्रवाह-प्लैट्फॉर्म्-शीर्ष-दश-सूच्यां एनिमे-शीर्षकानि आवृत्ता अभवन्। २०२१ तमे वर्षे अनागमित-भाषायां दूरदर्शन-श्रृंखलासु सर्वाधिक-अनुरोध-श्रेण्याः एनिमे-श्रृंखलाः आसीत् यत् अमेरिकायां बाजार-हिस्से ३०.५ प्रतिशतं अदा करोति; स्पेन्यः तथा कोरियन्-भाषा-शृंखलाः क्रमशः २१प्रतिशतं तथा ११प्रतिशतं अस्ता।<ref>{{cite web|url=https://screenrant.com/anime-that-inspired-hollywood-movies/|title=10 Anime That Inspired The Making Of Movies In Hollywood|website=Screenrant|date=20 January 2021|access-date=January 29, 2022|archive-date=January 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130002956/https://screenrant.com/anime-that-inspired-hollywood-movies/|url-status=live}}</ref> २०२१ तमे वर्षे नेटफ्लिक्स्-वैश्विक-सदस्याः आधिका भागः एनिमे स्वीकरवन्तः। २०२२ तमे वर्षे दीवारविरोधः इति धारावाहिकम् 'विश्वे २०२१ तमे वर्षस्य अति-अवलोकितं दूरदर्शन-श्रृंखला' इति पुरस्कारं लब्धवान् तथा २०२४ तमे वर्षे जुजुत्सु कैसेन् इत्यनेन 'विश्वे २०२३ तमे वर्षस्य अति-अवलोकितं दूरदर्शन-श्रृंखला' इति पुरस्कारं प्राप्तम्।<ref>{{cite web|url=https://public.oed.com/blog/japanese-words-in-the-oed/|title=From anime to zen: Japanese words in the OED|website=Oxford English Dictionary|date=4 August 2021|access-date=June 30, 2023|archive-date=June 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609012226/https://public.oed.com/blog/japanese-words-in-the-oed/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gamesradar.com/anime-and-manga-strongarm-their-way-into-the-oxford-dictionary-as-isekai-and-mangaka-become-official-english-words/|title=Anime and manga strongarm their way into the Oxford dictionary as 'Isekai' and 'Mangaka' become official English words|website=[[GamesRadar+]]|date=28 March 2024|access-date=April 21, 2024|archive-date=April 21, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421171217/https://www.gamesradar.com/anime-and-manga-strongarm-their-way-into-the-oxford-dictionary-as-isekai-and-mangaka-become-official-english-words/|url-status=live}}</ref> एनिमे-रुचिः एवम् जपानी-वीडियो-क्रीडानाम् आग्रहः ब्रिटेन् विद्यालयीन्यस्मिन् छात्रैः जपानीभाषा-अधिगमाय प्रेरणां दत्तवान्। 'एनिमे' इति पदम् सहिताः शेनन्, शोजो, इसेकाइ इत्यादयः जपानी-पॉप्-सांस्कृतिक-शब्दाः ऑक्सफोर्ड्-अङ्ग्रेजी-कोशायाः अन्तर्भुक्ताः।<ref>{{cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2021-04-14/peruvian-politicians-cosplay-anime-characters-to-score-the-otaku-vote/.171709|title=Peruvian Politicians Cosplay Anime Characters to Score the "Otaku" Vote|website=Anime News Network|date=14 April 2021|access-date=January 20, 2022|archive-date=January 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120225847/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2021-04-14/peruvian-politicians-cosplay-anime-characters-to-score-the-otaku-vote/.171709|url-status=live}}</ref> विविध-एनिमे तथा माङ्गा-श्रृंखलाः हलिउड्-चित्रनिर्माणं प्रेरितवन्तः च अनेकानि संदर्भात् प्रसिद्ध-चलचित्राणि पात्राणि च प्रकुर्वन्।<ref>{{cite web|url=https://vogue.sg/influence-of-anime-on-fashion/|title=The influence of anime on the fashion landscape—from the '90s till today|website=[[Vogue Singapore]]|date=14 November 2022}}</ref> हलिउड् स्वयम् किञ्चन एनिमे-धारावाहिकान् जीवच्चित्ररूपेण रूपान्तरितवान् यथा घोस्ट्-इन्-द-शेल्, डेथ्-नोट्, ड्रागन-बॉल्-एवोल्यूशन्, काउबॉय-बीबॉप् इत्यादयः परन्तु अतीवांशतः एते रूपान्तरणानि समीक्षकैः च दर्शकैश्च अवहेलितानि सन्ति तथा आर्थिकदृष्ट्या अपफलानि अभवन् मुख्यकारणानि मूल-स्रोतस्य कथानकपरिवर्तनं तथा जीवच्चित्रस्य सीमितकुशलता इति निर्दिष्टानि सन्ति।<ref>{{Cite news|last=Laing|first=Aislinn|date=16 July 2020|title=Pink-caped Chilean deputy brings lawmakers to their feet to celebrate coronavirus bill|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-chile-pensions-idUSKCN24G3B4|access-date=22 April 2021|archive-date=January 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120224917/https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-chile-pensions-idUSKCN24G3B4|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Quinteros|first=Paulo|date=15 July 2020|title=Hokage Jiles: La diputada celebró la aprobación del proyecto del 10% corriendo a lo Naruto|url=https://www.latercera.com/mouse/hokage-jiles-la-diputada-celebro-la-aprobacion-del-proyecto-del-10-corriendo-a-lo-naruto/|access-date=22 April 2021|website=[[La Tercera]]|archive-date=January 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120224925/https://www.latercera.com/mouse/hokage-jiles-la-diputada-celebro-la-aprobacion-del-proyecto-del-10-corriendo-a-lo-naruto/|url-status=live}}</ref> एकः अपवादः 'एलिटा: बैटल्-एन्जल्' इति चलचित्रः यः तुलनात्मकेन अपेक्षया मध्यम् व्यावसायिक-सफलतां प्राप्तवान् तथा समालोचक-दर्शकयोः द्वयोः अपि सकारात्मक-प्रतिक्रियाः प्राप्तः; तेन संपूर्णे विश्वे लगभगः अमेरिकियन-डॉलर् ४०४ मिलियन् आयः प्राप्तः यत् निर्देशक-रॉबर्ट्-रोद्रिगेज्-इत्यस्य उच्चतम्-आयार्जक-चलचित्रम् अभवत्।<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/anime-movies-hollywood-adaptations-bad-flops-film-studios-2019-1|title=Why Hollywood adaptations of anime movies keep flopping|website=BusinessInsider|date=11 January 2019|access-date=January 29, 2022|archive-date=January 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112185538/https://www.businessinsider.com/anime-movies-hollywood-adaptations-bad-flops-film-studios-2019-1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/08/10/why-hollywood-should-stay-away-from-live-action-remakes-of-anime.html|title=Why Hollywood should leave anime out of its live-action remake obsession|website=CNBC|date=10 August 2019|access-date=January 29, 2022|archive-date=January 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130023632/https://www.cnbc.com/2019/08/10/why-hollywood-should-stay-away-from-live-action-remakes-of-anime.html|url-status=live}}</ref> एनिमे-प्रभावे फेशन्-क्षेत्रे अपि गम्भीरं परिवर्त्तनं दृष्टम् — दृश्यकथाकथनं तथा विशिष्ट-पात्र-रूपैः मिलित्वा सडक-ऐश्वर्यम्, कोस्प्ले-संस्कारः, उच्च-फेशन्-सहयोगाच्च प्रेरयन्ति।<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/topics/7495/anime-industry-in-japan/#dossierKeyfigures|title=Anime industry in Japan - statistics and facts|website=Statista|date=17 January 2022|access-date=December 4, 2021|archive-date=December 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204121928/https://www.statista.com/topics/7495/anime-industry-in-japan/#dossierKeyfigures|url-status=live}}</ref> एनिमे अपि माङ्गा-सहितम् जापानस्य सकारात्मक-विश्व-छवि-निर्माणे सहायता कृतवती तथा परदेशैः सह तत्र सम्बन्धान् सुधृढयितुं साहाय्यं करोत्। २०१५ तमे वर्षे अमेरिकायां जापानी-प्रधानमन्त्री-शिन्जो-अबे-अभ्यागतौ राष्ट्रपति-बराक्-ओबामा जापानस्य सांस्कृतिक-दानाय धन्यवादा उक्तवान् स्म यत्र ओवाः-निमेषे जना-युगलेखाः अपि सम्वादितानि।<ref>{{Cite web|last=Nagata|first=Kazuaki|date=7 September 2010|title=Anime makes Japan a cultural superpower|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2010/09/07/reference/anime-makes-japan-superpower/|via=Japan Times Online|access-date=June 30, 2023|archive-date=July 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707010033/https://www.japantimes.co.jp/news/2010/09/07/reference/anime-makes-japan-superpower/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Tamaki|first1=Taku|title=Japan has turned its culture into a powerful political tool|url=http://theconversation.com/japan-has-turned-its-culture-into-a-powerful-political-tool-72821|journal=The Conversation|date=April 26, 2017|language=en|access-date=May 5, 2023|archive-date=November 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118214114/https://theconversation.com/japan-has-turned-its-culture-into-a-powerful-political-tool-72821|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower|url=https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/|publisher=[[Quartz (publication)|Quartz]]|date=2020-05-27|access-date=January 20, 2022|archive-date=October 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021121139/https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/|url-status=live}}</ref> === भक्तिनिमित्तप्रतिसादः === [[सञ्चिका:Tracon_2013_06.jpg|लघुचित्रम्|[[फिन्लैण्ड्|फिन्नलण्डदेशीयं]] टैम्पेरे-हॉल् इत्यत्र २०१३ तमे वर्षे ट्राकोन्-समारोहे 'पुएल्ला मागि मदोका माजिका' [Puella Magi Madoka Magica] धारावाहिकात् मदोका कनमे [Madoka Kaname] तथा क्यूबेय् [Kyubey] इत्ययोः पात्रयोः वेशाभिनयः।]] एनिमे-प्रशंसक-समुहैः (आनिमे-भक्तिसङ्घैः) नव-उद्घोषणकालिन् १९९० दशकात् 'एनिमे-वर्चस्' इति उत्थानेन सह अनिमे-समारोहाः (कन्भेन्शन्स्) उद्भवन् यत्र एनिमे-लोकप्रियतायाः वैश्विकवृद्धेः द्योतकम् दृष्टम् भवति।{{sfn|Brenner|2007|pp=214–215}} एते समाहाराः एनिमे-माङ्गा-आश्रिताः भवन्ति तथा वेषाभिनयस्य (कॉस्प्ले) स्पर्धाः उद्योग-वार्तालाप-मण्डलानि च अन्तर्भवन्ति।{{sfn|Poitras|2000|p=73}} वेषाभिनयः — 'वेषाभिनयः' — केवलं एनिमे-विशेषः नास्ति परन्तु एनिमे-सम्मेलनेषु तथा मुखौटा-नाट्येषु अतीव लोकप्रियः अभवत्। जपानी-संस्कृत्याः शब्दाः च माध्यमस्य लोकप्रियतया अङ्ग्लभाषायाम् प्रविष्टानि यथा 'ओताकु' — एतत् जपानी-शब्दः भाषायाम् अनिच्छापूर्णः आसीत् परन्तु अङ्ग्लभाषायाम् सामान्यतया एनिमे वा माङ्गा-विषये अतिशयानुरागं दर्शयितुं प्रयोगीक्रियते।<ref>{{cite web|last=Davis|first=Jesse Christian|title=Japanese animation in America and its fans|url=http://ir.library.oregonstate.edu/xmlui/bitstream/handle/1957/8736/thesis.pdf|access-date=December 12, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113039/http://ir.library.oregonstate.edu/xmlui/bitstream/handle/1957/8736/thesis.pdf|archive-date=March 4, 2016|url-status=live}}</ref> अन्यः शब्दः यः अमेरिकायाम् समागतः 'वापनिज़्' इति तत् श्वेतजनानां जपानीत्वे अभिलाषां वा पश्चात् 'वीब्' इत्यर्थेन प्रयुज्यते यः जपानी-एनिमे-उप-संस्कृत्यायाः अत्यधिकाभिलाषिणां निर्देशः अस्ति — एषः शब्दः आरम्भे अपमानार्हः आसीत् परन्तु कालयात्रायाम् किञ्चन पुनरावृत्त्या केचन प्रशंसकाः आत्मनः हास्ययुट्ट्यया च सकारात्मक-भावेन आत्मनि अवलम्बयन्ति। भक्तयः प्रशंसाकथाः चित्रानि, सङ्गणक-भूमिचित्रपृष्ठानि, तथा एनिमे-गीत-चित्र-चलचित्राणि सृज्यन्ते। अनेकाः भक्ताः एनिमे-, क्रीडा-, माङ्गा-आदि मध्ये चित्रितान् स्थलान् पर्यटन्ति — एतत् आचर्यं 'चलच्चित्र-तीर्थयात्रा' इति कथ्यते।<ref>{{Cite journal|date=2022-03-01|title=The identity construction of Chinese anime pilgrims|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S016073832200024X}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cbr.com/otaku-or-weeb-the-differences-insults/|title=Otaku or Weeb: The Differences Between Anime Fandom's Most Famous Insults|website=CBR|date=31 May 2020|access-date=November 22, 2021|archive-date=November 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122193854/https://www.cbr.com/otaku-or-weeb-the-differences-insults/|url-status=live}}</ref> वर्तमान-२०२० दशकस्यपर्यन्ते अनेकाः एनिमे-प्रशंसकाः सामाजिक-माध्यमपटलान् तथा अन्यान् जालस्थलान् यथा यूट्यूब् [YouTube], बिलीबिली्, ट्विच्, फॅन्डम्, [[फेस्बुक्|फेसबुक्]], इन्स्टाग्राम्, रेडिट्, डिस्कोर्ड्, टम्बलर्, फोर्-चान्, टिकटोक्, ट्वीटर् इत्यादीनि उपयुज्य अन्तर्जाल समुदायैः तथा दत्तांश-कोषैः (डाटाबेसेस्) यथा IMDb, MyAnimeList च एनिमे, माङ्गा च विषये संवादं कुर्वन्ति तथा स्व-श्रवणक्रमं परिगणयन्ति; समाचारस्रोतैश्च यथा Anime News Network इत्यादि वार्ताः प्राप्यन्ते।<ref>{{cite book | chapter-url = https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203117927-6/wikis-participatory-fandom-jason-mittell | doi = 10.4324/9780203117927-6 | doi-broken-date = July 1, 2025 | title = The Participatory Cultures Handbook | chapter = Wikis and Participatory Fandom | year = 2012 | publisher = Routledge | isbn = 9780203117927 | access-date = April 19, 2023 | archive-date = April 19, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230419173429/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203117927-6/wikis-participatory-fandom-jason-mittell | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/12388417|title=Attack on Fandom: How Attack on Titan Fans Use Tumblr|first=Mariya|last=Shcherbinina|via=Academia.edu|access-date=5 February 2023|archive-date=April 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407054740/https://www.academia.edu/12388417|url-status=live}}</ref><ref name="ktops">{{cite news|url=https://www.cbr.com/jujutsu-kaisen-squid-game-wandavision-twitter-2021/|title=Jujutsu Kaisen Tops Squid Game, Wandavision in Social Media's 2021 Discussions|date=9 December 2021|website=CBR|access-date=December 16, 2021|archive-date=March 10, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310061915/https://www.cbr.com/jujutsu-kaisen-squid-game-wandavision-twitter-2021/|url-status=live}}</ref><ref name="kotakumal">{{Cite web|url=https://www.kotaku.com.au/2018/01/why-some-fans-watch-anime-at-double-speed/|title=Why Some Fans Watch Anime At Double Speed|date=January 11, 2018|website=[[Kotaku]] Australia|publisher=[[Gawker Media]]|language=en|access-date=June 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619035944/https://www.kotaku.com.au/2018/01/why-some-fans-watch-anime-at-double-speed/|archive-date=June 19, 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="forbes2">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/laurenorsini/2018/05/30/myanimelist-passes-third-day-of-unexpected-downtime/|title=MyAnimeList Passes Third Day Of Unexpected Downtime|last=Orsini|first=Lauren|website=[[Forbes]]|language=en|access-date=June 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619040817/https://www.forbes.com/sites/laurenorsini/2018/05/30/myanimelist-passes-third-day-of-unexpected-downtime/|archive-date=June 19, 2018|url-status=live}}</ref> क्रन्चिरोल् [Crunchyroll] संस्थायाः २०२३–२०२४ मानक-अनुसन्धानानुसारं तस्य अध्यक्षेन राहुल् परिणी दत्त-आकाङ्क्षया उच्यते यत् चीन् च जपान् बाह्ये पृथिव्याः प्रायः ८० कोटि जनाः एनिमे विषये उर्ध्वजागरूकाः, रुचि-प्रदर्शकाः वा वर्तमान-कालः इति भवेयुः तथा आत्मानं भक्तैः चिन्वन्ति इति अभिदर्शयन्ति।<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2024/2/26/24081180/crunchyroll-president-purini-anime-funimation-shutdown-sony-merger-decoder-interview|title=Crunchyroll president Rahul Purini on how anime took over the world|date=26 February 2024|website=[[The Verge]]|access-date=March 30, 2024|archive-date=March 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330200505/https://www.theverge.com/2024/2/26/24081180/crunchyroll-president-purini-anime-funimation-shutdown-sony-merger-decoder-interview|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.smh.com.au/culture/movies/800-million-and-growing-why-everyone-wants-a-piece-of-the-anime-action-20240314-p5fcek.html|title=800 million and growing: Why everyone wants a piece of the anime action|date=16 March 2024|website=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=March 30, 2024|archive-date=March 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330200505/https://www.smh.com.au/culture/movies/800-million-and-growing-why-everyone-wants-a-piece-of-the-anime-action-20240314-p5fcek.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/life/2023/07/15/digital/anime-crunchyroll-sony/|title=Former piracy site Crunchyroll cashes in on anime's global appeal|date=15 July 2023|website=[[The Japan Times]]|access-date=March 30, 2024|archive-date=March 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330200505/https://www.japantimes.co.jp/life/2023/07/15/digital/anime-crunchyroll-sony/|url-status=live}}</ref> २०२४ तमे वर्षे पोलिग्‍न् [Polygon] इति संस्थया कृत्-एके सर्वेक्षणे प्राप्तं यत् परीक्षा-प्राप्त-प्रशंसक-समूहस्य ६५प्रतिशतं उवाच यत् ते एनिमे अन्य-प्रकार-साहित्येभ्यः भावनात्मकेन अधिकं स्पन्दनसम्पन्नम् अनुभवन्ति तथा सहशलोचनं यत् मिलेनियल्-जननिः तथा जेन्–जेड्-युगस्य त्रयस्य च अधिकत्वेन एतत् माध्यमं पलायन-उपायेन अवलम्बन्ति। जेन्–जेड्-युगेन प्रेक्षणीय-समूहस्य द्वि-तृतीयांशः भाषते यत् ते पारम्परिक-माध्यमात् गुणात् भावनात्मकेन एनिमे-सम्बन्धेन अधिकं सहजानुभवः अनुभवन्ति। अर्धाधिकं (५०प्रतिशतात् अधिकं) सर्वेक्षण-प्राप्त-जनैः उवाचन् यत् एनिमे तेषां स्व-परिचयम्, वस्त्र-परिचयम्, सामाजिक-जानीतव्यम् च प्रभावितवती इति।<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/c/2024/1/22/24034466/anime-viewer-survey-research|title=Anime is huge — and here are the numbers to prove it|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|date=22 January 2024}}</ref> एकैकस्य दशके वर्धमानस्य एनिमे-लोकप्रियता-फलतः अनेकस्मिन् ख्यातिनामकेषु व्यक्तिषु अपि एतेषां रुचिः दृश्यते — उदाहरणतया एलोन् मस्क्, बीटीएस [BTS], तथा एरियाना ग्रान्डे इत्येके कथित-रूपेण एनिमे-भक्ताः अभवम्।<ref>{{Cite web|url=https://www.cbr.com/bts-celebrities-anime-huge-fans/|title=BTS & 9 Other Celebrities Who Are Huge Anime Fans|website=CBR|date=13 March 2021|accessdate=December 16, 2021|archivedate=December 16, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216162839/https://www.cbr.com/bts-celebrities-anime-huge-fans/}}</ref> === एनिमे-चित्रशैली === एनिमे-चित्रशैलीयाः प्रमुखाः वेदिकान् बिन्दवः यत् एषा पाश्चात्य-हास्यचित्रकाश्चान्यत् पृथक्त्वेन हिंसात्मकं अथवा रुधिर्पूर्णं दृश्यम् परिगृह्यते इति सन्देहः नास्ति। यदा दृश्यानां आशयः केवलं बालकानां कृते इति कल्पना परित्येगेयमिति तर्हि दर्शकः पश्यति यत् हिंसा, वेदना, कामासक्तिः, वेदना, मृत्युः च एनिमे-कथानकस्य अंगानि भूत्वा उपयुज्यन्ते, यथा अन्यानि माध्यमानि। {{Quote box | quote = “जपानी-चलच्चित्रम् अत्र यत् प्रवर्तमानं तन्म् अवभिद्यते तत्रात् बहु भिन्नम् अस्ति। एत्तद् तीव्रतरम्, अधिकं प्रौढरूपम्, अधिकं हिंसात्मकम् च अस्ति” | author = — माइक् लज्जो।<ref>{{cite journal |url=https://iafor.org/archives/journals/iafor-journal-of-asian-studies/10.22492.ijas.1.1.04.pdf |title="Gotta Catch 'Em All!" Pokémon, Cultural Practice and Object Networks |last=Bainbridge |first=Jason |journal=IAFOR Journal of Asian Studies |date=Winter 2014 |issue=1 |volume=1 |doi=10.22492/ijas.1.1.04 |access-date=January 9, 2023 |archive-date=March 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308075542/https://iafor.org/archives/journals/iafor-journal-of-asian-studies/10.22492.ijas.1.1.04.pdf |url-status=live }}</ref> | align = left | width = 25em | bgcolor = Lavender | salign = right }} एनिमे-लोकप्रियता वृद्ध्या तस्य शैली अपि व्यंग्यात्मकस्य तथा गंभीर-रचनात्मकस्य विषयम् अभवति। दक्षिण् पार्क् इत्यस्य 'चिन्पोकमोन्' तथा 'गुड् टाइम्स् विथ् वेपन्स्' एषु अङ्ग्ल-व्यंग्येषु जपानी-संस्कृत्या एनिमे-ट्रॉप्स् व्यङ्ग्येन समक्ष्यन्ते, तथा Adult Swim इत्यस्य '퍼फेक्ट् हेअर् फॉरएवर्' तथा Nickelodeon इत्यस्य 'कप्पा मिकी' इत्यादीनि उदाहरणानि दृश्यन्ते। किञ्च अनेनैव प्रकारेण कतिपय एनिमे अपि व्यङ्ग्येन स्व-रूपम् अनुशोभयन्ति यथा 'कोनोसुबा' इति।<ref name="anna3">{{cite web|title=Lexicon - Anime|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=45|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830144913/https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=45|archive-date=August 30, 2020|access-date=12 September 2020|website=[[Anime News Network]]}}</ref> परम्परया केवलं जपानी-रचितानि कृतयः एव एनिमे इति मन्यन्ते परन्तु कतिपय अङ्ग्लरचित-कृतयः एनिमे-इव-शैलीन्विताः इति विवादं उद्दीपयन्ति — उदाहरणतया अमेरिकीय-निर्माणानि 'अवतार्: द लास्ट् एयरबेंडर्' तथा 'द लेजेण्ड् ऑफ् कोर्रा' इत्येते एनिमे-शैली-प्रेरित-चित्राश्च विद्यमानाः।<ref>{{cite web|title=Aaron McGruder - The Boondocks Interview|url=http://www.ugo.com/ugo/html/article/?id=17924|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030033247/http://www.ugo.com/ugo/html/article/?id=17924|archive-date=October 30, 2007|access-date=October 14, 2007|work=Troy Rogers|publisher=UnderGroundOnline|quote=We looked at Samurai Champloo and Cowboy Bebop to make this work for black comedy and it would be a remarkable thing.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.g4tv.com/screensavers/features/49962/Ten_Minutes_with_Megas_XLR.html|title=Ten Minutes with "Megas XLR"|date=October 13, 2004|access-date=November 27, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929123347/http://www.g4tv.com/screensavers/features/49962/Ten_Minutes_with_Megas_XLR.html|archive-date=September 29, 2007|url-status=live}}</ref><ref name="company">{{cite web|url=http://www.savtheworld.com/eng/company.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813141936/http://www.savtheworld.com/eng/company.php|url-status=dead|archive-date=August 13, 2007|title=STW company background summary}}</ref> एतेषां रचनानां विषये कतिपयलेखकाः तान् 'एनिमे-प्रेऱित-चलच्चित्राणि' इति वर्गीकर्तुं यतन्ते यत् अस्य वृत्ते जपानात् बहिर्गतम् शैली-रूपाणि अपि अभवयन्ति।<ref name="escapist">{{cite web|last=O'Brien|first=Chris|title=Can Americans Make Anime?|url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/features/9829-Can-Americans-Make-Anime|work=The Escapist|access-date=July 17, 2013|date=July 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018071546/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/features/9829-Can-Americans-Make-Anime|archive-date=October 18, 2012|url-status=live}}</ref> किञ्च कतिचन-निर्मातृणां मतिः अस्ति यत् केवलं जपानीकः राष्ट्रे एव एनिमे स्यादिति, यस्य परिणामे संस्कृतिस्वत्वम् अपहृत्य कृत्यस्य सांस्कृतिक-चित्तं नष्टं भवति इति जॉन् अप्लिगर् इत्यस्य भाषणेन उक्तम्।<ref>{{Cite web|date=May 15, 2006|title=How should the word ''Anime'' be defined?|url=http://www.animenation.net/blog/2006/05/15/ask-john-how-should-the-word-anime-be-defined/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217143953/http://www.animenation.net/blog/2006/05/15/ask-john-how-should-the-word-anime-be-defined/|archivedate=December 17, 2008|accessdate=September 26, 2008|website=AnimeNation}}</ref> किञ्चान् अपि एनिमे-पात्राणि यदि परदेशीय-लक्षणेन निर्दिश्यन्ते तेषु युरोपीय-पात्राणां सन्दर्भे विशिष्ट-नाक-उत्तमान् कपाट्-श्रेणी-लक्षणानि दृश्यन्ते, तथापि कतिचन-शैलयः मिथ्याचिह्न-सहितम् राष्ट्र-जात्यर्थस्य परित्यागं कुर्वन्ति येन तान् 'मुखोकोसेकी' (नागरिकता-रहितता) इति आलोच्यते। मुखोकोसेकी-चित्रपात्राणि विदेशे कृत्यस्य ग्रहणशीलतायाः परिणामं प्रभावितुं शक्नुवन्ति।<ref name="do1">{{cite web|title=Do Manga Characters Look 'White'?|last=Thorn|first=Rachel|author-link=Rachel Thorn|url=http://www.matt-thorn.com/mangagaku/faceoftheother.html|access-date=December 11, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717060459/http://www.matt-thorn.com/mangagaku/faceoftheother.html|archive-date=July 17, 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="CuteCult">Bîrlea, Oana-Maria. “Soft Power: ’Cute Culture’, a Persuasive Strategy in Japanese Advertising.” TRAMES: A Journal of the Humanities & Social Sciences, vol. 27, no. 3, July 2023, pp. 311–24. EBSCOhost via [[Wikipedia:The Wikipedia Library|Wikipedia Library]], https://doi.org/10.3176/tr.2023.3.07.</ref><ref name="CBRnation2">Altiok, Revna. "[https://www.cbr.com/mukokuseki-no-nationality-importance-in-anime/ What Is Mukokuseki in Anime – And Why Is It Important?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240119143318/https://www.cbr.com/mukokuseki-no-nationality-importance-in-anime/|date=January 19, 2024}}" from ''[[Comic Book Resources]]'', 24 June 2022.</ref> यू॰ए॰ई॰-फिलिपिन्स् मिश्रित-निर्मितम् दूरदर्शन-श्रृंखला 'टोरकाइजर्' — [Torkaizer] — मध्य-पूर्वस्य प्रथमम् एनिमे-शृङ्खलावत् उपाध्यताम् लभति इति कथ्यते तथा अधुना निर्माणे अपेक्षया निधेः अन्वेषणे अस्तीति।<ref name="Torkaizer">{{cite web|last=Fakhruddin|first=Mufaddal|title='Torkaizer', Middle East's First Anime Show|url=http://me.ign.com/en/news/9594/-torkaizer-middle-east-s-first-anime-show|website=IGN|access-date=June 12, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630133627/http://me.ign.com/en/news/9594/-torkaizer-middle-east-s-first-anime-show|archive-date=June 30, 2013|url-status=live|date=April 9, 2013}}</ref> नेटफ्लिक्स् [Netflix] च जपानी-स्टुडियो-सहयोगेन अनेकानि एनिमे-श्रृंखलाः उत्पादनानि कृतवान् येन पाश्चात्य-बजारयोः वितरणमार्गः सुलभो जातः।<ref>{{cite web|last1=Schley|first1=Matt|title=Netflix May Produce Anime|url=http://www.otakuusamagazine.com/LatestNews/News1/Netflix-May-Produce-Anime-7035.aspx|website=OtakuUSA|date=November 5, 2015|access-date=November 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107204830/http://otakuusamagazine.com/LatestNews/News1/Netflix-May-Produce-Anime-7035.aspx|archive-date=November 7, 2015|url-status=live}}</ref> समकक्षं क्रन्चिरोल् [Crunchyroll] अपि उत्थानेन स्व-प्रयत्नैः 'हाई गर्डियन् स्पाइस्' तथा 'टावर् ऑफ् गॉड्' इत्यादीनि शीर्षकानि उत्पादनार्थं अवलम्बितवान्।<ref name="CrunchyOriginals">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-02-25/crunchyroll-unveils-7-crunchyroll-originals-works-including-tower-of-god-noblesse-god-of-high-school/.156748|title=Crunchyroll Unveils 7 'Crunchyroll Originals' Works Including Tower of God, Noblesse, God of High School|publisher=[[Anime News Network]]|date=February 25, 2020|access-date=July 25, 2020|archive-date=February 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225153220/https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-02-25/crunchyroll-unveils-7-crunchyroll-originals-works-including-tower-of-god-noblesse-god-of-high-school/.156748|url-status=live}}</ref> जाल-आधारितशृङ्खला 'आरडब्ल्युबाय्' — रोस्टर् टिथ् [Rooster Teeth] इति [[टेक्सास्]]<nowiki/>-आधारित् संस्थया निर्मिता — एनिमे-चित्रशैलीं अनुयायिनि इति बहु-स्रोतैः कथ्यते; अङ्ग्लपत्रिकाः अपि ताम् 'अमेरिकीय-निर्मित-एनिमे' इति श्रेणीकुर्वन्ति।<ref name="AdweekRWBY2">{{cite web|last1=Castillo|first1=Michelle|title=American-Made Anime From Rooster Teeth Gets Licensed In Japan|url=http://www.adweek.com/news/technology/american-made-anime-rooster-teeth-gets-licensed-japan-159528|website=AdWeek|access-date=August 20, 2014|date=August 15, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090314/http://www.adweek.com/news/technology/american-made-anime-rooster-teeth-gets-licensed-japan-159528|archive-date=August 19, 2014|url-status=live}}</ref> तस्य रचनाकारः मोंटी् ओउम् २०१३ तमे वर्षे उक्तवान् यत् कतिपयाः मन्यन्ति यथा स्कॉच् [Scotch] केवलं स्कॉटलैण्डे निर्मातव्य इति — किन्तु कलाकारस्य मतिः अतीव सीमितदृष्टिः अस्ति; एनिमे एकः कला-रूपः<ref>{{cite web|last=Lazar|first=Shira|title=Roosterteeth Adds Anime RWBY To YouTube Slate (WATCH)|url=https://www.huffingtonpost.com/shira-lazar/roosterteeth-adds-anime-r_b_3720316.html|publisher=Huffingtonpost|access-date=August 15, 2013|date=August 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029134907/http://www.huffingtonpost.com/shira-lazar/roosterteeth-adds-anime-r_b_3720316.html|archive-date=October 29, 2013|url-status=live}}</ref> अस्ति च न केवलं राष्ट्र-बंधनं धारयति। आरडब्ल्युबाय् जपाने राष्ट्रभाषा-डब्-स्वरूपेण विमुक्तम् अस्ति तथा Rooster Teeth-नायकस्य उक्ति यत् एषा प्रथमवारं अमेरिकी-निर्मिता एनिमे जपाने विपण्यति इति अभवत्।<ref name="AdweekRWBY" /> === माध्यम-संयोजनानि === [[सञ्चिका:Pokemon_Center_Singapore.jpg|लघुचित्रम्|[[सिंहपुरम्|सिङ्गापुर् देशे]] Jewel Changi विमानक्षेत्रे 'पोकेमोन् केन्द्रम्' उपस्थितम्।]] जापानी-संस्कृतौ तथा मनोरञ्जने 'माध्यम-समुसन्धान' (media mix) इति नीतिः अस्ति या बहूनि प्रतिनिधित्व-रूपाणि मा॑ध्यमेषु विस्तारयति — विभिन्नप्रसारणमाध्यमानि, क्रीडा-रङ्ग-फलकानि, चालक-फोन्, खिलौने, रमणीय-उद्यानानि च इत्यादयः।<ref name="jen">[[Henry Jenkins]], ''Convergence Culture: Where Old and New Media Collide'', [[iarchive:isbn_9780814742815/page/110|p. 110]]</ref> एषा संज्ञा ट्रान्समीडिआ-फ्रँचाइजिस् सम्यक् तात्पर्यम् वहति।<ref name="Steinberg">Marc Steinberg, ''Anime's Media Mix: Franchising Toys and Characters in Japan''</ref><ref>{{cite journal|last=Denison|first=Rayna|author-link=Rayna Denison|url=https://www.academia.edu/3693690|title=Manga Movies Project Report 1 - Transmedia Japanese Franchising|journal=Academia.edu|access-date=July 31, 2015|archive-date=March 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318040903/https://www.academia.edu/3693690|url-status=live}}</ref> उक्तः शब्दः १९८० दशकस्य उत्तरभागे व्यापिनि अभवत् परन्तु तस्य आदौ १९६० दशकस्य एनिमे-वृद्धेः सह उद्योगस्य माधुर्य-संबन्ध-नीतिः आसीत्। किञ्चन एनिमे-माङ्गा-माध्यम-फ्रँचाइजस्य उदाहरणानि यथा राक्षसहन्तृ-यात्रा [Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba], ड्रागनोद्भवगोलकः [Dragon Ball], नियतिरात्रिः [Fate/stay night], यु-गी-ओह् [Yu-Gi-Oh!], नियोन्–जेनेसिस्–एवाङ्गेलिऑन् [Neon Genesis Evangelion], तथा गण्डम् [Gundam] इत्येके महान्ता वैश्विक-लोकप्रियता अर्जितवन्तः च जगति-श्रेष्ठ-आयार्जक-माध्यम-फ्रँचाइजिस् मध्ये गणिताः भवन्ति। पोकेमोन् [Pokémon] विशेषतः सर्वकालात् उच्चतम्-आयार्जक-माध्यम-फ्रँचाइजिस् इति अनुमीयते। <ref name="licensing">{{Cite news|title='Anime will only get stronger,' as Pokémon beats Marvel as highest grossing franchise|url=https://www.licensing.biz/entertainment/anime-will-only-get-stronger-as-pok%C3%A9mon-beats-marvel-as-highest-grossing-franchise|date=June 26, 2018|accessdate=September 5, 2018|archivedate=November 14, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114113828/https://www.licensing.biz/entertainment/anime-will-only-get-stronger-as-pok%C3%A9mon-beats-marvel-as-highest-grossing-franchise|deadurl=yes}}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} tqh2tl4bzjxqu3ttlqclu9bn3i2tkky 0 90135 500073 495075 2026-08-07T07:31:17Z Ganesh Paudel 6561 फलकम् योजितम् 500073 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|honorific-prefix=|name=विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला|native_name=विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला|image=BP Koirala.jpg|caption=वीपी कोइराला १९५०|office=नेपाल देशस्य २२ तम प्रधानमन्त्री|monarch=श्री ५ महेन्द्र|termstart=२७ मे १९५९|termend=१५ डिसेम्बर १९६०|predecessor=[[सुवर्णसम्शेर जबरा]]|successor=[[तुल्सी गिरी]]|office1=[[President of Nepali Congress|2nd President of the Nepali Congress]]|termstart1=26 May 1952|termend1=24 January 1956|predecessor1=[[Matrika Prasad Koirala]]|successor1=[[Subarna Shamsher Rana]]|termstart2=23 May 1957|termend2=21 July 1982|predecessor2=[[Subarna Shamsher Rana]]|successor2=[[Krishna Prasad Bhattarai]]|birth_date=८ सेप्टेम्बर १९१४|birth_place=[[Benares]], [[Benares State]], [[British Raj|British India]]|death_date=२१ जुलाई १९८२|death_place=काष्ठमण्डप नगरम्|party=[[नेपाली कांग्रेस]]|spouse={{marriage|[[सुशीला कोइराला]]|1936}}|children=4, including [[प्रकाश कोइराला]] and [[सशांक कोइराला]]|awards=[[नेपाल रत्न]] (२०१८ वि.सं.)<ref>{{cite web | url=https://en.setopati.com/political/129694 | title=BP Koirala conferred Nepal Ratna }}</ref>|alma_mater=[[Banaras Hindu University]]<br />[[University of Calcutta]]|signature=Signature of BP Koirala.png}} [[सञ्चिका:Bishweshwar_Prasad_Koirala_-_David_Ben_Gurion_1960.jpg|लघुचित्रम्|374x374अणवः|विश्वेश्वर् प्रसाद् कोयिराला इत्ययं इजरायल-देशयात्रायाम् डेविड् बेन्-गुरियन् इत्यनेन सह मिलितवान्।[[इस्रेलम्|इस्रयेलीयः]]]] बि. पि. कोइराला इति नाम्ना प्रसिद्धः विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (८ सेप्टेम्बर् १९१४-२१ जुलाई १९८२) एकः नेपाली-क्रान्तिकारी, राजनैतिकः नेता, लेखकः च आसीत्। सः १९५९ तः १९६० पर्यन्तं [[नेपालस्य प्रधानमन्त्री|नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्री]] आसीत्। सः लोकतान्त्रिक- समाजबादी राजनैतिकदलस्य नेपाली-काङ्ग्रेस् इत्यस्य नेतृत्वं कृतवान्। सः बालिवुड्-अभिनेत्र्याः मनीषा-कोइराला-सिद्धार्थ-कोइराला-इत्येतयोः पितामहः, पूर्वप्रधानमन्त्रिणः <nowiki>[[गिरिजाप्रसाद कोइराला]]</nowiki> -इत्यस्य अग्रजः, पूर्वप्रधानमन्त्र्याः <nowiki>[[मातृकाप्रसाद कोइराला]]</nowiki>-इत्यस्य अनुजः च आसीत्। कोइराला इत्ययं [[प्रजातन्त्रम्|लोकतान्त्रिकरूपेण]] निर्वाचितः प्रथमः, नेपालदेशस्य २२ तमः प्रधानमन्त्री च आसीत्। सः १८ मासान् यावत् पदच्युतः भूत्वा, राज्ञः महेन्द्रस्य निर्देशेन कारावासे च न्निर्वासितः। तस्य शेषजीवनं बहुधा कारागारे वा निर्वासने वा व्यतीतम् आसीत्, तथा च क्रमेण स्वास्थ्यं क्षीणं च जातम्। <ref>{{Cite web|title=Last Days with BP Koirala|url=https://www.nepalitimes.com/here-now/last-days-with-bp-koirala/|website=Nepal Times|date=14 October 2021|accessdate=2021-12-15|language=en-US}}</ref> नेपालदेशस्य महान् राजनैतिक-व्यक्तिषु अन्यतमः इति परिगणितः कोइराला लोकतन्त्रस्य दृढसमर्थकः आसीत्। सः दृढरूपेण अवदत् यत् नेपाल-सदृशस्य दरिद्रदेशे व्यक्तिगतस्वातन्त्र्यस्य, नागरिक-राजनैतिक-अधिकाराणां च प्रत्याभूतिः एव पर्याप्तं नास्ति, तथा च लोकतान्त्रिक-समाजवादः एव नेपालस्य अविकसितस्य समस्यायाः समाधानः अस्ति इति।<ref>{{Cite web|last=Chatterjee|first=Bhola|date=2015-04-09|title=BP Koirala: Bhola Chatterjee|url=http://lagatar.com/bp-koirala-memorial/|accessdate=2020-08-08|website=Lagatar|language=en-US}}</ref> == राजनैतिक-वृत्तिः == [[सञ्चिका:Bp_koirala_delhi_1951.jpg|लघुचित्रम्|गृहमन्त्रिणः बी. पी. कोइराला-वर्यः १९५१ तमे वर्षे दिल्लीनगरे&nbsp;]] तस्य विमोचनानन्तरं, भारतस्य स्वातन्त्र्यं आसन्नम् इति कारणात्, सः नेपालदेशे परिवर्तनं आनेतुं प्रायतत। 1947 तमे वर्षे सः भारते समाजवादी-नेपाली-राष्ट्रिय-काङ्ग्रेस् इतीदं स्थापितवान्, यत् 1950 तमे वर्षे नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षः अभवत्। 1947 मार्च्-मासस्य 9 दिनाङ्के, कोइराला नेपालदेशं गत्वा स्वभ्रातरं गिरिजा प्रसाद्-कोइराला-वर्यं बिराटनगरस्य जूट्-गिरणि-आन्दोलनस्य प्रेरणे साहाय्यम् अकरोत्। सः गिरिजा प्रसाद् कोयिराला इत्यनेन अन्यैः चतुर्णां राष्ट्रियकाङ्ग्रेस्-नेतृभिः सह गृहीतः, 21 दिवसदीर्घं, मन्दं च पर्वतैः गमनं कृत्वा, स्वसहकारीभिः आन्दोलनकारिणां सह काठमाण्डू-नगरं नीतः। बन्धितानां यात्रायाः विषये बहु अवधानं प्राप्तं, तथा च मार्गे ग्रामेषु स्थितानां कृषकाणां तीव्रगामित्वाय साहाय्यं च कृतम्। कोयिराला-जनाः अन्यैः बन्धितैः सह काठमाण्डू-बङ्ग्लौ स्थापिताः, परन्तु 27-दिनेभ्यः निराहार-आन्दोलनस्य, जन-विरोधस्य, 1947 आगस्ट्-मासे महात्मागान्धी-वर्यस्य आग्रहात् च शीघ्रमेव मुक्ताः अभवन्। 1990 तमे वर्षे प्रधानमन्त्री जुद्द् शम्शेर्-वर्यः अस्पृश्यतायाः विषये महात्माबौण्डास्-इत्येनं तथा महात्मसोणै दास्-इत्येनं च निर्वासितवान्। सः महात्माजोनाय् दास् यादव् इत्यस्य गृहे, सम्प्रति सुन्सारी, राजगञ्ज्, मोरङ्ग् इत्यत्र, वासं कृत्वा आन्दोलनं प्रारभत। बनारस्-नगरे महात्माबौण्डास्-यादवं मिलित्वा, महात्मसोणै दास्-वर्यः 1990 तमे वर्षे [[व्यासपूर्णिमा|गुरुपूर्णिमा]] नेपालस्य औपनिवेशिकशासनस्य समाप्त्यर्थं बी. पी.-कोइराला-वर्यं 51 रूप्यकाणि साहाय्यम् अकरोत्। पश्चात् नेपालीकाङ्ग्रेस् इत्यस्य निर्माणं जातम्। 2015 तमे वर्षे, बी. पी. कोइराला इत्येषः मोरङ्ग्-नगरस्य राजगञ्ज्-नगरस्य बूत्-सङ्ख्या 32 इत्यत्र महात्मा-सोणै-दास-यादवस्य गृहे उपविश्य निर्वाचने विजयी अभवत्। महात्मा सोनै दास् इत्येषः स्वस्य शिष्यं सूर्यनाथ् दास् यादव् इत्येनं सिराहा-नगरात् मन्त्रिणं कृतवान्। == साहित्यम् == [[सञ्चिका:BP._Koirala.png|लघुचित्रम्|बिश्वेश्वरप्रसाद कोइराला]] यद्यपि कोइराला नेपालदेशस्य अत्यन्तं करिश्माई-राजनैतिकनेतृषु अन्यतमः इति मन्यते, तथापि सः नेपाली-साहित्यस्य सुप्रसिद्धेषु, विचारशील-लेखकेषु अन्यतमः अपि आसीत्। सः लघुकथासु, कादंबरिषु, केषाञ्चन काव्येषु च अलिखत्। कोइराला हिन्दीभाषायां लघुकथालेखनम् आरब्धवान्।<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/40874126|title=B. P. Koirala: A Major Figure in Modern Nepali Literature|pages=209–218}}</ref>{{S-start}} {{s-off}} {{S-bef}} {{S-ttl|title=[[List of Prime Ministers of Nepal|Prime Minister of Nepal]]}} {{S-aft}} {{S-end}} {{फलकम्:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः}} ==संदर्भ सामग्री== {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दीलेखकाः]] [[वर्गः:१९८२ मरणम्]] [[वर्गः:१९१४ जननम्]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः]] [[वर्गः:नेपाली साहित्यकाराः]] 8j1sy2qmqxrfi8ax11p6qfbzhig4cp6 0 90310 500010 497493 2026-08-06T20:30:48Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500010 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = लुम्बिनी नेपालम् | native_name = लुम्बिनी नेपाल | native_name_lang = np | image_skyline = BRP Lumbini Mayadevi temple.jpg | settlement_type = [[नगरम्]] | coordinates = {{coord|27|28|53|N|83|16|33|E|display=inline}} | postal_code_type = डाकसंकेतः | postal_code = ३२९१४ | area_code = | footnotes = | official_name = | image_caption = मायादेवीमन्दिरम्, लुम्बिनी — यत्र बुद्धस्य जन्माभवत् इति चिह्नं }} '''लुम्बिनी''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] लुम्बिनीप्रान्ते रूपन्देहिजिलायां स्थितं बौद्धतीर्थस्थानम् अस्ति। बौद्धटीकाग्रन्थेषु निर्दिष्टं यत् माया देवी लुम्बिन्यां [[गौतमबुद्धः|सिद्धार्थगौतमस्य]] जन्म कृतवती, यः च. ६२४ पूर्वसन् मध्ये जातः।{{efn|Joshua Mark, "World History Encyclopaedia", 2020: ''The dates of the Buddha['s life] have been derived from various chronologies which all recognize that Siddhartha Gautama lived for 80 years but disagree on the dates those 80 years encompass. The chronologies are:'' 1.) Sri Lanka's Long Chronology: {{circa|624}} - {{circa|544}} BCE (The Convention) 2.) Alternative Long Chronology: {{circa|567}} - {{circa|487}} BCE 3.) India's Short Chronology: {{circa|448}} - {{circa|368}} BCE 4.) Contemporary Chronology: {{circa|563}} - {{circa|483}} BCE}}<ref name="UNESC01997">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/180/|title=World Heritage Committee Inscribes 46 New Sites on World Heritage List|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref name="UNESCO2014">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/666|title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha|publisher=UNESCO|access-date=1 March 2011}}</ref> सिद्धार्थगौतमः ज्ञानं प्राप्तवान्, शाक्यमुनिबुद्धः अभवत्, यः [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] संस्थापकः।<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/666/|title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha – UNESCO World Heritage Centre|publisher=Whc.unesco.org|access-date=19 August 2013}}</ref><ref>{{cite journal|title="Gautama Buddha (B.C. 623-543)" by T.W. Rhys-Davids, The World's Great Events, B.C. 4004-A.D. 70 (1908) by Esther Singleton, pp. 124–35}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.booksie.com/religion_and_spirituality/article/myoma_myint_kywe/the-buddha-%28bc-623bc-543%29|title=The Buddha (BC 623-BC 543) – Religion and spirituality Article – Buddha, Bc, 623|publisher=Booksie|date=8 July 2012|access-date=19 August 2013}}</ref> सः च. ५४४ पूर्वसन् मध्ये अष्टाशीतिवर्षेभ्यः परं परिनिर्वाणं प्राप्तवान्। लुम्बिनी बुद्धस्य जीवने चतुर्षु प्रमुखेषु पवित्रतीर्थेषु एकं तीर्थं मन्यते।<ref name="Cousins1996">{{cite journal|last=Cousins|first=LS|author-link=L. S. Cousins|title=The Dating of the Historical Buddha: A Review Article|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=6|issue=1|pages=57–63|year=1996|doi=10.1017/s1356186300014760|jstor=25183119|s2cid=162929573|url=http://indology.info/papers/cousins/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220043745/http://indology.info/papers/cousins/|archive-date=20 December 2010}}</ref><ref>{{cite book | last = Schumann | first = Hans Wolfgang | title = The Historical Buddha: The Times, Life, and Teachings of the Founder of Buddhism | url = https://archive.org/details/historicalbuddha0000hans | publisher = Motilal Banarsidass Press | year = 2003 | pages = [https://archive.org/details/historicalbuddha0000hans/page/10 10]–13 | isbn = 8120818172 }}</ref><ref>"The Eight Great Sacred Sites", ''Nekhor: Circling the Sacred'', Samye Translations.</ref> लुम्बिन्यां प्राचीनानि कतिचन देवालयानि सन्ति, यथा मायादेवीमन्दिरम्। अनेके नूतनमन्दिराणि अपि सन्ति, यानि विविधदेशीयैः बौद्धसंस्थाभिः वित्तसमर्थनं प्राप्तानि। बहूनि मन्दिराणि पूर्णतया निर्मितानि, अपरे निर्माणप्रक्रियायां सन्ति। अनेके स्मारकाः, विहाराः, स्तूपाः, सङ्ग्रहालयः, लुम्बिनीअन्तर्राष्ट्रीयअनुसन्धानसंस्थानं च पवित्रस्थलस्य समीपे स्थितानि। पुष्करिणी इति पवित्रसरोवरं, यत्र मायादेवी बुद्धस्य जन्मपूर्वं स्नानं कृतवती, यत्र च बुद्धः प्रथमं स्नानं कृतवान् इति विश्वासः। लुम्बिन्याः समीपस्थेषु अन्येषु स्थलेषु पूर्वबुद्धानां जन्म, ज्ञानप्राप्तिः, च अन्ते शरीरत्यागः अपि अभवत्।<ref name=":02">{{Cite web|publisher=Lumbini Development Trust|title=Birthplace of Buddha, Historical Place of Nepal, The World Heritage SiteLumbini Development Trust|url=http://lumbinidevtrust.gov.np/en/lumbini/content/19|access-date=2022-01-28|website=lumbinidevtrust.gov.np|accessdate=2025-09-11|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112191710/http://lumbinidevtrust.gov.np/en/lumbini/content/19|deadurl=yes}}</ref> लुम्बिनी [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्]] सन् १९९७ मध्ये विश्वधरोहरस्थलरूपेण घोषितम्।<ref name="UNESC019972">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/180/|title=World Heritage Committee Inscribes 46 New Sites on World Heritage List|first=UNESCO World Heritage|last=Centre|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref name="UNESCO20142">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/666|title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha|publisher=UNESCO|access-date=1 March 2011}}</ref> == बुद्धकालीनं लुम्बिनी == बुद्धस्य समये लुम्बिनी कपिलवस्तुनः पूर्वदिशायां, देवदहस्य दक्षिणपश्चिमदिशायां च स्थितम् आसीत्।<ref>{{Cite web|url=http://lumbini.planetwebnepal.com/?page_id=475|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117104444/http://lumbini.planetwebnepal.com/?page_id=475|url-status=usurped|archive-date=17 November 2015|title=Ramagrama-Devadaha|date=2013|website=lumbini.planetwebnepal.com|publisher=Lumbini Development Trust|access-date=2016-09-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldhistory.org/Kapilavastu/|title=Kapilavastu|last=Violatti|first=Cristian|date=12 December 2013|website=[[World History Encyclopedia]]|access-date=29 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814122252/http://www.ancient.eu/Kapilavastu/|archive-date=14 August 2016|url-status=dead}}</ref> देवदहः शाक्यगणराज्यस्य भागः आसीत्। बौद्धपरम्परानुसारं बुद्धस्य जन्म लुम्बिन्यां जातः।<ref>J.i.52, 54; Kvu.97, 559; AA.i.10; MA.ii.924; BuA.227; Cv.li.10, etc.</ref> लुम्बिन्यां अशोकस्तम्भः, यः एकः एकाश्मस्तम्भः अस्ति, ब्राह्म्याक्षरैः लेखनयुक्तः, सः रूपन्देह्यां सन् १८९६ मध्ये प्राप्तः। सः अशोकस्य लुम्बिन्यां आगमनस्य चिह्नरूपेण मन्यते। स्तम्भस्य प्राप्ते पूर्वं लुम्बिनी इति नाम न प्रसिद्धम्।<ref name="Sen">{{cite book | last = Sen | first = A. C. | title = Buddhist shrines in India | publisher = Maha Bodhi Book Agency | year = 2008 | isbn = 978-81-87032-78-6 | location = Kolkota | page = 24 }}</ref>  पराणवितानस्य अनुवादानुसारं लेखः एवम् वदति— "यदा देवप्रियः प्रियदर्शी राजा विंशतिवर्षाणि राज्ये प्रतिष्ठितः, तदा सः स्वयम् आगत्य एतत्स्थलं पूजितवान्, यतः शाक्यमुनिबुद्धः अत्र जातः। सः अश्वचित्रयुक्तं शिलाखण्डं निर्मितवान्, शिलास्तम्भं स्थापितवान् च, यत् भगवतः जन्म अत्र अभवत् इति सूचयितुं। सः लुम्बिनीग्रामं करमुक्तं कृतवान्, केवलं अष्टांशं उत्पादनस्य दत्तव्यम् इति निश्चितवान्।" पूर्वं एषः उद्यानः रूपन्देही इति प्रसिद्धः आसीत्, यः भगवन्पुरातः उत्तरदिशायां स्थितः। सुत्तनिपाते (श्लोकः ६८३) उल्लिखितं यत् बुद्धः लुम्बिनीयजनपदस्य शाक्यग्रामे जातः। बुद्धः देवदहं गत्वा लुम्बिनीवनं प्रविश्य तत्र देवदहसुत्तं उपदिष्टवान्।<ref>MA.ii.810</ref> == चित्रशाला == <gallery> सञ्चिका:Nepal_DSCN2126a.jpg|लुम्बिनी इत्यत्र प्राचीनाः भग्नावशेषाः सञ्चिका:Lumbini,_Buddhist_pilgrims_2,_Tree,_Nepal.jpg|[[अश्वत्थवृक्षः]] सञ्चिका:Mayadevi_Temple_and_ruins_of_ancient_monasteries_in_Lumbini_03.jpg|मायादेवीमन्दिरम्, प्राचीनविहाराणां भग्नावशेषाः </gallery><gallery widths="150" heights="150"> सञ्चिका:Nepal_Temple.JPG|नेपालदेशीयं मन्दिरम् सञ्चिका:Lumbini-44-indischer_Tempel-2013-gje.jpg|भारतदेशीयं मन्दिरम् सञ्चिका:Shanti_stupa,_World_Peace_Pagoda,_Lumbini.jpg|जापानदेशीयं स्तूपः सञ्चिका:Royal_Thai_Monastery,_Lumbini.jpg|थाइलैण्डराजकीयविहारः सञ्चिका:Zhong_Hua_Chinese_Buddhist_Monastery,_Lumbini,_Nepal.jpg|चीनदेशीयं विहारम् सञ्चिका:German_Buddhist_Temple_(9105852247).jpg|शार्मण्यदेशीयं विहारम् सञ्चिका:French_monastery.jpg|फ्रान्सदेशीयं विहारम् सञ्चिका:2015-03-16_Lumbini（Sri_Lanka_temple）ルンビニ・スリランカ寺_DSCF1296.jpg|श्रीलङ्कादेशीयं मन्दिरम् सञ्चिका:Stupa_in_Lumbini.jpg|दक्षिणकोरियादेशीयं मन्दिरम् सञ्चिका:2015-03-16_Lumbini（Cambodian_Monastery）ルンビニ・カンボジア寺_DSCF1438.jpg|कम्बोडियादेशीयं विहारम् सञ्चिका:Austrian_monastery_2.jpg|ऑस्ट्रियादेशीयं विहारम् सञ्चिका:Singapore monastery.jpg|सिंहपुरदेशीयं विहारम् सञ्चिका:Temple_By_Canada.jpg|कैनाडादेशीयं मन्दिरम् सञ्चिका:Vietnamese_Temple_(Phat_Quoc_Tu)_in_Lumbini,_Nepal_2019-04-09.jpg|वियतनामदेशीयं मन्दिरम् सञ्चिका:Urgen_Dorjee_Choling_Buddhist_Centre,_Lumbini,_Nepal.jpg|उर्जेनदोर्येचोलिङ्केन्द्रम् सञ्चिका:The_Golden_Temple_in_Lumbini.jpg|म्यान्मारदेशीयं स्वर्णमन्दिरम् सञ्चिका:Construction_of_"Russian"_Buddhist_Monestery_at_Lumbini_the_birthplace_of_the_Lord_Buddha.jpg|रूसदेशीयं विहारम् </gallery> == सन्दर्भाः == ewiynvq4e3a9xc4q6fsjjgjxyit77vb 0 90320 500017 495463 2026-08-06T20:45:03Z InternetArchiveBot 31833 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500017 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:04162012Bailes032.JPG|लघुचित्रम्|कोलम्बियादेशे लोकनृत्यस्य एकं उदाहरणम्]] '''संस्कृति''' इति मानवसमाजेषु दृश्यं सामाजिकवर्तने, संस्था-रचनासु, आचार-नियमेषु च समाहितं सम्यक् आवरणम् अस्ति। अत्र तज्जातिः [[ज्ञानम्]], श्रद्धाः, कलाः, विधयः, रीथयः, कौशलानि, मनोवृत्तयः, चेष्टाः च यैः तेषां समूहस्य व्यक्तयः विभूष्यन्ते तानि अपि समाविष्टानि भवन्ति। संस्कृतिः साधरणतः विशेषखण्डात् वा प्रदेशात् उद्भवति अथवा तेन विशेषः संबद्धः अभिज्ञायते।<ref name="tyor1871">Tylor, Edward. (1871). ''Primitive Culture''. Vol 1. New York: J. P. Putnam's Son</ref> मानवाः संस्कृतिं अधिगच्छन्ति तेन संवर्धनप्रक्रियया यया संस्कृत्याधिगमनम् इति कथ्यते तथा सामाजिककरणेन यत् समुदायस्य व्यवहाररूपाः शिक्षया प्राप्यन्ते। अस्यैव विविधसंस्कृतीनां व्यापकता विविधसमाजेषु एतैः प्रक्रियाभिः स्पष्टतया दृश्यते। सांस्कृतिकः नियमः समाजे स्वीकार्यं आचरणम् रूपीकुर्यात्; सः परिस्थितौ आचारवर्तनस्य, वस्त्राभरणस्य, भाषायाः, आचरणशैल्यस्य च मार्गदर्शकः भवति यः सामाजिकसमूहस्य अपेक्षणां नमूना इव सेवति। केवलं एका-संस्कृतेः मान्यता यदि कस्यचित् सामाजिकसमुहस्य तु स्थिरीकृताऽस्ति तर्हि तस्मात् जोखिमः स्यान्; तथैव यथा एकैकः प्रजातिः पर्यावरणपरिवर्तने समीचीनप्रतिसादानां अभावात् म्लानः भवेत्, तथा केवलैकसंस्कृतिरेव अस्ति चेत् परिवर्तनस्य प्रत्युत्तराणि न स्युः इति भयमानम् कल्पनीयम्। अतः सैनिकसंस्कृति-संदर्भे वीर्यं व्यक्तेः सामान्याचरणरूपेण गण्यते, तथा कर्तव्यं, मानः, समूहप्रति निष्ठा च संघर्षपरिसरे उपयुक्तगुणैः समानानि गण्यन्ते। धर्मे अपि एतेषां समरूपगुणानांोदाहरणानि सामाजिकसमूहस्य संदर्भे मिलन्ति। सांस्कृतिकपरिवर्तनम् अथवा पुनर्स्थापनम् इति समाजस्य सांस्कृतिक-धारणायाः नवप्रवस्थापनम् अस्ति। संस्कृतयः अन्तःप्रकारेण परिवर्तनस्य प्रेरयन्ति तानि बलानि च परिवर्तनप्रतिरोधिनः बलानि च अनुगृह्य प्रभाविताः भवन्ति। बहिःसम्बन्धेन संस्कृतयः परस्परसंपर्केन परिवर्तन्ते यदा समाजान्य् अन्तर्घृष्टिम् कुर्वन्ति। == विवरणम् == [[सञ्चिका:Africa_Speaks!_(1930)_-_Pygmy_Drummers.jpg|लघुचित्रम्|पिग्मीजनानां सङ्गीतम् बहुवाचकम् आसीत्, यदा अपि तेषां केन्द्र-अफ्रीकायाः अरण्येषु वसतां बाक, अक, एफे इत्यादीनां वनचारिणां अनाफ्रीकीयअन्वेषकैः अन्वेषणं न जातम् आसीत्। एषः कालः द्वादशशतके जातः, यः युरोपदेशे बहुवाचकसङ्गीतस्य विकासात् न्यूनात् द्विशतवर्षपूर्वम् आसीत्।गायननर्तनयोः बहुवाचकरेखाः अवलोकनीयाः। तत्र प्रतिमानानि स्वातन्त्र्येण व्यवस्थितानि, यत्र मुख्यविषयः च तस्य विविधरूपाणि च परस्परं सम्यग् जालितानि दृश्यन्ते।<ref name="obert">Michael Obert (2013) [[Song from the Forest]]</ref> एवं प्रकारः एषः सङ्गीतः विश्वसङ्गीतस्य बहुवाचकप्रकटनस्य आद्यं स्वरूपं इति मन्यते]] मानवशास्त्रे संस्कृतिः प्रमुख-संकल्पनां इव मन्यते, यया मानवसमाजेषु सामाजिकशिक्षया सञ्चरन्ति साः विविधाः घटनाः अधिकृत्य निर्देश्यन्ते। सार्वभौमिकसांस्कृतिकतत्त्वानि सर्वेषु मानवसमाजेषु दृश्यन्ते। एतासां अन्तर्भावाः अभिव्यक्तिशैलयः [[कला]], [[सङ्गीतम्]], [[नृत्यम्]], अनुष्ठानम्, धर्मश्च तत्र। अपि च तन्त्रज्ञानस्य रूपे औपकरणप्रयोगः, पाककला, आवासनिर्माणम्, वस्त्राभरणञ्च संस्कृतेर् भौतिकाव्यक्तयोऽवतारयन्ति। द्रव्यमयसंस्कृतिः इति पदं तस्य भौतिकाभिव्यक्तीनां किल विवरणाय प्रयुज्यते, यथा तन्त्रज्ञानम्, वास्तुशिल्पं, कला च। अद्रव्यमयाङ्गानि अथवा अमूर्ताङ्गानि तु सामाजिकव्यवस्थापनस्य सिद्धान्ताः (राजनीत्-संगठनस्य आचाराः संस्थाश्च), पुराणकथाः, तत्त्वमीमांसा, साहित्यं (लिखितं मौखिकञ्च), [[विज्ञानम्|विज्ञानं]] इति भवन्ति ये समाजस्य अमूर्तसांस्कृतिकधरोहरम् उपददाति।<ref name="Macionis, Gerber and 2010 532">{{Cite book | title = Sociology | url = https://archive.org/details/sociology0007maci | last1 = Macionis | first1 = John J. | last2 = Gerber | first2 = Linda Marie | date = 2011 | publisher = Pearson Prentice Hall | oclc = 652430995 | isbn = 978-0-13-700161-3 | location = Toronto | page = [https://archive.org/details/sociology0007maci/page/53 53] }}</ref> मानवतत्त्वेषु संस्कृतिं व्यक्तिविशेषस्य गुणरूपेण दृग्भाव्यते यदा तस्य कलानां, विज्ञानस्य, शिक्षायाः वा आचारसौजन्यस्य किञ्चित् परिष्कृतता दर्श्यते। संस्कृतिसौख्यस्य स्तरं कदाचित् सभ्यतान् अन्यान् अपेक्षया भिन्नान् समाजान् विवक्षितुम् अपि प्रयुक्तम्।<ref>{{cite book | last = Williams | first = Raymond | title = Keywords: A Vocabulary of Culture and Society | publisher = Fontana | year = 1988 | page = 87 }}</ref> एतादृशः उच्चनीच-विच्छेदनः वर्गाधारितदृष्टिकोणात् अपि दृश्यते—श्रेष्ठवर्गस्य उच्चसंस्कृति इति, तथा नीचवर्गस्य लोकसंस्कृति वा ग्राम्यसंस्कृति इति, यत्र संस्कृतिकधनस्य विभक्तप्रवेशः विशेषतः भेदं निदर्शयति।<ref>{{cite book | last = Childe | first = V. Gordon | title = Man Makes Himself | publisher = Mentor | year = 1951 | page = 150 }}</ref> सामान्यभाषायाम् संस्कृतिः जातीयसमूहैः परस्परं द्रश्यतोभिन्नत्वम् उद्घाटयितुं प्रयुक्तानां प्रतीकचिन्हानां सङ्ग्रहः इति विषये अपि संविद्यते—यथा शरिरसज्जा, वस्त्राभरणं, भूषणानि च। जनसंस्कृति इति तु बीजार्धे विंशतितमे शते उद्भूतं जनोपभोगपरम्परास्वरूपं, द्रव्येन निर्मितं च माध्यमैः प्रसारितं च संस्कृतिविधानम् सूचयति।<ref>{{cite book | last = Storey | first = John | title = Cultural Studies: Theory and Practice | publisher = Routledge | year = 1996 | page = 50 }}</ref> किञ्चित् दार्शनिकपथि यथा मार्क्सवादः तथा आलोचनात्मकसिद्धान्तः आवेदयन्ति यत् संस्कृति राजनैतिकरूपेण श्रेष्ठवर्गेण निम्नवर्गस्य चित्तमनुरूपं कर्तुं साध्यम्, मिथ्याचेतनानिर्माणस्य उपकरणरूपेण च प्रयुज्यते इति।<ref>{{cite book | last = Williams | first = Raymond | title = Culture and Society | url = https://archive.org/details/culturesociety170000rwil | publisher = Chatto & Windus | year = 1958 | page = [https://archive.org/details/culturesociety170000rwil/page/125 125] }}</ref> एतानि दृष्टयः सांस्कृतिक-अध्ययन-विद्यायां सामान्या दृश्यन्ते। विस्तीर्णे सामाजिकविज्ञान-विक्षेपे 'सांस्कृतिक-द्रव्यवादः' इति सैद्धान्तिकदृष्टिः अस्ति या उक्तं वदति यत् मानव-प्रतीकात्मकसंस्कृतिः मानवजीवितस्य द्रव्यमयपरिस्थितिभ्यःोत्पन्ना भवति, च संस्कृतेर् आधारः जैविक-विकसितप्रवृत्तिषु अधिकृतः इति भी अभिप्रायः अस्ति।<ref>{{Cite book | title = Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture | page = 2 }}</ref> यदा 'संस्कृति' इति गणनीयेन नाम्ना प्रयुज्यते तदा सा कुत्र समुदायस्य वा राष्ट्रस्य सामान्याः रीथयः, परंपराः, मूल्याः, च दीर्घकालेन प्राप्तं ज्ञानं च सङ्गृह्य एकः समूहः अस्ति।<ref>{{cite book | last = Geertz | first = Clifford | title = The Interpretation of Cultures | url = https://archive.org/details/interpretationof00geer | publisher = Basic Books | year = 1973 | page = [https://archive.org/details/interpretationof00geer/page/89 89] }}</ref> एतस्मिन् अर्थे बहुसांस्कृतिकता इति एकस्येवार्थे विविधसंस्कृतीनां शान्तिपूर्ण सहवर्तनं आप्यायन-सम्मानच संवरक्षणं मूल्ययति।<ref>{{cite book | last = Kymlicka | first = Will | title = Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights | url = https://archive.org/details/multiculturalcit00kyml_0 | publisher = Oxford University Press | year = 1995 | page = [https://archive.org/details/multiculturalcit00kyml_0/page/5 4] }}</ref> कतचित् 'संस्कृति' इति उपसमूहस्य अन्तर्गत् विशेषाचरणानां निर्दिष्ट्यापि प्रयुज्यते, यथा उपसंस्कृति (उदाहरणार्थं भ्रातृसंस्कृति), अथवा विरोधी-संस्कृति इति।<ref>{{cite book | last = Hebdige | first = Dick | title = Subculture: The Meaning of Style | publisher = Routledge | year = 1979 | page = 5 }}</ref> सांस्कृतिकन्यायवादस्य (सांस्कृतिक-अपेक्षावादः) मतः यत् संस्कृतीनां वस्तुनिष्ठं श्रेणीकरणं वा मूल्याङ्कनं सहजतया न शक्यते, यतः कः अपि मूल्याङ्कनं केवलं तस्य आकलनकर्तु: संस्कृत्याः स्वमूल्यप्रणालीमध्ये एव भविष्यति। == सन्दर्भाः == <ref>{{Cite book | title = Race, Language, and Culture | page = 212 }}</ref> [[वर्गः:संस्कृतिः]] hcwryjum7jypx8cmdsujcqwohpgwbk1 0 90330 500043 495484 2026-08-06T21:08:16Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500043 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Columbia_University,_NYC_(June_2014)_-_09.JPG|लघुचित्रम्|कोलम्बिया विश्वविद्यालये डैनियल् चेस्टर् फ्रेन्कस्य "आल्मा मातार्" (पोषणमातृ) इति स्मारकचित्रम् — विश्वविद्यालयस्य अतीव दीर्घस्मरणीयैः संकेतैः एकः। उक्तः पदप्रयोगः बोलोन्यायाः संस्थने सह सम्बन्धितः यः १०८८ संवत्सरे स्थापितः आसीत्।]] '''विश्वविद्यालयः''' उच्चशिक्षणम् अनुसन्धानञ्च कुर्वती संस्था अस्ति या बहुषु शैक्षिकविषयेषु शैक्षणिकोपाधयः प्रदत्तवती भवति। विश्वविद्यालयाः सामान्यानि स्नातकस्तरीयपाठ्यक्रमाणि च स्नातकोत्तरस्तरीयपाठ्यक्रमाणि च प्रददाति।<ref name="WordNet Search u476">{{cite web|title=3.1|website=WordNet Search|url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=University&sub=Search+WordNet&o2=&o0=1&o8=1&o1=1&o7=&o5=&o9=&o6=&o3=&o4=&h=0|access-date=2023-08-30}}</ref><ref>{{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}}</ref> यूरोपदेशे प्रथमाणि विश्वविद्यालयानि तत्सम्बंधीनः पादशालाभ्यः उत्पन्नानि या पादशालाः पुरोहितानां शिक्षायै चर्च्‌दीयेण स्थापिताः आसन्। बोलोन्यायाम् ([[इटली]]) स्थितः विश्वविद्यालयः यः १०८८ संवत्सरे स्थापितः आसीत्, प्रथमः विश्वविद्यालयः इति स्वभावेन कथ्यते यत्:<ref>{{cite book | title = Managing the University Campus: Information to Support Real Estate Decisions | first = Alexandra | last = Den Heijer | isbn = 9789059724877 | year = 2011 | publisher = Academische Uitgeverij Eburon | quote = Many of the medieval universities in Western Europe were born under the aegis of the Catholic Church, usually as cathedral schools or by papal bull as Studia Generali. }}</ref><ref>{{cite book | title = Encyclopedia of Christian Education | first = Mark | last = A. Lamport | year = 2015 | page = 484 | publisher = Rowman & Littlefield | isbn = 9780810884939 | quote = All the great European universities-Oxford, to Paris, to Cologne, to Prague, to Bologna—were established with close ties to the Church. }}</ref><ref>{{cite book | title = Encyclopedia of the Developing World | first = Thomas | last = B M. Leonard | year = 2013 | isbn = 9781135205157 | page = 1369 | publisher = Routledge | quote = Europe established schools in association with their cathedrals to educate priests, and from these emerged eventually the first universities of Europe, which began forming in the eleventh and twelfth centuries. }}</ref><ref>{{cite book | title = Sciences in the Universities of Europe, Nineteenth and Twentieth Centuries: Academic Landscapes | url = https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas | first = Kostas | last = Gavroglu | year = 2015 | isbn = 9789401796361 | page = [https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas/page/302 302] | publisher = Springer | quote = }}</ref><ref>{{cite book | title = First Peoples of the Americas and the European Age of Exploration | first = Patricia | last = GA. Dawson | year = 2015 | isbn = 9781502606853 | page = 103 | publisher = Cavendish Square Publishing | quote = }}</ref> * उन्नतस्तरीय उपाधिप्रदानसंस्था इव आसीत्। * पादशालानाम् आधीनतायाः परित्यागेन तस्य स्वातन्त्र्यम् अभवत् तथा सैव-वैश्विकौ तथा पावनैः अपि न केवलं पवित्रानां उपाधीनां परन्तु लौकिकानां च उपाधीनां वितरणं अभवत्। शिक्षणं पादपादायोगेन च अपरपादपादायोगेन च समाचरत् - व्याकरणम्, वक्तृत्वशास्त्रम्, तर्कशास्त्रम्, धर्मशास्त्रम्, देवालयनियमशास्त्रम् तथा अभिलेखप्रमाणननियमशास्त्रः इत्यादयः विषया शिक्षिताः।<ref>{{Cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century - University of Bologna|website=www.unibo.it|access-date=23 March 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 | title = The Challenge of Bologna | author = Paul L. Gaston | year = 2010 | page = 18 | publisher = Stylus | isbn = 978-1-57922-366-3 | access-date = 7 July 2016 | archive-date = 10 March 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210310171124/https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 | url-status = live }}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 19922">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213223037/https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&printsec=frontcover|date=13 December 2021}}, Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} scqncpfjzm73i5tehfo6id14d26pkjb 0 90331 500013 495489 2026-08-06T20:35:52Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500013 wikitext text/x-wiki '''एकखण्डः''' वा '''वन् पीस्''' ([[जापानी भाषा|जापानी]]: ワンピース;[[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]]: One Piece) एइइचिरो ओदा इत्यनेन रचितः कल्पनात्मकः जापानीयः चित्रकथामालाक्रमः अस्ति। अस्य मुख्यकथासूत्रं वानरवत् नामकस्य युवकस्य मंकी डी लुफी इत्यस्य साहसिकयात्रायाम् प्रवर्तते। सः तृणशिरोभूषितसमुद्रदस्यगणस्य नेतृत्वं कृत्वा “एकखण्डः” इत्याख्यातं महाभक्षकं रत्नं प्राप्तुं महासागरे दीर्घं “महासागरसूत्रम्” इत्याख्यातं मार्गं अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। तस्य लक्ष्यं समुद्रदस्यराज्यस्य पदं प्राप्तुं स्वाधीनतां च साधयितुं अस्ति। चित्रकथा शुएइशा इत्यस्य साप्ताहिकबालचित्रपत्रिका नाम्नि कुमारपत्रिकायां विक्रमसंवत् २०५४ श्रावणमासस्य शुक्लपक्षे सप्तम्यां प्रकाशितम्। विक्रमसंवत् २०८२ श्रावणशुक्लाष्टम्यां पर्यन्तं अस्य एकाधिकशतद्वादश खण्डाः प्रकाशिताः। उत्तरामेरिकायां विश्रुतमाध्यमसंस्था इत्यनेन, दक्षिणसमुद्रदेशे माध्यमविनोदसंस्था इत्यनेन प्रकाशनाधिकारः प्राप्तः। एषा चित्रकथा बहुविधमाध्यमरूपेण रूपान्तरिता—चित्रनिर्माणसंस्था इत्यनेन एकः उत्सवचलचित्रः निर्मितः, पूर्वसमुद्रचित्रसंस्था इत्यनेन चित्रकथाधारावाहिकरूपेण विक्रमसंवत् २०५६ आश्वयुजमासस्य शुक्लपक्षे नवम्यां प्रथमतः प्रक्षिप्ता। तदनन्तरं चतुर्दश चलचित्राणि, एकं मूल-चलच्चित्रं च निर्मितम्। विविधैः संस्थाभिः व्यापारोपकरणानि, क्रीडापत्रिकाः, अदृश्यक्रीडनानि च निर्मितानि। विक्रमसंवत् २०८० फाल्गुनमासस्य शुक्लपक्षे नवम्यां जीवितकार्यधारावाहिकरूपेण रूपान्तरणं प्रकाशितम्। एषा श्रृङ्खला विश्वरचनायाः वैचित्र्येण, चित्रकाव्यस्य सौन्दर्येन, चरित्रविकासेन, हास्येन च प्रशंसां प्राप्तवती। समीक्षकैः पाठकैश्च एषा सर्वोत्कृष्टबालचित्रमालानां मध्ये गण्यते। विक्रमसंवत् २०७९ श्रावणमासस्य कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां पर्यन्तं विश्वे पञ्चशतं षोडशाधिकं षट्लक्षं प्रतिलिपयः विक्रयिताः। एषा सर्वकालीनतमा विक्रेयमानबालचित्रमाला इति मानिता, तथा सर्वोत्कृष्टचित्रकथाश्रेण्या अपि अभवत्। अस्य प्रकाशनस्य विविधाः अभिलेखाः सन्ति—उदाहरणार्थ, जापानदेशे पुस्तकत्वस्य प्रारम्भिकाः सर्वोच्चमुद्रणसंख्यानि। विक्रमसंवत् २०७२ पौषमासस्य शुक्लपक्षे द्वितीयायां तथा विक्रमसंवत् २०७९ श्रावणकृष्णत्रयोदश्यां विश्वविख्यातकीर्तिपत्रसंस्था इत्यनेन “एकस्य लेखकस्य हस्ते एकस्य चित्रकथाशृङ्खलायाः सर्वाधिकप्रकाशनानि” इति मान्यता प्रदत्ता। विक्रमसंवत् २०६५ तः २०७५ पर्यन्तं एषा एकादशवार्षिकं सततं सर्वोत्कृष्ट-विक्रयिता बालचित्रमाला आसीत्। दशवर्षेभ्यः अधिकानि प्रथममुद्रणानि त्रिंशत् लक्षात् अधिकानि धृत्वा एषा एकमेव श्रृङ्खला अस्ति, तथा प्रत्येकखण्डस्य अपि एकादश लक्षात् अधिकानि प्रतिलिपयः विक्रीताः। विक्रमसंवत् २०६५ तः अनन्तरं एषा द्विसप्ताहिकविक्रयपत्रिकायाः गणनायां प्रथमस्थानं निरन्तरं प्राप्तवती। == सङ्क्षिप्तवर्णनम् == === स्थापत्यदृष्टिः === {{Multiple image|align=left <!-- right (default), left, center, none -->|direction=vertical <!-- horizontal (default), vertical -->|image1=Onepiece-welt (2).png|caption1=एकखण्डस्य नीलोदयग्रहः |image2=World_Government_Flag.svg <!-- filename only, i.e. without "File:" or "Image:" prefix -->|caption2=विश्वशासनसंस्थायाः ध्वजः}} एकखण्डस्य कल्पितं जगत् “नीलोदयग्रहः” इति निर्दिश्यते, यत्र मनुष्याः तथा विविधाः जातयः वसन्ति—अल्पकायाः वानराकृतयः लघुजातयः (यथोन्नततया परीकाभ्यः सदृशाः), महाकायाः गिगान् जातयः, मत्स्यमानवाः, मत्स्यपुरुषाः, दीर्घाङ्गाः, दीर्घग्रीवाः जनाः ये “सर्पग्रीवकुलम्” इत्याख्यायन्ते, तथा पशुरूपिणः “मृगकुलीनाः” इत्याख्याताः। अस्य नीलग्रहस्य शासनं “विश्वशासनसंस्था” इत्याख्यया एकया अन्तरराष्ट्रीय-संस्थया क्रियते, या बहूनि राष्ट्राणि समावहति। तस्याः सैन्यशाखा “नौसेना” इत्याख्याता, या समुद्रेषु समुद्रदस्यैः अन्यैश्च अपराधिभिः संघर्षं करोति। गुप्तचालनार्थं “गूढप्रेषकवर्गः” इत्याख्यः विशेषबलः अपि अस्ति। यद्यपि समुद्रदस्याः शासनस्य विरोधिनः सन्ति, तथापि तान् प्रतिपद्यन्ते ये “क्रान्तिकारीसेनाः”—ते शासनं निवारयितुं प्रयत्नवन्तः।{{refn|name=DF|group=Jp}} चित्रकथायां “समुद्रदस्य” इत्यस्य शब्दस्य नीतिनिरपेक्षता प्रतिष्ठाप्यते—केचित् अनैतिकक्रियायुक्ताः, केचित् नैतिकदृष्ट्या शासनविरोधिनः। एषा द्विविधा दृष्टिः श्रृङ्खलायाः प्रमुखं तत्त्वम्।{{refn|name=H|group=Jp}} एकखण्डजगति रहस्यमयानि अलौकिकद्रव्याणि अपि सन्ति—“दैत्यफलानि” इत्याख्यातानि फलानि, येन खादनेन विशेषशक्तिः प्राप्ता, किन्तु जलमध्ये दुर्बलता अपि उपजायते। जलस्पर्शे मूर्छा, शक्तिहानिः च जायते। अन्यः शक्तिविशेषः “हाकि” इत्याख्यः, यः इच्छाशक्त्याः आधारेण दृष्टिशक्तिं, संग्रामकौशलं च वर्धयति। एषः शक्तिविशेषः दैत्यफलभोजकानां शरीरे आघातप्राप्त्यर्थं प्रभावशाली उपायः इति प्रसिद्धः। नीलग्रहस्य पृष्ठभागः मुख्यतः नीलसागरैः आवृतः। द्वौ महाविशालौ महासागरौ “रक्तरेखा” इत्याख्यया भूखण्डश्रेण्या विभक्तौ। द्वितीयं वैश्विकदृश्यं “महाधारा” इत्याख्यं, यः रक्तरेखां क्षैतिजतः अतिचरति, शान्तपट्टिकया आवृत्तः। एषा पट्टिका स्थिरसमुद्रपङ्क्तिः, यत्र “समुद्रराजानः” इत्याख्याः जहाजभक्षिणः दैत्याः निवसन्ति। एते भौगोलिकावरोधाः जगत् चत्वारि समुद्राणि—उत्तरनील, पूर्वनील, पश्चिमनील, दक्षिणनील—इत्येवं विभजनं कुर्वन्ति। चत्वारि समुद्रेषु तथा महाधारायाम् गमनं दुर्लभम्। विशिष्टानि साधनानि यथा “समुद्रप्रिज्मपाषाणः”, “प्रतिलोमपर्वतः” इत्यादयः यातायातं सुलभं कुर्वन्ति। प्रतिलोमपर्वते चत्वारः समुद्राः ऊर्ध्वं प्रवहन्ति, ततः शीघ्रं प्रवहन्तं तथा संकटपूर्णं कालानुल्लम्बं निर्माय महाधारायाम् मिलन्ति। महाधारापरं क्षेत्रं अपि द्विचत्वारिणः भागे विभक्तम्—पूर्वभागः “सुरलोकः” इत्याख्यः, उत्तरभागः “नवजगत्” इत्याख्यः। == प्रस्तावना == मुख्यपात्रं मंकी डी लुफी इत्याख्यः युवकः, यः “गम्-गम् फलस्य” खादनेन रब्बररूपं शरीरं प्राप्तवान्। सः “गोल् डी रोजर” इत्याख्यस्य मृतस्य समुद्रदस्यराजस्य “एकखण्डः” इत्याख्यं रत्नं प्राप्तुं यात्रां आरभते। सः “तृणटोपीसमुद्रदस्यगणस्य” नेतृत्वं करोति। तस्य सहचर्ये प्रारम्भिकाः * रोरोनोआ जोरोः — त्रिशस्त्रविद्यायाम् निपुणः * नामि — नौनेयिककन्या, धनलालसा युक्ता * उसोप्पः — दूरदर्शी, मिथ्यावक्ता * सञ्जी — पाकविद्यायाम् निपुणः, प्रेमपरः ते “गोइङ् मेरी” इत्याख्यं नौकं प्राप्तवन्तः, यत् अनन्तरं “सहस्रसूर्यनौका” इत्याख्यया प्रतिस्थापितम्। ते बहुविधैः समुद्रदस्यैः सङ्ग्रामम् आरभन्त। अन्ये सहयात्री— * टोनी टोनी चॉपरः — मृगच्छद्वैद्यः * निको रोबिन् — पुरातत्त्ववेत्ता, पूर्वं हत्यासङ्घस्य सदस्यः * फ्रांकी — यन्त्रदेहशिल्पी * ब्रुक् — अस्थिच्छिन्नः सङ्गीतज्ञः * जिम्बेई — मत्स्यपुरुषः, सप्तसमुद्रयोद्धृदले पूर्वसदस्यः ते समुद्रदस्यैः, धनलुब्धैः, अपराधगुटैः, क्रान्तिकारीसेनाभिः, गूढनिवृत्तिभिः, वैज्ञानिकैः, तथा विश्वशासनसंस्थायाः सैनिकैः सह मिलित्वा विविधानां मित्रद्वैवदुश्च मिलन्ति। सर्वे स्वस्वप्नानां साधनाय समुत्साहिताः सन्ति। == उत्पादनम् == === संकल्पना तथा सृष्टिः === एइइचिरो ओदस्य बाल्यकाले समुद्रदस्यचरित्रेषु विशेषा रुचिः उपजाताऽभवत्। सः दूरदर्शनस्य विकिङ्-चरित्रश्रृङ्खलायाः दर्शनं कृत्वा समुद्रदस्यकथायाः चित्रकथारूपेण प्रस्तुतेः आकाङ्क्षां कृतवान्।<ref>{{cite web|title=Vicky the Viking Anime Adapted into Live-Action Film|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-01-07/vicky-the-viking-anime-adapted-into-live-action-film|date=January 7, 2008|work=[[Anime News Network]]|access-date=January 1, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102225825/http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-01-07/vicky-the-viking-anime-adapted-into-live-action-film|archive-date=January 2, 2014|url-status=live}}</ref> समुद्रदस्यचरित्राणां इतिहासपठनात् प्रेरणां लब्ध्वा ओदेन जीवित-समुद्रदस्यानां वैशिष्ट्यानि अनेकेषु पात्रेषु समाविष्टानि। उदाहरणार्थम्—मार्शल् डी टीच् इत्यस्य नामकरणं ऐतिहासिके एड्वर्ड् "कृष्णदाढी" टीच् इत्यस्य आधारात् कृतम्। ओदस्य प्रेरणास्रोतः अकिरा तोरियामाः अपि आसीत्, यः तस्य प्रियतममाङ्गाकारः इति गण्यते।<ref name="Blue interview">{{Cite book | title = One Piece: Blue – Grand Data File }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2016-02-05/the-real-pirates-of-one-piece/.98339|title=The Real Pirates of One Piece|website=[[Anime News Network]]|last=Silverman|first=Rebecca|access-date=July 11, 2020|date=February 6, 2016|archive-date=September 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929013916/https://www.animenewsnetwork.com/feature/2016-02-05/the-real-pirates-of-one-piece/.98339|url-status=live}}</ref> नोबुहिरो वत्सुकेः सहाय्येन ओदेन विक्रमसंवत् २०५३ श्रावणमासे 'एकखण्डः' इत्यस्य आरम्भः कृतः।<ref name="wanted">{{cite book | language = ja | publisher = [[Shueisha]] | last = Oda | first = Eiichiro | title = Wanted! | url = https://archive.org/details/wonteddowantedod0000odae | page = 202 | isbn = 978-4-08-872631-1 | date = November 1998 }}</ref><ref name="wanted2">{{cite book | language = ja | publisher = [[Shueisha]] | last = Oda | first = Eiichiro | title = Wanted! | url = https://archive.org/details/wonteddowantedod0000odae | page = 202 | isbn = 978-4-08-872631-1 | date = November 1998 }}</ref> प्रारम्भे द्वे लघुकथे आस्ताम्—'प्रेमप्रभातम्' इति शीर्षकाः—यः अनन्तरं प्रथमाध्यायस्य नामरूपेण स्थापितः। तयोः प्रथमं संस्करणं विक्रमसंवत् २०५३ भाद्रपदकृष्णद्वितीयायां आकामारु जम्प् नाम्नि पत्रिकायां प्रकाशितम्, द्वितीयं विक्रमसंवत् २०५३ आश्वयुजशुक्लषष्ठ्यां साप्ताहिकबालचित्रपत्रिकायां प्रकाशितम्। एते पुनः मुद्रिते विक्रमसंवत् २०५९ मार्गशीर्षे 'वाञ्छितम्' इत्यस्मिन् लघुकथासङ्ग्रहे।<ref name="RomanceDawn Animated">{{cite news|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-07-10/one-piece-prototype-romance-dawn-to-be-animated|title=One Piece's 'Prototype' Romance Dawn to be Animated|work=[[Anime News Network]]|date=July 10, 2008|access-date=August 22, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822071915/http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-07-10/one-piece-prototype-romance-dawn-to-be-animated|archive-date=August 22, 2008|url-status=live}}</ref> दूरवाणीसंस्थायाः अन्तर्वार्तायां संपादकः ताकानोहरि असदा उक्तवान् यत् एकखण्डः त्रिवारं अस्वीकृतः, अनन्तरं स्वीकृतः। तत्कालीन-संपादकः काज़ुहिको तोरिशिमा द्विघण्टसंवादे उक्तवान् यत् अनुक्रमीकरणं कर्तव्यम् वा न कर्तव्यम् इति विवादः आसीत्।<ref name="torishima2">{{cite web|script-title=ja:鳥山明さんとの出会いを鳥嶋和彦さんが語る Dr.マシリトは「いちばん嫌いなやつを描いてこい」で誕生|url=https://www.tokyo-np.co.jp/article/313963|website=[[Tokyo Shimbun]]|access-date=September 6, 2024|language=ja|date=March 8, 2024|archive-date=May 7, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507020730/https://www.tokyo-np.co.jp/article/313963|url-status=live}}</ref> यद्यपि कृतिविषये संभावनां दृष्ट्वा "अपूर्णम्" इति आलोचना कृतवती, अन्ते तोरिशिमायाः अनुमतिः प्राप्ता।<ref name="torishima3">{{cite web|script-title=ja:鳥山明さんとの出会いを鳥嶋和彦さんが語る Dr.マシリトは「いちばん嫌いなやつを描いてこい」で誕生|url=https://www.tokyo-np.co.jp/article/313963|website=[[Tokyo Shimbun]]|access-date=September 6, 2024|language=ja|date=March 8, 2024|archive-date=May 7, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507020730/https://www.tokyo-np.co.jp/article/313963|url-status=live}}</ref> असदा दृढतया समर्थनं कृतवान् यतः अन्यः संपादकः उक्तवान् यदि अस्वीकृतिः जातेत् तर्हि ओद-असदयोः मनःक्षतिः सम्भवेत्।<ref name="torishima" /> === विकासः === ओदस्य दैत्यफलविचारस्य प्रेरणा डोरेमोन इत्यस्मात् बालचरित्रात् प्राप्ता। फलानां शक्तिः तथा प्रयोजनं ओदस्य दैनन्दिनजीवनकल्पनया समतुल्यम्। उदाहरणार्थम्—गम्-गम् फलस्य प्रेरणा आलस्येन सह सम्बन्धिता। फलचित्रस्य रूपविचारे ओदस्य मतं यत् यदि फलम् आकर्षकं न स्यात् तर्हि तस्य चित्रणं निष्फलं। विविधप्रहारनामानि, कल्पनात्मकविचाराणि च पद्यकपुटेन (चित्राक्षरपङ्क्तिः) विनोदात्मक-उपपाठेन संयुक्तानि।<ref>{{Cite web|last=Guan|first=Wuyuan|script-title=zh:尾田栄一郎：航海王冒險再10年|trans-title=Eiichiro Oda: Another Decade of the One Piece Adventure|url=https://www.chinatimes.com/newspapers/20140703000880-260102?chdtv|publisher=[[China Times]]|access-date=June 1, 2024|language=zh|date=July 3, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707082418/http://www.chinatimes.com/newspapers/20140703000880-260102|archive-date=July 7, 2014|url-status=live}}</ref> उदाहरणम्—ज़ोरोः इत्यस्य प्रहारः 'ओनिगिरी' इति, यः 'राक्षसछेदनम्' इति लेख्यते, परन्तु श्रवणेन अन्नकन्दकस्य नामवत् प्रतीतिः। एनिमे-निर्देशकः इसाकु इनोउए उक्तवान् यत् एते चित्राक्षरवाचनानि एनिमे न प्रयुक्तानि, यतः हास्यस्य अर्धभागः लुप्तः स्यात्। तथापि, कनोसुके उदा इत्यनेन निर्देशकः उक्तवान् यत् निर्मातृदलः माङ्गायाः निकटं एनिमे कृतवान्।<ref name="FansChat322">"Fans Chat with Oda Sensei!" Shonen Jump #84.</ref> ओदः भाषान्तरविषये संवेदनशीलः आसीत्। इंग्लिष् अनुवादे बहवः ध्वन्यात्मकशब्दाः एकेनैव ध्वनिप्रत्ययेन अनूदिताः—यथा 'साऽऽऽ' तथा 'जाऽऽऽ' इत्यादयः 'फ्श्श्श्श्श्' इत्यनेन। अन्यमाङ्गाकारान् अपेक्ष्य, ओदः स्वयमेव सर्वं आरेखयति, पृष्ठभूमिचित्रणं सहायकैः क्रियते।<ref name="KonosukeUdaEisakuInoueInterview2">{{cite magazine|date=December 2007|magazine=[[Shonen Jump (magazine)|Shonen Jump]]|volume=5|issue=12|page=198|publisher=Viz Media|title=2 Anime directors' Interview}}</ref> तस्य कार्यपद्धतिः—प्रातः पञ्चवादनात् आरभ्य रात्रौ द्वादशवादनपर्यन्तं परिश्रमः, केवलं लघुभोजनविरामः। त्रिदिनानि कथासूत्ररचनायै, शेषः चित्रणायै। === निष्कर्षः === विक्रमसंवत् २०६२ मध्ये ओदेन उक्तं यत् एकखण्डः पञ्चवर्षेभ्यः समाप्तव्यः। परन्तु कथायाः आनन्देन सः ज्ञातवान् यत् सा अवधि विस्तीर्णा भविष्यति। विक्रमसंवत् २०७३ मध्ये लेखकः उक्तवान् यत् षष्टिपञ्चांशं कथा प्राप्तवती। विक्रमसंवत् २०७५ आषाढे एकविंशति-वार्षिकी-उत्सवे ओदेन उक्तं यत् कथा अष्टाशीतिः प्रतिशतं प्राप्तवती। विक्रमसंवत् २०७६ पौषे दूरवाणीविशेषे ओदेन उक्तं यत् एकखण्डः समाप्त्यां प्रति अग्रसरः, परन्तु अन्तःकथायाः शताधिकं खण्डं भविष्यति।<ref name="SBS12">{{cite book | last = Oda | first = Eiichiro | title = [[Pirates vs. CP9]] | series = One Piece | date = July 2006 | publisher = [[Shueisha]] | language = ja | isbn = 4-08-874127-7 | page = 126 }}</ref> यदि पाठकैः अन्त्यस्य अनुमानं स्यात् तर्हि सः समाप्तिं परिवर्तयितुं इच्छति। शीर्षरूपेण 'एकखण्डः' भौतिकवस्तु एव, न तु भावनात्मकबन्धः। सः 'ऑज़् दि विज़ार्ड् ऑफ् ऑज़्' इत्यस्य क्लिशे-समाप्तिं परिहर्तुम् इच्छति।<ref name="SBS1">{{cite book | last = Oda | first = Eiichiro | title = [[Pirates vs. CP9]] | series = One Piece | date = July 2006 | publisher = [[Shueisha]] | language = ja | isbn = 4-08-874127-7 | page = 126 }}</ref> विक्रमसंवत् २०७६ श्रावणे ओदेन उक्तं यत् माङ्गा पञ्चवर्षेभ्यः समाप्ता भविष्यति। तथापि, अन्त्यं तस्य आरम्भिकपरिकल्पनया अविचलितम्।<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-11-14/one-piece-editor-updates-on-plans-to-end-manga-in-5-years/.153283|title=One Piece Editor Updates on Plans to End Manga in 5 Years|website=[[Anime News Network]]|last=Pineda|first=Rafael Antonio|access-date=July 4, 2020|date=November 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223004347/https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-11-14/one-piece-editor-updates-on-plans-to-end-manga-in-5-years/.153283|archive-date=December 23, 2019|url-status=live}}</ref> विक्रमसंवत् २०७७ श्रावणे शुएइशया उद्घोषितं यत् एकखण्डः अन्तिमसागायां प्रवेशं करोति। विक्रमसंवत् २०७८ पौषशुक्लचतुर्थ्यां एकखण्डः सहस्राधिकं अध्यायं प्राप्तवान्।<ref>{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2019-01-10/one-piece-creator-the-end-is-near-but-series-will-be-just-over-100-volumes/.141858|title=One Piece Creator: The End is Near, But Series Will Be Just Over 100 Volumes|website=[[Anime News Network]]|last=Pineda|first=Rafael Antonio|access-date=July 4, 2020|date=January 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206144007/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2019-01-10/one-piece-creator-the-end-is-near-but-series-will-be-just-over-100-volumes/.141858|archive-date=December 6, 2019|url-status=live}}</ref> विक्रमसंवत् २०७९ ज्येष्ठे ओदेन उद्घोषितं यत् एकमासीयं विश्रान्तिं कृत्वा अध्यायसंख्यया १०५४ आरभ्य अन्तिमसागायाः प्रवेशः भविष्यति।<ref name="Yomiuri-Oda">{{cite web|url=http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20070725bk07.htm|archive-url=https://archive.today/20080621032029/http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20070725bk07.htm|url-status=dead|archive-date=June 21, 2008|script-title=ja:「ＯNE ＰＩEＣE」尾田栄一郎さんに聞く|trans-title=Interview with Eiichiro Oda of "ONE PIECE"|access-date=July 25, 2007|first=Kanta|last=Ishida|date=July 25, 2007|work=[[Yomiuri Shimbun]]|location=Japan|language=ja}}</ref><ref>{{cite web|last=Loveridge|first=Lynzee|title=One Piece Celebrates 1,000 Chapters with 1st Worldwide Character Poll|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2021-01-03/one-piece-celebrates-1000-chapters-with-1st-worldwide-character-poll/.168021|website=[[Anime News Network]]|access-date=January 5, 2021|date=January 3, 2021|archive-date=January 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210105020458/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2021-01-03/one-piece-celebrates-1000-chapters-with-1st-worldwide-character-poll/.168021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Brown|first=Urian|title=One Piece Makes History!|url=https://www.viz.com/blog/posts/one-piece-makes-history|publisher=[[Viz Media]]|access-date=January 5, 2021|date=January 3, 2021|archive-date=January 3, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103162408/https://www.viz.com/blog/posts/one-piece-makes-history|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ja:ONE PIECE1000話記念、ジャンプ作家が描く「もし〇〇が海賊船の船長だったら？」|trans-title=To celebrate the 1000th episode of One Piece, a Jump author draws "What if XX was the captain of a pirate ship?"|url=https://natalie.mu/comic/news/411243|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc.|access-date=January 5, 2021|language=ja|date=January 4, 2021|archive-date=January 4, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104034819/https://natalie.mu/comic/news/411243|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=One Piece Manga Takes 1-Month Break as Eiichiro Oda Prepares for Manga's 'Final Saga'|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-06-07/one-piece-manga-takes-1-month-break-as-eiichiro-oda-prepares-for-manga-final-saga/.186407|website=[[Anime News Network]]|access-date=June 7, 2022|date=June 7, 2022|archive-date=June 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607054415/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-06-07/one-piece-manga-takes-1-month-break-as-eiichiro-oda-prepares-for-manga-final-saga/.186407|url-status=live}}</ref> == माध्यमानि == === चित्रकथा (माङ्गा) === एइइचिरो ओदेन लिखिता चित्रिता च एकखण्डः नामकः चित्रकथामालाक्रमः शुएइशा इत्यनेन साप्ताहिकबालचित्रपत्रिकायां विक्रमसंवत् २०५४ श्रावणशुक्लद्वादश्यां (तदनुसारं ग्रेगोरीयतिथिः—२२ जुलाई १९९७) आरभ्य प्रवाहितः। शुएइशा इत्यनेन तस्य अध्यायाः स्वस्व-खण्डेषु सङ्गृह्य प्रकाशिताः, प्रथमखण्डः विक्रमसंवत् २०५४ पौषशुक्लचतुर्थ्यां (२४ दिसम्बर् १९९७) विमोचितः। विक्रमसंवत् २०८२ फाल्गुनकृष्णचतुर्थ्यां (४ मार्च् २०२५) पर्यन्तं एकाधिकशतैकादश (१११) खण्डाः प्रकाशिताः। <ref>{{Cite web|url=https://www.shueisha.co.jp/books/items/contents.html?isbn=978-4-08-884491-6|title=One Piece/111|publisher=[[Shueisha]]|accessdate=March 7, 2025|language=ja|archivedate=March 7, 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250307012611/https://www.shueisha.co.jp/books/items/contents.html?isbn=978-4-08-884491-6}}</ref> प्रथमं विदेशीभाषानुवादः अमेरिकदेशीयप्रकाशनसंस्थया विक्रमसंवत् २०५९ कार्तिकशुक्लद्वितीयायां (नवम्बर् २००२) आरब्धः, यत्र तस्य अध्यायाः बालचित्रपत्रिकायां प्रकाशिताः, अनन्तरं खण्डरूपेण सङ्गृहीतानि।<ref name="IC Premiere Titles">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324095706/http://www.icv2.com/articles/news/1696.html|archive-date=March 24, 2009|url=http://www.icv2.com/articles/news/1696.html|title=Shonen Jump Line-up Tied to Cartoon Network|publisher=ICv2|date=August 7, 2002|access-date=March 22, 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="IC First Issue">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216071507/http://www.icv2.com/articles/news/2124.html|archive-date=December 16, 2008|url=http://www.icv2.com/articles/news/2124.html|title=Shonen Jump #1 in Third Printing|publisher=ICv2|date=December 10, 2002|access-date=March 22, 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="ENv1">{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611162302/http://www.amazon.com/Piece-PIECE-Eiichiro-Author-Illustrator/dp/B001TMQKMU|archive-date=June 11, 2010|url=https://www.amazon.com/dp/B001TMQKMU/|title=One Piece, Volume 1|website=Amazon|access-date=March 22, 2009|url-status=dead}}</ref> विक्रमसंवत् २०६६ पौषे (२००९) उक्तं यत् विक्रमसंवत् २०६७ चैत्रादारभ्य प्रतिमासं पञ्च खण्डाः प्रकाशितव्याः, येन जापानदेशीयधारावाहिकानुकूल्यं साध्यते। मुद्रितपत्रिकायाः विहानान्तरे, अंकीयरूपेण विक्रमसंवत् २०६८ माघशुक्लपञ्चम्यां (३० जनवरी २०१२) एकस्मिन् अंकीयसेवायां क्रमशः अध्यायाः प्रकाशिताः।<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20090715040415/http://www.viz.com/news/newsroom/?id=316|archive-date=July 15, 2009|url=http://www.viz.com/news/newsroom/?id=316|title=Viz Media Delights Fans with Announcement of Accelerated Publishing Schedule for Hit Pirate Manga Series One Piece|publisher=Viz Media|date=July 6, 2009|access-date=July 6, 2009|url-status=dead}}</ref> सा अंकीयसेवा विक्रमसंवत् २०७५ मार्गशीर्षे (डिसेम्बर् २०१८) समाप्ता। अनन्तरं अमेरिकदेशीयप्रकाशनसंस्था तथा शुएइशा इत्यस्य चित्रकथाप्लस् नाम्नि सेवया विक्रमसंवत् २०७५ पौषे (जनवरी २०१९) समकालिकरूपेण प्रकाशनं आरब्धम्।<ref>{{Cite web|title=Everything You Need to Know about MANGA Plus by Shueisha|url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2019-01-27/everything-you-need-to-know-about-manga-plus-by-shueisha/.142401|website=[[Anime News Network]]|accessdate=May 9, 2023|archivedate=January 29, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190129201611/https://www.animenewsnetwork.com/feature/2019-01-27/everything-you-need-to-know-about-manga-plus-by-shueisha/.142401}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.viz.com/news/newsroom/v/1006651|title=VIZ|website=www.viz.com|access-date=January 30, 2019|archive-date=January 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190131093322/https://www.viz.com/news/newsroom/v/1006651|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Everything You Need to Know about MANGA Plus by Shueisha|url=https://www.animenewsnetwork.com/feature/2019-01-27/everything-you-need-to-know-about-manga-plus-by-shueisha/.142401|website=[[Anime News Network]]|access-date=May 9, 2023|archive-date=January 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129201611/https://www.animenewsnetwork.com/feature/2019-01-27/everything-you-need-to-know-about-manga-plus-by-shueisha/.142401|url-status=live}}</ref> संयुक्तराज्ये खण्डाः प्रारम्भे गोल्लान्च् चित्रकथासंस्था इत्यनेन विक्रमसंवत् २०६२ फाल्गुनमासे (मार्च् २००६) प्रकाशिताः, परन्तु चतुर्दशखण्डात् अनन्तरं संयुक्तराज्यदेशीयप्रकाशनसंस्था उक्तं कार्यं स्वीकृतवती। ऑस्ट्रेलिया-न्यूजीलण्डयोः अङ्गे आंग्ला खण्डानां वितरणं विक्रमसंवत् २०६५ मार्गशीर्षे (नवम्बर् २००८) माध्यमविनोदसंस्था इत्यनेन सम्यक् प्रकारेण कृतम्।<ref name="madman">{{Cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081225192729/http://www.madman.com.au/actions/catalogue.do?releaseId=11411&method=view|archivedate=December 25, 2008|url=http://www.madman.com.au/actions/catalogue.do?releaseId=11411&method=view|title=One Piece (Manga)|accessdate=March 22, 2009|publisher=Madman Entertainment}}</ref> ==== उपशाखाः तथा संयुक्तरचनाः ==== ओदेन अकीरा तोरियामेन सह सहकार्यं कृत्वा एकं संयुक्तलघुकथां संयुक्तयुगम् इत्याख्यां विक्रमसंवत् २०६२ मार्गशीर्षशुक्लदशम्यां (२५ दिसम्बर् २००६) साप्ताहिकबालचित्रपत्रिकायां प्रकाशितम्।<ref>{{cite magazine|url=https://www.wired.com/2011/03/comics-spotlight-on-shonen-jump-100/|title=Comics Spotlight on Shonen Jump #100|last=Lawson|first=Corrina|date=March 9, 2011|magazine=[[Wired (website)|Wired]]|access-date=December 19, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520071025/https://www.wired.com/2011/03/comics-spotlight-on-shonen-jump-100/|archive-date=May 20, 2017|url-status=live}}</ref> ओदेन मित्सुतोशी शिमाबुकुरेण सह सहकार्ये दैत्यफलस्य परीक्षायाः इत्याख्यया एकं लघुकथारूपं विक्रमसंवत् २०७१ चैत्रशुक्लद्वितीयायां (४ एप्रिल् २०११) प्रकाशितम्।<ref>{{cite web|url=https://www.viz.com/blog/posts/one-piece-x-toriko-crossover-356|title=One Piece x Toriko Crossover!|publisher=[[Viz Media]]|date=March 12, 2012|access-date=December 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170404043037/https://www.viz.com/blog/posts/one-piece-x-toriko-crossover-356|archive-date=April 4, 2017|url-status=live}}</ref> एकखण्डपार्टी इत्याख्या उपशाखा, लेखकः एई आन्दो इत्यनेन लघुचित्रशैलीया रचिता, विक्रमसंवत् २०७१ मार्गशीर्षशुक्लपञ्चम्यां (५ दिसम्बर् २०११) साइ क्यो पत्रिकायां आरब्धा। तस्य अन्तिमाध्यायः विक्रमसंवत् २०७७ माघशुक्लद्वितीयायां (२ फेब्रुवरि २०२१) बालचित्रपत्रिकाप्लस्से प्रकाशितः।<ref>{{cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-02-02/one-piece-party-sd-spinoff-manga-ends/.169054|title=One Piece Party SD Spinoff Manga Ends|work=[[Anime News Network]]|date=February 2, 2021|access-date=April 6, 2023|archive-date=May 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519142051/https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-02-02/one-piece-party-sd-spinoff-manga-ends/.169054|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-02-02/one-piece-party-sd-spinoff-manga-ends/.169054|title=One Piece Party SD Spinoff Manga Ends|date=February 2, 2021|accessdate=April 6, 2023|archivedate=May 19, 2023}}</ref> === एनिमे === ==== उत्सवचित्राणि तथा मूलचित्रश्रृङ्खलाः ==== एकखण्डः—जयतु तं! समुद्रदस्यः गञ्जाक्! इत्याख्यं चित्रं विक्रमसंवत् २०५५ आषाढशुक्लपञ्चम्यां (१९९८) बालचित्रविशेषोत्सवाय निर्मितम्, यत् चित्रनिर्माणसंस्था आइ.जी इत्यनेन रचितम्, गोरो तनिगूचि इत्यनेन निर्देशितम्। कथायां लुफी, नामिका, ज़ोरो इत्येते समुद्रराक्षसैः आक्रमिताः, तेषां नौका विनष्टा, ते पृथक् जाताः। लुफी एकस्मिन् द्वीपे बालिकायाः (मेदका) रक्षणार्थं समरकः भवति।<ref>{{cite book | author = Oda, Eiichiro | year = 2007 | title = One Piece 10th Treasures | publisher = [[Shueisha]] | language = ja | page = 30 | author-link = Eiichiro Oda }}</ref> द्वितीयं चलचित्रं एकखण्डः—प्रेमप्रभातकथा इत्याख्यं विक्रमसंवत् २०६५ आषाढशुक्लद्वितीयायां (२००८) बालचित्रविशेषोत्सवाय पूर्वसमुद्रचित्रसंस्था इत्यनेन निर्मितम्। अस्य कालपरिमाणं चतुस्त्रिंशत् निमेषपर्यन्तम्, तथा प्रथमं प्रेमप्रभातम् इत्यस्य रूपायाः अधारितम्। अस्मिन् चरित्रसमूहः ब्रुक् पर्यन्तं समाविष्टः, द्वितीयनौका सहस्रसूर्यनौका अपि दृश्यते। कथायां लुफी खाद्यसंकटात् प्रेरितः पत्तनं गत्वा एकां कन्यां (सिल्क्) नाम्ना मिलति या बाल्ये परित्यक्ता आसीत्। संघर्षे लुफी नगरस्य रत्नं ग्राहयति, भोज्यं गृहीत्वा दुष्टगणं नाशयति।<ref name="Jumpfesta2">{{cite web|url=http://www.jumpfesta.com/anime/anime-info/anime_op.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822023326/http://www.jumpfesta.com/anime/anime-info/anime_op.html|archive-date=August 22, 2008|title=Jump Super Anime Tour&nbsp;— Great Gathering of Jump-Heroes|access-date=July 28, 2008|language=ja}}</ref><ref name="RomanceDawn Animated3">{{cite news|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-07-10/one-piece-prototype-romance-dawn-to-be-animated|title=One Piece's 'Prototype' Romance Dawn to be Animated|work=[[Anime News Network]]|date=July 10, 2008|access-date=August 22, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822071915/http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-07-10/one-piece-prototype-romance-dawn-to-be-animated|archive-date=August 22, 2008|url-status=live}}</ref> एतादृशं चलचित्रं अनन्तरं त्रिस्तरीय-गृहदृश्यसंस्करणरूपेण द्रागणबल्लः इत्यस्य सह संयुक्तरूपेण केवलं जापानदेशवासिभ्यः मेलनिर्देशेन उपलब्धं भूत्वा विमोचितम्।<ref>{{cite news|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-12-22/new-db-tegami-bachi-romance-dawn-anime-dvd-offered|title=New DB, Tegami Bachi, Romance Dawn Anime DVD Offered|access-date=December 12, 2012|work=[[Anime News Network]]|date=December 12, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028230710/http://www.animenewsnetwork.com/news/2008-12-22/new-db-tegami-bachi-romance-dawn-anime-dvd-offered|archive-date=October 28, 2012|url-status=live}}</ref> एकखण्डचलचित्रम्—बलवान् जगत्: प्रकरणम् शून्यम् इत्याख्यं मूलचित्रश्रृङ्खलारूपं विक्रमसंवत् २०६६ भाद्रपदमासे (२००९) प्रकाशितम्, यत् चित्रकथायाः विशेषाध्यायः शून्यं इत्यस्य रूपेण पूर्व-रोजरस्य निधनपूर्वपरिस्थितिं दर्शयति। अस्य सीमितगृहदृश्यसंस्करणं त्रयाणां सहस्राणां प्रतिलिपीनां रूपेण गृहभोजनविक्रयसंस्थया सह सहयोगेन प्रकाशितम्।<ref>{{cite news|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2009-11-02/eichiro-oda-one-piece-episode-0-to-be-animated|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201133305/http://www.animenewsnetwork.com/news/2009-11-02/eichiro-oda-one-piece-episode-0-to-be-animated|archive-date=February 1, 2017|title=Eiichiro Oda's One Piece Episode 0 Manga to be Animated|work=[[Anime News Network]]|date=November 2, 2009|access-date=March 30, 2015}}</ref> ==== दूरदर्शनधारावाहिकः ==== पूर्वसमुद्रचित्रसंस्था इत्यनेन निर्मितः दूरदर्शनधारावाहिकरूपेण एकखण्डः विक्रमसंवत् २०५६ आश्वयुजशुक्लपञ्चमीदिने (२० अक्तोबर् १९९९) फुजी दूरदर्शनसंस्थायां प्रक्षिप्तः। अस्य धारावाहिकस्य सहस्राधिकानि प्रकरणानि विक्रमसंवत् २०७८ कार्तिके (नवम्बर् २०२१) पर्यन्तं प्रवाहितानि।<ref>{{Cite web|url=https://natalie.mu/comic/news/454971|website=[[Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc.|accessdate=November 11, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211125084050/https://natalie.mu/comic/news/454971|archivedate=November 25, 2021|language=ja|date=November 25, 2021}}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} kowgc57d7tu1fcrf73ultzhw6l2mrx6 0 90348 500057 495523 2026-08-06T21:24:28Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500057 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Hare_Krishna.png|लघुचित्रम्|[[देवनागरी]]<nowiki/>लिप्यां लिखितः हरे कृष्णः महामन्त्रः]] [[सञ्चिका:Mahamantra.png|लघुचित्रम्|[[बाङ्गलाभाषा]]<nowiki/>यां लिखितः हरे कृष्णः महामन्त्रः]] '''हरे कृष्णः''' इति मन्त्रः, यः श्रद्धया '''महामन्त्रः''' इत्यपि कथ्यते, षोडशशब्दात्मकः [[वैष्णवसम्प्रदायः|वैष्णव]]<nowiki/>मन्त्रः अस्ति, यः [[कलिसन्तरणोपनिषद्|कलिसन्तारणोपनिषदि]] उल्लिखितः।{{sfn|Beck|1993|p=199}} पञ्चदशशताब्दे भक्तिसञ्चलनस्य प्रवाहे [[चैतन्यः महाप्रभुः|चैतन्यमहाप्रभोः]] उपदेशानुसारं एषः मन्त्रः विशेषं महत्त्वं प्राप्तवान्। एषः मन्त्रः त्रयाणां [[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>नाम्नां– "[[कृष्णः]]", "[[रामः]]", "हरे" इत्येषां संयोजनम्।<ref>{{Cite news|url=http://www.krishna.com/info/hare-krishna-mantra|title=Hare Krishna mantra|work=Krishna|access-date=28 July 2015|archive-date=5 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150805150315/http://www.krishna.com/info/hare-krishna-mantra|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.iskconhk.org/index.php?option=com_content&view=article&id=37&Itemid=115&lang=en|title=Chant and be happy|work=iskcon|access-date=28 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020135346/http://www.iskconhk.org/index.php?option=com_content&view=article&id=37&Itemid=115&lang=en|archive-date=20 October 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="Rosen20062">{{cite book | author = Rosen, S. | year = 2006 | title = Essential Hinduism | url = https://archive.org/details/essentialhinduis0000rose | publisher = Praeger Publishers | isbn = 0-275-99006-0 }}P.4: It was preserved in the confidential sampradayas, or esoteric lineages, that were guardian to these truths from the beginning. p.244: In a more esoteric sense, the word "Hare" is a vocative form of "Harā," which refers to Mother Harā, or Sri Radha.</ref> षष्ठदशशताब्दात् आरभ्य एषः मन्त्रः भारतात् बहिः अपि प्रसिद्धः जातः, विशेषतः [[भक्तिवेदान्तस्वामी प्रभुपादः|ए॰सी॰ भक्तिवेदान्तस्वामिनः]] च तस्य "[[इस्कान् संस्था|अन्तर्राष्ट्रीयकृष्णचेतनासंस्था]]" इत्यस्य प्रचारात्।<ref>[http://www.religion-encyclopedia.com/H/hare_krishna.htm Religion Encyclopedia – Hare Krishna (ISKCON)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152023/http://www.religion-encyclopedia.com/H/hare_krishna.htm|date=1 July 2007}}</ref> == मन्त्ररचना == एषः मन्त्रः "हरे", "कृष्णः", "रामः" इत्येतैः त्रिभिः नामभिः निर्मितः। एषः अनुष्टुभ् छन्दः अन्तर्गतं काव्यपद्यं, यत्र चत्वारः पादाः, प्रत्येकः अष्टाक्षरः। [[कलिसन्तरणोपनिषद्|कलिसन्तारणोपनिषदि]] प्राचीनतमं लेखितं रूपं यथाऽस्ति—{{sfn|Beck|1993|p=199}}<ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/kali-santarana-upanishad-of-shukla-yajurveda/d/doc217041.html|title=Contents of the Kali-Saṇṭāraṇa Upaniṣad|date=2018-04-16|website=www.wisdomlib.org|access-date=2019-12-31|archive-date=31 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231123431/https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/kali-santarana-upanishad-of-shukla-yajurveda/d/doc217041.html|url-status=live}}</ref> '''हरे कृष्ण हरे कृष्ण''' '''कृष्ण कृष्ण हरे हरे''' '''हरे राम हरे राम''' '''राम राम हरे हरे॥''' - कलिसन्तरणोपनिषद् [[चैतन्यः महाप्रभुः|चैतन्यमहाप्रभोः]] अनुयायिनः यदा एषं मन्त्रं शिक्षयन्ति, तदा "कृष्णः" इत्यस्य नाम प्रथमं प्रयुज्यते। == व्याख्या == "हरे" इत्येतत् "हरिः" इत्यस्य सम्बोधनरूपं, यः [[विष्णुः|विष्णोः]] अन्यनाम अस्ति, यः "मोहं नाशयति" इत्यर्थं दर्शयति। अन्यव्याख्यायां "हरा" इत्येतत् राधायाः नाम, या श्रीकृष्णस्य नित्यप्रेयसी वा तस्य शक्तिः।<ref>[http://www.salagram.net/harernam-page.html Meditations on the Hare Krishna Mahamantra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907224528/http://www.salagram.net/harernam-page.html|date=7 September 2008}} "[Hare] = O Hari!...." & "Because she steals Krishna's mind and because she is the embodiment of Krishna's divine joy, Sri Radha is known as Harā. Hare is the vocative form of that name".</ref> भक्तिवेदान्तस्वामिनः अनुसारं "हरा" इत्येतत् "परमपुरुषस्य शक्तिः" इत्यर्थं, "कृष्णः" च "सर्वमनोहरः", "रामः" च "सर्वानन्दस्य स्रोतः" इत्यर्थं।<ref>"The word Harā is a form of addressing the energy of the Lord, and the words Krishna and Rama (which mean "the highest pleasure eternal") are forms of addressing the Lord Himself." – [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]]. See [http://www.krishna.com/node/388 ''Krishna.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011225619/http://www.krishna.com/node/388|date=11 October 2007}} article.</ref><ref>[http://www.gaudiya.com/index.php?topic=practice Gaudiya.com – Practice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417220833/http://www.gaudiya.com/index.php?topic=practice|date=17 April 2008}} "Rama is another name for Him [Krishna], meaning the one who brings delight to Radha".</ref> विष्णुसहस्रनामस्तोत्रे, यत् भीष्मेण कुरुक्षेत्रयुद्धानन्तरं कृष्णस्य स्तुत्यर्थं गीयते, तत्र अपि कृष्णः "रामः" इत्यपि कथ्यते।<ref name="Gopal20002">{{cite book | author = T. V. Gopal | title = Hrishikesa: Krishna – A Natural Evolution | publisher = Universal Publishers | location = Parkland, Fla | year = 2000 | page = 101 | isbn = 1-58112-732-4 }}</ref><ref name="Rosen20063">{{cite book | author = Rosen, S. | year = 2006 | title = Essential Hinduism | url = https://archive.org/details/essentialhinduis0000rose | publisher = Praeger Publishers | isbn = 0-275-99006-0 }}P.4: It was preserved in the confidential sampradayas, or esoteric lineages, that were guardian to these truths from the beginning. p.244: In a more esoteric sense, the word "Hare" is a vocative form of "Harā," which refers to Mother Harā, or Sri Radha.</ref> "हरे राम" इत्यत्र "रामः" इत्यस्य अर्थः "राधारमणः" इत्यपि मन्यते, यः राधायाः प्रियः। सामान्यतः "रामः" इत्येतत् रामायणस्य रामस्य, यः कृष्णस्य पूर्वावतारः, नाम। "रामः" इत्येतत् बलरामस्य अपि संक्षिप्तं रूपं इति अपि मन्यते।<ref name="Gopal2000">{{Cite book | title = Hrishikesa: Krishna – A Natural Evolution | location = Parkland, Fla | page = 101 }}</ref><ref>[http://caitanyacaritamrta.com/adi/5/132/en1 Chaitanya Charitamrita Adi-5.132] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225603/http://caitanyacaritamrta.com/adi/5/132/en1|date=27 September 2007}} "if someone says that the "Rama" in "Hare Rama" is Lord Ramacandra and someone else says that the "Rama" in "Hare Rama" is Sri Balarama, both are correct".</ref> == जपप्रक्रिया == एषः मन्त्रः उच्चैः गायनरूपेण (भजनम्), समूहगायनरूपेण (कीर्तनम्), अथवा एकाकिनं जपमालया सह (जपः) मनसि वा वाचिकरूपेण जप्यते। भक्तिवेदान्तस्वामिनः मन्त्रजपस्य प्रक्रिया यथाऽवदत्— कृष्णचेतना न तु मनसि कृत्रिमः आरोपः, अपि तु जीवस्य मूलशक्तिः। यदा वयं आध्यात्मिकं शब्दस्पन्दनं शृणुमः, तदा चेतना पुनः जाग्रति। एषः मन्त्रजपः आध्यात्मिकस्तरे एव क्रियते, अतः एषः शब्दः इन्द्रिय, मनस्, बुद्धि इत्यादीनि अधस्तराणि अतिक्रान्तः। अतः कोऽपि अपि पूर्वपात्रतां विना अपि एषं जपं कर्तुं शक्नोति। == इतिहासः == एषः मन्त्रः प्रथमं कलिसन्तारणोपनिषदि दृश्यते, यत्र रघुनन्दनभट्टाचार्येण "हरिनामार्थरत्नदीपिका" इत्यस्मिन् ग्रन्थे टीका लिखिता। {{हिन्दूधर्मः}} तत्र ब्रह्मणा [[नारदः|नारदा]]<nowiki/>य उपदेशः प्रदत्तः— "श्रुतयः यत् गुह्यं रक्षन्ति, येन कलिसंसारं तरति। केवलं नारायणनामोच्चारणेन कलिदोषः नश्यति।" नारदः पृच्छति– "कः एषः नारायणस्य नाम?" ब्रह्मा प्रत्यवदत्– "हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे" एते षोडश नामानि कलिदोषनाशकानि। वेदेषु एतत् श्रेष्ठं उपायं न दृश्यते। कलिसन्तारणोपनिषदस्य कश्चन संस्करणः "हरे राम" पूर्वं दत्तम्, अन्यः "हरे कृष्ण" पूर्वं। नवद्वीपपाण्डुलिपौ "हरे कृष्ण" पूर्वं दृश्यते, यः वैष्णवसम्प्रदायेषु सामान्यः। उभयथापि मन्त्रः समशक्तिमान् इति सामान्यं विश्वासः।<ref>[[Steven J. Rosen]], ''Vaiṣṇavism: contemporary scholars discuss the Gauḍīya tradition'' {{ISBN|81-208-1235-2}}, p. 274.</ref><ref>[http://www.prabhupadavani.org/Bhagavatam/text/368.html No Water in the Desert] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927004208/http://www.prabhupadavani.org/Bhagavatam/text/368.html|date=27 September 2007}} Bombay, 12 December 1974: "Sometimes they first of all place "Hare Rama, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare." And sometimes they place "Hare Krsna, Hare Krsna, Krsna Krsna..." There is no difference. Sometimes they say, "No, it should be Hare Rama first." Sometimes they..., "No, Hare Krsna." But that is not very important".</ref> चैतन्यमहाप्रभुः दीक्षायां एषं मन्त्रं प्राप्तवान् इति परम्परायां विश्वासः। तेन १५०० तमे संवत्सरे (हिन्दू पंचाङ्गे– विक्रम संवत् १५५७) हरिनामप्रचाराय भारतं व्याप्य "ग्रामे ग्रामे" गत्वा प्रचारः कृतः। भक्तिवेदान्तस्वामिना चैतन्यस्य शिक्षाः भारतात् बहिः अपि प्रचारिताः। न्यूयॉर्कनगरं आरभ्य १९६५ तमे वर्षे (विक्रम संवत् २०२२), तेन ११ वर्षेषु १४ वारं पृथिवीं परिभ्रम्य "हरे कृष्णः" इत्येतत् वाक्यं विश्वे प्रसिद्धं कृतम्।<ref>[http://www.prabhupada.com/biography.html Biography of Srila Prabhupada] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316035911/http://www.prabhupada.com/biography.html|date=16 March 2007}}.</ref> {{वैष्णवधर्मः}} == शास्त्रीयसन्दर्भाः == एषः मन्त्रजपः पुराणेषु, पाञ्चरात्रे, समग्रे वैष्णवसाहित्ये च अनुशंस्यते। उदाहरणरूपेण— '''[[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]] (खण्डः ३, अध्यायः ५०, श्लोकः ६):''' सर्वपापानि नश्यन्ति येन हरिं समर्चयेत्, सर्वेश्वरं हरिं भक्त्या, जपेत् च महामन्त्रम्। '''स्तवमालाविद्याभूषणभाष्ये (गौडीयकण्ठहारे, १७॰३०):''' षोडश नामानि द्वात्रिंशदक्षराणि यदा उच्चैः जप्यन्ते, तदा कृष्णः जिह्वायां नृत्यति। '''[[भागवतपुराणम्|भागवतपुराणे]] (स्कन्धः ३, अध्यायः ३३, श्लोकः ६):''' यः एकवारं अपि परमपुरुषस्य नामोच्चारणं करोति, तस्य वेदयज्ञे पात्रता साक्षात् सम्पद्यते। == परम्परासिद्धिः == चैतन्यमहाप्रभुः दीक्षायां एषं मन्त्रं प्राप्तवान् इति वैष्णवपरम्परायां विश्वासः। तेन संवत् १५५७ तमे वर्षे हरिनामप्रचाराय भारतं व्याप्य "ग्रामे ग्रामे" गत्वा प्रचारः कृतः। विशेषतः बंगालप्रदेशे, ओडिशायां च तस्य प्रचारः व्यापकः जातः। ए॰सी॰ भक्तिवेदान्तस्वामिनः चैतन्यस्य शिक्षाः भारतात् बहिः अपि प्रचारितवान्। न्यूयॉर्कनगरं आरभ्य संवत् २०२२ तमे वर्षे, तेन ११ वर्षेषु १४ वारं पृथिवीं परिभ्रम्य "हरे कृष्णः" इत्येतत् वाक्यं विश्वे प्रसिद्धं कृतम्। == स्रोतानि == 2grw438fxvz4so7sa7n98gy77bo7f5y 0 90360 500019 495547 2026-08-06T20:46:44Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500019 wikitext text/x-wiki '''कार्यविलम्बनम्''' इति मनुष्येण ज्ञात्वा अपि यत् कार्यं कर्तव्यम्, तस्य अनावश्यकं विलम्बनं वा स्थगनं इति क्रिया। एषा सामान्यं मानवीयं अनुभवम्, यत्र प्रतिदिनकृत्येषु विलम्बः दृश्यते, यथा नियोजितसाक्षात्कारं प्रति गमनम्, कर्मविवरणपत्रस्य समर्पणम्, पाठ्यगवेषणं, वा सहचरस्य सह तनावपूर्णविषये संवादः।<ref>{{cite journal|url=https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738|title=Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model|author1=Duru, Erdinç|author2=Balkis, Murat|date=June 2017|orig-year=31 May 2017|via=ed.gov|journal=International Journal of Educational Psychology|volume=6|issue=2|pages=97–119|doi=10.17583/ijep.2017.2584|doi-access=free|access-date=16 May 2018|archive-date=2 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738|url-status=live}}</ref> कार्यविलम्बनं प्रायः नकारात्मकं स्वभावलक्षणं इति मन्यते, यतः एषः कार्यक्षमतायाः बाधकः अस्ति। एषः मनोविक्षेपेण, आत्मगौरवहीनतया, अपराधबुद्ध्या, अपूर्णताबोधेन च सह सम्बद्धः। तथापि, किञ्चन कार्यं यत् जोखिमयुक्तं वा नकारात्मकं परिणामं जनयितुं शक्नोति, तस्य प्रतीक्षां कर्तुं वा नवीनं सूचना आगमिष्यति इति कारणेन कार्यविलम्बनं युक्तिसम्पन्नं प्रत्युत्तरं अपि मन्यते।<ref>{{Cite book | title = Against the Gods: The remarkable story of risk | url = https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe | pages = [https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15] }}</ref> पश्चिमदेशीयाः अपश्चिमदेशीयाः च छात्राः पाठ्यविलम्बनं दर्शयन्ति, किन्तु कारणानि भिन्नानि। पश्चिमदेशीयछात्राः पूर्वकृतकार्ये अपि न्यूनं फलम् प्राप्तुं वा यथेष्टं न अधीतवन्तः इति भयेन पाठ्यविलम्बं कुर्वन्ति। अपश्चिमदेशीयछात्राः तु स्वमित्राणां पुरतः अयोग्यत्वं वा असामर्थ्यं प्रदर्शयितुं न इच्छन्ति, अतः पाठ्यविलम्बं कुर्वन्ति।<ref name=":02">{{Cite journal|last=Ganesan|display-authors=etal|date=2014|title=Procrastination and the 2 x 2 achievement goal framework in Malaysian undergraduate students|url=https://www.academia.edu/download/44130586/PROCRASTINATION_AND_THE_2_x_2_ACHIEVEMENT_GOAL_FRAMEWORK.pdf|journal=Psychology in the Schools|volume=51|issue=5|pages=506–516|doi=10.1002/pits.21760}}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}</ref> कालप्रबन्धनस्य सांस्कृतिकदृष्टयः अपि कार्यविलम्बनं प्रभावितुं शक्नुवन्ति। यत्र बहुकालदृष्टिः अस्ति, तत्र जनाः कार्यं यथासङ्गतं पूर्णं कर्तुं अधिकं मूल्यं योजयन्ति। यत्र रेखीयकालदृष्टिः अस्ति, तत्र जनाः कार्याय निश्चितं कालं योजयन्ति, ततः अनन्तरं कार्यं परित्यजन्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|first=Richard|last=Lewis|website=Business Insider|accessdate=2018-12-05|archivedate=2014-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5}}</ref> [[कपोतः|कपोता]]<nowiki/>नां विलम्बितसन्तोषप्रदर्शनं विश्लेष्य, ज्ञायते यत् कार्यविलम्बनं केवलं मानवानां न विशेषः, अपि तु अन्येषां प्राणिनां मध्ये अपि दृश्यते। केषाञ्चन प्रयोगेषु स्पष्टं प्रमाणं प्राप्तम् यत् कपोताः शीघ्रं सरलं कार्यं त्यक्त्वा विलम्बितं जटिलं कार्यं स्वीकरणं कुर्वन्ति।<ref>{{Cite journal|last=Mazur|first=James|date=1998|title=Procrastination by Pigeons with Fixed-Interval Response Requirements|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=69|issue=2|pages=185–197|pmc=1284653|pmid=9540230|doi=10.1901/jeab.1998.69-185}}</ref> कार्यविलम्बनं दार्शनिकैः, मनोवैज्ञानिकैः, तथा च व्यवहारिकआर्थिकविशेषज्ञैः अपि विशदं विश्लेषितम्।<ref>{{Cite magazine|last=Surowiecki|first=James|date=2010-10-04|title=Later|language=en-US|magazine=The New Yorker|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later|access-date=2023-07-22|issn=0028-792X|archive-date=2023-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183310/https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later|url-status=live}}</ref> == प्रचलनम् == विक्रमसंवत् २०४१ तमे वर्षे वर्मण्ट्-विश्वविद्यालयेन कृतायां अध्ययनायां, ४६ प्रतिशतं विषयाः कथितवन्तः यत् ते "सदा" वा "सदैव समीपं" लेखनं विलम्बयन्ति। ३० प्रतिशतं परीक्षायाः अध्ययनं, साप्ताहिकपाठ्यवाचनं च विलम्बयन्ति। प्रायः चतुर्थांशं विषयाः एतत् कार्यविलम्बनं समस्यारूपेण अनुभवन्ति। तथापि, ६५ प्रतिशतं लेखनविलम्बनं न्यूनं कर्तुं इच्छन्ति, ६२ प्रतिशतं परीक्षायाः अध्ययनं न्यूनं कर्तुं, ५५ प्रतिशतं साप्ताहिकपाठ्यवाचनं न्यूनं कर्तुं इच्छन्ति।<ref name="Solomon19842">{{cite web|author=Solomon, LJ|author2=Rothblum|url=http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|date=1984|title=Academic Procrastination: Frequency and Cognitive-Behavioural Correlates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729211829/http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|archive-date=2016-07-29}}</ref> विक्रमसंवत् २०४९ तमे वर्षे कृतायां अध्ययनायां, ५२ प्रतिशतं छात्राः कार्यविलम्बनं प्रति मध्यमं वा उच्चं साहाय्यं आवश्यकं इति सूचयन्ति।<ref>{{cite journal|last1=Gallagher|first1=Robert P.|last2=Golin|first2=Anne|last3=Kelleher|first3=Kathleen|journal=Journal of College Student Development|volume=33|issue=4|pages=301–10|date=1992|title=The Personal, Career, and Learning Skills Needs of College Students|url=http://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001|access-date=2018-11-03|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214184132/https://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001|url-status=live}}</ref> विक्रमसंवत् २०६१ तमे वर्षे कृतायां अध्ययनायां, ७० प्रतिशतं विश्वविद्यालयछात्राः स्वं कार्यविलम्बकं इति वर्गीकृतवन्तः। विक्रमसंवत् २०४१ तमे वर्षे, ५० प्रतिशतं छात्राः सततं कार्यविलम्बं कुर्वन्ति इति मन्यन्ते, यत् तेषां जीवनस्य प्रमुखं समस्या इति।<ref name=":04">{{Cite journal|last=Klingsieck|first=Katrin B.|date=January 2013|title=Procrastination|url=https://www.researchgate.net/publication/317823704|journal=European Psychologist|volume=18|issue=1|pages=24–34|doi=10.1027/1016-9040/a000138|issn=1016-9040}}</ref> अन्यायां अध्ययनायां, यत्र कार्यं अप्रियं वा आरोपितं इति मन्यते, तत्र कार्यविलम्बनं अधिकं दृश्यते। यत्र छात्रः कार्यं कर्तुं आवश्यकं कौशलं न अस्ति इति मन्यते, तत्र कार्यविलम्बनं न्यूनं दृश्यते।<ref>{{cite journal|author1=Norman A. Milgram|author2=Barry Sroloff|author3=Michael Rosenbaum|title=The Procrastination of Everyday Life|journal=Journal of Research in Personality|volume=22|number=2|date=June 1988|pages=197–212|doi=10.1016/0092-6566(88)90015-3}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Barabanshchikova|first1=Valentina V.|last2=Ivanova|first2=Svetlana A.|last3=Klimova|first3=Oxana A.|date=2018|title=The Impact of Organizational and Personal Factors on Procrastination in Employees of a Modern Russian Industrial Enterprise|journal=Psychology in Russia: State of the Art|volume=11|issue=3|pages=69–85|doi=10.11621/pir.2018.0305|doi-access=free}}</ref> "State of the Art" इत्याख्ये जर्नले प्रकाशिते अध्ययनं, यत् "आधुनिकरूसीऔद्योगिकसंस्थायां कर्मकराणां कार्यविलम्बनं प्रति संस्थागतव्यक्तिगतकारकाणां प्रभावः" इत्याख्यं, कर्मकराणां कार्यविलम्बनं प्रभावितुं यथान्यायं कारणानि उद्घाटयति। तेषु कारणेषु—कार्यप्रदर्शनमूल्याङ्कनस्य तीव्रता, संस्थायां तस्य कर्तव्यस्य महत्त्वम्, व्यवस्थापनं प्रति तस्य दृष्टिः च प्रमुखानि।<ref>{{Cite journal|date=2018|title=The Impact of Organizational and Personal Factors on Procrastination in Employees of a Modern Russian Industrial Enterprise|pages=69–85}}</ref> == पाठ्यविलम्बनस्य व्यवहारलक्षणानि == विक्रमसंवत् २०६४ तमे वर्षे ग्रेगोरी श्राव्, थेरेसा वाड्किन्, लोरी ओलाफ्सन् इत्येते त्रयः पाठ्यविलम्बनं इति वर्गाय त्रयाणि लक्षणानि प्रस्तावितवन्तः—निष्फलता, अनावश्यकता, विलम्बनम्।<ref>{{cite journal|doi=10.1037/0022-0663.99.1.12|title=Doing the Things We Do: A Grounded Theory of Academic Procrastination|year=2007|last1=Schraw|first1=Gregory|last2=Wadkins|first2=Theresa|last3=Olafson|first3=Lori|journal=Journal of Educational Psychology|volume=99|pages=12–25}}</ref> Steel इत्यनेन सर्वाणि पूर्वपरिभाषणानि समीक्ष्य, विक्रमसंवत् २०६४ तमे वर्षे निष्कर्षः प्राप्तः यत् कार्यविलम्बनं इत्युक्ते—"यत् कार्यं कर्तुं निश्चितम्, तत् स्वेच्छया विलम्बयति, यद्यपि तस्य परिणामं नकारात्मकं भविष्यति इति ज्ञातम्।"<ref>{{cite book | last1 = Sabini | first1 = J. | last2 = Silver | first2 = M. | date = 1982 | title = Moralities of everyday life | url = https://archive.org/details/moralitiesofever0000sabi_j2o6 | pages = [https://archive.org/details/moralitiesofever0000sabi_j2o6/page/128 128] }}</ref> Sabini तथा Silver इत्येते द्वौ कार्यविलम्बनस्य द्वे लक्षणे प्रतिपादयन्ति—स्थगनं च अयुक्तता च। यद्यपि विलम्बनस्य युक्तिकरणं अस्ति, तर्हि तत् कार्यविलम्बनं न इति ते मन्यन्ते।<ref name="Steel2007">{{cite journal|doi=10.1037/0033-2909.133.1.65|url=http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf|title=The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure|year=2007|last1=Steel|first1=Piers|journal=Psychological Bulletin|volume=133|pages=65–94|pmid=17201571|issue=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401132716/http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf|archive-date=2013-04-01|citeseerx=10.1.1.335.2796|s2cid=1066615}}</ref> Pogorskiy तथा Beckmann इत्येते द्वौ अध्ययनं कृत्वा, ज्ञातवन्तः यत् पाठकानां कार्यविलम्बनं जालविचरणव्यवहारे स्थिरानुक्रमरूपेण दृश्यते।<ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.caeai.2022.100094|title=Learners' web navigation behaviour beyond learning management systems: A way into addressing procrastination in online learning?|year=2022|last1=Pogorskiy|first1=Eduard|last2=Beckmann|first2=Jens F.|journal=Computers and Education: Artificial Intelligence|volume=3|article-number=100094|s2cid=252131969|doi-access=free|url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1192102}}</ref> कार्यविलम्बनं प्रति प्रेरणासिद्धान्तानां समन्वयात्मकं दृष्टिकोणं अस्ति—कालप्रेरणासिद्धान्तः। एषः सिद्धान्तः कार्यविलम्बनस्य प्रमुखं पूर्वसूचकं (अपेक्षा, मूल्यं, चञ्चलता) गणनात्मकसमीकरणरूपेण संक्षिप्य प्रस्तुतयति। == मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या == सुखसिद्धान्तः कार्यविलम्बनस्य कारणं स्यात्—व्यक्ति तनावयुक्तकार्यं विलम्बयित्वा नकारात्मकभावनां परिहारं कर्तुं इच्छति। विक्रमसंवत् २०७६ तमे वर्षे Rinaldi इत्यादिभिः कृतायां शोधायां ज्ञातम् यत् मापनयोग्यं बौद्धिकदौर्बल्यं अपि कार्यविलम्बनं प्रति कारणं स्यात्।<ref name="Steel2010">{{Cite book | title = The procrastination equation: how to stop putting things off and start getting stuff done | url = https://archive.org/details/procrastinatione00stee | page = 13 }}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist|30em}} == बाह्यसङ्ग्रहणानि == * [https://asc.calpoly.edu/ssl/procrastination कालपोली - कार्यविलम्बनम्] 1t50tri92csx2t8737umkxc4z2zspl2 0 90420 500005 498169 2026-08-06T20:20:18Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500005 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|honorific-prefix=महामान्या|name=श्रीमती सुशीला कार्की|honorific-suffix=|image=|alt=|caption=राज्यचित्रम् (शकसंवत् १९४७)|office=नेपालस्य नवत्रिंशः प्रधानमन्त्री अन्तरिमपदेन|president=रामचन्द्रः पौडेलः|vicepresident=रामसहायः यादवः|preceded=खड्गप्रसादः शर्मा ओलिः|termstart=शकसंवत् १९४७ भाद्रपदमासस्य कृष्णपक्षे षष्ठी|office1=नेपालस्य पञ्चविंशः मुख्यन्यायविचारकः|termstart1=शकसंवत् १९३८ आषाढमासस्य शुक्लपक्षे सप्तमी|termend1=शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे द्वादशी|nominator=|appointer1=विद्यादेवी भण्डारी|predecessor1=कल्याणः श्रेष्ठः|successor1=गोपालप्रसादः पराजुलिः|birth_date=शकसंवत् १८७४ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे सप्तमी|birth_place=बिराटनगरम्, मोरङ् जनपदः, पूर्वप्रदेशः, नेपालराज्यम्|death_date=|death_place=|spouse=दुर्गाप्रसादः सुबेदिः|native_name={{Nobold|सुशीला कार्की}}|native_name_lang=ne|party=स्वतन्त्रराजनैतिज्ञः|office2=सर्वोच्चन्यायालयस्य न्यायविचारकः|termstart2=पौष–माघ मासौ, शकसंवत् १९३०|termend2=शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे द्वादशी|appointer2=रामबरनः यादवः|predecessor2=खीलराजः रेग्मी|successor2=दीपकराजः जोशी}} '''सुशीला कार्की''' (जन्मः शकसंवत् १८७४ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे सप्तमी, स्थानम्—शङ्करपुरं, यः पश्चात् बिराटनगरं जातम्) नेपालदेशीयराजनीतिज्ञा च पूर्वन्यायविचारिका च या युगान्तरीय[[२०२५ नेपालस्य युवा-प्रदर्शनानि|युवा-आन्दोलना]]<nowiki/>नन्तरं शकसंवत् १९४७ भाद्रमासस्य द्वादश्यां नेपालस्य अन्तरिमप्रधानमन्त्रिणी रूपेण नियुक्ता। सा नेपालस्य शासनस्य नेतृत्वं कुर्वती प्रथमं स्त्री अस्ति।<ref>{{cite web|date=12 September 2025|title=Nepal unrest: Sushila Karki to take oath as interim PM; parliament dissolved|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-sushila-karki-to-take-oath-as-interim-pm-what-will-be-her-first-decision/articleshow/123854013.cms|access-date=12 September 2025|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-09-15|title=How Gen Z-led protests are rattling governments across Asia|url=https://www.nbcnews.com/world/asia/protests-asia-gen-z-nepal-indonesia-rcna231096|access-date=2025-09-18|website=NBC News|language=en}}</ref><ref name="thehimalayantimes.com">{{cite web|url=http://thehimalayantimes.com/kathmandu/sushila-karki-recommended-chief-justice/|title=Sushila Karki recommended for Chief Justice|date=10 April 2016|publisher=[[The Himalayan Times]]}}</ref><ref name="indianexpress2">{{cite web|date=11 July 2016|title=First woman Chief Justice of Nepal, Sushila Karki, takes oath|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/first-woman-chief-justice-of-nepal-sushila-karki-takes-oath-2907173/|access-date=1 December 2017|website=[[The Indian Express]]}}</ref> पूर्वं सा नेपालस्य सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायविचारिका आसीत्, तस्य पदे नियुक्ता अपि प्रथमं स्त्री आसीत्। तस्य कार्यकालः शकसंवत् १९३८ आषाढमासे आरभ्य शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासे पर्यन्तं आसीत्।<ref name="thehimalayantimes.com2">{{cite web|url=http://thehimalayantimes.com/kathmandu/sushila-karki-recommended-chief-justice/|title=Sushila Karki recommended for Chief Justice|date=10 April 2016|publisher=[[The Himalayan Times]]}}</ref><ref name="indianexpress3">{{cite web|date=11 July 2016|title=First woman Chief Justice of Nepal, Sushila Karki, takes oath|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/first-woman-chief-justice-of-nepal-sushila-karki-takes-oath-2907173/|access-date=1 December 2017|website=[[The Indian Express]]}}</ref> == प्रारम्भिकजीवनं च शिक्षणम् == कार्की सप्तसन्तानानां ज्येष्ठा कन्या आसीत्। सा च शङ्करपुरे चेत्रीपरिवारे जन्म प्राप्तवती। शकसंवत् १८९४ मध्ये महेन्द्रमोरङ्कमहाविद्यालये त्रिभुवनविश्वविद्यालयस्य अन्तर्गतं कला-स्नातकपदं प्राप्तवती। ततः भारतदेशे वाराणस्यां।<ref name="supremecourt2">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name="ndtv2">{{cite web|date=13 April 2016|title=Nepal Gets First Woman Chief Justice, Sign Of Changing Attitudes|url=https://www.ndtv.com/world-news/nepal-gets-first-woman-chief-justice-sign-of-changing-attitudes-1395219|website=[[NDTV]]|agency=[[Reuters]]}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Gellner|first1=David N.|last2=Adhikari|first2=Krishna P.|date=5 October 2020|title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA)|url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml|journal=Public Anthropologist|volume=2|issue=2|pages=177–200|doi=10.1163/25891715-BJA10003|issn=2589-1707}}</ref>बनारसहिन्दूविश्वविद्यालये राजनैतिकशास्त्रविषये स्नातकोत्तरपदं शकसंवत् १८९७ मध्ये प्राप्तवती। पश्चात् सा त्रिभुवनविश्वविद्यालये विधिविषयं पठित्वा शकसंवत् १९०० मध्ये स्नातका जाता।<ref name=":0">{{Cite web|date=11 September 2025|title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo|access-date=11 September 2025|website=[[BBC News Hindi]]|language=hi}}</ref><ref name="supremecourt">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name="thehindu.com">{{cite news|date=15 April 2016|title=Sushila Karki, Nepals's new Acting CJ|url=http://www.thehindu.com/news/international/Sushila-Karki-Nepalss-new-Acting-CJ/article14238804.ece|newspaper=[[The Hindu]]|publisher=|via=|agency=[[Press Trust of India]]}}</ref> == कार्यजीवनम् == === आरम्भिकवर्षाणि === शकसंवत् १९०८ तः १९११ पर्यन्तं सा महेन्द्रबहुविधापीठे, धरान्नगरे सहायकशिक्षिके रूपेण कार्यं कृतवती। शकसंवत् १९१० तः १९१२ पर्यन्तं कोशीमण्डलन्यायालयस्य बार्-अध्यक्षी अपि आसीत्।<ref name="supremecourt4">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name=":113">{{Cite web|last=Ghimire|first=Binod Ghimire|title=She made history as first woman chief justice of Nepal. Now as PM|url=https://kathmandupost.com/politics/2025/09/13/she-made-history-as-first-woman-chief-justice-of-nepal-now-as-pm|access-date=14 September 2025|website=[[Kathmandu Post]]|language=English}}</ref> शकसंवत् १९१२ मध्ये पञ्चायतराज्यस्य उन्मूलनाय जनान्दोलने भागं गृहीत्वा बिराटनगरकारागारे बन्दिनी अभवत्। तस्य अनुभवेन प्रेरिता सा "कारा" इति उपन्यासं लिखितवती।<ref name=":1">{{Cite web|date=17 March 2021|title=5 books on Nepali women by Nepali women|url=https://english.onlinekhabar.com/books-on-nepali-women-by-nepali-women.html|access-date=11 September 2025|website=[[Online Khabar]]|language=en}}</ref> शकसंवत् १९२४ मध्ये बिराटनगरअपीलन्यायालयस्य अध्यक्षी नियुक्ता, यावत् शकसंवत् १९२६ पर्यन्तं। ततः नेपालबार्-संघे वरिष्ठविधिवेत्ता अभवत्।<ref name="supremecourt3">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name=":112">{{Cite web|last=Ghimire|first=Binod Ghimire|title=She made history as first woman chief justice of Nepal. Now as PM|url=https://kathmandupost.com/politics/2025/09/13/she-made-history-as-first-woman-chief-justice-of-nepal-now-as-pm|access-date=14 September 2025|website=[[Kathmandu Post]]|language=English}}</ref> === सर्वोच्चन्यायालये === शकसंवत् १९३० पौषमासे सा सर्वोच्चन्यायालये अड्-हॉक् न्यायविचारिका नियुक्ता। शकसंवत् १९३१ मध्ये स्थायीन्यायविचारिका अभवत्। शकसंवत् १९३७ फाल्गुनमासे खीलराजरेग्मी इत्यस्य अन्तरिमप्रधानमन्त्रिपदेन नियुक्तिः विरुद्धं याचिकायाः परीक्षणे सा मुख्यन्यायविचारकः कल्याणश्रेठेन सह असहमतीं व्यक्तवती। सा उक्तवती यत् रेग्मेः नियुक्तिः संविधानविरुद्धा आसीत्, यः न्यायव्यवस्थायाः दीर्घकालीनं हानिं कृतवान्।<ref name=":92">{{Cite book | title = The law and politics of unconstitutional constitutional amendments in Asia | date = 2022 | publisher = [[Routledge]] | isbn = 978-1-000-48373-4 | editor-last = Abeyratne | editor-first = Rehan | series = Comparative constitutional change | location = London New York, NY | pages = 147–148 | editor-last2 = Bùi-ngọc-Son }}</ref> शकसंवत् १९३८ वैशाखमासे मुख्यन्यायविचारकस्य शेषकालात् अनन्तरं सा संविधानपरिषद्या अनुशंसिता। शकसंवत् १९३८ आषाढमासे संसदीयशृवणेन नियुक्तिः पुष्टि। सा भ्रष्टाचारविरोधिनी च कठोरन्यायविचारिका इति प्रसिद्धा आसीत्। जयबहादुरचन्दस्य नेपालपुलिसाध्यक्षपदस्य नियुक्तिः सर्वोच्चन्यायालयेन रद्दीकृता, तदनन्तरं सा शासनस्य विरोधिनी इति आरोपिताभवत्।<ref name=":02">{{Cite web|date=11 September 2025|title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo|access-date=11 September 2025|website=[[BBC News Hindi]]|language=hi}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|date=5 May 2017|title=Supreme Court stays impeachment motion, reinstates CJ Karki|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/supreme-court-stays-impeachment-motion-cj|access-date=11 September 2025|website=[[The Himalayan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":52">{{cite web|title=Prachanda: Prachanda govt in crisis after coalition partner pulls support over judge's impeachment|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502072236/http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|archive-date=2 May 2017|access-date=2 May 2017|website=[[The Times of India]]|accessdate=19 September 2025|deadurl=no}}</ref><ref name=":93">{{Cite book | title = The law and politics of unconstitutional constitutional amendments in Asia | date = 2022 | publisher = [[Routledge]] | isbn = 978-1-000-48373-4 | editor-last = Abeyratne | editor-first = Rehan | series = Comparative constitutional change | location = London New York, NY | pages = 147–148 | editor-last2 = Bùi-ngọc-Son }}</ref> शकसंवत् १९३९ वैशाखमासे नेपालीसमाजः च माओवादीकेन्द्रः च तस्याः विरुद्धं महाभियोगं प्रवर्तितवन्तः। सा स्वयमेव निलम्बिता अभवत्। संयुक्तराष्ट्रसंघस्य मानवाधिकारउच्चायुक्तेन उक्तं यत् "तस्याः अपसारणस्य प्रयासः संक्रमणकालीनन्यायायाः च विधेः च विषये शासनस्य प्रतिबद्धतायाः विषये गम्भीरं चिन्तनं जनयति"।<ref name=":8">{{Cite book | title = Asian comparative constitutional law | url = https://archive.org/details/nlsiu.342.5105.bui.i.39177 | date = 2023 | publisher = [[Hart Publishing]] | isbn = 978-1-5099-4969-4 | editor-last = Bùi | editor-first = Ngọc Sơn | location = Oxford, UK ; New York, NY | pages = 425 | editor-last2 = Malagodi | editor-first2 = Mara }}</ref><ref name=":22">{{Cite journal|last1=Gellner|first1=David N.|last2=Adhikari|first2=Krishna P.|date=5 October 2020|title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA)|url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml|journal=Public Anthropologist|volume=2|issue=2|pages=177–200|doi=10.1163/25891715-BJA10003|issn=2589-1707}}</ref><ref name=":03">{{Cite web|date=11 September 2025|title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo|access-date=11 September 2025|website=[[BBC News Hindi]]|language=hi}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|date=5 May 2017|title=Supreme Court stays impeachment motion, reinstates CJ Karki|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/supreme-court-stays-impeachment-motion-cj|access-date=11 September 2025|website=[[The Himalayan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":522">{{cite web|title=Prachanda: Prachanda govt in crisis after coalition partner pulls support over judge's impeachment|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502072236/http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|archive-date=2 May 2017|access-date=2 May 2017|website=[[The Times of India]]|accessdate=19 September 2025|deadurl=no}}</ref> तदनन्तरं उपप्रधानमन्त्री बिमलेन्द्रनिधिः त्यागपत्रं दत्तवान्, राष्ट्रियप्रजापरिषद् च गठबन्धनं परित्यक्तवती। शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासे चोलेंद्रशम्शेरराणेन न्यायालयेन स्थगनादेशः प्रदत्तः। जनदबेन मन्त्रिमण्डलपरिवर्तनकाले सन्धिः जातः, सत्तापक्षैः महाभियोगः परित्यक्तः। सा शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासे ६५ वर्षे पूर्णे त्यक्तवती।<ref name=":82">{{Cite book | title = Asian comparative constitutional law | url = https://archive.org/details/nlsiu.342.5105.bui.i.39177 | date = 2023 | publisher = [[Hart Publishing]] | isbn = 978-1-5099-4969-4 | editor-last = Bùi | editor-first = Ngọc Sơn | location = Oxford, UK ; New York, NY | pages = 425 | editor-last2 = Malagodi | editor-first2 = Mara }}</ref><ref name=":23">{{Cite journal|last1=Gellner|first1=David N.|last2=Adhikari|first2=Krishna P.|date=5 October 2020|title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA)|url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml|journal=Public Anthropologist|volume=2|issue=2|pages=177–200|doi=10.1163/25891715-BJA10003|issn=2589-1707}}</ref> === अन्तरिमप्रधानमन्त्रिपदं === [[सञ्चिका:US_Nepal_Summit_for_Democracy_2021_-_Sushila_Karki.jpg|चित्रपाठ्यम्=US Nepal Summit for Democracy 2021|लघुचित्रम्|कार्की महोदयया शकसंवत् १९४३ तमे वर्षे लोकतन्त्राय आयोजिते संयुक्तराज्य–नेपाल–सम्मेलने अमेरिकादेशस्य दूतावासस्य कर्मणि सह संवादः कृतः।]] शकसंवत् १९४७ मध्ये युगान्तरीययुवा-आन्दोलनात् अनन्तरं प्रधानमन्त्री के.पी.शर्माओलिः त्यक्तवान्। तदा तटस्थराजनीतिज्ञा इति कारणेन कार्केः नाम प्रस्तावितम्। "विप्रतिपत्तिपरिषद्" इत्यन्तर्जालमञ्चे मतदानेन सा पञ्चविकल्पेषु विजेता अभवत्। नेपालसेनया सह संवादे नियुक्तिः स्वीकृता।<ref name=":10">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal's Gen Z protesters back ex-chief justice Karki for interim leadership|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3325265/nepals-gen-z-protesters-back-ex-chief-justice-sushila-karki-interim-leadership|access-date=12 September 2025|website=[[South China Morning Post]]|language=en}}</ref><ref name=":223">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Nepal Gen-Z protesters want former chief justice Sushila Karki, 73, as interim PM|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-gen-z-protesters-want-former-chief-justice-sushila-karki-73-as-pm-report-101757508180381.html|access-date=11 September 2025|website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":102">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal's Gen Z protesters back ex-chief justice Karki for interim leadership|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3325265/nepals-gen-z-protesters-back-ex-chief-justice-sushila-karki-interim-leadership|access-date=12 September 2025|website=[[South China Morning Post]]|language=en}}</ref><ref name=":53">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal gets first female PM after deadly unrest|url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o|access-date=13 September 2025|website=[[BBC News]]|language=en-GB}}</ref> तस्याः अनुशंसया राष्ट्रपतिः रामचन्द्रपौडेलः शकसंवत् १९४७ भाद्रमासस्य द्वादश्यां संघीयसंसदं विघटितवान्। तदा सा नेपालसंविधानस्य ६१ अनुच्छेदेन आधारं कृत्वा शपथं गृहीत्वा अन्तरिमप्रधानमन्त्रिणी अभवत्। शकसंवत् १९४७ भाद्रमासस्य पूर्णिमायां मन्त्रिमण्डलं उद्घोषितवती।<ref>{{Cite web|date=12 September 2025|title=Sushila Karki appointed Prime Minister under Article 61, becomes Nepal's first female head of government|url=https://english.onlinekhabar.com/sushila-karki-appointed-prime-minister-under-article-61-becomes-nepals-first-female-head-of-government.html|access-date=12 September 2025|website=OnlineKhabar English News|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=12 September 2025|title=Nepal appoints its first female PM after historic week of deadly protests|url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/12/nepal-appoints-its-first-female-pm-after-historic-week-of-deadly-protests|access-date=12 September 2025|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":55">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal gets first female PM after deadly unrest|url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o|access-date=13 September 2025|website=[[BBC News]]|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-09-13|title=Nepal's major parties say dissolved parliament must be reinstated|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0q71jplqq0o|access-date=2025-09-16|website=BBC|language=en}}</ref><ref name=":54">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal gets first female PM after deadly unrest|url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o|access-date=13 September 2025|website=[[BBC News]]|language=en-GB}}</ref> == पश्चात्कालीनजीवनम् == न्यायालयात् निवृत्त्यनन्तरं सा आत्मचरितं "न्यायः" इति नाम्ना प्रकाशितवती, यत्र सा उक्तवती यत् लोकतन्त्रः न्यायव्यवस्थायाः स्वातन्त्र्ये अधिनिष्ठितः।<ref name=":62">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Sushila Karki: Jurist with anti-graft reputation, Nepal's first woman CJ — and now potentially its first woman PM|url=https://indianexpress.com/article/world/who-is-sushila-karki-nepal-first-woman-cj-now-potentially-first-woman-pm-10242317/|access-date=12 September 2025|website=[[The Indian Express]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 September 2025|title=Who is Sushila Karki? Nepal's Gen-Z protesters want ex-chief justice as the interim prime minister|url=https://indianexpress.com/article/world/nepal-protest-gen-z-protestors-want-former-chief-justice-sushila-karki-as-head-of-state-10241604/|access-date=12 September 2025|website=[[The Indian Express]]|language=en}}</ref> अनन्तरं "कारा" इत्युपन्यासं पुनः प्रकाशितवती।<ref name=":6">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Sushila Karki: Jurist with anti-graft reputation, Nepal's first woman CJ — and now potentially its first woman PM|url=https://indianexpress.com/article/world/who-is-sushila-karki-nepal-first-woman-cj-now-potentially-first-woman-pm-10242317/|access-date=12 September 2025|website=[[The Indian Express]]|language=en}}</ref><ref name=":222">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Nepal Gen-Z protesters want former chief justice Sushila Karki, 73, as interim PM|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-gen-z-protesters-want-former-chief-justice-sushila-karki-73-as-pm-report-101757508180381.html|access-date=11 September 2025|website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|last=Dahal|first=Binita|title=Justice-in-chief: Legalese|url=https://archive.nepalitimes.com/regular-columns/Legalese/justice-in-chief,804|access-date=11 September 2025|website=[[Nepali Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 September 2025|title=Nepal unrest: Interim PM contender Sushila Karki's husband hijacked plane in 1973; passengers included actor Mala Sinha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-interim-pm-contender-sushila-karkis-husband-hijacked-plane-in-1973-passengers-included-actor-mala-sinha/articleshow/123830813.cms|access-date=12 September 2025|work=[[The Times of India]]|issn=0971-8257}}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५२ जननम्]] c2pfluqmnml236a3cyo7cowrjsnezxe 500076 500005 2026-08-07T07:34:05Z Ganesh Paudel 6561 500076 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|honorific-prefix=महामान्या|name=श्रीमती सुशीला कार्की|honorific-suffix=|image=|alt=|caption=राज्यचित्रम् (शकसंवत् १९४७)|office=नेपालस्य नवत्रिंशः प्रधानमन्त्री अन्तरिमपदेन|president=रामचन्द्रः पौडेलः|vicepresident=रामसहायः यादवः|preceded=खड्गप्रसादः शर्मा ओलिः|termstart=शकसंवत् १९४७ भाद्रपदमासस्य कृष्णपक्षे षष्ठी|office1=नेपालस्य पञ्चविंशः मुख्यन्यायविचारकः|termstart1=शकसंवत् १९३८ आषाढमासस्य शुक्लपक्षे सप्तमी|termend1=शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे द्वादशी|nominator=|appointer1=विद्यादेवी भण्डारी|predecessor1=कल्याणः श्रेष्ठः|successor1=गोपालप्रसादः पराजुलिः|birth_date=शकसंवत् १८७४ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे सप्तमी|birth_place=बिराटनगरम्, मोरङ् जनपदः, पूर्वप्रदेशः, नेपालराज्यम्|death_date=|death_place=|spouse=दुर्गाप्रसादः सुबेदिः|native_name={{Nobold|सुशीला कार्की}}|native_name_lang=ne|party=स्वतन्त्रराजनैतिज्ञः|office2=सर्वोच्चन्यायालयस्य न्यायविचारकः|termstart2=पौष–माघ मासौ, शकसंवत् १९३०|termend2=शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे द्वादशी|appointer2=रामबरनः यादवः|predecessor2=खीलराजः रेग्मी|successor2=दीपकराजः जोशी}} '''सुशीला कार्की''' (जन्मः शकसंवत् १८७४ ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे सप्तमी, स्थानम्—शङ्करपुरं, यः पश्चात् बिराटनगरं जातम्) नेपालदेशीयराजनीतिज्ञा च पूर्वन्यायविचारिका च या युगान्तरीय[[२०२५ नेपालस्य युवा-प्रदर्शनानि|युवा-आन्दोलना]]<nowiki/>नन्तरं शकसंवत् १९४७ भाद्रमासस्य द्वादश्यां नेपालस्य अन्तरिमप्रधानमन्त्रिणी रूपेण नियुक्ता। सा नेपालस्य शासनस्य नेतृत्वं कुर्वती प्रथमं स्त्री अस्ति।<ref>{{cite web|date=12 September 2025|title=Nepal unrest: Sushila Karki to take oath as interim PM; parliament dissolved|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-sushila-karki-to-take-oath-as-interim-pm-what-will-be-her-first-decision/articleshow/123854013.cms|access-date=12 September 2025|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-09-15|title=How Gen Z-led protests are rattling governments across Asia|url=https://www.nbcnews.com/world/asia/protests-asia-gen-z-nepal-indonesia-rcna231096|access-date=2025-09-18|website=NBC News|language=en}}</ref><ref name="thehimalayantimes.com">{{cite web|url=http://thehimalayantimes.com/kathmandu/sushila-karki-recommended-chief-justice/|title=Sushila Karki recommended for Chief Justice|date=10 April 2016|publisher=[[The Himalayan Times]]}}</ref><ref name="indianexpress2">{{cite web|date=11 July 2016|title=First woman Chief Justice of Nepal, Sushila Karki, takes oath|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/first-woman-chief-justice-of-nepal-sushila-karki-takes-oath-2907173/|access-date=1 December 2017|website=[[The Indian Express]]}}</ref> पूर्वं सा नेपालस्य सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायविचारिका आसीत्, तस्य पदे नियुक्ता अपि प्रथमं स्त्री आसीत्। तस्य कार्यकालः शकसंवत् १९३८ आषाढमासे आरभ्य शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासे पर्यन्तं आसीत्।<ref name="thehimalayantimes.com2">{{cite web|url=http://thehimalayantimes.com/kathmandu/sushila-karki-recommended-chief-justice/|title=Sushila Karki recommended for Chief Justice|date=10 April 2016|publisher=[[The Himalayan Times]]}}</ref><ref name="indianexpress3">{{cite web|date=11 July 2016|title=First woman Chief Justice of Nepal, Sushila Karki, takes oath|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/first-woman-chief-justice-of-nepal-sushila-karki-takes-oath-2907173/|access-date=1 December 2017|website=[[The Indian Express]]}}</ref> == प्रारम्भिकजीवनं च शिक्षणम् == कार्की सप्तसन्तानानां ज्येष्ठा कन्या आसीत्। सा च शङ्करपुरे चेत्रीपरिवारे जन्म प्राप्तवती। शकसंवत् १८९४ मध्ये महेन्द्रमोरङ्कमहाविद्यालये त्रिभुवनविश्वविद्यालयस्य अन्तर्गतं कला-स्नातकपदं प्राप्तवती। ततः भारतदेशे वाराणस्यां।<ref name="supremecourt2">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name="ndtv2">{{cite web|date=13 April 2016|title=Nepal Gets First Woman Chief Justice, Sign Of Changing Attitudes|url=https://www.ndtv.com/world-news/nepal-gets-first-woman-chief-justice-sign-of-changing-attitudes-1395219|website=[[NDTV]]|agency=[[Reuters]]}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Gellner|first1=David N.|last2=Adhikari|first2=Krishna P.|date=5 October 2020|title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA)|url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml|journal=Public Anthropologist|volume=2|issue=2|pages=177–200|doi=10.1163/25891715-BJA10003|issn=2589-1707}}</ref>बनारसहिन्दूविश्वविद्यालये राजनैतिकशास्त्रविषये स्नातकोत्तरपदं शकसंवत् १८९७ मध्ये प्राप्तवती। पश्चात् सा त्रिभुवनविश्वविद्यालये विधिविषयं पठित्वा शकसंवत् १९०० मध्ये स्नातका जाता।<ref name=":0">{{Cite web|date=11 September 2025|title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo|access-date=11 September 2025|website=[[BBC News Hindi]]|language=hi}}</ref><ref name="supremecourt">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name="thehindu.com">{{cite news|date=15 April 2016|title=Sushila Karki, Nepals's new Acting CJ|url=http://www.thehindu.com/news/international/Sushila-Karki-Nepalss-new-Acting-CJ/article14238804.ece|newspaper=[[The Hindu]]|publisher=|via=|agency=[[Press Trust of India]]}}</ref> == कार्यजीवनम् == === आरम्भिकवर्षाणि === शकसंवत् १९०८ तः १९११ पर्यन्तं सा महेन्द्रबहुविधापीठे, धरान्नगरे सहायकशिक्षिके रूपेण कार्यं कृतवती। शकसंवत् १९१० तः १९१२ पर्यन्तं कोशीमण्डलन्यायालयस्य बार्-अध्यक्षी अपि आसीत्।<ref name="supremecourt4">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name=":113">{{Cite web|last=Ghimire|first=Binod Ghimire|title=She made history as first woman chief justice of Nepal. Now as PM|url=https://kathmandupost.com/politics/2025/09/13/she-made-history-as-first-woman-chief-justice-of-nepal-now-as-pm|access-date=14 September 2025|website=[[Kathmandu Post]]|language=English}}</ref> शकसंवत् १९१२ मध्ये पञ्चायतराज्यस्य उन्मूलनाय जनान्दोलने भागं गृहीत्वा बिराटनगरकारागारे बन्दिनी अभवत्। तस्य अनुभवेन प्रेरिता सा "कारा" इति उपन्यासं लिखितवती।<ref name=":1">{{Cite web|date=17 March 2021|title=5 books on Nepali women by Nepali women|url=https://english.onlinekhabar.com/books-on-nepali-women-by-nepali-women.html|access-date=11 September 2025|website=[[Online Khabar]]|language=en}}</ref> शकसंवत् १९२४ मध्ये बिराटनगरअपीलन्यायालयस्य अध्यक्षी नियुक्ता, यावत् शकसंवत् १९२६ पर्यन्तं। ततः नेपालबार्-संघे वरिष्ठविधिवेत्ता अभवत्।<ref name="supremecourt3">{{cite web|title=Rt. Hon'ble Justice Mrs. Sushila Karki (Subedi)|url=http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715084626/http://www.supremecourt.gov.np/pages/cv_justices/cv_sushilakarki.html|archive-date=15 July 2016|website=www.supremecourt.gov.np}}</ref><ref name=":112">{{Cite web|last=Ghimire|first=Binod Ghimire|title=She made history as first woman chief justice of Nepal. Now as PM|url=https://kathmandupost.com/politics/2025/09/13/she-made-history-as-first-woman-chief-justice-of-nepal-now-as-pm|access-date=14 September 2025|website=[[Kathmandu Post]]|language=English}}</ref> === सर्वोच्चन्यायालये === शकसंवत् १९३० पौषमासे सा सर्वोच्चन्यायालये अड्-हॉक् न्यायविचारिका नियुक्ता। शकसंवत् १९३१ मध्ये स्थायीन्यायविचारिका अभवत्। शकसंवत् १९३७ फाल्गुनमासे खीलराजरेग्मी इत्यस्य अन्तरिमप्रधानमन्त्रिपदेन नियुक्तिः विरुद्धं याचिकायाः परीक्षणे सा मुख्यन्यायविचारकः कल्याणश्रेठेन सह असहमतीं व्यक्तवती। सा उक्तवती यत् रेग्मेः नियुक्तिः संविधानविरुद्धा आसीत्, यः न्यायव्यवस्थायाः दीर्घकालीनं हानिं कृतवान्।<ref name=":92">{{Cite book | title = The law and politics of unconstitutional constitutional amendments in Asia | date = 2022 | publisher = [[Routledge]] | isbn = 978-1-000-48373-4 | editor-last = Abeyratne | editor-first = Rehan | series = Comparative constitutional change | location = London New York, NY | pages = 147–148 | editor-last2 = Bùi-ngọc-Son }}</ref> शकसंवत् १९३८ वैशाखमासे मुख्यन्यायविचारकस्य शेषकालात् अनन्तरं सा संविधानपरिषद्या अनुशंसिता। शकसंवत् १९३८ आषाढमासे संसदीयशृवणेन नियुक्तिः पुष्टि। सा भ्रष्टाचारविरोधिनी च कठोरन्यायविचारिका इति प्रसिद्धा आसीत्। जयबहादुरचन्दस्य नेपालपुलिसाध्यक्षपदस्य नियुक्तिः सर्वोच्चन्यायालयेन रद्दीकृता, तदनन्तरं सा शासनस्य विरोधिनी इति आरोपिताभवत्।<ref name=":02">{{Cite web|date=11 September 2025|title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo|access-date=11 September 2025|website=[[BBC News Hindi]]|language=hi}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|date=5 May 2017|title=Supreme Court stays impeachment motion, reinstates CJ Karki|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/supreme-court-stays-impeachment-motion-cj|access-date=11 September 2025|website=[[The Himalayan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":52">{{cite web|title=Prachanda: Prachanda govt in crisis after coalition partner pulls support over judge's impeachment|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502072236/http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|archive-date=2 May 2017|access-date=2 May 2017|website=[[The Times of India]]|accessdate=19 September 2025|deadurl=no}}</ref><ref name=":93">{{Cite book | title = The law and politics of unconstitutional constitutional amendments in Asia | date = 2022 | publisher = [[Routledge]] | isbn = 978-1-000-48373-4 | editor-last = Abeyratne | editor-first = Rehan | series = Comparative constitutional change | location = London New York, NY | pages = 147–148 | editor-last2 = Bùi-ngọc-Son }}</ref> शकसंवत् १९३९ वैशाखमासे नेपालीसमाजः च माओवादीकेन्द्रः च तस्याः विरुद्धं महाभियोगं प्रवर्तितवन्तः। सा स्वयमेव निलम्बिता अभवत्। संयुक्तराष्ट्रसंघस्य मानवाधिकारउच्चायुक्तेन उक्तं यत् "तस्याः अपसारणस्य प्रयासः संक्रमणकालीनन्यायायाः च विधेः च विषये शासनस्य प्रतिबद्धतायाः विषये गम्भीरं चिन्तनं जनयति"।<ref name=":8">{{Cite book | title = Asian comparative constitutional law | url = https://archive.org/details/nlsiu.342.5105.bui.i.39177 | date = 2023 | publisher = [[Hart Publishing]] | isbn = 978-1-5099-4969-4 | editor-last = Bùi | editor-first = Ngọc Sơn | location = Oxford, UK ; New York, NY | pages = 425 | editor-last2 = Malagodi | editor-first2 = Mara }}</ref><ref name=":22">{{Cite journal|last1=Gellner|first1=David N.|last2=Adhikari|first2=Krishna P.|date=5 October 2020|title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA)|url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml|journal=Public Anthropologist|volume=2|issue=2|pages=177–200|doi=10.1163/25891715-BJA10003|issn=2589-1707}}</ref><ref name=":03">{{Cite web|date=11 September 2025|title=सुशीला कार्की कौन हैं, जिनके नेपाल के अंतरिम प्रधानमंत्री बनने की है चर्चा|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/ckgqyq7q4geo|access-date=11 September 2025|website=[[BBC News Hindi]]|language=hi}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|date=5 May 2017|title=Supreme Court stays impeachment motion, reinstates CJ Karki|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/supreme-court-stays-impeachment-motion-cj|access-date=11 September 2025|website=[[The Himalayan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":522">{{cite web|title=Prachanda: Prachanda govt in crisis after coalition partner pulls support over judge's impeachment|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502072236/http://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/prachanda-govt-in-crisis-after-coalition-partner-pulls-support/articleshow/58467769.cms|archive-date=2 May 2017|access-date=2 May 2017|website=[[The Times of India]]|accessdate=19 September 2025|deadurl=no}}</ref> तदनन्तरं उपप्रधानमन्त्री बिमलेन्द्रनिधिः त्यागपत्रं दत्तवान्, राष्ट्रियप्रजापरिषद् च गठबन्धनं परित्यक्तवती। शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासे चोलेंद्रशम्शेरराणेन न्यायालयेन स्थगनादेशः प्रदत्तः। जनदबेन मन्त्रिमण्डलपरिवर्तनकाले सन्धिः जातः, सत्तापक्षैः महाभियोगः परित्यक्तः। सा शकसंवत् १९३९ ज्येष्ठमासे ६५ वर्षे पूर्णे त्यक्तवती।<ref name=":82">{{Cite book | title = Asian comparative constitutional law | url = https://archive.org/details/nlsiu.342.5105.bui.i.39177 | date = 2023 | publisher = [[Hart Publishing]] | isbn = 978-1-5099-4969-4 | editor-last = Bùi | editor-first = Ngọc Sơn | location = Oxford, UK ; New York, NY | pages = 425 | editor-last2 = Malagodi | editor-first2 = Mara }}</ref><ref name=":23">{{Cite journal|last1=Gellner|first1=David N.|last2=Adhikari|first2=Krishna P.|date=5 October 2020|title=Guarding the Guards: Education, Corruption, and Nepal's Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA)|url=https://brill.com/view/journals/puan/2/2/article-p177_177.xml|journal=Public Anthropologist|volume=2|issue=2|pages=177–200|doi=10.1163/25891715-BJA10003|issn=2589-1707}}</ref> === अन्तरिमप्रधानमन्त्रिपदं === [[सञ्चिका:US_Nepal_Summit_for_Democracy_2021_-_Sushila_Karki.jpg|चित्रपाठ्यम्=US Nepal Summit for Democracy 2021|लघुचित्रम्|कार्की महोदयया शकसंवत् १९४३ तमे वर्षे लोकतन्त्राय आयोजिते संयुक्तराज्य–नेपाल–सम्मेलने अमेरिकादेशस्य दूतावासस्य कर्मणि सह संवादः कृतः।]] शकसंवत् १९४७ मध्ये युगान्तरीययुवा-आन्दोलनात् अनन्तरं प्रधानमन्त्री के.पी.शर्माओलिः त्यक्तवान्। तदा तटस्थराजनीतिज्ञा इति कारणेन कार्केः नाम प्रस्तावितम्। "विप्रतिपत्तिपरिषद्" इत्यन्तर्जालमञ्चे मतदानेन सा पञ्चविकल्पेषु विजेता अभवत्। नेपालसेनया सह संवादे नियुक्तिः स्वीकृता।<ref name=":10">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal's Gen Z protesters back ex-chief justice Karki for interim leadership|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3325265/nepals-gen-z-protesters-back-ex-chief-justice-sushila-karki-interim-leadership|access-date=12 September 2025|website=[[South China Morning Post]]|language=en}}</ref><ref name=":223">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Nepal Gen-Z protesters want former chief justice Sushila Karki, 73, as interim PM|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-gen-z-protesters-want-former-chief-justice-sushila-karki-73-as-pm-report-101757508180381.html|access-date=11 September 2025|website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":102">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal's Gen Z protesters back ex-chief justice Karki for interim leadership|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3325265/nepals-gen-z-protesters-back-ex-chief-justice-sushila-karki-interim-leadership|access-date=12 September 2025|website=[[South China Morning Post]]|language=en}}</ref><ref name=":53">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal gets first female PM after deadly unrest|url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o|access-date=13 September 2025|website=[[BBC News]]|language=en-GB}}</ref> तस्याः अनुशंसया राष्ट्रपतिः रामचन्द्रपौडेलः शकसंवत् १९४७ भाद्रमासस्य द्वादश्यां संघीयसंसदं विघटितवान्। तदा सा नेपालसंविधानस्य ६१ अनुच्छेदेन आधारं कृत्वा शपथं गृहीत्वा अन्तरिमप्रधानमन्त्रिणी अभवत्। शकसंवत् १९४७ भाद्रमासस्य पूर्णिमायां मन्त्रिमण्डलं उद्घोषितवती।<ref>{{Cite web|date=12 September 2025|title=Sushila Karki appointed Prime Minister under Article 61, becomes Nepal's first female head of government|url=https://english.onlinekhabar.com/sushila-karki-appointed-prime-minister-under-article-61-becomes-nepals-first-female-head-of-government.html|access-date=12 September 2025|website=OnlineKhabar English News|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=12 September 2025|title=Nepal appoints its first female PM after historic week of deadly protests|url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/12/nepal-appoints-its-first-female-pm-after-historic-week-of-deadly-protests|access-date=12 September 2025|work=[[The Guardian]]|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":55">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal gets first female PM after deadly unrest|url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o|access-date=13 September 2025|website=[[BBC News]]|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-09-13|title=Nepal's major parties say dissolved parliament must be reinstated|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0q71jplqq0o|access-date=2025-09-16|website=BBC|language=en}}</ref><ref name=":54">{{Cite web|date=12 September 2025|title=Nepal gets first female PM after deadly unrest|url=https://www.bbc.com/news/articles/c179qne0zw0o|access-date=13 September 2025|website=[[BBC News]]|language=en-GB}}</ref> == पश्चात्कालीनजीवनम् == न्यायालयात् निवृत्त्यनन्तरं सा आत्मचरितं "न्यायः" इति नाम्ना प्रकाशितवती, यत्र सा उक्तवती यत् लोकतन्त्रः न्यायव्यवस्थायाः स्वातन्त्र्ये अधिनिष्ठितः।<ref name=":62">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Sushila Karki: Jurist with anti-graft reputation, Nepal's first woman CJ — and now potentially its first woman PM|url=https://indianexpress.com/article/world/who-is-sushila-karki-nepal-first-woman-cj-now-potentially-first-woman-pm-10242317/|access-date=12 September 2025|website=[[The Indian Express]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 September 2025|title=Who is Sushila Karki? Nepal's Gen-Z protesters want ex-chief justice as the interim prime minister|url=https://indianexpress.com/article/world/nepal-protest-gen-z-protestors-want-former-chief-justice-sushila-karki-as-head-of-state-10241604/|access-date=12 September 2025|website=[[The Indian Express]]|language=en}}</ref> अनन्तरं "कारा" इत्युपन्यासं पुनः प्रकाशितवती।<ref name=":6">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Sushila Karki: Jurist with anti-graft reputation, Nepal's first woman CJ — and now potentially its first woman PM|url=https://indianexpress.com/article/world/who-is-sushila-karki-nepal-first-woman-cj-now-potentially-first-woman-pm-10242317/|access-date=12 September 2025|website=[[The Indian Express]]|language=en}}</ref><ref name=":222">{{Cite web|date=10 September 2025|title=Nepal Gen-Z protesters want former chief justice Sushila Karki, 73, as interim PM|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/nepal-gen-z-protesters-want-former-chief-justice-sushila-karki-73-as-pm-report-101757508180381.html|access-date=11 September 2025|website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|last=Dahal|first=Binita|title=Justice-in-chief: Legalese|url=https://archive.nepalitimes.com/regular-columns/Legalese/justice-in-chief,804|access-date=11 September 2025|website=[[Nepali Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 September 2025|title=Nepal unrest: Interim PM contender Sushila Karki's husband hijacked plane in 1973; passengers included actor Mala Sinha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-unrest-interim-pm-contender-sushila-karkis-husband-hijacked-plane-in-1973-passengers-included-actor-mala-sinha/articleshow/123830813.cms|access-date=12 September 2025|work=[[The Times of India]]|issn=0971-8257}}</ref> {{फलकम्:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः}} == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५२ जननम्]] ocskn7ste4olbtm9k2fdibdbix8uh1z 0 90446 500047 495714 2026-08-06T21:12:14Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500047 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Shri-symbol.svg|चित्रपाठ्यम्=The Sanskrit letter Sri|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|देवनागरीलिप्यां संस्कृतं वर्णं श्री]] '''श्री''' इत्येतत् [[संस्कृतम्|संस्कृत]]<nowiki/>शब्दः दीप्तिम्, ऐश्वर्यम्, समृद्धिं च सूचयति, यः मुख्यतया सम्मानार्थं प्रयोगे भवति।<ref name="oxford2">{{cite web|title=Shri|url=https://www.lexico.com/en/definition/shri|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030060633/https://www.lexico.com/en/definition/shri|url-status=dead|archive-date=October 30, 2019|website=Lexico|publisher=Oxford English Dictionary|access-date=30 October 2019}}</ref> एषः शब्दः दक्षिण-पूर्व-भारतीय-देशेषु, हिन्दीभाषायां, अन्यासु च भाषासु सामान्यतया प्रयुज्यते। स्थानिकानुसारं लिप्यन्तरणे श्री, श्रीः, स्री, शिरी, सिरी, सेरी इत्यादिरूपेण दृश्यते। तमिळभाषायां तिरु इत्यस्मिन् रूपे परिणतः। भारतीय-उपमहाद्वीपे च दक्षिण-पूर्व-आशियायां च एषः शब्दः विनयपूर्वकं सम्भाषणरूपेण, आङ्ग्लभाषायाः “मि॰” इत्यस्य तुल्यरूपेण, लिखित-उच्चारितयोः प्रयोगे दृश्यते। श्री इत्येतत् देवतानां प्रति पूजार्थं, व्यक्तीनां प्रति सम्मानार्थं च उपाधिरूपेण अपि प्रयुज्यते। श्री इत्येतत् [[लक्ष्मीः|लक्ष्मीदेव्याः]] अपि विशेषणरूपेण प्रसिद्धम्। तस्याः पूजार्थं यः यन्त्रः, रहस्यचित्रं वा, प्रसिद्धः अस्ति सः “श्रीयन्त्रः” इत्युच्यते। == शब्दोत्पत्तिः == मोनियर्-विलियम्स् कोशे “श्री” इत्यस्य धातुरूपेण अर्थः “पचति, उष्णतां यच्छति, दीप्तिं प्रसारयति” इत्यादिरूपेण निर्दिष्टः। स्त्रीलिङ्गे तु एषः शब्दः “कृपा, शोभा, सौन्दर्यम्, धनम्, समृद्धिः” इत्याद्यर्थान् प्राप्नोति।<ref>{{Cite book | last = Turner | first = Sir Ralph Lilley | author-link = Ralph Lilley Turner | author2 = Dorothy Rivers Turner | title = A comparative dictionary of the Indo-Aryan languages. | url = https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.4.soas.198140 | access-date = 22 April 2010 | orig-year = 1962 | date = January 2006 | publisher = Oxford University Press | location = London | page = 736 | quote = '''śhrīˊ''' 12708 '''śhrīˊ''' feminine ' light, beauty ' R̥gveda, ' welfare, riches ' Avestan (Iranian) Pali Prakrit ''sirī'' &ndash; feminine, Prakrit ''sī'' &ndash; feminine ' prosperity '; Marāṭhī &ndash; ''s'' honorific affix to names of relationship (e.g. āj̈ā &ndash; ''s'', ājī &ndash; ''s'') Jules Bloch ''La Formation de la Langue Marathe'' Paris 1920, page 412. &ndash; Sinhalese ''siri '' ' health, happiness ' (Wilhelm Geiger ''An Etymological Glossary of the Sinhalese Language'' Colombo 1941, page 180) a loanword from Pali <-> See addendum śrḗyas &ndash;, śrḗṣṭha &ndash; . See Addenda: śrīˊ &ndash; occurring for the first time in Addenda : śrīparṇī &ndash; . | url-status = dead | archive-url = https://archive.today/20121215020900/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.4.soas.198140 | archive-date = 15 December 2012 }}</ref><ref name="Apte2">{{cite book | last = Apte | first = Vaman Shivaram | title = Revised and enlarged edition of Prin. V. S. Apte's The practical Sanskrit-English dictionary | year = 1957–59 | publisher = Prasad Prakashan | page = 1575 | quote = 1 Wealth, riches, affluence, prosperity, plenty; ... -2 Royalty, majesty, royal wealth;... -3 Dignity, high position, state;... -4 Beauty, grace, splendour, lustre;... -5 Colour, aspect; ... -6 The goddess of wealth, Lak-ṣmī, the wife of Viṣṇu;... -7 Any virtue or excellence. -8 Decoration. -9 Intellect, understanding. -1 Super- human power. -11 The three objects of human existence taken collectively (धर्म, अर्थ and काम). -12 The Sarala tree. -13 The Bilva tree. -14 Cloves. -15 A lotus. -16 The twelfth digit of the moon. -17 N. of Sarasvatī, (the goddess of speech). -18 Speech. -19 Fame, glory. -2 The three Vedas (वेदत्रयी);... -m. N. of one of the six Rāgas or musical modes. -a. Splendid, radiant, adorning. (The word श्री is often used as an honorific prefix to the names of deities and eminent persons; श्रीकृष्णः, श्रीरामः, श्रिवाल्मीकिः, श्रीजयदेवः; also celebrated works, generally of a sacred character; श्रीभागवत, श्रीरामायण)&c.; it is also used as an auspicious sign at the commencement of letters, manuscripts &c }}</ref> श्री इत्येतत् शब्दः विशेषणरूपेण अपि प्रयुज्यते। तस्मात् “श्रीमन्” (पुंलिङ्गे प्रथमा), “श्रीमती” (स्त्रीलिङ्गे प्रथमा) इत्यादिरूपेण “दीप्तिमान्” इत्यर्थे शब्दनिर्माणः क्रियते। आधुनिकभाषायां “श्रीमती” इत्युपाधिः विवाहितायाः स्त्रियै प्रयुज्यते, यत्र “सुष्री” इत्युपाधिः सर्वासां स्त्रीणां (विवाहस्थित्यनपेक्षया) प्रयोगे दृश्यते। === वर्णविन्यासः उच्चारणं च === देवनागरीलिप्यां “श्री” इत्येतत् शब्दः त्रयाणां वर्णानां संयोगः अस्ति— “श्” + “र्” + “ई”। भारतदेशे लिप्यन्तरणे द्वौ प्रकारौ दृश्येते— “श्” इत्यस्य स्थाने “स” वा “श” इत्युपयोगः, यथा श्रीलंका, श्रीनगर इत्यादौ “स्री”, शिमला, शिमोगा इत्यादौ “श्री”। “री” इत्यस्य अपि “री”, “रीइ” इत्यादिरूपेण लिप्यन्तरणं दृश्यते, यद्यपि “रीइ” इत्येतत् हिन्दीभाषायां अप्रचलितम्। सर्वे भारतीयलिपयः अपि एषां वर्णानां स्वस्वरूपाणि धारयन्ति। == प्रयोगः == [[सञ्चिका:Ravi_Varma-Lakshmi.jpg|लघुचित्रम्|श्री इति हिन्दुदेव्याः लक्ष्मी इत्यस्याः उपाधिः अस्ति।]] श्री इत्येतत् विनयपूर्वकं सम्भाषणरूपेण, आङ्ग्लभाषायाः “मि॰”, “मिस्॰” इत्यस्य तुल्यरूपेण प्रयुज्यते।<ref name="Measures1962">{{cite book | author = Howard Measures | title = Styles of address: a manual of usage in writing and in speech | url = https://books.google.com/books?id=Zfg9AAAAYAAJ | access-date = 19 January 2011 | year = 1962 | publisher = Macmillan | pages = 136, 140 }}</ref> हिन्दुधर्मे श्री इत्येतत् देवतानां विशेषणरूपेण अपि प्रयुज्यते, यदा एषः शब्दः “पवित्रः” इत्यर्थे अनुवाद्यते। सामान्यभाषायां च यदि श्री इत्येतत् शब्दः नामानन्तरं न प्रयुज्यते तर्हि सः परं चैतन्यम्, भगवद्रूपं च सूचयति।<ref>{{Cite book | last1 = Herman | first1 = Phyllis K. | url = https://books.google.com/books?id=97EYBwAAQBAJ&dq=vedic+shri+lakshmi&pg=PA57 | title = The Constant and Changing Faces of the Goddess: Goddess Traditions of Asia | last2 = Shimkhada | first2 = Deepak | date = 2009-03-26 | publisher = Cambridge Scholars Publishing | isbn = 978-1-4438-0702-9 | pages = 56 | language = en | access-date = 2022-12-03 | archive-date = 2023-06-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230621084320/https://books.google.com/books?id=97EYBwAAQBAJ&dq=vedic+shri+lakshmi&pg=PA57 | url-status = live }}</ref> श्री इत्येतत् लक्ष्मीदेव्याः अपि विशेषणम्। वेदेषु श्री इत्येतत् देवीरूपेण वर्ण्यते, या दश गुणान् धारयति— अन्नम्, राजत्वम्, पावनता, राज्यं, सौभाग्यम्, सार्वभौमत्वम्, कुलीनता, शक्तिः, धर्मः, सौन्दर्यम् च। वेदकालीनश्रीः उत्तरकाले लक्ष्मीदेव्याः रूपेण समीकृता।<ref>{{Cite book | last = Lochtefeld | first = James G. | title = The Illustrated Encyclopedia of Hinduism | url = https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch | publisher = The Rosen Publishing Group, Inc | year = 2001l | isbn = 978-0-8239-3179-8 | language = en | page = [https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch/page/640 640] }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|date=2023-09-26|title=Lakshmi {{!}} Goddess of Wealth, Fortune & Prosperity {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Lakshmi|access-date=2023-10-01|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|language=en|archive-date=2023-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231022160658/https://www.britannica.com/topic/Lakshmi|url-status=live}}</ref> == अन्यः प्रयोगः == लेखस्य, पत्रस्य, ग्रन्थस्य वा आरम्भे मध्ये श्री इत्येतत् शब्दं केन्द्रितं लिखितुं परम्परा अस्ति। राजकीयशैलीषु श्री इत्येतत् शब्दं बहुवारेण प्रयोगे दृश्यते— “श्री श्री”, “श्री श्री श्री” इत्यादिरूपेण। यथा “दरबारश्री”, “देशाईश्री”, “ठाकुरश्री”, “श्री श्री आनन्दमूर्ति” इत्यादयः। आनन्दमार्गस्य संस्थापकः अपि “श्री श्री आनन्दमूर्ति” इत्युपाधिना प्रसिद्धः। सम्मानार्थं वस्तुषु, संकल्पेषु च अपि एषः शब्दः प्रयुज्यते। यथा— “श्रीगुरुग्रन्थसाहिब्” इत्यस्मिन् सिखधर्मग्रन्थे। रामलीलायाः संस्थायाः उल्लेखे अपि “श्रीरामलीला” इत्युपयोगः दृश्यते। सिखधर्मे सामान्यं अभिवादनं अस्ति— “सत् श्री अकाल्” (गुरुमुख्यां: ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ)। अत्र श्री इत्येतत् शब्दः दिव्यता, भगवत्त्वं च सूचयति। भारतीयसङ्गीतम् श्री इत्येतत् शब्दस्य प्रयोगः रागनामसु सामान्यः अस्ति, उपसर्गरूपेण, प्रत्ययरूपेण वा। यथा— “श्री”, “भाग्यश्री”, “धनश्री”, “जयश्री”, “सुभाश्री”, “इति‍श्री”, “जीतेश्री”, “श्रीरञ्जनी” इत्यादयः। == सन्दर्भः == <references /> [[वर्गः:उपसर्गाः]] iqvbo0s1vt2gez091u0sa2puos5hzw1 0 90634 500025 496032 2026-08-06T20:51:17Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500025 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:ព្រៃកម្ពុជា.jpg|लघुचित्रम्|कम्बोजदेशे सघनः जङ्गलः]] [[सञ्चिका:Tioman_Rainforest.JPG|लघुचित्रम्|मलयदेशस्य तियोमानद्वीपे जङ्गलः]] [[सञ्चिका:Puerto_Rico_El_Yunque_1.jpg|लघुचित्रम्|पुएर्तोरिकोनगरस्य एल् युङ्के इत्याख्ये राष्ट्रीयवने उष्णकटिबन्धीयवर्षावनः, यः अमेरिकसंयुक्तराज्यस्य राष्ट्रीयवनसेवया एकाकिना व्यवस्थ्यते]] '''जङ्गलः''' इत्युच्यते सः भूमिभागः यः सघनवनैः जटिलवनस्पतिभिश्च आच्छादितः भवति, विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवातावरणे। गतशताब्दे एषः शब्दः अत्यन्तं विविधरूपेण प्रयुक्तः। यतः जङ्गलाः सर्वासु वासयोग्येषु महाद्वीपेषु दृश्यन्ते, तेषु च नानाविधानि वनस्पतिप्रकाराणि, भूमिप्रकाराणि च भिन्नवातावरणक्षेत्रेषु समाविष्टानि सन्ति, अतः जङ्गलस्य वन्यजीवनस्य स्पष्टं परिभाषणं कर्तुं न शक्यते। == शब्दोत्पत्तिः == "जङ्गल" इत्येतत् शब्दः [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायाः]] "जङ्गल" इत्यस्मात् उद्भूतः, यस्य अर्थः "रूक्षं शुष्कं च"। अष्टादशशताब्दे अयं शब्दः [[हिन्दुस्थानीभाषा|हिन्दुस्तानीभाषा]]<nowiki/>याः "जङ्गल" इत्यस्मात् अङ्ग्लभाषायां प्रविष्टः। अङ्ग्लभाषायां च अयं शब्दः "जङ्गल्", "जङ्ग्ला", "जुङ्गल्", "जुङ्गल" इत्यादिरूपेण लिप्यन्तरितः।<ref>{{cite web|url=https://www.lexico.com/definition/jungle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611000713/https://www.lexico.com/definition/jungle|url-status=dead|archive-date=June 11, 2020|title=Meaning of jungle in English|author=<!--Not stated-->|date=2020|website=Lexico|publisher=Oxford University Press/Dictionary.com|quote=Origin: Late 18th century from Sanskrit jāṅgala ‘rough and arid (terrain)’.|access-date=11 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/;jsessionid=1C86B3477E4E4C6303A40486F5D7D16E?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F102075%3Frskey%3DNNWPt8%26result%3D1|title=Home : Oxford English Dictionary|website=www.oed.com|language=en|access-date=2019-04-01|url-access=subscription}}{{Subscription required}}</ref> अङ्ग्लभारतीयव्याख्यायाः प्रभावेन अयं शब्दः "सघनं जटिलं झाङ्काण्डम्" इत्यर्थे प्रयुक्तः।<ref>{{cite book | title = The jungle and the aroma of meats: an ecological theme in Hindu medicine. Volume 4 | author = Francis Zimmermann | publisher = Motilal Banarsidass | year = 1999 | isbn = 81-208-1618-8 }}</ref><ref>{{cite journal|title=The Dialectical History of 'Jungle' in Pakistan: An Examination of the Relationship between Nature and Culture|author=Dove, Michael R.|journal=Journal of Anthropological Research|volume=48|issue=3|year=1992|pages=231–253|doi=10.1086/jar.48.3.3630636|s2cid=141730178}}</ref> एषः शब्दः [[भारतीय उपमहाद्वीपः|भारतवर्षस्य उपमहाद्वीपे]], ईरानीपठारे च बहुषु भाषासु प्रचलितः, यत्र प्राचीनवनस्य स्थाने उत्पन्ना वनस्पतिः, परित्यक्तप्रदेशे उत्पन्ना अनियोजिता वनस्पतिः च सूच्यते।<ref>{{cite book | author = Yule, Henry, Sir | author-link = Sir Henry Yule | title = Hobson-Jobson: A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological, historical, geographical and discursive. New ed. edited by William Crooke, B.A. | publisher = J. Murray, London | year = 1903 | url = https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:274.hobson | archive-url = https://archive.today/20120707200318/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:274.hobson | url-status = dead | archive-date = 2012-07-07 }}</ref> [[सञ्चिका:Mosnticulo_de_los_anranjos.jpg|लघुचित्रम्|होण्डुरासदेशे लोस्नाराञ्जोस् इत्याख्ये पुरातत्त्वस्थले स्थितं स्तूपरूपं भूमिकुटिलम्]] == विविधप्रयोगः == === सघनं जटिलं च वनस्पतिरूपेण === [[सञ्चिका:Dry_rainforest.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|ऑस्ट्रेल्यादेशे लतानां जटिलः झाङ्काण्डः, यः जङ्गलस्य सामान्यं रूपम्]] जङ्गलस्य सामान्यतमः अर्थः अस्ति भूमिः या अधस्तलस्थया जटिलया वनस्पत्याः आवृता अस्ति, विशेषतः उष्णकटिबन्धे। एषा वनस्पतिः इत्थं सघना यत् मानवानां गमनं बाध्यते, यात्रिकैः मार्गं छित्त्वा गन्तव्यम्।<ref name="autogenerated43">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>[http://library.thinkquest.org/26634/forest/introf.htm Mysterious Journey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702005610/http://library.thinkquest.org/26634/forest/introf.htm|date=2012-07-02}}</ref><ref name="autogenerated3">Nygren, A. 2006 Representations of Tropical Forests and Tropical Forest-Dwellers in Travel Accounts of ‘National Geographic', Environmental Values 15</ref> एषा परिभाषा वर्षावनं जङ्गलं च भेदयति, यतः वर्षावनस्य अधःस्तरः प्रायः विरलः, सूर्यप्रकाशस्य अभावात्, अतः तत्र गमनं सुलभं।<ref name="autogenerated53">{{Cite web|url=https://suny.oneonta.edu/|title=SUNY Oneonta - Grow Intellectually. Thrive Socially. Live Purposefully.|website=suny.oneonta.edu|accessdate=11 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rainforest.htm|title=Rainforest Biomes|website=www.blueplanetbiomes.org}}</ref> जङ्गलः उष्णकटिबन्धीयवने, तस्य सीमायां वा, तेषु प्रदेशेषु दृश्यते यत्र प्राकृतिकविघातेन (यथा चक्रवातेन) वा मानवीयक्रियया (यथा काष्ठच्छेदनम्) वनं उद्घाटितम्। तस्मात् उत्पन्ना उत्तरवर्ती वनस्पतिः सघना जटिला च, या "प्रकार्यः जङ्गलः" इत्युच्यते।<ref name="autogenerated42">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>Kricher JC. 1997. A neotropical companion: an introduction to the animals, plants, and ecosystems of the New World tropics, 2nd edn. New Jersey: Princeton University Press.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703075437/http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml|url-status=dead|title=Ecology L4.OO<!-- Bot generated title -->|archivedate=3 July 2012|accessdate=11 March 2023}}</ref> जङ्गलः वर्षावनस्य सीमायां, यथा नदीनदीतटेषु, अपि दृश्यते, यत्र अधस्तले अधिकः प्रकाशः लभ्यते।<ref name="autogenerated52">{{Cite web|url=https://suny.oneonta.edu/|title=SUNY Oneonta - Grow Intellectually. Thrive Socially. Live Purposefully.|website=suny.oneonta.edu|accessdate=11 March 2023}}</ref> मानसूनीवनाः, च एषः प्रकारः जङ्गलः इत्युच्यन्ते। वर्षावनात् अधिकं उद्घाटितं छत्रिकं युक्ताः मानसूनवनाः अधःस्तरे सघनं लतानां झाडीनां च समावेशं कुर्वन्ति, यः गमनं कठिनं करोति।<ref name="autogenerated4">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome&#91;1&#93;&#91;1&#93;.ppt|title=Archived copy|access-date=2014-01-05|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102121145/http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome%5B1%5D%5B1%5D.ppt|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf|title=Terrestrial Biomes|publisher=Wku.edu (Western Kentucky University, Department of Geography and Geology)|access-date=November 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527033626/http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf|archive-date=May 27, 2013}}</ref> मैङ्ग्रोववनानां सहायकमूलानि, नीचानि छत्रिकानि च समानं विघ्नं जनयन्ति।<ref>Holguin, G. Guzman, M.A. &Bashan, Y. 1992 Two new nitrogen-fixing bacteria from the rhizosphere of mangrove trees: Their isolation, identification and in vitro interaction with rhizosphere Staphylococcus sp. FEMS Microbiology Ecology 101</ref><ref>Namdar, A. & Nusrath, A. 2010 Tsunami numerical modeling and mitigation. Frattura ed Integrità Strutturale 12</ref> === आर्द्रवनरूपेण === [[सञ्चिका:Fluss_Dja_Somalomo.JPG|लघुचित्रम्|केमेरूनदेशे वर्षावनस्य तटप्रदेशे नदीतीरं आवृत्य स्थितः जङ्गलः]] यूरोपदेशीयान्वेषकाः प्रारम्भे उष्णकटिबन्धीयवनं प्रायः नद्याः मार्गेण अतीत्य ययुः, तेन तटप्रदेशे सघनं जटिलं वनस्पतिविन्यासं दृष्ट्वा तैः समस्तवनं जङ्गलः इत्येव अभिप्रेतम्।<ref>Sterling, T. (1983). ''The Amazon: The World's Wild Places''. Time-Life Books. New York</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oneonta.edu/faculty/baumanpr/geosat2/Central%20Africa%20I/Central%20Africa%20Part%20I.htm|title=Tropical Wet Realms of Central Africa, Part 1|publisher=Oneonta.edu (State University of New York College at Oneonta)|year=2009|access-date=November 29, 2012|author=Baumann, Paul R.}}</ref> फलतः एषा भ्रान्तिः जाताः यत् समस्तं वनं अभेद्यं जङ्गलः इति।<ref name="autogenerated22">Purser, B. 2003. Jungle bugs: masters of camouflage and mimicry. Firefly Books, Toronto.</ref> एतस्मात् जङ्गलशब्दस्य द्वितीयः प्रचलितः प्रयोगः उत्पन्नः प्रायः कोऽपि आर्द्रः उष्णकटिबन्धीयः वनः।<ref name="autogenerated32">Nygren, A. 2006 Representations of Tropical Forests and Tropical Forest-Dwellers in Travel Accounts of ‘National Geographic', Environmental Values 15</ref><ref>Birtles, T. G. 1997: "First contact: colonial European preconceptions of tropical Queensland rainforest and its people". ''Journal of Historical Geography'' 23, 393–417.</ref> एषः सन्दर्भः विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनं सूचयति, किन्तु मेघवर्षावनं, समशीतोष्णवर्षावनं, अपि समावेशयति, वनस्पतिसंरचनायाः गमनसुलभतायाः वा उल्लेखं विना।<ref name="autogenerated2">Purser, B. 2003. Jungle bugs: masters of camouflage and mimicry. Firefly Books, Toronto.</ref><ref>M\Iyengar, M. O. T. 1930 Jungle in Relation to Malaria in Bengal. Indian Journal of Medical Research 18:1</ref> "उष्णकटिबन्धीयवनः", "वर्षावनः" इत्येतौ शब्दौ "जङ्गलः" इत्यस्य स्थाने प्रयुक्तौ, एषा भाषिकपरिवर्तनप्रक्रिया शक १८९२ तमे संवत्सरे आरब्धा। "वर्षावनः" इत्येतत् शब्दः अङ्ग्लकोशेषु शक १८९२ तात्पूर्वं न दृश्यते।<ref name="autogenerated14">Rogers, C. 2012 ''Jungle Fever: Exploring Madness and Medicine in Twentieth-Century Tropical Narratives''. Vanderbilt University Press, Nashville. {{ISBN|9780826518316}}.</ref> मुद्रणमाध्यमेषु शक १८९२ तात्पूर्वं उष्णकटिबन्धीयवनस्य निर्देशाय "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः ८० प्रतिशतं जातः; ततः पश्चात् "वर्षावनः" इत्यनेन प्रतिस्थापितः, यद्यपि "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनस्य सन्दर्भे सामान्यतः दृश्यते।<ref name="autogenerated13">Rogers, C. 2012 ''Jungle Fever: Exploring Madness and Medicine in Twentieth-Century Tropical Narratives''. Vanderbilt University Press, Nashville. {{ISBN|9780826518316}}.</ref><ref name="autogenerated6">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref> === रूपकरूपेण === [[सञ्चिका:Jungle_comics_128.jpg|लघुचित्रम्|लोकप्रसिद्ध्यां सांस्कृतिकवाङ्मनसि "जङ्गल" इत्यस्य शब्दस्य प्रयोगः असभ्यता उग्रता च सूचयितुं]] रूपकरूपेण "जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः प्रायः अव्यवस्थितं, अराजकं वा परिदृश्यं सूचयति, यत्र "योग्यतमस्य जीवितम्" इत्येव एकं नियमः इति अभिप्रेतम्। एषः दृष्टिकोणः "नगरवासिनां" वनस्य विषये धारणा प्रतिबिम्बयति। अप्टन् सिन्क्लेयर इत्यनेन "द जङ्गल" इत्याख्यया ग्रन्थः प्रकाशितः (१९०६ तमे संवत्सरे), यत्र शिकागो नगरस्य मांसप्रक्रियाशालायां श्रमिकानां जीवनं वर्णितम्, यत्र ते निर्दयतया शोषिताः, न च तेषां वैधानिकं प्रतिकारं अस्ति।<ref>{{cite book | title = Dark Eden: the swamp in nineteenth-century American culture | url = https://archive.org/details/darkedenswampinn0000mill | series = Volume 43 of Cambridge studies in American literature and culture Structural Analysis in the Social Sciences | author = Miller, David Cameron | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | isbn = 0-521-37553-3 }}</ref> "जङ्गलनियमः" इत्यपि वाक्यं समानसन्दर्भे प्रयुज्यते, यः रुडयार्ड् किप्लिङ्गस्य "द जङ्गल बुक्" इत्यस्मात् उद्धृतः (१८९४ तमे संवत्सरे) यद्यपि तस्मिन् ग्रन्थे जङ्गलपशूनां समाजे एषः वाक्यः जटिलं विधिसंहितां सूचयति, न तु अराजकं। "जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः असंयमितं अनियन्त्रितं च स्वभावं, सभ्यतायाः पृथक्त्वं च सूचयति, यः भावान् जनयति भीतः, भ्रमः, असहायता, दिशाभ्रमः, स्थब्धता च। "जङ्गलः" इत्यस्मात् "वर्षावनः" इत्यस्मिन् शब्दे परिवर्तनं एषां वनों कोमलाः आध्यात्मिकाश्च इति धारणा कारणम्, यः "जङ्गलः" इत्यस्य गम्भीरार्थछविभिः न सुसंगतः।<ref name="autogenerated62">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref><ref>Fearing, F. (1963) "The problem of metaphor" Southern Journal of Communication</ref><ref>Jones, J. (1962) "The Thin Red Line". Dell Publishing New York</ref><ref name="autogenerated63">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref><ref>Slater, C (2004). Marketing the ‘rain forest’: Raw Vanilla fragrance and the ongoing transformation of the jungle. Cultural Geographies 11:4</ref><ref>Gustavson, E. 2007 "Rhetoric: How Politicians Manipulate Language and the Media to Shape Public Thought" Hinckley Journal of Politics 8</ref> सांस्कृतिकविद्वांसः, विशेषतः उत्तर-औपनिवेशिकविचारकाः, जङ्गलस्य विश्लेषणं प्रायः श्रेणीबद्धप्रभुत्वस्य अवधारणायाम् कुर्वन्ति, यत्र पश्चिमीयसंस्कृतयः अन्यसंस्कृतिषु स्वस्य सभ्यतायाः मानदण्डान् आरोपयन्ति। उदाहरणरूपेण एड्वर्ड् सईद् इत्यनेन उल्लिख्यते यत् जॉनी वैइस्मुल्लर इत्यनेन चित्रितः टार्जन् नामकः पात्रः जङ्गले वसति, यः असभ्यं, अनीतं, जङ्गलीं च प्रकृतिं प्रतिनिधित्वं करोति, तथापि सः श्वेतवर्णीयः स्वामी इत्यपि प्रदर्श्यते।<ref name="Said">{{cite book | chapter = Jungle Calling | title = Reflections on Exile: And Other Essays | series = Convergences Series | first = Edward W. | last = Said | publisher = Harvard University Press | year = 2000 | isbn = 9780674003026 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/reflectionsonexi00said }}</ref> तथा च "शङ्खद्वीपयाः प्रतिमायाः" इत्यस्मिन् निबन्धे, यः "हर्ट् ऑफ् डार्कनेस्" इत्यस्य विषये लिखितः, नाइजीरियादेशीयः उपन्यासकारः चिन्तकः च चिनुआ अचेबे इत्यनेन वर्ण्यते यत् जङ्गलः शङ्खद्वीप च श्वेतयूरोपीयपात्राणां, यथा मार्लो, कुर्ट्स् च, मोहस्य स्रोतः भवतः। पूर्वः इस्रेलीप्रधानमन्त्री एहूद् बाराक् इत्यनेन इस्राएल् राष्ट्रं "जङ्गले एकं वासगृहं" इत्यनेन उपमा प्रदत्तम्, या उपमा इस्राएलीराजनीतिकविवादेषु बहुशः उद्धृतम्। बाराकस्य वामपक्षीयविरोधिनः एतां उपमां तीव्रं निन्दितवन्तः।<ref>{{Cite web|url=https://israelpolicyforum.org/2020/09/03/the-iron-wall-versus-the-villa-in-the-jungle/|title=The Iron Wall Versus the Villa in the Jungle|first=Michael J.|last=Koplow|date=3 September 2020|accessdate=11 March 2023}}</ref><ref>Uri Avnery, "Barak: A Villa in the Jungle", Gush Shalom website, July 7, 2007 ,</ref><ref>Akiva Eldar, "The price of a villa in the jungle", [[Ha'aretz]], Jan. 30, 2006</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:वनम्]] gjgj9spsnk0zztl9zup9ocn7eatv5zd 0 90856 499991 496529 2026-08-06T20:02:15Z InternetArchiveBot 31833 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 499991 wikitext text/x-wiki '''मन्ती''' (Manti) एकप्रकारका [[गुझिया]] (Dumplings) सन्ति, ये प्रामुख्येन [[तुर्की-व्यञ्जनम्|तुर्कीये]] ([[Turkish cuisine]]), [[आर्मीनियाई-व्यञ्जनम्|आर्मीनियाईये]] ([[Armenian cuisine]]) च [[मध्य-एशियाई-व्यञ्जनम्|मध्य-एशियाईये]] ([[Central Asian cuisine]]) च प्राप्यन्ते, परन्तु [[मध्य-पूर्वी-व्यञ्जनम्|पश्चिम-एशिया]], [[कोकेशियाई-व्यञ्जनम्|दक्षिण-काकेशसः]] च [[बाल्कन-व्यञ्जनम्|बाल्कन-क्षेत्रेषु]] अपि उपलभ्यन्ते। मन्ती [[चीनी-इस्लामी-व्यञ्जनम्|चीनी-मुस्लिमेषु]] अपि लोकप्रियाः सन्ति,<ref name="Davidson">{{cite book | author = Alan Davidson | title = The Oxford Companion to Food | url = https://books.google.com/books?id=bIIeBQAAQBAJ&q=mantou%20manti%20chinese&pg=PA493 | year = 2014 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | page = 493 | isbn = 9780191040726 }}</ref> तथा च ते [[सोवियत-व्यञ्जनम्|समग्रेषु सोवियत-परवर्ती-देशेषु]] भुज्यन्ते, यत्र एते पदार्थाः मध्य-एशियाई-गणराज्येभ्यः प्रसृताः।<ref name="SRAS">{{cite web|url=http://www.sras.org/manti|title=More Than Just Another Dumpling|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903073106/http://www.sras.org/manti|archive-date=2017-09-03|website=The School of Russian and Asian Studies}}</ref> एतेषु गुझिया-पदार्थेषु सामान्यतः मसालेदार-मांसस्य मिश्रणं भवति, यत्र प्रायः [[भेड़-मांसम्|मेष-मांसम्]] (lamb) अथवा [[कीमाकृत-मांसम्|चूर्णित-मांसम्]] (minced meat) अन्तर्भवति, यत् लघु-आटा-पत्रेषु वेष्ट्यते, जलं वा बाष्पं वा उपयुज्य पच्यते। मन्ती-पदार्थस्य आकारः रचना च भौगोलिक-स्थितिम् अनुसृत्य भिन्ना भवति।<ref name="Davidson" /> मन्ती-पदार्थाः चीनदेशस्य ''[[jiaozi]]'' (जियाओज़ी) तथा ''[[baozi]]'' (बाओज़ी), कोरियादेशस्य ''[[Mandu (food)|mandu]]'' (मांदू), मङ्गोलियादेशस्य ''[[buuz]]'' (बुउज़्) तथा तिब्बतदेशस्य ''[[Momo (dumpling)|ममो]]'' (Momo) इत्येतैः सदृशाः सन्ति। अस्य पदार्थस्य नाम चीनदेशस्य ''[[mantou]]'' (मान्तौ), कोरियादेशस्य ''[[Mandu (food)|mandu]]'' (मांदू) च जापानदेशस्य ''[[manjū]]'' (मञ्जू) इत्येतैः सह सम्बद्धम् अस्ति, यद्यपि आधुनिक-चीनदेशस्य जापानदेशस्य च मान्तौ-मञ्जू-पदार्थाः प्रायः भिन्नाः सन्ति।<ref name="Davidson" /><ref name="Hudgins">{{cite book | last = Hudgins | first = S. | title = The Culinary History of China | year = 1997 | publisher = CRC Press | pages = 142, 154 | url = https://books.google.com/books?id=uYqTiD7SbcQC&q=mantou%20manti%20chinese%20turkish&pg=PA142 }}</ref><ref name="Gordon">{{cite book | last1 = Gordon | first1 = Stewart | title = When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the "East" | date = 2007 | publisher = Hachette UK, 2007 | isbn = 978-0306817298 | page = 13 | edition = Reprint | url = https://books.google.com/books?id=m2JKDgAAQBAJ&q=mantu+mandu+manti+momo&pg=PT14 }}</ref> नाम, भाषानुसारम्, एकं गुझिया-पदार्थं वा एकाधिकान् गुझिया-पदार्थान् वा निर्दिशति; आङ्ग्ल-भाषायाम्, इदं प्रायः एकवचने बहुवचने च उभयत्र प्रयुज्यते। == इतिहासः == {{See also|Mantou}}चीनी-शब्दः ''मान्तौ'' (Mantou) ''मन्ती''-शब्दस्य मूलं मन्यते।<ref name="SRAS" /><ref name="Hurriet">{{cite news|author=Aylin Öney Tan|date=2013-02-04|title=Turkish mantı, Chinese mantou|journal=Hurriet Daily News|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-manti-chinese-mantou.aspx?pageID=238&nID=40392&NewsCatID=473}}</ref><ref name="Millward2013">{{cite book | author = James A. Millward | url = https://books.google.com/books?id=j7VoAgAAQBAJ&q=mantou%20manti%20chinese%20turkish&pg=PA62 | title = The Silk Road: A Very Short Introduction | date = 15 March 2013 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-979079-1 | pages = 62– }}</ref> ''मान्तौ''-शब्दः [[जिन-वंशः (२६६–४२०)|जिन-वंशस्य]] (266CE–420CE) आदिकालीन-अभिलेखेषु दृश्यते।<ref>{{Blockquote|{{zh|labels=no|t=三春之初，陰陽交際，寒氣既消，溫不至熱，於時享宴，則曼頭宜設।〈《北堂書鈔》卷一百四十四〉}}|{{lang|zh|束皙}}|[[:zh:s:湯餅賦|汤饼赋]] on Wikisource}}</ref> ''मन्शौ'' तथा ''झेंगबिंग'' इत्येतादृशाः भिन्नाः चीनी-पर्याय-शब्दाः अपि पूर्वं प्रयुक्ताः आसन्, यत्र ''तौ'' तथा ''शौ'' इत्येतयोः द्वयोः अपि चीन-देशे 'शिरः' (Head) इति अर्थः भवति।<ref>{{cite web|url=http://www.confucianism.com.cn/html/A00030020/276251.html|title=Mán tóu dí lì shǐ|script-title=zh:馒头的历史|language=zh|trans-title=History of Mantou|date=2006-05-24|script-website=zh:中国国学网|author=Jina|quote={{lang|zh|"自漢代開始有了磨之後，人們吃麵食就方便多了，並逐漸在北方普及，繼而傳到南方。中國古代的麵食品種，通稱為"餅"。據《名義考》，古代凡以麥麵為食，皆謂之"餅"。以火炕，稱"爐餅"，즉今之"燒餅"，即今之"燒餅"，以水淪，稱"湯餅"(或煮餅)，即今之切面、麵條：蒸而食者，稱"蒸餅"(或籠餅)，即今之饅頭、包子：繩而食者，稱"環餅"(或寒具)，即今之饊子。。"}}|accessdate=2025-11-18|archive-date=2007-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20070902102240/http://www.confucianism.com.cn/html/A00030020/276251.html|deadurl=yes}}</ref> मूलतः, मान्तौ-पदार्थाः मांसेन पूरिताः आसन्। मान्तौ-पदार्थाः अद्यापि [[वू-चीनी|वू-भाषायाम्]] 'मोएदेउ' इति रूपेण पूर्णं (Filled) स्वस्य पुरातनम् अर्थं रक्षन्ति। किन्तु [[मन्दारिन-चीनी|मन्दारिन-भाषायां]] तथा अन्यासु बहूषु [[चीनी-भेदः|चीनी-भाषा-भेदेषु]], मान्तौ-शब्दस्य अर्थः केवलं सादाः बाष्पेण पचिताः बन्-रूपाः (Steamed buns) भवति, यदा तु [[बाओज़ी]] (Baozi) मांसपूर्णाः पुरातन-मान्तौ-सदृशाः सन्ति।<ref name="Millward2013" /><ref name="Coe2009">{{cite book | author = Andrew Coe | title = Chop Suey: A Cultural History of Chinese Food in the United States | url = https://books.google.com/books?id=7Xqp1BplsSsC&q=mantou%20manti%20chinese%20turkish&pg=PA89 | date = 16 July 2009 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-975851-7 | pages = 89– }}</ref><ref>{{cite book | title = PPC | url = https://books.google.com/books?id=ckAsAQAAMAAJ&q=mantou+manti+chinese | year = 1983 | publisher = Prospect Books | page = 30 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fuchsiadunlop.com/dumpling-heaven-in-adelaide/|title=Dumpling heaven in Adelaide &#124; Fuchsia Dunlop|website=www.fuchsiadunlop.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160531003745/http://www.fuchsiadunlop.com/dumpling-heaven-in-adelaide/|archive-date=2016-05-31}}</ref> तुर्की-मन्ती-सदृशानाम् पदार्थानां केचन आदिकालीन-उल्लेखाः [[मङ्गोल-साम्राज्यम्|मङ्गोल-साम्राज्यस्य]] काले प्राप्यन्ते।<ref name="Hurriet" /><ref>{{cite web|url=https://vimeo.com/105120171|title=From Mantou to Mantı: A Great Culinary Journey from Asia to Anatolia on Vimeo|website=vimeo.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208115801/https://vimeo.com/105120171|archive-date=2015-12-08}}</ref> 'मन्त' इति नाम्ना तादृशः एकः उल्लेखः १३३० तमे वर्षस्य ''यिंशान झेंगयाओ'' (Yinshan Zhengyao) नामक-पाण्डुलिपौ प्राप्यते, यत् [[बुआन्तु खान|बुआन्तु खान-स्य]] सेवायां स्थितस्य चीनी-राजदरबारस्य वैद्येन [[हू सिहुई|हू सिहुई-महोदयेन]] लिखितम् आसीत्।<ref name="Hurriet" /><ref>Paul D. Buell, Eugene N. Anderson, tr., ''A Soup for the Qan: Chinese Dietary Medicine of the Mongol Era as Seen in Hu Szu-Hui's Yin-Shan Cheng-Yao: Introduction, Translation, Commentary and Chinese Text'' (London; New York: Kegan Paul International, 2000. {{ISBN|0710305834}}), p. 169.</ref> केचन भेदाः चीनस्य उत्तर-पश्चिमस्य [[उइघुर-जनाः|उइघुर-जनैः]] सह सम्बद्धाः ज्ञातुं शक्यन्ते।<ref name="SRAS" /><ref name="Hurriet" /> [[सञ्चिका:Uyghur_manta.jpg|लघुचित्रम्|उइघुर-शैल्याः मन्त-पदार्थः मिर्ची-सॉस्-सहितः]] सामान्यतया इदम् अङ्गीक्रियते यत् इयं व्यञ्जन-विधिः [[रेशम-मार्गः|रेशम-मार्गम्]] अनुसृत्य [[मध्य-एशिया|मध्य-एशिया-तः]] [[अनातोलिया|अनातोलिया-पर्यन्तं]] [[तुर्की-जनाः|तुर्की-जनैः]] तथा [[मङ्गोलैः]] च आनीता।<ref>{{cite book | last = Fragner | first = Bert | edition = 2nd | year = 2000 | title = A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East | url = https://archive.org/details/tasteofthymeculi0000unse | publisher = Tauris Parke Paperbacks | location = London & New York | isbn = 1-86064-603-4 | chapter = From the Caucasus to the Roof of the World: a culinary adventure | page = [https://archive.org/details/tasteofthymeculi0000unse/page/60 60] | editor = Sami Zubaida | editor2 = Richard Tapper }}</ref><ref name="Anderson">{{Cite book | isbn = 978-0-8122-9009-7 | last = Anderson | first = E. N | title = Food and Environment in Early and Medieval China | date = 2015 | doi = 10.9783/9780812290097 }}</ref> हॉली चेस्-महोदयानुसारम्, "प्रवासिनः तुर्की-मङ्गोल-अश्वारोहकाः शुष्कान् वा हिमीकृत-मन्ती-पदार्थान् वा वहन्ति स्म, ये शिविर-अग्नौ शीघ्रं पचितुं शक्यन्ते स्म।"<ref>{{cite book | last = Chase | first = Holly | edition = 2nd | year = 2000 | title = A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East | url = https://archive.org/details/tasteofthymeculi0000unse | publisher = Tauris Parke Paperbacks | location = London & New York | isbn = 1-86064-603-4 | chapter = The ''Meyhane'' or McDonalds? Changes in eating habits and the evolution of fast food in Istanbul | page = [https://archive.org/details/tasteofthymeculi0000unse/page/81 81] | editor = Sami Zubaida | editor2 = Richard Tapper }}</ref> प्रवासिनः तुर्की-भाषी-जनाः एतान् गुझिया-पदार्थान् अनातोलिया-पर्यन्तम् आनयन्, यत्र एते तुर्की-''मन्ती''-रूपेण विकसिताः।<ref name="Basan">{{Cite book | publisher = I.B.Tauris | isbn = 978-1-86064-011-7 | last = Basan | first = Ghillie | title = Classic Turkish Cookery | date = 1997 }}</ref> कोरियादेशस्य [[Mandu (food)|मांदू]] (Mandu) मङ्गोलैः मार्गेण १४ तमे शतके कोरियादेशं प्राप्तम् इति कथ्यते।<ref name="mandu doosan">{{in lang|ko}} [http://100.naver.com/100.nhn?docid=59581 Mandu] at [[Doosan Encyclopedia]]</ref> तथापि, केचन शोधकर्तारः एतां सम्भावनां न निराकुर्वन्ति यत् मन्ती-पदार्थः [[मध्य-पूर्वम्|मध्य-पूर्वे]] आरब्धः स्यात् तथा च [[रेशम-मार्गः|रेशम-मार्गस्य]] माध्यमेन पूर्वं [[चीनम्]] तथा [[कोरिया|कोरिया-पर्यन्तं]] प्रसृतः स्यात्।<ref name="Anderson" />{{rp|290}} [[ओटोमन-व्यञ्जनम्|ओटोमन-मन्ती-व्यञ्जन-विधेः]] आदिकालीन-लिखित-उल्लेखाः मुहम्मद बिन महमूद शिर्वानी-महोदयेन लिखिते १५ तम-शतकस्य पाक-कला-पुस्तके दृश्यन्ते। शिर्वानी-महोदयस्य पुस्तके दत्तं संस्करणं चूर्णित-मेष-मांसेन खण्डित-चनेन च पूरिताः, दालचिन्या मसालेदारिताः तथा सिरकया सुवासिताः बाष्पेण पचिताः गुझियाः सन्ति। एषः पदार्थः [[सुमैक|सुमैक-उपयोगेन]] अलङ्कृतः आसीत्, तथा च, यथा बहुषु समकालीन-मन्ती-भेदैः क्रियते, इदं लसुन-दधि-सॉस्-सहितं परिवेष्यते स्म।<ref name="McWilliams">{{Cite book | publisher = Oxford Symposium | isbn = 978-1-903018-99-6 | last = McWilliams | first = Mark | title = Wrapped & Stuffed Foods: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2012 | date = 2013-07-01 }}</ref><ref>{{cite book | last = Yerasimos | first = Stéphane | edition = 1st | year = 2001 | title = Á la table du Grand Turc | publisher = Actes Sud | location = Arles, France | isbn = 2-7427-3443-0 | chapter = Recettes | pages = 114–115 | language = fr }}</ref> बहुषु आदिकालीन-तुर्की-पाक-कला-पुस्तकेषु ''मन्ती''-नामस्य कस्यापि पदार्थस्य उल्लेखः नास्ति। प्रथमं मुद्रितं व्यञ्जन-विधि-पुस्तकं ''मेल्सेउत्'त तबहहिन्'' (Melceü't Tabbahin), १८८४ तमे वर्षे प्रकाशितम्। अस्मिन् ''[[Tatar böreği]]'' (तातार बोरेगी) नामकस्य पदार्थस्य व्यञ्जन-विधिः अन्तर्भवति, यः ''मन्ती''-सदृशः अस्ति किन्तु लसुन-दधि-सॉस्-सहितं न परिवेष्यते। प्रथमम् आङ्ग्ल-भाषायाम् ओटोमन-पाक-कला-पुस्तकम् तथा १८८० तमे वर्षे प्रकाशितं तृतीयं पाक-कला-पुस्तकम् अपि एतामेव व्यञ्जन-विधिं धारयतः। १८८० तमे वर्षस्य अन्ये पाक-कला-पुस्तके ''मन्ती''-व्यञ्जन-विधिः अस्ति, किन्तु गुझिया-स्थाने, इदं चूर्णित-मांस-लसुन-दधि-सहितं परिवेष्यमाणं स्तरित-आटा-पदार्थम् अस्ति। अस्मिन् पुस्तके ''[[Pierogi|पिरुही]]''-इत्यस्य अपि व्यञ्जन-विधिः अन्तर्भवति, यत् ''तातार बोरेगी''-व्यञ्जन-विधेः पनीर-पूरितं संस्करणम् अस्ति।<ref name="McWilliams" /> == विभिन्नेषु व्यञ्जनेषु मन्ती == === मध्य-एशियाई-व्यञ्जनेषु === [[मध्य-एशियाई-व्यञ्जनम्|मध्य-एशियाई-व्यञ्जनेषु]] मन्ती सामान्यतः बृहत्-आकारकाः भवन्ति। ते ''मन्तोवार्क्'' (Mantovark), ''मन्तीश्नित्सा'' ([[रूसी-भाषा|रूसी-शब्दः]] मन्ती-पाचनार्थम्), ''मन्ती-[[कज़ान (कुकर)|कज़ान्]]'' (Mantı-kazan) वा ''मन्ती-कस्कन्'' (Mantı-Kaskan) (मन्ती-पात्रम्) नामके बहु-स्तरीय-धातु-बाष्प-यन्त्रे (Multi-layered metal steamer) बाष्पेण पच्यन्ते।<ref name="Marks">{{cite book | last1 = Marks | first1 = Gil | title = The Encyclopedia of Jewish Food | url = https://books.google.com/books?id=gFK_yx7Ps7cC&pg=PT1203 | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | year = 2010 | isbn = 9780544186316 }}</ref> मन्ती-पाचनस्य मुख्यः प्रकारः बाष्पेण पाचनम् अस्ति; यदि जलं वा तेलं वा उपयुज्यते, तर्हि सः [[पेल्मेनी|पेल्मेनी-सदृशः]] अन्यः प्रकारः गुझिया मन्यते। [[कज़ाख़-व्यञ्जनम्|कज़ाख़-व्यञ्जने]] तथा [[किर्गिज़-व्यञ्जनम्|किर्गिज़-व्यञ्जने]] च मन्ती-पूरणं प्रायः चूर्णित-मेष-मांसम् (कदाचित् गो-मांसम् वा [[अश्व-मांसम्]] वा), कृष्ण-मरीचिका-सहितं मसालेदारितं, कदाचित् खण्डित-कुष्माण्डम् वा मधुर-कुष्माण्डम् वा मिश्रितं भवति। एषा एका पारम्परिका उइघुर-व्यञ्जन-विधिः मन्यते। मन्ती-पदार्थाः उपरि मक्खनं, खट्टा-दधि (sour cream), वा [[पलाण्डु-सॉस्]] (onion sauce) वा [[लसुन-सॉस्]] (garlic sauce) वा प्रक्षिप्य परिवेष्यन्ते। यदा [[कज़ाख़िस्तान]] तथा [[किर्गिज़िस्तान|किर्गिज़िस्तान-देशयोः]] मार्गेषु भोजन-रूपेण विक्रेयन्ते, तदा मन्ती-पदार्थेषु सामान्यतः उष्ण-रक्त-मरीचिका-चूर्णम् प्रक्षिप्यते। [[उज़्बेक-व्यञ्जनम्|उज़्बेक-व्यञ्जने]] तथा [[ताजिक-व्यञ्जनम्|ताजिक-व्यञ्जने]] च मन्ती-पदार्थाः सामान्यतः अधोलिखितेषु सामग्रीषु एकया (वा एकाधिकैः संयोजनैः) निर्मिताः भवन्ति: मेष-मांसम्, गो-मांसम्, गोभी, आलुकम् वा कुष्माण्डम्; मांस-मन्ती-पदार्थेषु प्रायः मेदः अपि योज्यते। मन्ती-पदार्थेषु उपरि प्रायः मक्खनं प्रक्षिप्यते तथा च ते खट्टा-दधि, विविध-प्रकारकाणि केचप्-पदार्थानि, वा नूतन-खण्डित-पलाण्डुना (सिरकया कृष्ण-मरीचिकया च युक्तेन) सह परिवेष्यन्ते। सिरकया [[मिर्ची-चूर्णम्|मिर्ची-चूर्णेन]] च निर्मितः सॉस् अपि सामान्यः अस्ति।<ref name="IBP">{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=ifYCAQAAQBAJ&pg=PA56 | title = Uzbekistan Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments | publisher = Int'l Business Publications | year = 2013 | pages = 56–57 | isbn = 978-1438775883 }}</ref> [[बुखारी-यहूदी-व्यञ्जनम्|बुखारी-यहूदीयाः]] अपि पनीर-पूरणस्य उपयोगं कुर्वन्ति, तथा च एतादृशाः गुझियाः सामान्यतः दधि-सहितं परिवेष्यन्ते।<ref name="Marks" /> [[उज़्बेकिस्तान|उज़्बेकिस्तान-देशे]], मन्ती-पदार्थाः ''कस्कोनी'' (Kaskoni) इति अपि कथ्यन्ते।<ref name="IBP" /> मन्ती-पाचनस्य इयं शैली [[टाटार-व्यञ्जनम्|टाटार-व्यञ्जनस्य]], बश्कीर-व्यञ्जनस्य तथा [[तुर्की-जनाः|तुर्की-जनजातीनाम्]] अन्येषां व्यञ्जनानां कृते पारम्परिका अस्ति, ये [[आइदेल-यूराल|आइदेल-यूराल-तः]] [[दूर-पूर्वम्|दूर-पूर्व-पर्यन्तम्]] विशाले क्षेत्रे निवसन्ति। इयं शैली अधुना रूस-देशे तथा अन्येषु [[सोवियत-परवर्ती-देशाः|सोवियत-परवर्ती-देशेषु]] प्रसृता अस्ति। रूसी-व्यञ्जने १७ तम-शतकस्य आरम्भे एतेन नाम्ना एकः पदार्थः दृश्यते; सः पदार्थः मध्य-एशियाई-मन्ती-सदृशः आसीत् वा न वा इति अज्ञातम्, किन्तु मेष-मांसस्य उपयोगः अपि क्रियते स्म।<ref>{{cite web|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/345116-1610-locale-nil-1613-rospis-tsarskim-kushanyam#mode/inspect/page/3/zoom/4|title=1610—1613. Роспись Царским кушаньям}}</ref> ततः मन्ती-पदार्थः रूसी-व्यञ्जनात् विस्मृतः, यावत् नूतन-रूपेण सोवियत-सङ्घस्य काले मध्य-एशियाई-व्यञ्जनतः पुनः प्रचलितः जातः।<gallery mode="packed" heights="160px"> सञ्चिका:Manti_20100213_004.JPG|मन्तोवार्क् (Mantovark) सञ्चिका:Uzbek_Manti_(bright).jpg|[[उज़्बेकिस्तान-व्यञ्जनम्|उज़्बेक]] मन्ती सञ्चिका:Kawa_manta.jpg|कुष्माण्ड-पूरिताः मन्ती </gallery> === अफगान-व्यञ्जने === [[अफगान-व्यञ्जनम्|अफगान-व्यञ्जने]], मन्तु-गुझियाः पतले बेल्लिते आटे खण्डितेन पलाण्डुना मसालेन च मिश्रितेन गो-मांसेन वा मेष-मांसेन वा पूर्यन्ते, बाष्पेण पच्यन्ते च, ततः दधि-आधारित-सॉस्-सहितम् उपरि प्रक्षिप्य परिवेष्यन्ते। सॉस् (''सीर मोस्त'', शब्दशः "लसुन-दधि") [[Chaka (food)|चाका]] (स्थूलं, मलाईदारं, छनपुलं च लवणयुक्तं दधि), जम्बीर-रसः, शुष्क-नूतन-पुदीना, हरित-रक्त-[[मरीचिका-चूर्णम्]] च पीडितं [[लसुनम्]] च उपयुज्यते। मन्तु-गुझियानाम् उपरि टमाटर-आधारित-सॉस्-अपि प्रक्षिप्यते, यस्मिन् खण्डित-मटारः वा रक्त-राजमा वा अथवा भर्जितं [[कीमाकृत-मांसम्]] वा अन्तर्भवितुं शक्नोति। इदं मन्तु-पूरणार्थं प्रयुक्तस्य मांसस्य उपरि निर्भरं करोति। दधि-सॉस्-स्य मात्रा सामान्यतः टमाटर-कीमाकृत-मांस-सॉस्-तः अधिका भवति; सॉस्-पदार्थः केवलं बिन्दुरूपेण उपरि प्रक्षिप्यते, यथा सः सम्पूर्णं पदार्थं न आच्छादयेत्। तथापि, कीमाकृत-मांसस्य, खण्डित-मटारस्य, टमाटर-सॉस्-स्य च दधि-सॉस्-स्य च अधिक-मात्राः विभिन्नाः पदार्थाः मेजे वा [[दस्तरखान|दस्तरखान-मध्ये]] वा स्थापयितुं शक्यन्ते।<ref name="Saberi 2000 87">{{cite book | last = Saberi | first = Helen | year = 2000 | title = Afghan Food & Cookery: Noshe Djan | url = https://archive.org/details/afghanfoodcooker0000sabe | publisher = Hippocrene Books | isbn = 978-0-7818-0807-1 | chapter = Pasta & Noodle Dishes | page = [https://archive.org/details/afghanfoodcooker0000sabe/page/87 87] }}</ref> केचन अफगान-जनाः टमाटर-आधारित-सॉस्-स्य स्थाने मन्तु-पदार्थं गाजर-[[कोरमा|क़ोरमा]] वा स्ट्यू-सहितम् अपि परिवेषयितुं रोचयन्ति। [[पाकिस्तान-देशे अफगानि|अफगान-शरणार्थि-कारणतः]] अधुना एतत् पाकिस्तान-देशस्य केषुचित् क्षेत्रेषु अपि प्रसिद्धम् अस्ति।<ref name="Saberi 2000 87" /> प्रामाणिकाः अफगान-मन्तु-गुझियाः लघु-आकाराः एकांश-मात्राः (bite-sized) च भवितव्याः। आटा एतावत् सूक्ष्मं बेल्लितं भवति यत् भक्षण-समये चर्वण-योग्यं न भासते, न च पूरण-भागात् अधिकम् आटा भक्षणं अनुभवितव्यम्। प्रत्येकं गुझिया-आवरणं एकस्मिन् विशिष्टे आकारे वेष्ट्यते, येन पूरणम् परितः पिधीयते। [[अफगानिस्तान|अफगानिस्तान-देशे]] एतस्य पदार्थस्य एकः भेदः [[aushak]] (औशक्) नाम्ना ज्ञायते, यस्मिन् पूरणं भिन्नं भवति तथा च गुझियाः बाष्पेण पाचनस्य स्थाने जलेन क्वथिताः भवन्ति।<gallery mode="packed" heights="160"> सञ्चिका:Mantu_in_a_steamer.jpg|पाचनात् पूर्वं बाष्प-यन्त्रे अफगान-मन्तु सञ्चिका:Afghan_dish_of_mantu.jpg|अफगान-मन्तु-पदार्थः </gallery> === तुर्की-आर्मीनियाई-व्यञ्जनेषु === मध्य-एशियाई-भेदानां विपरीतम्, [[अनातोलिया]] तथा [[ट्रांसकाकेशिया|ट्रांसकाकेशिया-देशयोः]] मन्ती-गुझियाः सामान्यतः बाष्पेण पाचनस्य स्थाने क्वथिताः वा पक्वाः वा भवन्ति तथा च आकारे लघुतराः भवन्ति। आधुनिके [[आर्मीनियाई-व्यञ्जनम्|आर्मीनियाई-व्यञ्जने]], मन्ती-पदार्थेषु सामान्यतः [[दधि]] तथा [[लसुनम्]] उपरि प्रक्षिप्यते तथा च उपयोक्तृणा [[मिर्ची|रक्त-मरीचिका-चूर्णम्]] तथा द्रवितं मक्खनं प्रक्षिप्य मसालेदारितं क्रियते तथा च उपरि पिष्ट-[[सुमैक]] तथा/अथवा शुष्क-[[पुदीना]] च प्रक्षिप्यते। तथैव, [[आर्मीनियाई-व्यञ्जनम्|आर्मीनियाई-मन्ती]], यत् कदाचित् 'मोन्ता' (Monta) इति अपि कथ्यते, प्रायः दधि वा खट्टा-दधि (''त्तवासेर्''/ttvaser) तथा लसुनेन निर्मितेन सॉस्-सहितं परिवेष्यते, यस्य सह स्पष्टं सूपम् (''मन्तपूर्''/mantapour) अपि भवति। मन्ती [[पश्चिम-आर्मीनिया|पश्चिम-आर्मीनियाईयेषु]] अधिकं सामान्यं भवति, यदा तु [[पूर्व-आर्मीनिया|पूर्व-आर्मीनियाईयेषु]] तथा जॉर्जियाईयेषु च [[खिन्कली]] (Khinkali) नामकं तत्सदृशं गुझिया-पदार्थम् अधिकं प्रचलितम् अस्ति। मन्ती-पदार्थस्य सर्वेषु क्षेत्रीय-भेदेषु, दधि-सहितं वा दधिं विना वा परिवेषणं क्रियते चेत् अपि, आर्मीनियाई-मन्ती सर्वदा पक्वम् (baked) च कुरकुरी (crispy) च भवति, कदापि केवलं बाष्पेण पक्वम् वा क्वथितम् वा न भवति। एकः लोकप्रियः तुर्की-मन्ती-प्रकारः ''कैसेरी मन्तीसी'' (Kayseri Mantısı) नाम्ना ज्ञायते, यः मध्य-अनातोलियाई-नगरस्य [[केसेरी|केसेरी-नगरस्य]] सांस्कृतिक-परिचयः अस्ति। ''कैसेरी मन्तीसी'' लघु-आकारकाः भवन्ति तथा दधिना, द्रवितेन मक्खनेन (सामान्यतः [[पुदीना]] वा [[अलेप्पो-मरीचिका|अलेप्पो-मरीचिकया]] वा सुवासितेन) सह परिवेष्यन्ते तथा च उपरि शुष्क-पुदीना तथा अलेप्पो-मरीचिका-खण्डाः प्रक्षिप्यन्ते।<ref>{{Cite book | publisher = Knopf Doubleday Publishing Group | isbn = 978-0-307-55856-5 | last = Roden | first = Claudia | title = The New Book of Middle Eastern Food | date = 2008-12-24 }}</ref> तुर्की-देशस्य केषुचित् क्षेत्रेषु मन्ती-पदार्थः बटेर-मांसस्य, कुक्कुट-मांसस्य वा हंस-मांसस्य वा खण्डैः अपि निर्मातुं शक्यते, यदा तु ''बोष मन्ती'' (Boş Mantı, "रिक्तं गुझिया") इत्यस्मिन् पूरणं सर्वथा न भवति। तुर्की-व्यञ्जने मन्ती-सदृशाः अन्ये गुझिया-पदार्थाः अपि सन्ति, यथा ''[[Hingel|हिङ्गेल्]]'' तथा ''[[Tatar böreği|तातार बोरेगी]]''। एते सामान्यतया 'कैसेरी मन्तीसी' इति नाम्ना उच्यन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://www.lezzet.com.tr/yemek-tarifleri/hamurisi-tarifleri/borek-tarifleri/tatar-boregi-510297|title=Tatar böreği|website=Lezzet}}</ref><ref>{{Cite web|last=YAŞİN|first=Mehmet|title=Leblebi diyarı Çorum|date=23 March 2008|url=http://www.hurriyet.com.tr/leblebi-diyari-corum-8516282}}</ref><gallery mode="packed" heights="160"> सञ्चिका:Manti.jpg|पक्वः [[आर्मीनियाई-व्यञ्जनम्|आर्मीनियाई]] मन्ती सञ्चिका:Mantı_in_Çankaya_-_Ankara.jpg|[[तुर्की-व्यञ्जनम्|तुर्की]] ''मन्ती'' द्रवितेन मक्खनेन, लसुन-दधि-सॉस्-सहितं [[अलेप्पो-मरीचिका|अलेप्पो-मरीचिकया]] च सञ्चिका:Kayseri_Mantısı.jpg|ट्रे-मध्ये ''कैसेरी मन्तीसी'' सज्जीकुर्वन्ती तुर्की-महिला </gallery> === बोस्नियाई-व्यञ्जने === [[बोस्नियाई-व्यञ्जनम्|बोस्नियाई-व्यञ्जने]], एतदर्थं ''क्लेपे'' (Klepe) वा ''कुलासी'' (Kulaši) इति नाम्ना उपयोगः क्रियते। एते पलाण्डु-सहितं कीमाकृत-मांसेन निर्मिताः भवन्ति। एते दधि-लसुन-निर्मितेन सॉस्-सहितं परिवेष्यन्ते। ''मन्तिये'' (Mantije) नामकः एकः भिन्नः पदार्थः अपि भवति, यः समान-सामग्रीभिः निर्मितः, किन्तु पेस्ट्री-गोलेषु विना केवलं स्थानानि एकत्र कृत्वा पच्यते। पचनानन्तरं उपरि दधि प्रक्षिप्यते। एषः पदार्थः अन्य-मन्ती-प्रकाराणां स्थाने [[पिटा]] वा [[बुरेक]] वा मन्यते तथा च एषः मुख्यतया [[संडज़ाक|संडज़ाक-क्षेत्रे]], तथैव कोसोवो-मध्ये अपि क्रियते। == सन्दर्भाः == {{Portal|Food}}{{reflist}} == बाह्य-सम्पर्काः == * [https://abasayyoh.com/pages/84 Uzbek Manti] ''अबा सय्याह'' (Aba Sayyoh) तः tomwq4hmb8aevpjd4m57hnnv8of8tad 0 91890 500016 498456 2026-08-06T20:38:51Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500016 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Bengali month Ashar.jpg|300px|अङ्गुष्ठः|वङ्गाब्दस्य द्वे आवृत्ती। उपरि: 'पारम्परिकी आवृत्तिः' या पश्चिमवङ्गे अनुस्रियते; अधः: 'संशोधिता आवृत्तिः' या वङ्गदेशे अनुस्रियते।]] '''वङ्गाब्दः''' (वङ्गभाषायाम्: বঙ্গাব্দ, लोकभाषया বাংলা সন अथवा বাংলা সাল) भारतीयउपमहाद्वीपस्य वङ्गक्षेत्रे प्रयुक्तः कश्चन सौरगन्ती भवति। चैत्रमासात् आरभ्यमाणायाः पारम्परिक्याः भारतीयसनातनगन्त्याः विपरीतम् अयं वङ्गाब्दः वैशाखमासात् आरभ्यते। अस्याः गन्त्याः एका संशोधिता आवृत्तिः आधिकारिकरूपेण वङ्गदेशे प्रयुज्यते, यदा तु अन्या पुरातनी पारम्परिकी आवृत्तिः भारतस्य पश्चिमवङ्गत्रिपुराअसमराज्येषु अनुस्रियते।<ref name="Sengupta2011">{{cite book | author = Nitish K. Sengupta | title = Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib | url = https://archive.org/details/landoftworiversh0000seng | date = 2011 | publisher = Penguin Books India | isbn = 978-0-14-341678-4 | pages = [https://archive.org/details/landoftworiversh0000seng/page/96 96]–98 }}</ref> एकीकृतवङ्गस्य प्रथमस्वतन्त्रनृपतेः शशाङ्कस्य राज्याभिषेकस्य स्मृतौ ५९०–६०० ख्रिसाब्द वर्षे वङ्गाब्दस्य आरम्भः अभवत्।<ref>{{Cite web|last=Chakraborty|first=Yajnaseni|date=15 April 2022|title=A few Bengali calendar basics as we begin 1429|url=https://www.getbengal.com/details/a-few-bengali-calendar-basics-as-we-begin-1429}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jayakumar|first=Anagha|date=15 April 2025|title=Why Bangladesh celebrates Pohela Boishakh on April 14|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-culture/why-bangladesh-celebrates-pohela-boishakh-on-april-14-9944403/|work=The Indian Express}}</ref> वङ्गवर्षस्य प्रथमदिवसः ‘पहेला वैशाख’ (वैशाखस्य प्रथमदिनाङ्कः) इति नाम्ना ज्ञायते, यः वङ्गदेशे सार्वजनिकविरामदिवसः अस्ति।<ref>{{cite news|last1=Raidah|first1=Nazifa|title=The mystery of Pahela Baishakh and the Bengali calendar|url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/the-mystery-pahela-baishakh-and-the-bengali-calendar-3586941|access-date=14 April 2024|work=The Daily Star|date=14 April 2024|language=en}}</ref> वङ्गसंवत् (BS) इति उच्यमाने अस्मिन् संवते शून्यं वर्षं ५९३/५९४ ख्रिसाब्द ये वर्षे आरभ्यते। यदि कालः ‘पहेला वैशाख’ इत्यस्मात् पूर्वं भवति तर्हि अयं ग्रेगोरिवर्षात् ५९४ न्यूनः भवति, यदि च पश्चात् भवति तर्हि ५९३ न्यूनः भवति।<ref>{{cite book | author = Ratan Kumar Das | title = IASLIC Bulletin | url = https://books.google.com/books?id=mcDgAAAAMAAJ | year = 1996 | publisher = Indian Association of Special Libraries & Information Centres | page = 76 }}</ref> == सन्दर्भाः == {{Reflist|30em}} hm2v0jxsnfmcta105zc17rqqf7x34xa 0 91928 500075 499603 2026-08-07T07:33:33Z Ganesh Paudel 6561 फलकम् योजितम् 500075 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name=बालेन्द्र शाह |native_name={{nobold|बालेन्द्र शाह}} |image= |caption=आधिकारिक छविचित्रम् |office=[[नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्री]] |termstart=27 March 2026 |termend= |president=[[रामचन्द्र पौडेल]] |succeeding=[[सुशीला कार्की]] (अन्तरिम) |office1=[[प्रतिनिधि सभा (Nepal)|Member-elect of Parliament, Pratinidhi Sabha]] |termstart1=26 March 2026 |termend1= |succeeding1=[[केपी शर्मा ओली]] |constituency1=[[झापा ५]] |office2=पञ्चादश[[नगरप्रमुख]] काष्ठमण्डप महानगरपालिका |termstart2=30 May 2022 |termend2=18 January 2026 |deputy2=सुनीता डंगोल |predecessor2=[[विद्यासुन्दर शाक्य]] |successor2=[[सुनीता डंगोल]] (acting) |birth_name=बालेन्द्र साह |birth_date={{birth date and age|1990|04|27|df=y}} |birth_place=[[काष्ठमण्डप]], Nepal |party=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] (2025–present) |otherparty=[[Independent politician|Independent]] (2022–2025) |alma_mater=Himalayan WhiteHouse International College ([[Bachelor of Engineering|BE]])<br>Nitte Meenakshi Institute of Technology, Karnataka (India)([[Master of Engineering|MTech]]) |profession={{hlist|[[Politician]]|[[rapping|rapper]] |[[structural engineer]]}} |spouse={{marriage|सविना काफ्ले|2018}} |children=1 |parents={{hlist|रामनारायण शाह|ध्रुवदेवी शाह}} |signature=Signature of Balen Shah.svg }} '''बालेन्''' इति नाम्ना प्रसिद्धः '''बालेन्द्र शाह''' [अ] (जन्म 27 एप्रिल् 1990) नेपाली राजनीतिज्ञः, गायक, र्‍यापर च अस्ति, यः सम्वत् २०८२ (२०२६) आम निर्वाचने स्वपक्षस्य विजयात् परं नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रि-पदे नियुक्तोस्ति।{{Efn|{{langx|ne|बालेन्द्र शाह|bālendra śāha|}}; {{IPA|ne|balendrʌ‿saha|IPA}}}} सः स्वमन्त्रिसभायाः निर्माणेन नेपालदेशस्य प्रथमः माधेशी प्रधानमन्त्री अभवत्। तेन १३ चैत्र २०८२ रामनवम्या शुवअवसरे राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलेनसह पद गोपनीयताया सपथ अग्रहत्। <ref> {{cite news |author=<!-- not stated --> |date=27-mar-2026 | title= नवनियुक्त प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह र १४ मन्त्रीद्वारा शपथग्रहण| url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c05dl8nq1ndo |work= |location= |publisher= BBC Nepali |access-date=6-april-2026}} </ref> इतपूर्वं सः २०२२ तः २०२६ पर्यन्तं काष्ठमण्डप-नगरस्य १५ तमः महापौरः इति रूपेण कार्यम् अकरोत्, यः कार्यालयम् धारयन् प्रथमः स्वतन्त्रः अभ्यर्थी आसीत्। २०२२ तमे वर्षे स्थानीयनिर्वाचने, शाह वर्यः काष्ठमण्डप-नगरस्य महापौरत्वेन निर्वाचितः, स्वस्य कार्यकाले, सः अपशिष्टप्रबन्धने यातायातप्रबन्धने च उपक्रमान् प्रवर्तयत्। तस्य प्रशासनं अवैधरूपेण निर्मितानां संरचनानां विध्वंसः, अव्यवस्थितनिवासानां निर्वहणं, वीथिविक्रेतृणां विरुद्धं प्रवर्तन-कार्यम् इत्यादीनां विषयेषु अपि विमर्शस्य विवादस्य च सम्मुखीभूव। महापौरत्वेन कार्यकाले, शाह्-वर्यः उत्तरभारतस्य भागान् स्व्यकरोत्, बृहत्तर-नेपाल-असहिष्णुताम् अपि प्रवर्धयत्। वैचारिकरूपेण लोकप्रियतावादी इति लक्षितः शाह्, २०२५ तमे वर्षे जनरल्-ज़ड्-इत्यस्य विरोधेषु प्रमुखः राजनैतिकः व्यक्तिः इति उद्भूतः। २०२६ जनवरीमासे, सः काष्ठमण्डप-नगरस्य महापौरपदात् त्यागपत्रं कृत्वा, २०२६ आमनिर्वाचने दलस्य प्रधानमन्त्रीपदस्य अभ्यर्थित्वं कर्तुं राष्ट्रीयस्वतन्त्रपक्षेन सम्मिलितः। सः पूर्वप्रधानमन्त्रिणं के. पी. शर्मा ओली इत्येनं झापा जनपद-५ क्षेत्र मध्ये भूस्खलनेन पराजयत, येन तस्य दलस्य ऐतिहासिकं द्वितियांश-बहुमतं प्राप्तम्। बालेन् शाह् १९९० एप्रिल् ४ दिनाङ्के काठ्मण्डू-नगरस्य नारादेवी-नगरे एका माधेशी-कुटुम्बे अजायत। सः आयुर्वेदचिकित्सकस्य रामनारायणशाहस्य तथा ध्रुवदेवीशाहस्य च कनिष्ठपुत्रः अस्ति। तस्य पिता नरदेवी-आयुर्वेद-चिकित्सालये नियुक्तः भूत्वा, तस्य मातापितरौ, एकदरा, महोत्तरी-नगरात् काठमाण्डू-नगरं प्रति गतवन्तः।<ref>{{Cite web|title='Balen, come to your home village after win'|url=https://risingnepaldaily.com/news/11721|accessdate=2026-03-19|website=GorakhaPatra}}</ref> शाह-वर्यः अलायन्स-अकाडेमी इत्यत्र अध्ययनं कृत्वा तत्र स्वस्य प्रवेशिका समापितवान्। शाह् वर्यः स्वस्य १०+२ अध्ययनार्थं वी. एस्. निकेतन उच्चमाध्यमिकविद्यालयात् कृतवान। सः हिमालयन व्हाइट-हाउस्-अन्तराष्ट्रिय-महाविद्यालयात् सिविल-अभियान्त्रिके स्नातकपदवीं (बि. ई.) प्राप्तवान्। सः निट्टे मीनाक्षी इन्स्टिट्यूट अफ टेक्नोलोजी, बेङ्गलूरु (VTU) इत्यतः संरचनात्मक-अभियान्त्रिके स्नातकोत्तरपदवीं (Mtech) अपि प्राप्तवान्। शाह-वर्यः काष्ठमण्डप-विश्वविद्यालयात् नागरिक-अभियान्त्रिकी-विषये विद्यावारिधी अध्ययनार्थं के. यू. शोधकर्तृ-अध्येतावृत्तिम् अवाप्नोत्, 'पर्यटनस्य अर्थव्यवस्थायाः च प्रोत्साहनाय नेवा-परम्परा-संरचनानां संरक्षणम्' इति विषये।<ref name=":2">{{Cite web|last=बेलवासे|first=अस्मिता|date=26 May 2022|title=काठमाडौँका 'लेन'मा बालेन|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220527192608/https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|archivedate=27 May 2022|accessdate=26 May 2022|website=Nagarik News|language=ne}}</ref> == सङ्गीतवृत्तिः == २०१० तमस्य दशकस्य आरम्भात् आरभ्य शाह् नेपालदेशस्य हिप-हप्-दृश्ये संलग्नः आसित्। सः २०१२ तमे वर्षे स्वस्य प्रथमं एकलं गीत सङ्ग्रह 'सडक् बालक्' इति प्रकाशितवान्, यत् सः नवम्यां दर्जायां पुनः लिखितवान्, यत् गीतं नगरीय-युवानां कष्टानि प्रतिबिम्बयति, नेफाप (नेपाली हिप्-हप्) समुदाये तस्य प्रवेशं च अङ्कयति। 2013 तमे वर्षे यदा सः यू-ट्यूब्-युद्ध-र्याप्-श्रृङ्खलायां रा-बार्ज़् इत्यस्मिन् भागम् अगृह्णात् तदा तस्य दृश्यता वर्धिता, येन नेपालस्य भूगर्भीय-हिप्-हप्-समुदायस्य मध्ये मान्यता प्राप्ता।<ref name="Wiki" /> शाहस्य सङ्गीतं सामाजिकरूपेण जागरूकविषयाणां कृते प्रसिद्धम् अस्ति, यत् नेपाले भ्रष्टाचारः, असमानता, नगरजीवनं च इत्यादीन् विषयान् सम्बोधयति । <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2026)">citation needed</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> एकः उल्लेखनीयः पटलः अस्ति 'बलिदान' ('बलिदान'), यः राजनैतिकभ्रष्टाचारस्य आलोचनां कृतवान् तथा च युवाभिः प्रेक्षकैः सह सम्बद्धः अभवत्, ऑनलाइन-मञ्चानां माध्यमेन व्यापकरूपेण प्रसिद्धः अभवत् तथा च तस्य राजनैतिक-वृत्तेः पूर्वं तस्य सार्वजनिक-प्रोफाइल-मध्ये योगदानं दत्तवान् <ref name="Reuters">{{Cite news|title=Nepali rapper turned mayor is young people's favourite in political crisis|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nepali-rapper-turned-mayor-is-young-peoples-favourite-political-crisis-2025-09-10/|accessdate=2026-01-21}}</ref> 2025 तमे वर्षस्य प्रायशः अन्तिममासे शाह् वर्यः 'नेपाल हाँसेको...' इति गीतं नेपालीचलच्चित्रस्य ''लाज् शरणम्'' इत्यस्य ध्वनिमुद्रिकायाः कृते अभ्यनयत्। सः यत् गीतं लिखितवान्, रचितवान्, प्रदर्शनं च कृतवान्, तत् मूलतः तस्य यू-ट्यूब्-वाहिन्यां प्रकाशितम् आसीत्, चलच्चित्रस्य प्रचारार्थं पुनः प्रकाशितम् आसीत्। द्वितीयस्य विमोचनस्य अनन्तरं तत् शीघ्रमेव यू-ट्यूब्-ट्रेण्डिङ्ग्-म्यूसिक्-चार्ट्-मध्ये प्रविष्टम्। <ref name="KathmanduPost">{{Cite web|title=Balen's 'Laaj Sharanam' OST released|url=https://kathmandupost.com/movie-review/2025/02/11/balen-s-laaj-sharanam-ost-released|accessdate=2026-01-21|website=Kathmandu Post}}</ref> == महापौर काष्ठमण्डप महानगरपालिका (2022-2026) == शाह वर्यः काठमाण्डू-नगरस्य महापौरस्य कृते भ्रष्टाचार-विरोधस्य, पारदर्शितायाः, उत्तरदायित्वस्य च मञ्चे प्रचारम् अकरोत्। तस्य अभियानस्य मुख्यः लक्ष्यितः श्रोतृवर्गः काठमाण्डू-नगरस्य नेवार-समुदायः आसीत्। सः विभिन्नेषु पोड्कास्ट-कार्यक्रमेषु च अदृश्यत, अपि च प्रेक्षकाः तं मतदानं कर्तुं प्रत्यायोजयत्। निर्वाचने, शाह-वर्यः महापौरत्वेन निर्वाचितः, नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य श्रृजना सिंह-इत्येनं तथा च नेकपा (एमाले) -पक्षस्य अभ्यर्थिं पूर्व-महापौरं केशव-स्थपित-इत्येनं पराजयत।<ref>{{Cite web|date=2022-05-26|title=Balen Shah elected Mayor of Kathmandu, Sunita Dangol Deputy Mayor|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/balen-shah-elected-mayor-of-kathmandu-sunita-dangol-deputy-mayor|accessdate=2026-03-09|website=The Himalayan Times|language=en}}</ref> राजनैतिक-व्यक्तिरूपेण शाह-वर्यस्य उदयः, बिबेकशील-नेपाली-पक्षस्य संस्थापकेन स्वर्गीयेन उज्ज्वल-थापा इत्यनेन प्रवर्तिते वैकल्पिकराजनीतेः भावस्य अनुवर्तनं इति बहुधा मन्यते। 2021 तमे वर्षे जून-मासे कोविड-19 सम्बद्धैः जटिलतासु मृतः थापा इत्ययं नेपालस्य सुस्थिरराजनैतिकसंस्थां प्रति चुनौतीं कृत्वा, युवान् नागरिकजीवने प्रवेष्टुं प्रेरयित्वा, भ्रष्टाचारस्य सामाजिक-अन्यायस्य च विरुद्धं अभियानं कृत्वा, आन्दोलनं निर्मातुं वर्षाणि व्यतीतवान्। यदा शाह 2022 तमे वर्षे महापौरपदस्य स्पर्धां प्रविष्टवान्, तदा बिवेकशील-आन्दोलनस्य अनेके वयोवृद्धाः तस्य अभियाने सम्मिलिताः।<ref>{{Cite news|title=Can Nepal's Viral Mayor Run the Country?|url=https://kathmandupost.com/politics/2026/01/28/can-nepal-s-viral-mayor-run-the-country|date=2026-01-28|accessdate=2026-02-01}}</ref> === आधारभूत संरचना एवं सार्वजनिक सेवा === 2022 जून् 6 दिनाङ्के, नगरविकासमन्त्रालयस्य नवनिर्वाचितप्रतिनिधिनां च मध्ये 7 जून् तः 2022 अगस्ट 18 दिनाङ्कपर्यन्तं अपशिष्ट-व्ययनस्य आरम्भार्थं सहमतिः अभवत्, स्थानीयानां सर्वकारीय-अधिकारिणां च मध्ये चतुर्णां बिन्दूनां सन्धेः अनन्तरं, शाह-वर्यः सर्वान् असंकलित-घन-अपशिष्टानां व्ययनस्य निर्वहणं कर्तुं स्वायत्त-कम्पनीन् इत्येतान् निर्देशितवान्।<ref>{{Cite web|title=Balen directed private companies to manage garbage|url=https://nepalnews.com/s/capital/balen-directed-private-companies-to-manage-garbage-within-a-week|date=22 August 2022|accessdate=29 July 2023|website=nepalnews.com}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> शाह इत्यस्य प्रशासनस्य अधीने वीथि-सुलभतायां स्वच्छतायां च निवेशः कार्यान्वितः, यत्र दृष्टिबाधितानां नागरिकाणां कृते नगरे स्वतन्त्रतया गमनार्थं स्पर्श-युक्ताः पादचारि-मार्गाः स्थापिताः। फ़ाल्चा-शैल्याः लोकयान-स्थानकेभ्यः-पारम्परिक-नेवारी-विश्रामस्थानैः प्रेरिताः संरचनाः-अपि सम्पूर्णे नगरे निर्मिताः आसन्। नूतनाः लोकयान-मार्गाः प्रवर्तिताः, लोकयान-स्थानकेभ्यः उन्नयनं कृतम्, यात्रिकाणां कृते अधिकं विश्वसनीय-यात्रा-अनुभवाय पटु चिटिका (स्मार्ट-टिकटिङ्ग)-व्यवस्था च कार्यान्विता।<ref>{{Cite web|title=A year of Balen: Hits and misses|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/a-year-of-balen-hits-and-misses|publisher=My Republica|date=2023-05-14|accessdate=2024-01-10}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === पारदर्शिता === कार्यभारं स्वीकृत्य तस्य प्रथमेषु कार्येषु अन्यतमरूपेण, शाह-वर्यः नगरपालिका-परिषद-सभानां चलदृष्य माध्यमेन प्रत्यक्षप्रसारणम् आरभत-काष्ठमण्डप नगरस्य-इतिहासे प्रथमवारं एतादृशी कार्यवाहिनः सार्वजनिकरूपेण प्रसारिताः। तस्य प्रशासनम् अनलाइन-भवन-अनुमति-व्यवस्थाम् अपि प्रवर्तयत्, दक्षतां वर्धयितुं भ्रष्टाचारस्य अवसरान् न्यूनीकर्तुं च डिजिटल-हस्ताक्षरान् कार्यान्वयत्।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu Metropolitan City goes digital|url=https://risingnepaldaily.com/news/29315|publisher=The Rising Nepal|date=2023-03-21|accessdate=2024-01-10}}</ref> === शिक्षा === शाह-वर्यः सामुदायिकविद्यालयेषु "पाठ्यपुस्तक-मुक्त-शुक्रवासरः" इति कार्यक्रमम् आरभत, यस्य उद्देश्यं छात्राणां तांत्रिककौशलस्य विकासाय पाठ्येतरक्रियाकलापेषु च संलग्नुं साहाय्यं करोति स्म। सः काष्ठमण्डप-नगरस्य स्वायत्तविद्यालयान् अपि निर्देशं दत्तवान् यत् विद्यमानशिक्षाविधानस्य अनुरूपं न्यूनातिन्यूनं 10 प्रतिशतं छात्राणां कृते छात्रवृत्तिः प्रदत्ता भवेत् इति।<ref>{{Cite web|title=Balen Shah directs private schools to provide scholarships|url=https://kathmandupost.com/valley/2022/10/05/balen-shah-directs-private-schools-to-provide-10-percent-scholarships|publisher=The Kathmandu Post|date=2022-10-05|accessdate=2024-01-10}}</ref> === आरोग्यसेवा === कान्ति-बाल-चिकित्सालये आधुनिक-शल्यचिकित्सा-रङ्गशालाः स्थापयितुं, त्रिभुवन-विश्वविद्यालय-शिक्षण-चिकित्सालये बाह्यरोगिणां सेवां वर्धयितुं, मनमोहन-प्रत्यारोपण-केन्द्रे कोरोनरी-परिचर्यायाः वर्धनार्थं च शाह-इत्यस्य प्रशासनं नव कोटी रूप्यकाणि प्रतिबद्धम् अकरोत्।<ref>{{Cite web|title=KMC allocates budget for Kathmandu hospitals|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/kmc-allocates-budget-for-hospitals|publisher=My Republica|date=2023-02-18|accessdate=2024-01-10}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === सांस्कृतिक सम्पदा === शाह इत्यस्य प्रशासनं काष्ठमण्डप-नगरस्य अमूर्तसांस्कृतिकपरम्परां समर्थयतां कार्यक्रमान् विस्तारयत्, यत्र जीवित[[कुमारी (जीवितदेवी)|कुमारी]], भैरवः, गणेशपरम्पराः च आसन्। त्रिभुवनविश्वविद्यालयेन सह अपि नगरपालिका-सेवां आधुनिकीकर्तुं, हिटी इति नाम्ना प्रसिद्धानां पारम्परिकजलस्रोतां संरक्षितुं च सहमतिः अभवत्।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu city signs agreement with Tribhuvan University|url=https://risingnepaldaily.com/news/27201|publisher=The Rising Nepal|date=2023-01-15|accessdate=2024-01-10}}</ref> === उन्मूलन एवं निष्कासन === 2022 तमे वर्षे, महापौरत्वेन निर्वाचितस्य अनन्तरं शीघ्रमेव, शाह-वर्यः काष्ठमण्डप-नगरे व्यापकं विध्वंस-अभियानम् आरब्धवान्, यत्र बुल्डोज़र्-यन्त्राणि उपयुज्य सार्वजनिकभूमिं उल्लङ्घयन्तः भवनानि, संरचनाः च नष्टानि कृतवन्तः। सः मुख्यतया बनेश्वरस्य अल्फा बीटा कम्प्लेक्स, खिचापोखरी इत्यस्य आर. बी. कम्प्लेक्स् न्यू रोड् इत्यस्य सूरज आर्केड, तथा भोटाहिती-नगरं रत्न-पार्क इत्यनेन सह योजयतः अधस्तनमार्गः इत्यादीन् वाणिज्य-भवनानि लक्ष्यीकृतवान्। काष्ठमण्डप-महानगर-नगरं एतेषां व्यवसायानां कृते 35-दिनेभ्यः सूचनाम् अददात्, यदा समयसीमाः समाप्ताः, तत्क्षणमेव संरचनाः ध्वंसितुम् आरब्धम्। ध्वंसानि प्रारम्भे जनैः व्यापकरूपेण प्रशंसाम् अवाप्नुवन्, परन्तु अन्ततः उच्च-हस्तेन समीचीनेन, प्रारम्भिक-ध्वंसस्य अनन्तरं अनुवर्तनं न भवेत् इति च निन्दाम् अवाप्नोत्।<ref>{{Cite web|title=Mayor Shah's demolition drive draws cheers, but concerns too|url=https://kathmandupost.com/valley/2022/09/05/mayor-shah-s-demolition-drive-draws-cheers-but-concerns-too|website=kathmandupost.com|accessdate=2026-01-27|language=English}}</ref> ध्वंस-अभियानस्य भागरूपेण, शाह्-वर्यः पूर्वं निर्मितां टुकुचा (इच्छुमति) -नदीं अपि खनयितुं प्रायतत। सः जय् नेपाल-चलच्चित्र-भवनस्य भागम् ध्वंसम् अकरोत्, तस्य परिसरस्य अधः नदीं च आविष्कृतवान्। परन्तु, पटन्-उच्चन्यायालयस्य स्थगन-आदेशेन अन्याः विध्वंसकार्याणि स्थगिताः। विमर्शकाः उक्तवन्तः यत् टुकुचा नदी न तु जलनिर्गमन-नहरः आसीत्, शाह् इत्यस्य कार्यैः निजीसम्पत्तेः अधिकारस्य उल्लङ्घनः अभवत् इति। 2023 तमे वर्षे उच्चन्यायालयेन अन्ततः निर्णयः कृतः यत् यद्यपि तुकुचा एका न्याय्यनदी आसीत् तथा च संरक्षणाय योग्यः आसीत्, तथापि निजीसम्पत्तिधारकाणां अधिकारेषु अपि एतत् प्रवर्तते। 2026 तमवर्षपर्यन्तं, जय-नेपाल-चलच्चित्र-भवनस्य परिसरे इयं नदी अनावृत्तम् अस्ति, परन्तु अग्रे संरक्षण-कार्यं न अभवत्। 2022 तमवर्षस्य नवेम्बर्-मासे काठमाण्डू-महानगरं बागमती-नद्याः तटे निवसतां भूमिहीनान् जनान् निष्कासयितुं प्रायतत। अस्य प्रयासस्य परिणामेन नगरपालिकायाः कर्मचारिणां अतिक्रमणकारिणां च मध्ये तीव्रयुद्धं जातम्, यस्मिन् 21 तः अधिकाः जनाः व्रणिताः अभवन्। प्रयासस्य अनन्तरं, विस्थापकाः शाह् इत्यस्य, नगरस्य अधिकारिणां च कार्याणां विरुद्धं विरोधं कृतवन्तः, स्थानात् स्थानान्तरणात् पूर्वं वैकल्पिक-आवास-व्यवस्थायाः याचनाम् अकुर्वन्। एतानि याचनाः कार्यकर्तृभिः समर्थिताः, ये ध्वंस-अभियानस्य आरम्भात् पूर्वं वैकल्पिक-आवासस्य व्यवस्थां कर्तुं शाह्-नगरं च प्रार्थयन्ति स्म।<ref>{{Cite web|title=Why does government often fail to address the problems of urban squatters?|url=https://www.nepallivetoday.com/2023/05/11/why-does-government-often-fail-to-address-the-problems-of-urban-squatters/|website=Nepal Live Today|accessdate=2026-01-27|language=en}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> शाह् इत्यस्य नेतृत्वे काठ्मण्डू-महानगर-सर्वकारः, वीथि-विक्रेतृणां विरुद्धं असमान-बलप्रयोगस्य आरोपस्य कारणात् ह्युमन्-रैट्स्-वाच् इत्यादिभिः सङ्घटनैः निन्दाम् अन्वभूत्। तस्य नीतिभिः सामाजिककार्यकर्तृभिः लघु-स्तरस्य विरोधस्य उदयः अपि अभवत्, यस्य आरम्भः नगरपालिका-आरक्षकैः विक्रेतृणां सम्पत्तिं अनुधावनं, प्रहारणं, अभिग्रहणम् च दर्शयमानानां चित्र-चित्राणां प्रसारणेन अभवत्। वीथिविक्रेतृषु शाह् इत्यस्य दमनस्य विमर्शकानां तर्कः अस्ति यत् देशस्य अर्थव्यवस्थायाः प्रायः अर्धभागः अनौपचारिकव्यापारेषु आश्रितः अस्ति इति कारणात्, एतादृशाः क्रियाः व्यवहार्य-वैकल्पिक-उपायान् न दत्त्वा नगरीय-दरिद्राणां जीवनस्तरं प्रतिकूलरूपेण प्रभावयन्ति।<ref>{{Cite web|title=Street vendors are crucial to urban economy, but their plight is huge|url=http://kathmandupost.com/money/2022/04/22/street-vendors-are-crucial-to-urban-economy-but-their-plight-is-huge|accessdate=29 July 2023|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref> 2023 सेप्टेम्बर्-मासे, ऐह् इति नाम्ना प्रसिद्धः राजनैतिकः कार्यकर्ता काठमाण्डू-नगरसदस्यालयात् बहिः 199 घण्टाः यावत् स्थितः आसीत्, यावत् वैकल्पिकस्य समाधानस्य प्रस्तावः न भवेत् तावत् यावत् वीथिविक्रेतृभ्यः हस्तक्षेपं विना व्यापारस्य अनुमतिः दीयन्तु इति महापौरं प्रार्थयत्। काठमाण्डू-4 इत्यस्य सांसदः गगन् थापा, पूर्वउपप्रधानमन्त्रिणः कमल् थापा, पूर्ववित्तमन्त्रिणः सुरेन्द्र पाण्डे इत्यादयः व्यक्तयः अस्य विरोधस्य समर्थनं कृतवन्तः। विरोधं सम्बोधयन् महापौरः शाह् वर्यः फ़ेस्बुक् इत्यत्र अवदत् यत् सः एम्. पि. थापा इत्यादिभिः विधायकैः स्थापितान् विद्यमानान् नियमान् प्रवर्तयति इति। सः अपि तर्कं कृतवान् यत् वीथि-विक्रेतृणां प्रतिबन्धणेन दारिद्र्यं प्रभावीरूपेण न समाप्यते, अपि च नगरस्य मार्ग-विस्तार-उपक्रमेषु तेषां सम्पत्तिः अभिगृहीतानां अन्यायस्य विषये चिन्तां प्रकटितवान्। काठमाण्डू-महानगर-नगरस्य तथा ऐ. ऐ. एच्. इत्यस्य च मध्ये, मार्गविक्रेतृभ्यः वैकल्पिक-योजना, विशिष्टक्षेत्राणां कालानां च कृते अस्थायी-अनुमतिः, तथा च अभिगृहीत-वस्तूनां स्वामिनां प्रति प्रत्यागमनं च लक्ष्यीकृत्य, सहमतिः अभवत्।<ref>{{Cite web|date=27 September 2023|title=Don't get emotional, doing business on streets is illegal: Balen Shah tells Iih|url=https://en.setopati.com/political/161824/|accessdate=10 October 2023|website=Setopati}}</ref> === टिप्पणीः [[सिंहप्रासाद|सिंह दरबार]] हिंसा उद्रेक === 2023 सेप्टेम्बर्-मासे, शाह्-वर्यः फ़ेस्बुक्-इत्यत्र सङ्घस्य सर्वकारस्य प्रशासनिककेन्द्रं सिंह-दर्बार्-इतीदं ज्वालयितुं सार्वजनिकरूपेण धमनीयत। तस्य पदम्, तस्य पत्नी सबीना काफ्ले इत्यस्याः सर्वकारीय-फलकयुक्ते वाहनस्य यात्रायाम् यातायात-आरक्षकैः नियमित-सुरक्षा-परीक्षणार्थं प्रतिषिद्धायाः अनन्तरं अभवत्। शाह् वर्यः अलिखत् यत्, "अद्य किमपि न अभवत्।, परन्तु यदि श्वः परं के. एम्. सी. यानानि स्थगिताः तर्हि अहं सिंह-दर्बार्-मध्ये अग्निम् प्रज्वालयामि।" फ़ेस्बुक्-लेखः असंवेदनशीलः इति, सङ्घस्य सर्वकारस्य विरुद्धं हिंसाम् उद्रेकयितुं च समर्थः इति नागरिक-समाजेन राजनैतिक-दलैः च बहु निन्दितः आसीत्। विवादस्य अनन्तरं, शाह् इत्यस्य व्यक्तिगत-परामर्शकः भूपदेव शाह् इत्येषः पत्रिका-वक्तव्यं प्रकाशितवान् यत् प्रसव-वेदनया सह चिकित्सालयं गच्छन् काफ़्ले इत्यस्य अनावश्यकः उत्पीडनम् अभवत् इति। परन्तु, पश्चात् प्रकटितं यत् काफ्ले एकसप्ताहाभ्यन्तरे एव प्रसवम् अकरोत्, तथा च पत्रिका-वक्तव्यं स्पष्टतया असत्यम् आसीत् इति। 2025 सेप्टेम्बर्-मासे, जनरल् ज़ड्-आन्दोलनकारिणः सिङ्घादर्बर् इत्येतं अग्न्यस्त्राणि प्राहरन्। <ref>{{Cite web|last=Singh|first=Monica|title=Nepal Election 2026: Meet Balendra 'Balen' Shah, Gen Z-backed frontrunner who once sparked outrage with 'Fu** India' post; know about his education, family, net worth|url=https://www.dnaindia.com/world/photo-gallery-meet-balendra-shah-gen-z-backed-frontrunner-in-nepal-election-2026-once-sparked-outrage-with-fu-india-post-know-about-his-education-family-net-worth-3202412|accessdate=2026-03-12|website=DNA India|language=en}}</ref> === बृहत् नेपालदेशस्य मानचित्रम् === 2023 जून्-मासे, शाह वर्यः स्वस्य कार्यालये बृहत् नेपाल 'ग्रेटर् नेपाल' इति मानचित्रं स्थापयित्वा विवादम् अजनयत्, येन भारतस्य प्रबलः विरोधः अभवत्। बृहत्तर-नेपाल इति एका अविवादिता परिकल्पना अस्ति यत् 1816 तमवर्षस्य सुगौली-सन्धेः पूर्वं नेपालस्य वर्तमानसीमायाम् बहिः स्थितेषु प्रदेशेषु, अधुना अनेकेषु भारतीय-राज्येषु स्थितेषु क्षेत्रेषु च अधिकारान् प्रतिपादयति। भारतस्य नूतनसंसदभवनस्य मौर्यसाम्राज्यस्य भित्तिचित्रस्य विवादस्य प्रतीकरूपेण शाह-वर्यस्य मानचित्रस्य प्रदर्शनं व्यापकरूपेण सूचितम् आसीत्।<ref>{{Cite web|title=Amid Akhanda Bharat map row, KMC Mayor Balen Shah displays a map of 'Greater Nepal' at his office|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/map-of-greater-nepal-in-mayor-balen-s-office|accessdate=30 Dec 2025|website=My Republica|date=8 August 2024}}</ref> === भारतीयचलच्चित्राणां अस्थायी-निषेधः === 2023 तमे वर्षे जून्-मासे, भारतीयचलच्चित्रे आदिपुरुषे "सीता भारतस्य पुत्री" इति कथितं संवादं समाविष्टं कृत्वा, शाह् वर्यः काठमाण्डू-नगरे सर्वाणि भारतीयचलच्चित्राणि प्रदर्शयितुं निषेधितवान्। संवादः नेपालदेशे विवादम् उदपादयत्, यत्र रामायणस्य सीता परम्परागतरूपेण नेपालदेशस्य जनक्पुर अजायत इति मन्यते। अस्य प्रतिबन्धस्य विषये पटान्-उच्चन्यायालये आक्षेपः कृतः, येन शाह्-वर्यः प्रतिबन्धं निवारयितुं आदिष्टः। शाह्-वर्यः प्रारम्भे निराकृतवान्, परन्तु प्रतिबन्धं उत्थापयितुं बाध्यः अभवत्। पश्चात् सः पुनः सामाजिकमाध्यमं स्वीकृत्य सङ्घीयं शासनं न्यायपालिकां च "भारतीय-दासाः" इति उक्तवान्। न्यायालयस्य आदेशेन तस्य निष्कासनस्य निर्देशः दत्तः, तथापि सः प्रतिबन्धं निरूढवान्। <ref>{{Cite web|title=Govt and court Indian slaves, I won't obey court order: Balen Shah|url=https://en.setopati.com/political/161280/|website=Setopati|accessdate=2026-01-27}}</ref> === समीपस्थदेशानां राजनैतिकदलानां च विषये आक्षेपार्हानि पोस्ट्स् === 2025 तमे वर्षे नवेम्बर्-मासे, शाह् वर्यः फ़ेस्बुक् इत्यत्र पोस्ट् कृतवान्, भारतम्, चैना, संयुक्तराज्यम् इत्यादीन् मित्रदेशान्, तथा च सि. पि. एन्. (यु. एम्. एल्.) नेपालीकाङ्ग्रेस्, राष्ट्रीयस्वतन्त्रपक्षः, आर्. पि. पि., तथा माओवादिनः इत्यादीन् विभिन्नेषु राजनैतिकदलान् लक्ष्यीकृत्य, तेषाम् सर्वेषाम् उपरि अपवित्रं शपयन्। तत् पोस्ट् शीघ्रमेव निष्कासितम्, परन्तु ततः पूर्वं न, विदेशैः सह नेपालस्य मैत्रीबन्धनं हानिं जनयति, शत्रुतायाः वातावरणम् जनयति इति च पुनः एकवारं सर्वतः निन्दाम् आमन्त्रयत्।<ref>{{Cite web|title=Is Balendra Shah answerable to anyone?|url=https://kathmandupost.com/national/2025/11/03/is-balendra-shah-answerable-to-anyone|website=kathmandupost.com|accessdate=2026-01-27|language=English}}</ref> === 2025 जेन Z विरोधः === 2025 सेप्टेम्बर-मासे नवयुवा (जेन्-ज़ी) इत्यस्य विरोधस्य अनन्तरं, नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य छात्रविभागः नेपाल-छात्रसङ्घः, शाह-वर्यस्य विरुद्धं आरक्षक-परिवादं दत्तवान्, सः हिंसाम् उदपादयत्, सिंहप्रासाद इत्यादिषु भवनेषु तथा सङ्घीय-संसदेताम् प्रदर्शनकारीभिः प्रज्वालितान् अग्नि-यन्त्रान् नियन्त्रयितुं अग्निशामकान् नियन्तुं च असफलः अभवत् इति आरोपं कृतवान्। शाह-वर्यः एतान् अभियोगान् निराकृतवान्, यत् नगरस्य दलानि सार्वजनिकसुरक्षायै, मूलसौकर्याणां रक्षणाय च अहोरात्रम् कार्यम् अकुर्वन् इति।<ref>{{Cite web|date=2024-08-08|title=NSU files police complaint against Mayor Balen and Sudan Gurung|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/nsu-files-police-complaint-against-mayor-balen-and-sudan-gurung-38-40.html|accessdate=2025-11-05|website=myrepublica.nagariknetwork.com|language=en}}</ref> == प्रधानमन्त्री-पदनाम == === महानिर्वाचन 2026 === 2025 डिसेम्बर् 28 दिनाङ्के, शाह्-वर्यः औपचारिकरूपेण राष्ट्रिय-स्वतन्त्र-पार्टी (आर्. एस्. पि.) इत्यनेन सह एकीकृतः, 2026 जनवरी 18 दिनाङ्के काठमाण्डू-नगरस्य महापौरपदात् त्यागपत्रं कृत्वा, दलस्य प्रधानमन्त्रीपदस्य अभ्यर्थिरूपेण 2026 तमे वर्षे नेपाली-सामान्यनिर्वाचने भागं स्वीकृतवान्। तस्य प्रवेशः पक्षस्य कृते एकस्याः निर्णायकसमये अभवत्, यः स्वसंस्थापकस्य रबी-लामिचाने इत्यस्य अनेकेषां विधिसङ्गत्याः छायाभ्यां सह सङ्घर्षं कुर्वन् आसीत्, यस्मिन् नेपालस्य सहकारिके क्षेत्रे कपटस्य आरोपः, धनस्य कथित-दुर्विनियोगः च अन्तर्भवन्ति।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu Mayor Balendra Shah joins Rastriya Swatantra Party|url=https://www.newsonair.gov.in/kathmandu-mayor-balendra-shah-joins-rastriya-swatantra-party/|publisher=DD News On Air|accessdate=2026-03-06}}</ref> राजनैतिकविश्लेषकानां कृते शाह् इत्यस्य प्रवेशस्य श्रेयः आसीत् यत् सः आर्. एस्. पि. मध्ये नूतनजीवनं प्रसरयत् इति। "शाह्, घिसिङ्ग् इत्यादीनां बृहतां नामानां आगमनानन्तरं परिवर्तितः अवतारः आर. एस्. पी. निर्वाचन-परिदृश्यं पुनः आकारं दातुं शक्नोति" इति राजनैतिकविश्लेषकः श्रीकृष्णा अनिरुद्ध गौतमः अवदत्। विलयसमवायां भ्रष्टाचार-विरोधी-याचनाः, जन-Z-आकांक्षाः, शासन-सुधारः च सम्बोधयन् सप्तसूत्रीया प्रतिबद्धतां समाविष्टम् आसीत्, येन आर. एस्. पी. पारम्परिक-स्थापन-दलानां प्रमुख-विकल्परूपेण स्थापितः।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu Mayor Balendra Shah joins Rastriya Swatantra Party|url=https://www.newsonair.gov.in/kathmandu-mayor-balendra-shah-joins-rastriya-swatantra-party/|publisher=DD News On Air|accessdate=2026-03-06}}</ref> यद्यपि लमिछाने आर्. एस्. पि. इत्यस्य औपचारिकं अध्यक्षपदं धारयति स्म, तथापि शाह् शीघ्रमेव दलस्य प्रबलः सार्वजनिकः मुखः, तस्य निर्वाचनस्य गतिः च प्रमुखः स्रोतः अभवत्। लमिछाने इत्यस्य विपरीतं, यस्य राजनैतिकशैली महत्त्वपूर्णं विवादम् आकर्षयति स्म, शाह् इत्येषः मृदुतरं, अधिकसमावेशीयं च दृष्टिकोणम् अन्ववर्तयत्, येन विभाजनात्मकं भाषणं द्वेषा भाषणं वा विना सम्पूर्णे नेपालदेशात् महतीं समर्थनं प्राप्तम्। तस्य प्रचारसभासु नेपाली-युवानां, महिलानां, माधेशी-समुदायानां, प्रवासी-समर्थकाणां च सामूहिक-सहभागिता अभवत्, येन क्षेत्रीय-जातीय-मार्गान् अतिक्रम्य विस्तृत-राष्ट्रिय-आग्रहः प्रतिबिम्बितः।<ref>{{Cite web|title=Balen Shah: Rapper, mayor, Nepal's next prime minister?|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/2/balen-shah-rapper-mayor-nepals-next-prime-minister|publisher=Al Jazeera|date=2026-03-02|accessdate=2026-03-06}}</ref> शाह् वर्यः 19 जनवरी 2026 तमे दिने जनक्पुर एकस्मिन् जनसभायां आर्. एस्. पि. पक्षस्य निर्वाचने पदार्पणं कृतवान्, स्वस्य महोत्रीमण्डले जन्म लब्धस्य माधेशस्य पुत्रत्वेन स्वयं उपस्थापितवान्, अपि च दलस्य व्याप्तिम् नगरात् बहिः विस्तारयितुं प्रायतत। सः उच्चप्रवृत्तिं प्राप्तस्य [[झापामण्डलम्|झपा]]<nowiki/>-5 निर्वाचनक्षेत्रे स्पर्धां कर्तुं चितवान्, स्वस्य दुर्गे चतुर्वारं पूर्वप्रधानमन्त्रिणं के. पी. शर्मा ओली-वर्यं साक्षात् च्यालेञ् कृतवान्, या स्पर्धा राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रिय-अवधानं आकर्षयत्।<ref>{{Cite web|title=Balendra Shah's Party Heading Towards Landslide Victory in Nepal|url=https://kashmirobserver.net/2026/03/06/balendra-shahs-party-heading-towards-landslide-victory-in-nepal/|publisher=Kashmir Observer|date=2026-03-06|accessdate=2026-03-06}}</ref> 5 मार्च् 2026 सामान्यनिर्वाचने, आर. एस्. पी. प्रारम्भिकमतगणनायां प्रबलशक्तिरूपेण उद्भूतम्, प्रत्यक्षतया निर्वाचितेषु 165 स्थानेषु 90 तः अधिकेषु निर्वाचनक्षेत्रेषु अग्रे आसीत्, यस्य परिणामः शाह् इत्यनेन जनैः उत्पद्यमानः उत्साहस्य तरङ्गः इति बहुधा आरोपितः आसीत्। काठमाण्डू-उपत्यका सर्वेषु दशसु निर्वाचनक्षेत्रेषु दलः अग्रे आसीत्, तस्य प्रतिद्वन्द्वी नेपालीकाङ्ग्रेस्, सी. पी. एन्. (यू. एम्. एल्.), सी. पि. एन्. च (माओस्ट् सेण्टर्) बहु पिहिताः आसन्। झपा-5 मध्ये, शाह्-वर्यः ओली-वर्यं 68,348 मतैः पराजयत, ओली-वर्यम् 18,734 मतैः पराजयत्।<ref>{{Cite web|last=Srivastava|first=Nisha|date=2026-03-06|title=Who is Balendra 'Balen' Shah? Contesting Candidate From Jhapa-5 Constituency in Nepal Election 2026 — Net Worth, Wife and Family Details|url=https://sundayguardianlive.com/world/who-is-balendra-balen-shah-contesting-candidate-from-jhapa-5-constituency-in-nepal-election-2026-net-worth-wife-and-family-details-174289/|accessdate=2026-03-12|website=The Sunday Guardian|language=en-US}}</ref> == व्यक्तिगतं जीवनम् == शाह इत्ययं सार्वजनिकस्वास्थ्य व्यवसायिनी सबीना काफ्ले इत्यनया सह परिणीतवान्। सः तिनकुने-नगरस्य गैरीगाउँ-नगरे स्वपत्न्या पुत्र्या च सह निवसति। <ref name=":269228" /> == निर्वाचनस्य इतिहासः == === 2022 काष्ठमण्डप महापौर निर्वाचनम् === बालेन शाह 2020 तमात् वर्षात् अभ्यर्थित्वस्य योजनां विषये विचारं कुर्वन् आसीत्, 2021 डिसेम्बर 17 दिनाङ्के स्वस्य फ़ेसबुक-पृष्ठस्य माध्यमेन स्वतन्त्र-अभ्यर्थिरूपेण महापौरपदस्य स्पर्धां करिष्यति इति अघोषयत्। तस्य अभियानं अपशिष्टप्रबन्धने, मार्ग-यातायातनियन्त्रणे, सार्वजनिकसेवायां प्रदाने, भ्रष्टाचार-निरोधने, नगरस्य सांस्कृतिकपरम्परायाः संरक्षणे च केन्द्रितम् आसीत्।<ref name="auto">{{Cite web|date=26 May 2022|title='Balen' canes parties with the walking stick|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|archivedate=26 May 2022|accessdate=26 May 2022|website=[[The Kathmandu Post]]|language=English}}</ref> शाह 26 मे 2022 दिनाङ्के निर्वाचिता, प्रदत्तानां मतानां प्रायसः 38.6% नित्वा विजयं प्राप्तवान्। सः नेपाली-काङ्ग्रेस-पक्षस्य अभ्यर्थिं सिर्जना-श्रेष्ठ इत्येनं तथा पूर्व-महापौरं तथा च नेकपा (एमाले) पक्षस्य अभ्यर्थीं केशव-स्थपितम् 23,000 मतपरिमाणेन पराजयत।<ref name=":0">{{Cite web|date=26 May 2022|title='लौरो' बोकेर बालेन बने काठमाण्डू महानगर प्रमुख, को हुन् उनको विजयका सारथि|url=https://www.bbc.com/nepali/news-61566558|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529004207/https://www.bbc.com/nepali/news-61566558|archivedate=29 May 2022|accessdate=26 May 2022|website=BBC News|language=ne}}</ref> शाह-वर्यः 2022 मे 30 दिनाङ्के महापौरत्वेन शपथं स्वीकृतवान्, निर्वाचने निर्वाचिताः नगरपालिका-सभायाः अन्येभ्यः सदस्यान् पदस्य शपथं च प्रदत्तवान्।<ref>{{Cite web|date=30 May 2022|title=KMC Mayor Balen Shah takes oath of office and secrecy|url=https://english.khabarhub.com/2022/30/254867/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220530071551/https://english.khabarhub.com/2022/30/254867/|archivedate=30 May 2022|accessdate=30 May 2022|website=Khabarhub|language=en}}</ref>{{Election box begin|title=Mayoral elections result}} {{Election box winning candidate with party link||party=Independent politician|candidate=Balendra Shah|votes=61,767|percentage=38.6%|change=''New''}} {{Election box candidate with party link||party=Nepali Congress|candidate=Sirjana Singh|votes=38,341|percentage=24.0%|change=+1.1%}} === 2026-प्रतिनिधिसभा निर्वाचनम् === काष्ठमण्डप-नगरस्य महापौरपदस्य कार्यावधेः अनन्तरं, शाह-वर्यः 2026 जनवरीमासे महापौरपदात् त्यागपत्रं कृत्वा, 2026 तमे वर्षे नेपाल-सामान्यनिर्वाचने राष्ट्रियस्वतन्त्र दल (रास्वपा) स्य प्रधानमन्त्रीपदस्य अभ्यर्थी अभवत्। 2008 तमवर्षस्य निर्वाचनात् अतिरिच्य, 2008 तमवर्षस्य निर्वाचने, केवलं 2023 आमनिर्वाचने, ओली 54,319 मतैः 28,576 मतपरिमाणेन च विजितवान्, सः 2008 तमवर्षात् आरभ्य यत्र अपि निर्वाचने आसीत्, तस्मिन् स्थाने, चतुर्वारं पूर्वप्रधानमन्त्रिणं तथा सि. पि. एन्. (यु. एम्. एल्.) अध्यक्षं के. पि. शर्मा ओली-वर्यं साक्षात् प्रतिदधात्, सः ५ नं झापा-निर्वाचनक्षेत्रे स्पर्धां कर्तुं चितः।<ref>{{Cite web|date=7 March 2026|title=RSP dominates early count; Balen takes strong lead over Oli in Jhapa-5|url=https://english.onlinekhabar.com/rsp-dominates-early-count.html|accessdate=7 March 2026|website=OnlineKhabar}}</ref> शाह अधिकृतरूपेण 7 मार्च 2026 दिनाङ्के झापा-५ इत्यतः प्रतिनिधि-सभायां निर्वाचितः अभवत्, तस्मिन् एव दिने स्वस्य विजयप्रमाणपत्रं प्राप्तवान्। नेपाल-निर्वाचन-आयोगेन प्रकाशितस्य अन्तिम-परिणामस्य अनुसारं, शाह-वर्यः 68,348 मतान् प्राप्तवान्-नेपालस्य संसदीय-निर्वाचनस्य इतिहासे अद्यपर्यन्तं अभिलेखितं सर्वाधिकं मत-सङ्ग्रहम्, 2017 तमे वर्षे तस्मिन् एव क्षेत्रे ओली-वर्येण स्वयमेव स्थापितं 57,139 मतानां पूर्व-अभिलेखम् अतिक्रमितवान्। ओलीवर्यः 18,734 मतान् प्राप्य, शाह वर्येण 49,614 मतानां विजय-अन्तरं दत्तवान्।<ref name="khabarhub2026" /> == मान्यता == 2023 तमे वर्षे टाइम् पत्रिकायाः शीर्ष-100 सूच्यां सः समाविष्टः, ततः परं शाह-वर्यः अन्तरराष्ट्रिय-अवधानं प्राप्नोत्। स्वतन्त्र-अभ्यर्थीरूपेण तस्य निर्वाचनं नेपालस्य स्थापितानां राजनैतिकदलानां आधिपत्यस्य चुनौतीः इति विमर्शकैः वर्णितम्।<ref>{{Cite web|title=Balen Shah's victory and what it means for Nepal's politics|url=https://kathmandupost.com/politics/2022/05/20/balen-shah-s-victory-and-what-it-means-for-nepal-s-politics|publisher=The Kathmandu Post|date=2022-05-20|accessdate=2024-01-10}}</ref> == अपि पश्यतु। == * राष्ट्रिय-स्वतन्त्र-पक्षः * काठमाण्डू-नगरस्य महापौरः। * 2022 काठ्मण्डू नगरपालिका निर्वाचनम् * नेपालराज्यस्य सामान्यनिर्वाचनम् 2026 == टिप्पण्याः == .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:27em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:22.5em}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-alpha]{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-roman]{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-alpha]{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-greek]{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-roman]{list-style-type:lower-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-alpha .references{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-roman .references{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-alpha .references{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-greek .references{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-roman .references{list-style-type:lower-roman} {{फलकम्:नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रिणः}} == सन्दर्भः == {{Reflist}}{{S-start}} {{s-par|np-lwr}} |- {{S-bef}} {{S-ttl|title=Member of Parliament for [[Jhapa 5 (constituency)|Jhapa 5]]}} {{s-inc}} |- {{s-off}} |- {{S-bef}} {{S-ttl|title=[[List of Prime Ministers of Nepal|Prime Minister of Nepal]]}} {{s-inc}} |- {{S-bef}} {{S-ttl|title=[[Mayor of Kathmandu]]}} {{S-aft}} {{S-end}}{{DEFAULTSORT:Shah, Balen}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९९० जननम्]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] fq57f20wy6ayu7l2qj1h46u1u035slo 0 92389 500026 499983 2026-08-06T20:52:14Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260806)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500026 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|honorific_prefix=[[Sir]]|name=चार्ळी चाप्लिन्|honorific_suffix={{post-nominals|size=100%|country=GBR|KBE}}|image=Charlie Chaplin portrait Getty 1739411952.jpg|caption=Chaplin in 1921|birth_name=Charles Spencer Chaplin Jr.|birth_date={{birth date|df=y|1889|4|16}}|birth_place=London, [[England]]|death_date={{death date and age|df=y|1977|12|25|1889|4|16}}|death_place=[[Corsier-sur-Vevey]], Vaud, [[Switzerland]]|burial_place=Cimetière de Corsier-sur-Vevey, Corsier-sur-Vevey, Switzerland|occupation={{hlist|Actor|comedian|director|composer|screenwriter|producer|editor}}|years_active=1899–1975|works=[[Charlie Chaplin filmography|Full list]]|spouse={{Unbulleted list| | {{marriage|[[Mildred Harris]]|1918|1920|reason=divorced}} | {{marriage|[[Lita Grey]]|1924|1927|reason=divorced}} | {{marriage|[[Paulette Goddard]]|1936|1942|reason=divorced}} | {{marriage|[[Oona O'Neill]]|1943<!--Year omitted when marriage ends by death of article subject, per Template:Marriage instructions-->}} }}|children=11, including [[Charles Chaplin Jr.|Charles III]], [[Sydney Chaplin (American actor)|Sydney]], [[Geraldine Chaplin|Geraldine]], [[Michael Chaplin (actor)|Michael]], [[Josephine Chaplin|Josephine]], [[Victoria Chaplin|Victoria]], [[Eugene Chaplin|Eugene]], and [[Christopher Chaplin|Christopher]]|parents=[[Charles Chaplin Sr.]]<br>[[Hannah Chaplin|Hannah Hill]]|relatives=[[Chaplin family]]|signature=Firma de Charles Chaplin.svg|website={{URL|charliechaplin.com}}}} सर् चार्ल्स् स्पेन्सर-चैप्लिन-जूनियर् (16 एप्रिल् 1889-25 डिसेम्बर् 1977) आङ्ग्ल-हास्यनटः, चलच्चित्रनिर्माता, गायकः, चलच्चित्रसम्पादकः, सङ्गीतकारः च आसीत् यः मूकचलच्चित्रयुगे ख्यातिम् अवाप्नोत्।   सः स्वस्य स्क्रीन्-व्यक्तित्वस्य द-ट्रेम्प् इत्यस्य माध्यमेन विश्वव्यापी-प्रतीकः अभवत्, तथा च चलच्चित्र-उद्योगस्य महत्त्वपूर्णेषु व्यक्तिषु अन्यतमः इति मन्यते। तस्य वृत्तिजीवनं 75 वर्षेभ्यः अपि अधिकं यावत् व्याप्तम् आसीत्, विक्टोरियन्-युगस्य बाल्यावस्थातः 1977 तमे वर्षे तस्य मृत्योः पूर्ववर्षपर्यन्तं। लण्डन्-नगरे च्याप्लिन् इत्यस्य बाल्यं दारिद्र्येन कष्टेन च युक्तम् आसीत्। तस्य पिता अनुपस्थितः आसीत्, तस्य माता आर्थिकरूपेण कष्टम् अन्वभवत्-सः नववर्षात् पूर्वं द्विवारं कार्यगृहं प्रेषितः आसीत्।   यदा सः 14 वर्षीयः आसीत्, तदा तस्य माता मानसिक-आश्रये निबद्धः आसीत्। च्याप्लिन् अल्पवयसि एव प्रदर्शनं कर्तुम् आरब्धवान्, सङ्गीतशालासु भ्रमणं कृत्वा पश्चात् रङ्गमञ्च-अभिनेतारूपेण हास्यनट-रूपेण च कार्यं कृतवान्। 19 तमे वयसि सः फ़्रेड् कार्नो-संस्थायां हस्ताक्षरितः, येन सः संयुक्तराज्यामेरिका देशं गतवान्। 1914 तमे वर्षे, कीस्टोन् स्टूडियोस् चलच्चित्रेषु स्वस्य अभिनयद्वारा च्याप्लिन् व्यापकरूपेण लोकप्रियताम् अवाप्नोत्। सः शीघ्रमेव ट्रेम्प् इतीदं स्वस्य स्क्रीन्-व्यक्तित्वरूपेण परिचाययत्, स्व्यकरोत् च। सः स्वकीयचलच्चित्राणि निर्देशितवान् तथा च एस्सने स्टूडियोस् इत्यत्र गत्वा स्वस्य शिल्पं निरन्तरं वर्धयन्, यत्र द ट्र्याम्प् (1915) इत्यस्मिन् चलच्चित्रे ट्र्याम्प-व्यक्तित्वं भावात्मकरूपेण विकसितम् आसीत्। ततः सः विशालं प्रशंसकवर्गं आकृष्टवान्, म्यूचुवल् तथा फ़र्स्ट्-नेशनल्-कार्पोरेशन् इत्येतान् प्रति गमनकाले अधिकं धनं याचितवान्। 1918 तमवर्षपर्यन्तं सः विश्वस्य सर्वाधिकं वेतनं प्राप्ता, सुप्रसिद्धासु व्यक्तिषु अन्यतमः आसीत्। [[सञ्चिका:Chaplin_at_Hanwell.jpg|लघुचित्रम्|सप्तवर्षीयः च्याप्लिन् (केन्द्रः, हेड अल्पं कोकेड्), 1897 तमे वर्षे सेण्ट्रल् लण्डन् डिस्ट्रिक्ट् स्कूल् फ़ार् पापर्स् इत्यत्र।]] चार्ल्स् स्पेन्सर्-चाप्लिन्-जूनियर्-वर्यः लण्डन्-नगरे 16 एप्रिल् 1889 दिनाङ्के हन्ना-चाप्लिन् तथा च चार्ल्स्-चाप्लिन सीनियर् दम्पत्योः जन्म प्राप्नोत्। तस्य पितामही रोमानी-जनैः आसीत् इति ऊह्यते, ।{{Sfn|Robinson}}{{Efn|An [[MI5]] investigation in 1952 was unable to find any record of Chaplin's birth.<ref>{{cite news |last=Whitehead |first=Tom |date=17 February 2012 |title=MI5 Files: Was Chaplin Really a Frenchman and Called Thornstein? |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/9086510/MI5-files-Was-Chaplin-really-a-Frenchman-and-called-Thornstein.html |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=11 April 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424011812/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/9086510/MI5-files-Was-Chaplin-really-a-Frenchman-and-called-Thornstein.html |archive-date=24 April 2012}}</ref> Chaplin biographer David Robinson notes that it is not surprising that his parents failed to register the birth: "It was easy enough, particularly for music hall artists, constantly moving (if they were lucky) from one town to another, to put off and eventually forget this kind of formality; at that time the penalties were not strict or efficiently enforced."{{sfn|Robinson|p=10}} In 2011 a letter sent to Chaplin in the 1970s came to light which claimed that he had been born in a Gypsy caravan at [[Black Patch Park]] in [[Smethwick]], Staffordshire (now in the borough of Sandwell in the West Midlands). Chaplin's son, [[Michael Chaplin (actor)|Michael]], has suggested that the information must have been significant to his father for him to retain the letter.<ref>{{cite news |date=18 February 2011 |title=Charlie Chaplin Was 'Born into a Midland Gipsy Family' |url=https://www.expressandstar.com/news/2011/02/18/charlie-chaplin-was-born-into-midland-gipsy-family/ |newspaper=Express & Star |access-date=17 February 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222045249/http://www.expressandstar.com/news/2011/02/18/charlie-chaplin-was-born-into-midland-gipsy-family/ |archive-date=22 February 2012}}</ref> Regarding the date of his birth, Chaplin believed it to be 16 April, but an announcement in the edition of 11 May 1889 of ''The Magnet'' stated it as the 15th.{{sfn|Robinson|p=xxiv}}}} तस्य मातापितरौ चतुर्वर्षेभ्यः पूर्वं परिणीतवन्तः, तस्मिन् समये चार्ल्स् सीनियर् हन्ना इत्यस्याः प्रथमपुत्रस्य सिड्नी जान् हिल् इत्यस्य वैधानिकसंरक्षकः अभवत्।{{Sfn|Robinson}}[ख] चाप्लिन् इत्यस्य जन्मसमये मातापितरौ सङ्गीत-सभामण्डपे मनोरञ्जकाः आसन्।{{Efn|Sydney was born when Hannah Chaplin was 19. The identity of his biological father is not known for sure, but Hannah claimed it was a Mr. Hawkes.{{sfn|Robinson|p=3}}}} न्।{{Sfn|Robinson}}{{Quote box | quote = "I was hardly aware of a crisis because we lived in a continual crisis; and, being a boy, I dismissed our troubles with gracious forgetfulness." | source = Chaplin, on his childhood{{sfn|Chaplin|p=10}} | align = left | width = 25em | bgcolor = #E0E6F8 }}तस्य अधिकृतस्य जीवनचरित्रकारस्य डेविड् राबिन्सन् इत्यस्य मतेन,चाप्लिन् इत्यस्य बाल्यं दारिद्र्येन कष्टेन च चिह्नितम् आसीत्, येन तस्य उत्तरकाले उन्नतिः अभवत्, यत् "अद्यावधि कथितासु सर्वेषु क्षौम-धनकथासु सर्वाधिकं नाटकीयम्" आसीत्।{{Sfn|Robinson}}चाप्लिन् इत्यस्य प्रारम्भिकवर्षाणि लण्डन्-नगरस्य केन्निङ्ग्टन्-मण्डले स्वमात्रे भ्रात्रा च सिड्नी-नगरेण सह व्यतीतानि। हन्ना इत्यस्याः कृते यदा कदा शुश्रूषां, वस्त्रनिर्माणं च अतिरिच्य आयस्य अन्यत् किमपि साधनं नासीत्, तथा च चैप्लिन् सेएनियर् . इत्येषा आर्थिकं साहाय्यं न प्रददात्।{{Sfn|Robinson}} ==== युवा कलाकारः ==== [[सञ्चिका:Chaplin_in_Sherlock_Holmes.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|शेर्लाक् होम्स् इत्यस्मिन् नाटके किशोरः च्याप्लिन्''शर्लाक् होम्स्'']] दरिद्रविद्यालयेषु तस्य कालस्य तथा तस्य माता मानसिकरोगेण मृता इति कालस्य मध्ये, चाप्लिन् नात्यमञ्चे प्रदर्शनं कर्तुम् आरब्धवान्। पश्चात् सः पञ्चवर्षेभ्यः वयसि प्रथमं शौकिया-प्रदर्शनं कृतवान्, यदा सः आल्डर्शाट्-नगरे एकस्मिन् रात्रौ हन्ना-तः कार्यभारं स्वीकृतवान्।[घ] एषा एका पृथक् घटना आसीत्, परन्तु यदा सः नव वर्षीयः आसीत्, तदा एव तस्य मातायाः प्रोत्साहनेन, तस्य प्रदर्शनस्य विषये रुचिः वर्धिता आसीत्।{{Efn|According to Chaplin, Hannah had been booed off stage and the manager chose him{{snd}}as he was standing in the wings{{snd}}to go on as her replacement. He remembered confidently entertaining the crowd, and receiving laughter and applause.{{sfnm|1a1=Robinson|1p=17|2a1=Chaplin|2p=18}}}} सेण्ट्स्बरी इत्ययं चार्ल्स् फ़्रोह्मान् इत्यस्य शेर्लाक् होम्स् इत्यस्य निर्माणेन चाप्लिन् इत्यस्य कृते पात्रं प्राप्तवान्, यत्र सः त्रिषु राष्ट्रव्यापीयात्रासु बिली इति पेज्-बाय् इत्यस्य पात्रं निरवहत्।{{Sfn|Robinson}}तस्य अभिनयः एतावत् उत्तमम् अवाप्नोत् यत् सः मूल-होम्स्-चित्रस्य विलियम्-जिलेट् इत्यनेन सह पात्रं निर्वोढुं लण्डन्-नगरं आहूतः।[च] "एतत् स्वर्गात् वार्ता इव आसीत्" इति च्याप्लिन् स्मृता।{{Efn|William Gillette co-wrote the ''Sherlock Holmes'' play with [[Arthur Conan Doyle]], and had been starring in it since its New York opening in 1899. He had come to London in 1905 to appear in a new play, ''Clarice''. Its reception was poor, and Gillette decided to add an "after-piece" called ''The Painful Predicament of Sherlock Holmes''. This short play was what Chaplin originally came to London to appear in. After three nights, Gillette chose to close ''Clarice'' and replace it with ''Sherlock Holmes''. Chaplin had so pleased Gillette with his performance in ''The Painful Predicament'' that he was kept on as Billy for the full play.{{sfn|Robinson|pp=59–60}}}}{{Sfn|Chaplin}}16 वर्षीयः च्याप्लिन् 1905 अक्टोबर्-मासात् डिसेम्बर्-मासपर्यन्तं ड्यूक् आफ् यार्क् इत्यस्य रङ्गशालायां नाटकस्य वेस्ट् एण्ड् इत्यस्य निर्माणे अभिनयम् अकरोत्।{{Sfn|Marriot}}सः 1906 तमवर्षस्य आरम्भे शेर्लाक् होम्स् इत्यस्य अन्तिमपर्यटनं समापितवान्, ततः सार्धद्वर्षात् अधिककालानन्तरं नाट्यं त्यक्तवान्।{{Sfn|Robinson}} ==== स्टेज कॉमेडी और वाडेविले ==== [[सञ्चिका:Chaplin_Karno_advert.jpg|लघुचित्रम्|1913 तमे वर्षे फ्रेड् कार्नो हास्यसंस्थया सह च्याप्लिन् इत्यस्य अमेरिकन्-प्रवासस्य विज्ञापनम्।]] शीघ्रमेव च्याप्लिन् नूतनसंस्थायां कार्यं प्राप्य, अभिनयवृत्तिम् अन्विष्यमाणेन भ्रात्रा सह रिपेयर्स् इति हास्यचित्रं कृत्वा भ्रमणार्थं प्रस्थितवान्।{{Sfn|Robinson}}1906 तमे वर्षे मे-मासे, च्याप्लिन्, केसीस् सर्कस् इति किशोरकार्यक्रमे सम्मिलितः, यत्र सः लोकप्रियानि बर्लेस्क्-खण्डानि विकसितवान्, तथा च शीघ्रमेव कार्यक्रमस्य स्टार् अभवत्।{{Sfn|Marriot}} 1907 जुलै-मासे यदा एतत् कृत्यं पर्यटनं समापयत्, तदा 18 वर्षीयः कुशलः हास्यकलाकारः अभवत्।[47]सः अधिककर्मं प्राप्तुं कष्टम् अन्वभवत्, एकाकी-अभिनयस्य लघुः प्रयासः अपि असफलः अभवत्।{{Efn|Chaplin attempted to be a "Jewish comedian", but the act was poorly received and he performed it only once.{{sfnm|1a1=Robinson|1p=68|2a1=Marriot|2pp=81–84}}}} === 1914-1917: चलच्चित्रेषु प्रवेशः === {{Multiple image|align=left|direction=vertical|width=|image1=Chaplin Making a Living 2.jpg|width1=220|caption1=Chaplin (left) in his first film appearance, ''[[Making a Living]]'', with [[Henry Lehrman]], who directed the picture (1914)|alt1=Making a Living screenshot|image2=Chaplin Kid Auto Races.jpg|width2=220|caption2=Chaplin's [[trademark look|trademark]] character "[[the Tramp]]" debuts in ''[[Kid Auto Races at Venice]]'' (1914), Chaplin's second released film|alt2=Kid Auto Races at Venice screenshot}}द्वितीय-अमेरिकन्-प्रवासस्य षड्मासानन्तरं, न्यूयार्क्-मोशन्-पिक्चर्-कम्पनी इत्यस्मिन् भागं ग्रहीतुं च्याप्लिन् आमन्त्रितः आसीत्। तस्य प्रदर्शनानि दृष्टः एकः प्रतिनिधिः चिन्तितवान् यत् सः तेषां कीस्टोन् स्टूडियोस् इत्यस्य स्टार् इत्यस्य फ्रेड् मेस् इत्यस्य स्थाने स्थापयितुं शक्नोति इति, यः बहिः गन्तुं इच्छति स्म।{{Sfn|Robinson}}च्याप्लिन् वर्यः कीस्टोन्-हास्यकथाम् "रुक्षस्य रम्बल् इत्यस्य च अपरिष्कृतम् मिश्रणम्" इति अमन्यत, परन्तु चलच्चित्रेषु कार्यं कर्तुं विचारं रोचते स्म, तर्कबद्धं च कृतवान्-"अतिरिच्य, अस्य अर्थः नूतनजीवनं भविष्यति" इति। सः संस्थया सह मिलित्वा 1913 सेप्टेम्बर्-मासे प्रतिसप्ताहे $150 [ह] अनुबन्धं हस्ताक्षरितवान्।{{Sfn|Chaplin}}{{Efn|${{Inflation|US|150|1913|fmt=c|r=-2}} in {{Inflation-year|US}} dollars{{Inflation/fn|US}}}}[65]च्याप्लिन् डिसेम्बर्-मासस्य आरम्भे लास्-एन्जलस्-नगरं प्राप्तवान्, तथा 5 जनवरी 1914 दिनाङ्के कीस्टोन्-स्टूडियो इत्यस्य कृते कार्यं कर्तुम् आरब्धवान्।{{Sfn|Robinson}} {{Spaces}}चलच्चित्र-विमर्शकः पौलिन् केल् इत्येषः उल्लिखति यत् प्रारम्भिकाः द्वि-रीलर्-चित्राणि अशिष्टाः, स्नानगृहस्य हास्येन, मद्यपानेन च परिपूरिताः आसन् इति।<ref>{{Cite web|title=The Age of Movies: Selected Writings of Pauline Kael (paperback)|url=https://www.loa.org/books/348-the-age-of-movies-selected-writings-of-pauline-kael-paperback/|accessdate=16 October 2025|publisher=Library of America}}</ref> ==== एस्सेनय् ==== [[सञ्चिका:Chaplin_and_Purviance_in_Work.jpg|लघुचित्रम्|च्याप्लिन् तथा च एडना पुर्वियन्स्, तस्य नियमित-प्रमुख-महिला, कार्ये (1915) ]] शिकागो-नगरस्य एस्सने-फ़िल्म्-मानुफ़्राक्चऱिन्ङ्ग्-कम्पनी, 10,000 $हस्ताक्षर-बोनस् इत्यनेन सह, प्रतिसप्ताहं $1,250 [के] इत्यस्य प्रस्तावं चाप्लिन्-इत्यस्मै प्रेषितवती।{{Efn|{{Inflation|US|1250|1914|fmt=eq|r=-3}}}} सः 1914 डिसेम्बर्-मासस्य अन्ते स्टूडियो-मध्ये सम्मिलितः, यत्र सः नियमित-क्रीडालूनां, तेन सह पुनः पुनः कार्यं कृतानां अभिनेतृणां, स्टाक्-कम्पनी-निर्माणं कर्तुम् आरब्धवान्, यथा बेन् टर्पिन्, लियो वैट्, बड् जेमिसन्, प्याडी म्याक्गुयिर्, फ़्रेड् गुड्विन्स्, बिली आर्म्स्ट्रांग् च।{{Efn|{{Inflation|US|10000|1914|fmt=eq|r=-3}}}}{{Sfn|Robinson}} च्याप्लिन् शीघ्रमेव एड्ना पुर्वियन्स् इति एका प्रमुखा महिलां नियुक्तवान्, यया सह सः केफ़े-मध्ये मिलित्वा तस्याः सौन्दर्यस्य कारणात् नियुक्तवान्। सा अष्टवर्षेषु तेन सह 35 चलच्चित्रेषु अभ्यनयत् उभयोः रोमान्टिक्-सम्बन्धः अपि अभवत् यः 1917 पर्यन्तं आसीत्।{{Sfn|Robinson}}{{Sfn|Robinson}} [[सञ्चिका:Charlie_Chaplin.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|द ट्र्याम्प् इत्यस्य वेषं स्वीकृत्य च्याप्लिन्द ट्राम्प]] [[सञ्चिका:The_Tramp_(film).jpg|लघुचित्रम्|चार्ली-चाप्लिन् (1915) -वर्यः, क्यालिफोर्नियादेशस्य नैल्स् केनयान्-नगरे स्थिते, द-ट्र्याम्प् इत्यस्य प्रसिद्धस्य अन्तिम-दृश्ये, मार्गात् व्यग्रतया गच्छन् आसीत्।नायल्स् केनयान्, क्यालिफोर्निया]] च्याप्लिन् स्वस्य चित्रेषु उच्चस्तरस्य नियन्त्रणम् अङ्गीकृतवान्, प्रत्येकस्मिन् चलच्चित्रे अधिकं समयं, ध्यानं च दातुम् आरब्धवान्।[90]तस्य द्वितीयनिर्माणस्य ए नैट् औट् इत्यस्य, तस्य तृतीयस्य द चाम्पियन् इत्यस्य च विमोचनस्य मध्ये एकमासस्य अन्तरालः आसीत्।{{Sfn|Robinson}}च्याप्लिन् इत्यस्य 14 एस्सने चलच्चित्रेषु अन्तिमानि सप्त चलच्चित्राणि एतादृशी मन्दगत्या निर्मिताः आसन्।{{Sfn|Maland|1989}}च्याप्लिन् स्वस्य चलच्चित्र-व्यक्तित्वम् अपि परिवर्तयितुं आरब्धवान्, यत् कीस्टोन् इत्यस्य "नीचः, अपरिष्कृतः, क्रूरः" स्वभावस्य कृते केचन विमर्शान् आकर्षयत्।{{Sfn|Maland|1989}}पात्रम् अधिकम् सौम्यम् रोमान्टिक् च जातम् द ट्र्याम्प् (एप्रिल् 1915) तस्य विकासस्य विशिष्टं परिवर्तनं मन्यते स्म।{{Sfn|Maland|1989}}[95]पाथोस् इत्यस्य उपयोगः ''द ब्याङ्क्'' इत्यनेन सह इतोऽपि विकसितः, यस्मिन् च्याप्लिन् इत्यस्य समाप्तिः दुःखकरः अभवत्। राबिन्सन् इत्येषः उल्लिखति यत् हास्यचलच्चित्रेषु एतत् नूतनम् आसीत् इति, तथा च यदा गम्भीरः विमर्शकः च्याप्लिन् इत्यस्य कार्यस्य प्रशंसाम् अकुर्वन् इति।{{Sfn|Robinson}}एस्सने इत्यत्र चलच्चित्रविद्वान् सिमोन् लौविश् लिखति, च्याप्लिन् "एते विषयाः, विन्यासाः च अन्विष्टवान् ये ट्र्याम्प् इत्यस्य जगतं निरूपयन्ति स्म"।{{Sfn|Louvish}} === 1918-1922: प्रथमः राष्ट्रियः === [[सञ्चिका:Poster_-_A_Dog's_Life_01.jpg|लघुचित्रम्|अ डोग्स् लैफ् (1918) । अस्मिन् एव काले एव च्याप्लिन्, ट्र्याम्प् इतीदं दुःखित-विदूषकत्वेन कल्पयितुम् आरब्धवान्।]] 1918 जनवरीमासे, प्रमुखः ब्रिटिश्-गायकः हास्यकलाकारः च ह्यारी लाडर् इत्यनेन च्याप्लिन्-वर्यं दर्शितम्, तौ मिलित्वा लघुचलच्चित्रे अभिनयम् अकुर्वन्। म्यूचुवल् इत्ययं च्याप्लिन् इत्यस्य उत्पादनस्य न्यूनतां प्रति सहनशीलः आसीत्, अनुबन्धः सौहार्दपूर्वकं समाप्तः च। अनुबन्ध-समयनिर्धारणस्य नियमानाम् कारणात् स्वस्य चलच्चित्राणां गुणवत्तायाः क्षीणतायाः विषये तस्य पूर्वनिर्दिष्ट-चिन्तायाः कारणात्, नूतनं वितरकं अन्वेष्टुं च्याप्लिन् इत्यस्य प्राथमिक-चिन्ता आसीत्-स्वातन्त्र्यम्-सिड्नी-चाप्लिन्, तदा तस्य व्यापार-प्रबन्धकः, प्रेस् इत्यस्मै अवदत् यत्, "चार्ली इत्यस्मै यावत् समये आवश्यकं भवति तथा च चलच्चित्रस्य निर्माणार्थं सर्वं धनं यथा इच्छति तदर्थं अनुमन्येत... न तु मात्रा, न तु गुणवत्ता, वयं तत् अन्विष्यामः" इति।{{Spaces}} 1917 तमे वर्षे जून्-मासे, 1 दशलक्ष-डालर्-मूल्येन, फ़स्ट्-नेशनल्-एक्ज़िबिटर्स्-सर्किट् इत्यस्य कृते अष्टचलच्चित्राणि पूर्णं कर्तुं च्याप्लिन् हस्ताक्षरं कृतवान्।{{Sfn|Robinson}}{{Spaces}}[आर्] सः सन्सॆट्-बौलेवार्ड् इत्यस्य समीपे पञ्च एकर्-भूमौ स्थितस्य स्वस्य स्टूडियो इत्यस्य निर्माणं कर्तुं अचिनोत्, यत्र उच्चतम-क्रमस्य उत्पादन-सुविधाः आसन्।{{Efn|{{Inflation|US|1000000|1917|fmt=eq|r=-5}}}}{{Sfn|Schickel}}[128]चार्ली-चाप्लिन्-स्टूडियोस् इत्यस्य निर्माणं 1918 जनवरीमासे पूर्णम् अभवत्, तथा च चाप्लिन् इत्यस्मै तस्य चित्राणां निर्माणस्य स्वातन्त्र्यं दत्तम्।{{Sfn|Robinson}}<ref name="BFI first national">{{Cite web|url=http://chaplin.bfi.org.uk/resources/bfi/biog/biog.php?fid=biog7|title=Independence Won: First National|website=Charlie Chaplin|publisher=British Film Institute|accessdate=5 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324095424/http://chaplin.bfi.org.uk/resources/bfi/biog/biog.php?fid=biog7|archivedate=24 March 2012}}</ref> [[सञ्चिका:Chaplin_The_Kid_2_crop.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|द किड् (1921) इति चलच्चित्रं, जाकि कूगन् इत्यनेन सह, हास्येन सह नाटकेन सह संयोजितम् आसीत्, तथा च एकघण्टां यावत् अतिक्रमितं च्याप्लिन् इत्यस्य प्रथमं चलच्चित्रम् आसीत्।]] युनैटेड् आर्टिस्ट्स् इत्यस्य निर्माणात् पूर्वं, च्याप्लिन् प्रथमवारं परिणीतवान्। 16 वर्षीयया अभिनेत्री मिल्ड्रॆड् ह्यारिस् इत्येषा स्वपुत्रस्य गर्भवति इति घोषिता आसीत्, 1918 सेप्टेम्बर्-मासे सः विवादात् रक्षितुं लास्-एञ्जलीस्-नगरे निश्शब्दतया तां परिणीतवान्।{{Sfn|Robinson}}तदनन्तरं शीघ्रमेव, गर्भधारणं मिथ्या इति ज्ञातम्। {{Sfn|Robinson}}च्याप्लिन् इत्ययं संयोगेन असन्तुष्टः आसीत्, तथा च विवाहेन तस्य सृजनात्मकतायां बाधां जाता इति मन्यमानः, स्वस्य सन्निसैड् इति चलच्चित्रस्य निर्माणार्थं संघर्षम् अकरोत्।[142]तदा एव ह्यारिस् वैधरूपेण गर्भिणी आसीत्, 1919 जुलै 7 दिनाङ्के पुत्रं जनयत्। {{Spaces}}नार्मन् स्पेन्सर्-चाप्लिन् इत्येषः विकृतरूपेण अजायत, ततः दिनत्रयानन्तरं मृतः च।{{Sfn|Robinson}}1920 एप्रिल्-मासे विवाहः समाप्तः, यदा च्याप्लिन् स्वस्य आत्मकथायां स्पष्टीकरोत् यत् ते "अपरिवर्तनीयरूपेण विसङ्गताः" आसन्।[144] ==== लिता ग्रे तथा द सर्कस्''सर्कस् इति'' ==== [[सञ्चिका:Lita_Grey.jpg|लघुचित्रम्|लीटा ग्रे, यस्य चाप्लिन् इत्यनेन सह तिक्तविच्छेदः विवादाय कारणभूतवान्।]] द गोल्ड् रश् इत्यस्य निर्माणेन, च्याप्लिन् इत्ययं द्वितीयवारं परिणीतवान्। तस्य प्रथम-संयोगस्य परिस्थितिं प्रतिबिम्बयन्, लीटा ग्रे इत्येषा किशोरवयस्का अभिनेत्री आसीत्, या मूलतः अस्मिन् चलच्चित्रे अभिनयाय सज्जिता आसीत्, यस्य गर्भधारणस्य आश्चर्यजनक-घोषणया चाप्लिन् विवाहाय बाध्यः अभवत्। सा 16 वर्षीया आसीत्, सः 35 वर्षीयः च आसीत्, अर्थात् क्यालिफोर्निया-विधिना वैधानिक-बलात्कारस्य आरोपः चाप्लिन्-वर्यस्य उपरि स्यात्।{{Sfn|Robinson}}अतः सः मेक्सिकोदेशे 1924 नवेम्बर् 25 दिनाङ्के विवेकीविवाहस्य आयोजनम् अकरोत्।[174]ते मूलतः तस्याः बाल्ये मिलितवन्तौ, सा च पूर्वं तस्य द किड् अण्ड् द इडल् क्लास् इत्यस्मिन् ग्रन्थेषु अदृश्यत।{{Sfn|Chaplin and Vance}}तेषां प्रथमः पुत्रः, चार्ल्स् स्पेन्सर-चाप्लिन्-तृतीयः, 1925 मे 5 दिनाङ्के अजायत, तदनन्तरं सिड्नी-अर्ल्-चाप्लिൻ-वर्यः 1926 मार्च् 30 दिनाङ्के अजायत।{{Sfn|Robinson}}{{Spaces}}1925 जुलै 6 दिनाङ्के, टैम्-पत्रिकायाः मुखपुटस्य उपरि चित्रितः प्रथमः चलच्चित्र-नटः अभवत्।<ref>{{Cite web|title=Charlie Chaplin: The First Actor in the world to be on the cover of Times magazine|first=Kumar|last=Ujjal|url=https://infotonline.com/charlie-chaplin-on-the-cover-of-times-magazine/|date=16 April 2020|accessdate=1 April 2021|website=Infotoline|archivedate=25 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220625015109/https://infotonline.com/charlie-chaplin-on-the-cover-of-times-magazine/}}</ref> [[सञ्चिका:Charles_Chaplin_St_Pauls_Covent_Garden.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|190x190अणवः|पादरी पादरी पाद्री पादरी पादनी, सेंट पॉल, कोवेन्ट गार्डन, लन्दन]] === लक्षणानि === चार्लिन् इति जीवनचरित्रात्मकचलच्चित्रस्य विषयः अस्ति, चार्लिन् (1992) इति रिचर्ड् एटेन्बरो इत्यनेन निर्देशिते, यस्मिन् राबर्ट् डौनी जूनियर् इति शीर्षकपात्रं निरवहत्, यत्र गेराल्डिन्-चाप्लिन् हन्ना-चाप्लिन्कुः पात्रं निरवहत्। सः ऐतिहासिक-नाटकीय-चलच्चित्रे द क्याट्स् मियाव् (2001) इत्यस्मिन् एड्डी इज़ार्ड् इत्यनेन अभिनीतस्य, तथा दूरदर्शनस्य कृते निर्मितस्य चलच्चित्रे द स्कार्लॆट् ओ 'हारा वार् (1980) इत्यस्मिन् च क्लाइव् रेविल् इत्यनेन अभिनीतस्य पात्रम् अस्ति। 1989 तमे वर्षे पी. बी. एस्. इत्यत्र, च्याप्लिन् इत्यस्य बाल्यस्य विषये यङ्ग् चार्ली च्याप्लिन्स् इति दूरदर्शन-शृङ्खला प्राचलत्, तथा च उत्कृष्टबालकार्यक्रमस्य कृते एम्मी-पुरस्काराय नामाङ्किता अभवत्। द प्रैस् आफ़् फ़ेम इति फ़्रेञ्च्-चलच्चित्रं (2014), च्याप्लिन् इत्यस्य समाधिस्थलस्य लुण्ठनस्य काल्पनिकवृत्तम् अस्ति। सर्च् आफ् चार्ली-चाप्लिन् इत्यस्मिन् टामी स्टील् इत्ययं दक्षिणपूर्व-लण्डन्-नगरे च्याप्लिन् इत्यस्य मूलस्य अन्वेषणं कृतवान्।<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2289366/|title=Tommy Steele in Search of Charlie Chaplin|date=12 April 1971}}</ref> == लिखितानि कार्याणि == * {{Cite book |last=Chaplin |first=Charlie |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/42449 |title=My Wonderful Visit |publisher=Hurst & Blackett |year=1922 |location=London |oclc=253039607}} * {{Cite book |last=Chaplin |first=Charlie |title=A Comedian Sees the World |last2=Haven |first2=Lisa Stein |publisher=University of Missouri Press |year=2014 |location=Columbia |oclc=894511668 |author-mask=1}}{{Efn|This memoir was first published as a set of five articles in "Women's Home Companion" from September 1933 to January 1934, but until 2014 had never been published as a book in the U.S.}} * {{Cite book |last=Chaplin |first=Charlie |title=Charlie Chaplin: Footlights with The World of Limelight |last2=Robinson |first2=David |publisher=Edizioni Cineteca di Bologna |year=2014 |location=Bologna |oclc=876089834 |author-mask=1}}{{Efn|Before ''Limelight'' (1952) was conceived as a screenplay, Chaplin wrote ''Footlights'' as a 34,000-word novella. Begun on 13 September 1948 with the help of Lee Cobin, it was finished two years later in 1950. Remaining virtually unknown for more than 60 years after its completion, ''Footlights'' is published here for the very first time.}} * {{Cite book |last=Chaplin |first=Charlie |title=My Autobiography |url=https://archive.org/details/myautobiography0000chap_i2b9 |publisher=Simon & Schuster |year=1964 |location=New York |oclc=1145727022 |author-mask=1}} * {{Cite book |last=Chaplin |first=Charlie |title=My Life In Pictures |publisher=Grosset & Dunlap |year=1974 |location=New York |oclc=1064991796 |author-mask=1}} * {{Cite book |last=Chaplin |first=Charlie |title=Charlie Chaplin: Interviews |url=https://archive.org/details/charliechaplinin0000chap |last2=Hayes |first2=Kevin J. |publisher=University Press of Mississippi |year=2005 |location=Jackson |oclc=54844183 |author-mask=1}}{{Efn|A collection of 24 interviews spanning 1915–1967.}}  == सन्दर्भः == === उद्धरणानि ===   == अधिकं पठितुम् == * {{Cite book |title=The Charlie Chaplin Archives |date=2021 |publisher=Taschen |isbn=978-3836580724 |editor-last=Duncan |editor-first=Paul |edition=new |location=Köln}} * कर्ज़न् कर्दोसि। 100 इयर्स् आफ़् सिनेमा, 100 डायरेक्टर्स्, Vol. 2:चार्ली-चाप्लिन्। (सुलेमानियाहः ज़ज़ालनस पब्लिकेशन, 2019) * लिन्, केनेथ् एस्. चार्ली च्याप्लिन् तथा हिज् टैम्स्। (न्यूयार्कः सिमोन् & शुस्टर्, 1997) * मेनन्ड्, लूयी, "द वार् आन् च्याप्लिन्" (स्काट् ऐमान् इत्यस्य समीक्षा, चार्ली च्याप्लिन्स् वर्सस् अमेरिका, सिमोन् अण्ड् शूस्टर्, 2023) द ''न्यूयार्क'', 20 नोवेम्बर् 2023, पृ. 60-64&nbsp; * राबिन्सन्, डेविड् च्याप्लिन्ः हिस् लैफ् अण्ड् आर्ट् (लण्डन्-पेन्गुयिन् बुक्स, 2014) ; कार्यानि * Works by or about Charlie Chaplinतत्रअन्तर्जाल-अभिलेखनम् * Works by Charlie Chaplinअस्मि।गुटेनबर्ग परियोजना * Works by Charlie Chaplinअस्मि।लिब्रिवोक्स् (सार्वजनिकक्षेत्रस्य आडियोबुक्स्) * चार्ली-च्याप्लिन् इत्यस्य व्यावसायिकं तथा व्यक्तिगतं अभिलेखनम् इटलीदेशस्य सिनेटेका दी बोलोग्ना इत्यत्र अस्ति। * "फ़ेडरल् ब्यूरो आफ़ इन्वेस्टिगेशन्" इत्यस्य जालपुटे अस्य लेखः अस्ति। * Newspaper clippings about Charlie Chaplinमध्ये20 औं शतकं समाचारपत्राणिइति।ZBW {{Charlie Chaplin}}{{Navboxes|title=Awards for Charlie Chaplin|list={{Academy Award Best Original Score}} {{Academy Honorary Award}} {{BAFTA Academy Fellowship Award}} {{Golden Lion for Lifetime Achievement}} {{Lincoln Center Gala Tribute}} {{New York Film Critics Circle Award for Best Actor}}}}{{Chaplin family}}{{Authority control}} [[वर्गः:१९७७ मरणम्]] [[वर्गः:१८८९ जननम्]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] t7cvokjejr9i1m5ug6ny6rh2xb4tuj2 0 92390 499984 2026-08-06T14:23:47Z Dvellakat 3833 "[[:ml:Special:Redirect/revision/4654649|പി. കെ. ആർ. പിള്ള]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 499984 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=P. K. R. Pillai|image=|alt=|caption=|other_names=|birth_name=|birth_date=1930/1931|birth_place=|death_date={{Death date and given age|2023|5|16|92|df=y}}|death_place=|occupation={{hlist|Film producer|distributor}}|years_active=1984–2002|known_for=|notable_works=''[[Chithram]]''|spouse=Rekha R Pillai|children=Sangeetha R Pillai}}परिसापरम्बिल कुञ्जन पिल्लै रामचन्द्र पिल्लै (मृत्युः: १६ मे २०२३) भारतीयः चलच्चित्रनिर्माता, वितरकः, व्यापारी, अभिनेता च अस्ति यः मलयालमचलच्चित्रक्षेत्रे कार्यं कृतवान् । सः चलच्चित्रनिर्माणकम्पन्योः शिरडी साई क्रिएशन्स् इत्यस्य संस्थापकः आसीत्, शिर्डी साई रिलीज्स् इत्यस्य माध्यमेन चलच्चित्रवितरणं च कृतवान् । १९८० तमे दशके मोहनलालस्य अष्टानां चलच्चित्रनिर्माणस्य श्रेयः तस्मै दत्तः, चलच्चित्रस्य निर्माणार्थं च सः प्रसिद्धः अस्ति । तेन षोडश चित्राणाम् निर्माणम् अकरोत्। वितरणविषयेपि निगग्नः सः अष्ट चलच्चित्राः वितरणम् कृतम्। == जीवनी == केरलस्य कूथट्टुकुलम- नगरे जातस्य तस्य मातापित्रोः जन्मदिनस्य च ज्ञानम् न अस्ति। पिल्लई स्वस्य प्रारम्भिकेषु वर्षेषु बम्बई-नगरस्य आयातव्यापारम् आरब्धवान्, यः स्टारनाइट्-उद्योगसमूहः अभवत् । सः राजनीतिषु अपि सक्रियः आसीत्, [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य]] सदस्यः च आसीत् | सः प्रधानमन्त्रिणः [[इन्दिरा गान्धी|इन्दिरागान्धी]] इत्यस्याः घनिष्ठः मित्रः आसीत् तथा च शिरडी साईबाबा इत्यस्य कट्टरः भक्तः आसीत्, तथा च कूथट्टुकुलम् इत्यस्मिन् स्वगृहस्य समीपे एव मन्दिरं, तस्यैव नामकं सभागारं च निर्मितवान् आसीत् तस्य २६ अश्वानाम् दौडमार्गः आसीत् । तस्य प्रथमः विवाहः सरोज इत्यनेन सह अभवत्, यः दुर्घटने मृतः, तयोः अपत्यः नासीत् । भार्यायाः वियोगः त्स्यकृते असह्यम् आसीत्। तस्याः मृत्योः अनन्तरं रामा आर.पिल्लै इत्यनेन सह विवाहम् अकरोत् । तस्य रामायाम् चत्वारः सन्तानाः सन्ति। (राजेश आर पिल्लै, प्रीति आर पिल्लै, साजू आर पिल्लै, सिद्धू आर पिल्लै)। तेषाम् मध्ये सिद्धू आर पिल्लै एकः अभिनेता आसीत् यः दुल्कर् सलमान-अभिनेतृत्वेन 'सेकेण्ड् शो' इत्यनेन प्रसिद्धिं प्राप्तवान्, परन्तु २०१८ तमे वर्षे गोवा-नगरे तस्य मृत्युः अभवत्) । पश्चात् रेखा आर पिल्लै इत्यनेन सह मित्रतां कृतवान्, तयोः संगीता आर पिल्लै इति पुत्री अभवत्, तेषां कानूनी स्थितिः पवित्रशपथपत्रद्वारा पुष्टीकृता । प्रायः २० वर्षाणां अनन्तरं दम्पती विरक्तौ । परन्तु पिल्लै रेखां स्वपत्न्यारूपेण स्वयमेव स्वीकृतवान् आसीत् । रामा आर पिल्लै एव तस्य अन्तिमेषु दिनेषु तस्य समीपे आसीत् । १९८४ तमे वर्षे प्रदर्शिते पिल्लै इत्यस्य प्रथमे निर्माणे वेप्रालम् इत्यस्मिन् अपि अभिनयम् अकरोत् । सः स्वस्य द्वितीयचलच्चित्रे Thattame Pooch Pooch (१९८४) इति चलच्चित्रे अपि अभिनयम् अकरोत् । पिल्लै २०२३ तमस्य वर्षस्य मे-मासस्य १६ दिनाङ्के ९२ वर्षे मृतः <ref name=":3">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/chithram-vandanam-producer-pkr-pillai-passes-away-8611943/|title=Chithram, Vandanam producer PKR Pillai passes away at 92|accessdate=2023-05-16|date=2023-05-16|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == चलचित्रनिर्माणम् == === निर्माणः === # वेप्राळम्( मोहः) (१९८४) २. # ''तत्तम्मे पूच्च् पूच्च ( अहो मम बिडालः बिडालः)'' (१९८४) २. # ''एषु मुतल् ओम्पतु वरे ( सप्ततः नव'' पर्यन्तम्) (१९८५) २. # ''पुली वरुन्ने पुली'' (१९८५) २. # ''[[Onathumbikkoru Oonjaal|ओनमत्तुम्बिक्कोरु उञ्जल]]'' (१९८५) २. # ''ओरु युगसन्ध्या'' (१९८६) २. # ''शोभराज'' (१९८६) ९. # ''अमृतम् गमय'' (१९८७) २. # ''चित्रम्'' (१९८८) २. # ''अभिवादनम्'' (१९८९) २. # ''अर्हता'' (१९९०) २. # ''किषक्कुणरुम् पक्षी च'' (१९९१) २. # अहं (१९९२) २. # रापिड् आक्षन् फोष्स् (२०००) २. # ऊमप्पेण्निनु उरियाटाप्पयन् (२००२) २. # प्रणयमणित्तूवल् (२००२) २. === वितरणः === # ''एषु मुतल् ओम्पतु वरे'' सप्ततः नव पर्यन्तम् (१९८५) # अयनम् (१९८५) ९. # जालकम् (१९८७) २. # वेळ्ळानकळुटे नाडु (श्वेतगजानां भूमिः) (१९८८) २. # ऐय्ओ टो (१९९०) २. # ''विष्णु लोकम'' (1991) # एन्नुम्ट सम्भवामि युगे युगे (२००१) # ''अच्चनुरङात्त वीटु'' (२००६) २. == सन्दर्भाः == == बाह्यलिङ्काः == * {{IMDb name|2046379}} {{Authority control}} [[वर्गः:२०२३ मरणम्]] 0zn7kl8bvfx55r24kk7sw771ks3ypjd 3 92391 499999 2026-08-06T20:13:21Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499999 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> २०:१३, ६ आगस्ट् २०२६ (UTC) jv2lxbrsfwqg4drkugrb2qn9sb5d5vb 500052 499999 2026-08-06T21:17:33Z ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी 47035 /* */ उत्तर 500052 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> २०:१३, ६ आगस्ट् २०२६ (UTC) :धन्यवादा:l [[User:ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी|ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी]] ([[User talk:ओंकार रवीन्द्र कुलकर्णी|चर्चा]]) २१:१७, ६ आगस्ट् २०२६ (UTC) oirxofyl1mpovhp2pr39gkudlmud8yu 0 92392 500064 2026-08-07T04:55:02Z Dcsu.lucnowcampus 46964 मन्ये तावत् कोऽपि देशस्तत्र निवसतां हृष्टपुष्टाङ्गानां, सुरुचिवतां, सुशिक्षितानां, बुद्धिमतां, कर्मकुशलानां, जनानामेव समूहेन ऋद्धः समृद्धः कथ्यते। वनपर्वतनिर्झरनदीनां परिवेष्टनेनैव देशः समुचितमस्तित्वं न गृह्णाति। व्यक्तिगतं, पारिवारिकं, सामाजिकं चापि जीवनं जनबलसमर्थितमेव शोभते। धीरज 500064 wikitext text/x-wiki '''जनसंख्यासमस्या''' -धीरजः त्रिपाठी मन्ये तावत् कोऽपि देशस्तत्र निवसतां हृष्टपुष्टाङ्गानां, सुरुचिवतां, सुशिक्षितानां, बुद्धिमतां, कर्मकुशलानां, जनानामेव समूहेन ऋद्धः समृद्धः कथ्यते। वनपर्वतनिर्झरनदीनां परिवेष्टनेनैव देशः समुचितमस्तित्वं न गृह्णाति। व्यक्तिगतं, पारिवारिकं, सामाजिकं चापि जीवनं जनबलसमर्थितमेव शोभते। 2r140vyjtcl1pw1rnas33vfa7f0zcfc 3 92393 500065 2026-08-07T04:55:02Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500065 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dcsu.lucnowcampus}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०४:५५, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) 5wnslo5aq77v6f431kmzkii4ofgzwnz 3 92394 500070 2026-08-07T07:26:19Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500070 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sumit Verma CSU}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२६, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) 6gmucm5901efambzcayg6502kma9kpv 500083 500070 2026-08-07T07:49:36Z Sumit Verma CSU 46929 /* विद्यारम्भं */ नवीनविभागः 500083 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sumit Verma CSU}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२६, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) == विद्यारम्भं == सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। सुमित वर्मा [[User:Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|चर्चा]]) ०७:४९, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) i08x63bmmzyv6a184drvn00sexcckr8 500084 500083 2026-08-07T07:50:19Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500083|500083]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500084 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sumit Verma CSU}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२६, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) 6gmucm5901efambzcayg6502kma9kpv 500085 500084 2026-08-07T07:50:26Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500084|500084]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500085 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sumit Verma CSU}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२६, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) == विद्यारम्भं == सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। सुमित वर्मा [[User:Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|चर्चा]]) ०७:४९, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) i08x63bmmzyv6a184drvn00sexcckr8 500086 500085 2026-08-07T07:50:42Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500085|500085]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500086 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sumit Verma CSU}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२६, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) 6gmucm5901efambzcayg6502kma9kpv 500087 500086 2026-08-07T07:50:53Z Sumit Verma CSU 46929 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500086|500086]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 500087 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sumit Verma CSU}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२६, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) == विद्यारम्भं == सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। सुमित वर्मा [[User:Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|चर्चा]]) ०७:४९, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) i08x63bmmzyv6a184drvn00sexcckr8