विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1057 500110 498810 2026-08-09T01:17:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500110 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Democratic Republic of the Congo |native_name = {{native name|fr|République démocratique du Congo|fontsize=68%}} |common_name = the Democratic Republic of the Congo |image_flag = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg |image_coat = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg |symbol_type = Coat of arms |image_map = Democratic Republic of the Congo (orthographic projection).svg |image_map2 = Democratic Republic of the Congo - Location Map (2013) - COD - UNOCHA.svg |national_motto = {{native phrase|fr|"Justice – Paix – Travail"|italics=off|nolink=on}}<br/>{{small|"Justice – Peace – Work"}} |national_anthem = {{native name|fr|[[Debout Congolais]]|nolink=on}}<br/>{{small|"Arise, Congolese"}} |official_languages = [[French language|French]] |national_languages = {{unbulleted list |[[Lingala language|Lingala]] |[[Kongo language|Kikongo]] |[[Swahili language|Swahili]] |[[Luba-Kasai language|Tshiluba]]}} |demonym = Congolese |ethnic_groups = ''See [[#Ethnic groups|Ethnic groups]] section below'' |capital = [[Kinshasa]] |latd=4 |latm=19 |latNS=S |longd=15 |longm=19 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Semi-presidential system|Semi-presidential]] [[republic]] |leader_title1 = [[President of the Democratic Republic of the Congo|President]] |leader_name1 = [[Joseph Kabila]] |leader_title2 = [[Prime Minister of the Democratic Republic of the Congo|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Augustin Matata Ponyo]] |legislature = [[Parliament of the Democratic Republic of the Congo|Parliament]] |upper_house = [[Senate (Democratic Republic of the Congo)|Senate]] |lower_house = [[National Assembly (Democratic Republic of the Congo)|National Assembly]] |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from [[Belgium]] |established_date1 = 30 June 1960<ref name="cia.gov"/> |area_km2 = 2,345,409 |area_sq_mi = 905,355 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 11th |area_magnitude = 1 E+12 |percent_water = 4.3 |population_estimate = 77,433,744<ref name="cia.gov">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Congo, Democratic Republic of the |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |accessdate=29 April 2014 |archive-date=2 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210102221917/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |deadurl=yes }}</ref> |population_estimate_year = 2014 |population_estimate_rank = 19th |population_density_km2 = 33.01 |population_density_sq_mi = 75.9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 182nd |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP = $55 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=10&sy=2012&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=614%2C668%2C638%2C674%2C616%2C676%2C748%2C678%2C618%2C684%2C624%2C688%2C622%2C728%2C626%2C692%2C628%2C694%2C632%2C714%2C636%2C716%2C634%2C722%2C662%2C718%2C642%2C724%2C643%2C199%2C644%2C733%2C646%2C734%2C648%2C738%2C652%2C742%2C656%2C746%2C654%2C754%2C664%2C698%2C666&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CNID_NGDP%2CNGSD_NGDP%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CPCPIE%2CPCPIEPCH%2CTM_RPCH%2CTMG_RPCH%2CTX_RPCH%2CTXG_RPCH%2CLUR%2CLP%2CGGR%2CGGR_NGDP%2CGGX%2CGGX_NGDP%2CGGXCNL%2CGGXCNL_NGDP%2CGGSB%2CGGSB_NPGDP%2CGGXONLB%2CGGXONLB_NGDP%2CGGXWDN%2CGGXWDN_NGDP%2CGGXWDG%2CGGXWDG_NGDP%2CNGDP_FY%2CBCA%2CBCA_NGDPD&grp=0&a= |title=Democratic Republic of the Congo |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $694<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal = $30.8 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_per_capita = $416<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = 2006 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 44.4 |Gini_ref = <ref name=gini>{{cite web|title=GINI index|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=1|publisher=World Bank|accessdate=30 July 2013}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013 |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.304 <!--number only--> |HDI_ref =<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/mediaHDR_2011_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report 2011 |year=2013 |publisher=United Nations |accessdate=14 March 2011}}{{dead link|date=January 2014}}</ref> |HDI_rank = 186th^a&nbsp; |currency = [[Congolese franc]] |currency_code = CDF |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] and [[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset = {{nowrap|+1 to +2}} |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = right |calling_code = [[+243]] |iso3166code = CD |cctld = [[.cd]] |footnote_a = Lowest ranked.}} '''कौंगो''' अफ्रीका महाद्वीपे देश: अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html |date=2009-05-06 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1076399.stm Country Profile] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727023932/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=2008-07-27 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Congo,_Democratic_Republic_of_the}} * [http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=cod Humanitarian information coverage on ReliefWeb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126123858/http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=cod |date=2011-01-26 }} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] {{Interwiki conflict}} [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] hct7kdzirawp1ltl0g6q2930wt57axx 0 1347 500116 491530 2026-08-09T04:27:37Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500116 wikitext text/x-wiki {{US state |Name = Louisiana |Fullname = State of Louisiana<br />{{small|{{native name|fr|État de Louisiane}}<br/>{{native name|lou|Léta de la Lwizyàn}}}} |Flag = Flag of Louisiana.svg |Flaglink = [[Flag of Louisiana|Flag]] |Seal = Seal of Louisiana.svg |Seallink = [[Seal of Louisiana|Seal]] |Map = Louisiana in United States.svg |Nickname = Bayou State{{•}}Child of the Mississippi<br>Creole State{{•}}Pelican State (official)<br />Sportsman's Paradise{{•}}Sugar State |Demonym = Louisianian |Motto = Union, Justice and Confidence |MottoEnglish = Union, justice, and confidence |Capital = [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]] |LargestCity = [[New Orleans]]<ref>{{Citation|publisher=Google|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5i4Io2zyj6VR8duSA6bXBGVt1H8Eg|contribution=New Orleans a 'ghost town' after thousands flee Gustav: mayor|date=August 31, 2008|title=AFP|accessdate=January 7, 2015|archive-date=June 6, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100606052929/http://afp.google.com/article/ALeqM5i4Io2zyj6VR8duSA6bXBGVt1H8Eg|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Expert: N.O. population at 273,000|date=August 7, 2007|url=http://www.wwltv.com/local/stories/wwl080707jbpopulation.104a120f.html|work=[[WWL-TV]]|accessdate=August 14, 2007|language=|archive-date=September 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926230558/http://www.wwltv.com/local/stories/wwl080707jbpopulation.104a120f.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="Baton Rouge, Louisiana: Relocation">{{cite web|title=Relocation|work=Baton rouge|publisher=Connecting U.S. Cities|date=May 3, 2007|url=http://www.connectingbatonrouge.com/relocation.php|accessdate=January 7, 2015|archive-date=February 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209192141/http://www.connectingbatonrouge.com/relocation.php|deadurl=yes}}</ref> |LargestCity = [[New Orleans]] |LargestParish(County) = [[East Baton Rouge]] |LargestMetro = [[New Orleans–Metairie–Hammond combined statistical area|Greater New Orleans]] |OfficialLang = [[American English|English]] |Languages = <small>As of 2007</small> *English 90.8% *French 4.7% *Spanish 2.5% |Governor = [[Bobby Jindal]] ([[Republican Party (United States)|R]]) |State Bird = [[Pelican]] |Lieutenant Governor = [[Jay Dardenne]] ([[Republican Party (United States)|R]]) |Legislature = [[Louisiana State Legislature|State Legislature]] |Upperhouse = [[Louisiana State Senate|State Senate]] |Lowerhouse = [[Louisiana House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[David Vitter]] (R) <br> [[Bill Cassidy]] (R) |Representative = 5 Republicans, 1 Democrat |ElectoralVotes = 8 |PostalAbbreviation = LA |AreaRank = 31st |TotalAreaUS = 51,843 |TotalArea = 135,382 |LandAreaUS = 43,601 |LandArea = 112,927 |WaterAreaUS = 8,283 |WaterArea = 21,455 |PCWater = 15 |PopRank = 25th |2010Pop = 4,649,676 (2014 est)<ref name=PopEstUS /> |DensityRank = 24th |2000DensityUS = 105 |2000Density = 40.5 |AdmittanceOrder = 18th |AdmittanceDate = April 30, 1812 |TimeZone = [[Central Time Zone (North America)|Central]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Central Standard Time|−6]]/[[Central Daylight Time|−5]] |Latitude = 28° 56′ N to 33° 01′ N |Longitude = 88° 49′ W to 94° 03′ W |WidthUS = 130 |Width = 210 |LengthUS = 379 |Length = 610 |HighestPoint = [[Driskill Mountain]]<ref name=USGS>{{cite web |url= http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title= Elevations and Distances in the United States |publisher= [[United States Geological Survey]] |year= 2001 |accessdate= October 21, 2011 |archive-date= July 22, 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |deadurl= yes }}</ref><ref name= NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 535 |HighestElev = 163 |MeanElevUS = 100 |MeanElev = 30 |LowestPoint = [[New Orleans]]<ref name=USGS/><ref name=NAVD88 /> |LowestElev = −2.5 |LowestElevUS = −8 |ISOCode = US-LA |Website = louisiana.gov }} '''लुईजियाना''' संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. राजधानी - [[बेटन रूज]] === अन्‍य नगर === * [[न्‍यू आर्लीन्‍स]] * [[श्रीवपोर्ट]] जनसंख्‍या - ५ मिलियन ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Louisiana}} *[http://lagic.lsu.edu/ Louisiana Geographic Information Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424033038/http://lagic.lsu.edu/ |date=2008-04-24 }} *[http://www.leh.org/ Louisiana Endowment for the Humanities] *[http://www.saltycajun.com/forum/view.php?pg=info_weather Louisiana Weather and Tides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029112424/http://www.saltycajun.com/forum/view.php?pg=info_weather |date=2020-10-29 }} ;Geology links *[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage14.php Geology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412043318/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage14.php |date=2013-04-12 }} **[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeomapla.pdf Generalized Geologic Map of Louisiana, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117085026/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeomapla.pdf |date=2013-01-17 }} **[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeotext.pdf Generalized Geology of Louisiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117085013/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeotext.pdf |date=2013-01-17 }} (text to Generalized Geologic Map of Louisiana) **[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/Loess%20Map%20of%20LA.pdf Loess Map of Louisiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325233831/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/Loess%20Map%20of%20LA.pdf |date=2009-03-25 }} **[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage17.php Other Louisiana Geological Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117085115/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage17.php |date=2013-01-17 }} **[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/6geofacts.pdf Louisiana Geofacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207055342/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/6geofacts.pdf |date=2013-12-07 }} ;Government *[http://louisiana.gov/ Official State of Louisiana website] *[http://wikis.ala.org/godort/index.php/Louisiana Louisiana State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221420/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Louisiana |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Louisiana state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. *[http://louisiana.gov/wps/wcm/connect/Louisiana.gov/Explore/Demographics+%26+Geography/ Census Statistics on Louisiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207002353/http://louisiana.gov/wps/wcm/connect/Louisiana.gov/Explore/Demographics+%26+Geography/ |date=2012-02-07 }} ;U.S. government *[http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=LA Energy Profile for Louisiana] *[http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=22&StateName=Louisiana#.U8VmNLEXtQs USDA Louisiana Statistical Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226074120/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=22&StateName=Louisiana#.U8VmNLEXtQs |date=2014-12-26 }} *[http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=LA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Louisiana] *{{ushr|Louisiana|1|1st district}}: [[Steve Scalise]] – [http://scalise.house.gov/ Website] *{{ushr|Louisiana|2|2nd district}}: [[Cedric Richmond]] – [http://cedricrichmond.house.gov/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801114719/http://cedricrichmond.house.gov/ |date=2013-08-01 }} & [http://caoforcongress.com/ Campaign Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605153016/http://www.caoforcongress.com/ |date=2009-06-05 }} *{{ushr|Louisiana|3|3rd district}}: [[Jeff Landry]] – [http://www.house.gov/landry/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424001737/http://www.house.gov/landry/ |date=2015-04-24 }} *{{ushr|Louisiana|4|4th district}}: [[John C. Fleming]] – *{{ushr|Louisiana|5|5th district}}: [[Rodney Alexander]] – [http://www.house.gov/alexander/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513003338/http://www.house.gov/alexander/ |date=2009-05-13 }} *{{ushr|Louisiana|6|6th district}}: [[Bill Cassidy]] *{{ushr|Louisiana|7|7th district}}: [[Charles Boustany]] – [http://www.house.gov/boustany/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050714050524/http://www.house.gov/boustany/ |date=2005-07-14 }} ;News media *[http://www.nola.com/ The Times-Picayune] major Louisiana newspaper *[http://www.wwltv.com/ WWL-TV] Louisiana television station ;Ecoregions *[http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/la_eco.htm Ecoregions of Louisiana] *[http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/map_eco.htm Ecoregions of the Mississippi Alluvial Plain] ;Tourism *[http://www.louisianatravel.com/ Official site of Louisiana tourism] *[http://www.neworleanscvb.com/ Official site of the New Orleans Convention & Tourism Bureau] *[http://www.neworleansplantationcountry.com/ Official site of New Orleans Plantation Country tourism] ==टिप्पणी== {{reflist}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] lbfmp4ak38lqtexp4fqqfbcuovcstok 0 4695 500106 500096 2026-08-08T14:06:16Z NehalDaveND 9230 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|Talk]])इत्यस्य सम्पादनम् अपमर्ज्य [[User:2401:4900:22DF:45D6:0:0:423:88AC|2401:4900:22DF:45D6:0:0:423:88AC]] इति अन्तिमपुनरावृत्तिः । 474479 wikitext text/x-wiki {{Hdeity infobox| <!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> Image = Raja Ravi Varma, Goddess Saraswati.jpg | Caption = | Name = सरस्वती |image=| Devanagari = सरस्वती, शारदा, वीणावादिनी, वाग्देवी | Sanskrit_Transliteration = सरस्वती | Pali_Transliteration = | Tamil_script = | Affiliation = [[सनातनदेवी]] | God_of = विद्या, कला | Consort = [[ब्रह्मा]] | Abode =सत्यलोकः | Mantra = ॐ सरस्वत्यै नमः | Weapon = वीणा, जपमाला | Mount = [[हंसः]], [[मयूरः]] | Planet = }} {{हिन्दूधर्मः}} [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] उल्लिखिता काचित् नदी एषा । '''सरः(जलम्) अस्त्यस्याः''' इति '''सरस्वती''' । सरणशीला एषा । सरणशीला इत्यनेन साङ्केतिकरीत्या '''वाक्''' उक्ता भवति । संस्कृता वाग् यत्र तत्र ऐश्वर्यं बुद्धिमत्ता च भवत्येव । सरस्वत्याः नामान्तराणि [[शारदा]], [[वागीश्वरी]], [[ब्राह्मी]], [[महाविद्या]] इत्यादीनि । सृष्टिकर्तुः [[ब्रह्मा|ब्रह्मणः]] पत्नी एषा। सृष्टिकार्याय ज्ञानम् आवश्यकम् । ब्रह्मणः सरस्वत्या विवाहः तस्य तज्ज्ञानप्राप्तिं सूचयतीव । पद्मे स्थिता एषा एकेन हस्तेन पुस्तकं द्वितीयेन पद्मम् अक्षमालां च धरति । तृतीयेन चतुर्थेन च वीणां वादयति च । पद्मं सत्यस्य द्योतकम् । अतः एषा सत्ये प्रतिष्ठिता । हस्ते गृहीतेन पद्मेन एषा ‘मानवेन प्राप्तव्यम् आत्मज्ञानम्’ इति सूचयति इव । अक्षमाला तपसः, योगस्य, जपस्य च द्योतिका भवति । == ज्ञानदात्री == एषा देवी सर्वस्य ज्ञानस्य, [[कलाः|कलानां]], [[विज्ञानम्|विज्ञानस्य]] च मूर्तं रूपम् उच्यते । अज्ञानम् अन्धकार इव कृष्णवर्णं ज्ञानं तु शुक्लवर्णम् । ज्ञानदायिनी सरस्वती शुक्लवर्णा शुक्लवस्त्रधारिणी च । अस्याः वाहनद्वयं [[हंसः]] [[मयूरः|मयूर]]श्च । चित्रेण पिच्छकलापेन [[मयूरः]] विचित्राणि प्रापञ्चिकसुखानि मानवं कथं मुक्तिपथात् दूरं विकृष्य अविद्यायाः कारणं भवेयुः इति सूचयतीव । नीरक्षीरविवेकवान् हंसस्तु परविद्यया एव [[मोक्षः]] इति वदतीव । परमात्मप्राप्तये स्वतन्त्रौ द्वौ मार्गौ स्तः – ‘[[ज्ञानमार्गः]]’ ‘[[भक्तिमार्गः]]’ चेति । अनयोः हस्तेन धृतेन पुस्तकेन ज्ञानमार्गं दर्शयति देवी । तथैव च वीणया भक्तिमार्गं दर्शयति । भक्तिमार्गेण आत्मदर्शनं भवति । भजनेन कीर्तनेन वा एकाग्रभक्तिः जायते तद्द्वारा परमात्मनि लीनो भवति पुरुषः । == आराधनफलम् == [[नवरात्रम्|नवरात्रोत्सवे]] आदौ दिनत्रयं दुर्गापूजा भवति । अनन्तरं दिनत्रयं यावत् लक्ष्मीपूजा भवति । अन्ते दिनत्रयं देव्याः सरस्वत्याः पूजा भवति । [[दुर्गापूजा|दुर्गापूजया]] दुर्गुणान् जित्वा लक्ष्मीपूजया च शमदमक्षमावात्सल्यादीन् अन्तस्सत्त्वगुणान् प्राप्य अन्ते शुद्धेन मनसा सरस्वतीं संपूज्य आत्मज्ञानं प्राप्नोति मनुष्यः । दशमे दिने अहङ्कारस्य प्रतिकृतेः दहनेन सह उत्सवः समाप्तिम् एष्यति । तदैव च विद्यारम्भः च भवति । मन्दबुद्धीनां सरस्वत्याः तत्त्वानि अधिकहितकराणि भवन्ति । बौद्धिकक्षमतायाः विकासनार्थं चित्तस्य चञ्चलतां दूरयितुं सरस्वतीसाधना विशेषतया प्रयोजनकारिणी वर्तते । मस्तिष्कतन्त्रसम्बद्धेषु अनिद्रा, शिरोवेदना, आयासः, पीनसः इत्यादिषु रोगेषु सरस्वतीसाधना प्रभावशालिनी भवति । चिन्तनशक्तेः अभावः, निर्णये द्वैविध्यम्, विस्मरणम्, दीर्घसूत्रता, सर्वविषयेषु अरुचिः, इत्यादीनि शमयितुम् अपि सरस्वत्याः आराधनम् आवश्यकं भवति । शिक्षायाः विषये जनमानसेषु अधिकोत्साहं जागरयितुम्, अध्यात्मिकस्वाध्यायस्य गम्भीरतायाः ज्ञापनार्थं सरस्वत्याः पुजनं भवति । धनार्जनस् , बलवर्धनस्य, साधनसङ्ग्रहस्य, आमोदप्रमोदस्य, च अपेक्षया बुद्धिशक्तिः अमूल्यं सम्पत् । == स्वरूपम् == सरस्वत्याः एकं मुखं चत्वारः बाहवः सन्ति । हस्तद्वये वीणा कलात्मकतायाः सञ्चारस्य च प्रतीका । एकेन हस्तेन ज्ञानस्य प्रतीकं पुस्तकं धरति । अपरेण हस्तेन ईशनिष्ठायाः सात्त्विकतायाः च प्रतीकाम् अक्षमालां धरति । सौन्दर्यस्य मधुरस्वरस्य च प्रतीकः मयूरः अस्याः वाहनम् । सनातनधर्मानुयायिनः सर्वे अध्ययनस्य आरम्भात् पूर्वं सरस्वत्याः पूजां कुर्वन्ति । == सरस्वतीस्तोत्राणि == ::सरस्वति नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि । ::विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा ॥ ::या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता ::या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना। ::या ब्रह्माच्युत शंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता ::सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥1॥ ::शुक्लां ब्रह्मविचार सार परमामाद्यां जगद्व्यापिनीं ::वीणा-पुस्तक-धारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम्‌। ::हस्ते स्फटिकमालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थिताम्‌ ::वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम्‌॥2॥ ::शारदां वरदां देवीं विद्याबुद्धिप्रदायिनीं। :: नमामि तां जगद्वन्द्यां वीणापुस्तकधारिणीम्।। {{शाक्तमतम्}} {{सनातनधर्मः}} [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 37vo8hexp16vhqqbc34xba18nm5h3hw 0 9209 500109 498792 2026-08-09T00:45:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500109 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Democratic Republic of the Congo |native_name = {{native name|fr|République démocratique du Congo|fontsize=68%}} |common_name = the Democratic Republic of the Congo |image_flag = Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg |image_coat = Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg |symbol_type = Coat of arms |image_map = Democratic Republic of the Congo (orthographic projection).svg |national_motto = {{native phrase|fr|"Justice – Paix – Travail"|italics=off|nolink=on}}<br/>{{small|"Justice – Peace – Work"}} |national_anthem = {{native name|fr|[[Debout Congolais]]|nolink=on}}<br/>{{small|"Arise, Congolese"}} |official_languages = [[French language|French]] |national_languages = {{unbulleted list |[[Lingala language|Lingala]] |[[Kongo language|Kikongo]] |[[Swahili language|Swahili]] |[[Luba-Kasai language|Tshiluba]]}} |demonym = Congolese |ethnic_groups = ''See [[#Ethnic groups|Ethnic groups]] section below'' |capital = [[Kinshasa]] |latd=4 |latm=19 |latNS=S |longd=15 |longm=19 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Semi-presidential system|Semi-presidential]] [[republic]] |leader_title1 = [[President of the Democratic Republic of the Congo|President]] |leader_name1 = [[Félix Thisekedi]] |leader_title2 = [[Prime Minister of the Democratic Republic of the Congo|Prime Minister]] |leader_name2 = [[Jean-Michel Sama Lukonde]] |legislature = [[Parliament of the Democratic Republic of the Congo|Parliament]] |upper_house = [[Senate (Democratic Republic of the Congo)|Senate]] |lower_house = [[National Assembly (Democratic Republic of the Congo)|National Assembly]] |sovereignty_type = [[Independence]] |established_event1 = from [[Belgium]] |established_date1 = 30 June 1960<ref name="cia.gov"/> |area_km2 = 2,345,409 |area_sq_mi = 905,355 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |area_rank = 11th |area_magnitude = 1 E+12 |percent_water = 4.3 |population_estimate = 77,433,744<ref name="cia.gov">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Congo, Democratic Republic of the |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2014 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |accessdate=29 April 2014 |archive-date=2 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210102221917/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html |deadurl=yes }}</ref> |population_estimate_year = 2014 |population_estimate_rank = 19th |population_density_km2 = 33.01 |population_density_sq_mi = 75.9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 182nd |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP = $55 billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=10&sy=2012&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=614%2C668%2C638%2C674%2C616%2C676%2C748%2C678%2C618%2C684%2C624%2C688%2C622%2C728%2C626%2C692%2C628%2C694%2C632%2C714%2C636%2C716%2C634%2C722%2C662%2C718%2C642%2C724%2C643%2C199%2C644%2C733%2C646%2C734%2C648%2C738%2C652%2C742%2C656%2C746%2C654%2C754%2C664%2C698%2C666&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CNID_NGDP%2CNGSD_NGDP%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CPCPIE%2CPCPIEPCH%2CTM_RPCH%2CTMG_RPCH%2CTX_RPCH%2CTXG_RPCH%2CLUR%2CLP%2CGGR%2CGGR_NGDP%2CGGX%2CGGX_NGDP%2CGGXCNL%2CGGXCNL_NGDP%2CGGSB%2CGGSB_NPGDP%2CGGXONLB%2CGGXONLB_NGDP%2CGGXWDN%2CGGXWDN_NGDP%2CGGXWDG%2CGGXWDG_NGDP%2CNGDP_FY%2CBCA%2CBCA_NGDPD&grp=0&a= |title=Democratic Republic of the Congo |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = $694<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal = $30.8 billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_per_capita = $416<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini_year = 2006 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 44.4 |Gini_ref = <ref name=gini>{{cite web|title=GINI index|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=1|publisher=World Bank|accessdate=30 July 2013}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013 |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.304 <!--number only--> |HDI_ref =<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/mediaHDR_2011_EN_Table1.pdf |title=Human Development Report 2011 |year=2013 |publisher=United Nations |accessdate=14 March 2011}}{{dead link|date=January 2014}}</ref> |HDI_rank = 186th^a&nbsp; |currency = [[Congolese franc]] |currency_code = CDF |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] and [[Central Africa Time|CAT]] |utc_offset = {{nowrap|+1 to +2}} |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = right |calling_code = [[+243]] |iso3166code = CD |cctld = [[.cd]] |footnote_a = Lowest ranked.}} '''कांगो गणराज्य''' [[अफ्रीका]] महाद्वीपे देश: अस्‍ति। ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506023504/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/congo-democratic-republic-of-the.html |date=2009-05-06 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1076399.stm Country Profile] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm Democratic Republic of the Congo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727023932/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/DRCongo.htm |date=2008-07-27 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=cod Humanitarian information coverage on ReliefWeb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126123858/http://www.reliefweb.int/rw/dbc.nsf/doc104?OpenForm&rc=1&cc=cod |date=2011-01-26 }} * [http://www.globalissues.org/article/87/the-democratic-republic-of-congo The Democratic Republic of Congo from Global Issues] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डीयदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] iyiyzb52o59ddpyrwmwjtsy0yu8cvlv 0 27507 500115 482509 2026-08-09T03:54:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500115 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox Hindu leader |name= महादेवभाई हरिभाई देसाई |image = Mahadev nehal.jpg |caption = '''महात्मना सह महादेवभाई देसाई''' |birth_date= १/१/१८९२ |birth_place= दिहण-ग्रामः, [[सुरतमण्डल|सुरतमण्डलं]] [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यं]], [[भारतम्]] |birth_name= |death_date= १५/८/१९४२ |death_place= [[पुणे]]-महानगरं, [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यं]], [[भारतम्]] |guru= [[मोहनदास करमचन्द गान्धि]] |philosophy= |honors= |Literary works = |quote= |footnotes= }} '''महादेवभाई हरिभाई देसाई''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|m|ə|h|aː|d|ɛ|v|ə|b|h|aː|iː|_|d|ɛ|s|aː|iː}}) ({{lang-gu|મહાદેવભાઈ દેસાઈ}}, {{lang-hi|महादेवभाई देसाई}}, {{lang-en|Mahadevbhai Desai}}) [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] मानसपुत्रः । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] हनुमान् इत्यपि प्रसिद्धः सः । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] चर्चा यदा भवति, तदा महादेव देसाई, [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] इत्यनयोः उल्लेखः निश्चयेन भवति । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] जीवनीलेखनं, [[तन्तुकरणयन्त्र]]स्य प्रचारः, ‘[[भारत छोडो]]’-आन्दोलने योगदानम् इत्यादिनि अविस्मरणियानि कार्याणि महादेव देसाई इत्यस्य । == जन्म == १८९२ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य प्रथमे (१) दिनाङ्के [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्यस्य]] [[सुरतमण्डल]]स्य दिहण-नामके ग्रामेऽअभूत् तस्य जन्म । हरिभाई, जमनाबाई क्रमेण तस्य पिता, माता च । भारतीयमासानुगुणं पौष-मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां प्रातः नव(९)वादने अभूत् तस्य जन्म । तस्य पिता शिक्षकः, माता गृहिणी च आसीत् । सुसंस्कार-दृढमनोबल-नियमपालनादीनि महादेवः पितृभ्यां प्राप्तवान् । सः सप्तवर्षीयः यदा आसीत्, तदैव तस्य माता दिवङ्गता । == बाल्यं शिक्षणञ्च == पिता सर्वकारीयपाठशालायां शिक्षकः आसीत् । अतः पौनःपुन्येन तस्य स्थानान्तरणं (Transfer) भवति स्म । तेन महादेवस्य पठने विघ्नाः उद्भूताः । तथापि सः एकाग्रचित्तेन अध्ययनरतः अभूत् । चतुरः, कुशलः, निष्कपटः च विद्यार्थी इति शिक्षक-विद्यार्थिषु तस्य प्रसिद्धिः आसीत् । सुन्दराक्षरैः, नियततया गृहकार्यं कृत्वैव सः पाठशालां गच्छति स्म । [[सुरत]]-महानगरं सुवर्णनगरम् इति प्रख्यातम् आसीत् । उद्योग-भवननिर्माण-यन्त्रागाराः बाहुल्येन विकसिताः तत्र । तथापि महादेवस्य गृहं तु लघु एवासीत् । तस्य गृहे विद्युत् अपि नासीत् । अतः एरण्डतैलस्य (castor) दीपकप्रकाशे पठितवान् सः । बाल्यकालादेव तस्य मनसि देशभक्तिविचाराः प्रबलाः आसन् । १९०५ तमे वर्षे [[बङ्गाल]]-राज्ये आन्दोलनं चलदासीत् । तस्यान्दोलनस्य विषये जनजागृत्यर्थं नित्यं समाचारपत्रात् समाचारान् पठित्वा सः सहाध्यायिनः बोधयति स्म । बालकालस्य वर्णनं कुर्वन् महादेवः स्वजीवन्याम् अलिखत्, "'मेट्रिक'-इत्यस्य परीक्षार्थं [[मुम्बई]]-महानगरम् अगच्छम् । [[मुम्बई]]-महानगरे पितृव्यस्य गृहे अतिष्ठम् । परीक्षास्थलात् पितृव्यस्य गृहं प्राप्तुं यदा अहं निर्गतवान्, तदा मार्गं विस्मृतवान् आसम् । मार्गविस्मृतः अहं बहु रोदनं कुर्वन् इतस्ततः भ्रमन् आसम् । मार्गे कश्चित् आरक्षकः भ्रमन्तं, रुदन्तं माम् अपश्यत् । सः आरक्षकः मां गृहस्य सङ्केतं (Address) अपृच्छत् । अहं झटिति गृहसङ्केतम् उक्तवान् । ततः आरक्षकः मां गृहं अप्रापयत्" । प्राथमिकविद्यालये अभ्यासं समाप्य महादेवः 'एलफिन्स्टन्'-महाविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । महाविद्यालयस्य समीपस्थे 'जी.टी.' छात्रालये न्यवसत् सः । तस्मात् छात्रालयात् नित्यं सः महाविद्यालयं पठितुं गच्छति स्म । विद्यालये गृहकार्यादिकं यथा सः समयेन कृतवान्, तथैव महाविद्यालयेऽपि कृतवान् । स्वल्पे काले सः शिक्षक-विद्यार्थिषु योग्यविद्यार्थित्वेन प्रसिद्धः अभूत् । महाविद्यालये तत्त्वज्ञान-विषयम् अधिकृत्य अध्ययनमकरोत् सः । अष्टादशे वयसि सः तत्त्वज्ञानस्य स्नातककक्षाम् उत्तीर्णाम् अकरोत् । स्नातकस्य अध्ययनं यदा महादेवः कुर्वन् आसीत्, तदा तस्य सहपाठी आसीत् वैकुण्ठ महेता । तस्य वैकुण्ठस्य पिता अध्ययने महादेवस्य बहु साहाय्यम् अकरोत् । विद्यार्थिकालात् एव महादेवः कुशलः अनुवादकः आसीत् । १९१३ तमे वर्षे यदा सः न्यायशास्त्राध्यननं कुर्वन् आसीत्, तदा सः [[मुम्बई]]-महानगरस्य पुस्तकप्रकाशनसंस्थायां कार्यम् (Job) अपि कुर्वन् आसीत् । तस्य वेतनं षष्ठिः रूप्यकाणि आसन् । १९१३ तमे वर्षे एव 'ज्होन मार्ली' इत्यनेन लिखितस्य 'ओन कोम्प्रोमाईज' इत्यस्य पुस्तकस्य अनुवादं सः अकरोत् । वेतनोपरान्तम् एकसहस्रं (१०००) रूप्यकाणि पारितोषिकमपि प्राप्तवान् सः । सः [[बङ्गाली]]-भाषामपि अपठत् । ततः महाकवेः [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] इत्यस्य 'चित्राङ्गदा'-पुस्तकस्य अनुवादमपि अकरोत् सः । == [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] सह मेलनम् == १९१५ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य चतुर्थे (४) दिनाङ्के प्रेमाभाई सभागृहे गान्धि-महादेवयोः प्रप्रथमः परिचयः अभूत् । ततः [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] सान्निध्यं सम्प्राप्य महादेवः देशसेवायै सम्पूर्णं जीवनम् अयच्छत् । सः बहुषु आन्दोलनेषु प्रतिनिधित्वेन कार्यमकरोत् । परन्तु [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] सचिवत्वेन सः स्मर्यते । सः [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्म]]ना स्थापिते आश्रमे एव निवसति स्म । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] निर्धारितान् आश्रमसम्बद्धनियमान् सर्वे आश्रमवासिनः पालयेयुः तत् दायित्वं महादेवस्यैव आसीत् । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] सूचनानां पालनं महादेवः निष्ठया करोति इति आश्रमवासिभिः बहुवारम् अनुभूतम् । एतादृशी एका घटना श्रूयते । एकवारं [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] आदिशत, “देशभक्ताः आश्रमाय यावतां फलानां दानं कुर्वन्ति, तावत्सु अवशिष्टानां फलानां वितरणं बालेषु, रुग्णेषु च भवतु” इति । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मना]] उक्तम् आसीदतः एका सेविका महादेवं पृष्टवती यत्, “भ्रातः ! देशभक्ताः फलानि प्रेषयिष्यन्ति इति सूचना अस्ति । देशभक्तैः यानि फलानि प्रेषितानि आसन्, तेषु बहूनि फलानि अवशिष्टानि सन्ति । तेषु कानिचन फलानि विगलितानि अपि सन्ति । किम् अहं तानि सर्वाणि अवशिष्टानि फलानि [[गुजरातविद्यापीठ]]स्य विद्यार्थिभ्यः प्रेषयामि” ? । महादेवः उग्रस्वरेण पृष्टवान्, “तानि फलानि समीचीनानि तु सन्ति न वा ? वयं भोक्तुं शक्नुमः खलु ?” सेविकायाः मुखे भयं दृष्ट्वा महादेवः शान्त्या, स्पष्टतया च [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] आदेशस्य हार्दं सेविकाम् अबोधयत् । सः उक्तवान्, “यानि फलानि विगलितानि सन्ति, तानि अस्मभ्यं स्थापयतु । देशभक्ताः यानि फलानि प्रेषयिष्यन्ति, तानि विद्यार्थिभ्यः प्रेषयिष्यामः । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] बालेषु, रुग्णेषु च फलवितरणं कुर्वन्तु इति आदिशत । किन्तु सः विगलितानि फलानि ददतु इति नोक्तवान् खलु ? सः तु इष्टतमानि फलानि अन्यस्मै दत्त्वा आनन्दम् अनुभवति । अत्रापि तस्य तदेव कथनमासीत्” । एवं [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] आदर्शविचारान् श्रद्धया अनुसरन् जीवनं व्यापयत् सः । == महादेवस्य मृत्युः == [[चित्रम्:Mahadev and kastoorba.JPG|right|400px|thumb|<center>'''दक्षिणहस्ते, वामहस्ते च क्रमेण [[कस्तूरबा]]-महादेवयोः स्मारकम्'''</center>]] मनुष्यजीवनसम्बद्धाः महादेवस्य विचाराः अतिगहनाः आसन् । सः अवगतवान् आसीत् यत्, क्षणानन्तरं जीवने किं भविष्यति इति न कोऽपि जानाति । अतः सः जीवनं नश्वरम् इति बोधयितुम् आश्रमवासिभ्यः [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य जीवने घटितां घटनां श्रावयति स्म । [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] 'ब्रीज' इति क्रीडायाः महान् रसिकः आसीत् । एकस्मिन् दिने सः नूतनानि वस्त्राणि धृत्वा मित्रैः सह 'ब्रीज'-क्रीडायां रतः आसीत् । कश्चित् मित्रं तस्य समीपस्थे आसन्दे एव स्थित्वा क्रीडन् आसीत् । अकस्मात् सः मित्रं [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य उपरि एव पतितः । [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] किमपि वदेत् तस्मात् पूर्वमेव [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषस्य]] ज्ञानमभूत् यत्, एषः तु मृतः इति । तस्य मित्रस्य हस्ते 'ब्रीज'-क्रीडापत्राणि तथैवासन् । परन्तु सः मृतः । ततः [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुषः]] कदापि 'ब्रीज'-क्रीडां न क्रीडितवान् । एतस्याः घटनायाः उल्लेखं कुर्वन् महादेवः जीवनस्य नश्वरतां बोधयति स्म । जीवनं नश्वरम् इति विचारः ईश्वराय कार्यं करणीयम् इति महादेवं बोधयति स्म । महादेवस्य मृत्युरपि अकस्मादेव अभूत् । [[पुणे]]-महानगरस्य कारागारे [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]], महादेवः, [[सरोजिनी नायडु]]-आदयः सर्वे बन्दिनः आसन् । १९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चादशदिनाङ्कस्य प्रातःकाले [[सरोजिनी नायडु]] महादेवं दर्पणं पुरः दृष्टवती । महादेवः क्षौरकर्मणि व्यस्तः आसीत् । ततः सः प्रार्थनायां भागमवहत् । प्रार्थनानन्तरं सर्वे स्वकार्ये रताः अभवन् । सहसा [[सरोजिनी नायडु]] सर्वान् आहूतवती । सा उक्तवती "महादेवे किमपि जायमानमस्ति" इति । महादेवस्तु भूमौ पतितः आसीत् । सर्वेषां मनसि आगतं सः वायुप्रकोपेन किञ्चित् रुग्णः जातः स्यात् । परन्तु तस्य श्वासः एव न चलन् आसीत् । एतत् दृष्ट्वा [[कस्तूरबा]] रोदनं प्रारब्धवती । सर्वेषाम् आश्चर्यमभूत् यत्, सद्यः वयं तस्य मुखात् मधुरां प्रर्थानां श्रुतवन्तः । अकस्मात् एतत् किमभूत् ? किञ्चित् समयानन्तरं स्पष्टम् अभूत् यत् हृदयाघातेन सः मृतः इति । [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] उक्तवान्, "तस्य कोषान् रिक्तान् कुर्वन्तु" इति । कश्चित् सेवकः कोषयोः हस्तं स्थापयति । एकस्मात् कोषात् लेखनी, अपरस्मात् कोषात् [[श्रीमद्भगवद्गीता]] प्राप्ता तेन । रुद्धस्वरेण [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] उक्वान्, “'वैष्णव जन तो..' गीतं गायन्तु सर्वे । ततः रामनाम्नः गानं, [[श्रीमद्भगवद्गीता]]याः पठनञ्च करिष्यामः” इति । महादेवस्य पार्थिवशरीरं स्नपयित्वा [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मनः]] प्रकोष्ठे स्थापितवन्तः । ततः महादेवस्य पार्थिवशरीरस्य समीपम् उपविश्य सर्वे [[श्रीमद्भगवद्गीता]]याः पारायाणम् अपि कृतवन्तः । तत्र [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] उक्तवान्, “महादेवः सर्वदा कारागारस्य बन्दिवत् जीवनं यापितवान् । अतः तस्य अन्तिमविधिः अपि बन्दिवत् एव भवेत्” इति । कारागारस्य अधिकारी चन्दनं, पुष्पाणि च आनीतवान् । चन्दनं महादेवस्य ललाटे प्रस्थाप्य सर्वे क्रमशः तं पुष्पैः अवन्दन् । वन्दनप्रक्रिया चलन्ती एव आसीत्, कारागाराधिकारिणः शवं नेतुम् आगताः । तत् दृष्ट्वा [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] अवदत्, “महादेवः मम पुत्रः आसीत् । कोऽपि पिता कदापि तस्य पुत्रस्य शवम् अन्यस्मै अन्तिमसंस्काराय न यच्छति । अहमेव तस्य अन्तिसंस्कारं करिष्यामि” इति । ततः [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मा]] एकस्मिन् हस्ते दण्डं, अपरे हस्ते घटं नीत्वा अग्रे चलनम् आरब्धवान् । सर्वे रामनाम जपन्तः तम् अनुसृतवन्तः । एवं [[भारत]]स्य सुपुत्रः परमयात्रां प्रारभत । [[पुणे]]-महानगरस्य 'आगा खान पेलेस्' इत्यत्र महादेवस्य '[[ॐ]] स्मारकम्' अस्ति । {{Panorama |image = File:Aga Khan palace panorama.jpg |height = 250 |alt = आगा खान-प्रासादस्य विहङ्गं दृश्यम् |caption = <center>'''आगा खान-प्रासादस्य विहङ्गं दृश्यम्'''</center> }} == सम्बद्धाः लेखाः == [[कस्तूरबा]] [[महात्मा गान्धी]] [[साबरमती आश्रमः]] [[गुजरातविद्यापीठम्]] [[श्रीमद्भगवद्गीता]] [[तन्तुकरणयन्त्रम्]] == बाह्यानुबन्धः == http://www.mkgandhi.org/associates/Mahadev.htm http://jeevancharitra.blogspot.in/2010/03/mahadev-desai.html http://www.gujaratvidyapith.org/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026065636/http://www.gujaratvidyapith.org/index.htm |date=2018-10-26 }} http://articles.timesofindia.indiatimes.com/keyword/mahadev-desai{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://www.poemhunter.com/mahadev-desai/biography/ https://theitchtotravel.wordpress.com/tag/mahadevbhai-desai/ {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः]] lbnhd8phwgukdr9bcwl4yw6024963ys 100 54630 500108 500082 2026-08-08T14:10:05Z NehalDaveND 9230 [[Special:Contributions/Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|Talk]])इत्यस्य सम्पादनम् अपमर्ज्य [[User:NehalDaveND|NehalDaveND]] इति अन्तिमपुनरावृत्तिः । 477541 wikitext text/x-wiki {{browsebar}} ----<!-- This प्रवेशद्वार was created using subst:box प्रवेशद्वार skeleton| topic=Buddhism| --> {{religion browsebar}} {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background:#FFE5B4; border-style:solid; border-width:1px; border-color:red;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | <div> {{/box-header|<big>सनातनधर्मः प्रवेशद्वार</big>|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Intro|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Intro}} {{/box-footer|[[सनातनधर्मः |सनातनधर्मः के बारे में अधिक जानें...]]}} </div> <div style="float: left; width: 49%"> {{/box-header|चयनित लेख|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित लेख|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित लेख}} {{/box-footer|[[हिन्दू वर्ण व्यवस्था|अधिक पढे़...]]}} {{/box-header|चयनित देव/असुर|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित देव/असुर|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित देव/असुर}} {{/box-footer|[[शिव|अधिक पढ़ें...]]}} {{/box-header|क्या आप जानते हैं?|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /क्या आप जानते हैं?|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /क्या आप जानते हैं?}} {{/box-footer|}} {{/box-header|चयनित उक्ति|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Selected Mythology|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Selected Quote}} {{/box-footer|}} </div> <div style="float: right; width: 49%"> {{/box-header|चयनित चित्र|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित चित्र}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित चित्र}} {{/box-footer|}} {{/box-header|चयनित व्यक्ति|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /चयनित व्यक्ति|}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/चयनित व्यक्ति}} {{/box-footer|[[चैतन्य महाप्रभु|इनके बारे में अधिक...]]}} </div> <div style="clear: both; width: 100%"> {{/box-header|विषय|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/Topics}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः/Topics}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दू पर्व एवं त्यौहार|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /WikiProjects}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /WikiProjects}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दु देवी देवता एवं लेख|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /हिन्दु देवी देवता एवं लेख}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /हिन्दु देवी देवता एवं लेख}} {{/box-footer|}} {{/box-header|प्राचीन हिन्दू मापन|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /मापन प्रणाली}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /मापन प्रणाली}} {{/box-footer|}} {{/box-header|हिन्दू भूगोल|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /भूगोल}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /भूगोल}} {{/box-footer|}} {{/box-header|श्रेणियां|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Categories}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|संबंधित प्रवेशद्वार|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित प्रवेशद्वार}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित प्रवेशद्वार}} {{/box-footer|}} {{/box-header|संबंधित विकिमीडिया |प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित विकिमीडिया}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /संबंधित विकिमीडिया }} {{/box-footer|}} {{/box-header|कार्य जो आप कर सकते हैं|प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Things You Can Do}} {{प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः /Things You Can Do}} {{/box-footer|}} </div> |} {{प्रवेशद्वार}} [[श्रेणी:धार्मिक प्रवेशद्वार]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:प्रवेशद्वाराणि]] p514knhyenlty490ax1t3n0sko3t6rw 0 72291 500117 486828 2026-08-09T04:43:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500117 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = विष्णुः पण्ड्या | image =The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Shri Vishnu Pandya, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 30, 2017.jpg |image_size = 350px | caption = पद्मश्रीपुस्कारं स्वीकुर्वाणः विष्णुमहोदयः | birth_date = १४ सितम्बर १९४५ | birth_place = [[माणावदर]], [[जूनागढ]] | nationality = भारतीयः | other_names = | known_for = पत्रकारः, लेखकः, इतिहासकारः, कोलमिस्ट | education = एम.ए. एल.एल.बी. | religion = [[हिन्दूः]] | spouse = डॉ. आरती पण्ड्या | awards = [[पद्मश्रीपुरस्कारः]] (२०१७) | children = | signature = Autograph of Vishnu Pandya.jpg }} [[सञ्चिका:Padma Shri India IIIe Klasse.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|पद्मश्रीपुरस्कारः]] '''विष्णुः पण्ड्या''' आत्मानं गुर्जरविश्वनिवासित्वेन सम्बोध्यमानः कश्चन [[पत्रकारः]], चरित्रलेखकः, [[कविः]], नवलकथाकारः, [[लेखकः]], राजकीयविश्लेषकः, इतिहासकारश्च वर्तते। [[भारतसर्वकारः]] विष्णुमहोदयस्य [[पद्मश्री-पुरस्कारः|पद्मश्री]]<nowiki/>-उपाधिना सम्मानम् अकरोत्।<!-- पद्मश्री-प्राप्तेः विष्णु-मोहदयस्य योग्यतायै मुख्यतया त्रीणि कारणानि भारतसर्वकारः अयच्छत्। साहित्यनिर्माणे विष्णुमहोदयस्य उत्कृष्टयोगदानम् इति तु प्रथमं कारणम्। विष्णुमहोदयः त्रयाणां नवलकथा-ग्रन्थानां रचानाः अकरोत्। तेषु ग्रन्थेषु स्वामिविवेकान्दस्य --> सः राजनीतेः, [[इतिहासः|इतिहास]]<nowiki/>स्य, ऐतिहासिक-स्थलानां च विषये गुर्जर-समाचारपत्रेषु, सामयिकेषु लेखान् अपि लिखति। सः कटार-लेखकत्वेन अपि प्रसिद्धः अस्ति। [[गुजरातविश्वविद्यालयः]] विष्णुमहोदयाय मानद्-[[विद्यावाचस्पतिः|विद्यावाचस्पतेः]] (डि.लिट्) पदवीम् अपि समार्पयत्। <ref>[https://www.gujarat-samachar.com/%E0%AA%B8%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%9A%E0%AA%BE%E0%AA%B0/%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4/%E0%AA%B5%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0-%E0%AA%AA%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%B9%E0%AA%BF%E0%AA%A4%E0%AB%8D%E0%AA%AF%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%B0-%E0%AA%B5%E0%AA%BF gujarat-samachar]</ref> सद्यः सः [[गुजरात साहित्य अकादमी|गुजरात-साहित्य-अकदामी-संस्थायाः]] अध्यपदं वहते। == जन्म, परिवारश्च == १९४५ तमवर्षस्य सितम्बर-मासस्य चतुर्दशे (१४/०७/१९४५) दिनाङ्के [[गुजरातराज्यम्|गुजरातराज्य]]<nowiki/>स्य [[जूनागढमण्डलम्|जूनागढमण्डल]]<nowiki/>स्य [[माणावदर]]<nowiki/>-नगरे विष्णुमहोदयः जनिम् अलभत। [[ब्राह्मणः|ब्राह्मण]]<nowiki/>-परिवारे जन्मप्राप्तवान् विष्णुः जुनागढमण्डले एव स्वस्य शिक्षणं प्राप्तवान्। तस्य पिता द्वितीयविश्वयुद्धोत्तरं [[दक्षिण-आफ्रिका]]<nowiki/>देशात् प्रत्यागत्य [[माणावदरमण्डल|माणावदर-मण्डल]]<nowiki/>स्य शिक्षणमण्डलाधिकारिणः पदं व्यभूषयत्। विष्णुमहोदयस्य [[विवाहसंस्कारः|विवाहः]] आरती-नामिकया कन्यया सह जातः आसीत्। विष्णु-महोदयस्य पत्नी [[संस्कृत|संस्कृतविषयस्य]] विद्यार्थिनी आसीत्। विष्णुमहोदयवत् सा अपि लेखिका आसीत्, या इतिहासग्रन्थस्य, सामयिकप्रकाशनस्य, संस्कृतग्रन्थस्य च प्रकाशनं कृत्वा स्वयोगदानं कृतवती। २०१८ तमवर्षस्य दिसम्बरमासस्य चतुर्थे (०४/१२/२०१८) दिनाङ्के डॉ. आरती-महोदयायाः "વત્સરાજનું રૂપકષટ્કમ્" नामकस्य संस्कृत-महानिबन्धस्य लोकार्पणम् अभवत्। तस्य ग्रन्थस्य लोकार्पणं [[राज्यपालः|राज्यपाल]]<nowiki/>स्य [[ओम प्रकाश कोहली|ओमप्रकाश-कोहली]]<nowiki/>-महोयस्य हस्तेन [[आम्बेडर-विश्वविद्यालयः|आम्बेडर-विश्वविद्यालये]] अभवत्। तस्मिन् प्रसङ्गे डॉ. आरती-महोदयायाः अन्येषां सप्तानां (७) ग्रन्थानाम् अपि प्रकाशनस्य विष्णमहोदयेन घोषणा कृता।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.akilanews.com/Gujarat_news/Detail/04-12-2018/93528 |accessdate=2020-09-23 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002022017/https://www.akilanews.com/Gujarat_news/Detail/04-12-2018/93528 |deadurl=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=m.dailyhunt.in/news |url=https://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/akila+news-epaper-akila/sv+aarati+pandyana+sanskrut+vishayak+granthanu+rajayapal+dvara+lokarpan-newsid-103040640 |access-date=2020-09-23 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202053337/https://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/akila+news-epaper-akila/sv+aarati+pandyana+sanskrut+vishayak+granthanu+rajayapal+dvara+lokarpan-newsid-103040640 |deadurl=yes }}</ref> == सम्पादकीयम् == विष्णु-महोदयः १९६७ तमे वर्षे जुनागढ-नगरे बी.ए.-कक्षायाः अन्तिमं प्रश्नपत्रं समाप्य साक्षात् [[कर्णावती|कर्णावतीं]] प्राप्तवान्। कर्णावत्यां सः पत्रकारक्षेत्रे प्रसिद्धस्य अशोक-महोदयस्य सम्पर्के आगतः। अशोक-महोदयः चान्दनी-पत्रिकायाः सम्पादकः आसीत्। तस्मिन् समये सः [[साधनापत्रिका|साधना-पत्रिका]]<nowiki/>याः दायित्वं प्राप्तवान्। मासत्रये एव सः तन्त्रिपदारूढः जातः। तस्मिन् समये सः द्वाविंशतिः (२२) वर्षीयः आसीत्। साधना-पत्रिका मुख्यत्वेन विचार-निर्माणाय समाजे प्रसिद्धा जाता। एवं दीर्घकालं यावत् विष्णुमहोदयः साधनायाः सम्पादनम् अकोरत्। [[इन्दिरा गान्धी|इन्दिरा]]<nowiki/>-सर्वकारः यदा भारते आपत्कालस्य घोषणाम् अकरोत्, तदा "साधना" इत्यस्य मासिकस्य तन्त्रित्वेन सङ्घर्षपूर्णं सम्पादनम् अकरोत्। "मिसा" इत्यस्य अन्तर्गततया एकवर्षं यावत् सः कारागारे अपि न्यवसत्। तेन लिखितं "मिसावास्यम्" इति पुस्तकं साहित्यपरिषदः कालेलकर-सम्मानं प्राप्तवत्। स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे अनेकेषां क्रान्तिकारिणां विस्मरणं कालान्तरे अभवत्। इतिहासे संशोधनार्थं श्रीविष्णुमहोदयः "नर्मद" इति चन्द्रकं प्राप्तवान्। ततः सः ३५ यावत् स्थानीय-इतिहास-समाविष्टकीं नाट्यप्रस्तुतिम् अकरोत्। सुरतमहानगरपालिका “અજાણ્યું ગુજરાત” शीर्षकान्तर्गततया पद्मश्रीविष्णुमहोदयस्य व्याख्यानस्य आयोजनम् अकरोत्। <ref> https://www.youtube.com/watch?v=gtsI5aJLP-c&ab_channel=S24NEWSCHANNEL </ref> == पत्रकारिता == कच्छसत्याग्रहस्य, पाकिस्थान-देशेन सह जातयोः युद्धयोः, छात्रान्दोलनस्य, आपत्कालस्य, दुष्कालस्य, मोरबी-पूरस्य, कच्छ-भूकम्पस्य च समये विष्णु-महोदयः सक्रियतया पत्रकारिताम् अकरोत्। १९७५ तमे वर्षे बी.बी.सी.-संस्थायाः कश्चन सम्पादकः कर्णावतीम् आगतः आसीत्, तस्मिन् समये सः विष्णुमहोदयं "Typical Gujarati" इति प्रेम्णा सम्बोधितवान्। २०१७ वर्षस्य मई-मासस्य एकोनत्रिंशत् (२९/०५/२०१७) दिनाङ्के विश्वसंवादकेन्द्रस्य कार्यक्रमे पद्मश्रीप्राप्तस्य विष्णु-महोदयस्य सम्मानम् अभवत्।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.akilanews.com/Birthday_news/Detail/06-01-2016/6218 |accessdate=2020-09-23 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002022017/https://www.akilanews.com/Birthday_news/Detail/06-01-2016/6218 |deadurl=yes }}</ref> विश्वसंवादकेन्द्रस्य [[नारदजयन्ती|नारदजयन्त्याः]] कार्यक्रमे उपस्थितः पद्मश्रीविष्णुमहोदयः उक्तवान् यत्, मुद्रणस्य, विद्युतीयस्य च माध्यमम्, अङ्कीयमाध्यमं च समाजे महापरिवर्तनम् आनेष्यति। २१ शताब्द्यां वीणाधरकस्य श्रीनारदस्य आदर्शः कौतुकं जनयितुं शक्नोति। श्रीनारदस्य विषये [[नारदपुराणम्|नारदपुराणे]] २५००० श्लोकाः सन्ति। [[नारदः|श्रीनारदः]] ब्रह्मणः मानसपुत्रः आसीत्। श्रीनारदस्य सम्पूर्णस्य ब्रह्माण्डस्य वृत्तेषु ध्यानं ददाति स्म। सः वास्तव्येन "फ्रि लेन्सर (free lancer)" आसीत्, यः ईश्वरस्य मनस्त्वेन (Mind of God) स्वीकृतः आसीत्। अन्यायस्य विरोधः पत्रकारितायाः स्वभावः अस्ति। वास्तव्येन केनापि वाचनं, निरीक्षणं, तस्मादुद्भतैः विचारैः विना केनापि पत्रकारिताक्षेत्रे कार्यं न करणीयं, यतः पत्रकारितायाः क्षेत्रस्य यात्रा अग्निपन्थानाम् इव अस्ति। Truth Speaking इति पत्रकाराणां धर्मः अस्ति इति। <ref> [https://vskbharat.com/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%9F-%E0%A4%87%E0%A4%B2%E0%A5%88%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%89%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A1/ vskbharat.com] </ref> == [[आपत्कालः|आपत्काले]] विष्णुमहोदयः == १९७४-७५ मध्ये इन्दिरा-सर्वकारः आपत्कालस्य घोषणाम् अकरोत्। तस्मिन् समये मूलभूत-अधिकाराणां पूर्णतया उन्मूलनम् अभवत्। जनानां मुखे तालकं कृतम् आसीत् इति न अतिशयोक्तिः। सर्वैः समाचारपत्रैः स्वसम्पादकीयं सेन्सर-समितेः सम्मुखम् उपस्थापनीयं भवति स्म। सा समितिः यदि अनुमतिं ददाति चेदेव तस्य सम्पादकीयस्य प्रकाशनं शक्यं भवति स्म, अन्यथा तस्मिन् समाचारपत्रे सर्वकारीयाः प्रतिबन्धाः आरोपिताः भवन्ति स्म। एवं पत्रकारितायां केवलं सर्वकारस्य सङ्गतसाहित्यम् एव प्रकाशितुम् अनुमतिः आसीत्। सर्वत्र भयात्मकं, भ्रमोत्पादकं च वातावरणम् आसीत्। "मिसा"-अधिनियमस्य अन्तर्गतया एकलक्षाधिकाः जनाः कारावासे आसन्। सर्वेऽपि सर्वकारविरोधिनः विभिन्न-कारागारेषु बन्धकाः आसन्। परन्तु सर्वकारस्य सम्मतिप्राप्तेषु समाचारपत्रेषु तु लोकतन्त्रस्य जीवन्ततायाः प्रचारः भवति स्म। तादृश्यां स्थित्यां विरोधः अतीव कठिनः जातः आसीत्। तस्मिन् काले मूलभूताधिकाराणां रक्षणाय एव सर्वेषाम् आन्दोलनम् आसीत्। तस्मात् आन्दोलनात् एव मूलभूताधिकाराणां रक्षणस्य विचारः आदेशं व्याप्तः। तस्य मूलभूताधिकारस्य विचारस्य प्रचाराय १०० यावत् लघुसमाचारपत्राणि अतीव महत्त्वपूर्णं भागम् अभजन्त। तेषु "साधना" इति अन्यतमं समाचारपत्रम् आसीत्, यस्य तन्त्रिपदे विष्णुमहोदयः आरूढः आसीत्। आपत्काले एव गुजरातराज्ये नरेन्द्रमोदी गुप्ततया सर्वकारविरुद्धम् आन्दोलनस्य सञ्चालनं करोति स्म। एवम् आपत्काले प्रकारद्वयस्य पत्रकारत्वम् आसीत्। एकं तु विष्णु-महोदयादिभिः प्रचल्यमानं पत्रकारत्वं, द्वितीयं तु नरेन्द्रमोदिसदृशैः प्रचाल्यमानं भूगर्भ-पत्रकारत्वम्। अन्ते उभय-पत्रकारत्वस्य संयोजनं भवति स्म। विष्णुमहोदयस्य मतानुसारं [[भारतीयसंविधान]]<nowiki/>स्य इतिहासे, सत्तायाः राजनीतौ च आपत्कालः कश्चन महत्त्वपूर्णः अध्यायः अस्ति। भारतीयसंविधानस्य इतिहासे १९७५ तमवर्षस्य जूनमासस्य २५-२६ दिनाङ्कौ महत्त्वपूर्णौ स्तः। आपत्कालात् प्राक् मासत्रयात् पूर्वमेव आपत्कालसदृशं वातावरणं जायमानम् आसीत्। १९७४ मध्ये गुजराते नवनिर्माणस्य विद्यार्थिनाम् आन्दोलनम् आरब्धम् आसीत्। बिहारराज्ये जयप्रकाशमहोदयः आन्दोलने रतः आसीत्। ततः लोकन्त्रे पुनःप्राणसञ्चारः जातः। अद्यत्वे मिसा-अधिनियमान्तरगतया कारावासे निवसिताः जनाः भारतीयराजनीतौ महत्त्वपूर्णस्थाने विराजिताः सन्ति इति। <ref>{{Cite web |title=m.dailyhunt.in/news |url=https://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/hindusthan+samachar+gujarati-epaper-hinsamgj/bharatiy+bandharanana+itihasama+ane+sattana+rajakaranama+katokati+ek+mahatvapurn+prakaran+do+vishnubhai+pandya-newsid-121827668 |access-date=2020-09-23 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202071255/https://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/hindusthan+samachar+gujarati-epaper-hinsamgj/bharatiy+bandharanana+itihasama+ane+sattana+rajakaranama+katokati+ek+mahatvapurn+prakaran+do+vishnubhai+pandya-newsid-121827668 |deadurl=yes }}</ref> == इतिहासकारत्वेन योगदानम् == विष्णुमहोदयस्य मतानुसारं पुरा भारते अनेके भारतविरोधिनः इतिहासकाराः जाताः, ये स्वतन्त्रतान्दोलनस्य हुतात्मनां विरुद्धम् अतीव कुत्सितानां पुस्तकानां निर्माणम् अकुर्वन्। यदि इतिहासः विकृतः भवति, तर्हि समाजः अपि विकृतः भवति इति। १८५७ स्वान्त्र्यान्दोलने [[झांसी लक्ष्मीबाई|झाँसी राज्ञी]] भारताय आदर्शपूर्णतया युद्धं कृत्वा वीरगतिं प्राप्तवती। परन्तु आङ्ग्ल-नवलकथाकाराः विंशतिवर्षाणि यावत् तस्याः विरुद्धं चित्रं प्रादर्शयन्। आङ्ग्ल-नवलाकारैः झाँसी राज्ञी पुँश्चली, दुष्टा च वर्णिता, या स्वपत्युः हत्याम् अकारयत्। आङ्ग्लाः स्वशासन-बलेन स्वमतयुक्ताः नवलकथाः प्रचारयित्वा ताभ्यः प्रसिद्धम् अपि यच्छन्ति स्म। आहत्य १२ यावत् नवलकथाः सन्ति, याः एतादृशं विकृतं विवरणं प्रर्शयन्ति। कानपुरस्य [[नानासाहिब पेशवा|नाना साहेब]]<nowiki/>-महोदयः वीरतापूर्वकम् आङ्ग्लानां विरुद्धं युद्धम् अकरोत्। परन्तु तस्य विरुद्धं “The Demon of Cawnpore” (Kanpur) <ref>https://www.amazon.in/Demon-Cawnpore-Jules-Verne/dp/9386215179</ref> इति पुस्तकं जुलेस् वर्न्स (Jules Verne) इत्येषः आङ्ग्ललेखकः अलिखत्। कालान्तरे वास्तविकः इतिहासः भारतीयानां सम्मुखम् उपस्थापितः जातः। परन्तु इतोऽपि अत्यधिकं करणीयम् अस्ति इति तस्य मतम्। == रामजन्मभूमिना सह सम्बन्धः == [[राममन्दिरम्, अयोध्या|राममन्दिर]]<nowiki/>स्य निर्माणाय ५०० वर्षेभ्यः अधिकस्य सङ्घर्षः आसीत्, यः सम्पूर्णस्य समाजस्य सङ्घर्षः आसीत्। पाकिस्थानदेशे अपि भारतात् गताः जनाः राममन्दिनिर्माणस्य उत्सवं करिष्यन्ति इति विष्णुमहोदयः पाकिस्थान-देशीयात् पत्रकारात् सूचनां प्राप्तवान्। फाधर् वुल्क-महोदयः [[क्रैस्तमतम्|ईसाई-धर्म]]<nowiki/>प्रचारः आसीत्, यः [[रामः|राम]]<nowiki/>स्य सन्दर्भे एकं सकारात्कमं पुस्तकम् अलिखत्। अर्थात्, रामः न केवलम् एकधर्मस्य कृते अपि सम्पूर्णस्य समाजस्य आराध्यः अस्ति इति तस्य मतम्। [[राममनोहर लोहिया|राममनोहर-लोहिया]]<nowiki/>-महोदयः समाजवादी नेता आसीत्, सः धर्मवर्षे अधिकं बलं न यच्छति स्म, परन्तु तथापि सः उत्तरप्रदेशे रामायण-मेलानाम् आरम्भम् अकारयत्। राममनोहरस्य कथनम् आसीत् यत्, रामः, [[कृष्णः]], [[शिवः]] च राष्ट्रियैकतायाः प्रतिकचिह्नत्वेन समाजे स्थापिताः सन्ति इति विष्णु-महोदयः उल्लिखति। == संरचना == '''पत्रकारिताक्षेत्रे''' योगदानम् : * सहसम्पादकः : Jansatta-Loksatta (Indian Express Group, Gujarat) 1981–1987 * सम्पादकः : Rangtarang-Chandni (Indian Express Group, Gujarat) 1981–1987 * सम्पादकः : Sadhana Magazine 1967–1980 * सम्पादकः : Samantar Manazine from 1987 * सम्पादकः : BIradar Patrika 1986–87 * ब्युरो चीफ : Nav Gujarat Times(Gujarati Daily News Paper) 1994–1997 * ब्युरो चीफ : Dainik Mahanagar, Mumbai from 1996 * कोलमिस्ट : Times of India (गुजरातीसंस्करणम्, 1992–93), सन्देश, दिव्यभास्कर च समाचारपत्राणि '''व्याख्यातृत्वेन''' श्रीविष्णोः योगदानम्: पद्मश्रीविष्णु-महोदयः गुजरातराज्यस्य विभिन्नेषु महाविद्यालयेषु, विश्वविद्यालयेषु च अनुस्नातकस्तरे पाठयति। यथा : * भवन्स कोलेज ऑफ अहमदाबाद * [[भावनगरविश्वविद्यालयः]] * [[दक्षिणगुजरातविश्वविद्यालयः]] * [[गुजरातविश्वविद्यालयः]] * [[गुजरातविद्यापीठम्]] * महाराजा-सयाजीराव-विश्वविद्यालयः शिक्षायाः मण्डलसदस्यः * गान्धीविद्यापीठम् <ref>http://www.gijmc.in/faculties.html{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * नेशनल इन्स्टिट्यु ऑफ मास कोम्युनिकेशन एण्ड जनरालिझम् <ref>http://www.nimcj.org/images/NIMCJ2011.pdf{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[गुजरातीभाषा]] * [[गुजराती साहित्यपरिषद्]] * [[गुजरातीसाहित्यिकाः]] * [[नरेन्द्र मोदी]] == सन्दर्भाः == {{reflist|2}} [[वर्गः:पद्मश्रीपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य लेखकाः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः]] kf0xgnjrjpvtclnezjfcfn10i2c5yni 3 91732 500111 498117 2026-08-09T01:17:39Z Deepfriedokra 30568 Deepfriedokra इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Ibrahim Sani Mustapha]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:IB Muazzam]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Ibrahim Sani Mustapha|Ibrahim Sani Mustapha]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/IB Muazzam|IB Muazzam]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 498117 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ibrahim Sani Mustapha}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> २२:५४, १३ फेब्रवरी २०२६ (UTC) inlo0sab2n9abjhnoxztwtet5jkdy4u 3 92394 500107 500087 2026-08-08T14:07:58Z NehalDaveND 9230 /* अनावश्यकसम्पादनं स्थयतु */ नवीनविभागः 500107 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sumit Verma CSU}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२६, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) == विद्यारम्भं == सरस्वती नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणी। विद्यारम्भं करिष्यामि सिद्धिर्भवतु मे सदा।। भावार्थ:- हे सरस्वति मातः! तुभ्यं नमः। त्वं वरदायिनी असि तथा मनोकामनाः पूर्णयित्री असि। अहं मम शिक्षायाः आरम्भं करिष्यामि। हे मातः! मह्यं सदा ज्ञानं सफलतां च देहि। सुमित वर्मा [[User:Sumit Verma CSU|Sumit Verma CSU]] ([[User talk:Sumit Verma CSU|चर्चा]]) ०७:४९, ७ आगस्ट् २०२६ (UTC) == अनावश्यकसम्पादनं स्थयतु == कृपया एतादृशं लेखहननकार्यं स्थगयतु अन्यथा प्रतिबन्धनं भविष्यति। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १४:०७, ८ आगस्ट् २०२६ (UTC) cjxsbvgzpspwtxebpttsk40kzecxh6p 0 92395 500114 500097 2026-08-09T01:42:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500114 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Chattampi Swamikal}}   [[सञ्चिका:Statue_of_chattampi_swamikal_at_attukal_temple_DSC_8709.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्| अट्टुकल मन्दिरे स्वामीजी की मूर्ति]] '''चत्तम्बी स्वामी''' अथवा '''परमभट्टरक विद्याधिराज चत्तम्बी स्वामी''' ( [[२५ अगस्त]] १८५३ – [[५ मई|५ मे १]] ९२४ ) एकः आध्यात्मिकः नेता आसीत् यः [[केरळराज्यम्|केरलस्य]] सामाजिकपुनर्जागरणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म |. [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुधर्मे]] ब्राह्मणप्रभुत्वस्य विषये प्रश्नं कृत्वा सः सार्वजनिकप्रमुखतां प्राप्तवान् | सः पट्टिसद्या, मिश्रभोजना इत्यादीनां पुनर्जागरण-आन्दोलनानां अपि अग्रणीः अभवत्, तस्य "ईसाईधर्मस्य विनाशः" इति पुस्तकेन सः उल्लेखनीयः अभवत् । चत्तम्बी स्वामीगलः तान् विषयान् सार्वजनिकमञ्चेषु प्रस्तुतवान् येषां विषये तावत्पर्यन्तं केरलसमाजेन चर्चा न कृता आसीत्, यथा जातिव्यवस्थायाः अस्वीकारः, स्त्रीपुरुषाणां समानता, सार्वत्रिकशिक्षायाः आह्वानं च। तस्य कार्यशैली तर्कस्य आलोके धार्मिकमिथकानाम्, रीतिरिवाजानां च समीपगमनम् आसीत् । == जन्म बाल्यता च == स्वामीकलस्य जन्म २५ अगस्त १८५३ तमे वर्षे [[तिरुवनन्तपुरम्|तिरुवनन्तपुरमस्य कन्नन्मूला -]] नगरे 'उल्लुर्कोडे वीडू' इति निर्धन- नायर- कुटुम्बे अभवत् । तस्य पिता थामरसेरी वासुदेवशर्मा माता नाङ्गदेवी । यद्यपि तस्य वास्तविकं नाम अय्यप्पन् आसीत् तथापि बाल्यकाले सः कुञ्जन इति उपनामेन प्रसिद्धः आसीत् । .स्वामी बाल्यकालात् सामाजिक-आर्थिक-अन्यायानां प्रबलविरोधः आसीत् इति कथ्यते । स्वामी-माता नम्बूथिरी-गृहे (कोल्लूर् मठ्) गृहसेवकरूपेण कार्यं करोति स्म, परिवारस्य पोषणं च करोति स्म । तस्य पिता लघुमन्दिरस्य ब्राह्मणपुरोहितः आसीत् । सः अपि दरिद्रः आसीत् । सजातीयविवाहात् उत्तरदायित्वं नासीत्, उच्चजातीयत्वात् च स्वसन्ततिस्पर्शं कर्तुं न अनुमन्यते स्म, तस्य पिता बाल्यकालात् एव जातिव्यवस्थायाः अत्यन्तं अन्यायानां विरुद्धं मानसिकतां स्वामी इत्यस्य मनसि प्रवर्तयति इति कथ्यते । <ref name="Raman2" /> परन्तु अस्य नूतनवादस्य प्रतिकारः अस्ति यत् तस्य पिता वासुदेवशर्मा तस्मै मलयालमभाषायाः पठनलेखनं शिक्षयति स्म ।<ref name="Raman">{{Cite book |url=http://books.google.co.in/books/about/Chattampi_Swami_An_Intellectual_Biograph.html?id=K-JRfipEdV0C&redir_esc=y |title=Raman Nair, R and Sulochana Devi, L (2010). Chattampi Swami: An Intellectual Biography. Trivandrum, |publisher=Chattampi Swami Archive, Centre for South Indian Studies, Trivandrum |access-date=26 May 2013}}</ref> स्वामी इत्यस्य बाल्यकाले बहवः मित्राणि निम्नवर्णीयाः, दरिद्राः च आसन् । तेषां विनम्रपरिस्थितिः अपि स्वामी इत्यस्य विचाराणां स्वरूपनिर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म . <ref name="Raman3" /> <ref name="Raman" />. स्वामीजी कोल्लूर् मठस्य ब्राह्मणेभ्यः संस्कृतं शिक्षितवान् । == शिक्षा == अत्यन्तं दुर्बलपरिवारस्य कारणात् स्वामी इत्यस्य औपचारिकशिक्षाप्राप्त्यर्थं साधनं नासीत् । स्वामी स्वपितुः, समीपस्थगृहेभ्यः बालकानां च साहाय्येन स्वपत्राणां अभ्यासं करोति स्म । [[संस्कृतम्|संस्कृत-]] [[तमिळ्भाषा|तमिल-]] [[मलयाळम्|मलयालम्-]] भाषायाः प्राथमिकपाठान् कण्ठस्थं कृतवान् . किञ्चित्कालानन्तरं सः वादिवीेश्वरं वेलुपिल्लै आसन इत्यस्मात् गणितं पठनं च शिक्षितवान् । गृहस्य समीपे कोल्लूर् मठस्य विद्वांसः बालकस्य शिक्षणरुचिं ज्ञात्वा अमरकोशः, सिद्धरूपः, लघुकाव्याः च पाठयन्ति स्म । पञ्चदशवर्षीयः सः पेट्टा-नगरस्य रमनपिल्लै आशन् इति विद्वान्-विद्यालये सम्मिलितः । आशन कुञ्जनः विद्यालयस्य चत्तम्बी इति नियुक्तः । 'चत्तम्बी' इत्यस्य अर्थः केवलं नियमानाम् अङ्गीकारः - नेता - इत्यर्थः । अनेन सह कुञ्जन पिल्लै चत्तम्बी इति नाम्ना प्रसिद्धा भवितुं आरब्धा । पश्चात् प्रौढत्वेन अपि तस्य नाम्नि 'चत्तम्बी' इति उपाधिः योजितः । == प्रश्नतरङ्गयोः मध्ये == बालकः दीर्घकालं यावत् अध्ययनं कर्तुं न शक्तवान् । गृहे दारिद्र्यस्य कारणात् तस्य अध्ययनं स्थगितव्यम् आसीत्, धनं अर्जयितुं तस्य मातुः भ्रातृभ्रातृणां च कार्यस्य आवश्यकता आसीत् । तस्य कस्यापि कार्यस्य प्रति अरुचिः, विरक्तिः वा नासीत् । मन्यते यत् यदा सर टी. माधवरावः दीवानः आसीत् तदा सचिवालयस्य निर्माणार्थं इष्टकाः, वालुकाः, मृत्तिका इत्यादीनि वहितुं तस्य सौभाग्यं आसीत् अतः प्रशासनिकसङ्कुलस्य निर्माणप्रक्रियायां अस्याः घटनायाः महती भूमिका आसीत् इति मतम् । . तदनन्तरं सः कोल्लूर् मठस्य पुस्तकपालकरूपेण कार्यं कृतवान् । सः किञ्चित्कालं यावत् वकिलः, लिपिकः च इति कार्यं कृतवान् । पश्चात् सः नेयत्तिन्कारे किञ्चित्कालं यावत् दस्तावेजलेखकरूपेण कार्यं कृतवान् । धर्मदर्शन-इतिहास-आदिषु तस्य रुचिं ज्ञात्वा स्थानीयनिवासिनः स्वसंशयं निर्मूलयितुं तस्य युवकस्य समीपं गन्तुं आरब्धवन्तः । तस्य दीर्घदाढ्यं, नित्यं योगाभ्यासं, ध्यानं, सरलजीवनं च जनाः आदरं दातुं आरब्धवन्तः । एवं कुञ्जनपिल्लस्वामी इति तत्र प्रसिद्धः । अनेके लेखकाः अतीव दरिद्रकुटुम्बात् आगताः । तेषां सर्वेषां सर्वदा कार्याणि न प्राप्यन्ते स्म । एतत् अवगत्य कुञ्जन पिल्लई स्वस्य प्राप्तस्य भागं येषां कृते किमपि न प्राप्तवन्तः तेषां कृते वितरितवान् । युवकस्य सर्वेषां प्रति समानः प्रेम आसीत् । अनन्तरं तस्य स्थानान्तरणं भूतपाण्डीनगरं जातम् । अयं क्षेत्रः दक्षिणभारतीयदर्शनस्य, संस्कृतिस्य, विज्ञानस्य च पालना अस्ति । एतत् स्थानं परितः गृहाणि, मन्दिराणि च शैवधर्मस्य, सिद्धचिकित्सायाः च विषये ज्ञातुं उत्तमस्थानानि आसन् । अत्र कुञ्जनः तमिलभाषायाः ज्ञानं अधिकं वर्धितवान् । धर्म, दर्शनं, इतिहासः, चिकित्साशास्त्रं च विषये तमिलभाषायां काश्चन पुराणाः पाण्डुलिप्याः, ताडपत्राणि च परीक्षितुं सः सुवर्णमयः अवसरं प्राप्तवान् । परन्तु शीघ्रमेव, सः स्वकार्यं त्यक्त्वा तिरुवनन्तपुरं प्रत्यागतवान् । सः सचिवालयस्य लिपिकानां नियुक्त्यर्थं दीवान सर टी. माधवराव इत्यनेन संचालितं परीक्षां उत्तीर्णं कृत्वा तत्र लिपिकः अभवत् । परन्तु कुञ्जनपिल्लई चिरकालं यावत् सर्वकारीयकर्मचारी न अभवत् । == ज्ञानप्रजागरणम् == सरकारीकार्यं त्यक्त्वा कुञ्जनपिल्लै रमणपिल्लै आसनस्य नेतृत्वे 'ज्ञानप्रजागराम' इति सांस्कृतिकसमूहस्य सक्रियसदस्यः अभवत् । .. अनेन मनोनमनीयम् सुन्दरम् पिल्लै, थिक्कड अय्यस्वामी, स्वामीनाथदेशिकान् इत्यादीन् महान् विद्वान् मिलितुं अवसरः प्राप्तः <ref name="Raman4" /> । एवं विद्वानैः सामाजिकराजनैतिककार्यकर्तृभिः सह सम्पर्कं कृत्वा स्वज्ञानस्य विस्तारस्य अवसरः प्राप्तः । मनोनमण्यम् सुन्दरम् पिल्लै इत्यनेन सह तस्य मैत्री पाश्चात्यदार्शनिकग्रन्थानां अवगमने अपि च बाइबिल-अध्ययने अपि साहाय्यं कृतवती । सः संस्कृतव्याकरणस्य अध्ययनार्थं इलथुररामशास्त्रीनगरं गतः <ref name="Raman4" /> । तिरुवनन्तपुरम-महाराजमहाविद्यालये तमिल-प्रोफेसरः स्वामीनाथदेशिकनः तमिलव्याकरणं पाठयति स्म । थिकाउड् अय्यस्वामी इत्यनेन सह तस्य परिचयः कुञ्जनपिल्लै इत्यस्य कृते तमिलशास्त्राधारितवेदान्तचिन्तनस्य , -विशेषतः दक्षिणस्य शैवीनां पारम्परिकचिन्तनव्यवस्थासु द्वारं उद्घाटितवान्. == सुब्बाजडावलभ समिपे उच्च अध्ययनम् == तिरुनेलवेलीमण्डलस्य कल्लादकुरिची ग्रामे सुब्बा जटापथी इत्यस्य ज्ञानमन्दिरे कुञ्जनपिल्लै इत्यस्य शिक्षायाः कारणात् तस्य दृष्टिः आध्यात्मिकप्रगतिः च सिद्धा अभवत् <ref name="Raman"/>. सुब्बा जातवल्लभरः सम्पूर्णे दक्षिणभारते सुप्रसिद्धः आचार्यः आसीत् । तर्कशास्त्रे, व्याकरणे, तत्वशास्त्रे, भारतीयाध्यात्मिकमीमांसशास्त्रे, वेदेषु, वेदान्तेषु च सः अप्रतिमः आसीत् । तस्य कुटुम्बस्य वेनाट्टुराजैः सह निकटसम्बन्धः आसीत् । विभिन्नविषयेषु कार्यशालासु, वादविवादेषु च भागं ग्रहीतुं देशस्य सर्वेभ्यः विद्वांसः तस्य गृहम् आगच्छन्ति स्म । तेषु सर्वेषु भागं ग्रहीतुं कुञ्जनपिल्लै इत्यस्य अद्वितीयः अवसरः प्राप्तः । प्राचीनपाण्डुलिपिभिः समृद्धं, विद्वान्विमर्शैः वादविवादैः च परिपूर्णं, यत्र च विविधविषयेषु सततं अध्ययनं भवति स्म, तस्मात् गुरुकुलात् कुञ्जनपिल्लै धर्मसमाजमाश्रितं वैज्ञानिकसंशोधनं प्रारभत । <ref name="Raman" />. तस्मात् ज्ञानमन्दिरात् एव सः युवकः तमिल-संस्कृत-विज्ञानयोः गहनं विस्तृतं च ज्ञानं प्राप्तवान् । सः विद्वान् भिक्षुः जीवने वेदं, वादविवादं, व्याकरणं, काव्यविश्लेषणं, मन्त्रविज्ञानं च अधीत्य । युवकस्य स्मृतिः अपारः आसीत् । सः श्रुतं पठितं वा कदापि न विस्मरति स्म । एतत्सर्वं कृते मुनिसदृशः गुरुः तम् शिष्यम् अन्यस्मात् अपि अधिकं प्रेम्णा अकरोत् । गुरुणा सह यात्राभिः युवाशिष्याय शैवशिक्षकैः, तपस्विनः, सिद्धचिकित्साविशेषज्ञैः, वाद्यवादकैः च परिचयः, संवादः च कर्तुं सुवर्णमयः अवसरः प्राप्तः तस्मिन् ग्रामे एकस्मात् महान् योगिभ्यः सः तमिलनाडुदेशे विद्यमानस्य योगव्यवस्थायाः उच्चपदवीं ज्ञातवान् । परम्परागतरूपेण सिद्धव्यवस्थायाः आचरणं कुर्वन्तः कुटुम्बात् सः सिद्धचिकित्सायाः मूलभूतविषयान् ज्ञातवान् ।.पश्चिमपर्वतशृङ्खलानां दक्षिणान्ते स्थिते तस्मिन् क्षेत्रे दृश्यमानानां बहूनां औषधवनस्पतयः तेषां उपयोगानां विषये च ज्ञातवान् कल्लादकुरिचितः निर्गमनपूर्वं सः सिद्धचिकित्साविषये प्रायः सर्वान् प्रामाणिकग्रन्थान् पठित्वा अध्ययनं कृतवान् । जातवल्लभगुरुकुले प्रायः नित्यं संगीतप्रदर्शनानि भवन्ति स्म । सः तस्य अवसरस्य लाभं गृहीत्वा कलाकारैः सह परिचयं कृत्वा तासां वाद्ययन्त्राणां प्रयोगस्य पद्धतीनां अवगमनं कृतवान् । युवकस्य दीर्घकृष्णदाढ्यं, ललाटे भस्म, सरलं श्वेतवस्त्रं, शरीरस्य स्वच्छता, सङ्गीतस्य रुचिः, विविधविज्ञानस्य ज्ञानं च सर्वं तं संन्यासी इव भासयति स्म । जातवल्लभेन सह सङ्गतिः अपि तस्य स्वतन्त्रतया परिभ्रमणं कर्तुं साहाय्यं कृतवान्। एतस्मिन् सर्वेषु महत्त्वपूर्णं वस्तु आसीत् यत् तत्र संन्यासीनां कृते जातिप्रतिबन्धाः न आसन् । तस्मिन् विषये अपि शैवीः कठोरः नासीत् । एतेन सर्वैः कुञ्जनपिल्लै कल्लडकुरिचिविषये स्वकौशलं ज्ञानं च विकसितुं वातावरणं निर्मितम् । यदा यदा समयः आसीत् तदा तदा प्राचीनशैवीग्रन्थान् पठति स्म, अध्ययनं च करोति स्म । तत्र शान्तं शान्तं च वातावरणं, परिनाथप्रजन आचार्यैः प्रदत्तं ध्यानं प्रेम च, ज्ञानस्य च अनन्तं तृष्णां च, येन सर्वैः युवकं विद्याधिराजपदवीं प्राप्तम्। कुञ्जनपिल्लै कल्लडकुरिचिनगरे गुरुकुले व्यतीतदिनात् प्रचिनमलयालम्, वेदाधिकरणनिरूपणम्, अद्वैतचिन्तपद्धिः इत्यादीनां ग्रन्थानां रचने क्षमता, प्रेरणा <ref name="Raman5" /> प्राप्ता <ref name="Raman5" /> तत्र ४ तः ६ वर्षाणि यावत् निवसति स्म । कल्लादकुरिचि-नगरे तस्य समयः एव तस्य भविष्यस्य महत्त्वस्य आधारं स्थापितवान् । == ईसाई इस्लामिक सूफी अध्ययन == कल्लादकुरिचीं त्यक्त्वा सः युद्धकलायां गुप्तबिन्दुनाम् तंत्रिकाकेन्द्राणाम् आधारेण शरीरस्य गुप्तविज्ञानं मर्माविद्यां, अगस्त्यमहर्षेः योगं च कुमारवेलुनाम्ना सिद्धात् नादरसमुदायस्य सदस्यात्मनान्दस्वामीगलस्य च अध्ययनं कृतवान् । <ref name="Raman"/> सः दक्षिणतमिलनाडुनगरस्य एकस्मिन् ईसाईचर्चमध्ये पुरोहितेन सह किञ्चित् समयं व्यतीतवान्, बाइबिलस्य, ईसाईसिद्धान्तानां च अध्ययनं कृतवान् । <ref name="Raman" /> सः कन्याकुमारीनगरस्य मुस्लिमविद्वान् सिद्धान् च शिष्यः अभवत्, अत्यावश्यकं अरबीभाषां, कुरानं, इस्लामिकसिद्धान्तान् च कण्ठस्थं कृतवान् <ref name="Raman" /> । तस्य धर्मस्य शास्त्रेषु सूफी रहस्यवादस्य च ज्ञाता थाङ्गलः कुञ्जनपिल्लै इत्यस्मै इस्लामधर्मस्य मुख्यविचारानाम् परिचयं कृतवान् । पारम्परिकनियमानुसारं अरबीभाषायां कुरानस्य श्लोकानां पाठः अपि तस्मै शिक्षितः आसीत् । == अवधूतदिनानि == एतान् गुरुन् त्यक्त्वा कुञ्जनपिल्लै दक्षिणभारते किञ्चित्कालं यावत् भ्रमितवान् । तस्य भ्रमणं तमिलनाडुदेशे वर्तमानस्य आन्ध्रप्रदेशस्य दक्षिणभागेषु च प्रसृतम् । सः सर्वाम् रात्रौ यात्रां करोति स्म। सः मार्गपार्श्वेषु सार्वजनिकतीर्थेषु, मन्दिरेषु, वृक्षछायायां, मुक्तक्षेत्रेषु वा दिवसं यापयति स्म । सः अभक्षणं दिनानि यावत् भ्रमति स्म। यदि कश्चित् तस्मै किमपि ददाति स्म तर्हि सः तत् खादति स्म; अथवा मन्दिरात् तत्र समागतानां भक्तानां वा तपस्वीनां वा पूजापश्चात् वितरितानि नैवेद्यं खादति स्म। एवं कुञ्जनपिल्लै भटकावक इव मदुरै, तंजावूर, चिदम्बरम्, काञ्चीपुरम्, रामेश्वरम्, तिरुपराम कुन्तम् इत्यादिषु अनेकस्थानेषु यात्रां कृतवान् । अस्मिन् भ्रमणकाले सः तिरुपतिं कोल्लूरनगरस्य मूकम्बिकामन्दिरं च गतवान् इति विश्वासः अस्ति । तस्य जीवनकाले प्रकाशितायां आधिकारिकजीवनवृत्ते उक्तं यत् अध्ययनानन्तरं अस्मिन् तीर्थयात्रायां कन्याकुमारीतः बद्रीनाथपर्यन्तं, भृगुकचातः कामरूपपर्यन्तं तीर्थस्थानानि च अन्तर्भवन्ति स्म . प्रत्यागमनानन्तरं कन्याकुमारीमण्डलस्य मारुत्वपर्वतस्य गुहायां चिरकालं यावत् तपः अकरोत् । ततः प्रत्यागत्य कुञ्जनपिल्लई तिरुवनन्तपुरमस्य समीपे ग्रामे आयोजितस्य भोजस्य अवशिष्टानि आवाराकुक्कुरैः सह खादन्तं आवाराम् अपश्यत् । ततः कुञ्जनपिल्लई आवारस्य अनुसरणं कृत्वा एकं वनम् अगच्छत्, आवारा च कुञ्जनपिल्लई ब्राह्मणवादं प्रति नेतवान्, यथा अधिकांशः जीवनीग्रन्थाः वदन्ति<ref name="Raman"/>. == मित्रसमूहाः == ज्ञानप्रजागराम’-इत्यस्मात् प्रेरणाम् आकर्षयन्-‘सहृदयसमाजम्’-माध्यमेन पेरुणाली-पार्श्वे आरब्धा उपक्रमात्-स्वामी केरल-देशे अनेकानाम् अनौपचारिकसमूहानां निर्माणस्य प्रेरकशक्तिः अभवत् एतेषां समूहानां उद्देश्यं साहित्यं धर्मं च तृणमूलस्तरस्य जनानां कृते सुलभं उपयोगी च कर्तुं आसीत् । <ref name="Raman"/>. प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे एतादृशाः मित्रसमूहाः परिवारसमागमाः च स्वामी आगमनसमये सक्रियताम् अवाप्तवन्तः । यदा स्वामी कस्मिंश्चित् मित्रगृहे आगतः तदा तस्य क्षेत्रवासिनः सर्वे तत्र समागताः । एतादृशेषु समागमेषु प्रथमं स्वामी इत्यस्य टिप्पणीनां, कृतीनां च विस्तरेण चर्चा अभवत् । स्वामी गमनानन्तरम् अपि ते प्रतिदिनं तत्र समागत्य चर्चां कुर्वन्ति स्म । स्वामी इत्यस्य अधिकांशं कृतयः एतादृशानां मित्रसमूहानां चर्चायै तेषां मतनिर्माणार्थं च सज्जीकृतानां टिप्पणीसङ्ग्रहाः सन्ति । पश्चात् केरलस्य आध्यात्मिक-सामाजिक-राजनैतिक-आर्थिक <ref name="Sukumara2" /> क्षेत्रेषु महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्तः बहवः जनाः स्वयौवने एतादृशसमागमात् प्राप्तां प्रेरणाम् अभिलेखितवन्तः <ref name="Sukumara2" /> .एतेषु समागमेषु सहभागिषु समाजस्य विभिन्नक्षेत्राणां प्रभावशालिनः, लेखकाः, वक्तारः, प्रशासकाः च आसन् । एतेषु समागमेषु उपस्थितानां युवानां कृते ते आदर्शरूपेण प्रेरणारूपेण च कार्यं कृतवन्तः । स्वामी इत्यस्य मित्रसमूहाः लघुकार्यशालाः आसन् ये विविधक्रियाकलापानाम् आवश्यकं ज्ञानं प्रशिक्षणं च प्राप्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति स्म यत् लेखरूपेण, भाषणं, विविधप्रगतिशीलक्रियाकलापस्य मार्गदर्शिकारूपेण, मतरूपेण च जनानां कृते गमिष्यति स्म स्वामी इत्यस्य कार्याणि एतादृशानां लघुसमूहानां माध्यमेन आसीत् । स्वामी-पद्धतिः आसीत् यत् गृहस्थस्य, गृहस्थस्य, व्यक्तिस्य च विकासेन परिवारस्य व्यापकविकासः सक्षमः भवतु, एषा प्रगतिः परितः परिवारेषु प्रसारयितुं शक्नोति स्वामीना आरब्धा एषा प्रक्रिया अतीव सीमितपरिमाणे अपि देशेषु कालेषु च कथं प्रसृता इति अनेकानि उदाहरणानि वयं दर्शयितुं शक्नुमः । == समूहनवोद्धान क्रियाकलापाः == स्वामी विद्वान् आसीत्। सः सङ्गीतनृत्यचित्रकला इत्यादिषु सर्वेषु कलासु निपुणः आसीत् । अध्ययनं संशोधनं च तस्य नित्यं तपस्या आसीत् । अद्वैतदर्शनेन समर्थिताः जातिव्यवस्थायाः निरर्थकत्वस्य स्पष्टीकरणार्थं मलयालमभाषायां प्रथमाः ग्रन्थाः वेदाधिकरीनिरुपानादयः आसन् । धर्मजातिनाम्ना अत्याचारान् जनान् अवगतं कृतवन्तः । तत्कालीन ऐतिहासिकग्रन्थेषु पक्षपातपूर्णदृष्टिकोणान् उदघाट्य जातिव्यवस्थायाः एकदा जातिव्यवस्थायाः अन्तर्गतं पदातिकृतानां खण्डानां सांस्कृतिक-आर्थिक-विकासे जाति-व्यवस्थायाः भूमिका स्पष्टीकृता, तेषां आत्मसम्मानं, अन्यैः सह स्थातुं च सामर्थ्यं च दत्तम् <ref name="Govindha2" />. स्वामीगलस्य कृतयः तान् अन्यैः सह स्थातुं बलं ददति | सः सामान्यजनैः धर्मस्य दर्शनानां च विषये यत् किमपि ज्ञातव्यं तत् स्वभाषायां सरलतया स्पष्टतया च व्याख्यायते । एवं प्रकारेण स्वामीगलः कुशलतया स्वकृतीनां मैत्रीणां च उपयोगेन सामान्यजनेभ्यः सामाजिकराजनैतिक-आर्थिकविषयेषु आवश्यकं ज्ञानं प्रदातुं, तेषां मतं च निर्मातुं च प्रयुक्तवान् स्वामी इत्यस्य प्राचिनमलयालम्, वैदिक - अधिकार-समीक्षा, क्रिश्चियन <ref name="Gopala2" /> सारः, जीवकरुण्यनिरूपम्, अद्वैतचिन्तपद्धिः इत्यादयः कृतयः केरल-देशे तत्कालीनसामाजिकसुधारं बहु प्रभावितवन्तः . उन्नीसवीं शतके सर्वे सामाजिकाः, आर्थिकाः, राजनैतिकाः विषयाः धर्मस्य ग्रहणे एव आसन् । अतः एतेषु क्षेत्रेषु दोषाणां बलं दत्तवन्तः धर्मतत्त्वानां विरुद्धं प्रथमं स्वामी स्वरः उत्थापितः इति स्वाभाविकमेव आसीत् । यः योगी आत्मज्ञानं प्राप्तवान्, चमत्कारिकशक्तयः पुरुषः, विद्वान्, सत्ताधारिभिः बहूनां सम्मानितः, तत्कालीनसामाजिकव्यवस्थायां मध्यमवर्गे जातः च, प्रसंगवशं बहूनि वस्तूनि स्वामी कार्येषु सहायकानि अभवन् । पुनर्जागरणस्य ये तत्त्वानि मानवतां अधिकाधिकं मानवतां, स्वतन्त्रतां, प्रगतिम् च प्रति नेतवन्तः ते भारते उन्नीसवीं शतके प्रादुर्भूताः । एताः प्रवृत्तयः बङ्गदेशे केरलदेशे च एकस्मिन् एव काले दृश्यन्ते स्म । विंशतिशतकस्य प्रथमार्धस्य समाप्तेः पूर्वं न केवलं धार्मिकविषयेषु, अपितु सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकक्षेत्रेषु अपि क्रान्तिकारी परिवर्तनं जातम् आसीत् बङ्गदेशे श्रीरामकृष्णः, स्वामी विवेकानन्दः, ईश्वरचन्द्रविद्यासागरः च इव चत्तम्बीस्वामी, तदनन्तरं नारायणगुरुः, सुभानन्दस्वामी, वाग्भतानन्दः च केरलदेशे पुनर्जागरणस्य उपक्रमस्य नेतृत्वं कृतवन्तः । ते धार्मिकाभ्यासेषु शताब्दपुराणपरम्पराः अपहृत्य तेषु सर्वाधिकं शक्तिशाली क्रूरं च जाति-आधारित-दोषाः आसन् यत् स्वामी-स्वरः स्फुलिङ्ग-वत् पतति स्म <ref name="Raman"/>. == स्थानीयभाषायाः विकासः == पुनर्जागरणस्य इतिहासः राष्ट्रभाषाविकासस्य इतिहासः अपि अस्ति । स्थानीयभाषायाः विकासः, शिक्षायाः उपलब्धता च केरलदेशे अपि पुनर्जागरणस्य मुख्यविशेषताः आसन् । जीवने सफलतायै आवश्यकं ज्ञानं यदि निम्नवर्गं प्राप्तुं भवति तर्हि तादृशं ज्ञानं स्वभाषायां एव प्रदत्तव्यम् इति अपि स्वामी जानाति स्म <ref name="Raman"/>. स्वामी प्रथमः अपि मलयालमभाषायां उपयोगी पुस्तकानि उपलभ्यते स्म, येन जनान् आध्यात्मिकविषयाणां विषये, तत्कालीनस्य क्षीणसामाजिकव्यवस्थायाः विषये च शिक्षितुं शक्यते स्म । स्वामी कृतयः अनेकानि ज्ञानानि बोधयन्ति यत् केवलं संस्कृते एव सामान्यजनभाषायाम् उपलभ्यते स्म । संस्कृतस्य माहात्म्यं व्यर्थमिति स्वामी मूलभाषायां स्थापयति। तावत्पर्यन्तं धार्मिका वैज्ञानिकग्रन्थाः केवलं संस्कृते एव उपलभ्यन्ते स्म । स्वामीप्रयत्नात् पूर्वं विधिना सामान्यजनस्य निराकृतं वैदिकविज्ञानादिविषयाणां ज्ञानं स्वभाषायां उपलभ्यते इति स्वप्नमपि न कश्चित् कल्पयितुं शक्नोति स्म । नवदशशताब्द्याः आरम्भे निम्नजातयः शिक्षाव्यवस्थायाः सर्वथा बहिष्कृताः आसन् । यदि ते ज्ञानसंस्कृतेः ऊर्ध्वतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति तर्हि तेभ्यः शैक्षिकसुविधाः दातव्या इति स्वामी निश्चयः आसीत्, यतः तेभ्यः पूर्वमेव जातिव्यवस्थायाः क्रूरविवेकस्य अधीनाः आसन्, तेषां मानवअधिकारः अपि अङ्गीकृताः आसन् . एषः अभिप्रायः स्वामी कार्येषु कार्येषु च स्पष्टतया दृश्यते ।{{Renaissance of Kerala}} == जातिव्यवस्थायाः अस्वीकारः == प्राचीनकेरलदेशे जातिव्यवस्था नासीत् । उत्तरभारतात् केरलदेशं प्रवासं कृत्वा अष्टमशताब्द्याः आरभ्य अत्र सत्तां प्राप्तवन्तः ब्राह्मणाः स्वाधिपत्यं सुनिश्चित्य व्यवसायाधारेण सामाजिकविभाजनं कठोरं कृतवन्तः । एवं अनेकाः जातिः उपजातिः च अस्तित्वं प्राप्तवन्तः । उच्चवर्णाः सावर्णाः, अधोवर्णाः अवर्णाः च । अवर्णानां उपरि सावर्णानां वर्चस्वं जातिव्यवस्थायाः मूलम् अस्ति । उच्चजातीयब्राह्मणाः सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकक्षेत्रेषु सत्तां गृहीतवन्तः । तेषां आधिपत्यं जीवनस्य भौतिकक्षेत्रेषु आध्यात्मिकक्षेत्रेषु च प्रबलं जातम् । अवर्णानां भाषा-वेष-भोजन-आदिषु सभ्यविधिः अङ्गीकृता आसीत् यदा भिन्न-भिन्न-जातीयानां जनाः परस्परं सम्पर्कं कुर्वन्ति स्म तदा उच्चजातीयैः सह विशेषं दूरं निर्धारितं भवति स्म, यत् नायरस्य कृते ४ पादतः, एझवस्य कृते २८ पादतः, पुलयरस्य कृते ९६ पादतः आरभ्यते स्म । अवर्णानां मन्दिरं वा मन्दिरस्य परितः मार्गेषु वा प्रवेशः न भवति स्म । स्पृष्टं सर्वं स्पृष्टं वायुमपि अशुद्धं मन्यन्ते स्म । तेषां मन्दिरेषु प्रवेशः न भवति स्म । एतत् सर्वं शक्तिं प्रभावं च प्राप्तानां ब्राह्मणानां नियमानाम् आचारानाम् परिणामः आसीत् <ref name="Sukumara3" /> । दिव्यं अभिप्रायं च दत्तवन्तः । जातिव्यवस्थायाः केरलं अनेकस्तरयोः विभक्तम् । अल्पसंख्याकाः नम्बूथिरीः क्षत्रियः च जातिव्यवस्थायाः शीर्षस्थाने आसन् । बहुमतस्य निम्नजातीयानां सामाजिकराजनैतिक-आर्थिकक्रियाकलापानाम् नियन्त्रणं ते कुर्वन्ति स्म । जातिः पारम्परिकः आसीत्, यतः प्रत्येकं जातिः विशिष्टव्यापाराः नियुक्ताः आसन्, अतः निम्नवर्णाः उच्चतरकार्यं स्वीकुर्वितुं न शक्नुवन्ति स्म । समाजे व्यक्तिनः स्थितिः जाति-आश्रितः आसीत् । धनस्य एकाधिकारः उच्चजातीयेषु एव सीमितः आसीत् । केरल-इतिहासस्य विषये तावत्पर्यन्तं विद्यमानान् बहून् सिद्धान्तान् स्वामीनः -ग्रन्थाः स्पष्टतया प्रश्नं कुर्वन्ति । जातिव्यवस्थायाः क्रूरविवेकस्य अधीनतां प्राप्य मानवअधिकारं नकारयन्तः समाजस्य निम्नवर्गस्य स्वामित्वस्य भावः सृज्यन्ते, ते महतीं धरोहरस्य स्वामिनः सन्ति, ते अपि समाजे समानपदवीं अवसराणाम् च अधिकारिणः सन्ति इत् स्पष्टिकरुम् एव सः तान् रचिताः सन्ति <ref name="Raman"/>. == कालान्तरे == तस्य केचन शिष्याः बोधेश्वरन, पेरुन्नेल्ली कृष्णन वैद्यन्, वेलुथेरी केसवन वैद्यन्, कुम्बलमथु शंकुपिल्लै, नीलकान्त तीर्थपदारः च आसन् । == समाधि == [[सञ्चिका:Chattambi_swamy_samadi4.jpg|लघुचित्रम्| कोल्लम के पनमना आश्रम में चत्तम्बी स्वामी के समाधि]] [[सञ्चिका:Chattambi_swamy_samadi1.jpg|लघुचित्रम्| कोल्लम के पनमना आश्रम में चत्तम्बी स्वामी के समाधि]] अन्तिमेषु वर्षेषु स्वामी अनेकव्याधिभिः पीडितः आसीत् । सः तं द्रष्टुं आगच्छन्तं सर्वेभ्यः कथयति स्म यत् तस्य दिवसाः गणिताः सन्ति, तस्य जीवनं नास्ति इति । अन्ते १९२४ तमे वर्षे मेमासस्य ५ दिनाङ्के अपराह्णे ३:०० वादने सः स्वर्गं गतः । पनमनाश्रमः समाधिस्थानम् अस्ति <ref>{{Cite web|url=http://lsgkerala.in/chavarablock/history/|title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ്|accessdate=2013-03-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193651/http://lsgkerala.in/chavarablock/history/}}</ref> । तस्य मर्त्यावशेषाः पनमनाश्रमस्य परिसरे एव अन्त्येष्टिताः आसन् । == सामाजिकसुधारं प्रभावितं कृतवन्तः ग्रन्धाः == स्वामी इदमपि जानाति स्म यत् जीवने सफलतायै आवश्यकं ज्ञानं यदि निम्नवर्गं प्राप्तुं भवति तर्हि तादृशं ज्ञानं स्वभाषायां एव प्रदत्तव्यम् इति। स्वामी प्रथमः मलयालमभाषायां उपयोगिनो पुस्तकानि उपलभ्यते स्म, येन जनान् आध्यात्मिकविषयेषु, तत्कालीनस्य क्षीणसामाजिकव्यवस्थायाः विषये च शिक्षितुं शक्यते । स्वामी इत्यस्य ग्रन्थाः सामान्यजनभाषायां संस्कृते एव यत् ज्ञानं उपलब्धम् आसीत् तस्य बहुभागं प्रसारयति, स्वामी च मूलभाषायां संस्कृतस्य माहात्म्यम् अमूर्तम् इति स्थापयति। समाजे निम्नवर्गस्य प्रलोभनं कृत्वा धर्मान्तरं कृतवन्तः तेषां भर्त्सनरूपेण सः १८९० तमे वर्षे 'कृस्तुमताचेदानम्' इति पुस्तकं लिखित्वा प्रकाशितवान् ।. अद्वैतदर्शनस्य समर्थनेन जातिव्यवस्थायाः निरर्थकत्वस्य स्पष्टीकरणं कृत्वा मलयालमभाषायां वेदाधिकरणनिरूपनादीनि प्रथमानि ग्रन्थानि सन्ति । धर्मजातिनाम्ना अत्याचारान् जनान् अवगतं कुर्वन्ति । तत्कालीन ऐतिहासिकग्रन्थेषु पक्षपातपूर्णदृष्टिकोणान् उजागरयित्वा स्वामी-कृतयः एकदा सांस्कृतिक-आर्थिक-विकासे जाति-आधारित-समूहाः यत् भूमिकां निर्वहन्ति स्म, तत् प्रकाशयन्ति, येन तेभ्यः आत्मसम्मानं, अन्यैः सह स्थातुं च सामर्थ्यं च प्राप्यते । सः सामान्यजनानाम् कृते स्वभाषायां धर्मदर्शनानां विषये किं ज्ञातव्यं इति सरलतया स्पष्टतया च व्याख्यायते। एवं स्वामीजी कुशलतया स्वलेखानां मैत्रीणां च उपयोगेन सामान्यजनेभ्यः सामाजिकराजनैतिक-आर्थिकविषयेषु ज्ञानं प्रदातुं तेषां मतं च निर्मातुं च प्रयुक्तवान् । प्राचिनमलयालम्, वैदिकाधिकारसमीक्षा, ईसाईधर्मस्य सारः, ईसाईधर्मस्य आलोचना, दानस्य आलोचना, अद्वैतचिन्तपद्धिः इत्यादीनां ग्रन्थानां तत्कालीनस्य केरलस्य सामाजिकसुधारस्य महती प्रभावः आसीत् । एतेभ्यः विहाय स्वामी इत्यस्य अन्याः अपि बहवः प्रकाशिताः अप्रकाशिताः च ग्रन्थाः सन्ति । == प्रमुख कृतयः == * [[വേദാന്തസാരം|वेदान्तसारः]] * [[നിജാനന്ദവിലാസം|निजानन्दस्य सम्बोधनम्]] * [[ഭാഷാപദ്മപുരാണാഭിപ്രായം|भाषापद्म पुराण मतम्]] * बहिष्कार * [[ജീവകാരുണ്യനിരൂപണം|परोपकार]] * [[ശ്രീചക്രപൂജാകല്പം|श्री चक्र पूजा कल्प]] * आदि भाषा * [[പ്രാചീനമലയാളം|प्राचीन मलयालम]] * [[വേദാധികാരനിരൂപണം|शास्त्रस्य परिभाषा]] * [[അദ്വൈതചിന്താപദ്ധതി|अद्वैत दर्शनम्]] * [[പിള്ളത്താലോലിപ്പ്|बालस्य शिरः]] * [[സർവ്വമത സാമരസ്യം|सार्वभौमिकतावाद]] * [[കേരളത്തിലെസ്‌ഥലനാമങ്ങൾ|केरलदेशे स्थाननामानि]] * [[പ്രപഞ്ചത്തിൽസ്ത്രീപുരുഷമ്മർക്കുള്ളസ്‌ഥാനം|विश्वे स्त्रीपुरुषाणां स्थानम्]] * [[തമിഴകവുംദ്രവിഡമാഹാത്മ്യവും|तमिल तथा द्रविड़ माहात्म्य]] * मानसिक भंग == सम्बन्धित सूचना == * नैर * नायर सेवा समाज * भारत केसरी श्री मन्नाथ पद्मनाभन * [[नारायणगुरुः|श्री नारायण गुरु]] == अवलम्बाः == {{Reflist|2}} == बाह्यलिङ्काः == * [http://souparnika.org/cs चत्तम्पी स्वामी डिजिटल अभिलेखागार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310000944/http://souparnika.org/cs/ |date=2016-03-10 }} Archived * [https://sites.google.com/site/csdarchive/ https://sites.google.com/site/csdarchive/ इति वृत्तान्तः ।] * [https://web.archive.org/web/20110222040627/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/11/11/vedadhikara-nirupanam-chattampi-swamikal/ वैदिक प्राधिकरण टीका – चत्तम्बी स्वामीकल (PDF)] * [https://web.archive.org/web/20110222040616/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/11/15/jivakarunya-nirupanam-sri-chattampi-swamikal/ परोपकारी समीक्षा – श्री चत्तम्बी स्वामीगल (PDF)] * [https://web.archive.org/web/20110222041153/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/11/18/nijanandavilasam-sri-chattampi-swamikal/ निजानन्द विलासम – श्री चत्तम्बी स्वामीगल (PDF)] * [https://web.archive.org/web/20110215023818/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/12/04/pracheena-malayalam-sri-chattampi-swamikal/ प्राचीन मलयालम – श्री चत्तम्बी स्वामीगल (PDF)] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] b2zbs1urds3dzja8v1lob9hrbi3e11b 0 92396 500113 500102 2026-08-09T01:42:25Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500113 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name =चट्टम्बि स्वामिकळ् | image = Chattampi Swamikal.jpg | caption =चट्टम्बि स्वामिकळ् | birth_date = 1853 [[ओगस्त्25]] | birth_place = कोल्लूर्, [[तिरुवनन्तपुरम्]] | death_date = [[1924]] [[मेय् 5]] | death_place = पन्मन आश्ऱमः [[പന്മന]],കൊല്ലം | position = പ്രവർത്തന മേഖല | ജോലി = <small>आत्मीयाचार्यः समुदायपरिष्मर्ता </small> | website = {{url|http://chattampiswami.com/}} | quote = "मानवं मनः करुणामधुना पूरयेत्।" | footnotes = }} [[सञ्चिका:Statue_of_chattampi_swamikal_at_attukal_temple_DSC_8709.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्| अट्टुकल मन्दिरे स्वामीजी की मूर्ति]] '''चट्टम्बी स्वामी''' अथवा '''परमभट्टरक विद्याधिराज चट्टम्बी स्वामी''' ( [[२५ अगस्त]] १८५३ – [[५ मई|५ मे १]] ९२४ ) एकः आध्यात्मिकः नेता आसीत् यः [[केरळराज्यम्|केरलस्य]] सामाजिकपुनर्जागरणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म |. [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुधर्मे]] ब्राह्मणप्रभुत्वस्य विषये प्रश्नं कृत्वा सः सार्वजनिकप्रमुखतां प्राप्तवान् | सः पट्टिसद्या, मिश्रभोजना इत्यादीनां पुनर्जागरण-आन्दोलनानां अपि अग्रणीः अभवत्, तस्य "ईसाईधर्मस्य विनाशः" इति पुस्तकेन सः उल्लेखनीयः अभवत् । चत्तम्बी स्वामीगलः तान् विषयान् सार्वजनिकमञ्चेषु प्रस्तुतवान् येषां विषये तावत्पर्यन्तं केरलसमाजेन चर्चा न कृता आसीत्, यथा जातिव्यवस्थायाः अस्वीकारः, स्त्रीपुरुषाणां समानता, सार्वत्रिकशिक्षायाः आह्वानं च। तस्य कार्यशैली तर्कस्य आलोके धार्मिकमिथकानाम्, रीतिरिवाजानां च समीपगमनम् आसीत् । == जन्म बाल्यता च == स्वामीकलस्य जन्म २५ अगस्त १८५३ तमे वर्षे [[तिरुवनन्तपुरम्|तिरुवनन्तपुरमस्य कन्नन्मूला -]] नगरे 'उल्लुर्कोडे वीडू' इति निर्धन- नायर- कुटुम्बे अभवत् । तस्य पिता थामरसेरी वासुदेवशर्मा माता नाङ्गदेवी । यद्यपि तस्य वास्तविकं नाम अय्यप्पन् आसीत् तथापि बाल्यकाले सः कुञ्जन इति उपनामेन प्रसिद्धः आसीत् ।<ref name="Gopala"> ഗോപാലപിള്ള,പറവൂർ, കെ. (1935). പരമഭട്ടാര ചട്ടമ്പിസ്വാമി തിരുവടികൾ ജീവചരിത്രം തശൂർ. രാമാനുജ മുദ്രണാലയം (പ്രസാധകൻ : പി. കെ. അമ്മുണ്ണി മേനോൻ), </ref> .स्वामी बाल्यकालात् सामाजिक-आर्थिक-अन्यायानां प्रबलविरोधः आसीत् इति कथ्यते । स्वामी-माता नम्बूथिरी-गृहे (कोल्लूर् मठ्) गृहसेवकरूपेण कार्यं करोति स्म, परिवारस्य पोषणं च करोति स्म । तस्य पिता लघुमन्दिरस्य ब्राह्मणपुरोहितः आसीत् । सः अपि दरिद्रः आसीत् । सजातीयविवाहात् उत्तरदायित्वं नासीत्, उच्चजातीयत्वात् च स्वसन्ततिस्पर्शं कर्तुं न अनुमन्यते स्म, तस्य पिता बाल्यकालात् एव जातिव्यवस्थायाः अत्यन्तं अन्यायानां विरुद्धं मानसिकतां स्वामी इत्यस्य मनसि प्रवर्तयति इति कथ्यते ।<ref>https://archive.org/details/ChattampiSwamikalBiographyEnglish-K.p.k.Menon/page/n17/mode/1up</ref> परन्तु अस्य नूतनवादस्य प्रतिकारः अस्ति यत् तस्य पिता वासुदेवशर्मा तस्मै मलयालमभाषायाः पठनलेखनं शिक्षयति स्म ।<ref name="Raman">{{Cite book |url=http://books.google.co.in/books/about/Chattampi_Swami_An_Intellectual_Biograph.html?id=K-JRfipEdV0C&redir_esc=y |title=Raman Nair, R and Sulochana Devi, L (2010). Chattampi Swami: An Intellectual Biography. Trivandrum, |publisher=Chattampi Swami Archive, Centre for South Indian Studies, Trivandrum |access-date=26 May 2013}}</ref> स्वामी इत्यस्य बाल्यकाले बहवः मित्राणि निम्नवर्णीयाः, दरिद्राः च आसन् । तेषां विनम्रपरिस्थितिः अपि स्वामी इत्यस्य विचाराणां स्वरूपनिर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म . <ref name="Raman" />. स्वामीजी कोल्लूर् मठस्य ब्राह्मणेभ्यः संस्कृतं शिक्षितवान् । == शिक्षा == अत्यन्तं दुर्बलपरिवारस्य कारणात् स्वामी इत्यस्य औपचारिकशिक्षाप्राप्त्यर्थं साधनं नासीत् । स्वामी स्वपितुः, समीपस्थगृहेभ्यः बालकानां च साहाय्येन स्वपत्राणां अभ्यासं करोति स्म । [[संस्कृतम्|संस्कृत-]] [[तमिळ्भाषा|तमिल-]] [[मलयाळम्|मलयालम्-]] भाषायाः प्राथमिकपाठान् कण्ठस्थं कृतवान् . किञ्चित्कालानन्तरं सः वादिवीेश्वरं वेलुपिल्लै आसन इत्यस्मात् गणितं पठनं च शिक्षितवान् । गृहस्य समीपे कोल्लूर् मठस्य विद्वांसः बालकस्य शिक्षणरुचिं ज्ञात्वा अमरकोशः, सिद्धरूपः, लघुकाव्याः च पाठयन्ति स्म । पञ्चदशवर्षीयः सः पेट्टा-नगरस्य रमनपिल्लै आशन् इति विद्वान्-विद्यालये सम्मिलितः । आशन कुञ्जनः विद्यालयस्य चत्तम्बी इति नियुक्तः । 'चत्तम्बी' इत्यस्य अर्थः केवलं नियमानाम् अङ्गीकारः - नेता - इत्यर्थः । अनेन सह कुञ्जन पिल्लै चत्तम्बी इति नाम्ना प्रसिद्धा भवितुं आरब्धा । पश्चात् प्रौढत्वेन अपि तस्य नाम्नि 'चत्तम्बी' इति उपाधिः योजितः । == प्रश्नतरङ्गयोः मध्ये == बालकः दीर्घकालं यावत् अध्ययनं कर्तुं न शक्तवान् । गृहे दारिद्र्यस्य कारणात् तस्य अध्ययनं स्थगितव्यम् आसीत्, धनं अर्जयितुं तस्य मातुः भ्रातृभ्रातृणां च कार्यस्य आवश्यकता आसीत् । तस्य कस्यापि कार्यस्य प्रति अरुचिः, विरक्तिः वा नासीत् । मन्यते यत् यदा सर टी. माधवरावः दीवानः आसीत् तदा सचिवालयस्य निर्माणार्थं इष्टकाः, वालुकाः, मृत्तिका इत्यादीनि वहितुं तस्य सौभाग्यं आसीत् अतः प्रशासनिकसङ्कुलस्य निर्माणप्रक्रियायां अस्याः घटनायाः महती भूमिका आसीत् इति मतम् । <ref name="Sukumara3" > വിദ്യാധിരാജ ചട്ടമ്പി സ്വാമി തിരുവടികൾ, തിരുവനന്തപുരം. ഗ്രന്ഥകർത്താവു്.</ref>.. तदनन्तरं सः कोल्लूर् मठस्य पुस्तकपालकरूपेण कार्यं कृतवान् । सः किञ्चित्कालं यावत् वकिलः, लिपिकः च इति कार्यं कृतवान् । पश्चात् सः नेयत्तिन्कारे किञ्चित्कालं यावत् दस्तावेजलेखकरूपेण कार्यं कृतवान् । धर्मदर्शन-इतिहास-आदिषु तस्य रुचिं ज्ञात्वा स्थानीयनिवासिनः स्वसंशयं निर्मूलयितुं तस्य युवकस्य समीपं गन्तुं आरब्धवन्तः <ref name="Sukumara3"> വിദ്യാധിരാജ ചട്ടമ്പി സ്വാമി തിരുവടികൾ, തിരുവനന്തപുരം. ഗ്രന്ഥകർത്താവു്.</ref>.। तस्य दीर्घदाढ्यं, नित्यं योगाभ्यासं, ध्यानं, सरलजीवनं च जनाः आदरं दातुं आरब्धवन्तः । एवं कुञ्जनपिल्लस्वामी इति तत्र प्रसिद्धः । अनेके लेखकाः अतीव दरिद्रकुटुम्बात् आगताः । तेषां सर्वेषां सर्वदा कार्याणि न प्राप्यन्ते स्म । एतत् अवगत्य कुञ्जन पिल्लई स्वस्य प्राप्तस्य भागं येषां कृते किमपि न प्राप्तवन्तः तेषां कृते वितरितवान् । युवकस्य सर्वेषां प्रति समानः प्रेम आसीत् । अनन्तरं तस्य स्थानान्तरणं भूतपाण्डीनगरं जातम् ।<ref>ശാന്തകുമാരി അമ്മ, കുമ്പളത്തു് (2005). ശ്രീ വിദ്യാധിരാജ ചട്ടമ്പിസ്വാമികൾ തിരുവനന്തപുരം, സാംസ്കാരിക പ്രസിദ്ധീകരണ വകുപ്പു്, കേരള സർക്കാർ(Government of Kerala). </ref> अयं क्षेत्रः दक्षिणभारतीयदर्शनस्य, संस्कृतिस्य, विज्ञानस्य च पालना अस्ति । एतत् स्थानं परितः गृहाणि, मन्दिराणि च शैवधर्मस्य, सिद्धचिकित्सायाः च विषये ज्ञातुं उत्तमस्थानानि आसन् । अत्र कुञ्जनः तमिलभाषायाः ज्ञानं अधिकं वर्धितवान् । धर्म, दर्शनं, इतिहासः, चिकित्साशास्त्रं च विषये तमिलभाषायां काश्चन पुराणाः पाण्डुलिप्याः, ताडपत्राणि च परीक्षितुं सः सुवर्णमयः अवसरं प्राप्तवान् । परन्तु शीघ्रमेव, सः स्वकार्यं त्यक्त्वा तिरुवनन्तपुरं प्रत्यागतवान् । सः सचिवालयस्य लिपिकानां नियुक्त्यर्थं दीवान सर टी. माधवराव इत्यनेन संचालितं परीक्षां उत्तीर्णं कृत्वा तत्र लिपिकः अभवत् । परन्तु कुञ्जनपिल्लई चिरकालं यावत् सर्वकारीयकर्मचारी न अभवत् । == ज्ञानप्रजागरणम् == सरकारीकार्यं त्यक्त्वा कुञ्जनपिल्लै रमणपिल्लै आसनस्य नेतृत्वे 'ज्ञानप्रजागराम' इति सांस्कृतिकसमूहस्य सक्रियसदस्यः अभवत् ।<ref>മഹേശ്വരൻ നായർ, കെ. ചട്ടമ്പിസ്വാമികൾഃ ജീവതവും കൃതികളും. തിരുവനന്തപുരം, 1995.</ref> अनेन मनोनमनीयम् सुन्दरम् पिल्लै, थिक्कड अय्यस्वामी, स्वामीनाथदेशिकान् इत्यादीन् महान् विद्वान् मिलितुं अवसरः प्राप्तः ।<ref name="Raman"/>. एवं विद्वानैः सामाजिकराजनैतिककार्यकर्तृभिः सह सम्पर्कं कृत्वा स्वज्ञानस्य विस्तारस्य अवसरः प्राप्तः । मनोनमण्यम् सुन्दरम् पिल्लै इत्यनेन सह तस्य मैत्री पाश्चात्यदार्शनिकग्रन्थानां अवगमने अपि च बाइबिल-अध्ययने अपि साहाय्यं कृतवती । सः संस्कृतव्याकरणस्य अध्ययनार्थं इलथुररामशास्त्रीनगरं गतः । तिरुवनन्तपुरम-महाराजमहाविद्यालये तमिल-प्रोफेसरः स्वामीनाथदेशिकनः तमिलव्याकरणं पाठयति स्म । थिकाउड् अय्यस्वामी इत्यनेन सह तस्य परिचयः कुञ्जनपिल्लै इत्यस्य कृते तमिलशास्त्राधारितवेदान्तचिन्तनस्य , -विशेषतः दक्षिणस्य शैवीनां पारम्परिकचिन्तनव्यवस्थासु द्वारं उद्घाटितवान्.<ref>അയ്യാ മിഷൻ (1997). ബ്രഹ്മശ്രീ തൈക്കാട്ടു് അയ്യാ സ്വാമി. തൈക്കാടു്. ഗ്രന്ഥകർത്താവു്.</ref>. == सुब्बाजडावलभ समिपे उच्च अध्ययनम् == तिरुनेलवेलीमण्डलस्य कल्लादकुरिची ग्रामे सुब्बा जटापथी इत्यस्य ज्ञानमन्दिरे कुञ्जनपिल्लै इत्यस्य शिक्षायाः कारणात् तस्य दृष्टिः आध्यात्मिकप्रगतिः च सिद्धा अभवत् <ref name="Raman"/>. सुब्बा जातवल्लभरः सम्पूर्णे दक्षिणभारते सुप्रसिद्धः आचार्यः आसीत् । तर्कशास्त्रे, व्याकरणे, तत्वशास्त्रे, भारतीयाध्यात्मिकमीमांसशास्त्रे, वेदेषु, वेदान्तेषु च सः अप्रतिमः आसीत् । तस्य कुटुम्बस्य वेनाट्टुराजैः सह निकटसम्बन्धः आसीत् । विभिन्नविषयेषु कार्यशालासु, वादविवादेषु च भागं ग्रहीतुं देशस्य सर्वेभ्यः विद्वांसः तस्य गृहम् आगच्छन्ति स्म । तेषु सर्वेषु भागं ग्रहीतुं कुञ्जनपिल्लै इत्यस्य अद्वितीयः अवसरः प्राप्तः । प्राचीनपाण्डुलिपिभिः समृद्धं, विद्वान्विमर्शैः वादविवादैः च परिपूर्णं, यत्र च विविधविषयेषु सततं अध्ययनं भवति स्म, तस्मात् गुरुकुलात् कुञ्जनपिल्लै धर्मसमाजमाश्रितं वैज्ञानिकसंशोधनं प्रारभत । <ref name="Raman" />. तस्मात् ज्ञानमन्दिरात् एव सः युवकः तमिल-संस्कृत-विज्ञानयोः गहनं विस्तृतं च ज्ञानं प्राप्तवान् । सः विद्वान् भिक्षुः जीवने वेदं, वादविवादं, व्याकरणं, काव्यविश्लेषणं, मन्त्रविज्ञानं च अधीत्य । युवकस्य स्मृतिः अपारः आसीत् । सः श्रुतं पठितं वा कदापि न विस्मरति स्म । एतत्सर्वं कृते मुनिसदृशः गुरुः तम् शिष्यम् अन्यस्मात् अपि अधिकं प्रेम्णा अकरोत् । गुरुणा सह यात्राभिः युवाशिष्याय शैवशिक्षकैः, तपस्विनः, सिद्धचिकित्साविशेषज्ञैः, वाद्यवादकैः च परिचयः, संवादः च कर्तुं सुवर्णमयः अवसरः प्राप्तः तस्मिन् ग्रामे एकस्मात् महान् योगिभ्यः सः तमिलनाडुदेशे विद्यमानस्य योगव्यवस्थायाः उच्चपदवीं ज्ञातवान् । परम्परागतरूपेण सिद्धव्यवस्थायाः आचरणं कुर्वन्तः कुटुम्बात् सः सिद्धचिकित्सायाः मूलभूतविषयान् ज्ञातवान् ।.पश्चिमपर्वतशृङ्खलानां दक्षिणान्ते स्थिते तस्मिन् क्षेत्रे दृश्यमानानां बहूनां औषधवनस्पतयः तेषां उपयोगानां विषये च ज्ञातवान् कल्लादकुरिचितः निर्गमनपूर्वं सः सिद्धचिकित्साविषये प्रायः सर्वान् प्रामाणिकग्रन्थान् पठित्वा अध्ययनं कृतवान् । जातवल्लभगुरुकुले प्रायः नित्यं संगीतप्रदर्शनानि भवन्ति स्म । सः तस्य अवसरस्य लाभं गृहीत्वा कलाकारैः सह परिचयं कृत्वा तासां वाद्ययन्त्राणां प्रयोगस्य पद्धतीनां अवगमनं कृतवान् । युवकस्य दीर्घकृष्णदाढ्यं, ललाटे भस्म, सरलं श्वेतवस्त्रं, शरीरस्य स्वच्छता, सङ्गीतस्य रुचिः, विविधविज्ञानस्य ज्ञानं च सर्वं तं संन्यासी इव भासयति स्म । जातवल्लभेन सह सङ्गतिः अपि तस्य स्वतन्त्रतया परिभ्रमणं कर्तुं साहाय्यं कृतवान्। एतस्मिन् सर्वेषु महत्त्वपूर्णं वस्तु आसीत् यत् तत्र संन्यासीनां कृते जातिप्रतिबन्धाः न आसन् । तस्मिन् विषये अपि शैवीः कठोरः नासीत् । एतेन सर्वैः कुञ्जनपिल्लै कल्लडकुरिचिविषये स्वकौशलं ज्ञानं च विकसितुं वातावरणं निर्मितम् । यदा यदा समयः आसीत् तदा तदा प्राचीनशैवीग्रन्थान् पठति स्म, अध्ययनं च करोति स्म । तत्र शान्तं शान्तं च वातावरणं, परिनाथप्रजन आचार्यैः प्रदत्तं ध्यानं प्रेम च, ज्ञानस्य च अनन्तं तृष्णां च, येन सर्वैः युवकं विद्याधिराजपदवीं प्राप्तम्। कुञ्जनपिल्लै कल्लडकुरिचिनगरे गुरुकुले व्यतीतदिनात् प्रचिनमलयालम्, वेदाधिकरणनिरूपणम्, अद्वैतचिन्तपद्धिः इत्यादीनां ग्रन्थानां रचने क्षमता, प्रेरणा प्राप्ता तत्र ४ तः ६ वर्षाणि यावत् निवसति स्म । कल्लादकुरिचि-नगरे तस्य समयः एव तस्य भविष्यस्य महत्त्वस्य आधारं स्थापितवान् । == ईसाई इस्लामिक सूफी अध्ययन == कल्लादकुरिचीं त्यक्त्वा सः युद्धकलायां गुप्तबिन्दुनाम् तंत्रिकाकेन्द्राणाम् आधारेण शरीरस्य गुप्तविज्ञानं मर्माविद्यां, अगस्त्यमहर्षेः योगं च कुमारवेलुनाम्ना सिद्धात् नादरसमुदायस्य सदस्यात्मनान्दस्वामीगलस्य च अध्ययनं कृतवान् । <ref name="Raman"/> सः दक्षिणतमिलनाडुनगरस्य एकस्मिन् ईसाईचर्चमध्ये पुरोहितेन सह किञ्चित् समयं व्यतीतवान्, बाइबिलस्य, ईसाईसिद्धान्तानां च अध्ययनं कृतवान् । <ref name="Raman" /> सः कन्याकुमारीनगरस्य मुस्लिमविद्वान् सिद्धान् च शिष्यः अभवत्, अत्यावश्यकं अरबीभाषां, कुरानं, इस्लामिकसिद्धान्तान् च कण्ठस्थं कृतवान् <ref name="Raman" /> । तस्य धर्मस्य शास्त्रेषु सूफी रहस्यवादस्य च ज्ञाता थाङ्गलः कुञ्जनपिल्लै इत्यस्मै इस्लामधर्मस्य मुख्यविचारानाम् परिचयं कृतवान् । पारम्परिकनियमानुसारं अरबीभाषायां कुरानस्य श्लोकानां पाठः अपि तस्मै शिक्षितः आसीत् । == अवधूतदिनानि == एतान् गुरुन् त्यक्त्वा कुञ्जनपिल्लै दक्षिणभारते किञ्चित्कालं यावत् भ्रमितवान् । तस्य भ्रमणं तमिलनाडुदेशे वर्तमानस्य आन्ध्रप्रदेशस्य दक्षिणभागेषु च प्रसृतम् । सः सर्वाम् रात्रौ यात्रां करोति स्म। सः मार्गपार्श्वेषु सार्वजनिकतीर्थेषु, मन्दिरेषु, वृक्षछायायां, मुक्तक्षेत्रेषु वा दिवसं यापयति स्म । सः अभक्षणं दिनानि यावत् भ्रमति स्म। यदि कश्चित् तस्मै किमपि ददाति स्म तर्हि सः तत् खादति स्म; अथवा मन्दिरात् तत्र समागतानां भक्तानां वा तपस्वीनां वा पूजापश्चात् वितरितानि नैवेद्यं खादति स्म। एवं कुञ्जनपिल्लै भटकावक इव मदुरै, तंजावूर, चिदम्बरम्, काञ्चीपुरम्, रामेश्वरम्, तिरुपराम कुन्तम् इत्यादिषु अनेकस्थानेषु यात्रां कृतवान् । अस्मिन् भ्रमणकाले सः तिरुपतिं कोल्लूरनगरस्य मूकम्बिकामन्दिरं च गतवान् इति विश्वासः अस्ति । तस्य जीवनकाले प्रकाशितायां आधिकारिकजीवनवृत्ते उक्तं यत् अध्ययनानन्तरं अस्मिन् तीर्थयात्रायां कन्याकुमारीतः बद्रीनाथपर्यन्तं, भृगुकचातः कामरूपपर्यन्तं तीर्थस्थानानि च अन्तर्भवन्ति स्म <ref> നാരായണപിള്ള, ആറന്മുള എം. കെ(1910). ബാലാഹസ്വാമി ചരണാഭരണം അഥവാ സദ്ഗുരു സർവസ്വം (സംസ്കൃതം)). കാശി. </ref>.. प्रत्यागमनानन्तरं कन्याकुमारीमण्डलस्य मारुत्वपर्वतस्य गुहायां चिरकालं यावत् तपः अकरोत् । ततः प्रत्यागत्य कुञ्जनपिल्लई तिरुवनन्तपुरमस्य समीपे ग्रामे आयोजितस्य भोजस्य अवशिष्टानि आवाराकुक्कुरैः सह खादन्तं आवाराम् अपश्यत् । ततः कुञ्जनपिल्लई आवारस्य अनुसरणं कृत्वा एकं वनम् अगच्छत्, आवारा च कुञ्जनपिल्लई ब्राह्मणवादं प्रति नेतवान्, यथा अधिकांशः जीवनीग्रन्थाः वदन्ति<ref name="Raman"/>. == मित्रसमूहाः == ज्ञानप्रजागराम’-इत्यस्मात् प्रेरणाम् आकर्षयन्-‘सहृदयसमाजम्’-माध्यमेन पेरुणाली-पार्श्वे आरब्धा उपक्रमात्-स्वामी केरल-देशे अनेकानाम् अनौपचारिकसमूहानां निर्माणस्य प्रेरकशक्तिः अभवत् एतेषां समूहानां उद्देश्यं साहित्यं धर्मं च तृणमूलस्तरस्य जनानां कृते सुलभं उपयोगी च कर्तुं आसीत् । <ref name="Raman"/>. प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे एतादृशाः मित्रसमूहाः परिवारसमागमाः च स्वामी आगमनसमये सक्रियताम् अवाप्तवन्तः । यदा स्वामी कस्मिंश्चित् मित्रगृहे आगतः तदा तस्य क्षेत्रवासिनः सर्वे तत्र समागताः । एतादृशेषु समागमेषु प्रथमं स्वामी इत्यस्य टिप्पणीनां, कृतीनां च विस्तरेण चर्चा अभवत् । स्वामी गमनानन्तरम् अपि ते प्रतिदिनं तत्र समागत्य चर्चां कुर्वन्ति स्म । स्वामी इत्यस्य अधिकांशं कृतयः एतादृशानां मित्रसमूहानां चर्चायै तेषां मतनिर्माणार्थं च सज्जीकृतानां टिप्पणीसङ्ग्रहाः सन्ति । पश्चात् केरलस्य आध्यात्मिक-सामाजिक-राजनैतिक-आर्थिक <ref name="Sukumara" /> क्षेत्रेषु महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्तः बहवः जनाः स्वयौवने एतादृशसमागमात् प्राप्तां प्रेरणाम् अभिलेखितवन्तः <ref name="Sukumara"> സുകുമാരൻ നായർ ജി (1982). ചട്ടമ്പിസ്വാമി. (നവകേരള ശില്പികൾ) എറണാകുളം, കേരള ഹിസ്റ്ററി അസോസിയേഷൻ </ref> .एतेषु समागमेषु सहभागिषु समाजस्य विभिन्नक्षेत्राणां प्रभावशालिनः, लेखकाः, वक्तारः, प्रशासकाः च आसन् । एतेषु समागमेषु उपस्थितानां युवानां कृते ते आदर्शरूपेण प्रेरणारूपेण च कार्यं कृतवन्तः । स्वामी इत्यस्य मित्रसमूहाः लघुकार्यशालाः आसन् ये विविधक्रियाकलापानाम् आवश्यकं ज्ञानं प्रशिक्षणं च प्राप्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति स्म यत् लेखरूपेण, भाषणं, विविधप्रगतिशीलक्रियाकलापस्य मार्गदर्शिकारूपेण, मतरूपेण च जनानां कृते गमिष्यति स्म स्वामी इत्यस्य कार्याणि एतादृशानां लघुसमूहानां माध्यमेन आसीत् । स्वामी-पद्धतिः आसीत् यत् गृहस्थस्य, गृहस्थस्य, व्यक्तिस्य च विकासेन परिवारस्य व्यापकविकासः सक्षमः भवतु, एषा प्रगतिः परितः परिवारेषु प्रसारयितुं शक्नोति स्वामीना आरब्धा एषा प्रक्रिया अतीव सीमितपरिमाणे अपि देशेषु कालेषु च कथं प्रसृता इति अनेकानि उदाहरणानि वयं दर्शयितुं शक्नुमः । == समूहनवोद्धान क्रियाकलापाः == स्वामी विद्वान् आसीत्। सः सङ्गीतनृत्यचित्रकला इत्यादिषु सर्वेषु कलासु निपुणः आसीत् । अध्ययनं संशोधनं च तस्य नित्यं तपस्या आसीत् । अद्वैतदर्शनेन समर्थिताः जातिव्यवस्थायाः निरर्थकत्वस्य स्पष्टीकरणार्थं मलयालमभाषायां प्रथमाः ग्रन्थाः वेदाधिकरीनिरुपानादयः आसन् । धर्मजातिनाम्ना अत्याचारान् जनान् अवगतं कृतवन्तः । तत्कालीन ऐतिहासिकग्रन्थेषु पक्षपातपूर्णदृष्टिकोणान् उदघाट्य जातिव्यवस्थायाः एकदा जातिव्यवस्थायाः अन्तर्गतं पदातिकृतानां खण्डानां सांस्कृतिक-आर्थिक-विकासे जाति-व्यवस्थायाः भूमिका स्पष्टीकृता, तेषां आत्मसम्मानं, अन्यैः सह स्थातुं च सामर्थ्यं च दत्तम् <ref name="Govindha">ഗോവിന്ദപ്പിള്ള, പി. കേരള നവോത്ഥാനം ഒരു മാർക്‌സിസ്റ്റു് വീക്ഷണം. തിരുവനന്തപുരം, ചിന്ത,2007</ref>.. स्वामीगलस्य कृतयः तान् अन्यैः सह स्थातुं बलं ददति | सः सामान्यजनैः धर्मस्य दर्शनानां च विषये यत् किमपि ज्ञातव्यं तत् स्वभाषायां सरलतया स्पष्टतया च व्याख्यायते । एवं प्रकारेण स्वामीगलः कुशलतया स्वकृतीनां मैत्रीणां च उपयोगेन सामान्यजनेभ्यः सामाजिकराजनैतिक-आर्थिकविषयेषु आवश्यकं ज्ञानं प्रदातुं, तेषां मतं च निर्मातुं च प्रयुक्तवान् स्वामी इत्यस्य प्राचिनमलयालम्, वैदिक - अधिकार-समीक्षा, क्रिश्चियन <ref name="Govindha">ഗോവിന്ദപ്പിള്ള, പി. കേരള നവോത്ഥാനം ഒരു മാർക്‌സിസ്റ്റു് വീക്ഷണം. തിരുവനന്തപുരം, ചിന്ത,2007</ref>. सारः, जीवकरुण्यनिरूपम्, अद्वैतचिन्तपद्धिः इत्यादयः कृतयः केरल-देशे तत्कालीनसामाजिकसुधारं बहु प्रभावितवन्तः . उन्नीसवीं शतके सर्वे सामाजिकाः, आर्थिकाः, राजनैतिकाः विषयाः धर्मस्य ग्रहणे एव आसन् । अतः एतेषु क्षेत्रेषु दोषाणां बलं दत्तवन्तः धर्मतत्त्वानां विरुद्धं प्रथमं स्वामी स्वरः उत्थापितः इति स्वाभाविकमेव आसीत् । यः योगी आत्मज्ञानं प्राप्तवान्, चमत्कारिकशक्तयः पुरुषः, विद्वान्, सत्ताधारिभिः बहूनां सम्मानितः, तत्कालीनसामाजिकव्यवस्थायां मध्यमवर्गे जातः च, प्रसंगवशं बहूनि वस्तूनि स्वामी कार्येषु सहायकानि अभवन् । पुनर्जागरणस्य ये तत्त्वानि मानवतां अधिकाधिकं मानवतां, स्वतन्त्रतां, प्रगतिम् च प्रति नेतवन्तः ते भारते उन्नीसवीं शतके प्रादुर्भूताः । एताः प्रवृत्तयः बङ्गदेशे केरलदेशे च एकस्मिन् एव काले दृश्यन्ते स्म । विंशतिशतकस्य प्रथमार्धस्य समाप्तेः पूर्वं न केवलं धार्मिकविषयेषु, अपितु सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकक्षेत्रेषु अपि क्रान्तिकारी परिवर्तनं जातम् आसीत् बङ्गदेशे श्रीरामकृष्णः, स्वामी विवेकानन्दः, ईश्वरचन्द्रविद्यासागरः च इव चत्तम्बीस्वामी, तदनन्तरं नारायणगुरुः, सुभानन्दस्वामी, वाग्भतानन्दः च केरलदेशे पुनर्जागरणस्य उपक्रमस्य नेतृत्वं कृतवन्तः । ते धार्मिकाभ्यासेषु शताब्दपुराणपरम्पराः अपहृत्य तेषु सर्वाधिकं शक्तिशाली क्रूरं च जाति-आधारित-दोषाः आसन् यत् स्वामी-स्वरः स्फुलिङ्ग-वत् पतति स्म <ref name="Raman"/>. == स्थानीयभाषायाः विकासः == पुनर्जागरणस्य इतिहासः राष्ट्रभाषाविकासस्य इतिहासः अपि अस्ति । स्थानीयभाषायाः विकासः, शिक्षायाः उपलब्धता च केरलदेशे अपि पुनर्जागरणस्य मुख्यविशेषताः आसन् । जीवने सफलतायै आवश्यकं ज्ञानं यदि निम्नवर्गं प्राप्तुं भवति तर्हि तादृशं ज्ञानं स्वभाषायां एव प्रदत्तव्यम् इति अपि स्वामी जानाति स्म <ref name="Raman"/>. स्वामी प्रथमः अपि मलयालमभाषायां उपयोगी पुस्तकानि उपलभ्यते स्म, येन जनान् आध्यात्मिकविषयाणां विषये, तत्कालीनस्य क्षीणसामाजिकव्यवस्थायाः विषये च शिक्षितुं शक्यते स्म । स्वामी कृतयः अनेकानि ज्ञानानि बोधयन्ति यत् केवलं संस्कृते एव सामान्यजनभाषायाम् उपलभ्यते स्म । संस्कृतस्य माहात्म्यं व्यर्थमिति स्वामी मूलभाषायां स्थापयति। तावत्पर्यन्तं धार्मिका वैज्ञानिकग्रन्थाः केवलं संस्कृते एव उपलभ्यन्ते स्म । स्वामीप्रयत्नात् पूर्वं विधिना सामान्यजनस्य निराकृतं वैदिकविज्ञानादिविषयाणां ज्ञानं स्वभाषायां उपलभ्यते इति स्वप्नमपि न कश्चित् कल्पयितुं शक्नोति स्म । नवदशशताब्द्याः आरम्भे निम्नजातयः शिक्षाव्यवस्थायाः सर्वथा बहिष्कृताः आसन् । यदि ते ज्ञानसंस्कृतेः ऊर्ध्वतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति तर्हि तेभ्यः शैक्षिकसुविधाः दातव्या इति स्वामी निश्चयः आसीत्, यतः तेभ्यः पूर्वमेव जातिव्यवस्थायाः क्रूरविवेकस्य अधीनाः आसन्, तेषां मानवअधिकारः अपि अङ्गीकृताः आसन् . एषः अभिप्रायः स्वामी कार्येषु कार्येषु च स्पष्टतया दृश्यते ।{{Renaissance of Kerala}} == जातिव्यवस्थायाः अस्वीकारः == प्राचीनकेरलदेशे जातिव्यवस्था नासीत् । उत्तरभारतात् केरलदेशं प्रवासं कृत्वा अष्टमशताब्द्याः आरभ्य अत्र सत्तां प्राप्तवन्तः ब्राह्मणाः स्वाधिपत्यं सुनिश्चित्य व्यवसायाधारेण सामाजिकविभाजनं कठोरं कृतवन्तः । एवं अनेकाः जातिः उपजातिः च अस्तित्वं प्राप्तवन्तः । उच्चवर्णाः सावर्णाः, अधोवर्णाः अवर्णाः च । अवर्णानां उपरि सावर्णानां वर्चस्वं जातिव्यवस्थायाः मूलम् अस्ति । उच्चजातीयब्राह्मणाः सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिकक्षेत्रेषु सत्तां गृहीतवन्तः । तेषां आधिपत्यं जीवनस्य भौतिकक्षेत्रेषु आध्यात्मिकक्षेत्रेषु च प्रबलं जातम् । अवर्णानां भाषा-वेष-भोजन-आदिषु सभ्यविधिः अङ्गीकृता आसीत् यदा भिन्न-भिन्न-जातीयानां जनाः परस्परं सम्पर्कं कुर्वन्ति स्म तदा उच्चजातीयैः सह विशेषं दूरं निर्धारितं भवति स्म, यत् नायरस्य कृते ४ पादतः, एझवस्य कृते २८ पादतः, पुलयरस्य कृते ९६ पादतः आरभ्यते स्म । अवर्णानां मन्दिरं वा मन्दिरस्य परितः मार्गेषु वा प्रवेशः न भवति स्म । स्पृष्टं सर्वं स्पृष्टं वायुमपि अशुद्धं मन्यन्ते स्म । तेषां मन्दिरेषु प्रवेशः न भवति स्म । एतत् सर्वं शक्तिं प्रभावं च प्राप्तानां ब्राह्मणानां नियमानाम् आचारानाम् परिणामः आसीत् <ref>യാമിനി ദേവി. ശ്രീ വിദ്യാധിരാജ സ്വാമി ഒരു ലഘു ജീവചരിത്രം, തിരുവനന്തപുരം, വിദ്യാധിരാജ വിശ്വകേന്ദ്ര, 1995</ref>.। दिव्यं अभिप्रायं च दत्तवन्तः । जातिव्यवस्थायाः केरलं अनेकस्तरयोः विभक्तम् । अल्पसंख्याकाः नम्बूथिरीः क्षत्रियः च जातिव्यवस्थायाः शीर्षस्थाने आसन् । बहुमतस्य निम्नजातीयानां सामाजिकराजनैतिक-आर्थिकक्रियाकलापानाम् नियन्त्रणं ते कुर्वन्ति स्म । जातिः पारम्परिकः आसीत्, यतः प्रत्येकं जातिः विशिष्टव्यापाराः नियुक्ताः आसन्, अतः निम्नवर्णाः उच्चतरकार्यं स्वीकुर्वितुं न शक्नुवन्ति स्म । समाजे व्यक्तिनः स्थितिः जाति-आश्रितः आसीत् । धनस्य एकाधिकारः उच्चजातीयेषु एव सीमितः आसीत् । केरल-इतिहासस्य विषये तावत्पर्यन्तं विद्यमानान् बहून् सिद्धान्तान् स्वामीनः -ग्रन्थाः स्पष्टतया प्रश्नं कुर्वन्ति । जातिव्यवस्थायाः क्रूरविवेकस्य अधीनतां प्राप्य मानवअधिकारं नकारयन्तः समाजस्य निम्नवर्गस्य स्वामित्वस्य भावः सृज्यन्ते, ते महतीं धरोहरस्य स्वामिनः सन्ति, ते अपि समाजे समानपदवीं अवसराणाम् च अधिकारिणः सन्ति इत् स्पष्टिकरुम् एव सः तान् रचिताः सन्ति <ref name="Raman"/>. == कालान्तरे == तस्य केचन शिष्याः बोधेश्वरन, पेरुन्नेल्ली कृष्णन वैद्यन्, वेलुथेरी केसवन वैद्यन्, कुम्बलमथु शंकुपिल्लै, नीलकान्त तीर्थपदारः च आसन् । == समाधि == [[सञ्चिका:Chattambi_swamy_samadi4.jpg|लघुचित्रम्| कोल्लम के पनमना आश्रम में चत्तम्बी स्वामी के समाधि]] [[सञ्चिका:Chattambi_swamy_samadi1.jpg|लघुचित्रम्| कोल्लम के पनमना आश्रम में चत्तम्बी स्वामी के समाधि]] अन्तिमेषु वर्षेषु स्वामी अनेकव्याधिभिः पीडितः आसीत् । सः तं द्रष्टुं आगच्छन्तं सर्वेभ्यः कथयति स्म यत् तस्य दिवसाः गणिताः सन्ति, तस्य जीवनं नास्ति इति । अन्ते १९२४ तमे वर्षे मेमासस्य ५ दिनाङ्के अपराह्णे ३:०० वादने सः स्वर्गं गतः । पनमनाश्रमः समाधिस्थानम् अस्ति <ref>{{Cite web|url=http://lsgkerala.in/chavarablock/history/|title=ആർക്കൈവ് പകർപ്പ്|accessdate=2013-03-21|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193651/http://lsgkerala.in/chavarablock/history/}}</ref> । तस्य मर्त्यावशेषाः पनमनाश्रमस्य परिसरे एव अन्त्येष्टिताः आसन् । == सामाजिकसुधारं प्रभावितं कृतवन्तः ग्रन्धाः == स्वामी इदमपि जानाति स्म यत् जीवने सफलतायै आवश्यकं ज्ञानं यदि निम्नवर्गं प्राप्तुं भवति तर्हि तादृशं ज्ञानं स्वभाषायां एव प्रदत्तव्यम् इति। स्वामी प्रथमः मलयालमभाषायां उपयोगिनो पुस्तकानि उपलभ्यते स्म, येन जनान् आध्यात्मिकविषयेषु, तत्कालीनस्य क्षीणसामाजिकव्यवस्थायाः विषये च शिक्षितुं शक्यते । स्वामी इत्यस्य ग्रन्थाः सामान्यजनभाषायां संस्कृते एव यत् ज्ञानं उपलब्धम् आसीत् तस्य बहुभागं प्रसारयति, स्वामी च मूलभाषायां संस्कृतस्य माहात्म्यम् अमूर्तम् इति स्थापयति। समाजे निम्नवर्गस्य प्रलोभनं कृत्वा धर्मान्तरं कृतवन्तः तेषां भर्त्सनरूपेण सः १८९० तमे वर्षे 'कृस्तुमताचेदानम्' इति पुस्तकं लिखित्वा प्रकाशितवान् ।. अद्वैतदर्शनस्य समर्थनेन जातिव्यवस्थायाः निरर्थकत्वस्य स्पष्टीकरणं कृत्वा मलयालमभाषायां वेदाधिकरणनिरूपनादीनि प्रथमानि ग्रन्थानि सन्ति । धर्मजातिनाम्ना अत्याचारान् जनान् अवगतं कुर्वन्ति । तत्कालीन ऐतिहासिकग्रन्थेषु पक्षपातपूर्णदृष्टिकोणान् उजागरयित्वा स्वामी-कृतयः एकदा सांस्कृतिक-आर्थिक-विकासे जाति-आधारित-समूहाः यत् भूमिकां निर्वहन्ति स्म, तत् प्रकाशयन्ति, येन तेभ्यः आत्मसम्मानं, अन्यैः सह स्थातुं च सामर्थ्यं च प्राप्यते । सः सामान्यजनानाम् कृते स्वभाषायां धर्मदर्शनानां विषये किं ज्ञातव्यं इति सरलतया स्पष्टतया च व्याख्यायते। एवं स्वामीजी कुशलतया स्वलेखानां मैत्रीणां च उपयोगेन सामान्यजनेभ्यः सामाजिकराजनैतिक-आर्थिकविषयेषु ज्ञानं प्रदातुं तेषां मतं च निर्मातुं च प्रयुक्तवान् । प्राचिनमलयालम्, वैदिकाधिकारसमीक्षा, ईसाईधर्मस्य सारः, ईसाईधर्मस्य आलोचना, दानस्य आलोचना, अद्वैतचिन्तपद्धिः इत्यादीनां ग्रन्थानां तत्कालीनस्य केरलस्य सामाजिकसुधारस्य महती प्रभावः आसीत् । एतेभ्यः विहाय स्वामी इत्यस्य अन्याः अपि बहवः प्रकाशिताः अप्रकाशिताः च ग्रन्थाः सन्ति । == प्रमुख कृतयः == * [[വേദാന്തസാരം|वेदान्तसारः]] * [[നിജാനന്ദവിലാസം|निजानन्दस्य सम्बोधनम्]] * [[ഭാഷാപദ്മപുരാണാഭിപ്രായം|भाषापद्म पुराण मतम्]] * बहिष्कार * [[ജീവകാരുണ്യനിരൂപണം|परोपकार]] * [[ശ്രീചക്രപൂജാകല്പം|श्री चक्र पूजा कल्प]] * आदि भाषा * [[പ്രാചീനമലയാളം|प्राचीन मलयालम]] * [[വേദാധികാരനിരൂപണം|शास्त्रस्य परिभाषा]] * [[അദ്വൈതചിന്താപദ്ധതി|अद्वैत दर्शनम्]] * [[പിള്ളത്താലോലിപ്പ്|बालस्य शिरः]] * [[സർവ്വമത സാമരസ്യം|सार्वभौमिकतावाद]] * [[കേരളത്തിലെസ്‌ഥലനാമങ്ങൾ|केरलदेशे स्थाननामानि]] * [[പ്രപഞ്ചത്തിൽസ്ത്രീപുരുഷമ്മർക്കുള്ളസ്‌ഥാനം|विश्वे स्त्रीपुरुषाणां स्थानम्]] * [[തമിഴകവുംദ്രവിഡമാഹാത്മ്യവും|तमिल तथा द्रविड़ माहात्म्य]] * मानसिक भंग == सम्बन्धित सूचना == * नैर * नायर सेवा समाज * भारत केसरी श्री मन्नाथ पद्मनाभन * [[नारायणगुरुः|श्री नारायण गुरु]] == अवलम्बाः == {{Reflist|2}} == बाह्यलिङ्काः == * [http://souparnika.org/cs चत्तम्पी स्वामी डिजिटल अभिलेखागार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310000944/http://souparnika.org/cs/ |date=2016-03-10 }} Archived * [https://sites.google.com/site/csdarchive/ https://sites.google.com/site/csdarchive/ इति वृत्तान्तः ।] * [https://web.archive.org/web/20110222040627/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/11/11/vedadhikara-nirupanam-chattampi-swamikal/ वैदिक प्राधिकरण टीका – चत्तम्बी स्वामीकल (PDF)] * [https://web.archive.org/web/20110222040616/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/11/15/jivakarunya-nirupanam-sri-chattampi-swamikal/ परोपकारी समीक्षा – श्री चत्तम्बी स्वामीगल (PDF)] * [https://web.archive.org/web/20110222041153/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/11/18/nijanandavilasam-sri-chattampi-swamikal/ निजानन्द विलासम – श्री चत्तम्बी स्वामीगल (PDF)] * [https://web.archive.org/web/20110215023818/http://malayalamebooks.wordpress.com/2010/12/04/pracheena-malayalam-sri-chattampi-swamikal/ प्राचीन मलयालम – श्री चत्तम्बी स्वामीगल (PDF)] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] [[वर्गः:आधुनिकगुरवः]] [[वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः]] 58gaof9rlqdx4mtzncij1tvptjc6dql 3 92399 500112 2026-08-09T01:17:39Z Deepfriedokra 30568 Deepfriedokra इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Ibrahim Sani Mustapha]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:IB Muazzam]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Ibrahim Sani Mustapha|Ibrahim Sani Mustapha]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/IB Muazzam|IB Muazzam]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 500112 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:IB Muazzam]] eg9c69agtgh28onenj6x8a96nhfd6a3