विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1232 500139 499566 2026-08-11T18:35:04Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500139 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = जगदीशचन्द्रबोसः<br /> ''Acharya'' Sir Jagadish Chandra Bose<br>জগদীশ চন্দ্র বসু<br> | image = J.C.Bose.JPG | image_size = 225px | caption = रायल् इन्स्टिटुट् लन्डन् नगरे जगदीशचन्द्रबोसः | birth_date = ३० नवेम्बर् १८५८ | birth_place = बिक्रम्पुर्, बङ्गाल् प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिष् इन्डिया (इदानीम् (बिक्रम्पुर्), धाका, बङ्ग्लादेश्) | death_date = २३ नवेम्बर् १९३७ | death_place = [[गिरिदिह्]], बङ्गाल् प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिष् इन्डिया | alma_mater = [[सन्त. क्सेवियर् कालॅज् , कोल्कत्ता]]<br>[[ केम्ब्रिज् विश्वविध्यालयम्]] | residence = [[कोलकाता]], बङ्गाल् प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिष् इन्डिया | field = [[भौतविज्ञानम्]], जैविकभौतविज्ञानम्, [[जीवशास्त्रम्]], [[सस्यशास्त्रम्]], [[पुरातत्त्वशास्त्रम्]], बेङ्गालीसाहित्यम्, बेङ्गालीवैज्ञानिकसाहित्यम् | work_institution = कोलकाता विश्वविध्यालयः<br>केम्ब्रिज् विश्वविध्यालयः<br>लन्डन् विश्वविध्यालयः | academic_advisors = जान् स्ट्रट् (रेलि) | notable_students = [[सत्येन्द्रनाथ बसु]], [[मेघनन्द् सहा]] | known_for = मिलिमीटर्-तरङ्गाः<br> आकाशवाणी<br>सस्यविज्ञानम् | nationality = [[ ब्रिटिष् राज्| ब्रिटिष् इन्डियन्]] | ethnicity = [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]] | Spouse = [[अबला बसु]] | religion = [[हिन्दु धर्मम्]] | prizes = [[Order of the Indian Empire|Companion of the Order of the Indian Empire]] (CIE) (1903)<br>[[Order of the Star of India|Companion of the Order of the Star of India]] (CSI) (1911)<br>[[Knight Bachelor]] (1917) | footnotes = }} अयं '''जगदीशचन्द्रबोसः''' (Jagadishchandra Bose, {{lang-bn|জগদীশ চন্দ্র বসু}}; ३० नवेम्बर् १८५८- २३ नवेम्बर् १९३७) प्रसिद्धः भौतविज्ञानी, सस्यविज्ञानी च । अयं १८५८ तमे वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के [[भारतम्|भारतस्य]] मेमेन्सिङ्ग् इति प्रदेशे (इदानीं [[बाङ्गलादेशः|बाङ्ग्लादेशे]] अस्ति) जन्म प्राप्नोत् । ==प्राथमिकजीवनम्== अस्य पिता भार्गवचन्द्रः फरीदपुरम् इति मण्डले सहायकन्यायाधीशः आसीत् । अनेन जगदीशचन्द्रबोसेन आरम्भिकं शिक्षणं [[बाङ्गला|बङ्गालीभाषया]] एव प्राप्तम् । अनन्तरं सः शिक्षणार्थाय [[भारतम्|भारतस्य]] [[कोलकता|कोल्कत्तानगरम्]] अगच्छत् । तदवसरे तत्र ग्रामप्रदेशात् आगतम् एतं जगदीशचन्द्रबोसम् अन्ये छात्राः उपहसन्ति स्म । कदाचित् कुपितः सः जगदीशचन्द्रबोसः तेषु बलाढ्यं कञ्चित् सम्यक् प्रहृत्य उन्नीय अक्षिपत् । तदनन्तरं कोऽपि छात्रः अस्य उपहासं न अकरोत् । महाविद्यालयस्य शिक्षणं समाप्य जगदीशचन्द्रबोसेन अग्रिमस्य शिक्षणस्य निमित्तम् [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्]]देशं प्रति गन्तव्यम् आसीत् । किन्तु गृहे आर्थिकी परिस्थितिः तावती उत्तमा न आसीत् । अनन्तरं तस्य माता आभरणानि विक्रीय तं वैद्यशिक्षणार्थं विदेशं प्रति प्रेषितवती । तत्र [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्देशे]] [[लन्डन्|लण्डन्]] तथा [[केम्ब्रिड्ज्]] विश्वविद्यालयेषु अयं जगदीशचन्द्रबोसः अध्ययनम् अकरोत् । तत्र भौतविज्ञानिना लार्ड् लेलिङ्गेन प्रभावितः सन् भौतशास्त्रे आसक्तः अभवत् । ततः सः [[भौतविज्ञानम्|भौतशास्त्रं]], [[रसायनविज्ञानम्|रसायनशास्त्रं]], [[सस्यविज्ञानम्|सस्यशास्त्रं]] च अपठत् । ==कर्मजीवनम्== इङ्ग्लेण्ड्देशतः पदवीं प्राप्य भारतं प्रत्यागतः जगदीशचन्द्रबोसः कोल्कत्तानगरस्य प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालये १८८५ तः १९१५ पर्यन्तं भौतशास्त्रस्य अध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् । तत्र तादृशं गौरवं प्राप्तवत्सु भारतीयेषु अयं जगदीशचन्द्रबोसः एव प्रथमः । तदवसरे भारते ब्रिटिश्जनानां शासनम् असीत् । प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालये ब्रिट्श्–अध्यापकेभ्यः अधिकं वेतनं, भारतीयाय अस्मै जगदीशचन्द्रबोसाय च न्यूनं वेतनं दीयते स्म । तां पद्धतिं विरुध्य सः अहिंसात्मकं प्रतिभटनम् अपि अकरोत् । बहुकालं यावत् वेतनं विना कार्यं कुर्वन् न्यायार्थं प्रतिभटनम् अकरोत् । अन्ते ब्रिटिश्–सर्वकारः सर्वेषाम् अपि समानां व्यवस्थाम् अकल्पयत् । तदनन्तरं सः जगदीशचन्द्रबोसः "बोस् संशोधनसंस्थां” प्रतिष्ठाप्य १९१७ तः १९३७ पर्यन्तं तस्याः निदेशकत्वेन कार्यम् अकरोत् । ==शोधकर्माणि== [[चित्रम्:Jagadish Chandra Bose.jpg|thumbnail|left|जगदीशचन्द्रबोस्]] प्रकाशस्य किरणान् स्फटिकद्वारा यदा प्रवाहयामः तदा ते किरणाः वक्राः सन्तः चलनगतिं परिवर्त्य प्रतिबिम्बन्ते । केषुचित् स्फटिकेषु ते किरणाः यदा प्रवाहिताः तदा तेषां प्रतिबिम्बद्वयं दृष्टम् । सः तद्विषये एव संशोधनम् अनुवर्तितवान् । तस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य तद्विषयकः प्रथमः लेखः "द्विप्रतिबिम्बम्” बेङ्गालसङ्घस्य एष्या-सञ्चिकायां प्रकाशितः । मैक्रो–तरङ्गानाम् उत्पादकं "वेव्-गैड्”, आकाशवाण्याः तरङ्गानाम् अपेक्षया अधिकसंवेदनायुक्तं "कोहेरर्” नामकं साधनं चापि अनेन जगदीशचन्द्रबोसेन एव निर्मितम् । तस्मिन् काले संशोधनार्थम् अपेक्षितानि उपकरणानि, प्रयोगालयाः, आधारभूतानि पुस्तकानि वा न आसन् । तथापि तस्य मेधाशक्तिः तादृशी आसीत् । अस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य प्रतिभाम् अभिज्ञातवन्तः बहवः आङ्ग्लेयाः तम् आदरेण पश्यन्ति स्म । लार्ड् केल्विन् तथा सर् ओलिवर् इत्याख्यौ जगदीशचन्द्रबोसं लण्डन्–नगरे एव वसतु इति आह्वानम् अपि दत्तवन्तौ आस्ताम् । परन्तु देशाभिमानी जगदीशचन्द्रबोसः भारते एव अवसत् । ===जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया=== अग्रे अयं जगदीशचन्द्रबोसः सस्यानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । विद्युत्–प्रेरणान्तर्गतेषु जीविषु निर्जीविषु च यत् साम्यम् आसीत् तदपि संशोधितवान् । प्राणिनाम् इव सस्यानाम् अपि जीवः अस्ति । तानि अपि व्रणितानि भवन्ति । तेषाम् अपि आघातः भवति । रासायनिकानां प्रयोगेण सस्यानि अपि प्रज्ञाहीनानि कर्तुं शक्यन्ते । इति १९०१ वर्षे [[लन्डन्|लण्डन्–नगरस्थायाः]] रायल्–सोसैट्याः अन्ताराष्ट्रिय–विज्ञानसम्मेलने प्रत्यपादयत् । "ब्रोमेट्”युक्तं द्रवम् आचूषितस्य सस्यस्य प्रतिक्रियां प्रायोगिकरूपेण अपि अदर्शयत् । सस्यानां सूक्ष्मं संवेदनम् अपि अभिज्ञातुं "रेसोनेण्ट्” नामकम् उपकरणम् अपि निर्मितवान् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः सस्यजीवनस्य विषये स्वेन कृतान् प्रयोगान्, तेषां प्रयोगाणां फलं चापि "जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया” (The Reaction of Living & Nonliving) इति पुस्तके उल्लिखितवान् अस्ति । तत् पुस्तकं १९०२ वर्षे प्रकाशितम् । ===आप्टिकल् पल्स् रेकार्डर्=== सस्यानां क्रियाणां, प्राणिनां शरीरे प्रचलन्तीनां क्रियाणां च साम्यम् अपि जगदीशचन्द्रबोसः प्रयोगाणां द्वारा एव प्रत्यपादयत् । सस्यानि श्वासकोशाणां साहाय्यं विना एव श्वासोच्छ्वासं कुर्वन्ति । [[जठरम्|जठरं]] विना एव [[आहारः|आहारं]] जीर्णीकुर्वन्ति । [[स्नायुः|स्नायुं]] विना, [[नाडी]]व्यूहं विना एव कार्याणि कुर्वन्ति । इत्यादीन् अंशान् अपि अयं जगदीशचन्द्रबोसः संशोधितवान् । "आप्टिकल् पल्स् रेकार्डर्” (Optical puls Recorder) नामकम् उपकरणं निर्माय सस्येषु प्रचलन्तीनां क्रियाणां संशोधनम् अकरोत् । तेन प्रयोगेण सस्यानि अपि विद्युत्–तरङ्गान् उत्पादयन्ति । तानि अपि श्रान्तानि भवन्ति । म्रियमाणं सस्यम् अत्यन्तम् अधिकप्रमाणेन प्रबलं विद्युत्–प्रवाहम् उत्पादयति । "इङ्गालस्य डै आक्सैड्” विना सस्यानि न जीवन्ति । किन्तु तस्य प्रमाणम् अधिकं भवति चेदपि म्रियन्ते । म्रियमाणं सस्यम् आम्लजनकस्य पूरणेन जीवयितुं शक्यते । इत्यादयः विषयाः ज्ञाताः अभवन् । मादकवस्तूनां सेवनेन सस्यानि अपि मदयुक्तानि समत्वहीनानि वा भवन्ति । तदवसरे निद्राय अनन्तरं जागरितानि भवन्ति च । जागरणस्य अनन्तरं तानि समस्थितिम् आप्नुवन्ति । सस्यानि अपि परिसरतः शक्तिं प्राप्य कार्याणि कुर्वन्ति । अवशिष्टां शक्तिं तथैव सङ्गृह्णन्ति इत्यपि सः जगदीशचन्द्रबोसः संशोधितवान् । ===क्रेस्कोग्राफ्=== अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९१८ वर्षे "क्रेस्कोग्राफ्” नामकम् उपकरणं निर्माय सस्यानां चलनं संशोधितवान् । एकनिमेषाभ्यन्तरे सस्यस्य [[शरीरम्|शरीरे]] याः क्रियाः सम्भवन्ति ताः अपि अभिज्ञातुं समर्थम् आसीत् तत् यन्त्रम् । प्रख्यातः फ्रेञ्च् विज्ञानी अस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य संशोधनानां फलितांशम् अवलोक्य '''“मूकान् अपि प्राणिनः अयं जगदीशचन्द्रबोसः वाक्चतुरान् अकरोत्”''' इति उक्तवान् आसीत् । सस्येषु [[जलम्|जलस्य]] ऊर्ध्वचलनस्य सम्बद्धं "स्पन्दनसिद्धान्तं” (Pulsation theory) १९२३ तमे वर्षे अमण्डयत् । सस्येषु जलं जीवकोषाणां द्वारा एव ऊर्ध्वमुखं गच्छति । तदवसरे सस्येषु प्राणिनां [[हृदयम्|हृदये]] इव सङ्कुचनं विकसनं च जायते इत्यपि तस्य यन्त्रस्य द्वारा संशोधितवान् । तेषां सर्वेषां विषयाणां प्रचारार्थं पुनः पुनः बहून् देशान् अगच्छत् । १८९७ तम् वर्षे ६ मासान् यावत् इङ्ग्लेण्ड्देशे आसीत् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९०० तमे वर्षे प्यारिस्–नगरे प्रचलिते "यूरोपस्य विज्ञानगोष्ठ्याम्” अपि भागम् अवहत् । तेन [[जापान्]], [[अमेरिका]], [[यूरोप्]] इत्यादिषु देशेषु अपि सस्यविज्ञानं प्रसृतम् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः न केवलं विज्ञानक्षेत्रे कार्यम् अकरोत् अपि तु बङ्गालीसाहित्यक्षेत्रे अपि महत् कार्यं कृतवान् आसीत् । १९११ वर्षे प्रवृत्तस्य बङ्गालीसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः अपि आसीत् । तदवसरे तेन जगदीशचन्द्रबोसेन '''“विज्ञानं तथा साहित्यम्”''' इति विषयम् अधिकृत्य भाषणं कृतम् आसीत् । अस्मै जगदीशचन्द्रबोसाय लण्डन्–नगरस्य रायल्-सोसैटी १९२० तमे वर्षे "फेलोशिप्” दत्त्वा सम्माननम् अकरोत् । ब्रिटिश्–जनाः अपि तस्मै "सर्” इति बिरुदम् अदास्यन् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९३७ तमे वर्षे नवेम्बर्–मासस्य २३ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.boseinst.ernet.in/home.html Bose Institute Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615190004/http://www.boseinst.ernet.in/home.html |date=2006-06-15 }} * [https://web.archive.org/web/20070104171326/http://www.calcuttaweb.com/people/jcbose.shtml Biography at Calcuttaweb] * [http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose.html SIR JAGADISH CHANDRA BOSE: the unsung Hero of Radio Communication<!-- bot-generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415211726/http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose.html |date=2008-04-15 }} at web.mit.edu J. C. Bose, The Unsung hero of radio communication * [http://www.tuc.nrao.edu/~demerson/bose/bose.html JC Bose: 60&nbsp;GHz in the 1890s] * {{cite journal | author=Jeffrey Mervis and Pallava Bagla | year = 1998 | title = Bose Credited With Key Role in Marconi's Radio Breakthrough | url=https://archive.org/details/sim_science_1998-01-23_279_5350/page/476 | journal = Science | volume = 279 | issue = 5350 | page = 476 | doi = 10.1126/science.279.5350.476 |bibcode = 1998Sci...279..476M | issn=0036-8075 }} Science Magazine on Bose priority * [http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0584.htm Article on Jagadish Chandra Bose] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326140346/http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0584.htm |date=2012-03-26 }}, [[Banglapedia]] * [http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Jagadish_Chandra_Bose IEEEGHN: Jagadish Chandra Bose<!-- bot-generated title -->] at www.ieeeghn.org * [http://www.infinityfoundation.com/ECITboseframeset.htm ECIT Bose article<!-- bot-generated title -->]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004235611/http://www.infinityfoundation.com/ECITboseframeset.htm |date=2013-10-04 }} at www.infinityfoundation.com * [http://www.iisc.ernet.in/insa/ch2.pdf INSA publication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202085123/http://www.iisc.ernet.in/insa/ch2.pdf |date=2012-12-02 }} * [http://didyouknow.org/history/radiohistory/ Radio history]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/JCBOSE.htm Vigyan Prasar article] * [http://www.hinduonnet.com/fline/fl2124/stories/20041203003009100.htm Frontline article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119070710/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2124/stories/20041203003009100.htm |date=2009-11-19 }} * [[s:Autobiography of a Yogi/Chapter 8|India's Great Scientist, J. C. Bose]] * [http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/JCBOSE.htm Acharya Jagadis Chandra Bose<!-- bot-generated title -->] at www.vigyanprasar.gov.in * [http://www.saadigitalarchive.org/entity/jagadis-chandra-bose Jagadish Chandra Bose materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sf-encyclopedia.com/entry/bengal Entry on Bangla science fiction by Bodhisattva Chattopadhyay in The Science Fiction Encyclopedia] {{Bengal Renaissance}} [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य विज्ञानिनः]] fp2vceosk3mfpehwaqxqonbmkwb79rt 0 1358 500152 491454 2026-08-12T01:16:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500152 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name = Maryland |Fullname = State of Maryland |Flag = Flag of Maryland.svg |Flaglink = [[Flag of Maryland|Flag]] |Seal = Seal of Maryland (reverse).svg |Map = Maryland in United States.svg |Nickname = <br>"[[Maryland 400|Old Line State]]", "Free State", "Little America",<ref>{{cite news|title=Maryland's quality of life ranks high compared to other states|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4183/is_20041211/ai_n10064724/|work=FindArticles.com|publisher=The Daily Record (Baltimore)|date=December 11, 2004|accessdate=June 4, 2009|archive-date=January 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090103225237/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4183/is_20041211/ai_n10064724/print|deadurl=yes}}</ref> "America in Miniature"<ref>{{cite web|url=http://www.visitmaryland.org/Students/Pages/MarylandFacts.aspx|title=Maryland Facts|publisher=Maryland Office of Tourism|accessdate=June 2, 2009}}</ref> |Demonym = Marylander |Motto = {{lang|it|[[Fatti maschii, parole femine]]}}<br />(Manly Deeds, Womanly Words) The Latin text encircling the seal: <br />{{lang|la|''Scuto bonæ voluntatis tuæ coronasti nos''}} (With favor Wilt Thou Compass Us as with a Shield") Psalm 5:12<ref>{{cite web |url=http://msa.maryland.gov/msa/mdmanual/01glance/html/symbols/reverse.html |title=Great Seal of Maryland (reverse) |publisher=Maryland State Archives |accessdate=March 4, 2014}}</ref> |Former = Province of Maryland |Capital = [[Annapolis, Maryland|Annapolis]] |LargestCity = [[Baltimore]] |LargestMetro = [[Baltimore-Washington Metropolitan Area|Baltimore-Washington Metro Area]] |Governor = [[Martin O'Malley]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |Lieutenant Governor = [[Anthony G. Brown]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |Legislature = [[Maryland General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[Maryland Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[Maryland House of Delegates|House of Delegates]] |Senators = [[Barbara Mikulski]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) <br />[[Ben Cardin]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |Representative = 7 Democrats, 1 Republican |PostalAbbreviation = MD |OfficialLang = None (English, ''de facto'') |AreaRank = 42nd |TotalAreaUS = 12,407 |TotalArea = 32,133 |LandAreaUS = 9,774 |LandArea = 25,314 |WaterAreaUS = 2,633 |WaterArea = 6,819 |PCWater = 21 |PopRank = 19th |2010Pop = 5,976,407 (2014 est) |DensityRank = 5th |2000DensityUS = 596 |2000Density = 230 |MedianHouseholdIncome = $69,272 |IncomeRank = 1st |AdmittanceOrder = 7th |AdmittanceDate = April 28, 1788 |TimeZone = [[Eastern Time Zone|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[UTC−05:00|−5]]/[[UTC−04:00|−4]] |Latitude = 37° 53′ N to 39° 43′ N |Longitude = 75° 03′ W to 79° 29′ W |WidthUS = 101 |Width = 163 |LengthUS = 249 |Length = 400 |HighestPoint = [[Hoye-Crest]]<ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 21, 2011|archive-date=October 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 3,360 |HighestElev = 1024 |MeanElevUS = 350 |MeanElev = 110 |LowestPoint = [[Atlantic Ocean]]<ref name=USGS/> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |ISOCode = US-MD |Website = www.maryland.gov |ElectoralVotes = 10 |State Animal = [[Horseshoe crab]] }} [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.maryland.gov/ Official website of the State of Maryland] * [http://www.visitmaryland.org/ Maryland Office of Tourism] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MD Energy Data & Statistics for Maryland] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MD USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Maryland] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111154525/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/24000.html |date=2012-01-11 }} * [http://www.newadvent.org/cathen/09755b.htm Catholic Encyclopedia article] * [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=24&StateName=Maryland#.U8A5S_ldUeo Maryland State Facts from USDA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160824212759/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=24&StateName=Maryland#.U8A5S_ldUeo |date=2016-08-24 }} * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Maryland}} * {{osmrelation-inline|162112}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 68i9dou1stgivygqpuqr311d7qhedsv 0 2145 500153 352551 2026-08-12T01:16:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500153 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Mohan Lal (Zutshi) | image = Mohan-Lal.png | birth_date = 1812 | image_size = 200px | caption = | birth_place = | death_date = 1877 | death_place = | religion = | occupation = traveller, spy, diplomat, and author | spouse = | parents = | children = }} '''मोहन लाल''' (1812-1877)[[जम्मूकाश्मीरराज्यम्|कश्मीरी]] आसीत्‌. स: लेखक:,राजदूत: च आसीत्‌. आङ्ग्ल-[[अफगान]] युद्धे स: महत्वपूर्ण पात्र: आसीत्‌. ==ग्रन्था:== *Mohan Lal, Travels in the Punjab and Afghanistan and Turistan to Balkh, Bikhara and Herat and a Visit to Great Britain, Germany, First Ed. 1846 Reprint Al Biruni Lahore 1979 *Mohan Lal, KLS, Life of the Amir Dost Mohammed Khan, of Kabul: with his political proceedings towards the English, Russian, and Persian governments, including victory and disasters of the British Army in Afghanistan. Two Volumes. Longman, Brown, Green and Longmans, London, 1846. ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20020421/ai_n12575464 Face of Afghan spy revealed in forgotten photo; Gallery uncovers 150-]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Sunday Herald, The, Apr 21, 2002, by Juliette Garside. [[वर्गः:भारतीयलेखकाः]] [[वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 3hosxoaaqwjdi2jbnvl9agoozgcserw 0 2459 500148 499987 2026-08-11T18:57:28Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500148 wikitext text/x-wiki {{हिन्दुधर्मगुरुः‎ |Name =रामकृष्णः परमहंसः |Image = [[चित्रम्:Ramakrishna Marble Statue.jpg|250px]] |Caption = [[बेलुरमठम्|बेलुरमठे]] श्रीरामकृष्णपरमहंसस्य मूर्तिः |birth-date = {{birth date|1836|2|18|mf=y}} |birth-place = [[कामारपुकुर]], [[हुगलिमण्डलम्|हुगलि]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], [[भारतम्]] |birth-name = गदाधर चट्टोपाध्याय |death-date = {{death date and age|1886|8|16|1836|2|18|df=y}} |death-place = [[काशीपुर]] उद्यानबाटी, [[कोलकाता]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], भारतम् |guru = भैरवी ब्राह्मणी, तोतापुरी, गोविन्द राय |philosophy = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[भक्तियोगः|भक्तिः]] |honors = परमहंसः |quote = ''আমার ধর্ম ঠিক, আর অপরের ধর্ম ভুল – এ মত ভাল না। ঈশ্বর এক বই দুই নাই। তাঁকে ভিন্ন ভিন্ন নাম দিয়ে ভিন্ন ভিন্ন লোকে ডাকে। কেউ বলে গড, কেউ বলে আল্লাহ, কেউ বলে কৃষ্ণ, কেউ বলে শিব, কেউ বলে ব্রহ্ম। যেমন পুকুরে জল আছে – একঘাটের লোক বলছে জল, আর-একঘাটের লোক বলছে ওয়াটার, আর-একঘাটের লোক বলছে পানি – হিন্দু বলছে জল, খ্রীষ্টান বলছে ওয়াটার, মুসলমান বলছে পানি, - কিন্তু বস্তু এক। মত-পথ। এক-একটি ধর্মের মত এক-একটি পথ, - ঈশ্বরের দিকে লয়ে যায়। যেমন নদী নানাদিক থেকে এসে সাগরসঙ্গমে মিলিত হয়।''<ref>''श्री श्रीरामकृष्णकथामृत'', श्रीम कथितः, उद्बोधन कार्यालयः, कोलकाता, प्रथम-खण्ड-संस्करणम्, १९८६-८७, पृ-२३९</ref> |footnotes = }} [[चित्रम्:Ramakrishna at studio.jpg|thumb|left|रामकृष्‍णपरमहंसः]] '''श्रीरामकृष्णपरमहंसः''' ([[बाङ्गला]]: শ্রী রামকৃষ্ণ পরমহংস, श्री रामकृष्णो परमोहंसो; पूर्वाश्रमस्य नाम '''गदाधर चट्टोपाध्याय'''<ref name="ninian">Smart, Ninian ''The World’s Religions'' (1998) p.409, Cambridge</ref>)(१८ फेब्रुवरी, १८३६ - १६ अगष्ट्, १८८६) [[भारतम्|भारते]] जन्म कश्चन महान् धर्मोपदेशकः।<ref name="Feuerstein"> {{cite book | last = Georg | first = Feuerstein | authorlink = Georg Feuerstein | coauthors = | title = The Yoga Tradition | publisher = Motilal Banarsidass | date = 2002 | location = | pages = p.600 }} </ref> [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गराज्यस्य]] [[हुगलिमण्डलम्|हुगलिमण्डले]] कामारपुकुरनामके ग्रामे १८३६ क्रिस्त्वब्दे फेब्रुवरी मासस्य अष्टादशे दिने अयं जनिमलभत। क्षुदिरामनामकः ब्राह्मणः अस्य पिता, माता तु चन्द्रमणिः। पितरौ तस्य गदाधर इति नाम अकुरुताम्। बाल्य एवायं स्वकीयासु चेष्टासु असाधारणीं प्रतिभां प्रकटयन्नवर्तत। [[स्वामी विवेकानन्दः|स्वामिविवेकानन्दस्य]] गुरुः आसीत् सः।<ref name="clarke"> {{cite book | last = Clarke | first = Peter Bernard | title = New Religions in Global Perspective | url = https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar | publisher = Routledge | date = 2006 | pages = p.209 | quote = The first Hindu to teach in the West and founder of the Ramakrishna Mission in 1897, Swami Vivekananda,[...] is also credited with raising Hinduism to the status of a world religion. }} </ref><ref name="brodd"> {{cite book | author = Jeffrey Brodd | coauthors = Gregory Sobolewski | title = World Religions: A Voyage of Discovery | url = https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse | publisher = Saint Mary's Press | date = 2003 | location = | pages = p.275 | quote = In 1897 Swami Vivekananda returned to India, where he founded the Ramakrishna Mission, and influential Hindu organization devoted to education, social welfare, and publication of religious texts. }} </ref><ref> {{cite book | last = Smith | first = Bardwell L. | title = Hinduism: New Essays in the History of Religions | publisher = Brill Archive | date = 1976 | pages = p.93 }} </ref> एतौ द्वाऽपि बङ्गनवजगरणस्य<ref name="AAR"> {{cite book | last = Miller | first = Timothy | authorlink = | coauthors = | title = America's Alternative Religions | url = https://archive.org/details/americasalternat0000unse | publisher = SUNY Press | date = 1995 | pages = pp.174-175 | quote = …Bengalis played a leading role in the wider Hindu renaissance, producing what can be termed the Bengali "Neo-Vedantic renaissance" | isbn = 9780791423974}} </ref> तथा विंशशताब्द्याः हिन्दुनवजागरणस्य<ref name="DIS">{{cite book | last = Pelinka | first = Anton | authorlink = | coauthors = Renée Schell | title = Democracy Indian Style | publisher = Transaction Publishers | date = 2003 | pages = pp.40-41 | quote = The Bengali Renaissance had numerous facets including the spiritual (Hindu) renaissance, represented by the names of Sri Ramakrishna and Swami Vivekananda, the combination of spiritual, intellectual, and political aspects… | isbn = 9780765801869}}</ref><ref> {{cite book | last = Bhattacharyya | first = Haridas | title = The Cultural Heritage of India | chapter = Part IV : Sri Ramakrishna and Spiritual Renaissance | publisher = Ramakrishna Mission, Institute of Culture | date = 1978 | location = University of Michigan | pages = p.650 }} </ref> अग्रगण्यौ । अनेकान् शिष्यान् अध्यात्ममार्गे अग्रे अनयत् रामकृष्णः । तस्य शिष्यसमाजे, भक्तसमाजे च सः भगवतः अवताररूपेण कल्पितः आसीत्<ref>{{cite book|last=Jackson|first=Carl T.|title=Vedanta for the West|url=https://archive.org/details/vedantaforwestra0000jack|publisher=Indiana University Press|date=1994|pages=p.78|isbn=9780253330987}}</ref> । तादात्विकः विद्याभ्याससम्प्रदायः अस्मै नारोचत। अतः स विद्यालयगमने अनुत्सुकः आसीत्। सहचरैस्साकं ईस्वरभक्तिपरासु क्रीडासु संलग्नः कालमनयत्। तस्य भ्राता रामकुमारः जन्मग्रामात्तं कल्कत्तानगरं नीतवान्। तत्र दक्षीणेश्वरे कस्मिंश्चित् कालीक्षेत्रे गदाधरः अर्चकोऽभवत्<ref name="ninian"/> । सदापि ईश्वरचिन्तायां निलीनस्य गदाधरस्य शरीरसंस्कारेऽपि श्रद्धा नाऽसीत्। "देहि मे दर्शन"मिति विलपन् देवालयाङ्कणे लुठन्,चेष्टाश्च प्रदर्शयन्नयं जनैः उन्मादी इत्यमन्यत। लोकमुखात् स्वपुत्रमुन्मादिनं श्रुत्वा माता तं जन्मग्राममानिनाय, तस्य विवाहमप्यकारयञ्च। तेनैव निर्दिष्टा '''शारदामणि''' नामिका बालिका एवं तस्य धर्मपत्नी अभवत्। पश्चिमवङ्गस्य लघु लघु ग्रामेऽपि तेन प्रदत्ताः उपदेशाः अतिप्रसिद्धाः आसन् । १८८६ तमे वर्षे रामकृष्णस्य प्रयाणस्य अनन्तरं अनुगामिनः तस्य कार्यमग्रे नीतवन्तः । एतेषाम् अनुगामिनां नेतृत्वं [[स्वामी विवेकानन्दः]] कृतवान् <ref name="PaRL">{{cite book|last=Dehsen|first= Christian D. Von |coauthors=Scott L. Harris|title=Philosophers and Religious Leaders|date=1999|pages=p.159}}</ref>। विवेकानन्दः [[रामकृष्ण मिशन्]] इति एकां धर्मीयसंस्थां निर्मितवान्<ref name="PaRL"/> । ''रामकृष्णान्दोलनं'' [[भारतम्|भारतस्य]] अन्यतमं नवजागरणान्दोलनम् <ref> {{cite book | author = Cyrus R. Pangborn | title = Hinduism: New Essays in the History of Religions | chapter = The Ramakrishna Math and Mission | pages = p.98 }}</ref>। [[रामकृष्ण मिशन्]]-संस्थायाः भारते तथा आ विश्वे १६६ शाखाः(२००८ तमवर्षे) विद्यामानाः सन्ति । अस्याः संस्थायाः प्रधानकार्यालयः पश्चिमबङ्गराज्यस्य [[हावडामण्डलम्|हावडानगरस्य]] [[बेलुर मठम्|बेलुर मठे]] अवस्थितः<ref>{{cite web|url=http://www.belurmath.org/home.htm|title=Belur Math|accessdate=2008-10-26|archive-date=2008-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205144450/http://www.belurmath.org/home.htm|deadurl=yes}}</ref> । == जीवनम् == === जन्म शैशवश्च === [[चित्रम्:Kamarpukur Ramakrishna Hut.jpg| thumb | left | [[कामारपुकुर|कामारपुकुरे]]ति ग्रामे रामकृष्णस्य जन्मस्थलम्, यत्र इदानीं तस्य स्मारकमन्दिरं विद्यते]] [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गराज्यस्य]] [[हुगलिमण्डलम्|हुगलिमण्डलस्य]] [[कामारपुकुर|कामारपुकुरग्रामे]] १८३६ तमे वर्षे एकः दरिद्र-धर्मनिष्ठ-रक्षणशील-ब्राह्मणपरिवारे रामकृष्णपरमहंसः अजायत । तस्य पितरौ '''क्षुदिराम चट्टोपाध्याय''' तथा '''चन्द्रमणि देवी''' च आस्ताम् । एतयोः चतुर्थपुत्रः आसीत् अयं रामकृष्णः । कथितम् अस्ति यत् श्रीरामकृष्णस्य जननात् प्राग् पितामातुः जीवने बह्वः अलौकिकघटनाः घटिताः आसन् । [[शिवः|शिवलिङ्गतः]] ज्योतिः तस्याः गर्भे प्रविष्टा इति सन्तानसम्भवा चन्द्रमणि देवी दृष्टवती आसीत् । तस्य पिता क्षुदिरामः तीर्थभ्रमणसमये [[गया|गयायां]] [[विष्णु|गदाधरविष्णोः]] दर्शनम् प्राप्नोत् । एतस्मात् सः नवजातस्य शिशोः नामकरणं '''गदाधर''' इति कृतवान् <ref name="SI_birth"> {{cite book | authorlink = Christopher Isherwood | title = Ramakrishna and His Disciples | chapter = The Birth of Ramakrishna | pages = p.13 }}</ref> । शैशवकाले '''गदाइ''' इति नाम्ना परिचितः गदाधरः ग्रामवासीजनेषु अतिप्रीयः आसीत् । अङ्कने तथा मृत्प्रतिमानिर्माणे तस्य दक्षता सहजाता आसीत् । तादात्विकः विद्याभ्याससम्प्रदायः अस्मै नारोचत। अतः स विद्यालयगमने अनुत्सुकः आसीत्<ref> {{cite book |title = Transformation of Ramakrishna |pages = p.70 |quote = The point to be made is that we are not dealing with an uneducated or ignorant ecstatic. Rather, because of his intelligence, his interest, his own study and his subsequent contact with Hindus of all schools of thought, we should realize that we are dealing with a well versed Hindu thinker who, because of the ecstatic nature of his religious experience, refused to be bound in and restricted by what he viewed as dry, rationalistic requirements of systematic discourse. }}</ref><ref>{{Cite journal | last = Bhawuk | first = Dharm P.S. | title = Culture’s influence on creativity: the case of Indian spirituality | journal = International Journal of Intercultural Relations | volume = 27 | issue = 1 | pages = pp. 1-22 | publisher = Elsevier | date = February 2003 | quote = Scholars have called him "the illiterate genius" }}</ref>परन्तु गानवाद्यवादने, यात्राभिनये, धर्मीयोपाख्याने सः पारदर्शी आसीत्<ref name="isherwood-74-28">{{cite book | first=Christopher | last=Isherwood | year=1974 | title=Ramakrishna and His Disciples | pages=p. 28 | publisher=Advaita Ashrama}}</ref> । तीर्थयात्री-संन्यासी-पुरणकथाव्याख्याकाराणां संससर्गेण अत्यल्पे वयसि एव [[पुराणम्|पुराण]]-[[रामायणम्|रामायण]]-[[महाभारतम्|महाभारतं]] तथा [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतादिविषयेषु]] व्युत्पत्तिम् अर्जितवान् गदाधरः<ref> {{cite book | last = Muller | first = Max | title = Râmakrishna his Life and Sayings | date = 1898 | pages = pp.33 | chapter = Râmak''ri''sh''n''a's Life | chapterurl= http://www.sacred-texts.com/hin/rls/rls14.htm }} </ref> ।मातृभाषा[[बाङ्गला|बाङ्गलायां]] केवलम् अक्षरज्ञानं तस्य आसीत् ;<ref> {{cite book | last = Saradananda | first = Swami | title = The Great Master | pages = p.59 }} </ref> किन्तु [[संस्कृतम्|संस्कृतानुधाने ]] समर्थः भूत्वाऽपि सम्भाषणे अपारगः आसीत् ।<ref>{{cite book | last = Nikhilananda | first = Swami | title = The Gospel of Ramakrishna | date = 1942 | chapter = Chapter 20 — RULES FOR HOUSEHOLDERS AND MONKS | chapterurl = http://www.belurmath.org/gospel/chapter20.htm | quote = During my boyhood I could understand what the Sadhus read at the Lahas' house at Kamarpukur, although I would miss a little here and there. If a pundit speaks to me in Sanskrit I can follow him, but I cannot speak it myself.… The realization of God is enough for me. What does it matter if I don't know Sanskrit? | accessdate = 2014-08-07 | archive-date = 2008-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081205161724/http://www.belurmath.org/gospel/chapter20.htm | deadurl = yes }}</ref> [[पुरी|पुरीतीर्थ]]गमनमार्गे कामारपुकुरग्रामे विश्रामरतपथिकजनानां सेवाकार्यं सः अकरोत् । तस्मिन् समये तेषां धर्मीयतर्कवितर्कान् मनसा शृणोति स्म गदाधरः । ''श्रीरामकृष्णस्य स्मृतिचारणा'' इति पुस्तकात् ज्ञायते यत् सप्तमे वयसि एव रामकृष्णस्य आध्यात्मिकभावतन्मयता अगच्छति स्म । एकदा धान्यकृषिभूमौ चलनसमये आकाशे कृष्णमेघस्य उपरि श्वेतबलाकानां सौन्दर्येण मोहितः भूत्वा बाह्यज्ञानशून्यः सः अभूत् । अनन्तरकाले तस्य ताम् अवस्थाम् अनिर्वचनीयानन्दस्य अभिज्ञतारूपेण वणितवान् <ref name="isherwood-74-28"/><ref>{{cite book | author=Swami Nikhilananda | title=The Gospel of Sri Ramakrishna | publisher=Ramakrishna Math, Chennai | pages=p. 4}}</ref>। बाल्यकाले इतोपि कतिपय वारं तस्य अनुरूपं भावतन्मयता दृश्यते स्म <ref> {{cite book | author = नीवेल् | title = श्रीरामकृष्णस्य परिवर्तनम् | pages = पृ.७० }} </ref>। १८४३ तमे वर्षे तस्य पिता दिवङ्गतः । समग्रपरिवारस्य परिपालनदायित्वम् अग्रजस्य रामकुमारस्य उपरि आपतितम् आसीत् । इयं घटना गदाधरस्य मनसि गभीरप्रभावं विस्तारितवती । धर्मीयजीवनयापनस्य इच्छा इतोऽपि दृढा अभवत् । नित्यगृहस्य कार्ये, गृहदेवतायाः पूजायां च गदाधरः अधिकसमयं व्ययं करोति स्म । प्रायशः आत्ममग्नः भवति स्म धर्मीयमहाकाव्यपाठसमये <ref> {{cite book | author = नीवेल् | title = श्रीरामकृष्णस्य परिवर्तनम् | pages = पृ.६८ }} </ref>। गदाधरस्य यदा किशोरावस्था तदा परिवारे आर्थिकसङ्कटम् अभवत् । अग्रजः राजकुमारः [[कोलकाता|कोलकातायां]] एकं संस्कृतपाठशालां ([[बाङ्गला]]- সংস্কৃত টোল, ''संस्कृत टोल्'') आरब्धवान् । अतिरिक्ते समये सः पौरहित्यं करोति स्म । १८५२ तमे वर्षे अग्रजस्य सहायतां कर्तुं गदाधरः [[कोलकाता|कोलकातां]] गतवान् <ref> {{cite book | authorlink = Christopher Isherwood | title = Ramakrishna and His Disciples | chapter = The Boyhood of Ramakrishna | pages = p.37 }}</ref>। === दक्षिणेश्वरस्य कालीमन्दिरे पौरहित्यम् === [[चित्रम्:Dakshineswar.jpg|thumb|right| दक्षिणेश्वरस्य कालीबाडि (कालीमन्दिरम्), श्रीरामकृष्णः तस्य जीवनस्य अधिकसमयम् अत्रैव यापितवान् ।]] १८५५ तमवर्षे [[कोलकाता|कोलकातायाः]] अस्पृश्य-कैवर्तसमाजस्य धनी सामन्तपत्नी ''राणी रासमणि'' दक्षिणेश्वरप्रदेशे [[काली|कालीदेव्याः]] मन्दिरं निर्मितवती । मन्दिरस्य प्रधानार्चकरूपेण रामकृष्णस्य अग्रजः रामकुमारः नियुक्तः आसीत्<ref>Amiya P. Sen, "Sri Ramakrishna, the ''Kathamrita'' and the Calcutta middle Classes: an old problematic revisited" ''Postcolonial Studies'', 9: 2 p 176</ref> । गदाधरोपि सहकारी अर्चकरूपेण प्रतिमायाः अलङ्करणं दायित्वेन स्वीकृतवान् । १८५६ तमे वर्षे रामकुमारस्य परलोकप्राप्त्यां सत्यां गदाधरः मन्दिरस्य प्रधानपुरोहितरूपेण अभिषिक्तः जातः । मन्दिरस्य ईषाणकोणे तस्य प्रकोष्ठः आसीत् । जीवनान्तपर्यन्तं सः अस्मिन् प्रकोष्ठे निवासं कृतवान् आसीत्<ref>{{Cite book | title=Ramakrishna and his Disciples | pages=pp. 55–57 | first=Christopher | last=Isherwood | publisher=Advaita Ashrama | year=1974}}</ref> । एवमनुमियते यत् राणी रासमण्याः जामाता ''मथुरामोहन विश्वास''- महोदायेनैव '''रामकृष्णः''' नाम प्रदत्तमासीत्<ref>Life of Sri Ramakrishna, Advaita Ashrama, Ninth Impression, December 1971, p. 44</ref> । अन्यमतानुसारं, इदं नाम ''तोतापुरी'' गुरुणा दत्तमासीत् । [[चित्रम्:Dakshineswar Bhavatarini Kali.jpg|thumb|left|भवतारिणी [[काली]], रामकृष्णेन पूजिता देवीमुर्तिः]] रामकुमारस्य परलोकगमनोत्तरं रामकृष्णस्य भावतन्मयता अधिका जाता आसीत् । [[काली|कालीदेवीं]] मातारूपेण तथा विश्वजननीरूपेण सः प्रत्यक्षितवान् । अस्मिन् समये देव्याः प्रत्यक्षरूपदर्शनाय तस्य मनः व्यकुलम् अभवत् । तस्य विश्वासेन पाषाणप्रतिमाऽपि अन्नग्रहणं करोति स्म । पूजावसरे देव्याः दर्शनम् अप्राप्य सः कदाचीत् उच्चैः क्रन्दनं करोति स्म । रात्रिकाले निकटवर्ती वनं गत्वा सः निर्जने स्थले वस्त्रोपवीत् त्यक्त्वा ध्यानं करोति स्म<ref>{{cite book | authorlink = Mahendranath Gupta | title = Kathamrita | chapter = Chapter I | chapterurl = http://www.kathamrita.org/kathamrita2/k2sec01.htm | volume = 2 | quote = When I [Ramakrishna] was in that state, everything blew away from me as if by the cyclone of Aswin. No indication of my previous life remained! I lost external awareness! Even my dhoti fell off, so how could I care for the sacred thread? I said to him, ‘If you once experience that madness for the Lord, you will understand.’ | accessdate = 2014-08-27 | archive-date = 2008-06-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080605112322/http://www.kathamrita.org/kathamrita2/k2sec01.htm | deadurl = yes }} ।</ref> केचन उक्तवन्तः एषः उन्मत्तः जातः, अपरे तु मन्वन्ते स्म इश्वरप्रेम्नि आकुलः सः<ref> {{cite book | last = Muller | first = Max | title = Râmakrishna his Life and Sayings | date = 1898 | pages = pp.37 | chapter = Râmakrishna's Life | chapterurl= http://www.sacred-texts.com/hin/rls/rls14.htm }} </ref> । ==टिप्पणी== {{reflist|2}} === जालस्थाने पठनसामग्री === ; पुस्तकानि {{Refbegin|2}} * {{cite web | last =Bhattacharyya | first =Somnath | title =Kali's Child: Psychological And Hermeneutical Problems | publisher =Infinity Foundation | url =http://www.infinityfoundation.com/mandala/s_rv/s_rv_bhatt_kali_frameset.htm | accessdate =15 March 2008 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20071004094718/http://www.infinityfoundation.com/mandala/s_rv/s_rv_bhatt_kali_frameset.htm | archivedate =4 October 2007 | deadurl =no }} * {{Cite book| last= Brodd|first=Jeffrey| coauthors = Gregory Sobolewski| title = World Religions: A Voyage of Discovery| url= https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse| publisher = Saint Mary's Press| year = 2003| location =|ref=harv}} * {{cite book|last=Chatterjee|first=Partha|title=The Nation and Its Fragments: Colonial and Postcolonial Histories|url=https://archive.org/details/nationitsfragmen0000chat|year=1993|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-01943-7|page=296|ref=harv}} * {{Cite book| ref=harv|last = Clarke| first = Peter Bernard| title = New Religions in Global Perspective| url=https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar| publisher = Routledge| year = 2006}} * {{Cite book| last = Georg| first = Feuerstein| authorlink = Georg Feuerstein| coauthors =| title = The Yoga Tradition| publisher = Motilal Banarsidass| year = 2002| ref=harv}} *{{Cite book | last =Gupta | first =Mahendranath ("M.") | authorlink =Swami Nikhilananda | coauthors =Swami Nikhilananda | title =The Gospel of Sri Ramakrishna | publisher =Ramakrishna-Vivekananda Center | url =http://www.belurmath.org/gospel/ | year =1942 | isbn =0-911206-01-9 | ref =harv | postscript =<!--None--> | accessdate =2014-07-25 | archive-date =2008-03-14 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080314024635/http://www.belurmath.org/gospel/ | deadurl =yes }} *{{Cite book | last =Gupta | first =Mahendranath ("M.") | coauthors =Dharm Pal Gupta | title =Sri Sri Ramakrishna Kathamrita | publisher =Sri Ma Trust | url =http://www.kathamrita.org/ | year =2001 | isbn =978-81-88343-00-3 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} * {{Cite book| last=Harding | first=Elizabeth U. | year=1998 | title = Kali, the Dark Goddess of Dakshineswar | publisher = Motilal Banarsidass | isbn=81-208-1450-9 | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book| last = Heehs| first = Peter| authorlink = Peter Heehs| title = Indian Religions| publisher = Orient Blackswan| year = 2002| chapter = Ramakrishna Paramahamsa| ref = harv}} * {{Cite book|last=Hixon | first=Lex |authorlink=Lex Hixon |title=Great Swan: Meetings With Ramakrishna |publisher=Larson Publications |location=Burdett, N.Y. |year= 2002|pages= |isbn=0-943914-80-9 |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None-->}} * {{Cite book|last=Isherwood | first=Christopher| authorlink=Christopher Isherwood |title=Ramakrishna and His Disciples |publisher=Vedanta Press |location=Hollywood, Calif |year=1980 |isbn=0-87481-037-X |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None-->}} (reprint, orig. 1965) *{{Cite book|last=Jackson|first=Carl T.|title=Vedanta for the West|url=https://archive.org/details/vedantaforwestra0000jack|publisher=Indiana University Press|year=1994|isbn=0-253-33098-X|ref=harv|postscript=<!--None-->}} * {{cite book|ref=harv|last=Jestice|first=Phyllis G.|title=Holy People of the World: A Cross-cultural Encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=H5cQH17-HnMC&pg=PR43|year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-355-1}}{{Sfnref|Jestice|2004}} * {{Cite book |last=Müller |first=Max |authorlink=Max Müller |title=Ramakrishna: His Life and Sayings |publisher=LONGMANS, GREEN, AND CO. |location=Great Britain |pages= |isbn=81-7505-060-8 |url=http://www.sacred-texts.com/hin/rls/index.htm |year=1898 |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book| last = Neevel| first = Walter G.| authorlink =| coauthors = Bardwell L. Smith| title = Hinduism: New Essays in the History of Religions| chapter = The Transformation of Ramakrishna| publisher = Brill Archive| year = 1976| ref = harv}} * {{Cite book| last =Ramaswamy | first =Krishnan | coauthors =Antonio de Nicolas | title =Invading the Sacred: An Analysis of Hinduism Studies in America | url =https://archive.org/details/invadingsacredan0000unse | publisher =Rupa & Co | year =2007 | location =Delhi, India | isbn =978-81-291-1182-1 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} *{{Cite book| last =Rolland | first =Romain | authorlink =Romain Rolland | title = The Life of Ramakrishna | publisher =Vedanta Press | year =1929 | isbn =978-81-85301-44-0 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} *{{Cite book| last =Saradananda | first =Swami | authorlink = Swami Saradananda| coauthors =Swami Chetanananda | title =Sri Ramakrishna and His Divine Play | url =https://archive.org/details/sriramakrishnahi0000sara | publisher =Vedanta Society | year =2003 | location =St. Louis | isbn =978-0-916356-81-1 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} * {{cite book|last=Sen|first=Amiya P.|title=Ramakrishna Paramahamsa: Sadhaka of Dakshineswar|url=http://books.google.com/books?id=19HUeX3JygwC&pg=PT56|date=9 April 2010|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-81-8475-250-2|ref=harv}} * {{Cite book| last = Smith| first = Bardwell L.| title = Hinduism: New Essays in the History of Religions| publisher = Brill Archive| year = 1976|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Tyagananda|last2=Vrajaprana|title=Interpreting Ramakrishna: Kali's Child Revisited|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=978-81-208-3499-6|page=410|url=http://www.interpretingramakrishna.com/|ref=harv|year=2010|place=Delhi}} {{Refend}} ; शोधपत्राणि {{Refbegin|2}} * {{Cite journal| last = Bhawuk| first = Dharm P.S.| title = Culture's influence on creativity: the case of Indian spirituality| url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-intercultural-relations-ijir_2003-02_27_1/page/8| journal = International Journal of Intercultural Relations| volume = 27| issue = 1| page = 8| publisher = Elsevier|date=February 2003| doi = 10.1016/S0147-1767(02)00059-7| ref = harv | issn = 0147-1767 }} * {{Cite journal|last=Kripal| first=Jeffery J. | authorlink=Jeffrey J. Kripal |title=[[Kali's Child: The Mystical and the Erotic in the Life and Teachings of Ramakrishna]]|publisher=University of Chicago Press|location= |year=1995 |pages= |isbn= |oclc= |doi= |ref=harv |postscript=<!--None-->}} * {{Cite journal| last = Raab| first=Kelley Ann| year = 1995| title = Is There Anything Transcendent about Transcendence? A Philosophical and Psychological Study of Sri Ramakrishna| journal = Journal of the American Academy of Religion| volume = 63| issue = 2| publisher = Oxford University Press| location = London| ref = harv| jstor = 1465404 }} *{{Cite journal| last =Rajagopalachari | first =Chakravarti | authorlink =C. Rajagopalachari | title =Sri Ramakrishna Upanishad | publisher =Vedanta Press | year =1973 | asin =B0007J1DQ4 | ref =harv | postscript =<!--None--> }} *{{Cite journal| last =Saradananda | first =Swami | authorlink = | coauthors =Swami Jagadananda | title =Sri Ramakrishna The Great Master | publisher =Sri Ramakrishna Math | year =1952 | asin =B000LPWMJQ | ref =harv | postscript =<!--None--> }} * {{cite book|last=Smart|first=Ninian|title=The World's Religions|url=http://books.google.com/books?id=cC3uYLZJ8ZgC|date=28 June 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63748-0|ref=harv}} * {{Cite journal| last= Schneiderman| first= Leo | year= 1969| title = Ramakrishna: Personality and Social Factors in the Growth of a Religious Movement| url= https://archive.org/details/sim_journal-for-the-scientific-study-of-religion_spring-1969_8_1/page/60| journal = Journal for the Scientific Study of Religion| volume = 8| issue = 1| pages = 60–71| publisher = Blackwell Publishing| location = London| doi = 10.2307/1385254| ref = harv| jstor = 1385254}} *{{Cite journal| last = Sen| first = Amiya P.| title = Sri Ramakrishna, the ''Kathamrita'' and the Calcutta middle classes: an old problematic revisited| journal = Postcolonial Studies| volume = 9| issue = 2| pages = 165–177|date=June 2006| doi = 10.1080/13688790600657835| ref = harv| postscript = <!--None-->}} *{{Cite journal| last = Sen| first = Amiya P.| title = Three essays on Sri Ramakrishna and his times| year = 2001| publisher = Indian Institute of Advanced Study| ref = harv| postscript = <!--None-->}} * {{Cite journal|last=Beckerlegge|first=Gwilym |title=Swami Vivekananda's Legacy of Service|url=https://archive.org/details/swamivivekananda0000beck|publisher=Oxford University Press|date=March 2006|isbn=978-0-19-567388-3|ref=harv|postscript=<!--None-->}} * {{Cite journal|last=Spivak|first=Gayatri Chakravorty | authorlink=Gayatri Chakravorty Spivak|title=Other Asias|publisher=Wiley-Blackwell|date=28 December 2007|ref=harv|postscript=<!--None-->}} {{Refend}} ==अधिकपठनाय== *{{Cite book| last =Ananyananda | first =Swami | title =Ramakrishna: a biography in pictures | publisher =Advaita Ashrama, Calcutta | year =1981 | isbn =978-81-85843-97-1 }} *{{Cite book| last =Chetanananda | first =Swami | title =Ramakrishna As We Saw Him | url =https://archive.org/details/isbn_9780916356651 | publisher =Vedanta Society of St Louis | year =1990 | location =St. Louis | isbn =978-0-916356-64-4 }} * {{Cite book| last= Hourihan | first=Paul | title=Ramakrishna & Christ, the Supermystics: New Interpretations |publisher=Vedantic Shores Press |location= |year= 2002|pages= |isbn=1-931816-00-X |oclc= |doi=}} * {{Cite book| last=Olson | first=Carl | title=The Mysterious Play of Kālī: An Interpretive Study of Rāmakrishna | publisher=American Academy of Religion (Scholars Press) | year=1990 | isbn=1-55540-339-5 }} * Prosser, Lee. (2001) Isherwood, Bowles, Vedanta, Wicca, and Me. Writers Club: Lincoln, Nebraska. ISBN 0-595-20284-5 * {{Cite book|first=Saraswati |last=Satyananda |title=Ramakrishna: The Nectar of Eternal Bliss |publisher=Devi Mandir Publications |location= |pages= |isbn=1-877795-66-6 |oclc= |doi=}} *{{Cite book| last =Torwesten | first =Hans | title =Ramakrishna and Christ, or, The paradox of the incarnation | publisher =The Ramakrishna Mission Institute of Culture | year =1999 | isbn =978-81-85843-97-1 }} * {{Cite book|ref=harv|last=Zaleski|first=Philip |title=Prayer: A History|url=https://archive.org/details/prayerhistory0000zale_g5b8|publisher=Mariner Books|year=2006|chapter=The Ecstatic}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Ramakrishna}} {{Wikisource}} *{{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Hinduism/Gurus_and_Saints/Sri_Ramakrishna,_Sri_Sharada_Devi,_and_Swami_Vivekananda/}} *[http://www.belurmath.org/ रामकृष्णमठस्य मुख्यकार्यालयस्य आधिकारिकजालस्थानम्] {{रामकृष्णपरमहंसः}} {{Bengal Renaissance}} [[वर्गः:रामकृष्णमठस्य सदस्याः]] [[वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य धार्मिकव्यक्तयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 5zvll98arl78jicqcg5ww1cu58njcgm 0 15113 500162 463137 2026-08-12T09:10:47Z Ganesh Paudel 6561 शक्तिपीठं योजितम् 500162 wikitext text/x-wiki शक्तिः नाम शिवतत्त्वेन सह अविभाज्यरूपेण संयुक्ता क्रियाचैतन्यस्वरूपा। सृष्टि-स्थिति-लयादिप्रक्रियाणाम् अधिष्ठात्री। दुर्गा, पार्वती, गौरी, काली, श्रीललिता, दाक्षायणी इत्यादिरूपेण आदिपराशाक्त्याः वर्णनं कृतं दृश्यते । भारतीयसनातनधर्मस्य आराधनपरम्परायां शैव-वैष्णव-गाणपत्यपन्थाः इव शाक्तपन्थः अपि महत्त्वम् आवहति। [[File:Dakshayani.jpg|thumb|250px| सतीदेव्याः शरीरम् उन्नीय गच्छन् शिवः]] ==पौराणिककथा== दक्षप्रजापतेः पुत्री सती । तस्याः अपरं नाम दाक्षायिणी। पितुः इच्छया विरुद्धं सा शिवेन सह विवाहं कृतवती । पुत्र्याः विष्ये क्रुद्धः दक्षः तया सह सम्बन्धं न रक्षितवान् । एकदा तेन कस्यचित् यज्ञस्य आयोजनं कृतमासीत् । सहजतया शिवाय निमन्त्रणं न प्रेषितवान् । सतीदेवी पितुः गृहस्य कार्यक्रमे भागं वोढुम् इष्टवती । "निमन्त्रणं विना गमनं न उचितम्" इति शिवः अनुरोधं कृतवान् । तथापि सती पितुः गृहं गतवती। तत्र [[दक्षः]] पुत्र्याः अवमाननं कृतवान् । अवमानेन सन्तप्ता सती यज्ञकुण्डे कूर्दनेन आत्मार्पणं कृतवती ।विषयं ज्ञात्वा [[शिवः]] दक्षस्य शिरः कर्तयित्वा यज्ञकुण्डे क्षिप्तवान् । पत्न्याः शरीरम् उन्नीय ताण्डवनृत्यम् आरब्धवान् । लोके अल्लोलकल्लोलः आरब्धः । यावत् सत्याः शरीरं तिष्ठति तावत् शिवस्य क्रोधशमनं न भवति इति धिया विष्णुः सुदर्शनचक्रेण तस्या शरीरं खण्डशः कर्तयति । तदा सत्याः शरीरस्य ५२ भागाः अभवन् । ते भागाः यत्र यत्र पतिताः सः प्रदेशः शक्तिपीठम् इति उच्च्यते । तत्र सर्वत्र शक्त्याराधना प्रचलति। {| class="wikitable" |- ! क्रमसङ्ख्या !! देव्याः नाम!! कः भागः पतितः !!स्थानम् !! राज्यम् !! देशः |- |bgcolor="#66ff99"|१ |bgcolor="#66ff99"| [[बहुलादेवी (बहुलाक्षेत्रम्)]] |bgcolor="#66ff99"| वामबाहुः | bgcolor="#66ff99"|बहुलाक्षेत्रम्(बर्दवान्) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|२ || bgcolor="#66ff99"|[[मङ्गलचण्डिका (उजानि)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणमणिबन्धः || bgcolor="#66ff99"|उजानि(बर्दवान्)|| bgcolor="#66ff99"|पश्चिमबङ्गाल || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|३ ||bgcolor="#66ff99"| [[भ्रामरीदेवी (त्रिस्रोट)]] ||bgcolor="#66ff99"|वामपादः || bgcolor="#66ff99"|त्रिस्रोट(जल्पाय्गुडी) || bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|४||bgcolor="#66ff99"| [[युगाद्या/योगाद्यादेवी (क्षीरग्रामः)]] ||bgcolor="#66ff99"|दक्षिणपादाङ्गुष्ठः|| bgcolor="#66ff99"|खीरग्राम/क्षीरग्रामः(बर्दवान्)||bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|५ ||bgcolor="#66ff99"| [[कालिकादेवी (कोलकता)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणपादस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#66ff99"|[[कोलकता]] || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|६||bgcolor="#66ff99"|[[विमलादेवी (किरीटकोनम्)]]||bgcolor="#66ff99"|किरीटम्||bgcolor="#66ff99"|किरीटकोनम्(मुर्षिदाबाद्)|| bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]]|| bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"| ७ || bgcolor="#66ff99"|[[देवगर्भादेवी (कङ्कालिताल्)]] || bgcolor="#66ff99"|अस्थि|| bgcolor="#66ff99"|कङ्कालिताल्(बीरभूम) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|८ ||bgcolor="#66ff99"| [[कपालिनीदेवी (विभाश)]]||bgcolor="#66ff99"| वाममीनखण्डः|| bgcolor="#66ff99"|विभाश(पूर्वमेदिनीपुर/मिड्नापुर || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|९ || bgcolor="#66ff99"|[[कुमारीदेवी ( रत्नावळी)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणभुजः || bgcolor="#66ff99"|रत्नावळी(हूग्ली) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१० || bgcolor="#66ff99"|[[कालिका (नल्हाति)]]|| bgcolor="#66ff99"|पादास्थीनि || bgcolor="#66ff99"|नल्हाति(बीरभूम) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|११ || bgcolor="#66ff99"|[[महिषमर्दिनी (बक्रेश्वरम्)]]|| bgcolor="#66ff99"|भ्रूमध्यभागः || bgcolor="#66ff99"|बक्रेश्वर(बदहाम्) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]]|| bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१२||bgcolor="#66ff99"| [[फुल्लारदेवी (अट्टहास)]] || bgcolor="#66ff99"|ओष्ठौ|| bgcolor="#66ff99"|अट्टहास(बर्दवान्पुर) ||bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]]||bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१३ || bgcolor="#66ff99"|[[नन्दिकेश्वरी (नन्दीपुरम्)]]|| bgcolor="#66ff99"|--- || bgcolor="#66ff99"|नन्दीपुर(बीरभूम)|| bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] ||bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"|१४ ||bgcolor="#ffff99"|[[ललितादेवी (प्रयागः)]] || bgcolor="#ffff99"|दक्षिणहस्तस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#ffff99"|[[प्रयागः]] ||bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] ||bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffff99"|१५ ||bgcolor="#ffff99"|[[विशालाक्षी/मणिकर्णिका (वाराणसी)]]|| bgcolor="#ffff99"|कर्णाभरणानि || bgcolor="#ffff99"|[[वाराणसी]]|| bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"| १६ || bgcolor="#ffff99"|[[शिवानी (रामगिरिः)]] || bgcolor="#ffff99"|उरसः दक्षिणभागः || bgcolor="#ffff99"|रामगिरिः(चित्रकूटम् ) ||bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"| १७ ||bgcolor="#ffff99"|[[उमादेवी (वृन्दावनम्)]] || bgcolor="#ffff99"|अलका || bgcolor="#ffff99"|वृन्दावनम्(मथुरा) || bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#cc6600"| १८ || bgcolor="#cc6600"| [[नर्मदादेवी (अमरकण्टकम्)]] || bgcolor="#cc6600"| नितम्बम् || bgcolor="#cc6600"| अमरकण्टकम्टकम् -शहडोल||bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]] || bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#cc6600"| १९ || bgcolor="#cc6600"| [[काळी (शोणदेशः)]] ||bgcolor="#cc6600"| --- || bgcolor="#cc6600"| शोणदेशः ||bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]] || bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#cc6600"| २० || bgcolor="#cc6600"| [[अवन्तीदेवी (भैरवपर्वतः)]] ||bgcolor="#cc6600"| ओष्ठस्य उपरितनः भागः|| bgcolor="#cc6600"| [[उज्जायिनी]] || bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]]||bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffcccc"|२१ ||bgcolor="#ffcccc"| [[कामाक्षी (काञ्चीपुरम्)]] || bgcolor="#ffcccc"|मेखला || bgcolor="#ffcccc"|कञ्ची || bgcolor="#ffcccc"|[[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffcccc"|२२ || bgcolor="#ffcccc"|[[कन्याकुमारी (कन्याश्रमः)]] || bgcolor="#ffcccc"|पृष्ठम् || bgcolor="#ffcccc"|कन्याश्रमः(कन्याकुमारी) || bgcolor="#ffcccc"|[[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffcccc"|२३ || bgcolor="#ffcccc"|[[नारायणी (शुचीन्द्रम्)]]||bgcolor="#ffcccc"|दंष्ट्रा || bgcolor="#ffcccc"|[[शुचीन्द्रम्]] || bgcolor="#ffcccc"| [[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#0066cc"|२४ ||bgcolor="#0066cc"|[[श्रीसुन्दरी (श्रीशैलम्)]] || bgcolor="#0066cc"|दक्षिणपादस्य आभरणम् ||bgcolor="#0066cc"| [[श्रीशैलम्]]|| bgcolor="#0066cc"|[[आन्ध्रप्रदेशः]] || bgcolor="#0066cc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#0066cc"| २५ || bgcolor="#0066cc"|[[विश्वेश्वरी/माणिक्याम्बा (राजमण्ड्री)]] ||bgcolor="#0066cc"| कपोले || bgcolor="#0066cc"|[[राजमण्ड्री]] || bgcolor="#0066cc"|[[आन्ध्रप्रदेशः]]|| bgcolor="#0066cc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ffff"|२६ || bgcolor="#66ffff"|[[अम्बाजी (अरसुरि)]] ||bgcolor="#66ffff"| हृदयम्|| bgcolor="#66ffff"|अरसुरी || bgcolor="#66ffff"|गुजरात् || bgcolor="#66ffff"|भारतम् |- | bgcolor="#66ffff"|२७ ||bgcolor="#66ffff"|[[चन्द्रभागा (सोमनाथः)]] || bgcolor="#66ffff"|उदरम् ||bgcolor="#66ffff"| सोमनाथ(जुनागढ्) || bgcolor="#66ffff"|गुजरात् || bgcolor="#66ffff"|भारतम् |- |bgcolor="#6699ff"| २८ || bgcolor="#6699ff"|[[गायत्री (पुष्करम्)]] || bgcolor="#6699ff"|कण्ठाभरणम्|| bgcolor="#6699ff"|पुष्करम्||bgcolor="#6699ff"| राजास्थानम्|| bgcolor="#6699ff"|भारतम् |- | bgcolor="#6699ff"|२९|| bgcolor="#6699ff"|[[अम्बिका (विराटनगरम्)]]|| bgcolor="#6699ff"|वामपादस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#6699ff"|विराटनगरम् || bgcolor="#6699ff"|राजास्थानम् ||bgcolor="#6699ff"|भारतम् |- |bgcolor="#006633"|३०||bgcolor="#006633"| [[महामाया (अमरनाथः)]] || bgcolor="#006633"|कण्ठः|| bgcolor="#006633" |[[अमरनाथः]]|| bgcolor="#006633"|जम्मु तथा काश्मीरम् ||bgcolor="#006633"| भारतम् |- |bgcolor="#00ff33"|३१|| bgcolor="#00ff33"|[[ज्वालामुखी (पठाणकोट्)]]||bgcolor="#00ff33"|जिह्वा||bgcolor="#00ff33"|पठाणकोट् || bgcolor="#00ff33"|हिमाचलप्रदेशः ||bgcolor="#00ff33"| भारतम् |- |bgcolor="#ff6666"|३२ ||bgcolor="#ff6666"|[[विरजादेवी (जाजपुरम्)]] || bgcolor="#ff6666"|नाभिः|| bgcolor="#ff6666"|पुरी || bgcolor="#ff6666"|ओडिश्शा ||bgcolor="#ff6666"|भारतम् |- |bgcolor="#ff9999"| ३३ ||bgcolor="#ff9999"|[[त्रिपुरसुन्दरी (त्रिपुरा)]] || bgcolor="#ff9999"|दक्षिणपादः || bgcolor="#ff9999"|राधाकिशोरपुर(उदयपुर) ||bgcolor="#ff9999"|त्रिपुरा || bgcolor="#ff9999"|भारतम् |- |bgcolor="#ffcccc"| ३४ ||bgcolor="#ffcccc"| [[कामाख्या (गुवाहटी)]] || bgcolor="#ffcccc"|योनिः|| bgcolor="#ffcccc"|गुवाहटी || bgcolor="#ffcccc"|अस्साम् || bgcolor="#ffcccc"|भारतम् |- | bgcolor="#3399cc"|३५ ||bgcolor="#3399cc"|[[सावित्री (कुरुक्षेत्रम्)]] || bgcolor="#3399cc"|मीनखण्डः || bgcolor="#3399cc"|कुरुक्षेत्रम् || bgcolor="#3399cc"|हरियाणा || bgcolor="#3399cc"|भारतम् |- | bgcolor="#33ccff"|३६ || bgcolor="#33ccff"|[[भ्रामरीदेवी (नासिक्)]] || bgcolor="#33ccff"|कपोले || bgcolor="#33ccff"|नासिक् || bgcolor="#33ccff"|महाराष्ट्रम् || bgcolor="#33ccff"|भारतम् |- |bgcolor="#ffoo33"| ३७ ||bgcolor="#ffoo33"| [[दन्तेश्वरी (दन्तेवाडा)]] || bgcolor="#ffoo33"|दन्ताः ||bgcolor="#ffoo33"|दन्तेवाडा || bgcolor="#ffoo33"|छत्तिसगढ|| bgcolor="#ffoo33"|भारतम् |- |bgcolor="#ff6699"| ३८ || bgcolor="#ff6699"|[[सुनन्दादेवी (शिकारपुर)]]||bgcolor="#ff6699"| नासिका || bgcolor="#ff6699"| शिकारपुर|| bgcolor="#ff6699"| बारिसोल् || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ३९ || bgcolor="#ff6699"|[[महालक्ष्मीः (सिल्हट्)]] || bgcolor="#ff6699"| कण्ठभागः || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट् || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट् ||bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४० ||bgcolor="#ff6699"| [[भवानीदेवी (सीताकुण्डम्)]]|| bgcolor="#ff6699"| दक्षिणबाहुः ||bgcolor="#ff6699"| सीताकुण्डम् || bgcolor="#ff6699"| चित्तगाङ्ग || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- |bgcolor="#ff6699"| ४१ || bgcolor="#ff6699"| [[अपर्णादेवी (भवानीपुरम्)]] || bgcolor="#ff6699"| वामपादस्य नूपुरम् ||bgcolor="#ff6699"| भवानीपुरम् ||bgcolor="#ff6699"| बोग्रा || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४२|| bgcolor="#ff6699"| [[जेस्सोरेश्वरी/यशोरेश्वरी (ईश्वरीपुरम्)]] || bgcolor="#ff6699"| हस्तपादौ|| bgcolor="#ff6699"| ईश्वरीपुरम्|| bgcolor="#ff6699"| सात् खीर् || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४३|| bgcolor="#ff6699"| [[काळीजयन्तीमाता (भोरबाग्)]] ||bgcolor="#ff6699"| --- || bgcolor="#ff6699"| भोरबाग् || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट्|| bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- |bgcolor="#cc9900"| ४४ ||bgcolor="#cc9900"| [[महाशिरा ( पशुपतिनाथक्षेत्रम् )]]|| bgcolor="#cc9900"| जानुनी || bgcolor="#cc9900"| पशुपतिनाथक्षेत्रम् ||bgcolor="#cc9900"|पशुपतिनाथक्षेत्रम् || bgcolor="#cc9900"| [[नेपालदेशः]] |- | bgcolor="#cc9900"| ४५ || bgcolor="#cc9900"| [[गण्डकीचण्डी (पोखारा)]] ||bgcolor="#cc9900"| ललाटम्||bgcolor="#cc9900"| पोखारा || bgcolor="#cc9900"| मुक्तिनाथ || bgcolor="#cc9900"| [[नेपालदेशः]] |- |bgcolor="#cc9900"| ४६ ||bgcolor="#cc9900"| [[उमादेवी ( मिथिला )]] || bgcolor="#cc9900"| वामभुजः ||bgcolor="#cc9900"| मिथिला || bgcolor="#cc9900"| जनकपुरम् || bgcolor="#cc9900"|[[नेपालदेशः]] |- | bgcolor="#ffcc33"| ४७ || bgcolor="#ffcc33"|नैनादेवी|| bgcolor="#ffcc33"|३नेत्राणि ||bgcolor="#ffcc33"| सुक्कूर्|| bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|पाकिस्तानम् |- | bgcolor="#ffcc33"|४८||bgcolor="#ffcc33"|शाकम्भरी || bgcolor="#ffcc33"|शीश || bgcolor="#ffcc33"|सहारनपुर || bgcolor="#ffcc33"|सहारनपुर || bgcolor="#ffcc33"|भारतम् |- |bgcolor="#ffff33"| ४९ || bgcolor="#ffff33"| दाक्षायणीदेवी || bgcolor="#ffff33"| दक्षिणहस्तः || bgcolor="#ffff33"| मानससरोवरम् || bgcolor="#ffff33"| मानससरोवरम् || bgcolor="#ffff33"| टिबेट् |- |bgcolor="#ffccff"| ५० || bgcolor="#ffccff"| नागपूषणीदेवी || bgcolor="#ffccff"| पादः ||bgcolor="#ffccff"| जाफ्ना || bgcolor="#ffccff"| जाफ्ना || bgcolor="#ffccff"| श्रीलङ्का |- | bgcolor="#cc99ff"| ५१||bgcolor="#cc99ff"| वाराहीदेवी || bgcolor="#cc99ff"| अधोभागस्य दंष्ट्रा ||bgcolor="#cc99ff"| पञ्चसागर ||bgcolor="#cc99ff"| उत्तराञ्चलम् || bgcolor="#cc99ff"| भारतम् |- | bgcolor="#9966ff"| ५२ || bgcolor="#9966ff"| जयदुर्गादेवी ||bgcolor="#9966ff"| कर्णौ|| bgcolor="#9966ff"| कर्णाट्(काङ्ग्रा) || bgcolor="#9966ff"| हिमाचलप्रदेशः || bgcolor="#9966ff"| भारतम् |- bgcolor="#ffcc33"|| |bgcolor="#ffcc33"| हिङ्गोलादेवी || bgcolor="#ffcc33"|मस्तिष्कम् || bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|पाकिस्तानम् |- |bgcolor="#cc9900"| ||bgcolor="#cc9900"| [[गुह्येश्वरी]] || bgcolor="#cc9900"| गुह्य ||bgcolor="#cc9900"| [[काष्ठमण्डप]]|| bgcolor="#cc9900"| [[बागमती]]|| bgcolor="#cc9900"|[[नेपालदेशः]] |- } {{शाक्तमतम्}} [[वर्गः:शक्तिपीठानि]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] im5wv8hnf4c5fo38dcp04ow43oks2n4 500163 500162 2026-08-12T09:15:57Z Ganesh Paudel 6561 500163 wikitext text/x-wiki शक्तिः नाम शिवतत्त्वेन सह अविभाज्यरूपेण संयुक्ता क्रियाचैतन्यस्वरूपा। सृष्टि-स्थिति-लयादिप्रक्रियाणाम् अधिष्ठात्री। दुर्गा, पार्वती, गौरी, काली, श्रीललिता, दाक्षायणी इत्यादिरूपेण आदिपराशाक्त्याः वर्णनं कृतं दृश्यते । भारतीयसनातनधर्मस्य आराधनपरम्परायां शैव-वैष्णव-गाणपत्यपन्थाः इव शाक्तपन्थः अपि महत्त्वम् आवहति। [[File:Dakshayani.jpg|thumb|250px| सतीदेव्याः शरीरम् उन्नीय गच्छन् शिवः]] ==पौराणिककथा== दक्षप्रजापतेः पुत्री सती । तस्याः अपरं नाम दाक्षायिणी। पितुः इच्छया विरुद्धं सा शिवेन सह विवाहं कृतवती । पुत्र्याः विष्ये क्रुद्धः दक्षः तया सह सम्बन्धं न रक्षितवान् । एकदा तेन कस्यचित् यज्ञस्य आयोजनं कृतमासीत् । सहजतया शिवाय निमन्त्रणं न प्रेषितवान् । सतीदेवी पितुः गृहस्य कार्यक्रमे भागं वोढुम् इष्टवती । "निमन्त्रणं विना गमनं न उचितम्" इति शिवः अनुरोधं कृतवान् । तथापि सती पितुः गृहं गतवती। तत्र [[दक्षः]] पुत्र्याः अवमाननं कृतवान् । अवमानेन सन्तप्ता सती यज्ञकुण्डे कूर्दनेन आत्मार्पणं कृतवती ।विषयं ज्ञात्वा [[शिवः]] दक्षस्य शिरः कर्तयित्वा यज्ञकुण्डे क्षिप्तवान् । पत्न्याः शरीरम् उन्नीय ताण्डवनृत्यम् आरब्धवान् । लोके अल्लोलकल्लोलः आरब्धः । यावत् सत्याः शरीरं तिष्ठति तावत् शिवस्य क्रोधशमनं न भवति इति धिया विष्णुः सुदर्शनचक्रेण तस्या शरीरं खण्डशः कर्तयति । तदा सत्याः शरीरस्य ५२ भागाः अभवन् । ते भागाः यत्र यत्र पतिताः सः प्रदेशः शक्तिपीठम् इति उच्च्यते । तत्र सर्वत्र शक्त्याराधना प्रचलति। {| class="wikitable" |- ! क्रमसङ्ख्या !! देव्याः नाम!! कः भागः पतितः !!स्थानम् !! राज्यम् !! देशः |- |bgcolor="#66ff99"|१ |bgcolor="#66ff99"| [[बहुलादेवी (बहुलाक्षेत्रम्)]] |bgcolor="#66ff99"| वामबाहुः | bgcolor="#66ff99"|बहुलाक्षेत्रम्(बर्दवान्) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|२ || bgcolor="#66ff99"|[[मङ्गलचण्डिका (उजानि)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणमणिबन्धः || bgcolor="#66ff99"|उजानि(बर्दवान्)|| bgcolor="#66ff99"|पश्चिमबङ्गाल || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|३ ||bgcolor="#66ff99"| [[भ्रामरीदेवी (त्रिस्रोट)]] ||bgcolor="#66ff99"|वामपादः || bgcolor="#66ff99"|त्रिस्रोट(जल्पाय्गुडी) || bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|४||bgcolor="#66ff99"| [[युगाद्या/योगाद्यादेवी (क्षीरग्रामः)]] ||bgcolor="#66ff99"|दक्षिणपादाङ्गुष्ठः|| bgcolor="#66ff99"|खीरग्राम/क्षीरग्रामः(बर्दवान्)||bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|५ ||bgcolor="#66ff99"| [[कालिकादेवी (कोलकता)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणपादस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#66ff99"|[[कोलकता]] || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|६||bgcolor="#66ff99"|[[विमलादेवी (किरीटकोनम्)]]||bgcolor="#66ff99"|किरीटम्||bgcolor="#66ff99"|किरीटकोनम्(मुर्षिदाबाद्)|| bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]]|| bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"| ७ || bgcolor="#66ff99"|[[देवगर्भादेवी (कङ्कालिताल्)]] || bgcolor="#66ff99"|अस्थि|| bgcolor="#66ff99"|कङ्कालिताल्(बीरभूम) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|८ ||bgcolor="#66ff99"| [[कपालिनीदेवी (विभाश)]]||bgcolor="#66ff99"| वाममीनखण्डः|| bgcolor="#66ff99"|विभाश(पूर्वमेदिनीपुर/मिड्नापुर || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|९ || bgcolor="#66ff99"|[[कुमारीदेवी ( रत्नावळी)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणभुजः || bgcolor="#66ff99"|रत्नावळी(हूग्ली) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१० || bgcolor="#66ff99"|[[कालिका (नल्हाति)]]|| bgcolor="#66ff99"|पादास्थीनि || bgcolor="#66ff99"|नल्हाति(बीरभूम) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|११ || bgcolor="#66ff99"|[[महिषमर्दिनी (बक्रेश्वरम्)]]|| bgcolor="#66ff99"|भ्रूमध्यभागः || bgcolor="#66ff99"|बक्रेश्वर(बदहाम्) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]]|| bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१२||bgcolor="#66ff99"| [[फुल्लारदेवी (अट्टहास)]] || bgcolor="#66ff99"|ओष्ठौ|| bgcolor="#66ff99"|अट्टहास(बर्दवान्पुर) ||bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]]||bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१३ || bgcolor="#66ff99"|[[नन्दिकेश्वरी (नन्दीपुरम्)]]|| bgcolor="#66ff99"|--- || bgcolor="#66ff99"|नन्दीपुर(बीरभूम)|| bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] ||bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"|१४ ||bgcolor="#ffff99"|[[ललितादेवी (प्रयागः)]] || bgcolor="#ffff99"|दक्षिणहस्तस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#ffff99"|[[प्रयागः]] ||bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] ||bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffff99"|१५ ||bgcolor="#ffff99"|[[विशालाक्षी/मणिकर्णिका (वाराणसी)]]|| bgcolor="#ffff99"|कर्णाभरणानि || bgcolor="#ffff99"|[[वाराणसी]]|| bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"| १६ || bgcolor="#ffff99"|[[शिवानी (रामगिरिः)]] || bgcolor="#ffff99"|उरसः दक्षिणभागः || bgcolor="#ffff99"|रामगिरिः(चित्रकूटम् ) ||bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"| १७ ||bgcolor="#ffff99"|[[उमादेवी (वृन्दावनम्)]] || bgcolor="#ffff99"|अलका || bgcolor="#ffff99"|वृन्दावनम्(मथुरा) || bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#cc6600"| १८ || bgcolor="#cc6600"| [[नर्मदादेवी (अमरकण्टकम्)]] || bgcolor="#cc6600"| नितम्बम् || bgcolor="#cc6600"| अमरकण्टकम्टकम् -शहडोल||bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]] || bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#cc6600"| १९ || bgcolor="#cc6600"| [[काळी (शोणदेशः)]] ||bgcolor="#cc6600"| --- || bgcolor="#cc6600"| शोणदेशः ||bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]] || bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#cc6600"| २० || bgcolor="#cc6600"| [[अवन्तीदेवी (भैरवपर्वतः)]] ||bgcolor="#cc6600"| ओष्ठस्य उपरितनः भागः|| bgcolor="#cc6600"| [[उज्जायिनी]] || bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]]||bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffcccc"|२१ ||bgcolor="#ffcccc"| [[कामाक्षी (काञ्चीपुरम्)]] || bgcolor="#ffcccc"|मेखला || bgcolor="#ffcccc"|कञ्ची || bgcolor="#ffcccc"|[[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffcccc"|२२ || bgcolor="#ffcccc"|[[कन्याकुमारी (कन्याश्रमः)]] || bgcolor="#ffcccc"|पृष्ठम् || bgcolor="#ffcccc"|कन्याश्रमः(कन्याकुमारी) || bgcolor="#ffcccc"|[[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffcccc"|२३ || bgcolor="#ffcccc"|[[नारायणी (शुचीन्द्रम्)]]||bgcolor="#ffcccc"|दंष्ट्रा || bgcolor="#ffcccc"|[[शुचीन्द्रम्]] || bgcolor="#ffcccc"| [[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#0066cc"|२४ ||bgcolor="#0066cc"|[[श्रीसुन्दरी (श्रीशैलम्)]] || bgcolor="#0066cc"|दक्षिणपादस्य आभरणम् ||bgcolor="#0066cc"| [[श्रीशैलम्]]|| bgcolor="#0066cc"|[[आन्ध्रप्रदेशः]] || bgcolor="#0066cc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#0066cc"| २५ || bgcolor="#0066cc"|[[विश्वेश्वरी/माणिक्याम्बा (राजमण्ड्री)]] ||bgcolor="#0066cc"| कपोले || bgcolor="#0066cc"|[[राजमण्ड्री]] || bgcolor="#0066cc"|[[आन्ध्रप्रदेशः]]|| bgcolor="#0066cc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ffff"|२६ || bgcolor="#66ffff"|[[अम्बाजी (अरसुरि)]] ||bgcolor="#66ffff"| हृदयम्|| bgcolor="#66ffff"|अरसुरी || bgcolor="#66ffff"|गुजरात् || bgcolor="#66ffff"|भारतम् |- | bgcolor="#66ffff"|२७ ||bgcolor="#66ffff"|[[चन्द्रभागा (सोमनाथः)]] || bgcolor="#66ffff"|उदरम् ||bgcolor="#66ffff"| सोमनाथ(जुनागढ्) || bgcolor="#66ffff"|गुजरात् || bgcolor="#66ffff"|भारतम् |- |bgcolor="#6699ff"| २८ || bgcolor="#6699ff"|[[गायत्री (पुष्करम्)]] || bgcolor="#6699ff"|कण्ठाभरणम्|| bgcolor="#6699ff"|पुष्करम्||bgcolor="#6699ff"| राजास्थानम्|| bgcolor="#6699ff"|भारतम् |- | bgcolor="#6699ff"|२९|| bgcolor="#6699ff"|[[अम्बिका (विराटनगरम्)]]|| bgcolor="#6699ff"|वामपादस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#6699ff"|विराटनगरम् || bgcolor="#6699ff"|राजास्थानम् ||bgcolor="#6699ff"|भारतम् |- |bgcolor="#006633"|३०||bgcolor="#006633"| [[महामाया (अमरनाथः)]] || bgcolor="#006633"|कण्ठः|| bgcolor="#006633" |[[अमरनाथः]]|| bgcolor="#006633"|जम्मु तथा काश्मीरम् ||bgcolor="#006633"| भारतम् |- |bgcolor="#00ff33"|३१|| bgcolor="#00ff33"|[[ज्वालामुखी (पठाणकोट्)]]||bgcolor="#00ff33"|जिह्वा||bgcolor="#00ff33"|पठाणकोट् || bgcolor="#00ff33"|हिमाचलप्रदेशः ||bgcolor="#00ff33"| भारतम् |- |bgcolor="#ff6666"|३२ ||bgcolor="#ff6666"|[[विरजादेवी (जाजपुरम्)]] || bgcolor="#ff6666"|नाभिः|| bgcolor="#ff6666"|पुरी || bgcolor="#ff6666"|ओडिश्शा ||bgcolor="#ff6666"|भारतम् |- |bgcolor="#ff9999"| ३३ ||bgcolor="#ff9999"|[[त्रिपुरसुन्दरी (त्रिपुरा)]] || bgcolor="#ff9999"|दक्षिणपादः || bgcolor="#ff9999"|राधाकिशोरपुर(उदयपुर) ||bgcolor="#ff9999"|त्रिपुरा || bgcolor="#ff9999"|भारतम् |- |bgcolor="#ffcccc"| ३४ ||bgcolor="#ffcccc"| [[कामाख्या (गुवाहटी)]] || bgcolor="#ffcccc"|योनिः|| bgcolor="#ffcccc"|गुवाहटी || bgcolor="#ffcccc"|अस्साम् || bgcolor="#ffcccc"|भारतम् |- | bgcolor="#3399cc"|३५ ||bgcolor="#3399cc"|[[सावित्री (कुरुक्षेत्रम्)]] || bgcolor="#3399cc"|मीनखण्डः || bgcolor="#3399cc"|कुरुक्षेत्रम् || bgcolor="#3399cc"|हरियाणा || bgcolor="#3399cc"|भारतम् |- | bgcolor="#33ccff"|३६ || bgcolor="#33ccff"|[[भ्रामरीदेवी (नासिक्)]] || bgcolor="#33ccff"|कपोले || bgcolor="#33ccff"|नासिक् || bgcolor="#33ccff"|महाराष्ट्रम् || bgcolor="#33ccff"|भारतम् |- |bgcolor="#ffoo33"| ३७ ||bgcolor="#ffoo33"| [[दन्तेश्वरी (दन्तेवाडा)]] || bgcolor="#ffoo33"|दन्ताः ||bgcolor="#ffoo33"|दन्तेवाडा || bgcolor="#ffoo33"|छत्तिसगढ|| bgcolor="#ffoo33"|भारतम् |- |bgcolor="#ff6699"| ३८ || bgcolor="#ff6699"|[[सुनन्दादेवी (शिकारपुर)]]||bgcolor="#ff6699"| नासिका || bgcolor="#ff6699"| शिकारपुर|| bgcolor="#ff6699"| बारिसोल् || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ३९ || bgcolor="#ff6699"|[[महालक्ष्मीः (सिल्हट्)]] || bgcolor="#ff6699"| कण्ठभागः || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट् || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट् ||bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४० ||bgcolor="#ff6699"| [[भवानीदेवी (सीताकुण्डम्)]]|| bgcolor="#ff6699"| दक्षिणबाहुः ||bgcolor="#ff6699"| सीताकुण्डम् || bgcolor="#ff6699"| चित्तगाङ्ग || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- |bgcolor="#ff6699"| ४१ || bgcolor="#ff6699"| [[अपर्णादेवी (भवानीपुरम्)]] || bgcolor="#ff6699"| वामपादस्य नूपुरम् ||bgcolor="#ff6699"| भवानीपुरम् ||bgcolor="#ff6699"| बोग्रा || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४२|| bgcolor="#ff6699"| [[जेस्सोरेश्वरी/यशोरेश्वरी (ईश्वरीपुरम्)]] || bgcolor="#ff6699"| हस्तपादौ|| bgcolor="#ff6699"| ईश्वरीपुरम्|| bgcolor="#ff6699"| सात् खीर् || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४३|| bgcolor="#ff6699"| [[काळीजयन्तीमाता (भोरबाग्)]] ||bgcolor="#ff6699"| --- || bgcolor="#ff6699"| भोरबाग् || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट्|| bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- |bgcolor="#cc9900"| ४४ ||bgcolor="#cc9900"| [[महाशिरा ( पशुपतिनाथक्षेत्रम् )]]|| bgcolor="#cc9900"| जानुनी || bgcolor="#cc9900"| पशुपतिनाथक्षेत्रम् ||bgcolor="#cc9900"|पशुपतिनाथक्षेत्रम् || bgcolor="#cc9900"| [[नेपालदेशः]] |- | bgcolor="#cc9900"| ४५ || bgcolor="#cc9900"| [[गण्डकीचण्डी (पोखारा)]] ||bgcolor="#cc9900"| ललाटम्||bgcolor="#cc9900"| पोखारा || bgcolor="#cc9900"| मुक्तिनाथ || bgcolor="#cc9900"| [[नेपालदेशः]] |- |bgcolor="#cc9900"| ४६ ||bgcolor="#cc9900"| [[उमादेवी ( मिथिला )]] || bgcolor="#cc9900"| वामभुजः ||bgcolor="#cc9900"| मिथिला || bgcolor="#cc9900"| जनकपुरम् || bgcolor="#cc9900"|[[नेपालदेशः]] |- | bgcolor="#ffcc33"| ४७ || bgcolor="#ffcc33"|नैनादेवी|| bgcolor="#ffcc33"|३नेत्राणि ||bgcolor="#ffcc33"| सुक्कूर्|| bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|पाकिस्तानम् |- | bgcolor="#ffcc33"|४८||bgcolor="#ffcc33"|शाकम्भरी || bgcolor="#ffcc33"|शीश || bgcolor="#ffcc33"|सहारनपुर || bgcolor="#ffcc33"|सहारनपुर || bgcolor="#ffcc33"|भारतम् |- |bgcolor="#ffff33"| ४९ || bgcolor="#ffff33"| दाक्षायणीदेवी || bgcolor="#ffff33"| दक्षिणहस्तः || bgcolor="#ffff33"| मानससरोवरम् || bgcolor="#ffff33"| मानससरोवरम् || bgcolor="#ffff33"| टिबेट् |- |bgcolor="#ffccff"| ५० || bgcolor="#ffccff"| नागपूषणीदेवी || bgcolor="#ffccff"| पादः ||bgcolor="#ffccff"| जाफ्ना || bgcolor="#ffccff"| जाफ्ना || bgcolor="#ffccff"| श्रीलङ्का |- | bgcolor="#cc99ff"| ५१||bgcolor="#cc99ff"| वाराहीदेवी || bgcolor="#cc99ff"| अधोभागस्य दंष्ट्रा ||bgcolor="#cc99ff"| पञ्चसागर ||bgcolor="#cc99ff"| उत्तराञ्चलम् || bgcolor="#cc99ff"| भारतम् |- | bgcolor="#9966ff"| ५२ || bgcolor="#9966ff"| जयदुर्गादेवी ||bgcolor="#9966ff"| कर्णौ|| bgcolor="#9966ff"| कर्णाट्(काङ्ग्रा) || bgcolor="#9966ff"| हिमाचलप्रदेशः || bgcolor="#9966ff"| भारतम् |- | bgcolor="#ffcc33"| ५३||bgcolor="#ffcc33"| हिङ्गोलादेवी || bgcolor="#ffcc33"|मस्तिष्कम् || bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|पाकिस्तानम् |- |bgcolor="#cc9900"| ५४ ||bgcolor="#cc9900"| [[गुह्येश्वरी]] || bgcolor="#cc9900"| गुह्य ||bgcolor="#cc9900"| [[काष्ठमण्डप]]|| bgcolor="#cc9900"| [[बागमती]]|| bgcolor="#cc9900"|[[नेपालदेशः]] |- } {{शाक्तमतम्}} [[वर्गः:शक्तिपीठानि]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 079tkdeww7kgbvh3qtzntneq10xrriw 500164 500163 2026-08-12T09:18:52Z Ganesh Paudel 6561 500164 wikitext text/x-wiki शक्तिः नाम शिवतत्त्वेन सह अविभाज्यरूपेण संयुक्ता क्रियाचैतन्यस्वरूपा। सृष्टि-स्थिति-लयादिप्रक्रियाणाम् अधिष्ठात्री। दुर्गा, पार्वती, गौरी, काली, श्रीललिता, दाक्षायणी इत्यादिरूपेण आदिपराशाक्त्याः वर्णनं कृतं दृश्यते । भारतीयसनातनधर्मस्य आराधनपरम्परायां शैव-वैष्णव-गाणपत्यपन्थाः इव शाक्तपन्थः अपि महत्त्वम् आवहति। [[File:Dakshayani.jpg|thumb|250px| सतीदेव्याः शरीरम् उन्नीय गच्छन् शिवः]] ==पौराणिककथा== दक्षप्रजापतेः पुत्री सती । तस्याः अपरं नाम दाक्षायिणी। पितुः इच्छया विरुद्धं सा शिवेन सह विवाहं कृतवती । पुत्र्याः विष्ये क्रुद्धः दक्षः तया सह सम्बन्धं न रक्षितवान् । एकदा तेन कस्यचित् यज्ञस्य आयोजनं कृतमासीत् । सहजतया शिवाय निमन्त्रणं न प्रेषितवान् । सतीदेवी पितुः गृहस्य कार्यक्रमे भागं वोढुम् इष्टवती । "निमन्त्रणं विना गमनं न उचितम्" इति शिवः अनुरोधं कृतवान् । तथापि सती पितुः गृहं गतवती। तत्र [[दक्षः]] पुत्र्याः अवमाननं कृतवान् । अवमानेन सन्तप्ता सती यज्ञकुण्डे कूर्दनेन आत्मार्पणं कृतवती ।विषयं ज्ञात्वा [[शिवः]] दक्षस्य शिरः कर्तयित्वा यज्ञकुण्डे क्षिप्तवान् । पत्न्याः शरीरम् उन्नीय ताण्डवनृत्यम् आरब्धवान् । लोके अल्लोलकल्लोलः आरब्धः । यावत् सत्याः शरीरं तिष्ठति तावत् शिवस्य क्रोधशमनं न भवति इति धिया विष्णुः सुदर्शनचक्रेण तस्या शरीरं खण्डशः कर्तयति । तदा सत्याः शरीरस्य ५२ भागाः अभवन् । ते भागाः यत्र यत्र पतिताः सः प्रदेशः शक्तिपीठम् इति उच्च्यते । तत्र सर्वत्र शक्त्याराधना प्रचलति। {| class="wikitable" |- ! क्रमसङ्ख्या !! देव्याः नाम!! कः भागः पतितः !!स्थानम् !! राज्यम् !! देशः |- |bgcolor="#66ff99"|१ |bgcolor="#66ff99"| [[बहुलादेवी (बहुलाक्षेत्रम्)]] |bgcolor="#66ff99"| वामबाहुः | bgcolor="#66ff99"|बहुलाक्षेत्रम्(बर्दवान्) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|२ || bgcolor="#66ff99"|[[मङ्गलचण्डिका (उजानि)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणमणिबन्धः || bgcolor="#66ff99"|उजानि(बर्दवान्)|| bgcolor="#66ff99"|पश्चिमबङ्गाल || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|३ ||bgcolor="#66ff99"| [[भ्रामरीदेवी (त्रिस्रोट)]] ||bgcolor="#66ff99"|वामपादः || bgcolor="#66ff99"|त्रिस्रोट(जल्पाय्गुडी) || bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|४||bgcolor="#66ff99"| [[युगाद्या/योगाद्यादेवी (क्षीरग्रामः)]] ||bgcolor="#66ff99"|दक्षिणपादाङ्गुष्ठः|| bgcolor="#66ff99"|खीरग्राम/क्षीरग्रामः(बर्दवान्)||bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|५ ||bgcolor="#66ff99"| [[कालिकादेवी (कोलकता)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणपादस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#66ff99"|[[कोलकता]] || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|६||bgcolor="#66ff99"|[[विमलादेवी (किरीटकोनम्)]]||bgcolor="#66ff99"|किरीटम्||bgcolor="#66ff99"|किरीटकोनम्(मुर्षिदाबाद्)|| bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]]|| bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"| ७ || bgcolor="#66ff99"|[[देवगर्भादेवी (कङ्कालिताल्)]] || bgcolor="#66ff99"|अस्थि|| bgcolor="#66ff99"|कङ्कालिताल्(बीरभूम) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ff99"|८ ||bgcolor="#66ff99"| [[कपालिनीदेवी (विभाश)]]||bgcolor="#66ff99"| वाममीनखण्डः|| bgcolor="#66ff99"|विभाश(पूर्वमेदिनीपुर/मिड्नापुर || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|९ || bgcolor="#66ff99"|[[कुमारीदेवी ( रत्नावळी)]] || bgcolor="#66ff99"|दक्षिणभुजः || bgcolor="#66ff99"|रत्नावळी(हूग्ली) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१० || bgcolor="#66ff99"|[[कालिका (नल्हाति)]]|| bgcolor="#66ff99"|पादास्थीनि || bgcolor="#66ff99"|नल्हाति(बीरभूम) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] || bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|११ || bgcolor="#66ff99"|[[महिषमर्दिनी (बक्रेश्वरम्)]]|| bgcolor="#66ff99"|भ्रूमध्यभागः || bgcolor="#66ff99"|बक्रेश्वर(बदहाम्) || bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]]|| bgcolor="#66ff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१२||bgcolor="#66ff99"| [[फुल्लारदेवी (अट्टहास)]] || bgcolor="#66ff99"|ओष्ठौ|| bgcolor="#66ff99"|अट्टहास(बर्दवान्पुर) ||bgcolor="#66ff99"| [[पश्चिमबङ्गाल]]||bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#66ff99"|१३ || bgcolor="#66ff99"|[[नन्दिकेश्वरी (नन्दीपुरम्)]]|| bgcolor="#66ff99"|--- || bgcolor="#66ff99"|नन्दीपुर(बीरभूम)|| bgcolor="#66ff99"|[[पश्चिमबङ्गाल]] ||bgcolor="#66ff99"| [[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"|१४ ||bgcolor="#ffff99"|[[ललितादेवी (प्रयागः)]] || bgcolor="#ffff99"|दक्षिणहस्तस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#ffff99"|[[प्रयागः]] ||bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] ||bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffff99"|१५ ||bgcolor="#ffff99"|[[विशालाक्षी/मणिकर्णिका (वाराणसी)]]|| bgcolor="#ffff99"|कर्णाभरणानि || bgcolor="#ffff99"|[[वाराणसी]]|| bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"| १६ || bgcolor="#ffff99"|[[शिवानी (रामगिरिः)]] || bgcolor="#ffff99"|उरसः दक्षिणभागः || bgcolor="#ffff99"|रामगिरिः(चित्रकूटम् ) ||bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffff99"| १७ ||bgcolor="#ffff99"|[[उमादेवी (वृन्दावनम्)]] || bgcolor="#ffff99"|अलका || bgcolor="#ffff99"|वृन्दावनम्(मथुरा) || bgcolor="#ffff99"|[[उत्तरप्रदेशः]] || bgcolor="#ffff99"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#cc6600"| १८ || bgcolor="#cc6600"| [[नर्मदादेवी (अमरकण्टकम्)]] || bgcolor="#cc6600"| नितम्बम् || bgcolor="#cc6600"| अमरकण्टकम्टकम् -शहडोल||bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]] || bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#cc6600"| १९ || bgcolor="#cc6600"| [[काळी (शोणदेशः)]] ||bgcolor="#cc6600"| --- || bgcolor="#cc6600"| शोणदेशः ||bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]] || bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#cc6600"| २० || bgcolor="#cc6600"| [[अवन्तीदेवी (भैरवपर्वतः)]] ||bgcolor="#cc6600"| ओष्ठस्य उपरितनः भागः|| bgcolor="#cc6600"| [[उज्जायिनी]] || bgcolor="#cc6600"| [[मध्यप्रदेशः]]||bgcolor="#cc6600"| [[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffcccc"|२१ ||bgcolor="#ffcccc"| [[कामाक्षी (काञ्चीपुरम्)]] || bgcolor="#ffcccc"|मेखला || bgcolor="#ffcccc"|कञ्ची || bgcolor="#ffcccc"|[[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- | bgcolor="#ffcccc"|२२ || bgcolor="#ffcccc"|[[कन्याकुमारी (कन्याश्रमः)]] || bgcolor="#ffcccc"|पृष्ठम् || bgcolor="#ffcccc"|कन्याश्रमः(कन्याकुमारी) || bgcolor="#ffcccc"|[[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#ffcccc"|२३ || bgcolor="#ffcccc"|[[नारायणी (शुचीन्द्रम्)]]||bgcolor="#ffcccc"|दंष्ट्रा || bgcolor="#ffcccc"|[[शुचीन्द्रम्]] || bgcolor="#ffcccc"| [[तमिळ्नाडु]] || bgcolor="#ffcccc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#0066cc"|२४ ||bgcolor="#0066cc"|[[श्रीसुन्दरी (श्रीशैलम्)]] || bgcolor="#0066cc"|दक्षिणपादस्य आभरणम् ||bgcolor="#0066cc"| [[श्रीशैलम्]]|| bgcolor="#0066cc"|[[आन्ध्रप्रदेशः]] || bgcolor="#0066cc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#0066cc"| २५ || bgcolor="#0066cc"|[[विश्वेश्वरी/माणिक्याम्बा (राजमण्ड्री)]] ||bgcolor="#0066cc"| कपोले || bgcolor="#0066cc"|[[राजमण्ड्री]] || bgcolor="#0066cc"|[[आन्ध्रप्रदेशः]]|| bgcolor="#0066cc"|[[भारतम्]] |- |bgcolor="#66ffff"|२६ || bgcolor="#66ffff"|[[अम्बाजी (अरसुरि)]] ||bgcolor="#66ffff"| हृदयम्|| bgcolor="#66ffff"|अरसुरी || bgcolor="#66ffff"|गुजरात् || bgcolor="#66ffff"|भारतम् |- | bgcolor="#66ffff"|२७ ||bgcolor="#66ffff"|[[चन्द्रभागा (सोमनाथः)]] || bgcolor="#66ffff"|उदरम् ||bgcolor="#66ffff"| सोमनाथ(जुनागढ्) || bgcolor="#66ffff"|गुजरात् || bgcolor="#66ffff"|भारतम् |- |bgcolor="#6699ff"| २८ || bgcolor="#6699ff"|[[गायत्री (पुष्करम्)]] || bgcolor="#6699ff"|कण्ठाभरणम्|| bgcolor="#6699ff"|पुष्करम्||bgcolor="#6699ff"| राजास्थानम्|| bgcolor="#6699ff"|भारतम् |- | bgcolor="#6699ff"|२९|| bgcolor="#6699ff"|[[अम्बिका (विराटनगरम्)]]|| bgcolor="#6699ff"|वामपादस्य अङ्गुल्यः || bgcolor="#6699ff"|विराटनगरम् || bgcolor="#6699ff"|राजास्थानम् ||bgcolor="#6699ff"|भारतम् |- |bgcolor="#006633"|३०||bgcolor="#006633"| [[महामाया (अमरनाथः)]] || bgcolor="#006633"|कण्ठः|| bgcolor="#006633" |[[अमरनाथः]]|| bgcolor="#006633"|जम्मु तथा काश्मीरम् ||bgcolor="#006633"| भारतम् |- |bgcolor="#00ff33"|३१|| bgcolor="#00ff33"|[[ज्वालामुखी (पठाणकोट्)]]||bgcolor="#00ff33"|जिह्वा||bgcolor="#00ff33"|पठाणकोट् || bgcolor="#00ff33"|हिमाचलप्रदेशः ||bgcolor="#00ff33"| भारतम् |- |bgcolor="#ff6666"|३२ ||bgcolor="#ff6666"|[[विरजादेवी (जाजपुरम्)]] || bgcolor="#ff6666"|नाभिः|| bgcolor="#ff6666"|पुरी || bgcolor="#ff6666"|ओडिश्शा ||bgcolor="#ff6666"|भारतम् |- |bgcolor="#ff9999"| ३३ ||bgcolor="#ff9999"|[[त्रिपुरसुन्दरी (त्रिपुरा)]] || bgcolor="#ff9999"|दक्षिणपादः || bgcolor="#ff9999"|राधाकिशोरपुर(उदयपुर) ||bgcolor="#ff9999"|त्रिपुरा || bgcolor="#ff9999"|भारतम् |- |bgcolor="#ffcccc"| ३४ ||bgcolor="#ffcccc"| [[कामाख्या (गुवाहटी)]] || bgcolor="#ffcccc"|योनिः|| bgcolor="#ffcccc"|गुवाहटी || bgcolor="#ffcccc"|अस्साम् || bgcolor="#ffcccc"|भारतम् |- | bgcolor="#3399cc"|३५ ||bgcolor="#3399cc"|[[सावित्री (कुरुक्षेत्रम्)]] || bgcolor="#3399cc"|मीनखण्डः || bgcolor="#3399cc"|कुरुक्षेत्रम् || bgcolor="#3399cc"|हरियाणा || bgcolor="#3399cc"|भारतम् |- | bgcolor="#33ccff"|३६ || bgcolor="#33ccff"|[[भ्रामरीदेवी (नासिक्)]] || bgcolor="#33ccff"|कपोले || bgcolor="#33ccff"|नासिक् || bgcolor="#33ccff"|महाराष्ट्रम् || bgcolor="#33ccff"|भारतम् |- |bgcolor="#ffoo33"| ३७ ||bgcolor="#ffoo33"| [[दन्तेश्वरी (दन्तेवाडा)]] || bgcolor="#ffoo33"|दन्ताः ||bgcolor="#ffoo33"|दन्तेवाडा || bgcolor="#ffoo33"|छत्तिसगढ|| bgcolor="#ffoo33"|भारतम् |- |bgcolor="#ff6699"| ३८ || bgcolor="#ff6699"|[[सुनन्दादेवी (शिकारपुर)]]||bgcolor="#ff6699"| नासिका || bgcolor="#ff6699"| शिकारपुर|| bgcolor="#ff6699"| बारिसोल् || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ३९ || bgcolor="#ff6699"|[[महालक्ष्मीः (सिल्हट्)]] || bgcolor="#ff6699"| कण्ठभागः || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट् || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट् ||bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४० ||bgcolor="#ff6699"| [[भवानीदेवी (सीताकुण्डम्)]]|| bgcolor="#ff6699"| दक्षिणबाहुः ||bgcolor="#ff6699"| सीताकुण्डम् || bgcolor="#ff6699"| चित्तगाङ्ग || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- |bgcolor="#ff6699"| ४१ || bgcolor="#ff6699"| [[अपर्णादेवी (भवानीपुरम्)]] || bgcolor="#ff6699"| वामपादस्य नूपुरम् ||bgcolor="#ff6699"| भवानीपुरम् ||bgcolor="#ff6699"| बोग्रा || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४२|| bgcolor="#ff6699"| [[जेस्सोरेश्वरी/यशोरेश्वरी (ईश्वरीपुरम्)]] || bgcolor="#ff6699"| हस्तपादौ|| bgcolor="#ff6699"| ईश्वरीपुरम्|| bgcolor="#ff6699"| सात् खीर् || bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- | bgcolor="#ff6699"| ४३|| bgcolor="#ff6699"| [[काळीजयन्तीमाता (भोरबाग्)]] ||bgcolor="#ff6699"| --- || bgcolor="#ff6699"| भोरबाग् || bgcolor="#ff6699"| सिल्हट्|| bgcolor="#ff6699"| [[बाङ्ग्लादेशः]] |- |bgcolor="#cc9900"| ४४ ||bgcolor="#cc9900"| [[महाशिरा ( पशुपतिनाथक्षेत्रम् )]]|| bgcolor="#cc9900"| जानुनी || bgcolor="#cc9900"| पशुपतिनाथक्षेत्रम् ||bgcolor="#cc9900"|पशुपतिनाथक्षेत्रम् || bgcolor="#cc9900"| [[नेपालदेशः]] |- | bgcolor="#cc9900"| ४५ || bgcolor="#cc9900"| [[गण्डकीचण्डी (पोखारा)]] ||bgcolor="#cc9900"| ललाटम्||bgcolor="#cc9900"| पोखरा || bgcolor="#cc9900"| मुक्तिनाथ || bgcolor="#cc9900"| [[नेपालदेशः]] |- |bgcolor="#cc9900"| ४६ ||bgcolor="#cc9900"| [[उमादेवी ( मिथिला )]] || bgcolor="#cc9900"| वामभुजः ||bgcolor="#cc9900"| मिथिला || bgcolor="#cc9900"| जनकपुरम् || bgcolor="#cc9900"|[[नेपालदेशः]] |- | bgcolor="#ffcc33"| ४७ || bgcolor="#ffcc33"|नैनादेवी|| bgcolor="#ffcc33"|३नेत्राणि ||bgcolor="#ffcc33"| सुक्कूर्|| bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|पाकिस्तानम् |- | bgcolor="#ffcc33"|४८||bgcolor="#ffcc33"|शाकम्भरी || bgcolor="#ffcc33"|शीश || bgcolor="#ffcc33"|सहारनपुर || bgcolor="#ffcc33"|सहारनपुर || bgcolor="#ffcc33"|भारतम् |- |bgcolor="#ffff33"| ४९ || bgcolor="#ffff33"| दाक्षायणीदेवी || bgcolor="#ffff33"| दक्षिणहस्तः || bgcolor="#ffff33"| मानससरोवरम् || bgcolor="#ffff33"| मानससरोवरम् || bgcolor="#ffff33"| टिबेट् |- |bgcolor="#ffccff"| ५० || bgcolor="#ffccff"| नागपूषणीदेवी || bgcolor="#ffccff"| पादः ||bgcolor="#ffccff"| जाफ्ना || bgcolor="#ffccff"| जाफ्ना || bgcolor="#ffccff"| श्रीलङ्का |- | bgcolor="#cc99ff"| ५१||bgcolor="#cc99ff"| वाराहीदेवी || bgcolor="#cc99ff"| अधोभागस्य दंष्ट्रा ||bgcolor="#cc99ff"| पञ्चसागर ||bgcolor="#cc99ff"| उत्तराञ्चलम् || bgcolor="#cc99ff"| भारतम् |- | bgcolor="#9966ff"| ५२ || bgcolor="#9966ff"| जयदुर्गादेवी ||bgcolor="#9966ff"| कर्णौ|| bgcolor="#9966ff"| कर्णाट्(काङ्ग्रा) || bgcolor="#9966ff"| हिमाचलप्रदेशः || bgcolor="#9966ff"| भारतम् |- | bgcolor="#ffcc33"| ५३||bgcolor="#ffcc33"| हिङ्गोलादेवी || bgcolor="#ffcc33"|मस्तिष्कम् || bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|कराची || bgcolor="#ffcc33"|पाकिस्तानम् |- |bgcolor="#cc9900"| ५४ ||bgcolor="#cc9900"| [[गुह्येश्वरी]] || bgcolor="#cc9900"| गुह्य ||bgcolor="#cc9900"| [[काष्ठमण्डप]]|| bgcolor="#cc9900"| [[बागमती]]|| bgcolor="#cc9900"|[[नेपालदेशः]] |- } {{शाक्तमतम्}} [[वर्गः:शक्तिपीठानि]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] g4kxk4ql3ne4gmcgsrnq4lvvf153zxo 0 16491 500173 392728 2026-08-12T10:28:31Z Ganesh Paudel 6561 500173 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement |name = शक्तिपीठं |image_skyline = World Peace Stupa, Pokhara, Nepal.JPG |image_caption = धवलगिरिसमीपे गण्डकीनद्याः तीरे पोखरा स्तुपः। }} '''गण्डकीचण्डी''' ( पोखरा ) एतत् शक्तिपीठं [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] धवलगिरिसमीपे पोखरा इत्यत्र अस्ति । ==सम्पर्कः== एतत् स्थानं प्रति धवलगिरितः १२५ कि.मी.दूरे मुक्तिनाथस्य दिशि [[गण्डकी]]नद्याः तीरे पोखरा इत्यत्र अस्ति । ==वैशिष्ट्यम्== अत्रत्यः मुक्तिनाथः एव अधिकप्रसिद्धः। शक्तिपीठस्य तु द्वितीयं स्थानम् । अस्मिन् स्थाने देव्याः ललाटस्य भागः पतितः इति ऐतिह्यम् अस्ति । अत्रत्या देवी गण्डकीचण्डी इति पूज्यते । अत्रत्यः शिवः चक्रपाणिनाम्ना पूज्यते । [[वर्गः:शक्तिपीठानि]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] ms6j5gxf3tx3ybempwywxliue2yqxdq 0 21371 500137 499992 2026-08-11T18:34:03Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500137 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Neptune Voyager2 color calibrated.png|thumb| '''वरुणग्रस्य''' चित्रम्]]वरुण-ग्रहः सौरमण्डले सूर्यात् अष्टमः दूरतमः च ग्रहः अस्ति। सः ग्रहः हिमयुक्तः विशालग्रहः। सः सौरमण्डलस्य चतुर्थः बृहत्तमः ग्रहः अस्ति। वरुण-ग्रहस्य द्रव्यमानं पृथिव्याः सप्तदशगुणम् अस्ति। अरुण-ग्रहस्य (युरेनस्-ग्रहस्य) द्रव्यमानात् किञ्चित् अधिकम्। वरुण-ग्रहः अरुण-ग्रहात् घनतरः लघुतरः च अस्ति। तस्य अधिकद्रव्यमानस्य कारणात्, वरुण-ग्रहस्य गुरुत्वाकर्षणं तस्य वायुमण्डलं लघुतरं घनतरं च करोति। पाश्चात्ये अस्य नाम रोमन-समुद्र-देवस्य नेप्च्यूनस्य नाम्नि आधारितम् अस्ति। वरुणग्रहस्य ज्योतिष-चिह्नम् ♆ अस्ति, यत् नेप्च्यून-देवस्य त्रिशूलः एव। वरुण-ग्रहेस्य वायुमण्डले मुख्यतया उदजनः सूर्यातिः स्तः। अत्र अल्पमात्रायां प्रोदीन्यम् अपि विद्यते, येन कारणेन ग्रहः नीलः दृश्यते।<ref>{{Cite web |last=info@noirlab.edu |title=Gemini North Telescope helps explain why Uranus and Neptune are different colors - observations from Gemini Observatory, a program of NSF's NOIRLab, and other telescopes reveal that excess haze on Uranus makes it paler than Neptune |url=https://www.noirlab.edu/public/news/noirlab2211/ |access-date=2022-07-30 |website=www.noirlab.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Laboratory |first=By NSF’s NOIRLab (National Optical-Infrared Astronomy Research |title=Why Uranus and Neptune Are Different Colors |url=https://solarsystem.nasa.gov/news/2232/why-uranus-and-neptune-are-different-colors |access-date=2023-03-06 |website=NASA Solar System Exploration}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=Kuta |first2=Sarah |title=Why Neptune Appears Bluer Than Its Cousin Uranus |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/why-neptune-appears-bluer-than-its-cousin-uranus-180980186/ |access-date=2022-07-30 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> वरुण-ग्रहस्य नीलवर्णः अरुण-ग्रहेण वर्णसदृशः, किन्तु किञ्चित् घनतरः वर्तते। प्रतिघण्टं शताधिकद्विसहस्र-किलोमीटर-मितं गच्छन्तः तीव्रतमाः वायवः वर्तन्ते सौरमण्डले वरुण-ग्रहे एव। <ref name="Suomi19912">{{cite journal|last=Suomi|first=V.E.|author2=Limaye, S.S.|author3=Johnson, D.R.|date=1991|title=High Winds of Neptune: A possible mechanism|url=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/929|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=251|issue=4996|pages=929–32|bibcode=1991Sci...251..929S|doi=10.1126/science.251.4996.929|pmid=17847386|s2cid=46419483}}</ref> उर्बैन-लेवेरियरः, जॉन-कौच-आदम्सः च वरुण-ग्रहम् अन्विष्टवन्तौ अभूताम्। वरुण-ग्रहः दूरदर्शकेण न अन्विष्टः। गणितेन अन्विष्टः प्रथमः ग्रहः वरुणग्रहः। एकविंशत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे अरुणस्य कक्षा अपेक्षातः भिन्ना इति ज्योतिर्विदः दृष्टवन्तः अभूवन्। अन्यस्य समीपस्थग्रहस्य गुरुत्वम् अरुणस्य कक्षाम् परिवर्तितवत् अभूत। सः समीपस्थग्रहः वरुण-ग्रहः एव इति ज्ञातम्। वोयजर-द्वितीयं यानं नवाशीत्युत्तराधिकनवशताधिकैकसहस्र-तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के वरुण-ग्रहं प्राप्तवत् अभूत्। एतत् ग्रहम् प्राप्तम् एकमेव यानम् अभूत्। वरुणग्रहे 'महाकृष्णबिन्दुः' इति नाम्ना प्रसिद्धः महान् झञ्झावातः अभूत्। वोयजर-द्वितीयेन यानेन एकविंशत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे सः बिन्दुः अन्विष्टः। चतुर्णवत्युत्तराधिकनवशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे कृष्णबिन्दुः न दृष्टः, किन्तु ततः परम् नवाः बिन्दवः अन्विष्टाः। कृष्णबिन्दुः किमर्थं विलुप्तः इति न ज्ञायते। अन्यैः अन्तरिक्षयानैः भ्रमणानि आयोजितानि सन्ति। वरुण-ग्रहं परितः पञ्च वलयाः सन्ति। किन्तु ते वलयाः पृथ्व्यां द्रष्टुं कठिनाः। == चरित्रम् == [[File:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|196x196px|गलीलियो-गालिलिः|left]] [[File:Urbain Le Verrier.jpg|thumb|204x204px|उर्बैन-लेवरियरः वरुण-ग्रहस्य '''सह-अन्वेषकः'''|left]] === अन्वेषणम् === गलिलियौः गलिलिः वरुणग्रहं दृष्टवान् प्रथमः व्यक्तिः अभूत्।<ref name=":11" /> He saw it on 28 December 1612 and 27 January 1613.<ref name=":11" /> तस्य चित्राणि वरुण-ग्रहस्य स्थानं दर्शयन्ति, यत् बृहस्पति-ग्रहस्य समीपे अस्ति।<ref name=":11">{{cite book |last=Hirschfeld |first=Alan |title=Parallax:The Race to Measure the Cosmos |year=2001 |publisher=Henry Holt |location=New York, New York |isbn=0-8050-7133-4}}</ref> किन्तु गैलिलियौः तस्य आविष्कारस्य श्रेयः न प्राप्तवान् अभूत्। तेन गैलिलियवा वरुण-ग्रहः स्थिरतारा मतः। यतः वरुणग्रहस्य मन्दगतिः अभूत्, अतः गैलिलियस्य लघु दूरदर्शकं तं द्रष्टुं पर्याप्तं सशक्तं न अभूत्।<ref>{{Cite book|title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System.|last1=Littmann|first1=Mark|last2=Standish|first2=E.M.|year=2004|isbn=978-0-486-43602-9|location=Courier Dover Publications.}}</ref> एकविंशत्युत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे अलेक्सिस-बुवार्डः अरुण-ग्रहस्य कक्षायाः ज्योतिष-सारणीः प्रकाशितवान् अभूत्।<ref>A. Bouvard (1821), ''[http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1821tapp.book.....B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=44b52c369020669 Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France].'' Paris: Bachelier</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Neptune: The first planet discovered by mathematical rather than observational means: discovered simultaneously by Le Verrier and Adams : History of Information|url=https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=4004|access-date=2021-06-14|website=Jeremy Norman's History of Information}}</ref> अनन्तरीयैः प्रेक्षणैः दर्शितं यत् अरुण-ग्रहस्य परिक्रमः अनियमितरूपेण अभूत्।<ref name=":3">[Anon.] (2001) "Bouvard, Alexis", ''[[Encyclopædia Britannica]]'', Deluxe CDROM edition</ref> अस्य कारणम् अन्यः बृहन् ग्रहः इति कैश्चन ज्योतिर्विद्भिः मतः।<ref name=":3" /> त्रिचत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे जॉन-कौच-आदम्सः अरुण-ग्रह-कक्षाम् प्रभावयितुं शक्तस्य अष्टमस्य ग्रहस्य कक्षाम् परिकलितवान् अभूत्। सः स्वस्य गणनानि आङ्ग्ल-राज-ज्योतिर्विदे जॉर्ज-ऐरये प्रेषितवान् अभूत्। जॉर्ज-ऐरिः आदम्सम् व्याख्यानं याचितवान् अभूत्।<ref name="auto">{{Cite web|title=John Couch Adams' account of the discovery of Neptune|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Extras/Adams_Neptune/|access-date=10 May 2021|website=Maths History|language=en}}</ref> षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे उर्बैन-लेवेरियरः स्वयं गणनानि कृतवान् अभूत्, किन्तु सः फ्रान्स-ज्योतिर्विद्भ्यः अधिकं ध्यानं न प्राप्तवान् अभूत्।<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ऐरिः गणनानि दृष्ट्वा, ग्रहम् अन्वेष्टुं जेम्स-चैलिसं प्रोत्साहितवान् अभूत्। चैलिसः षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमस्य वर्षस्य जुलै-मासे स्वीयम् अन्वेषणम् आरब्धवान् अभूत्। एतदभ्यन्तरे, लेवेरियरः जोहान-गॉटफ्रीड-गल्लेयं ग्रहम् अन्वेष्टुम् प्रोत्साहितवान् अभूत्।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Airy|first=G. B.|date=1 January 1970|title=Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus.|url=https://zenodo.org/record/1424621|journal=Astronomische Nachrichten No. 585|volume=25|issue=10|pages=131–148|doi=10.1002/asna.18470251002}}</ref> हैन्रिख-दरेस्ट-नाम्ना बर्लिन-वेधशाला-छात्रस्य प्रस्तावः अभूत् यत् लेवेरियरस्य पूर्वकथित-क्षेत्रे आकाशस्य नूतन-आरेखितं मानचित्रं वर्तमान-आकाशेन सह तुलना शक्यते।<ref name=":0" /> स्थिरतारया सह तुलनया ग्रहस्य स्थानपरिवर्तनं द्रष्टुम् इदं मानचित्रम् आवश्यकम् अभूत्। तेनैव रात्रौ, त्रयोविंशतितमे सप्टेम्बरमासस्य, षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे वरुण-ग्रहः अन्विष्टः।<ref>{{Cite web|last=Mars|first=Kelli|date=2021-09-22|title=175 years ago: Astronomers discover Neptune, the eighth planet|url=http://www.nasa.gov/feature/175-years-ago-astronomers-discover-neptune-the-eighth-planet|access-date=2022-03-22|website=NASA}}</ref> लेवेरियरस्य परिकल्पित-स्थानात् एकांश-दूरे वरुण-ग्रहः अन्विष्टः। आदम्सस्य पूर्वकथनात् प्रायः एकार्ध-अंश-दूरे अभूत्।<ref>{{Cite book|title=From dust to life: the origin and evolution of our solar system |url=https://archive.org/details/fromdusttolifeor0000cham |last1=Chambers|first1=John|last2=Mitton|first2=Jacqueline|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-0-691-14522-8|location=Princeton, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/fromdusttolifeor0000cham/page/n59 38]–39|oclc=859181634}}</ref> चैलिसेन अनन्तरं ज्ञातम् यत् सः अगस्तमासे एव तं ग्रहं द्विवारं दृष्टवान् अभूत्। स्वस्य असावधान-कार्यपद्धतेः कारणेन सः तस्मिन् समये तं न अभिज्ञातवान् अभूत्।<ref name=":0" /> दूरदर्शकेण न अपितु गणितीय-गणनाभिः अन्विष्टः प्रथमः ग्रहः अभूत् वरुणग्रहः।<ref name=":13" />[[File:Neptune Orbit.gif|thumb|200x200px|वरुणग्रहः ('''रक्तरेखाङ्कितः''') प्रति चतुःषष्ट्यधिकैकशतं वर्षाणि स्वकीयां परिक्रमाम् पूरयति।|left]] === श्रेयःप्रदानं, नामकरणं च === यदा वरुणग्रहः अन्विष्टः, तदा फ्रान्स-जनाः च ब्रिटेन-जनाः च तस्य आविष्कारस्य श्रेयः कः प्राप्नोति इति विषये सहमताः नाभूवन्। अनन्तरम्, अन्तर्राष्ट्रीय-सहमत्या निश्चितम् अभूत् यत् लेवेरियरः आदम्सः च उभौ अपि श्रेयम् अर्हाष्टाम्। किन्तु, नवाशीत्युत्तराधिकनवशताधिकैकसहस्र-तमे वर्षे 'वरुण-ग्रह-पत्राणां' (यानि ऐतिहासिकानि प्रलेखानि ग्रिनिच-राज-वेधशालातः लब्धानि) पुनरन्वेषणानन्तरम्, इतिहासज्ञाः विषयं पुनर्विलोकितवन्तः अभूवन्। तानि पत्राणि प्रायः त्रिंशत् वर्षाणि यावत् ज्योतिर्विदा ओलिन-एगनेन चोरितानि इव अभूवन्। तस्य मरणानन्तरं शीघ्रमेव तानि तस्य स्वामित्वे पुनरेव लब्धानि अभूवन्।<ref name="Neptdisc">{{cite web|last=Kollerstrom|first=Nick|year=2001|title=Neptune's Discovery. The British Case for Co-Prediction|url=http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/neptune/|url-status=dead|publisher=University College London|archive-url=https://web.archive.org/web/20051116012726/http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/neptune/|archive-date=2005-11-16}}</ref> प्रलेखान् दृष्ट्वा, केचन इतिहासज्ञाः इदानीं मन्यन्ते यत् आदम्सः लेवेरियरेण सह समानं श्रेयम् न अर्हति।<ref>William Sheehan, Nicholas Kollerstrom, Craig B. Waff (December 2004). [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000CA850-8EA4-119B-8EA483414B7FFE9F The Case of the Pilfered Planet - Did the British steal Neptune?] ''Scientific American''.</ref> तस्य अन्वेषणानन्तरं शीघ्रमेव, वरुणग्रहः अनित्यरूपेण 'अरुणस्य बहिस्थः ग्रहः' वा 'लेवेरियरस्य ग्रहः' इति आहूतः अभूत्। नाम्ने प्रथमः प्रस्तावः गल्लेयतः आगतः। सः 'जानुस्' इति नाम प्रस्तावितवान् अभूत्। आंग्ल-देशे चैलिसः 'ओशनुस्' इति नाम प्रस्तावितवान् अभूत्।<ref>{{Cite book|title=The Data Book of Astronomy|url=https://archive.org/details/databookastronom01moor|last=Moore|first=Patrick|year=2000|page=206|publisher=Taylor & Francis |isbn=9780750306201 }}</ref> फ्रान्स-देशे आरागोः प्रस्तावः अभूत् यत् नूतन-ग्रहः 'लेवेरियर' इति नाम्ना आहूयेत, किन्तु फ्रान्स-देशात् बहिः बहवः जनाः एतस्मिन् विषये असहमताः अभूवन्। फ्रान्स-दिनदर्शिकाः शीघ्रमेव अरुण-ग्रहाय 'हर्षेल्' इति नाम, वरुण-ग्रहाय च 'लेवेरियर' इति नाम पुनः प्रविष्टवन्तः अभूवन्।<ref name="auto"/> एतदभ्यन्तरे, आदम्सः अरुण-ग्रहस्य नाम जॉर्जियन् इत्यतः युरेणस् इत्यस्मिन् परिवर्तितुं प्रस्तावितवान् अभूत्, यदा तु लेवेरियरः (दीर्घान्तर-मण्डलद्वारा) नूतन-ग्रहाय नेप्च्यून् इति नाम प्रस्तावितवान् अभूत्। स्ट्रुवेयः षट्चत्वारिंशदुत्तराष्टशताधिकैकसहस्र-तमस्य वर्षस्य दिसम्बर्मासस्य एकोनत्रिंशत्तमे दिनाङ्के सेन्ट्-पीटर्सबर्ग-विज्ञान-विद्वत्परिषदः पुरतः नेप्च्यून् इति नाम समर्थितवान् अभूत्।<ref>{{cite journal |url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0025//0000164.000.html |title=Second report of proceedings in the Cambridge Observatory relating to the new Planet (Neptune) |year=1847 |journal=Astronomische Nachrichten |volume=25 |pages=309–314 |last=Hind |first=J. R. |issue=21 |doi=10.1002/asna.18470252102 |bibcode=1847AN.....25..309. |access-date=2025-09-12 |archive-date=2008-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908005853/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0025//0000164.000.html |deadurl=yes }} Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS).</ref> शीघ्रमेव अन्तर्राष्ट्रीय-रूपेण नेप्च्यून इति नूतन-ग्रहस्य आधिकारिकं नाम स्वीकृतम् अभूत्। रोम-पुराणेषु नेप्च्यूनः समुद्रस्य देवः यवन-देवस्य पोसैडनस्य समरूपः अभूत्।<ref>{{Cite web|date=22 December 2016|title=Enabling Exploration with Small Radioisotope Power Systems|url=http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/downloads/Small_RPS_Report.pdf|url-status=live|access-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222125722/http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/downloads/Small_RPS_Report.pdf|archive-date=2016-12-22}}</ref><ref>{{cite web|title=Neptune|url=http://nineplanets.org/neptune.html|publisher=nineplanets.org|accessdate=5 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|date=August 2002|title=StarChild Question of the Month for August 2002|url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question48.html|publisher=[[NASA]]|accessdate=5 November 2010}}</ref> Neptune's astrological symbol is Neptune's trident (♆).<ref name=":18">{{Cite web|date=2010-03-17|title=Solar System Exploration: Multimedia: Gallery|url=http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100317223147/http://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|archive-date=2010-03-17|access-date=2021-06-23|website=National Aeronautics and Space Administration (NASA).}}</ref> == संरचना == === द्रव्यमानं सङ्घटनं च === वरुण-ग्रह-भारः पृथिवीभारस्य, बृहत्तम-वात-महाग्रह-भारस्य च मध्ये अस्ति।<ref>At 102.413{{e|24}}[[Kilogram|kg]],{{Cite web|title=Neptune Fact Sheet|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html|access-date=2021-06-14|website=nssdc.gsfc.nasa.gov|accessdate=2025-09-12|archive-date=2023-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103004627/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html|deadurl=yes}}</ref> Neptune is the fourth largest planet in the [[Solar System]] and the third most massive.<ref name=":13" /> वरुणग्रहस्य भारः पृथिव्याः भारस्य सप्तदशगुणः अस्ति, किन्तु बृहस्पति-ग्रहस्य भारस्य केवलम् अष्टादशः भागः।<ref>Bradford A. Smith, «Neptune », 'World Book Online Reference Center', 2004, <abbr>p.</abbr> 5</ref> वरुणग्रहः अरुणग्रहात् किञ्चित् गुरुतरः अस्ति, यद्यपि सः अरुणग्रहात् घनतरः आकारेण च लघुतरः अस्ति।<ref name=":13" /> वरुणग्रहः अरुणग्रहः च बहुवारं "विशाल-हिम-ग्रह-गणे" (विशाल-वात-ग्रहणाम् उपवर्गे) गण्येते।<ref name=":13" /><ref name="doi.org">{{Cite journal|last1=Helled|first1=Ravit|last2=Nettelmann|first2=Nadine|last3=Guillot|first3=Tristan|date=2020-03-25|title=Uranus and Neptune: Origin, Evolution and Internal Structure|url=https://doi.org/10.1007/s11214-020-00660-3|journal=Space Science Reviews|language=en|volume=216|issue=3|pages=38|doi=10.1007/s11214-020-00660-3|arxiv=1909.04891|bibcode=2020SSRv..216...38H|s2cid=202558606|issn=1572-9672}}</ref> तौ आकारेण गुरु-शनि-ग्रहाभ्याम् लघुतरौ स्तः, अपिच तयोः रासायनिक-संरचनाश्च भिन्नाः सन्ति। सौरमण्डल-बहिर्ग्रहाणाम् अन्वेषणे, अन्य-अन्विष्ट-ग्रहाणाम् आकार-संरचनयोः वरुणग्रहेण सह तुलना उपयुक्ता अस्ति। केचन अन्विष्टाः द्रव्यमाने वरुणग्रहसदृशाः ग्रहाः प्रायः "वरुणदृग्-ग्रहाः" इति कथ्यन्ते।<ref>{{cite news|date=21 May 2006|title=Trio of Neptunes|work=Astrobiology Magazine|url=https://www.eso.org/public/news/eso0618/|access-date=9 June 2021}}</ref> वरुणग्रहस्य वायुमण्डलं मुख्यतया जलजनकेन, अल्पमात्रया च सूर्यतिना निर्मितम् अस्ति। वायुमण्डले प्रोदीन्यस्य अल्पमात्रम् अपि उपलब्धम्। प्रोदीन्यं वरुणग्रहाय नीलवर्णं ददाति।<ref>{{Cite web|title=All About Neptune {{!}} NASA Space Place – NASA Science for Kids|url=https://spaceplace.nasa.gov/all-about-neptune/en/|access-date=2021-06-12|website=spaceplace.nasa.gov}}</ref><ref name="Neptune">{{cite web|title=Neptune|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061213204351/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune|archive-date=13 December 2006|publisher=NASA|accessdate=11 November 2010}}</ref> वरुणग्रहस्य वर्णः अरुणग्रहस्य वर्णेन सदृशः, किन्तु किञ्चित् श्यामतरः अस्ति।<ref name="Neptune"/> सूर्यात् अत्यधिकदूरत्वात् वरुणग्रहः अत्यल्पम् ऊष्णतां प्राप्नोति। वरुणग्रहस्य मध्यमानं पृष्ठतापमानं प्रायः ऋण-२०१ सेल्सियस्-अंश-मितम् अस्ति।<ref>{{Cite web|title=Solar System Temperatures|url=https://solarsystem.nasa.gov/resources/681/solar-system-temperatures|access-date=2021-06-12|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> अतः पृष्ठतापमानानुसारं वरुणग्रहः सौरमण्डले शीतलतमः ग्रहः। किन्तु ग्रहस्य अन्तःभागेषु तापमानं वर्धते। अस्य ऊष्मणः स्रोतः अस्पष्टम्। <ref>Broadfoot A.L.; Atreya S.K.; Bertaux J.L.; et al. 1999. Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton. ''Science''. '''246''' (4936): 1459–66. Bibcode:1989Sci...246.1459B. doi:10.1126/science.246.4936.1459. PMID 17756000. S2CID 21809358. Archived (PDF) from the original on 28 May 2008. Retrieved 12 March 2008.</ref><ref>Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. August/September 1999. Ultraviolet observations of Uranus and Neptune. ''Planetary and Space Science'' '''47''' (8–9): 1, 119–139. Bibcode:1999P&SS...47.1119H. doi:10.1016/S0032-0633(98)00142-1</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&dq=the+source+of+heating+on+neptune+is+unknown&pg=PA75|title=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|last=Elkins-Tanton|first=Linda T.|date=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0729-5|pages=75|language=en}}</ref> वरुणग्रहः सूर्यात् दूरतमः ग्रहः अस्ति,<ref name=":13">{{Cite web|title=In Depth {{!}} Neptune|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth|access-date=2021-06-14|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> तथापि तस्य आन्तरिकी ऊर्जा सौरमण्डले तीव्रतमान् वातान् जनयितुं समर्था अस्ति, येषां वेगः प्रतिहोरं शताधिकद्विसहस्रं किलोमीटर्-मितं पर्यन्तं वर्तते।<ref name="Suomi1991">{{cite journal|last1=Suomi|first1=V. E.|last2=Limaye|first2=S. S.|last3=Johnson|first3=D. R.|year=1991|title=High winds of Neptune - A possible mechanism|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1991Sci...251..929S|journal=Science|volume=251|issue=4996|pages=929–932|bibcode=1991Sci...251..929S|doi=10.1126/science.251.4996.929|pmid=17847386|s2cid=46419483}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|last=Cain|first=Fraser|date=2008-12-09|title=What is the Weather Like on Neptune?|url=https://www.universetoday.com/22067/weather-on-neptune/|access-date=2021-06-12|website=Universe Today|language=en-US}}</ref> अस्य अनेकानि सम्भावितानि कारणानि सूचितानि सन्ति। प्रथमम् तु, ग्रहस्य गर्भात् विकिरणजन्य-तापनम्। अन्यतमं कारणम् अस्ति ग्रहस्य जननकाले अन्तःपतद्भिः पदार्थैः जनितस्य अवशिष्टस्य ऊष्मणः अन्तरिक्षे निरन्तरं विकिरणम्। अपरं कारणं परिवर्तावसानोपरि गुरुत्व-तरङ्गाणां भङ्गः। एतत् अपि सूचितम् अस्ति यत् वज्र-शिलावृष्टेः घर्षणम् अभिघात-सम्पीडः च ग्रहं तापयति। <ref>McHugh J.P. [http://www.aas.org/publications/baas/v31n4/dps99/572.htm Computation of gravity waves near the tropopause] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027135535/http://www.aas.org/publications/baas/v31n4/dps99/572.htm |date=27 October 2007 }}, ''AAS/Division for Planetary Sciences Meeting Abstracts'', p. 53.07, September 1999</ref><ref>McHugh J.P. and Friedson A.J. 1996. Neptune's energy crisis: gravity wave heating of the stratosphere of Neptune. ''Bulletin of the American Astronomical Society'', p1078.</ref> वरुणग्रहस्य आन्तरिक-संरचना अरुणग्रहस्य आन्तरिक-संरचनया सदृशी इति मन्यते।<ref name=":8">Hubbard, W.B. 1997. Neptune's deep chemistry. ''Science''. '''275''' (5304): 1279–80.</ref> Tतत्र प्रायः एक-दशमलव-पञ्च-गुणेन पृथिवी-द्रव्यमानेन युक्तः एकः ग्रहगर्भः अस्ति इति मन्यते।<ref name="Hamilton">{{cite web | first=Calvin J. | last=Hamilton | date=4 August 2001 | url=http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm | title=Neptune |publisher=Views of the Solar System | accessdate=13 August 2007}}</ref> Iसः द्रवित-शिलाभिः धातुभिश्च निर्मितः, शिला-जल-नवसार-प्रोदीन्यैः आवृतश्च अस्ति।<ref name=Hamilton/> इदं मिश्रणं हिममयम् इति कथ्यते। इदं जल-नवसार-सागरः इत्यपि कथ्यते।<ref>Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. 2006. [https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf |date=2019-09-18 }} (PDF). ''Geophysical Research Abstracts''. '''8''', 05179.</ref> वायुमण्डलस्य निम्न-भागेषु प्रोदीन्य-नवसार-जलानाम् अधिकानि मिश्रणानि लभ्यन्ते।<ref name=":8" />''' वरुणग्रहे सप्तसहस्र-किलोमीटर्-मिते गाम्भीर्ये प्रोदीन्यं वज्रस्फटिकरूपेण विघटितं भवेत्। एते वज्रस्फटिकाः शिलावृष्टि-कणाः इव दृश्यन्ते।<ref>Kerr, Richard A. 1999. Neptune may crush methane into diamonds. ''Science''. '''286''' (5437): 25a–25.</ref><ref>{{Cite news|last=Kaplan|first=Sarah|date= 2017|title=It rains solid diamonds on Uranus and Neptune|language=en-US|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/08/25/it-rains-solid-diamonds-on-uranus-and-neptune/|access-date=2021-06-12|issn=0190-8286}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header_align = center | header = Neptune | image1 = Neptune, Earth size comparison true color.jpg | width1 = 268 | caption1 = वरुणपृथिवी-ग्रहयोः आकारतुलना | image2 = Neptune-Int-color-corrected.jpg | width2 = 270 | caption2 = वरुण-ग्रहस्य आन्तरिक-संरचना | image3 = Neptune_darkspot.jpg | width3 = 153 | caption3 = वोयेजर-द्वितीयेन दर्शितः महा-श्याम-बिन्दुः }} === वातावरणं चुम्बकीयक्षेत्रं च === वरुणग्रहस्य अरुणग्रहस्य च मध्ये एकं भेदः तयोः वायुशास्त्रीय-सक्रियतायाः स्तरः अस्ति। यदा षडशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे वोयजर-यानम् अरुणग्रहस्य समीपात् अगच्छत्, तदा तस्मिन् ग्रहे वाताः वरुणग्रहस्य इव प्रबलाः न दृष्टाः। यदा नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे वोयजर-यानं वरुणग्रहस्य समीपात् गतवत् अभूत्, तदा प्रबलाः वातावरण-घटनाः<ref name="spot">{{cite web |last=Lavoie |first=Sue |date=16 February 2000 |url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |title=PIA02245: Neptune's blue-green atmosphere |publisher=NASA JPL |access-date=28 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805215059/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |archive-date=5 August 2013 |url-status=live }}</ref> तत्र अति-सक्रियाः वात्याः सन्ति।<ref name=":5" /> तस्य वायुमण्डले सौरमण्डलस्य तीव्रतमाः वातवेगाः सन्ति। एते सम्भवतः आन्तरिक-ऊष्मा-प्रवाहेण प्रेरिताः सन्ति। निरक्षदेशे साधारण-वातानां वेगः प्रायः द्वादशशतं किलोमीटर्-मितः प्रतिहोरं वर्तते। वात्यासु वातानां वेगः शताधिकद्विसहस्रं किलोमीटर्-मितः, प्रायः अधिस्वनिकश्च भवितुं शक्नोति।<ref name="Hammel1989">{{cite journal |last=Hammel|first=H.B. | display-authors = et al | title=Neptune's wind speeds obtained by tracking clouds in Voyager images |journal=Science |year=1989 | volume=245 |issue=4924 | pages=1367–1369 |doi=10.1126/science.245.4924.1367 |pmid=17798743 |bibcode=1989Sci...245.1367H |s2cid=206573894 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H }}</ref> नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे नासा-संस्थायाः 'वोयजर-द्वितीयेन'-यानेन प्रतिचक्रवातीय-वात्या-तन्त्र-रूपः "महा-श्याम-बिन्दुः" अन्विष्टः।<ref name=":7">{{Cite web|title=Hubble captures birth of giant storm on Neptune|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2019/03/190325120355.htm|access-date=2021-06-12|website=ScienceDaily|language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|title=What is the Great Dark Spot?|url=https://coolcosmos.ipac.caltech.edu/ask/149-What-is-the-Great-Dark-Spot-|access-date=2021-06-12|website=Cool Cosmos}}</ref> चतुर्नवत्युत्तर-नवशताधिकैकसहस्र-तमे-वर्षे नवम्बर-मासस्य द्वितीये दिनाङ्के, हबल्-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकेन ग्रहे महा-श्याम-बिन्दुः न दृष्टः। तस्य स्थाने, ग्रहस्य उत्तर-गोलार्धे महा-श्याम-बिन्दु-सदृशी एका नवीना वात्या अन्विष्टा।<ref>{{Cite journal|last1=Hammel|first1=H.B.|last2=Lockwood|first2=G. W.|last3=Mills|first3=J. R.|last4=Barnet|first4=C. D.|date= 1995| title=Hubble Space Telescope Imaging of Neptune's Cloud Structure in 1994|url=http://dx.doi.org/10.1126/science.268.5218.1740|journal=Science|volume=268|issue=5218|pages=1740–1742|doi=10.1126/science.268.5218.1740|pmid=17834994|bibcode=1995Sci...268.1740H|s2cid=11688794|issn=0036-8075}}</ref> Tमहा-श्याम-बिन्दु-अन्तर्धान-कारणं न ज्ञातम्।<ref name=":10">Sromovsky L.A.; Fry P.M.; Dowling T.E. & Baines K.H. 2000. The unusual dynamics of new dark spots on Neptune. ''Bulletin of the American Astronomical Society''. '''32''': 1005</ref> महा-श्याम-बिन्दोः दक्षिणतः स्थिता एका श्वेत-मेघ-समूह-भूता 'स्कूटरः' इति नाम्ना अन्या वात्या विद्यते।<ref name=":16">{{Cite web|title=Neptune Scooter|url=https://www.planetary.org/space-images/20131001_pia01142|access-date=2021-06-15|website=The Planetary Society|language=en}}</ref> नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तमे वर्षे वोयजर-समागमात् पूर्वेषु मासेषु प्रथमवारं दर्शने सति तस्यै वात्यै इदम् उपनाम दत्तम्।<ref name=":16" /> Iसा वात्या महा-श्याम-बिन्दोः शीघ्रतरम् चलितवती अभूत्।<ref>{{Cite web|title=Planet Neptune {{!}} Introduction to Astronomy|url=https://courses.lumenlearning.com/atd-fscj-introastronomy/chapter/planet-neptune/#:~:text=Neptune%20also%20has%20atmospheric%20scooters,of%201,200%20miles%20per%20hour.|access-date=2021-06-15|website=courses.lumenlearning.com}}</ref> पश्चाच्चित्रेषु स्कूटर-वात्यातः अपि शीघ्रतरं चलन्तः मेघाः दृष्टाः। 'मान्त्रिक-नेत्रम्' वा 'द्वितीयः श्यामबिन्दुः' वा इति नाम्ना अपरा दक्षिणीया चक्रवातीया वात्या अस्ति, या नवाशीत्युत्तरोनविंशतिशत-तम-वर्षीय-समागमे दृष्टा द्वितीया प्रबलतमा वात्या। आदौ सा वात्या सम्पूर्णतया श्यामा आसीत्, किन्तु यदा वोयजर-यानं ग्रहस्य इतोपि समीपम् गतवत् अभूत्, तदा तस्याः एकः प्रकाशमानः गर्भः विकसितः अभूत्।<ref>{{Cite web|title=Catalog Page for PIA00064|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064|access-date=10 May 2021|website=Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology}}</ref> [[File:Neptune Cloud Cover Over Three Decades (2023-019).png|thumb|231x231px|दशक-त्रय-काले वरुणग्रहस्य मेघावरणम् (चतुर्नवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्र-तमात् — विंशत्यधिकद्विसहस्रतम-वर्षपर्यन्तम्)]] त्रयोविंशयुत्तरद्विसहस्र-तमे वर्षे अगस्त-मासे मेघाः अन्तर्हिताः। सम्भावितं कारणं सौरज्वाला अस्ति।<ref name="auto1">{{Cite news|last=Andrews|first=Robin George|date=2023-08-18|title=Neptune's Clouds Have Vanished, and Scientists Think They Know Why|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/science/neptune-clouds-sun.html|access-date=2023-08-27|issn=0362-4331}}</ref> हबल-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकस्य त्रिंशद्वर्षीयैः वरुणग्रहस्य वातावरण-निरीक्षणैः दर्शितम् अभूत् यत् मेघ-गतिविधिः सौर-चक्रैः सम्बद्धा अस्ति।<ref>{{Cite web|last=Gianopoulos|first=Andrea|date=2023-08-16|title=Neptune's Disappearing Clouds Linked to the Solar Cycle|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2023/hubble-neptunes-disappearing-clouds-linked-to-the-solar-cycle|access-date=2023-08-27|website=NASA}}</ref> वरुणग्रहस्य स्वचुम्बकगोले अपि अरुणग्रहेण सह सादृश्यम् अस्ति। किन्तु, अरुणग्रहस्य चुम्बकगोलः वरुणग्रहस्य चुम्बकगोलात् दुर्बलतरः अस्ति। <ref name="doi.org"/><ref name=":6" /> तस्य चुम्बकीयक्षेत्रं स्वघूर्णनाक्षात् सप्तचत्वारिंशद्-अंशैः अत्यधिकम् आनतम् अस्ति। तत् ग्रहस्य भौतिक-केन्द्रात् न्यूनतमं शून्य-दशमलव-पञ्च-पञ्च-त्रिज्या-परिमितम् (प्रायः पञ्चशताधिकत्रयोदशसहस्रं किलोमीटर्-मितं दूरत्व, यत् तुलनार्थं पृथिव्याः व्यासात् बृहत्तरम्) अपसारितम् अस्ति। इयम् असाधारणा स्थितिः सम्भवतः ग्रहस्य अन्तर्भागेषु प्रवाहैः जनिता भवेत्।<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Stanley|first1=Sabine|last2=Bloxham|first2=Jeremy|date=11 March 2004|title=Convective-region geometry as the cause of Uranus's and Neptune's unusual magnetic fields |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-03-11_428_6979/page/151|journal=Nature|volume=428|issue=6979|pages=151–153| doi=10.1038/nature02376|pmid=15014493|bibcode=2004Natur.428..151S|s2cid=33352017}}</ref> वरुणग्रहस्य अक्षीय-नतिः पृथिव्याः सदृशी अस्ति, अतः तस्य ऋतवः सन्ति।<ref>{{Cite web|title=With each season lasting over 40 years, Neptune is cooler than we thought|url=https://www.indiatoday.in/science/story/neptune-seasons-cooling-down-climate-change-earth-sun-solar-cycle-1936405-2022-04-12|access-date=2023-06-11|website=India Today|language=en}}</ref> {{-}} == वरुण-ग्रह-वलयानि == [[File:New Webb Image Captures Clearest View of Neptune’s Rings in Decades.png|thumb|'''वरुण-ग्रह-वलय-उपग्रहाः दृष्टाः जेम्स-वेब-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकेन।''']] वरुण-ग्रहं परितः पञ्च वलयानि सन्ति।<ref name=":13" /> तानि शनिग्रह-वलयानि इव प्रसिद्धानि न सन्ति। अष्टषष्ट्यधिकोनविंशतिशत-तमे वर्षे एडवर्ड-गुइनान-नाम्ना अमेरिका-देशीय-वैज्ञानिकेन नीतेन एकेन दलेन तानि वलयानि अन्विष्टानि। ततः, अशीतितम-दशकस्य मध्यभागे खगोलशास्त्रिणः चिन्तितवन्तः अभूवन् यत् वलयानि सम्पूर्णानि न भवेयुः। तादृशानि तारकीय-पिधानानि लब्धानि, यानि ग्रहस्य तारायाः पुरतः गमनात् किञ्चित् पूर्वं परं वा अतिरिक्तं "स्फुरणम्" विरलं दर्शितवन्ति अभूवन्। किन्तु वोयजर-द्वितीयेन तानि सम्पूर्णानि दर्शितानि। वरुणग्रहस्य वलयानां रचना विचित्र-पिण्डयुक्ता वर्तते। वैज्ञानिकाः मन्यन्ते यत् तेषां समीपे परिक्रामद्भिः लघु-उपग्रहैः सह गुरुत्वाकर्षण-सम्पर्कस्य कारणेन एवं भवेत्। <ref>{{Cite journal|last1=Schörghofer|first1=Norbert|last2=Hsieh|first2=Henry H.|year=2018|title=Ice Loss From the Interior of Small Airless Bodies According to an Idealized Model |url=http://dx.doi.org/10.1029/2018je005568|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=123|issue=9|pages=2322–2335|doi=10.1029/2018je005568|arxiv=1802.01293|bibcode=2018JGRE..123.2322S|s2cid=119100900|issn=2169-9097}}</ref> चित्राणि दर्शितवन्ति अभूवन् यत् वलय-तन्त्रस्य अनेकानि क्षीणानि वलयानि सन्ति। दूरतमस्य एडम्स-वलयस्य 'कुरेज्' (शौर्यम्), 'लिबर्ते' (स्वतन्त्रता), 'एगलिते-प्रथमः' (समानता), 'एगलिते-द्वितीयः' (समानता), 'फ्रैटर्निते' (भ्रातृत्वम्) च इति नाम्ना पञ्च चापाः सन्ति।<ref>{{Cite book|title=Allen's Astrophysical Quantities. Springer|url=https://archive.org/details/allensastrophysi0004alle|last=Cox|first=Arthur N.|year=2001|publisher=Springer |isbn=978-0-387-98746-0}}</ref> [[File:Neptune rings PIA02224.jpg|thumb|341x341px|'''वरुण-ग्रह-वलयानि''']] गतिनियमाः सूचयन्ति यत् चापाः अत्यल्पेन कालेन एकवलयरूपेण प्रसरिष्यन्ति। किन्तु वरुणग्रहस्य वलयेषु स्थिताः चापाः कथञ्चित् न प्रसृताः। कस्यचित् उपग्रहस्य गुरुत्वाकर्षणेन चापाः निर्मिताः भवेयुः। गैलेटिया-नामकः उपग्रहः एडम्स-वलयस्य अन्तः एव स्थितः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Neptune|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth|access-date=10 May 2021|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> किन्तु (पञ्चोत्तर-द्विसहस्र-तमे वर्षे) वैज्ञानिकाः ज्ञातवन्तः अभूवन् यत् वरुणग्रहस्य वलयानि पूर्वापेक्षया अधिकम् अस्थिराणि सन्ति। 'लिबर्ते'-चापः प्रायः शतवर्षाणाम् अन्तः अन्तर्हितः भवेत्।<ref>{{cite web|date=26 March 2005|title=Neptune's rings are fading away|url=https://www.newscientist.com/channel/space/mg18524925.900|accessdate=9 June 2021|work=New Scientist}}</ref> == वरुणग्रहोपग्रहाः == वरुणग्रहस्य षोडश ज्ञाताः उपग्रहाः सन्ति।<ref>{{cite web |url= https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-23318301 |title=Nasa's Hubble telescope discovers new Neptune moon |publisher=BBC |date=15 July 2013 |access-date=16 July 2013}}</ref> नेप्चूनः रोम-देवः अस्ति इत्यतः पाश्चात्ये वरुणग्रहस्य उपग्रहाः इतर-समुद्र-देवानां देवीनां वा नामभिः नामिताः। <ref>[https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets "Planet and Satellite Names and Discoverers"]. Gazetteer of Planetary Nomenclature. U.S. Geological Survey.</ref> वरुणग्रहस्य बृहत्तमः उपग्रहः ट्राइटनः अस्ति। ट्राइटनः अष्टाचत्वारिंशदुत्तराष्टादशशत-तमे वर्षे अक्टूबर-मासस्य दशमे दिनाङ्के ब्रिटिश-खगोलशास्त्रज्ञेन विलियम-लासेल्-नाम्ना अन्विष्टः।<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Triton|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/triton/in-depth|access-date=2021-06-13|website=NASA Solar System Exploration|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817014136/https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/triton/in-depth|url-status=dead}}</ref> सर्वेषाम् अन्येषाम् बृहताम् ग्रहीय-उपग्रहाणां विपरीतम्, ट्रीटोनः प्रतिकूलं परिक्रामति।<ref name=":4" /> उपग्रहः सम्भवतः गृहीतः प्रतीयते।<ref name=":4">Agnor, Craig B.; Hamilton, Douglas P. 2006. Neptune's capture of its moon Triton in a binary–planet gravitational encounter. ''Nature'' '''441''' (7090): 192–194.</ref> सः वरुणग्रहस्य एतावत् समीपे अस्ति यत् सः समकालिक-कक्षायां बद्धः। सः शनैः शनैः वरुणग्रहम् उपसर्पति, कदाचित् एकस्मिन् दिने रोश-सीमा अतिक्रम्य विदीर्णः च भवेत्।<ref>{{Cite journal|last1=Jankowski| first1=David G.|last2=Chyba|first2=Christopher F.| last3=Nicholson|first3=Philip D.|year=1989|title=Tidal evolution in the Neptune-Triton system|journal=Astronomy and Astrophysics. |volume=219|issue=1–2|pages=L23–L26| bibcode=1989A&A...219L..23C}}</ref> ट्रीटोनः सौरमण्डले मापितं शीतलतमं वस्तु अस्ति, यस्य तापमानम् ऋण-पञ्चत्रिंशदधिक-द्विशतम् सेल्सियस-अंश-मितम् अस्ति।<ref>Nelson R.M; Smythe W.D; Wallis B.D; Horn L.J; et al 1990. Temperature and thermal emissivity of the surface of Neptune's satellite Triton. ''Science''. '''250''' (4979): 429–31.</ref> नेप्च्यूनस्य द्वितीयः ज्ञातः उपग्रहः (अन्वेषणक्रमानुसारम्), विलक्षणः उपग्रहः नीरीट्, सौरमण्डले कस्यापि उपग्रहस्य अत्यन्तम् असाधारणकक्षासु अन्यतमां कक्षां धरति।<ref name=":19">{{Cite web|title=In Depth {{!}} Nereid|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/nereid/in-depth|access-date=2021-06-11|website=NASA Solar System Exploration|archive-date=2021-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611214602/https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/nereid/in-depth/|url-status=dead}}</ref> नीरीट् वरुणग्रहात् अतीव दूरे स्थितः यत् एकं परिक्रमणं कर्तुं तस्य षष्ट्युत्तरत्रिशतस्य पार्थिव-दिवसानाम् आवश्यकता वर्तते।<ref name=":19" /> सः महत्तमां दीर्घवृत्ताकारीं कक्षां जनयति, वृत्ताकारमार्गात् च महत्तमां विचलनांशं उत्पादयति।<ref name=":19" /> एवं तर्कितम् अस्ति यत् एतेषु केचन उपग्रहाः सम्भाव्यतः कुइपर-वेष्टनस्य वस्तूनि अभूवन्, ये क्रमेण वरुणग्रहस्य कक्षायाः भागभूताः। एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे जुलै-मासात् सेप्टेम्बर-मासपर्यन्तं, वोयजर-द्वितीयम् इति यानं वरुणस्य षट् नवान् उपग्रहान् वित्तवत् अभूत्।<ref>Stone, E.C.; Miner, E.D. (1989). "The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System". ''Science''. 246 (4936): 1417–21.</ref> '''ए'''तेषु प्रोटेयस-नामा द्वितीय-गुरुतमः वारुणियः उपग्रहः अस्ति।<ref name=":17">{{Cite web|date=2010-05-29|title=Planet Neptune's moons|url=https://www.newtimes.co.rw/section/read/81791|access-date=2021-06-15|website=The New Times {{!}} Rwanda|language=en}}</ref> ट्रिटोन-उपग्रहस्य द्रव्यमानस्य केवलं चतुर्थांश-प्रतिशततमं भागम् एव अस्य विद्यते।<ref name=":17" /> वरुणस्य चत्वारः निकटतमाः उपग्रहाः, नायाड्, थलासा, डेस्पिना, गलाटिया च, तस्य वलयानाम् अन्तः स्थातुं पर्याप्तं समीपे परिक्रामन्ति। ततः परं बहिष्ठः, लरिसा, एकाशीत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे तदा अन्विष्टः, यदा तेन कस्यचित् तारकस्य प्रकाशः पिहितः अभूत्।<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Larissa|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/larissa/in-depth|access-date=2021-06-15|website=NASA Solar System Exploration|archive-date=2021-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627110206/https://solarsystem.nasa.gov/moons/neptune-moons/larissa/in-depth/|url-status=dead}}</ref> एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे यदा 'वोयजर-द्वितीयेन' वरुणः दृष्टः, तदा ग्रहस्य वलयचापानां हेतुत्वेन तस्मै उपग्रहाय श्रेयः प्रदत्तः। द्व्यधिकद्विसहस्रतः त्र्यधिकद्विसहस्रतमवर्षपर्यन्तम् अन्विष्टाः पञ्च नूतनाः विलक्षणाः उपग्रहाः, चतुरधिकद्विसहस्रतमे वर्षे घोषिताः अभूवन्।<ref>{{cite journal |last=Holman|first=Matthew J. |date=19 August 2004 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v430/n7002/abs/nature02832.html |title=Discovery of five irregular moons of Neptune |journal=Nature |volume=430 |issue=7002 |pages=865–867|doi=10.1038/nature02832 |pmid=15318214 |bibcode=2004Natur.430..865H |s2cid=4412380 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |title=Five new moons for planet Neptune |date=18 August 2004 |work=BBC News |accessdate=6 August 2007}}</ref> त्रयोदशाधिकद्विसहस्रतमे वर्षे जुलै-मासस्य षोडशे दिनाङ्के, नवीनतमः उपग्रहः हिप्पोकैम्पः, हबल्-दूरदर्शकस्य चित्राणां परीक्षणात् अन्विष्टः अभूत्।<ref>{{Cite news|date=2013-07-15|title=Nasa's Hubble telescope discovers new Neptune moon|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-23318301|access-date=2021-06-13}}</ref>[[File:Neptune_and_Triton_with_their_sizes_and_distance_from_each_other_to_scale.png|thumb|वरुण-ग्रह-ट्रीटन-उपग्रहयोः यथार्थ-आकारौ प्रस्पर-दूरत्वं च।]] [[File:Neptune's Dynamic Environment.webm|thumb|हबल-दूरदर्शकेन निकट-अवरक्ते गृहीतः वरुणग्रहस्य पञ्चदश-घण्टायाः कालविलम्बित-चलचित्रं तस्य उपग्रहः ट्रिटोनः स्पष्टतया दृश्यते, अन्ये च अतीव लघवः दृश्यन्ते।]] {{multiple image | align = center | direction = horizontal | header_align = center | header = Moons | image1 = Voyager 2 Neptune and Triton.jpg | width1 = 220 | caption1 = वरुण-ग्रहः (उपरि) ट्रीटन-उपग्रहः (नीचैः) च | image2 = Triton moon mosaic Voyager 2 (large).jpg | width2 = 165 | caption2 = वोयेजर-द्वितीय-द्वारा ट्रीटन-उपग्रहस्य संयुक्त-चित्रम् | image3 = Proteus (Voyager 2).jpg | width3 = 165 | caption3 = प्रोटेय-उपग्रहः }} == निरीक्षणम् == वरुणग्रहः केवलं नग्ननेत्राभ्याम् आकाशे द्रष्टुं न शक्यते। तं द्रष्टुं दूरदर्शकस्य अथवा द्विनेत्र्याः आवश्यकता विद्यते।<ref name=":20" /> कारणम् यत् वरुणग्रहस्य प्रकाशः सदैव सप्त-सप्तदशमिक-तः अष्ट-शून्यदशमिक-पर्यन्तं मानके वर्तते।<ref name=":20">{{Cite journal|last1=Mallama|first1=A.|last2=Hilton|first2=J.L.|year=2018|title=Computing Apparent Planetary Magnitudes for The Astronomical Almanac|journal=Astronomy and Computing|volume=25|pages=10–24|doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002|arxiv=1808.01973|bibcode=2018A&C....25...10M|s2cid=69912809}}</ref> वरुणग्रहः बृहस्पतेः गालिलीय-उपग्रहाणां, सीरिस्-नाम्नो वामनग्रहस्य, तथा च ४-वेस्ता, २-पल्लास्, ७-ऐरिस्, ३-जूनो, ६-हीबी इत्येतेषां नामकानां क्षुद्रग्रहाणां च तेजसा अभिभूतः भवितुं शक्नोति।<ref>कान्तिमानस्य विवरणाय सम्बद्धाः लेखाः दृश्यन्ताम्।</ref> दूरदर्शकः अथवा प्रबला द्विनेत्री वरुणग्रहम् अरुणग्रहसदृशं लघुनीलबिन्दुरूपेण प्रदर्शयति। अस्य नीलवर्णः तस्य वायुमण्डले स्थितात् प्रोदीन्यतः विद्यते। <ref>{{cite book | title=The Data Book of Astronomy | url=https://archive.org/details/databookastronom01moor |last1=Moore|first1=Patrick |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/databookastronom01moor/page/n215 207]| publisher=Taylor & Francis | isbn=9780750306201 }}</ref> रात्र्याकाशे तस्य लघु-आकारेण दृश्याध्ययनं दुष्करम् अभूत्। हबल्-अन्तरिक्ष-दूरदर्शकस्य तथा च अनुकूलनीय-प्रकाशिकी-युक्तानां बृहतां भू-आधारित-दूरदर्शकानाम् आगमनपर्यन्तम् अधिकांशं दूरदर्शकीयं विवरणम् अतीव सीमितम् अभूत्।<ref>{{Cite web|title=APOD: 2000 February 18 - Neptune through Adaptive Optics|url=https://apod.nasa.gov/apod/ap000218.html|access-date=10 May 2021|website=apod.nasa.gov}}</ref> वरुणग्रहस्य सूर्यस्य च मध्ये मध्यमानं दूरत्वं प्रायः पञ्चाशदधिकचतुश्शतकोटि-किलोमीटर्-मितम् अस्ति।<ref name=":13" /> अतः वरुणग्रहः प्रति चतुःषष्ट्यधिकैकशतं वर्षाणि एकवारं स्वकीयां परिक्रमां पूरयति। एकादशाधिकद्विसहस्रतमे वर्षे जुलै-मासस्य द्वादशे दिनाङ्के, वरुणग्रहः षट्चत्वारिंशदधिकाष्टादशशततमे वर्षे स्वस्य अन्वेषणात् परं प्रथमां परिक्रमाम् पूरितवान् अभूत्।<ref>{{Cite web|last1=Gaherty|first1=Geoff|date=12 July 2011|title=Neptune completes first orbit since its discovery in 1846| url=https://www.space.com/12249-neptune-completes-orbit-discovery-1846.html|access-date=10 May 2021|website=Space.com|language=en}}</ref> {{-}} == अन्वेषणम् == [[File:Voyager.jpg|200px|thumb|right|वोयेजर-द्वितीय]] साम्प्रतं केवलम् एकम् अन्तरिक्षयानं वरुणग्रहम् उपगतम् अस्ति। नासा-संस्थायाः 'वोयजर-द्वितीयम्' अन्वेषकयानम् एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे अगस्त-मासस्य पञ्चविंशे दिनाङ्के स्वस्य निकटतम-सम्पर्क-काले ग्रहस्य शीघ्रं पार्श्वगमनं कृतवत् अभूत्।<ref name=":2">{{Cite news|last=Chang|first=Kenneth|date=18 August 2014|title=Dark Spots in Our Knowledge of Neptune|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/08/19/science/dark-spots-in-our-knowledge-of-neptune.html|access-date=15 May 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|title=Exploration {{!}} Neptune|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/exploration?page=0&per_page=10&order=launch_date+desc,title+asc&search=&tags=Neptune&category=33|access-date=15 May 2021|website=NASA Solar System Exploration}}</ref> 'वोयजर-द्वितीयस्य' महत्त्वपूर्णेषु अन्वेषणेषु अन्यतमं ट्रीटनस्य अतिनिकटं पार्श्वगमनम् अभूत्, यत्र तेन उपग्रहस्य कतिपयानां भागानां चित्राणि गृहीतानि अभूवन्।<ref>{{Cite web|last=Greicius|first=Tony|date=2015-02-17|title=Voyager Map Details Neptune's Strange Moon Triton|url=http://www.nasa.gov/jpl/voyager/triton-20140821|access-date=2021-06-11|website=NASA|archive-date=2021-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309175358/https://www.nasa.gov/jpl/voyager/triton-20140821/|url-status=dead}}</ref> एकोननवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे 'वोयजर-द्वितीयेन' चित्राणि पृथ्वीं प्रति प्रतिप्रेषितानि अभूवन्। अन्वेषकयानेन बृहन् कृष्ण-बिन्दुः अपि अन्विष्टः अभूत्। किन्तु, चतुर्नवत्यधिकनवशतोत्तरसहस्रतमे वर्षे यदा हबल-दूरदर्शकेन वरुणग्रहस्य चित्राणि गृहीतानि, तदा सः अदृश्यः अभूत्। मूलतः सः बृहन्मेघः अथवा चक्रवातीय-वात्या-प्रणाली इति चिन्तितः अभूत्।<ref>{{Cite web|last=Steigerwald|first=Bill|date=2019-03-14|title=Hubble Tracks the Lifecycle of Giant Storms on Neptune|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/neptune-storms|access-date=2021-06-11|website=NASA}}</ref> पश्चात् सः दृश्यमाने मेघपटले एकं रन्ध्रम् इति तर्कितः अभूत्।<ref>"[https://www.windows2universe.org/neptune/atmosphere/N_clouds_GDS.html Neptune's Great Dark Spot of 1989]" Windows to the Universe</ref> === प्रस्तावितप्रयोजनानि === * शेनसुवो-यानम् (अन्तस्तारकीय-यानम् इति पूर्वं कथितम्) — चीन-राष्ट्रिय-अन्तरिक्ष-प्रशासनेन सूर्यमण्डलस्य अन्वेषणार्थं प्रेषितम् अन्वेषकयान-द्वयम्। तयोः द्वितीयं यानम् अष्टत्रिंशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे वरुणग्रहस्य सहस्र-किलोमीटर्-परिमिते समीपे आगमिष्यति।<ref name="Planetary">Jones, Andrew (November 19, 2019). [https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission China Considers Voyager-like Mission to Interstellar Space]. Retrieved 28 August, 2021</ref> * ओडिनः — इदम् अभियानं वरुण-अरुण-ग्र-तन्त्रयोः अध्ययनार्थम् अन्तरिक्षयानद्वयम् उपयोक्ष्यते। अस्य प्रक्षेपणं चतुस्त्रिंशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे भविष्यति।<ref>{{cite web|url=http://odinus.iaps.inaf.it/|title=Origins, Dynamics and Interiors of Neptunian and Uranian Systems|access-date=5 August 2015|accessdate=12 September 2025|archive-date=24 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524120539/http://odinus.iaps.inaf.it/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://medium.com/the-physics-arxiv-blog/astronomers-make-the-case-for-a-mission-to-neptune-and-uranus-d438f4d6d75c| title=Astronomers Make the Case for a Mission to Neptune and Uranus| website=The Physics arXiv Blog| date=17 February 2014| publisher=[[arXiv]]| access-date=5 August 2015}}</ref> * बाह्यसौरमण्डलीयम् अभियानम् इदं यूरोपीयान्तरिक्ष-संस्थायाः तथा नासा-संस्थायाः च एकम् संयुक्तम् अभियानम् अस्ति। अस्य लक्ष्यं गभीरे अन्तरिक्षे गुरुत्वाकर्षणक्षेत्राणां मानचित्रणं वर्तते, यस्मिन् बाह्यसौरमण्डलम् (पञ्चाशत् खगोलमात्रक-पर्यन्तम्) अपि अन्तर्भवति।<ref>{{cite journal| title=OSS (Outer Solar System): a fundamental and planetary physics mission to Neptune, Triton and the Kuiper Belt| journal=Experimental Astronomy| volume=34| issue=2| pages=203–42| date=October 2012| author=Christophe| display-authors=etal|arxiv = 1106.0132 |bibcode = 2012ExA....34..203C |doi = 10.1007/s10686-012-9309-y | s2cid=55295857}}</ref> * ट्रीटन-उत्प्लावित्रम् — इदं नासा-उन्नत-अवधारणा-संस्थानस्य वरुणग्रहं प्रति एकस्य अभियानस्य योजना-प्रारूपम् अस्ति, यस्य उद्देश्यः वरुणग्रहस्य उपग्रहे ट्रीटने अवतरणं ततः परं च बहुषु स्थानेषु उड्डयनम् अस्ति।<ref name='Oleson 2015'>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/triton-hopper-exploring-neptunes-captured-kuiper-belt-object/ |title=Triton Hopper: Exploring Neptune's Captured Kuiper Belt Object |date=7 May 2015 |author=Steven Oleson |publisher=NASA Glenn Research Center |access-date=11 February 2017 }}</ref> * ट्रीटन-उत्प्लवकः — इदं नासा-उन्नत-अवधारणा-संस्थानस्य वरुणग्रहं प्रति एकस्य अभियानस्य योजना-प्रारूपम् अस्ति, यस्य उद्देश्यः वरुणग्रहस्य उपग्रहे ट्रीटने अवतरणं ततः परं च बहुषु स्थानेषु उड्डयनम् अस्ति।<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2019/03/19/science/triton-neptune-nasa-trident.html |title=Neptune's Moon Triton Is Destination of Proposed NASA Mission |work=New York Times |date=2019-03-19 |access-date=27 March 2019}}</ref> * वरुण-ग्रहायणम् — वरुणग्रहस्य वायुमण्डलं, वातावरणं, तस्य च ट्रीटन-उपग्रहं निरीक्षितुं नासा-संस्थायाः एकस्य अभियानस्य परिकल्पना अस्ति। अस्य प्रक्षेपणं त्रयस्त्रिंशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे भविष्यति, तथा च एकोनपञ्चाशदधिक-द्विसहस्रतमे वर्षे इदं वरुणग्रहं प्राप्स्यति।<!--Not simple: the current mission idea for a Neptune orbiter and atmospheric probe is being studied as a possible large strategic science mission by NASA that would launch in 2033 and arrive at Neptune in 2049.--><ref name="Rymer">{{cite web |author1=Abigail Rymer |author2=Brenda Clyde |author3=Kirby Runyon |title=Neptune Odyssey: Mission to the Neptune-Triton System |url=https://science.nasa.gov/science-pink/s3fs-public/atoms/files/Neptune%20Odyssey.pdf |access-date=18 April 2021 |date=August 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215003151/https://science.nasa.gov/science-pink/s3fs-public/atoms/files/Neptune%20Odyssey.pdf |url-status=dead }}</ref> == स्रोताः == {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> onzm4ab93djmsi3m3m9flsequsckl9j 0 23172 500154 492920 2026-08-12T01:24:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500154 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = राजेन्द्रकुमारः पचौरि | image = Ragendra Pachauri.jpg | image_size = | alt = | caption = राजेन्द्रकुमारः पचौरि | birth_date = क्रि.श. १९४०तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य २०तमदिनम् । | birth_place = नैनिताल्, उत्तराखण्डः आङ्ग्लकाल[[भारतम्]] | death_date = | death_place = | residence = | nationality = भारतीयः | fields = भौतविज्ञानी । | workplaces = | alma_mater = North Carolina State University। | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = | awards = | footnotes = }} राजेन्द्रकुमारः पचौरिवर्यः क्रि.श.२००२तमवर्षात् इण्टर्गवर्नमेण्टल् प्यानल् आन् क्लैमेट् चेञ्ज् (IPCC) इति संस्थायाः अध्यक्षः सन् सेवाम् अकरोत् । अस्य अधिकारावधौ नैके विवादाः सञ्जातः । TERI इति प्रसिद्धसंस्थायाः भारते संशोधनस्य कार्यनीतेः च महानिदेशकः अभवत् । अपि च TERI विश्वविद्यालयस्य कुलपतिः सन् सेवाम् अकरोत् । न्याषनल् अग्रो फौण्डेशन् (NAF) प्रशासनसमितेः सभापतेः स्थानम् आप्नोत् । कोलम्बियाविश्वविद्यालयस्य इण्टर्न्याशनल् रिसर्च् इन्स्टिट्यूट् फार् क्लैमेट् एण्ड् सोसैटी इति मण्डल्याः सभापतिरपि अभवत् । वातावरणपरिवर्तनस्य विषये राजेन्द्रकुमारः निश्चितवादी इति ख्यातः । इदानीम् एषः येल् नगरस्य क्लैमेट् एण्ड् एनर्जि इन्स्टिट्यूट् (YCEI) मुख्यः सन् सेवां करोति । क्रि.श. २००७तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य दशमदिने प्रचलिते नोबेल् शान्तिपुरस्कारस्य समारोहे अल्गोर् तथा IPCC मध्ये एषा प्रशस्तिः संविभक्तकाले पचौरिवर्यः IPCC प्रतिनिधिः सन् भागम् अवहत् । <ref name="AP_2007-12-10_msn"/><ref name="Rajendra_2007-12-10_nobel"/> ==पृष्ठस्थभूमिः== [[भारतम्|भारतस्य]] नैनितालप्रदेशः राजेन्द्रस्य जन्मस्थानम् । लक्नौनगरस्य<ref name="2009-06-25_iloveindia"/> ला मार्टिनियेरि महाविद्यालये [[बिहारः|बिहारस्य]] जमालपुरस्य इण्डियन् रेल्वेस् इन्स्टिट्यूट् आफ् मेक्यानिकल् एण्ड् इलेक्ट्रिकल् अभियन्तृमहाविद्याये अध्ययनम् अकरोत् । विशेषवर्गस्य रेल्वेशिक्षार्थिनः इति परिगणितस्य क्रि.श. १९५८तमवर्षस्यस्य गणस्य सदस्यः आसीत् । [[वाराणसी|वाराणस्याः]] डीसेल् लोकोमोटिव् वर्क्स् इति समवाये स्वस्य वृत्तिजीवनम् आरब्धवान् । यार्लिनगस्य नार्त करोलिना राज्यविश्वविद्यालययेन क्रि.श. १९७२तमे वर्षे राजेन्द्रकुमाराय यन्त्रोद्यमाभियन्तृविषये स्नातकोत्तरपदवी प्रदत्ता । अपि च क्रि.श. १९७४तमे वर्षे यन्त्रोद्यमाभियन्तुः अर्थशास्त्रस्य विषये संयुक्ता पिएच्.डी पदवी अपि प्राप्ता । .<ref name="ncsu"/> [[नवदेहली]]नगरस्य गाल्फपिङ्क् इत्यस्मिन् स्थाने एषः वसति । <ref name="mha_nic_2001"/>एषः राजेन्द्रकुमारः दृढसस्याहारी । अस्य कारणं तु एषः कश्चित् [[हिन्दुधर्मः|हिन्दुधर्मी]] अपि च मांसोत्पादनेन सम्भूयमानः पारिसरिकदुष्परिणामः अस्य सस्याहारास्य कारणम् ।<ref name="Bhala_2007-10-12_Reuters"/> ==वृत्तिजीवनम्== NCसंस्थानस्य अर्थशास्त्रस्य उद्यमस्य च विभागे एष सहायकः प्राध्यापकः सन् (क्रि.श. १९७४तमवर्षस्य अगस्टमासतः क्रि.श. १९७५तमवर्षस्य मे मासाभ्यान्तरम्) सेवामकरोत् । पश्चिमवर्जिनिया विश्वविद्यालयस्य कालेज् आफ् मिनरल् एण्ड् एनर्जि रिसोर्स् इत्येतस्यां संस्थायां सन्दर्शकप्राध्यापकः अभवत् । राजेन्द्रकुमारः [[भारतम्|भारतं]] प्रत्यागत्य [[आन्ध्रपदेशः|आन्ध्रप्रदेशस्य]] हैदराबादनगरस्य अड्मिनिस्ट्रेटिव् स्टाफ् कालेज़् आफ् इण्डिया इत्यत्र (क्रि.श. १९७५तमवर्षस् जून्मासतः १९७९तमवर्षस्य जून्-मासाभ्यान्तरम्) सदस्याध्यापकः इति उद्योगम् आरब्धवान् । पश्चात् समालोचनम् अन्वयिकसंशोधनविभागस्य निदेशकस्य स्थाने(क्रि.श. १९७५तमवर्षस्य जुलैमासतः १९८१तमवर्षस्य जून-मासाभ्यान्तरम्) उपविष्टवान् । क्रि.श. १९८१तमवर्षस्य एप्रिल् मासे<ref name="climatescience"/> एषः TERI इति संस्था निदेशक्त्वेन प्रविष्टवान् इदानीं मुख्यस्थः अस्ति । एषः रिसोर्स् सिस्टम्स् संस्थायां क्रि.श. १९८२तमवर्षतः विद्वन्मण्डल्याः कश्चित् ज्येष्ठसन्दर्शकसदस्यः असित् । अपि च वाषिङ्ग्टन् डि.सि.प्रदेशास्य विश्ववित्तकोशसंशोधनविद्युन्मानमण्डल्याः सन्दर्शकसदस्यः आसीत् । क्रि.श. २००२तमवर्षस्य एप्रिल् मासस्य २०तमे दिने इण्टर् गवर्नमेण्टल् प्यानल् आन् क्लैमेट् चेञ्ज् इति मण्डल्याः सभापतित्वेन निर्वाचितः । एषा WMO तथा UNEP द्वारा प्रतिष्ठापितस्य विश्वसंस्थायाः काचिन्मण्डली । वायुमण्डलस्य परिवर्तनस्य सूचनानां मौल्याङ्कनम् अस्याः उद्देशः ।<ref name="2002-04-20_ipcc"/> पचौरिवर्यः अनेकानि गण्यमन्यपदानि अलङ्कृतवान् । श्रीराम सैण्टिफिक् एण्ड् इण्डस्ट्रियल् रिसर्च् फौण्डेषन् इति संस्थायाः कार्याध्यक्षमण्डल्यां (क्रि.श. १९८७तमवर्षस्य नवेम्बर्मासे) [[नवदेहली|नवदेहल्याः]] इण्डिया इण्टर्न्याषनल् सेण्टर् सङ्घटनस्य कार्यकारिरिसमितौ कार्यं कुर्वन्, [[नवदेहली|नवदेहल्याः]] इण्डिया ह्याबिटेट् सेण्टर् प्रशासनपरिषदि सेवां निर्वहन्, एड्मिनिस्ट्रेतिव् स्टाफ् कालेज् आफ् इण्डिया इत्यस्य कार्याध्यक्षाणां प्राङ्गणे कार्यं निरूढवान् । एतावदेव नैव पेगासस् क्यापिटल् अड्वैसर्स्, ग्लोरि आयिल्, चिकागो क्लैमेट्, एक्स्श्चेञ्ज्, टोयोटा, ड्यूषे ब्याङ्क् अपि च NTPC इति समवाये अपि उपदेशकरूपेण कार्यमकरोत् । <ref name="2010-02-01_BusinessWeek"/> नैकेसङ्घसंस्तानाम् अयोगानां च ससस्यः सन् कार्याणि कृतवान् } इण्टर्न्याषनल् सोलार् एनर्जि सोसैटि इत्यस्य सदस्यः सन् (क्रि.श. १९९१तः १९९७पर्यन्तम्), वर्ल्ड् रिसोर्सस् इन्स्टिट्यूट् कौन्सिल् इत्यस्य सदस्यः सन्(क्रि.श. १९९२), सेवां कृतवान् । वर्ल्ड् एनर्जि कौन्सिल् इत्यस्य सभापतिपदमपि (क्रि.शा. ११९३तः १९९५पर्यन्तम्) अलङ्कृतवान् । इन्टर्न्याषनल् असोसियेषन् फार् एनर्जि इकानामिक्स् इत्यस्य अध्यक्षः (क्रि.श. १९८८तः १९९०पर्यन्तम्) पश्चात् सभापतिः चाभवत् । अपि च एषियन् एनर्जि इन्स्टिट्यूट् इत्यस्य अध्यक्षपदमपि (क्रि.शा. १९९२तः) समलमकरोत् । <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/r-k-pachauri-1032.html |accessdate=2012-06-20 |archive-date=2012-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216152254/http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/r-k-pachauri-1032.html |deadurl=yes }}</ref> शक्तिसम्पन्मूलानानां समर्थनिर्वहणक्षेत्रसम्बद्धानां विश्वसंस्थायाः प्रगतिशीलकार्याणां कश्चित् (क्रि.श. १९९४तः १९९९पर्यन्तम्) अल्पकालीनोपदेशकः चाभवत् । <ref name="climatescience1">http://www.climatescience.gov/Library/bios/pachauri.htm</ref> क्रि.शा. २००१तमवर्षस्य जुलैमासे [[भारतम्|भारतस्य]] प्रधानमन्त्रिणः आर्षिकोपदेशकमण्डल्याः सदस्यः इति डा.आर्.के.चौदरी इत्यनेन नियोजितः। <ref name="climatescience1"/> === IPCC मण्डल्या सह कार्यम्=== क्रि.श. २००२तमवर्षस्य एप्रिल्मासस्य २०दिनाङ्के इण्टर्गौर्न्मेण्टल् प्यानल् आन् क्लैमेट् चेञ्ज् इति मण्डल्याः सभापतिः सन् पचौरिवर्यः निर्वाचितः । एतत् WMO तथा UNEP पक्षतया स्थापिता विश्वसंस्थायाः मण्डली एव । वायुमण्डलस्य परिवर्तनविषयसम्बद्धानां सूचनानां मौल्यङ्कनं अस्य संस्थायाः उद्देशेषु अन्यतमः । ref name="2002-04-20_ipcc"/>पचौरिवर्यः वातावरणपरिवर्तनस्य समस्यायाः विषये कार्यं कुर्वन् अस्ति । तस्मिन् विषये तस्य वचनानि एवं सन्ति । किं सम्भवति, किं सम्भविष्यति, इत्यस्मिन् ३५० अंशे विश्वं सर्वदा महत्वाकाङ्क्षि अत्यन्तं दृढसङ्कल्पयुक्तं च भवेत् । इति मम दृढभावः इति ।<ref name="Hood_2009-08-25_AFP"/> अत्र सूचिता ३५०इति सङ्ख्या वातवरणस्य प्रतिदशलक्षं भागे कार्बन् डैआक्सैड्स्तरम् उल्लिखति । वातावरण्स्य स्थानान्तरगतस्य कस्यचित् बिन्दोः अथवा स्तरव्यत्यासकरणस्य NASA सङ्घटनस्य जेम्स् ह्यान्सन् सदृशानां अग्रमान्यानां विज्ञानिनाम् उन्नतस्तरस्य सुरक्षिता समितिः । <ref name="Whitesides_2009-12-28_Wired"/> ===नोबेल् संविभक्ता शान्तिप्रशस्तिः=== क्रि.श. २००७तमवर्षस्य नोबेल् शान्तिपुरस्कारप्रशस्तिह् IPCC संस्था संयुक्तराष्ट्रस्य पूर्वतनाध्यक्षेन अल् गोर् इत्यनेन सह संविभक्ता । पचौरिवर्यः क्रि.श. २००२तमे वर्षे प्रथमवरं यदा निर्वाचितः एतम् आल् गोर् वर्यं निन्दितवान् ।<ref name="2007-10-12_reuters"/> नोबेल् प्रशस्तिस्मितिः स्वस्य पत्रिकाप्रकाशने । <ref name="2007-10-12_nobelprize"/> एवम् अवदत् । क्रि.श. २००७तमवर्षस्य नोबेल् शान्तिप्रशस्तिम् इण्टर्गौर्नमेण्टल् प्यानल् आन् क्लैमेट् चेञ्ज् (IPCC) तथा आल्बर्ट् आर्नाल्ड् गोर् जूनियर् एतयोः मध्ये द्विधा समभागेन विरतणं करणीयम् । मानवनिर्मितस्य वातावरणपरिवर्तनस्य महोन्नतज्ञानसङ्ग्रहस्य प्रसारस्य च प्रयत्नान् अपि च एतादृशपरिवर्तनस्य प्रतिरोधावश्यकान् क्रमान् च परिगणय्य एवमस्माकं निर्धारः । क्रि.सा. २००७तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य एकादशे दिने पचौरिवर्यः तथा सहपुरस्कृतः आल् गोर् उभावपि नार्वेदेशस्य ओस्लो नगरे प्रसस्तिप्रदानावसरे स्वीकृतिभाषणम् अकुरुताम् । तद्दिने एव विश्वसंस्थायाः वातावरणसम्मेलनस्य नियोगिनः इण्डोनेषियायः बालि इति स्थाने गोष्टिगताः आसन् । पचौरिवर्यः तु वसुधैव कुटुम्बकम् इति भारतीय तत्त्वम् आधृत्य स्वभाषाणं कृत्वान् । जागतिके स्तरे सामान्यजनान् रक्षितुं प्रचालितजागतिकप्रयत्नानामुपरि एतत् तत्त्वं प्रभावं कुर्यात् इति प्रतिपादितवान् । <ref name="DemNow"/> स्वस्य भाषणे बहुवारम् एतं विषयम् उल्लिखितवान् । अपि च क्रि.श.१९८७तमे वर्षे माल्डीव्स् अध्यक्षस्य (मौमुल् अब्दुल् गयूम् ) वचनानि स्मृतवान् । <ref name="DemNow"/> विश्वस्य अत्यन्तं दीनराष्ट्रैः सम्बद्धानां वातावरणपरिवर्तनस्य परिणामानां विषये स्वस्य आदरं पुनः पुनः सूचित्वान् । ==जीवदीप्तेः उपक्रमः== शतकोटिजीवानां भासुरस्य उपक्रमपरिकल्पनं पचौरिवर्यः क्रि.श. २००५तमे वर्षे निरूप्य आरब्धवान् । ऊर्जस्य अभावम् अनुभूयमानस्य [[भारतम्|भारतस्य]] ग्रामीणप्रदेशेभ्यः सौरशक्तिद्वारा ऊर्जवितरणस्य योजना अस्य आसीत् । <ref>http://www.thehindubusinessline.com/catalyst/2009/12/24/stories/2009122450120400.htm</ref> [[पश्चिमबङ्गालः|पश्चिमबङ्गालस्य]] सुन्दरबन्स् राष्ट्रीयोद्यानं [[राजस्थानम्|राजस्थानस्य]] थार् मरुस्थलम् च सौरशक्तिं नेतुम् इयं योजना यशस्विनी अभवत् । ==प्रशस्तिपुरस्काराः== * राजेन्द्रकुमारः क्रि.श. २००१तमवर्षस्य जनवरिमासे [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] [[पद्मभूषणप्रशस्तिः|पद्मभूषणप्रशस्तिं]] प्राप्तवान् ।<ref name="climatescience"/><ref name="mha_nic_2001"/> *क्रि.श. २००७तमे वर्षे NDTVवर्षिकजागतिकप्रशस्तिम् आप्नोत् ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/ndtv-indian-of-the-year-540.html |accessdate=2012-06-20 |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113210324/http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/ndtv-indian-of-the-year-540.html |deadurl=yes }}</ref> * नेचर् इति आङ्ग्लपत्रिकायाः वर्षस्य वार्ताकर्ता इति प्रशस्तिं क्रि.श. २००७तमेवर्षे प्राप्तवान् । राजेन्द्रकुमारः पचौरि कश्चित् संस्थायाः निर्माता इति स्वस्य लेखने एषा पत्रिका तं प्राशसत् ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://ibnlive.in.com/news/nature-names-pachauri-newsmaker-of-the-year/54627-11.html?from=search |accessdate=2012-06-20 |archive-date=2012-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007052546/http://ibnlive.in.com/news/nature-names-pachauri-newsmaker-of-the-year/54627-11.html?from=search |deadurl=yes }}</ref> *क्रि.श. २००८तमे वर्षे जुलैमासे चतुर्दशे दिने UNIDO सद्भावनायाः राजदूतः इति उपधिं पचौरि प्राप्तवान् । <ref>http://www.unido.org/index.php?id=5750</ref> *क्रि.श. २००८तमे वर्षे जनवरिमासे [[भारतम्|भारतस्य]] अत्युन्नततरा नागरिकप्रशस्तिः [[पद्मविभूषणप्रशस्तिः]] अनेन प्राप्ता ।<ref name="mha_nic_2008"/> * क्रि.श. २००९तमे वर्षे आर्डर् आप् दि रैसिङ्ग् सन्, गोल्ड् एण्ड सिल्वर् स्टार् इति प्रशस्तिं प्राप्तवान् ।<ref name="Krishnamurthy_2009-11-03_newkerala"/> * क्रि.श. २००९तमे वर्षे नवेम्बर् मासे फारिन् पालिसि इति मासपत्रिकया १००जागतिकाग्रगण्यचिन्तकाः इति पुरस्कारावल्यां पचौरीवर्यस्य पञ्चमः श्रेयङ्कः <ref name="2009-11-30_foreignpolicy"/> *क्रि.शा. २०१०तमवर्षस्य फेब्रवरिमासे पिन्लेण्ड् प्रधानमन्त्रीद्वारा आर्डर् आफ् दि वैट् रोस् आफ् पिन्लेण्ड् इति प्रशस्तिः प्रदत्ता ।<ref>{{Cite web |title=ಡಾ. R K पचौरि कन्फर्ड् वित् दि आर्डर् आफ् दि वैट् रोस् आफ् पिन्लेण्ड् । |url=http://www.teriin.org/index.php?option=com_pressrelease&task=details&sid=176 |accessdate=2023-09-30 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603041752/http://www.teriin.org/index.php?option=com_pressrelease&task=details&sid=176 |deadurl=yes }}</ref> *पचौरिवर्यः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] [[पद्मभूषणप्रशस्तिः|पद्मभूषणप्रशस्त्या]] बहुमानितः ।<ref name="climatescience"/> *फ्रेञ्च् सर्वकारः अस्मै आफिसर् आफ् दि लीजन् आफ् आनन् इति प्रशस्तिमयच्छत् । <ref>http://beta.thehindu.com/news/states/other-states/article36756.ece</ref> * HEC प्यारिस् क्रि.श. २००९तमे वर्षे अक्टोबर् मासे पचौरिवर्याय प्रोफेअर् आनरिस् कौसा इति पुरस्कारम् अयच्छत् । ==अन्यरुचयः== राजेन्द्रपचौरिवर्यः स्वस्य विद्बत्पूर्णभाषणं लेखान् च अतिरिच्य दीर्घकथाः कविताः च लिखति । रिटर्न् तु अल्मोरा<ref name="Pachauri_2010_RupaAndCo"/>इति शीर्षकयुक्ता काचित् बृहत्कथा क्रि.श. २०१०तमे वर्षे लोकार्पिता । अत्र कस्यचित् अभियन्तृविद्यार्थिजीवनस्य स्मरणरूपेण कथा अस्ति । तस्य अध्यात्मचिन्तनस्य लैङ्गिकजीवनस्य च सारः अत्र अस्ति ।<ref name="Joseph_2010-01-23_TimesofIndia"/><ref name="Mendick_2010-01-30_Telegraph"/>एषः स्वपुत्र्या रश्म्या सह मिलित्वा मूड्स् एण्ड् म्यूसिङ्ग्स् <ref name="Pachauri_2003_WritersWorkshop"/> इति पद्यसङ्कलनम् लोकार्पितवान् । ==उल्लेखाः== {{Reflist|2|refs= <ref name="2002-04-20_ipcc">{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/pdf/press/media-flash-20april2002.pdf | title=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) Elects Dr. Rajendra K. Pachauri as its Chairman | accessdate=2008-12-05 | date=2002-04-20 | format=PDF | publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] | archiveurl=https://web.archive.org/web/20081114002856/http://www.ipcc.ch/pdf/press/media-flash-20april2002.pdf | archivedate=2008-11-14 | quote= | deadurl=yes }}</ref> <ref name="2007-10-12_reuters">{{cite news | url = http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-29968820071012 | title = Pachauri buries Gore feud after Nobel | publisher = Reuters | date = 2007-10-12 | accessdate = 2010-02-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090216212256/http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-29968820071012 | archivedate = 2009-02-16 | quote = | deadurl = yes }}</ref> <ref name="2007-10-12_nobelprize">{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/press.html | title = The Nobel Peace Prize for 2007 - press release | work = [[nobelprize.org]] | publisher = [[The Norwegian Nobel Committee]] | date = 2007-10-12 | accessdate = 2010-02-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100109120132/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/press.html | archivedate = 2010-01-09 | quote = | deadurl = yes }}</ref> <ref name="2009-06-25_iloveindia">{{Cite web |title=R. K. Pachauri biography on I love India website |url=http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/r-k-pachauri-1032.html |accessdate=2012-06-20 |archive-date=2012-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216152254/http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/r-k-pachauri-1032.html |deadurl=yes }}</ref> <ref name="2009-11-30_foreignpolicy">{{Cite web |title=The FP Top 100 Global Thinkers – 5. Rajendra Pachauri |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2009/11/30/the_fp_top_100_global_thinkers?page=full |accessdate=2012-06-20 |archive-date=2010-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109083719/http://www.foreignpolicy.com/articles/2009/11/30/the_fp_top_100_global_thinkers?page=full |deadurl=yes }}</ref> <ref name="2010-02-01_BusinessWeek">{{cite web | url = http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=9089242&privcapId=22361&previousCapId=138823&previousTitle=General%20Catalyst%20Partners | title = Capital Markets Pegasus Capital Advisors, L.P. | work = [[businessweek.com]] | publisher = [[Bloomberg BusinessWeek]] | date = 2010-02-01 | accessdate = 2010-02-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100302113835/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/person.asp?personId=9089242&privcapId=22361&previousCapId=138823&previousTitle=General%20Catalyst%20Partners | archivedate = 2010-03-02 | quote = | deadurl = yes }}</ref> <ref name="AP_2007-12-10_msn">{{cite news | url = http://www.msnbc.msn.com/id/22173586/ | title = Gore accepts Nobel Peace Prize in Oslo | agency = Associated Press | publisher = [[msnbc.msn.com]] | date = 2007-12-10 | accessdate = 2010-01-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100407054322/http://www.msnbc.msn.com/id/22173586/ | archivedate = 2010-04-07 | quote = This year's Nobel Peace Prize laureates, Rajendra Pachauri, right, of the U.N. climate panel, and Al Gore show their certificates on the podium in Oslo on Monday. | deadurl = yes }}</ref> <ref name="Bhala_2007-10-12_Reuters">{{cite news | url = http://www.reuters.com/articlePrint?articleId=USL11184002._CH_.2400 | title = NEWSMAKER-UN climate panel head formed global consensus | last = Bhalla | first = Nita | authorlink = Nita Bhalla | publisher = Reuters | date = 2007-10-12 | accessdate = 2010-01-31 | archiveurl = https://archive.today/20120530172346/http://www.reuters.com/articlePrint?articleId=USL11184002._CH_.2400 | archivedate = 2012-05-30 | quote = Born on Aug 20, 1940 in the scenic town of Nainital in the foothills of the outer Himalayas, he is a hard-core vegetarian, partly due to his religious beliefs as a Hindu and the impact meat production has on the climate. | deadurl = yes }}</ref> <ref name="climatescience">{{cite web | url = http://www.climatescience.gov/Library/bios/pachauri.htm | title = Dr. R.K. Pachauri | date = 2003-10-11 | accessdate = 2008-07-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080730015032/http://www.climatescience.gov/Library/bios/pachauri.htm | archivedate = 2008-07-30 | quote = To acknowledge his immense contribution to the field of environment, he has been awarded the Padma Bhushan -- one of India's highest civilian awards that recognizes distinguished service of a high order to the nation in any field (January 2001). | deadurl = yes }}</ref> <ref name=DemNow>[http://www.democracynow.org/2007/12/11/chair_of_un_climate_ Transcript of Nobel Prize speech] from Democracy Now! website.</ref> <ref name="Hood_2009-08-25_AFP">{{cite web | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hacayDuUcngLmhNkplHB5VtG5GNw | title = Top UN climate scientist backs ambitious CO₂ cuts | last = Hood | first = Marlowe | authorlink = | coauthors = | work = [[Agence France-Presse|AFP]] | publisher = [[Google News]] | date = 2009-08-25 | accessdate = 2010-01-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090901090952/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hacayDuUcngLmhNkplHB5VtG5GNw | archivedate = 2009-09-01 | quote = "But as a human being I am fully supportive of that goal. What is happening, and what is likely to happen, convinces me that the world must be really ambitious and very determined at moving toward a 350 target," he told AFP in an interview. | deadurl = yes }}</ref> <ref name="Joseph_2010-01-23_TimesofIndia">{{cite web | url = http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/book-mark/Return-to-Almora-A-spiritual-potboiler-/articleshow/5491811.cms | title = Return to Almora: A spiritual potboiler - Book Mark - Sunday TOI | author = Anjali Joseph | date = 2010-01-23 | publisher = [[The Times of India]] | quote = Despite its ostensible interest in matters numinous, the novel is actually a potboiler, perhaps of a new subcategory - the spiritual potboiler. | accessdate = 2010-01-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100131193256/http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/book-mark/Return-to-Almora-A-spiritual-potboiler-/articleshow/5491811.cms | archivedate = 2010-01-31 | deadurl = yes }}</ref> <ref name="Krishnamurthy_2009-11-03_newkerala">{{cite |url=http://www.newkerala.com/nkfullnews-1-143527.html |title=Pachauri, Krishnamurthy conferred with high Japanese honour |journal=newKerala.com |date=2009-11-03 |location=New Dehli |accessdate=2010-01-07 }}</ref> <ref name="mha_nic_2008">{{cite web|url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=34924|title=Padma Awards announced|accessdate=2010-01-07}}</ref> <ref name="Mendick_2010-01-30_Telegraph">{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/earth/environment/climatechange/7111068/Revealed-the-racy-novel-written-by-the-worlds-most-powerful-climate-scientist.html | title = Revealed: the racy novel written by the world's most powerful climate scientist | last = Mendick | first = Robert | authorlink = | coauthors = Amrit Dhillon | work = [[telegraph.co.uk]] | publisher = The Daily Telegraph | date = 2010-01-30 | accessdate = 2009-01-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100201051747/http://www.telegraph.co.uk/earth/environment/climatechange/7111068/Revealed-the-racy-novel-written-by-the-worlds-most-powerful-climate-scientist.html | archivedate = 2010-02-01 | quote = The chair of the UN's panel on climate change Dr Rajendra Pachauri has taken a break from writing academic papers on global warming to pen a racey romantic novel. | location = London | deadurl = yes }}</ref> <ref name="mha_nic_2001">{{cite web |url=http://mha.nic.in/uniquepage.asp?ID_PK=490 |title=Padam Awards: Civilian Awards announced on January 26, 2001 |publisher=Ministry of Home Affairs: Government of India |accessdate=2010-01-02}}</ref> <ref name="ncsu">{{Cite web |title=2007 Nobel Peace Prize winner is ISE's very own Dr. Rajendra Pachauri |url=http://www.ise.ncsu.edu/pages/alumni/distinguished/pachauri/index.php |access-date=2012-06-20 |archive-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100119232528/http://www.ise.ncsu.edu/pages/alumni/distinguished/pachauri/index.php |deadurl=yes }}</ref> <ref name="Pachauri_2003_WritersWorkshop">{{cite book |last = Pachauri |first = Rajendra K. |authorlink = Rajendra K. Pachauri |coauthors = Rashmi Pachauri-Rajan |title = Moods and musings |publisher = [[Writers Workshop]] |year = 2003 |isbn = 9788171894680 <!-- 8171894682 --> }}</ref> <ref name="Pachauri_2010_RupaAndCo">{{cite book |last = Pachauri |first = Rajendra K. |authorlink = Rajendra K. Pachauri |title = Return To Almora |publisher = [[Rupa & Co]] |year = 2010 |isbn = 9788129115744 }}</ref> <ref name="Rajendra_2007-12-10_nobel">{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/ipcc-lecture_en.html | title = Intergovernmental Panel on Climate Change The Nobel Peace Prize 2007 Nobel Lecture by R. K. Pachauri | last = Pachauri | first = Rajendra | authorlink = Rajendra K. Pachauri | work = [[nobelprize.org]] | publisher = [[The Nobel Foundation]] | date = 2007-12-10 | accessdate = 2010-01-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100113025310/http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/ipcc-lecture_en.html | archivedate = 2010-01-13 | quote = | deadurl = yes }}</ref> <ref name="Whitesides_2009-12-28_Wired">{{cite web | url = http://www.wired.com/wiredscience/2007/12/nasas-james-han/ | title = NASA’s James Hansen Says Atmospheric CO₂ is Already Beyond Safe Limit | last = Whitesides | first = Loretta Hidalgo | authorlink = | coauthors = | work = | publisher = Wired | date = 2009-12-28 | accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120616210651/http://www.wired.com/wiredscience/2007/12/nasas-james-han/ | archivedate = 2012-06-16 | quote = | deadurl = yes }}</ref> }} ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.rkpachauri.org अधिकृतं जालस्थानम्] * [http://blog.rkpachauri.org डा. आर्.के.पचौरिवर्यस्य ब्लाग्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330165725/http://blog.rkpachauri.org/ |date=2010-03-30 }} * [http://www.climatescience.gov/Library/bios/pachauri.htm डा.आर्.के.पचौरी] - climatescience.gov इत्यत्र लिखित आत्मचरितम् । * [http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/r-k-pachauri-1032.html डा.आर्.के.पचौरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216152254/http://lifestyle.iloveindia.com/lounge/r-k-pachauri-1032.html |date=2012-02-16 }} - iloveindia.comइत्यत्र लिखित आत्मचरितम् । * [http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704361504575551961821166950.html?mod=googlenews_wsj U.N. क्लैमेट् चेञ्ज् प्यानेल् चेर्मन् टु स्टे ], क्रि.श. २०१०तमवर्षस्य अक्टोबर् १५ *[http://www.democracynow.org/2007/12/11/chair_of_un_climate_ नोबेल् प्रशस्तिस्वीकृतिभाषणम्] दृश्यश्रव्यभागः मुद्रणप्रतिलिपिः च देमक्रसि नौ इत्यस्मात् प्राप्तम् । * [http://www.climate-change.tv/index.php/component/content/article/40-poznan-videos/117-rajendra-kumar-pachauri-december-2008.html डा. पचौरि दिस्कसस् दि क्लैमेट् चेञ्ज् नेगोसियेषन् प्रोसेस्]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} वित् [http://www.climate-change.tv क्लैमेट् चेञ्ज् TV] * [http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=461 लार्ड् ब्रौन् इण्टर्व्यूस् डा. पचौरि एबौ क्लैमेट् चेञ्ज्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812211955/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=461 |date=2014-08-12 }},विण्ट्र् २००७ । * [https://archive.is/20121208222608/www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j_gFZ4s52yJApFhCdsmsFrvAbLWw ''UN सैण्टिस्ट् ब्याक्स् ३५०टार्गेट् फार्CO<सब्>२</सब्> रिडक्षन्''] - AFP लेखनम् (क्रि.शा. २००९तमवर्षस्य अगस्ट्मासस्य २५तमदिनम् ) *[http://www.abcnews.go.com/Technology/JustOneThing/climate-change-questions-rajendra-pachauri-ipcc/Story?id=8864244&amp;page=1 वर्ल्ड् क्वेश्चन् काङ्ग्रेस् कमिट्मेण्ट् टु कलैमेट् चेञ्ज्, चेर् आफ् वर्ल्ड् क्लैमेट् चेञ्ज् प्यानेन् सेस् यु.एस्. लाबियिस्ट्स् मे स्थाल् ओबामाआजेण्डा] * [http://www.thepolitic.org/articles/29/tackling-climate-change त्याक्लिङ्ग् क्लैमेट् चेञ्ज्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220045529/http://www.thepolitic.org/articles/29/tackling-climate-change |date=2010-02-20 }} क्रि.श. २००९तमवर्ए कोपन् हेगन् सम्मेलनस्य विषये दि पाइटिक् इत्येन कृतम् डा.पचौरिवर्यस्य सन्दर्शनम् ।—क्रि.श. २००९तमवर्षस्य डिसेम्बर्मासः । *[http://www.youtube.com/user/AlJazeeraEnglish#p/u/8/tIcW0-iQMRw वन् आन् वन् राजेन्द्रपचौरि] - आल् जझीरा इङ्ग्लिष् द्वारा प्रसारितं पचौरि सन्दर्शनम् । * [http://www.newstatesman.com/global-issues/2009/12/climate-change-believe-doing राजेन्द्र पचौरि ]- न्यू स्टेट्स्मन् सोफी एल्म्हर्स्ट् इत्यनेन कृतं सन्दर्शनम् । {{नोबेल् प्रशस्तिभूषिताः भारतीयाः}} [[वर्गः:भौतिकविज्ञानम्]] [[वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः‎]] 2df6bzg7ueoyukyyep9u5hmmxfpbu81 0 23333 500140 495925 2026-08-11T18:44:14Z InternetArchiveBot 31833 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500140 wikitext text/x-wiki [[File:CMS Higgs-event.jpg|220px|right|देवकणः]] '''देवकणः''' इत्येषः कणः वैज्ञानिकभाषया हिग्स्-बोसन्-कणः इति निर्दिश्यते । अनेन कणेन एव ब्रह्माण्डस्य सृष्टिः जाता इत्येषः विज्ञानिनाम् अभिप्रायः । चन्द्रः, नक्षत्रं, सस्यवृक्षादयः, प्राणिनः इत्येषां सर्वेषां सृष्टिकारणं वर्तते अयं देवकणः । [[स्विट्झर्ल्याण्ड्]]देशे [[जिनीवा]]नगरे अणुभौतशास्त्रस्य संशोधनार्थं विद्यमाने विश्वस्य बृहत्तमे (ऐरोप्य-परमाणुसंशोधनसंस्था - सि. इ. आर्. एन्.) सुरङ्गप्रयोगालये २०१२ तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य ४ दिनाङ्के देवकणसदृशः कणः आविष्कृतः इति घोषितः । ==ब्रह्माण्डस्य सृष्टिः== १४ शतकोटिवर्षेभ्यः पूर्वं कश्चन महास्फोटः जातः । तस्मात् स्फोटात् आविर्भूताः एते हिग्स्-बोसन्-कणाः एव परमाणुषु द्रव्यराशिं योजितवन्तः । ततः एव ताराग्रहादयः उत्पन्नाः । परमाणुषु द्रव्यराशिः (भारः) यदि न स्यात् तर्हि ते एकत्र स्थिताः न भवन्ति स्म । अतः एव अयं देवकणः ब्रह्माण्डनिर्माता इति निर्दिश्यते । सृष्टेः निर्माणं सरलतया विवृणोति स्टेण्डर्ड् माडेल् (एस् एम्) इत्येतत् साधनम् । तस्मिन् निर्दिष्टेषु १२ कणेषु ११ कणाः प्राप्ताः आसन् । अयं देवकणः एव द्वादशः कणः । ==कः अयं कणः?== अति सूक्ष्मकणानाम् एतेषाम् अवगमनाय क्वाण्टं-विश्वम् अवगन्तव्यम् । इदं विश्वं बहिः दृश्यमानं ब्रह्माण्डमिव अनूह्यं, निगूढं, सङ्कीर्णतमं च विद्यते । परमाणवः अति सूक्ष्मकणाः । अस्माभिः सकृत् स्वीकृते श्वासे 'दश'सङ्ख्यायाः पुरः २० शून्यानि योजयामः चेत् प्राप्यमाणसङ्ख्याकाः आम्लजनकपरमाणवः विद्यन्ते । तादृशे सूक्ष्मतमे परमाणौ प्रोटान्-न्यूट्ऱान्-कणाः भवन्ति । प्रोटान्कणस्य अन्तः विद्यमानः अनूह्यं विश्वमेव क्वाण्टं विश्वम् । उदाहरणाय - हीलियम्-अनिलं द्रवरूपं प्रति आनीय पात्रे यदि स्थापयेम तर्हि सः क्वाण्टं-स्थितिं प्राप्नोति । किञ्चित्कालानन्तरं सः पात्रस्य उपरिभागम् आगत्य ततः बहिः अदृश्यतां गच्छति । अयं विशिष्टः सन्निवेशः सङ्ख्याशास्त्रस्य आधारेण एव ऊहितं भारतीयेन अपूर्वेण विज्ञानिना सत्येन्द्रनाथबोसेन १९२४ तमे वर्षे । द्रव्यानां अस्याः विशिष्टस्थितेः कारणस्य आविष्करणे [[अल्बर्ट ऐन्स्टायिन्|ऐन्स्टीनः]] अपि योगदानम् अकरोत् । एताभ्याम् अन्विष्टम् इत्यतः द्रव्यस्य सा विशिष्टस्थितिः 'बोस्-ऐन्स्टीन्-कण्डेन्सेट्' इति निर्दिश्यते । अस्याः स्थितेः तस्मिन् विद्यमानः विशिष्टकणाः एव कारणीभूताः इति सप्रमाणं दर्शितं १९६४ तमे वर्षे पीटर्-हिग्स्-नामकेन विज्ञानिना । अतः एव अयं कणः 'हिग्स् बोसन्'कणः इति निर्दिश्यते । प्रोटान्-कणस्य अन्तः विद्यमानस्य अस्य सूक्ष्मतमकणस्य द्रव्यराशिः १२० गुणितम् अधिकम् इति उच्यते । अत्र भाषापरिमितिम् अतिरिच्य वस्तुस्थितिः ग्रहीतव्या भवति । ==प्रयोगपथः== विश्वसृष्टेः कारणं महास्फोटः इति ज्ञातः अंशः । तादृश्याः अगाधशक्तेः पुनः सृष्टिः सामान्या न इति विज्ञानिनः जानन्ति स्म । अतः तन्निमित्तं विज्ञानिभिः अति बृहत् विज्ञानोपकरणं निर्मितम् । फ्रान्स्-स्विट्झर्लेण्ड्देशयोः सीमाप्रदेशे सुरङ्गप्रयोगालये इदं यन्त्रं संस्थापितम् । तस्य नाम 'लार्ज्-ह्याड्रन्-कोलैडर्' इति । सरलं नाम 'बिग्-बेङ्ग्-मिषन्' इति । भूमौ ५७४ पादयुते गभीरे स्थले २७ किलोमीटर्परिमितः दीर्घः सुरङ्गमार्गः कल्पितः । विश्वसृष्टेः अवसरे क्षणस्य शतकोट्यंशे भागे विद्यमानस्य उष्णांशस्य पुनः सृष्ट्यर्थम् इदं यन्त्रं निर्मितम् । अणोः हृदयरूपाः प्रोटान्कणाः सुरङ्गस्य उभयदिशौ अपि स्फोटयन्ति । एते कणाः प्रकाशस्य ९९.९९९९९९१ प्रतिशतेन वेगेन चलन्ति । अनेन वेगेन प्रोटन्कणाः क्षणे ११ सहस्रवारं यन्त्रे भ्रमणं कुर्वन्ति । प्रदक्षिणावसरे निर्दिष्टेषु स्थलेषु प्रोटान्कणानां घट्टनं कारयन्ति । एतस्मात् महतः प्रमाणस्य शक्तिः उद्गता भवति । इयं शक्तिः द्रव्यरूपं प्राप्य नूतनकणानां सृष्टौ सहायिका भवति । [[अल्बर्ट ऐन्स्टायिन्|ऐन्स्टीनेन]] वचनानुगुणं e=mc² इत्येतत् सूत्रम् अत्र अन्वेति । ये कणाः नूतनतया जायन्ते ते सान्द्रयुक्ताः भवेयुः इति चेत् उत्पद्यमाना शक्तिः अगाधा स्यात् । अधिकसान्द्रयुक्ताः कणाः न्यूनसान्द्रयुक्तेषु कणेषु विलीनाः भवन्ति । इदम् अत्यल्पावधौ भविष्यति । तन्नाम क्षणस्य १००० कोट्यंशस्य भागस्य अवधौ इदं सर्वं भविष्यति । अस्य कणस्य अभिज्ञाने विज्ञानिनः यशस्विनः जाताः सन्ति । ३५ देशानां १६० विज्ञानसंस्थाभ्यः आगताः द्विसहस्राधिकाः विज्ञानिनः देवकणस्य सृष्टौ निरताः सन्ति । २००८ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्मासस्य १० दिनाङ्के इदं कार्यम् आरब्धम् । आरम्भे केषुचित् एव दिनेषु हीलियम्-अनिलगोलानां स्फोटस्य कारणतः घर्षणहेतुभूताः अयस्कान्ताः कार्यविरताः जाताः । तदा ९ दिनानि कार्यं स्थगितम् आसीत् । २००९ तमस्य वर्षस्य नवेम्बर्मासस्य २० तमे दिनाङ्के कार्यस्य पुनरारम्भः जातः । ==उपलब्धयः== कोट्यधिकडालर्मितस्य धनस्य व्ययेन क्रियमाणेन अनेन प्रयोगेण एताः उपलब्धयः इति विज्ञानिनः कथयन्ति - * कस्यचित् वस्तुनः आकारः गात्रं च कथं प्राप्यते इत्येतस्य प्रश्नस्य उत्तरं प्राप्यते । * अन्तर्जालस्य वेगस्य वर्धने साहायकं भविष्यति । * सम्पर्कक्रान्तौ नूतनः विक्रमः साधितः भवति । * न्यानोतन्त्रज्ञाने महत्वभूतं परिवर्तनं भविष्यति । * जङ्गमदूरवाण्यां सूपर्-सङ्गणकयुगस्य आरम्भः भविष्यति । == अग्रिमाध्ययनाय == *{{Cite journal |author=G.S. Guralnik, C.R. Hagen and T.W.B. Kibble |title=Global Conservation Laws and Massless Particles |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-11-16_13_20/page/585 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=13 |issue=20 |page=585 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.585 |bibcode=1964PhRvL..13..585G| issn = 0031-9007 }} *{{Cite journal | author=G.S. Guralnik | title=The History of the Guralnik, Hagen and Kibble development of the Theory of Spontaneous Symmetry Breaking and Gauge Particles | journal=[[International Journal of Modern Physics A]] | year=2009 | volume=24 | issue=14 | pages=2601–2627 | doi=10.1142/S0217751X09045431 | arxiv=0907.3466|bibcode = 2009IJMPA..24.2601G }} *[http://www.datafilehost.com/download-7d512618.html Guralnik, G S; Hagen, C R and Kibble, T W B (1967). Broken Symmetries and the Goldstone Theorem. Advances in Physics, vol. 2] *{{Cite journal |author=F. Englert and R. Brout |title=Broken Symmetry and the Mass of Gauge Vector Mesons |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-08-31_13_9/page/321 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=13 |issue=9 |page=321 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.321 |bibcode=1964PhRvL..13..321E}} *{{Cite journal |author=P. Higgs |title=Broken Symmetries, Massless Particles and Gauge Fields |journal=[[Physics Letters]] |year=1964 |volume=12 |issue=2 |page=132 |doi=10.1016/0031-9163(64)91136-9|bibcode = 1964PhL....12..132H }} *{{Cite journal |author=P. Higgs |title=Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-10-19_13_16/page/n7 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=13 |issue=16 |page=508 |doi=10.1103/PhysRevLett.13.508 |bibcode=1964PhRvL..13..508H}} *{{Cite journal |author=P. Higgs |title=Spontaneous Symmetry Breakdown without Massless Bosons |journal=[[Physical Review]] |year=1966 |volume=145 |issue=4 |page=1156 |doi=10.1103/PhysRev.145.1156|bibcode = 1966PhRv..145.1156H }} *{{Cite journal |author=Y. Nambu and G. Jona-Lasinio |title=Dynamical Model of Elementary Particles Based on an Analogy with Superconductivity |journal=[[Physical Review]] |year=1961 |volume=122 |pages=345–358 |doi=10.1103/PhysRev.122.345|bibcode = 1961PhRv..122..345N }} *{{Cite journal |author=J. Goldstone, A. Salam and S. Weinberg |title=Broken Symmetries |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1962-08-01_127_3/page/965 |journal=[[Physical Review]] |year=1962 |volume=127 |issue=3 |page=965 |doi=10.1103/PhysRev.127.965|bibcode = 1962PhRv..127..965G }} *{{Cite journal |author=P.W. Anderson |title=Plasmons, Gauge Invariance, and Mass |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1963-04-01_130_1/page/439 |journal=[[Physical Review]] |year=1963 |volume=130 |page=439 |doi=10.1103/PhysRev.130.439|bibcode = 1963PhRv..130..439A }} *{{Cite journal |author=A. Klein and B.W. Lee |title=Does Spontaneous Breakdown of Symmetry Imply Zero-Mass Particles? |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-03-09_12_10/page/266 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=12 |issue=10 |page=266 |doi=10.1103/PhysRevLett.12.266 |bibcode=1964PhRvL..12..266K}} *{{Cite journal |author=W. Gilbert |title=Broken Symmetries and Massless Particles |url=https://archive.org/details/sim_physical-review-letters_1964-06-22_12_25/page/713 |journal=[[Physical Review Letters]] |year=1964 |volume=12 |issue=25 |page=713 |doi=10.1103/PhysRevLett.12.713 |bibcode=1964PhRvL..12..713G}} == बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.youtube.com/watch?v=vXZ-yzwlwMw Video (04:38)]&nbsp;– [[CERN]] Announcement of Higgs Boson Discovery (4 July 2012). * [http://vimeo.com/41038445 Video1 (07:44)] + [http://www.youtube.com/watch?v=0hn0jYjijNs Video2 (07:44)]&nbsp;– Higgs Boson Explained by [[CERN|CERN Physicist]], [http://www.faculty.uci.edu/profile.cfm?faculty_id=5436 Dr. Daniel Whiteson] (16 June 2011). * [http://cms.web.cern.ch/news/about-higgs-boson Hunting the Higgs boson at C.M.S. Experiment, at CERN] * [http://www.exploratorium.edu/origins/cern/ideas/higgs.html The Higgs boson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210317211905/http://www.exploratorium.edu/origins/cern/ideas/higgs.html |date=2021-03-17 }}" by the CERN exploratorium. * [http://pdg.lbl.gov/2012/listings/rpp2012-list-higgs-boson.pdf Particle Data Group: Review of searches for Higgs bosons.] * [http://www.137films.org/The-Atom-Smashers.aspx The Atom Smashers, a documentary film about the search for the Higgs boson at Fermilab.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710191455/http://www.137films.org/The-Atom-Smashers.aspx |date=2012-07-10 }} * [http://books.google.com/books?id=ONhnbpq00xIC&pg=PA86&lpg=PA86&dq=%22+incomplete+multiplets+%22&source=bl&ots=qO0OxclPIV&sig=W92Xy2LmoV7U08BdZbyQVH2FN2I&hl=en&sa=X&ei=jg3zTvrsIYKHhQfMv-2uDQ&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 2001, a spacetime odyssey: proceedings of the Inaugural Conference of the Michigan Center for Theoretical Physics : Michigan, USA, 21–25 May 2001, (p.86&nbsp;– 88)], ed. Michael J. Duff, James T. Liu, ISBN 978-981-238-231-3, containing Higgs' story of the Higgs boson. * [http://www.higgsboson.nl/ Why the Higgs particle is so important!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120708203730/http://www.higgsboson.nl/ |date=2012-07-08 }} * [http://www.guardian.co.uk/science/higgs-boson Collected Articles at the ''Guardian''] * [http://www.printsasia.com/book/The-God-Particle-If-the-Universe-Is-the-Answer-What-Is-the-Question-Dick-Teresi-Leon-0618711686 The God Particle: If the Universe Is the Answer, What Is the Question?]{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ISBN : [[Special:BookSources/978-0-618-71168-0|978-0-618-71168-0]] [[वर्गः:भौतिकविज्ञानम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] a0zv0x8jpa2y53bglsm4k2sd147gjw4 0 27875 500149 488975 2026-08-11T18:58:06Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500149 wikitext text/x-wiki {{Infobox Galaxy | name = z8_GND_5296-आकाशगङ्गा | image =Z8 GND 5296-आकाशगङ्गा.jpg | image_size = 260px | caption = | constellation name = | epoch = | type = | mass = {{Val|1.0|+0.2|-0.1}}{{e|9}} | ra = | dec = | z = ७.५१<ref name=r1>{{cite journal|first=S. L.|last=Finkelstein|coauthors=C. Papovich, M. Dickinson, M. Song, V. Tilvi, A. M. Koekemoer, K. D. Finkelstein, B. Mobasher, H. C. Ferguson, M. Giavalisco, N. Reddy, M. L. N. Ashby, A. Dekel, G. G. Fazio, A. Fontana, N. A. Grogin, J.-S. Huang, D. Kocevski, M. Rafelski, B. J. Weiner, S. P. Willner|title=A galaxy rapidly forming stars 700 million years after the Big Bang at redshift 7.51|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-24_502_7472/page/524|arxiv=1310.6031|journal=Nature|date=Oct 24, 2013|volume=502|series=7472|page=524|doi=10.1038/nature12657|issue=7472 | issn=0028-0836}}</ref> | dist_ly = १३.१ बिलियन् [[प्रकाशवर्षम्]] | appmag_v =२५.६ (१६०W)<ref name=r1/> | absmag_v = }} '''z8 GND 5296''' इति नामिका आकाशगङ्गा २०१३ तमे संवत्सरे आविष्कृता जाता । एषा एव दूरतमा तथा प्राचीनतमा प्रथमा आकाशगङ्गा यस्याः दूरं (पृथ्वीतः) वर्णवीक्षणयन्त्रेण (spectroscopy यन्त्रेण) सुनिर्धारितम् <ref name="UT Austin Press Release">{{cite web|last=Johnson|first=Rebecca|title=Texas Astronomer Discovers Most Distant Known Galaxy|url=http://www.utexas.edu/news/2013/10/23/texas-astronomer-discovers-most-distant-known-galaxy/|publisher=University of Texas at Austin|accessdate=25 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226124555/https://news.utexas.edu/2013/10/23/texas-astronomer-discovers-most-distant-known-galaxy/|archivedate=26 December 2018|deadurl=no}}</ref>। ७०कोटि आलोकवर्षदूरे स्थिता आकाशगङ्गा अस्ति z8 GND 5296 । एषा आकाशगङ्गा पर्यवेक्षणावधौ विद्यते इदानीम् । अस्याम् महता प्रमाणेन नक्षत्राणि विद्यन्ते । अस्याः समग्राकाशगङ्गायाः भारः [[सूर्यः|सूर्यस्य]] भारस्य ३००गुणितं विद्यते<ref name=r1/><ref>{{cite news |title=New galaxy 'most distant' yet discovered |author=Morelle, Rebecca |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-24637890 |newspaper=BBC |date=24 October 2013 |accessdate=24 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226124549/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-24637890 |archivedate=26 December 2018 |deadurl=no }}</ref>। ==आविष्कारः== [[Image:KeckTelescopes-hi.png|thumb|''डब्ल्यु.एम्. केक् वीक्षणकेन्द्रम्'' हावै]] २०१३ तमवर्षस्य अक्टोबरमासस्य २४ तमे दिनाङ्के '''नेचर्(Nature)''' इति शोधपत्रिकायां प्रथमवारम् अस्याः आकाशगङ्गायाः विषये लेखः प्रकाशितः । एषा 'नेचर्'शोधपत्रिका केलिफोर्निया विश्वविद्यालयस्य ज्योतिर्विज्ञानीनां नेतृत्वाधीने प्रकाशिता भवति । अस्याः पत्रिकायाः सम्पादकत्वेन 'बह्राम् मोबशेर्' तथा 'नवीन रेड्डी' महोदयौ स्तः । पत्रिकायाः सहयोगिसंस्थाः सन्ति - टेक्सास् विश्वविद्यालयः, टेक्सास् ए & एम् विश्वविद्यालयः एवं राष्ट्रिय-ज्योतिर्वीक्षणकेन्द्रञ्च (National Optical Astronomy Observatories) । आदौ आकाशगङ्गायाः अस्याः चित्रं 'हब्बल्' महाकाशवीक्षणयन्त्रेण (Hubble Space Telescope) लब्धम् । अनन्तरं तेषां शोधकार्यं सुनिश्चितं कृतं ''डब्ल्यु.एम्. केक् वीक्षणकेन्द्रेण'' (हावै, Hawai'i) <ref>{{cite web |date=October 23, 2013 |title=Astronomers discover the most distant known galaxy: Galaxy seen as it was just 700 million years after Big Bang |publisher=ScienceDaily |accessdate=October 24, 2013 |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2013/10/131023131800.htm}}</ref>। ==Z8-GND-5296 आकाशगङ्गायाः वैलक्षण्यम्== * वैज्ञानिकानां मतानुसारम् अस्याः आकाशगङ्गायाः वर्णप्रकीर्णनम् अर्थात् लाल अरुणविचलनं (रेड शिफ्ट) ७.५१ अस्ति । यत् पूर्वं ७.२१ आसीत् । * अस्याः उत्पत्तिः अन्याकाशगङ्गासदृशी धुलिकाधुम्रयोः सम्मिश्रणेन जाता । * एषा अस्माकम् आकाशगङ्गायाः अपेक्षया बहुदूरे विद्यते इत्येतावदेव न अपि च बहुनक्षत्राणां निर्माणं विनाशञ्च कुर्वती विद्यते । * अस्याः आकाशगङ्गायाः आविष्कारानन्तरं वैज्ञानिकाः आकाशगङ्गाणां भौतिकस्वरूपस्य, उत्पत्तेः, तासां केन्द्रविकासस्य अध्ययने च व्यापकोन्नतिं प्राप्नुवन्तः सन्ति । <!----To measure galaxies at such large distances with definitive evidence, astronomers use [[spectroscopy]] and the phenomenon of [[redshift]]. Redshift occurs whenever a light source moves away from an observer. Astronomical redshift is seen due to the [[Metric expansion of space|expansion of the universe]], and sufficiently distant [[light sources]] (generally more than a few million [[light years]] away) show redshift corresponding to the rate of increase in their distance from Earth. The redshift observed in astronomy can be measured because the [[emission spectrum|emission]] and [[absorption spectrum|absorption]] [[spectra]] for [[atom]]s are distinctive and well known, calibrated from [[spectroscopy|spectroscopic experiments]] in laboratories on Earth.<ref>{{cite journal|author=Bolzonella, M.; Miralles, J.-M.; Pelló, R.|arxiv=astro-ph/0003380 |title=Photometric redshifts based on standard SED fitting procedures|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=363|pages=476–492 |year=2000|bibcode=2000A%26A...363..476B}}</ref> अमेरिका के टेक्सास विश्वविद्यालय के खगोल वैज्ञानिकों के अंतरराष्ट्रीय दल ने पृथ्वी से 30 अरब प्रकाश वर्ष दूर स्थित आकाशगंगा की खोज की. इस आकाशगंगा का नाम जेड-8 जीएनडी 5296 (Z8-GND-5296) है. यह आकाशगंगा इससे पहले तक खोजी गई किसी भी आकाशगंगाओं में सबसे दूर स्थित है. शोधकर्ताओं की यह रिपोर्ट विज्ञान पत्रिका नेचर में 23 अक्टूबर 2013 को प्रकाशित हुई. स्टीवन फिनकेलस्टीन के नेतृत्व वाले शोधकर्ताओं द्वारा जेड-8 जीएनडी 5296 (Z8-GND-5296) नामक आकाशगंगा को नासा की हब्बल स्पेस दूरबीन एचएसटी की सहायता से खोजा गया. इसकी पुष्टि हवाई द्वीप स्थित खगोलीय वेधशाला ने की है. जेड-8 जीएनडी 5296 (Z8-GND-5296) की निर्माण प्रक्रिया (बिग बैंग महाविस्फोट) के 70 करोड़ वर्ष बीत जाने के बाद इसकी खोज की गई है. खगोल वैज्ञानिकों ने कहा कि ब्रह्मांड का विस्तार लगातार हो रहा है और इसमें मौजूद सभी चीजें लगातार गतिशील हैं. प्रकाश की तरंगों में लगातार खिंचाव उत्पन्न हो रहा है. इसके कारण यह चीजें वास्तविक रूप से अधिक चमकदार नजर आती हैं. खगोल वैज्ञानिक नासा की अत्याधुनिक जेम्स वेब स्पेस दूरबीन जेएसडब्ल्यूएसटी की मदद से और अधिक दूर स्थित आकाशगंगाओं को खोजने में सक्षम हो सकेंगे. Texas A&M University and the University of Texas at Austin may be former football rivals, but There's a new most distant galaxy ever found, created within 700 million years after the Big Bang. The galaxy is z8_GND_5296. Unlike our Milky Way, which creates about 1 or 2 Sun-like stars every year or so, this newly discovered galaxy forms around 300 per year and was observed by the researchers as it was 13 billion years ago. Because the universe has been expanding the whole time, the researchers estimate the galaxy’s present distance to be roughly 30 billion light years away. The paper is the result of raw data gleaned from a powerful Hubble Space Telescope imaging survey of the distant universe called CANDELS, or Cosmic Assembly Near-Infrared Deep Extragalactic Legacy Survey. Using that data, the team was armed with 43 potential distant galaxies and set out to confirm their distances. Researchers are able to accurately gauge the distances of galaxies by measuring a feature from the ubiquitous element hydrogen called the Lyman alpha transition, which emits brightly in distant galaxies. It’s detected in nearly all galaxies that are seen from a time more than one billion years from the Big Bang, but getting closer than that, the hydrogen emission line, for some reason, becomes increasingly difficult to see. “Because of its distance we get a glimpse of conditions when the universe was only about 700 million years old — only 5 percent of its current age of 13.8 billion years,” said Texas A&M astrophysicist Casey Papovich, co-author of the paper in Nature. The researchers suspect they may have zeroed in on the era when the universe made its transition from an opaque state in which most of the hydrogen is neutral to a translucent state in which most of the hydrogen is ionized. So it’s not necessarily that the distant galaxies aren’t there. It could be that they’re hidden from detection behind a wall of neutral hydrogen fog, which blocks the hydrogen emission signal. Vithal Tilvi, a Texas A&M postdoctoral research associate and co-author of the paper notes this is one of two major changes in the fundamental essence of the universe since its beginning — the other being a transition from a plasma state to a neutral state. He is leading the effort on a follow-up paper that will use a sophisticated statistical analysis to explore that transition further. “Everything seems to have changed since then,” Tilvi said. “If it was neutral everywhere today, the night sky that we see wouldn’t be as beautiful. What I’m working on is studying exactly why and exactly where this happened. Was this transition sudden, or was it gradual?” Tilvi, graduate student Mimi Song and Steven Finkelstein, an assistant professor at the University of Texas at Austin and 2011 Hubble Fellow, were at the W.M. Keck Observatory on Mauna Kea in April and detected one galaxy during their two nights of observation at Keck, which turned out to be the most distant ever confirmed. It was at a redshift 7.51 — which means it was created about 13 billion years ago. Because the universe is expanding, the space between galaxies also is increasing. And as objects move away, they become redder. In essence, the higher the redshift, the farther away the object. Only five other galaxies have ever been confirmed to have a redshift greater than 7, with the previous high being 7.215. Finkelstein credits technological advancements in recent years for allowing astronomers to probe deeper into space and closer to the Big Bang. For instance, a powerful new spectrometer called MOSFIRE (Multi-Object Spectrometer For Infra-Red Exploration) that is 25 times more light-sensitive than others of its kind was installed at Keck in 2012. And the Hubble Space Telescope is powered by a new near-infrared camera installed by astronauts aboard the Space Shuttle in 2009 that sees farther into the universe. Citation: S. L. Finkelstein, C. Papovich, M. Dickinson, M. Song, V. Tilvi, A. M. Koekemoer, K. D. Finkelstein, B. Mobasher, H. C. Ferguson, M. Giavalisco, N. Reddy, M. L. N. Ashby, A. Dekel, G. G. Fazio, A. Fontana, N. A. Grogin, J.-S. Huang, D. Kocevski, M. Rafelski, B. J. Weiner & S. P. Willner, 'A galaxy rapidly forming stars 700 million years after the Big Bang at redshift 7.51', Nature 502, 524–527 24 October 2013 doi:10.1038/nature12657 Preprint: S. L. Finkelstein, C. Papovich, M. Dickinson, M. Song, V. Tilvi, A. M. Koekemoer, K. D. Finkelstein, B. Mobasher, H. C. Ferguson, M. Giavalisco, N. Reddy, M. L. N. Ashby, A. Dekel, G. G. Fazio, A. Fontana, N. A. Grogin, J.-S. Huang, D. Kocevski, M. Rafelski, B. J. Weiner & S. P. Willner, 'A Rapidly Star-forming Galaxy 700 Million Years After the Big Bang at z=7.51', arXiv:1310.6031----> ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:खगोलविज्ञानम्]] [[वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] powis7a4hwppe4b6dmwctwsirhq87mz 0 27885 500135 498042 2026-08-11T18:26:45Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500135 wikitext text/x-wiki {{Infobox |name = क्षीरपथ-आकाशगङ्गा |title = क्षीरपथ-आकाशगङ्गा |image = [[चित्रम्:Milky-way-earth-location.jpg|300px]] |caption = वैज्ञानिकमतानुसारं क्षीरपथ-आकाशगङ्गायाम् अस्माकं [[सौरव्यूहः|सौरमण्डलस्य]] स्थितिः |titlestyle=background: #30D5C8lc; |headerstyle=background: #30D5C8; |belowstyle=background: #30D5C8; |labelstyle=background: inherit; |header1= पर्यवेक्षणतथ्यानि |label2=प्रकारः |data2= गोलाकारकाकाशगङ्गा (बेरेड् स्पैरल् गैलेक्सी) |label3=व्यासः |data3=१००,००० [[प्रकाशवर्षः]]<ref name="ask-astro">{{cite web| last = क्रिस्टियन्| first = एरिक्| last2 = सफि-हर्ब्| first2 = समर्| publisher=नासा| title = क्षीरपथ-आकाशगङ्गायाः आकारः| url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/980317b.html| accessdate = २००७-११-२८ }}</ref> |label4=घनत्वम् |data4=१,००० [[प्रकाशवर्षः]]<ref name="ask-astro"/> |label5=नक्षत्राणां संख्या |data5=२००–४०० अर्बुदम् (२–४×१०^११) <ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html |title=नासा-आकाशगङ्गाशोधः |publisher=नासा |date=२००७-११-२९ |accessdate=२०१०-०८-१० |archive-date=2005-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050508093645/http://www.nasa.gov/worldbook/galaxy_worldbook.html |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=डिसेम्बर् १६'२००८ |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=क्षीरपथ-आकाशगङ्गायां विद्यमानानि नक्षत्राणि |publisher=युनिवर्स् टुडे |date= |accessdate=२०१०-०८-१०}}</ref> |label6=प्राचीनतमनक्षत्रम् |data6=१३.२&nbsp;अर्बुदम् वर्षाणि |label7=भरः |data7=७.०{{e|११}}&nbsp;[[महाजागतिकभरः|भ_☉]] (१.४{{e|४२}} कि॰लो॰) |label8= आकशगङ्गायाः केन्द्रतः<br /> [[सूर्यः|सूर्यस्य]] दूरत्वम् |data8=२६,४००±१,६०० प्रकाशवर्षः<ref name="Galactic bluge">{{cite news | author=Grant. J.; Lin, B. | title=The Stars of the Milky Way | year=2000 | url=http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm | publisher=Fairfax Public Access Corporation | accessdate=2007-05-09 | archive-date=2019-10-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191002155909/http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm | deadurl=yes }}</ref><ref name="gillessen09">{{cite journal|bibcode=2009ApJ...692.1075G|author1=Gillessen, S.|author2=Eisenhauer, F.|doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075|year=2009|pages=1075|issue=2|volume=692|journal=The Astrophysical Journal|author3=Trippe, S.|author4=Alexander, T.|author5=Genzel, R.|author6=Martins, F.|author7=Ott, T. |title=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1075|issn=0004-637X }}</ref><ref name="vanhollebeke09">{{cite journal|bibcode=2009A&A...498...95V |title=Stellar populations in the Galactic bulge. Modelling the Galactic bulge with TRILEGAL|doi = 10.1051/0004-6361/20078472 }}</ref><ref name="majaess10">{{cite journal|bibcode=2010AcA....60...55M|author1=Majaess, D.|year=2010|pages=55|volume=60|journal=Acta Astronomica |title=Concerning the Distance to the Center of the Milky Way and Its Structure}}</ref> |label9= [[सूर्यः|सूर्यस्य]] आकशगङ्गायाः<br /> परिक्रमणकालः |data9= २५ कोटिः वर्षाणि <ref name="nasa_worldbook_sun">{{cite web| url =http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html| title =The Sun| work =World Book at NASA| publisher =[[NASA]]| accessdate =2010-03-22| quote =The sun is one of over 100 billion stars in the Milky Way galaxy. It is about 25,000 light-years from the center of the galaxy, and it revolves around the galactic center once about every 250 million years.| archive-date =2005-02-17| archive-url =https://web.archive.org/web/20050217044235/http://www.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html| deadurl =yes}}</ref> |label10= आकाशगङ्गायाः परिक्रमणकालः |data10= ५ कोटिः वर्षाणि<ref name = gasdynamics>{{cite journal | doi=10.1046/j.1365-8711.2003.06358.x | arxiv=astro-ph/0212516 | title=Gas dynamics in the Milky Way: second pattern speed and large-scale morphology | year=2003 | author=Bissantz, Nicolai | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=340 | issue=3 | pages=949 | last2=Englmaier | first2=Peter | last3=Gerhard | first3=Ortwin |bibcode = 2003MNRAS.340..949B }}</ref> |label11= आकाशगङ्गायाः<br /> उल्लम्ब-परिक्रमणकालः |data11=१.५-१.८ कोटिः वर्षाणि<ref name=gasdynamics/> |label12=महाजागतिकगतिः |data12=५५२ कि मि/से<ref name="dipole">{{cite journal | author=Kogut, A.; Lineweaver, C.; Smoot, G. F.; Bennett, C. L.; Banday, A.; Boggess, N. W.; Cheng, E. S.; de Amici, G.; Fixsen, D. J.; Hinshaw, G.; Jackson, P. D.; Janssen, M.; Keegstra, P.; Loewenstein, K.; Lubin, P.; Mather, J. C.; Tenorio, L.; Weiss, R.; Wilkinson, D. T.; Wright, E. L. | title=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps | journal= एस्ट्रोफिसिकल् जर्नल् | year=1993 | volume=419 | page=1 | bibcode=1993ApJ...419....1K | doi=10.1086/173453 |arxiv = astro-ph/9312056 }}</ref> |below= सन्दर्भलेखाः- [[आकाशगङ्गा]], [[Z8 GND 5296-आकाशगङ्गा]] }} '''क्षीरपथ-आकाशगङ्गा''' ({{lang-en|Milky Way}}) काचित् आकाशगङ्गा (गैलक्सी) । [[सौरव्यूहः|सौरमण्डलस्य]] केन्द्रभूतः [[सूर्यः]] अस्याः आकाशगङ्गायाः अंशः । अर्थात् वयम् अस्याम् आकाशगङ्गायां निवसामः । एषा एका सर्पिलाकारका आकाशगङ्गा । '''देवयानी-आकाशगङ्गा''' (एन्ड्रोमेडा आकाशगङ्गा) क्षीरपथ-आकाशगङ्गायाः प्रतिवेशी आकाशगङ्गा अस्ति । एषा आकाशगङ्गा '''मन्दाकिनी''' इत्यपि उच्यते । == पृथ्वीतः पर्यवेक्षणम् == क्षीरपथ-आकाशगङ्गा रात्रौ आकाशस्य एकस्मिन् प्रान्ततः अपरप्रान्तपर्यन्तम् अस्पष्टमेघसदृशः विस्तृतः इव दृश्यते । नगरप्रदेशेषु तथा अधिकप्रकाशसंयुक्तस्थलात् एषा आकाशगङ्गा स्पष्टतया न दृश्यते । == टिप्पणी== {{reflist}} == बहिःसंयोगः== * [http://www.seds.org/messier/more/mw.html The Milky Way Galaxy], SEDS Messier pages * [http://adc.gsfc.nasa.gov/mw/milkyway.html MultiWavelength Milky Way] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091212225722/http://adc.gsfc.nasa.gov/mw/milkyway.html |date=2009-12-12 }} NASA site with images and [[VRML]] models * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap051004.html Composite image of the Milky Way] * [http://www.perseus.gr/Astro-Milky-Way-20050710.htm Widefield Image of the Summer Milky Way] * [http://www.atlasoftheuniverse.com/galaxy.html The Milky Way Galaxy] from ''An Atlas of the Universe'' * [http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm Proposed Ring around the Milky Way] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200416003043/http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |date=2020-04-16 }} * [http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns99994959 Milky Way spiral gets an extra arm] New Scientist.com * [http://skyandtelescope.com/news/archive/article_1254_1.asp Possible New Milky Way Spiral Arm] Sky and Telescope .com * [http://www.sciencebits.com/ice-ages The Milky Way spiral arms and a possible climate connection] * [http://antwrp.gsfc.nasa.gov/diamond_jubilee/debate20.html The 1920 Shapley - Curtis Debate on the size of the Milky Way] * [http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2006-02/ssc2006-02a.shtml Galactic center mosaic via sun-orbiting Spitzer infrared telescope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509165050/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/releases/ssc2006-02/ssc2006-02a.shtml |date=2008-05-09 }} * [http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/where/plan/ Milky Way Plan Views] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219200605/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/where/plan/ |date=2013-12-19 }} * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=0000107A-6236-1FD5-A23683414B7F0000 Scientific American Magazine (January 2004 Issue) Our Growing, Breathing Galaxy] * [http://www.skynightly.com/reports/Deriving_The_Shape_Of_The_Galactic_Stellar_Disc.html Deriving The Shape Of The Galactic Stellar Disc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114035201/http://www.skynightly.com/reports/Deriving_The_Shape_Of_The_Galactic_Stellar_Disc.html |date=2009-01-14 }} (SkyNightly) Mar 17, 2006 * [http://www.digitalskyllc.com Digital Sky LLC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161208131506/http://www.digitalskyllc.com/ |date=2016-12-08 }}, Digital Sky's Milky Way Panorama and other images * [http://chandra.harvard.edu/photo/2006/w3/milkyway_ill.jpg Milky Way galaxy arms from the Chandra X-ray Satellite Web site] [[वर्गः:खगोलविज्ञानम्]] [[वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] c9oywwcfw8p1nk25s9oek5qn1uqpkt3 0 30104 500138 438948 2026-08-11T18:34:26Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500138 wikitext text/x-wiki {{Infobox electric vehicle | image = 2016 BMW i8.jpg | caption = BMW i8 | name = बि एम् डब्ल्यू (i8)<br /> BMW i8 | aka = बि एम् डब्ल्यू दक्षगतिवैज्ञानिकी धारणा <br /> (Concept Vision Efficient Dynamics) | manufacturer = [[बि एम् डब्ल्यू]] | production = लैपजिग्, [[जर्मनी]] | assembly = | predecessor = | successor = | class = [[क्रीडायानम्]]<br> ग्रैन्ड् ट्युरर् | body_style = २-द्वारयुक्तं कोपे | layout = | platform = | motor = {{convert|131|hp|kW|disp=flip|abbr=on}}<ref name=Specs2013/> | engine = १.५L टर्बोचालितं I3 (इन्जिन्) गैसोलिन्<ref name=Specs2013/> | battery =७.२kWh लिथियम्-लौहशक्तिसञ्चयकोषः<ref name=BMWi8Specs/> | transmission = | wheelbase = {{Convert|2800|mm|abbr=on}}<ref name=ANE082013/> | length = {{Convert|4700|mm|abbr=on}}<ref name=ANE082013/> | width = {{Convert|1940|mm|abbr=on}}<ref name=ANE082013/> | height = {{Convert|1300|mm|abbr=on}}<ref name=ANE082013/> | weight = {{convert|3300|lb|kg|disp=flip}} | range = {{convert|500|km|abbr=on}} कम्फोर्ट् मोड्-मध्ये<ref name=ProdSpecs/><br> {{convert|600|km|abbr=on}} इको-प्रो मोड्-मध्ये<ref name=Specs2013/> | electric_range = {{convert|35|km|abbr=on}}<ref name=ProdSpecs/> | fuel_capacity = | related = [[BMW i3]] | designer = मारियो माज्दान्दजिक् (Mario Majdandzič) (दक्षगतिवैज्ञानिकी धारणा)<ref>{{cite web|title=BMW Vision EfficientDynamics, Design Process, Mario Majdandzic, Exterior Design (08/2009)|url=https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/photoDetail.html?title=bmw-vision-efficientdynamics-design-sketch-exterior-08-2009&docNo=P90047108|accessdate=10 March 2013}}</ref><br>बेनैट् ज्यकोब् (Benoit Jacob) (उत्पादनम्- i8)<ref name="bmwblog.com">http://www.bmwblog.com/2012/12/24/bmwblog-interviews-benoit-jacob-head-of-design-bmw-i/</ref><br>रिचर्ड् किम् (Richard Kim) (२०११ i8 धारणा)<ref name="inhabitat.com">http://inhabitat.com/photos-bmw-unveils-i3-electric-car-and-i8-hybrid-electric-vehicle-on-us-soil-for-the-first-time/bmw-i8-with-designer-richard-kim/</ref> }} '''[[बि एम् डब्ल्यू ]](i8) ''', इति यानम् आदौ '''बि एम् डब्ल्यू दक्षगतिवैज्ञानिकी धारणा''' ('''BMW Concept Vision Efficient Dynamics''')इति नाम्ना [[बि एम् डब्ल्यू]] संस्थया प्रस्तुतितमसीत् । यानमिदं वैद्युतिनशक्तियुक्तं तथा विशेष-'''PHEV'''(plug-in hybrid electric vehicle) व्यवस्थासम्पन्नम् । प्राथमिकावस्थायायां फ़्रैङ्कफ़र्ट यान्त्रिकप्रदर्शिन्यां (२००९) टर्बोडिजेल्-युक्तस्य यानस्य(i8) उन्मोचनम् अभूत्<ref name=AGG09>{{cite web|url=http://www.autoblog.com/2009/08/29/frankfurt-preview-bmw-vision-efficientdynamics-concept-turbodi/|title=Frankfurt Preview: BMW reveals Vision EfficientDynamics turbodiesel plug-in hybrid concept [w/VIDEO]|author= Sam Abuelsamid|publisher=[[Autoblog.com]]|date=2009-08-29|accessdate=2013-08-07}}</ref> । अनन्तरवर्तीकाले बि एम् डब्ल्यू i8 गैसोलिन्-शक्तिसम्पन्नस्य यानस्य प्रस्तुतिकरनमभूत् २०११ तमे वर्षे फ़्रैङ्कफ़र्ट यान्त्रिकप्रदर्शिन्याम् <ref name=i8FMS2011>{{cite news|url=http://www.roadandtrack.com/auto-shows/frankfurt/bmw-i8-concept|title=BMW i8 Concept - 2011 Frankfurt Auto Show|work=[[Road & Track]]|author=Shaun Bailey|date=2011-09-13|accessdate=2011-10-02}}</ref>। २०१५ बि एम् डब्ल्यू i8 याने भविष्यति ७.२ kWh लिथियम्-लौहशक्तिसञ्चयकोषः, येन प्रायः {{convert|35|km|abbr=on}} सीमायां यानाय शक्तिवितरणं भवति<ref name=ProdSpecs/> । वस्तुतः उत्पादनसंस्करणे {{Convert|2.5|L/100 km|abbr=on|1}}पर्यन्तम् इन्धनक्षमता अस्ति । <!--२०१० तमे वर्षे बि एम् डब्ल्यू संस्थया उत्घोषितमासीत् यत् दक्षगतिवैज्ञानिकी धारणायाः अङ्गतया २०१३ संवत्सरे announced the [[mass production]] of the Concept Vision Efficient Dynamics in [[Leipzig]] beginning in 2013 as the BMW i8.<ref name=BMWUS/> The i8 is part of BMW's "Project i" and will be marketed as a new brand, [[BMW i]], sold separately from BMW or [[Mini]]. The [[BMW i3]] will be the first model available by late 2013, followed by the i8 in 2014 as a 2015 [[model year]]. Other i models will follow.<ref name=2015model/><ref name=BMWi>{{cite web|url=http://www.greencarcongress.com/2011/02/i-20110221.html#more|title=BMW introduces new i sub-brand, first two vehicles i3 and i8; premium mobility services and new venture capital company|publisher=[[Green Car Congress]]|date=2011-02-21|accessdate=2011-02-21}}</ref> The production version of the BMW i8 was unveiled at the 2013 [[Frankfurt Motor Show]] and the market launch is expected by mid 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.automoblog.net/2013/09/16/bmw-i8/|title=BMW i8 – the Future of Sports Cars|publisher=Automoblog.net |date=2013-09-16 |author=Chris Burdick}}</ref> ==प्राक्-उत्पादनसीरीज्== ===बि एम् डब्ल्यू दक्षगतिविज्ञानम् ( Efficient Dynamics)- २००९=== [[File:BMW Concept Vision Efficient Dynamics Front.JPG|thumb|200px|left|दक्षगतिविज्ञानधारणायाः उन्मोचनम् -२००९ फ़्रैङ्कफ़र्ट यान्त्रिकप्रदर्शिनी]] वस्तुतस्तु बि एम् डब्ल्यू दक्षगतिवैज्ञानिकी धारणा EfficientDynamics [[concept car]] is a [[plug-in hybrid]] with a three [[Cylinder (engine)|cylinder]] [[turbodiesel]] engine.<ref name=AGG09/> Additionally, there are two electric motors with 139 [[horsepower]]. It allows an [[acceleration]] to {{Convert|100|km/h|abbr=on}} in 4.8 seconds and an electronically limited top speed of {{Convert|250|km/h|abbr=on}}.<ref name=BMWUS/> According to BMW, the average [[fuel economy in automobiles|fuel consumption]] in the EU test cycle (KV01) is 3.76 liters/100 kilometers, (75.1 mpg imp), and has a [[carbon dioxide]] emission rating of 99 grams per kilometer (1,3 l/100&nbsp;km and 33g CO2/km ; EU-PHEV ECE-R101). The estimated [[all-electric range]] is {{Convert|50|km|abbr=on}}, and the 24-liter petrol tank extends the total vehicle range to up to {{Convert|700|km|abbr=on}}.<ref name=BMWUS>{{cite web|title=A vision becomes reality|url=http://www.bmwusanews.com/newsrelease.do?id=491&mid=185|work=BMW USA News|publisher=BMW Group|accessdate=2011-03-04}}</ref> The lightweight chassis is made mainly from aluminum. The windshield, top, doors and fenders are made from polycarbonate glass, with the body having a [[Automobile drag coefficient|drag coefficient]] of 0.26.<ref>{{Cite journal | last = Hong | first = Patrick | title = Future Vision | url = https://archive.org/details/sim_road-track_2010-03_61_7/page/n47 | journal = [[Road & Track]] | volume = 61 | issue = 7 | pages = 40–45 | date = March 2010}}</ref> {{clr}} The designers in charge of the BMW Vision EfficientDynamics Concept were Mario Majdandzic, Exterior Design and Jochen Paesen, Interior Design.<ref>[http://www.bmwblog.com/2009/11/29/interview-with-bmw-vision-efficientdynamics-designers/ Interview with BMW Vision EfficientDynamics designers]</ref> The vehicle was unveiled in 2009 [[Frankfurt Motor Show]],<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=a-vision-becomes-reality-bmw-announces-serial-production-of-sports-car-with-plug-in-hybrid-technology&outputChannelId=6&id=T0088699EN&left_menu_item=node__2317 A vision becomes reality: BMW announces serial production of sports car with plug-in hybrid technology.]</ref><ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-at-the-2009-frankfurt-motor-show&outputChannelId=6&id=T0040073EN&left_menu_item=node__2318 BMW at the 2009 Frankfurt Motor Show.]</ref> followed by Auto China 2010.<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-at-2010-auto-china-beijing&outputChannelId=6&id=T0079026EN&left_menu_item=node__2318 BMW at 2010 Auto China Beijing.]</ref> ===बि एम् डब्ल्यू (i8) चिन्तनम् (२०११)=== [[File:BMW i8 Concept IAA.jpg|thumb|BMW i8 Concept exhibited at the 2011 [[Frankfurt Motor Show]].]] BMW i8 Concept [[plug-in hybrid electric vehicle]] includes an [[electric motor]] located in the front axle powering the front wheels rated {{convert|96|kW|PS hp|0|abbr=on}} and {{convert|250|Nm|lbft|0|abbr=on}}, a turbocharged 1.5-liter 3-cylinder gasoline engine driving rear wheels rated {{convert|164|kW|PS hp|0|abbr=on}} and {{convert|300|Nm|lbft|0|abbr=on}} of torque, with combined output of {{convert|260|kW|PS hp|0|abbr=on}} and {{convert|550|Nm|lbft|0|abbr=on}}, a {{convert|7.2|kWh|abbr=on}} [[lithium-ion battery]] pack that allows an [[all-electric range]] of {{convert|35|km|abbr=on}}. All four wheels provide [[regenerative braking]]. The location of the battery pack in the energy tunnel gives the vehicle a low centre of gravity, enhancing its dynamics. Its top speed is electronically limited to {{convert|250|km/h|abbr=on}} and is expected to go from 0 to 100&nbsp;km/h ([[0 to 60 mph]]) in 4.6 seconds. Under normal driving conditions the i8 is expected to deliver {{convert|80|mpgus|abbr=on}} under the European cycle. A full charge of the battery will take less than 2 hours using 220V.<ref name=i8FMS2011/><ref name=BMWi8>{{cite web|url=http://www.bmw-i.com/en_ww/bmw-i8/|title=BMW i8 Concept - The most progressive sportscar|publisher=[[BMW]]|accessdate=2011-10-02}}</ref> Together with the positioning of the motor and engine over the axles, the result is an optimum 50/50 weight distribution.<ref name=BMWi8/><ref name=CR0811>{{cite web|url=http://news.consumerreports.org/cars/2011/08/preview-bmw-i3-and-i8-plug-in-vehicles.html|title=Preview: BMW i3 and i8 plug-in cars|publisher=[[Consumer Reports]]|date=2011-08-03|accessdate=2011-10-23}}</ref><ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-i-a-new-understanding-of-mobility&outputChannelId=6&id=T0118478EN&left_menu_item=node__6729 BMW i - a new understanding of mobility.]</ref> The vehicle was unveiled at the 2011 [[Frankfurt Motor Show]], followed by CENTER 548 in New York City,<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/us/pressDetail.html?title=media-alert-bmw-to-unveil-the-bmw-i3-and-bmw-i8-concept-vehicles-for-the-first-time-in-north-america&outputChannelId=9&id=T0123119EN_US&left_menu_item=node__6729 Media Alert: BMW to Unveil the BMW i3 and BMW i8 Concept Vehicles for the First Time in North America at a Special Sneak Preview Event on Wednesday, November 9th in New York City]</ref> 42nd Tokyo Motor Show 2011,<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-i-at-the-42nd-tokyo-motor-show-2011&outputChannelId=6&id=T0123352EN&left_menu_item=node__6729 BMW i at the 42nd Tokyo Motor Show 2011.]</ref> 82nd Geneva Motor Show 2012,<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-at-the-82nd-geneva-motor-show-2012&outputChannelId=6&id=T0124839EN&left_menu_item=node__6729 BMW at the 82nd Geneva Motor Show 2012.]</ref> BMW i Born Electric Tour at the Palazzo delle Esposizioni at Via Nazionale 194 in Rome,<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-i-born-electric-tour-makes-first-stop-in-rome&outputChannelId=6&id=T0127824EN&left_menu_item=node__809 BMW i Born Electric Tour makes first stop in Rome]</ref> Auto Shanghai 2013.<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-at-auto-shanghai-2013&outputChannelId=6&id=T0138878EN&left_menu_item=node__6729 BMW at Auto Shanghai 2013.]</ref> This concept car was featured in the film [[Mission: Impossible – Ghost Protocol]]. ===बि एम् डब्ल्यू (i8) स्पैडर् धारणा (Concept Spyder)-२०१२=== The BMW i8 Concept Spyder included a slightly shorter wheelbase and overall length over the BMW i8 Concept, carbon-fibre-reinforced plastic (CFRP) Life module, drive modules made primarily from aluminium components, interlocking of surfaces and lines, 8.8-inch (22.4&nbsp;cm) screen display, off-white outer layer, orange tone naturally tanned leather upholstery.<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-i8-concept-spyder&outputChannelId=6&id=T0125861EN&left_menu_item=node__6729 BMW i8 Concept Spyder.]</ref> The vehicle was unveiled in Auto China 2012 in Beijing<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-i8-concept-spyder-with-bmw-edrive-in-beijing-new-designation-for-the-drive-technology-of-all&outputChannelId=6&id=T0126354EN&left_menu_item=node__6729 BMW i8 Concept Spyder with BMW eDrive in Beijing. New designation for the drive technology of all future electric and plug-in hybrid cars.]</ref> and wins Concept Car of the Year,<ref>http://www.digitaltrends.com/cars/bmws-i8-roadster-wins-concept-car-of-the-year-award-debut-set-for-2014/</ref><ref>http://www.caranddriver.com/news/bmw-i8-concept-spyder-photos-and-info-car-news</ref><ref>http://www.roadandtrack.com/car-shows/beijing-auto-show/revealed-bmw-i8-concept-spyder</ref> followed by 83rd Geneva International Motor Show 2013.<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-at-the-83rd-geneva-international-motor-show-2013&outputChannelId=6&id=T0136779EN&left_menu_item=node__6729 BMW at the 83rd Geneva International Motor Show 2013.]</ref> The designer of the BMW i8 Concept Spyder was Richard Kim<ref name="inhabitat.com"/><ref>http://www.motorpressguild.org/assets/documents/Design_Panel_2012_bios.pdf</ref> ===बि एम् डब्ल्यू (i8) कोप् मूलरूपम् (coupe prototype)-२०१३=== The design of the BMW i8 coupe prototype was based on the BMW i8 Concept. The BMW i8 prototype has an average [[fuel economy in automobiles|fuel efficiency]] of less than {{Convert|2.5|L/100 km|abbr=on|1}} under the [[New European Driving Cycle]] with [[carbon emissions]] of less than 59 g/km. The i8 with its [[carbon-fiber]]-reinforced plastic (CFRP) passenger cell lightweight, aerodynamically optimized body with BMW eDrive technology offers the dynamic performance of a sports car, with an expected [[0 to 60 mph]] (0 to 97&nbsp;km/h) sprint time of less than 4.5 seconds using both power sources. The plug-in hybrid system of the BMW i8 comprises a three-cylinder, 1.5-liter BMW TwinPower turbo gasoline engine combined with BMW eDrive technology used in the [[BMW i3]] and develops maximum power of 231&nbsp;hp (170&nbsp;kW). The BMW i8 is the first BMW production model to be powered by a three-cylinder gasoline engine and the resulting specific output of 154&nbsp;hp (113&nbsp;kW) per liter of displacement is on a par with high-performance sports car engines and is the highest of any engine produced by the BMW Group.<ref name=Specs2013/> [[File:London 01 2013 BMW i8 5684.JPG|thumb|left|BMW i8 concept exhibited at the [[BMW i]] store in [[Park Lane, London]].]] The BMW i8's second power source is a hybrid synchronous electric motor specially developed and produced by the BMW Group for BMW i. The electric motor develops maximum power of 131&nbsp;hp (96&nbsp;kW) and produces its maximum torque of around 236&nbsp;lb-ft (320&nbsp;nm) from standstill. Typical of an electric motor, responsive power is instantly available when starting and this continues into the higher load ranges. As well as providing a power boost to assist the gasoline engine during acceleration, the electric motor can also power the vehicle by itself. Top speed in electric mode is approximately {{Convert|75|mph|abbr=on}}, with a maximum driving range of up to {{Convert|22|mi|abbr=on}}. Linear acceleration is maintained even at higher speeds since the interplay between the two power sources efficiently absorbs any power flow interruptions when shifting gears. The BMW i8 has an electronically controlled top speed of {{Convert|155|mph|abbr=on}}, which can be reached and maintained when the vehicle operates solely on the gasoline engine. The model-specific version of the high-voltage 7.2 [[lithium-ion battery]] has a liquid cooling system and can be recharged at a conventional household power socket, at a BMW i Wallbox or at a public charging station. In the US a full recharge takes approximately 3.5 hours from a conventional 120V, 12 amp household circuit or approximately 1.5 hours from a 220V Level 2 charger.<ref name=Specs2013/><ref name=BMWi8Specs>{{cite web|url=http://www.plugincars.com/bmw-i8-wraps-come-not-camouflage-paint-127948.html|title=BMW i8: The Wraps Come Off (But Not the Camouflage Paint)|author=Jim Motavalli|publisher=PlugInCars.com|date=2013-08-09|accessdate=2013-08-11}}</ref> The driver can also select several driving modes: SPORT, COMFORT and ECO PRO. Using the gear selector, the driver can either select position D for automated gear selection or can switch to SPORT mode. SPORT mode offers manual gear selection and at the same time switches to very sporty drive and suspension settings. In SPORT mode, the engine and electric motor deliver extra performance, accelerator response is faster and the power boost from the electric motor is maximized. And to keep the battery topped up, SPORT mode also activates maximum energy recuperation during overrun and braking as the electric motor’s generator function, which recharges the battery using kinetic energy, switches to a more powerful setting. The Driving Experience Control switch on the center console offers a choice of two settings. On starting, COMFORT mode is activated, which offers a balance between sporty performance and fuel efficiency, with unrestricted access to all convenience functions. Alternatively, the ECO PRO mode can be engaged, which, on the BMW i8 as on other models, supports an efficiency-optimized driving style. On this mode the powertrain controller coordinates the cooperation between the gasoline engine and the electric motor for maximum fuel economy. On deceleration, the intelligent energy management system automatically decides, in line with the driving situation and vehicle status, whether to recuperate braking energy or to coast with the powertrain disengaged. At the same time, ECO PRO mode also programs electrical convenience functions such as the air conditioning, seat heating and heated mirrors to operate at minimum power consumption, but without compromising safety. The maximum driving range of the BMW i8 on a full fuel tank and with a fully charged battery is more than {{Convert|310|mi|abbr=on}} in COMFORT mode, which can be increased by up to 20% in ECO PRO mode. The BMW i8’s ECO PRO mode can also be used during all-electric operation. The vehicle is then powered solely by the electric motor. Only if the battery charge drops below a given level, or under sudden intense throttle application such as kickdown, is the internal combustion engine automatically activated. The vehicle was unveiled in BMW Group's Miramas test track in France.<ref name=Specs2013>{{cite web|url=http://www.greencarcongress.com/2013/08/i8-20130807.html|title=BMW Group presents prototype of i8 plug-in hybrid; first use of new 3-cylinder engine|author=BMW Group|publisher=[[Green Car Congress]]|date=2013-08-07|accessdate=2013-08-08}}</ref><ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/us/pressDetail.html?title=the-bmw-i8-%E2%80%93-new-take-on-the-ultimate-driving-machinetm-powertrain-lightweight-design-and-driving&outputChannelId=9&id=T0144543EN_US&left_menu_item=node__6729 The BMW i8 – New Take on The Ultimate Driving MachineTM powertrain, lightweight design and driving experience.]</ref> ==उत्पादनसंस्करणम्== {{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=BMW i8 IAA 2013 01.jpg|image2=BMW i8 IAA 2013 02 cropped.jpg|width=220|caption1=BMW i8 frontal view (production model)|caption2=BMW i8 rear view (production model)}} ===BMW i8 (2014-)=== The production BMW i8 was designed by Benoit Jacob.<ref name="bmwblog.com"/> The production version was unveiled at the 2013 [[Frankfurt Motor Show]],<ref name=2015model>{{cite web|url=http://www.edmunds.com/car-news/2015-bmw-i8-set-for-debut-at-2013-frankfurt-auto-show.html|title=2015 BMW i8 Set for Debut at 2013 Frankfurt Auto Show|author=Anita Lienert|publisher=[[Edmunds.com]]|date=2013-08-02|accessdate=2013-08-06}}</ref> followed by 2013 [[Les Voiles de Saint-Tropez]].<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-partners-les-voiles-de-saint-tropez-%E2%80%93-the-yachting-jewel-of-the-mediterranean-round-the-world-in&outputChannelId=6&id=T0145726EN&left_menu_item=node__6729 BMW partners Les Voiles de Saint-Tropez – the yachting jewel of the Mediterranean. “Round the world in 45 days” world record holder Loïck Peyron represents BMW as ambassador at the top-class meeting of high-tech and classic aesthetics.]</ref> The vehicle was set to be available in 2014.<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=bmw-group-presents-first-bmw-i-store-worldwide-in-london-robertson-further-demonstration-of&outputChannelId=6&id=T0127580EN&left_menu_item=node__6729 BMW Group presents first BMW i Store worldwide in London. Robertson: Further demonstration of commitment to electromobility.]</ref> US model was set to be available in spring of 2014 at BMW dealers.<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/us/pressDetail.html?title=the-bmw-i8-%E2%80%93-ushering-in-a-new-era-of-sustainable-performance-priced-from-135-700-in-the-us&outputChannelId=9&id=T0145577EN_US&left_menu_item=node__6729 The BMW i8 – Ushering in a New Era of Sustainable Performance Priced from $135,700 in the US.]</ref>----> ===ईन्जिन्=== {| class="wikitable sortable collapsible" |+Petrol engines |- !प्रारूपम्!!वर्षः!!प्रकारः/कोड्!! शक्तिः, torque@rpm |- |rowspan=3| i8||rowspan=3| 2014-|| {{convert|1499|cc|abbr=on}} I3 turbo || {{convert|231|PS|kW hp|0|abbr=on}}@5800, {{convert|320|Nm|lbft|0|abbr=on}}@3700 |- |hybrid synchronous motor||{{convert|131|PS|kW hp|0|abbr=on}}@?, {{convert|250|Nm|lbft|0|abbr=on}}@0rpm |- |combined||{{convert|362|PS|kW hp|0|abbr=on}}@?, {{convert|570|Nm|lbft|0|abbr=on}}@? |} ===परिवर्तनम्=== {| class="wikitable sortable collapsible" |+Petrol engines |- !Model!!Years!!Types |- |i8||2014-||6-speed automatic (combustion engine), two-stage automatic (electric motor) |} ==विक्रयणम्== <!---BMW plans to sell the i8 in about 50 countries, with the U.S. expected to be the largest sales market. In Europe, the UK, Germany and France are expected to be the top markets.<ref name=ANE082013>{{cite news|url=http://europe.autonews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20130809/ANE/130809848/bmw-sees-u-s-uk-germany-as-top-markets-for-i8#axzz2bb0XdGR4||title=BMW sees U.S., UK, Germany as top markets for i8|author=Pia Krix |work=Automotive News Europe|date=2013-08-09|accessdate=2013-08-11}}</ref> Retail deliveries are expected in the second half of 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.plugincars.com/german-car-manufacturers-future-plug-ins-roadmap-127924.html|title=Overview: Plug-in Car Roadmap for German Carmakers|author= Laurent J. Masson|publisher=PluginCars.com|date=2013-08-06|accessdate=2013-08-07}}</ref> Pricing for the 2015 BMW i8 destined for the U.S. market starts at {{USD|135,925}} ({{euro|103,000}} or {{GBP|86,800}}) including destination and handling fees and before any applicable [[government incentives for plug-in electric vehicles#United States|government incentives]]. Deliveries are scheduled to begin in the second quarter of 2014.<ref name=ProdSpecs>{{cite web|title=BMW unveils production i8 plug-in hybrid; 94 mpg; on sale in US in 2014 priced from $135,925 |url=http://www.greencarcongress.com/2013/09/20130910-i8.html|publisher=Green Car Congress|author=BMW Group Press Release|date=2013-09-10|accessdate=2013-09-10}}</ref> On November 14th, 2013, BMW announced they are taking orders for the i8 in Japan. Pricing starts at ¥19,170,000 ({{USD|191,500}}) which includes the 8% consumption tax.<ref>{{cite web|title=BMW i8 orders open in japan|url=http://www.myelectriccarforums.com/?post_type=updates&p=3793|publisher=My Electric Car Forums|accessdate=15 November 2013|author=Mike Szostech}}</ref> ==प्रशस्तिः तथा अनुमोदनम्== In July 2011 the BMW i8 won the 2012 North American Concept Vehicle of the Year.<ref>{{cite web|url=http://www.hybridcars.com/news/bmw-i8-crowned-2012-concept-vehicle-year-48281.html |title= BMW i8 Crowned 2012 Concept Vehicle of the Year|author=Philippe Crowe|publisher=HybridCars.com|date=2012-07-13|accessdate=2012-07-13}}</ref> The BMW i8 Spyder wins the Best Production Preview Vehicle award.<ref>http://evobsession.com/bmw-i8-roadster-aka-spyder-wins-best-production-preview-vehicle-award/</ref>----> ==चित्रवीथिः== <gallery> File:BMW i8 Concept IAA front.jpg File:BMW i8 Concept IAA side.jpg File:11-09-04-iaa-by-RalfR-248.jpg File:11-09-04-iaa-by-RalfR-246.jpg File:BMW i8 Concept.jpg File:BMW i8 Concept rear.jpg </gallery> ==टिप्पणी== {{reflist|2}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|BMW i8}} * [http://www.bmw.com/com/en/newvehicles/i/i8/2013/showroom/index.html BMW i8 आधिकारिकजालपुटम्] * Press kit: [https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/pressDetail.html?title=the-bmw-i8&outputChannelId=6&id=T0145324EN&left_menu_item=node__6729 The BMW i8.] * [http://www.trendzcar.com/2011-bmw-i8-concept.html 2011 BMW i8 Concept] * [http://www.trendzcar.com/2013-bmw-i8-spyder-concept.html 2013 BMW i8 Spyder Concept] * [http://www.trendzcar.com/2015-bmw-i8.html 2015 BMW i8] * [http://www.dailymotion.com/video/xw0guf_bmw-i-l-ecran-numerique-qui-transforme-en-voiture-hybride-et-tout-electrique_auto BMWi NY window into near future] * [https://hum3d.com/360-view/?id=53845 3D model of BMW i8 2013] [[वर्गः:वाहनानि]] [[वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] j74lzc92kf5yxc8qovk06m41krnvn2x 0 34882 500146 495856 2026-08-11T18:55:30Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500146 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = मञ्जुल भार्गव | image = ManjulBhargava.jpeg | image_size =300px | caption = | birth_date = {{birth date and age|1974|8|8|mf=y}} | birth_place = हेमिल्टन्, ओण्टेरियो | death_date = | death_place = | nationality = केनडादेशीयः, अमेरिकादेशीयः | fields = [[गणितम्]] | workplaces = प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालयः<br>लीडन्-विश्वविद्यालयः | alma_mater = हार्वर्ड्-विश्वविद्यालयः<br>प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालयः | doctoral_advisor = आण्ड्रूव् वैल्स् | doctoral_students = मैकेल् वोल्पटो<br>मेलेन् वुड्<br>वे हो<br>अरुल् शङ्कर | known_for = गास् काम्पोसिशन् नियमाः<br>१५, २९० प्रमेयाः<br>फेक्टोरियल् नियोज्यम्<br>अण्डाकारवक्रतानां स्थानानि | awards = [[फील्ड्स् पदकप्रशस्तिः|फील्ड्स्-पदकम्]] (२०१४)<br>इन्फोसिस्-प्रशस्तिः (२०१२)<br>फर्मेट्-प्रशस्तिः (२०११)<br>कोल्-प्रशस्तिः (२००८)<br>क्ले-संशोधनप्रशस्तिः (२००५)<br>शास्त्र रामानुजन् प्रशस्तिः (२००५)<br>हस्से प्रशस्तिः (२००३)<br>मार्गन् प्रशस्तिः (१९९६)<br>हूप्स् प्रशस्तिः (१९९६) }} '''मञ्जुल भार्गवः'''(जननम् आगस्ट् ८, १९७४) <ref>{{cite book |last=Gallian |first=Joseph A. |year=2009 |title=Contemporary Abstract Algebra |location=Belmont, CA |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-547-16509-7 |page=571 |url=http://books.google.com/?id=CnH3mlOKpsMC&lpg=PP1&dq=Contemporary%20Abstract%20Algebra&pg=PA571#v=onepage&q&f=false }}</ref>) कश्चन भारतीयः केनडीय-अमेरिकीयः गणितज्ञः । अयम् अमेरिकीये प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालये गणितप्राध्यापकः अस्ति । अङ्कप्रमेयविषये तेन कृतं योगदानम् अत्यन्तं प्रसिद्धं महत्त्वपूर्णञ्च विद्यते । भार्गवः २०१४ तमस्य वर्षस्य [[फील्ड्स् पदकप्रशस्तिः|फील्ड्स्-पदकप्रशस्त्या]] सम्मानितः अस्ति । अङ्कानां रेखागणिते तेन विनूतनाः परिणामकारिण्यः पद्धतयः आविष्कृताः सन्ति । अण्डाकारिकवक्रतानां स्थाननिर्देशनं, लघुवक्रतानां गणनं च भार्गवः एतासां पद्धतीनाम् उपयोगेन साधितवान् यत् तन्निमित्तम् इयं प्रशस्तिः दीयमाना अस्ति इति अघोषयत् अन्ताराष्ट्रियः गणितकूटः ।<ref>{{cite press release|url=http://www.mathunion.org/general/prizes/2014/prize-citations/|publisher=International Mathematical Union|title=List of all 2014 awardees with brief citations|accessdate=August 12, 2014|archive-date=November 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111174206/http://www.mathunion.org/general/prizes/2014/prize-citations|deadurl=yes}}</ref> तदीया [[:en:Erdos number|एर्डो-सङ्ख्या]] २ विद्यते । <ref>AMS Collaboration Distance http://www.ams.org/mathscinet/collaborationDistance.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729164607/http://www.ams.org/mathscinet/collaborationDistance.html |date=2017-07-29 }}</ref> ==शिक्षणं वृत्तिजीवञ्च== भार्गवः केनडादेशस्य ओण्टरियोराज्यस्य हेमिल्टन्-नगरे जातः । तस्य बाल्यदिनानि तु न्यूयार्क्-राज्यस्य लाङ्ग्-ऐलेण्ड्-प्रदेशे यापितानि ।<ref>{{cite web|url=http://news.rediff.com/specials/2009/mar/21/fareed-zakaria-is-india-abroad-person-of-the-year.htm |title=Fareed Zakaria is India Abroad Person of the Year - Rediff.com India News |publisher=News.rediff.com |date=2009-03-21 |accessdate=2014-08-14}}</ref> सः स्वीये चतुर्दशे एव वयसि प्रौडशालीयगणित-सङ्गणकशिक्षणं समापयत् । <ref>{{cite web|url=http://www.indiaabroad-digital.com/indiaabroad/personoftheyear/?pg=29 |title=India Abroad - Archives 2003-2008 |publisher=Indiaabroad-digital.com |date=2009-12-30 |accessdate=2014-08-14}}</ref> तेन प्लैनेड्ज्-प्रौढशालायां शिक्षणं प्राप्तम् । १९९६ तमे वर्षे तेन हार्वर्ड्-विश्वविद्यालयतः बि ए पदवी प्राप्ता । पदवीपूर्वसंशोधनकार्याय तेन १९९६ तमे वर्षे '''मार्गन्-प्रशस्तिः''' प्राप्ता । आण्ड्रिव् वैल्स् नामकस्य मार्गदर्शकस्य आधीन्ये तेन प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालये संशोधनं कृतम् । सः २००१-०२ तमयोः वर्षयोः सः '''इन्स्टिट्यूट् आफ् अड्वान्स्ड् स्टडीस्''' इत्यत्रः अतिथिप्राध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.ias.edu/people/cos/ |title=Institute for Advanced Study: A Community of Scholars |publisher=Ias.edu |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> पदवीशिक्षणस्य समाप्तेः वर्षद्वयाभ्यन्तरे एव प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालये अयं पूर्णावधिप्राध्यापकरूपेण नियुक्तः जातः यत् तदस्ति विशेषतया उल्लेखार्हः । <ref>{{cite book |last = Vakil |first=Ravi |year=2008 |title=A Mathematical Mosaic|publisher=Brendan Kelly Publishing |isbn=978-1-895997-04-0 |location=Burlington, ON |page=159 |url=http://books.google.com/books/about/A_mathematical_mosaic.html?id=GvTHNPSkoN4C}}</ref> भार्गवः उत्कृष्टः तबलावादकः अस्ति यः प्रसिद्धस्य तबलावादकस्य झाकिर् हुसेनस्य शिष्येषु अन्यतमः ।<ref>{{cite web|url=http://www.princeton.edu/pr/pwb/03/1208/1b.shtml |title=Bhargava strikes balance among many interests |publisher=Princeton.edu |date=2003-12-08 |accessdate=2014-08-14}}</ref> अयं स्वस्य मातामहस्य पुरुषोत्तम लाल भार्गवस्य समीपे संस्कृतमपि अधीतवान् । पितामहः प्रसिद्धः संस्कृतज्ञः प्राचीनभारतेतिहासज्ञश्च ।<ref name="Fields Medal Winner Bhargava">{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/fields-medal-winner-bhargava-2014-8 |title=Fields Medal Winner Bhargava |publisher=Business Insider |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> ==योगदानानि== तदीयः विद्यावारिधेः संशोधनद्वारा गासस्य काम्पोसिशन्-नियमानाम् अन्वयः विभिन्नेषु सन्दर्भेषु कृतः । तत्रत्य प्रमुखः फलितांशः अङ्कक्षेत्रे उपयुक्तमस्ति । बीजगणितीये अङ्कक्षेत्रे , अण्डाकारवक्रतानाम् अङ्कगणितीयप्रमेयविषये च तस्य विशेषप्रयोजनं दर्शितमस्ति । <ref>{{cite web |url=http://www.claymath.org/fas/research_fellows/Bhargava/ |title=Fellows and Scholars &#124; Clay Mathematics Institute |publisher=Claymath.org |date= |accessdate=2014-08-14 |archive-date=2014-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817060023/http://www.claymath.org/fas/research_fellows/Bhargava |deadurl=yes }}</ref> गणितक्षेत्रे तदीयानि कानिचन विशिष्टानि योगदानानि - * १४ नवीनाः गास्-शैलीकाः काम्पोसिशन्-नियमाः । * १५ प्रमेयस्य प्रमाणानि * २९० प्रमेयस्य प्रमाणानि (जोनथन् हङ्के - इत्यनेन सह) <!---- ==प्रशस्तयः सम्माननानि च== स्वीयसंशोधनकार्याय भार्गवेण बहवः प्रशस्तयः प्राप्ताः तेषु श्रेष्ठतमा विद्यते २०१४ तमे वर्षे प्राप्तः फील्ड्स् प्रशस्तिः या च गणितक्षेत्रस्य अत्युन्नता प्रशस्तिः विद्यते । प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालये पूर्णावधिरूपेण नियुक्तः द्वितीयः कनीयान् प्राध्यापकः विद्यते अयं, प्रथमस्तु विद्यते २२ तमे वयसि प्रविष्टः चार्ल्स् फेप्फर्मेन् । १९९६ तमे वर्षे तेन '''मार्गन् प्रशस्तिः''' <ref>{{cite web|url=http://www.ams.org/notices/199612/comm-morgan.pdf |title=1996 AMS-MAA-SIAM Morgan Prize |format=PDF |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> प्राप्ता । २००३ तमे वर्षे अमेरिकीय-गणितसंस्थानतः (Mathematical Association of America) पञ्चवर्षीय-संशोधनसाहचर्यम्, मर्टिन् एम् हस्से प्रशस्तिः च प्राप्ता । ref>{{cite web|url=http://www.maa.org/awards/hasse.html |title=About the MAA |publisher=Maa.org |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> the [[Clay Research Award]] २००५ तमे वर्षे शुद्धगणितविषयकस्य उन्नतसंशोधनस्य कृते तेन लियोनार्ड् एम् तथा एलेनर् बि प्रशस्तिः प्राप्ता । अङ्कप्रमेयविषये तस्य विशिष्टयोगदानाय २००५ तमे वर्षे 'शास्त्र'संस्थया 'शास्त्र रामानुजन् प्रशस्तिः' प्राप्ता । २००२ तमस्य वर्षस्य नवम्बर्-मासस्य प्रसिद्धायां 'पाप्युलर् सैन्स्' पत्रिकायां प्रकाशितायां '१० बुद्धिमन्तः' (Brilliant 10) इत्येतस्याम् आवल्याम् अयम् आसीत् अन्यतमः । २००८ तमे वर्षे अमेरिकीयगणितसंस्थातः (American Mathematical Society) कोल् प्रशस्तिः प्राप्ता अनेन । <ref>{{cite web|url=http://www.ams.org/notices/200804/tx080400497p.pdf |title=2008 Cole Prize in Number Theory |format=PDF |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> In 2011, Bhargava was awarded the [[Fermat Prize]] for "various generalizations of the [[Davenport-Heilbronn]] estimates and for his startling recent results (with Arul Shankar) on the average rank of elliptic curves".<ref>[http://www.math.univ-toulouse.fr/PrixFermat Fermat Prize 2011]{{dead link|date=August 2014}}</ref> Bhargava is also a sought-after speaker, having given numerous public lectures around the world. In 2011, he delivered the prestigious Hedrick lectures of the [[Mathematical Association of America|MAA]] in Lexington, Kentucky.<ref>{{cite web|url=http://www.maa.org/awards/hedrick.html |title=Earle Raymond Hedrick Lecturers |publisher=Maa.org |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> He was also the 2011 Simons Lecturer at MIT.<ref>{{cite web|url=http://www-math.mit.edu/news/simons/ |title=MIT Mathematics &#124; Simons |publisher=Math.mit.edu |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> In 2012, Bhargava was named an inaugural recipient of the Simons Investigator Award,<ref>{{cite web|url=http://foundationcenter.org/pnd/news/story.jhtml?id=386600006 |title=Simons Investigator Award Recipients in Math, Physics, and Computer Science Announced |publisher=Foundationcenter.org |date=2012-07-24 |accessdate=2014-08-14}}</ref> and became a fellow of the [[American Mathematical Society]] in its inaugural class of fellows.<ref>[http://www.ams.org/profession/fellows-list List of Fellows of the American Mathematical Society], retrieved 2012-11-10.</ref> Bhargava was also awarded the 2012 [[Infosys Prize]] in mathematics for his “extraordinarily original work in [[algebraic number theory]], which has revolutionized the way in which [[number fields]] and [[elliptic curves]] are counted".<ref name="hindu">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/subrahmanyam-chaudhuri-get-infosys-prize/article4127589.ece | title=Subrahmanyam, Chaudhuri get Infosys Prize | work=[[The Hindu]] | date=November 24, 2012 | accessdate=November 24, 2012 | location=[[Bangalore]]}}</ref> In 2013, Bhargava was elected to the [[National Academy of Sciences]].<ref name="princeton1">{{cite web|url=http://www.math.princeton.edu/news/home-page/professor-manjul-bhargava-has-been-elected-national-academy-sciences |title=Professor Manjul Bhargava Has Been Elected to National Academy of Sciences |publisher=Math.princeton.edu |date= |accessdate=2014-08-14}}</ref> In 2014, Bhargava was awarded the [[Fields Medal]] at the [[International Congress of Mathematicians]] in [[Seoul]].<ref name="Fields Medal Winner Bhargava"/> ---> ==चितानि प्रकाशनानि== * {{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | url = http://www.maa.org/sites/default/files/pdf/upload_library/22/Hasse/00029890.di021346.02p0064l.pdf | title = The Factorial Function and Generalizations | journal = The American Mathematical Monthly | volume = 107 | year = 2000 | pages = 783–799 | doi = 10.2307/2695734 | issue = 9 | issn = 0002-9890 }} * {{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | url = http://annals.math.princeton.edu/wp-content/uploads/annals-v159-n1-p03.pdf | title = Higher Composition Laws I: A New View on Gauss Composition, and Quadratic Generalizations | journal = The Annals of Mathematics | volume = 159 | year = 2004 | pages = 217–250 | doi = 10.4007/annals.2004.159.217 }} * {{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | url = http://annals.math.princeton.edu/wp-content/uploads/annals-v159-n2-p09.pdf | title = Higher Composition Laws II: On Cubic Analogues of Gauss Composition | journal = The Annals of Mathematics | volume = 159 | year = 2004 | pages = 865–886 | doi = 10.4007/annals.2004.159.865 | issue = 2 }} * {{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | url = http://annals.math.princeton.edu/wp-content/uploads/annals-v159-n3-p08.pdf | title = Higher Composition Laws III: The Parametrization of Quartic Rings | journal = The Annals of Mathematics | volume = 159 | year = 2004 | pages = 1329–1360 | doi = 10.4007/annals.2004.159.1329 | issue = 3 }} * {{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | url = http://annals.math.princeton.edu/wp-content/uploads/annals-v162-n2-p10.pdf | title = The density of discriminants of quartic rings and fields | journal = The Annals of Mathematics | volume = 162 | year = 2005 | pages = 1031–1063 | doi = 10.4007/annals.2005.162.1031 }} * {{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | url = http://annals.math.princeton.edu/wp-content/uploads/annals-v167-n1-p02.pdf | title = Higher composition laws IV: The parametrization of quintic rings | journal = The Annals of Mathematics | volume = 167 | year = 2008 | pages = 53–94 | doi = 10.4007/annals.2008.167.53 }} * {{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | title = The density of discriminants of quintic rings and fields | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-mathematics_2010-11_172_3/page/1559 | journal = The Annals of Mathematics | volume = 172 | year = 2010 | pages = 1559–1591 | doi = 10.4007/annals.2010.172.1559 }} * {{Cite journal |last=Bhargava |first=Manjul |last2=Shankar |first2=Arul |title=Binary quartic forms having bounded invariants, and the boundedness of the average rank of elliptic curves |year=2010 |journal=|arxiv=1006.1002 }} * {{Cite journal |last=Bhargava |first=Manjul |last2=Shankar |first2=Arul |title=Ternary cubic forms having bounded invariants, and the existence of a positive proportion of elliptic curves having rank 0 |year=2010 |journal=|arxiv=1007.0052 }} * {{Cite journal |last=Bhargava |first=Manjul |last2=Satriano |first2=Matthew |title=On a notion of "Galois closure" for extensions of rings |year=2010 |journal=|arxiv=1006.2562v1 }} ==टिप्पाणी== {{reflist|2}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.math.princeton.edu/directory/manjul-bhargava Manjul Bhargava at Princeton] *[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4111253 Manjul Bhargava at NPR] *[http://www.icts.res.in/people/9/details/41/ Manjul Bhargava at ICTS] *[http://www.hindu.com/2005/10/14/stories/2005101405840500.htm Article in The Hindu on Bhargava winning the SASTRA prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061116002458/http://www.hindu.com/2005/10/14/stories/2005101405840500.htm |date=2006-11-16 }} *[http://www.princeton.edu/pr/pwb/03/1208/1b.shtml Princeton University article by Steven Schultz] [[वर्गः:गणितज्ञाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] j5h4si8tqwkmp55hqi5f093hedw1hjw 0 41933 500142 495551 2026-08-11T18:45:18Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500142 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{तलं गच्छतु}} {{Infobox museum | name = {{PAGENAME}} | native_name = गेन्बाकु डोम | native_name_lang = [[जापानी]] | image = Genbaku Dome04-r.JPG | imagesize = 200 | caption = शान्तिस्तूपः | alt = शान्तिस्तूपः | map_type = | map_caption = | map_alt = | map_size = | latitude = | longitude = | coordinates_type = | coordinates_region = | coordinates_display = | coordinates_format = | coordinates = {{coord|34|23|43.7|N|132|27|12.7|E|region:JP-34_type:landmark|display=title}} | established = {{Start date|1996}} | dissolved = | location = हिरोशिमा, जपान | type = विनाशकशक्तेः (अणुशक्तेः) आघातोत्तरम् अपि अतिष्ठत्, मानवजातौ जातः प्रप्रथमः अणुप्रहारः, शान्तेः प्रतिनिधिः <ref name="UNESCO" /> | collection = | visitors = | director = | president = | curator = | owner = | publictransit = | car_park = | network = | website = http://whc.unesco.org/en/list/775 }} '''हिरोशिमा शान्तिस्मारकम्''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|h|ɪ|r|oː|S|ɪ|m|ɑː|_|S|ɑː|n|t|ɪ|s|m|ɑː|r|ə|k|ə|m}}) ({{lang-hi|हिरोशिमा शान्तिस्मारक}}, {{lang-en|Hiroshima peace memorial}}) उत अणुविस्फोटस्तूपः उत 'गेन्बाकु डोम' [[जपान्|जपान]]<nowiki/>-देशस्य [[हिरोशिमा]]<nowiki/>-महानगरे स्थितस्य प्रख्यातशान्तिस्मारकस्य उद्यानभागोऽस्ति । १९९६ तमे वर्षे एतत् स्मारकं युनेस्को-संस्थया विश्वसम्पत्त्वेन घोषितम् । १९४५ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य षष्ठे दिनाङ्के हिरोशिमा, नागाशाकी इत्यतयोः नगरयोः अणुविस्फोटकप्रहारेण मृतानां जनानां स्मारकत्वेन एतस्य भवनस्य संरक्षणं कृतम् अस्ति । तस्मिन् अणुविस्फोटकप्रहारे ७०,००० नागरिकाः मृताः, प्रहारोत्तरञ्च किरणोत्तसारस्य कारणेन अन्ये ७०,००० नागरिकाः प्राणघातकरोगेण ग्रस्ताः <ref name="n">{{cite encyclopedia | encyclopedia = Nihon Daihyakka Zensho (Nipponika) | title = 原爆ドーム | url = http://rekishi.jkn21.com/ | accessdate = 2012-09-18 | year = 2012 | publisher = Shogakukan | location = Tokyo | language = Japanese | trans_title = A-Bomb Dome | oclc = 153301537 | archivedate = 2007-08-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ | deadurl = yes }}</ref> । == इतिहासः == उत्पादनप्रदर्शनखण्डस्य (Product Exhibition Hall) मूलरचनायाः परिकल्पकः चेक-वास्तुशास्त्री जन लेट्झेल इत्येषः आसीत् । चेक-रचनानुगुणम् एतस्य भवनस्य सर्वोच्चे स्थाने विशालस्तूपस्य स्थापना कृता आसीत् । एतस्य भवनस्य निर्माणकार्यं १९१५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासे पूर्णम् अभवत् । "हिरोशिमा प्रीफेक्ट्रल कमर्शीय अक्झेबिशन" (HMI) इति निर्माणोत्तरं तद्भवनस्य नामकरणम् अभवत् <ref name="n" />। तस्मिन्नेव वर्षे अगस्त-मासे सामान्यनागरिकेभ्यः उद्घाटितम् । १९२१ तमे वर्षे तस्य भवनस्य नाम परिवर्त्य "हिरोशिमा प्रीफेक्ट्रल प्रोडक्ट्स् एक्झिबिशन् हॉल्" इति अभवत् । १९३३ तमे वर्षे पुनः तस्य भवनस्य नवीननामकरणं "हिरोशिमा प्रीफेक्ट्रल इन्डस्ट्रेयल् प्रोमोशनल् हॉल्" इति कृतम् । एतस्य भवनस्य समीपे आईओई इत्याख्यः सेतुः आसीत्, यस्योपयोगः कलायाः, सांस्कृतिककार्यक्रमाणां च प्रदर्शने भवति स्म <ref>{{cite book|last=Logan|first=William|title=Places of Pain and Shame: Dealing with 'Difficult Heritage'|year=2008|publisher=Routledge}}</ref> । अणुविस्फोटस्थानस्य समीपे एकमात्रम् एतद्भवनम् एव अवशिष्टम् आसीत् <ref name="UNESCO">{{cite web|last=UNESCO|title=Hiroshima Peace Memorial (Genbaku Dome)|url=http://whc.unesco.org/en/list/775}}</ref> । एतस्य भवनस्य स्तूपान्तर्भागः प्रत्यक्षतया दर्शने सति सः स्तूपः विस्फोटकाकारवत् दरीदृश्यते स्म । अतः तस्य भवनस्य नाम 'गेन्बाकु' अर्थात् अग्निगोलकः (A bomb) इति अभवत् । विस्फोटोत्तरं तस्य भवनस्य पातनकार्यं सर्वकारेण आरब्धम् । परन्तु तस्य भवनस्य विशालभागः अणुविस्फोटके सत्यपि सुरक्षितः आसीत् । अतः तस्य भवनस्य पातनकार्याय विलम्बः अभवत् । तस्मिन् कालखण्डे सः स्तूपः विवादकेन्द्रम् अपि अभवत् । किञ्च केचन नागरिकाः तस्य स्तूपस्य पतनम् इच्छन्ति स्म परन्तु अन्ये अणुविस्फोटस्य स्मारकत्वेन तस्य स्तूपस्य रक्षणम् इच्छन्ति स्म <ref>Hiroshima Peace Museum</ref> । अन्ततो गत्वा हिरोशिमा-नगरस्य पुनर्निर्माणस्य आरम्भोत्तरं "तत् भवनं रक्षणीयम्" इति निर्णयः अभवत् <ref name="UNESCO" /> । १९५०-१९६४ मध्ये एतद्भवनं परितः हिरोशिमा-शान्त्युद्यानस्य निर्माणम् अभवत् । १९६६ तमे वर्षे हिरोशिमा-नगरस्य शासनतन्त्रेण उद्घोषितं यत्, एतस्य भवनस्य संरक्षणं करिष्यामः तथा च तद्भवनस्य नाम इतः परं "हिरोशिमा-शान्तिस्मारकम्" (गेन्बाकु डोम) इति भविष्यति । सः स्तूपः उद्यानस्य प्रमुखं सीमिचिह्नम् अस्ति <ref name="UNESCO" /> । [[File:Hiroshima Dome 1945.gif|thumb|237px| १९४५ तमे वर्षे कर्षितम् एतच्छायाचित्रम्<ref>{{cite web|url=http://www.pcf.city.hiroshima.jp/virtual/VirtualMuseum_e/exhibit_e/exh0702_e/exh070201_e.html#01 |title=Let's look at the Special Exhibit : Hiroshima on October 5, 1945 |publisher=Hiroshima Peace Memorial Museum |accessdate=15 August 2010}}</ref>]] == अणुप्रहारः == १९४५ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य पञ्चविंशतितमे दिनाङ्के प्रशान्तक्षेत्रे नियुक्तः [[अमेरिकासंयुक्तराज्यम्|अमेरिका]]<nowiki/>-देशीयः व्यूहात्मकवायुसेनाध्यक्षः कार्ल स्पार्ट्झ इत्येषः [[जपान्|जपान]]<nowiki/>-देशस्य मुख्यनगरेषु 'विशिष्टविस्फोटकक्षेपणस्य' आदेशं प्रापत् ।<ref name="Van Rhyn">{{cite web|last=Van Rhyn|first=Mark E.|title=Hiroshima, Bombing of|url=http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm|publisher=PBS|accessdate=29 March 2013|archive-date=11 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211090216/http://www.pbs.org/thewar/detail_5234.htm|deadurl=yes}}</ref> । विस्फोटकस्य घाताय प्रथमस्थलत्वेन हिरोशिमा-नगरस्य चयनम् अभवत् । यतः तन्नगरं दक्षिणे स्थितस्य होन्शी-द्वीपस्य बृहत्तमं नगरम् आसीत् । तन्नगरे जपान-देशस्य उपसेनाध्यक्षस्य कार्यालयः आसीत् । तस्मिन् कार्यालये ४०,००० सैनिकाः अपि आसन् <ref name="Van Rhyn"/> । सः अणुस्फोटकः अतीव गुप्ततया निर्मितः आसीत् । तस्मिन् स्फोटके 'युरेनियम्' इत्याख्यस्य पदार्थस्य २३५ वल्लर्यः आसन् । तासु वल्लरीषु शतशः किलो 'सिसा' इत्याख्यः धातुः पूर्णः आसीत् । एवम् अणुविस्फोटकस्य शक्तिः १२,५०० टन् टी. एन. टी. यावत् अभवत् । १९४५ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासस्य षष्ठे दिनाङ्के स्थानीयसमयानुसारं प्रातः (८:१५) सपादाष्टवादने अमेरिकासंयुक्तराज्यस्य वायुसेनया 'इलोना गे' इत्याख्यात् बी-२९ विमानात् 'लिटल बॉय' इत्याख्यः अणुविस्फोटकः हिरोशिमा-नगरस्योपरि क्षिप्तः । तेन अणुविस्फोटकेन हिरोशिमा-नगरस्य अस्तित्वम् एव लुप्तम् अभवत् <ref>{{cite book|last1=Schofield, John and Cocroft, Wayne (eds.)|title=A Fearsome Heritage: Diverse Legacies of the Cold War|year=2009|publisher=Left Coast Press}}</ref> । सः विस्फोटकः निर्धारितात् लक्ष्याङ्कात् २५० मीटर दूरे अपतत् । सः ४३ निमेषेषु नगरे विस्फोटम् अकरोत् । विस्फोटकस्य लक्ष्यं एईओल्-आख्यः सेतुः आसीत्, परन्तु सः विस्फोटकः साक्षात् कस्मिँश्चित् रुग्णालयस्योपरि अपतत् । रुग्णालयभवनस्योपरि साक्षात् पतितः सः विस्फोटकः अलिन्दात् साक्षात् भूमौ प्रविष्टः <ref name="Ide 2007 12–23">{{cite journal|last=Ide|first=Kanako|title=A Symbol of Peace and Peace Education: The Genbaku Dome in Hiroshima|journal=Journal of Aesthetic Education|date=Winter 2007|volume=41|series=4|pages=12–23 |url=http://muse.jhu.edu/journals/jae/summary/v041/41.4ide.html |deadurl=no |accessdate=10 February 2014}}</ref> । अलिन्दात् भूमौ प्रविष्टः सः विस्फोटकः १५० मी. गह्वरं प्रविश्य ६०० मीटरपरिमितः चलितः अभवत् । हिरोशिमा-शान्तिस्मारकं तस्मात् स्थानात् १६० मीटर दूरे स्थितम् अस्ति <ref name="Ide 2007 12–23"/> एतस्मिन् भवने विद्यमानाः नागरिकाः तत्क्षणं कालक्वलीभूताः <ref>Hiroshima Prefectural Industrial Promotion Hall Memorial Plaque</ref><ref>{{cite journal | last1 =Milam | first1 =Michael C. |date=July–August 2010 | title = Hiroshima and Nagasaki | url =https://archive.org/details/sim_humanist_july-august-2010_70_4/page/n32 | journal = Humanist | volume = 70 | issue =4 | pages = 32–35 | location = Buffalo, N.Y. | publisher = American Humanist Association and the American Ethical Union}}</ref> । == संवर्धनम् == युद्धोत्तरम् तस्य भवनस्य अवशेषाणां विदारणं जायमानम् आसीत् । हिरोशिमा-नगरस्य अध्यक्षत्वेन (मेयर) चितः शिग्हो हमाई (१९०५-१९६८) इत्येषः स्मारकं निर्मातुं धनसङ्ग्रहम् अकरोत् । ततः १९६६ तमे वर्षे हिरोशिमा-नगरपालिकया स्मारकत्वेन एतस्य भवनस्य घोषणा कृत्वा नूतननाम 'गेन्बाकु' इति स्थापितम् । परन्तु धनसङ्ग्रहस्य अधिकावश्यकत्वात् धनसङ्ग्रहः कार्यक्रमः १९६७ तमे वर्षे पूर्णः अभवत् । बहुधा तु सः नगराध्यक्षकः स्वयं वीथीषु गत्वा धनदानं कर्तुं सर्वान् प्रेरयति स्म <ref name="n" /><ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = Nihon Jinmei Daijiten | title = 浜井信三 | trans_title = Shinzo Hamai | url = http://rekishi.jkn21.com/ | accessdate = 2012-10-23 | year = 2012 | publisher = Shogakukan | location = Tokyo | language = Japanese | archivedate = 2007-08-25 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070825113418/http://rekishi.jkn21.com/ | deadurl = yes }}</ref> । जर्जरितभवनस्य संरक्षणार्थं १९८९-१९९० मध्ये अत्र लघुनिर्माणकार्यम् अपि अभवत् <ref name="n" /> । तद्भवनं विस्फोटोत्तरं यथा आसीत्, तथैव संरक्षितम् अस्ति । यत्र काचित् अधिका हानिः जाता आसीत्, तस्य पुनर्निर्माणं कृत्वा संरक्षितम् अस्ति । अतः विस्फोटकाले भवनं यथा आसीत्, तथैव सर्वम् अस्ति <ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/jp |title=Japan |publisher=[[UNESCO]] |accessdate=12 June 2012}}</ref> । == वैश्विकसम्पत्त्वेन शान्तिस्मारकम् == [[युनेस्को]]<nowiki/>-संस्थायां विश्वस्य सांस्कृतिकसम्पदः, प्राकृतिकसम्पदः च संरक्षणाय अधिनियमः १९९६ तमस्य वर्षस्य दिसम्बरमासे उत्तीर्णः अभवत् । तस्य अधिनियमस्य अन्तर्गततया एतत् स्थलं वैश्विकसम्पत्त्वेन युनेस्को-सूचिकायां स्थानम् अलभत <ref name="n" /> । मुख्यानां त्रयाणाम् अंशानाम् आधारेण एतत् तस्यां सूचिकायां स्थानम् अलभत । #. विनाशकशक्तेः (अणुशक्तेः) आघातोत्तरम् अपि अतिष्ठत् #. मानवजातौ जातः प्रप्रथमः अणुप्रहारः # शान्तेः प्रतिनिधिः <ref name="UNESCO" /> [[चीन]]<nowiki/>-[[अमेरिका]]<nowiki/>-देशौ एतत् स्मारकं वैश्विकसम्पत्त्वेन अङ्गीकर्तुं विरोधम् अकुरुताम् । चीन-देशस्य तर्कः आसीत् यत्, जपान-देशेन अन्यदेशेषु कृतः प्रहारः गौणः भविष्यति यदि एतस्य वैश्विकसम्पत्त्वेन घोषणा भवति इति । युद्धस्मारकस्य ऐतिहासिकसन्दर्भस्य उपेक्षा भविष्यति इति उक्त्वा अमेरिका-देशीयाः प्रतिनिधयः निर्णयप्रक्रियायाम् अपि भागं न अवहन् । == चित्राणि == {{wide image|HiroshimaPeaceMemorialPanorama-2.jpg|1000px| <center>'''१८०° अंशे हिरोशिमा-शान्तिस्मारकोद्यानस्य दृश्यम् । चित्रस्य वामभागे स्तूपः द्रष्टुं शक्यते । "T" इत्याकारकस्य विस्फोटकस्य चिह्नं दक्षिणभागे दृष्टुं शक्यते ।''' </center>}} <gallery class="center" mode="packed" heights="167px"> File:Hiromuseum.jpg | हिरोशिमा प्रीफेक्ट्रल प्रोडक्ट्स् एक्झिबिशन् हॉल् - मूलस्थितिः - (१९२१-१९३३) File:Genbaku_Dome_2.jpg | मोटोयाशु सेतुतः (१९२१-१९३३) File:HiroshimaAtomicBombDome1921.jpg | रजनीकाले दृश्यम्, १९२१ File:A-Bomb Dome close-up.jpg | २००४ तमे वर्षे File:Gambaku Dome of Hiroshima.jpg | नैर्ऋत्यकोणात् स्तूपस्य छायाचित्रम् File:Ganbaku Dome of Hiroshima from distance.jpg | एईओल-सेतुतः स्तूपस्य छायाचित्रम् File:A-bomb dome closeup.jpg | स्तूपस्य समीपात् दृश्यम् File:HiroshimaGembakuDome6747.jpg | फलकेन सह स्तूपः File:Hiroshima Peace Memorial before and after bombing.jpg | शान्तिस्तूपः पूरा, अद्यत्वे च File:A-bomb dome.jpg | २००७ तमे वर्षे File:A-bomb_dome_at_night.jpg | सन्ध्याकाले स्तूपः File:A-Bomb Dome at Night.JPG | रात्रौ स्तूपः File:Paper cranes.jpg | ऑरिगिमी- सारसः File:Hiroshima dome.JPG | हिरोशिमा-स्तूपेन सह उद्यानस्य चित्रम् </gallery> == उद्धरणम् == {{Reflist|2}} == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.richard-seaman.com/Travel/Japan/Hiroshima/AtomicDome/index.html * http://whc.unesco.org/en/list/775 * http://www.pcf.city.hiroshima.jp/top_e.html * http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/pop_ups/05/asia_pac_hiroshima_then_and_now/html/1.stm * http://whc.unesco.org/sites/775.htm * http://www.city.hiroshima.jp/image/dome10.gif * http://www.democracynow.org/2010/8/6/us_attending_hiroshima_memorial_enormously_important * http://www.webviewcams.com/asia/hiroshima/hiroshima-peace-memorial {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713033535/http://www.webviewcams.com/asia/hiroshima/hiroshima-peace-memorial |date=2018-07-13 }} <!--spacing--> {{शिखरं गच्छतु}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:जपान्-देशः]] [[वर्गः:विश्वपरम्परास्थानानि]] 2bxqfabr6sgj3j74hp1em4t6w1zybl0 0 58768 500143 500063 2026-08-11T18:46:42Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500143 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2015}} तृतीयपानिपत्युद्धम् 14 जनवरी तमे दिने 1761 तमे वर्षे देहल्याः 97-किमिदूरे पाण्डवप्रस्थे मराठाफ़्घानपक्षयोर्मध्ये अभूत्। अफ़्घानपक्षस्य नेतृत्वं तु अफ़्घाननरेशः अब्दालिः अपिच रोहिल्लदलम् अवधनरेशः कृतवन्तः। अस्मिन् युद्धे मराठासेनायाः शातग्निः अश्वानीकञ्च आसन् एवम् अफ़्घानसेनायाः अब्दालिनजीबुद्दौलाहनायकत्वे संवीताश्वानीकम् हयारूढशातग्निश्च आसन्। युद्धमिदं 18-तमस्य शताब्दस्य बहु महत्त्वपूर्णम् अस्ति। <ref>{{cite book|last=Black|first=Jeremy|title=Warfare In The Eighteenth Century|publisher=Cassell|year=2002|isbn=0304362123}}</ref> प्राचीनरीत्या घटितेषु युद्धेषु अस्मिन् युद्धे हताहतस्य अधिकतमा संख्या आसीत् इति मन्यन्ते इतिहासविद्वांसः। युद्धस्य स्थानं विवादास्पदमस्ति इतिहासविद्वद्भ्यः परन्तु काला आम्ब् सनौली वीथ्याम् आसीत् इति चिन्तनम् । युद्धे बहुषु दिनेषु 1,25,000 सैनिकाः युद्धं कृतवन्तः। प्रदीर्घानि घर्षणानि घटितानि येषु द्वयोः पक्षयोः हानिः लाभोऽपि जाताः। अब्दालिः बहून् मराठापार्श्व-भागान् ध्वस्त्वा विजयम् प्राप्नोत्। हताहतसङ्ख्या इतिहासकारैः अति विवदिता, परन्तु 60,000–70,000 मारिताः इति मन्यन्ते एवमेव बन्धितानां व्रणितानां संख्याः विविधाः सन्ति। 40,000 बन्धिनः मराठासैनिकाः युद्धानन्तरं नरसंहारे मारिताः इति अवधनरेश-शुजाउददौलस्य मन्त्रिणा काशीराजेन लिखितम्।<ref name="tss" /> ग्रैण्ट्डफ़ेन लिखिते "History of the Marathas" इति नाम्ना पुस्तके अतिजीवितेन मराठासैनिकेन विवरणम् अस्ति येन पूर्वोक्ताम् संख्या दृढीकृता। 1,00,000 हतसंख्यास्ति इति शेजवालकरेण लिखिते "Panipat 1761" इति विवरणे उक्तम्।<ref name="jgd" /> युद्धानन्तरम् मराठासाम्राज्यस्य उत्तरे विस्तारः दशवर्षपर्यन्तम् स्थगितः अभवत् यस्मात् उत्तरभारते राजनैतिकस्थितिः अस्थिरासीत्। युद्धानन्तरम् मराठापन्तप्रधानः पेशवामाधवरावोऽभवत् येन मराठासाम्राज्यं पुनरपि दृढीकृतम्। 1771 तमे वर्षे माधवरावेन उत्तरे शासनम् स्थापितुम् अपिच अफ़्घानपक्षस्य दलान् ध्वंसितुम् विशालसेना प्रेषिता। तदानन्तरम् पानीपतयुद्धपर्वम् समाप्तमभवत्। == परिचयकरणम् == === मुघलपतनम् === [[सञ्चिका:Joppen1907India1795a.jpg|लघुत्तम|मराठाविस्तारम् 1795 वर्षे]] मुघलसाम्राज्यपतनकाले मराठासेनाः उत्तरदिशि मराठाराज्यस्य विस्तारम् कृतवत्यः। पन्तप्रधान-बाजीरावस्य नायकत्वेन गुजरातमालवाराजपूतानाप्रदेशाः मराठाशासनस्याधीनत्वमगच्छन्। 1737 तमे वर्षे बाजीरावेण मुघल्सेना देहल्याम् बहिर्प्रान्ते पराजिता तथा देहल्याम् दक्षिणम् तावत् मराठाशासनस्याधीनत्वं गतम्। बाजीरावपुत्र-बालाजिबाजीरावेण पञ्जाबमपि 1758 तमे वर्षे सेना प्रेषिता। ततः मराठाब्दाल्योः मध्ये युद्धम् आरब्धम्। 1759 तमे वर्षे पश्तूनबलोचगणैः साकम् अब्दालिसेना पञ्जाबे मराठासेनाम् पराजितवती। समस्थल्याम् रोहिल्लाफ़्घानगणैः साकम् मराठासेनाविरुद्धम् अभियानम् आरब्धवान् अब्दालिः। मराठासेना सदाशिवभावनायकत्वेन 45000-60000 सैनिकैः अपिच 200,000 तीर्थयात्रिभिः उत्तरे अगच्छत्। मराठासेना पातुर-नगरतः यात्राम् 14 मार्च 1760 दिनाङ्के आरब्धवती। उभाभ्याम् पक्षाभ्याम् अवधनरेशः स्वपक्षं प्रति आमन्त्रितः। जुलैमासान्ते शुजाउद्दौलः अब्दालिपक्षस्य समर्थनं कर्तुं निर्णयम् कृतवान्। शुजस्य आर्थिकबलेन अब्दालिपक्षः दृढोऽभवत् यतोहि सामरिकरूपेण अवधनरेशाब्दाल्योः संधिः मराठासेनायै हानिकारकः आसीत्। शुजस्य आर्थिकसहाय्यं विना अफ़्घानपक्षस्य अभियानम् नाशक्यत इति शङ्क्यते।{{cn|date=April 2017}} === मराठासाम्राज्यस्य उत्थानम् === 1707–1757काले मराठासेनया भारतस्य उत्कृष्टभागम् विजितम्। 1758 तमे वर्षे मराठासैन्यबलम् अब्दालिपुत्रं तैमूर्शाहं पराजितवत्, देहलीं लाहोरं (लवपुरं) च विजितवत्।<ref name="K.RoyIHB">{{cite book|title=India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil|last=Roy|first=Kaushik|publisher=Permanent Black, India|isbn=978-8178241098|pages=80–81}}</ref> मराठासाम्राज्येन उत्तरदिशि सिन्धुनदीहिमालयपर्यन्तं दक्षिणदिशि इन्दुसागरपर्यन्तं विस्तारशिखरम् प्राप्तम्। मुघल्साम्राज्यम् तदानीम् केवलम् देहल्याम् आसीत्। इस्लाममतोन्मादाः विचारकाः हिन्दुमराठासेनया भीताः अभवन् अपिच मराठाविर्रुधम् अभियानम् कर्तुम् अब्दालेः आह्वानं कृतवन्तः।{{cn|date=April 2017}}<ref>{{cite book|title=Studies in Mughal History|last=Agrawal|first=Ashvini|year=1983|publisher=Motilal Banarsidass|chapter=Events leading to the Battle of Panipat|location=|isbn=8120823265|page=26}}</ref> [[सञ्चिका:Sadashivrao_bhau.jpg|लघुत्तम|243x243पिट|सदाशिवरावः]] [[सञ्चिका:Ahmad-Shah-Durani.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|अहमदशाहअब्दालिः|चित्रपरिसन्धिः=Special:FilePath/Ahmad-Shah-Durani.jpg]] [[सञ्चिका:Maratha_Soldier.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|जमेस्फ़ोर्बसेन मराठासैनिकस्य चित्राकृतिः]] [[सञ्चिका:Afghan_royal_soldiers_of_the_Durrani_Empire.jpg|लघुत्तम|238x238पिट|अफ़्घानसैनिकाः]] == युद्धम् == सिंधियापक्षः नजीबपक्षम् प्रहरति स्म किन्तु नजीबपक्षः स्वरक्षामकरोत्। मध्याह्नसमये मराठाविजयम् निश्चितः इव दृष्टः। अफ़्घानवामपार्श्वभागः सुरक्षितः किन्तु मध्यपार्श्वभागः भागद्वये भग्नः एवमेव दक्षिणपार्श्वभागः प्रायः पूर्णतया ध्वंसितः। तथा अब्दालिना पृष्ठतः लघुनालिकाश्वरोहिपक्षस्य उष्ट्रनालपक्षस्य 15000 सहायसैनिकाः अपिच अग्रे प्रेषिताः।<ref>War Elephants Written by Konstantin Nossov, Illustrated by Peter Dennis Format: Trade Paperback {{ISBN|978-1-84603-268-4}}</ref> === अब्दालिसेनया अवृता === सदाशिवभावः मराठासेनायाः पृष्ठे पलायितान् सैनिकदलान्, निर्हेतीन् तीर्थयात्रिणः, सहायसैन्यस्य अभावम्, विश्वासरावस्य युद्धे अदृश्यत्वं इत्यादीन् सर्वान् दृष्ट्वा स्वस्य कुञ्जरतः लङ्घनम् कृत्वा अग्रे युद्धम् कर्तुम् गतवान्। विश्वासरावः मस्तके गोलिकाप्रहारेण मृत्युम् उपगतवान्। सदाशिवभावः अङ्गरक्षकैः साकम् आमरणम् युद्धं कृतवान्। सदाशिवस्य त्रयः अश्वाः मारिताः। युद्धे पराजयम् निश्चितम् इति ज्ञात्वा मल्हाररावहोल्करः स्वसेनादलेन सह पलायितः। मराठासेना पराजिता जाता। 15000 सनिकैः ग्वाल्यिरनगरः अगम्यत परन्तु शेषसेनिकाः निर्हेतयः च मारिताः।<ref name="K.RoyIHB" /> == परिणामकारणानि == अब्दालिसेना मराठासेनायाः अपि महत्तरा अपिच सुकल्पिता। मराठापादसेना युरोपदेशीया सेना इव रचिता अपिच फ़्रान्स्देशीयाभिः शतघ्नीभिः सुस्सजिता परन्तु मराठाशतघ्न्यः अफ़्घान्दलस्य शतघ्न्यः इव न गतिशीलाः। अफ़्घान्शतघ्न्यः मराठाशतघ्नीभ्यः अपि शक्तिवत्यः।<ref>{{cite book|title=Medieval India: From Sultanate to the Mughals Part II|last=Chandra|first=Satish|year=2004|publisher=Har-Anand|chapter=Later Mughals|location=|isbn=81-241-1066-2|page=|pages=}}</ref> एवमेव मराठासेनापतयः कलहकारिणः आसन्। सर्वाः एव स्वातन्त्रराज्यानि स्थापितुम् ऐच्छन् तथा सामान्यशत्रुम् विरोधयितुम् नाशक्यत।<ref>{{cite book|title=The Cambridge History of India: The Mughul period, planned by W. Haig|volume=4|last=James Rapson|first=Edward|authorlink=|author2=Wolseley Haig|author3=Richard Burn|author4=Henry Dodwell|author5=Robert Eric Mortimer Wheeler|year=1937|publisher=Cambridge University Press|chapter=|isbn=|page=448}}</ref> युद्धरचनाविषये निर्णीतस्य चक्रव्यूहस्य काश्चन नायकाः समर्थनम् नाकुर्वन् अपितु आकस्मिक-प्रहाराणां प्रस्तावमकुर्वन्।{{cn|date=April 2017}} मराठासैनिकाः पुणेतः 1000 मीलदूरे एकाकिनः अयुध्यत।<ref name="rediff">{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/column/250-years-on-battle-of-panipat-revisited/20110113.htm|title=250 years on, Battle of Panipat revisited|publisher=Rediff.com|date=13 January 2011|accessdate=26 March 2012}}</ref> पेशवाबालाजिबाजीरावेन मळ्हाररावरघुनाथरावयोः स्थाने सदाशिवरावस्य नियोजनम् दुर्भाग्यपूर्णम् आसीत् यतोहि सदाशिवरावेन उत्तरभारतस्य भूगोलिकराजनैतिकपरिस्थितयः न ज्ञाताः।<ref>Claude Markovits, A history of modern India, 1480–1950. p. 207.</ref> यदि होल्करः पलायनं नाकरोत् तथापि मराठाविजयम् असंभवम्। यदि होल्करेण समर्थिता सहसाप्रहारनीतिः स्वीकृता जाता तर्हि विजयम् सम्भवम् इति मन्यन्ते इतिहासकाराः। अब्दालिः अधिकसमये भारतक्षेत्रे सेनायाः पोषणं कर्तुं न अशक्नोत्।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jpXijlqeRpIC&pg=PA80|title=India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil|first=Kaushik|last=Roy|publisher=Orient Blackswan|year=2004|isbn=978-8-17824-109-8|page=91}}</ref> == युद्धानन्तरम् नरसंहारः == अफ़्घान्सेनायाः अश्वारोहीनः शूलधारिनः च पानिपतवीथीषु करुणं विना दशसहस्रशः सैनिकान् तीर्थार्थिनः मारितवन्तः।<ref name="jgd" /><ref name="tss" /> स्त्रियः बालाः दास्यम् गतवन्तः। 14 वर्षात् वयोधिककानां शिरांसि स्वजनसम्मुखे छिन्नानि कृतानि। येषाम् स्वजनाः मारिताः ताः अफ़्घाननायकाः हिन्दून् मारितुम् पानीपते अन्यक्षेत्रे च अनुमताः।<ref name="Rlson" /> शिरसाम् सङ्ग्रहाः शिबिरबहिः स्थापिताः। युद्धानन्तरम् 40000 मराठासैनिकाः मारिताः इति शुजाउद्दौलहस्य मन्त्रिणा युद्धे साक्षिणा च काशिराजेन लिखितम्।<ref name="jgd" /><ref name="tss" /> पानिपते अर्धलक्ष्याः मराठीजनाः आसन् युद्धे 40000 हताहताः इति हामिल्टन्वर्यस्य बाम्बेगजेट्समाचरपत्रे लिखितम्।{{cn|date=April 2017}} मराठानार्यः पनिपते बालात्कारभयात् स्वहत्याम् कर्तुम् कूपेषु पतिताः।<ref name="Rlson" /> बन्धिनः ऋषभशकटानाम् उष्ट्राणाम् कुञ्जराणाम् च उपरि आरूढानां पञ्चराणाम् अन्तः बद्धाः अपहृताश्च।<ref name="Rlson" /> सियारउतमुताखिरिनः अलिखत्:<ref name="Rlson">{{cite book|first=H. G.|last=Rawlinson|title=Cambridge History of India|volume=IV|page=424 and n.}}</ref>{{full|date=April 2017}} {{cquote|दुःखिनः बन्धिनः बहुदीर्घायाः अनुपङ्क्तेः आनीताः स्वंल्पखाद्यम् पेयजलम् च प्राप्ताः तर्हि विमस्तकिताः, नार्यः बालकाः दास्यम् गतवन्तः - 22000 सर्वे एव श्रीमन्तः}} == युद्धानन्तरम् == [[सञ्चिका:Mahadaji_Sindhia.jpg|लघुत्तम|237x237पिट|महद्जिसिन्धियावर्यः सः सेनापतिः उत्तरम् मराठाशासनाय जितवान्]] विश्वासरावभावयोः मृतदेहौ प्राप्तौ तथा अन्त्यक्रिया जाता।<ref name="Pradeep Barua" /> भावभार्या पार्वतीबायी होल्करेण रक्षिता पुणेनगरे अगच्छत्। असूचितः पेशवाबालाजीबाजीरावः नर्मदातटे समाचारम् प्राप्नोत्। सः शोकपूर्णः पुणे प्रतिगतवान् एवम् शोककारणात् मृत्युम् गतवान्।<ref name="K.RoyIHB" /> नजीबस्य प्रचोदनेन जङ्कोजिसिन्धियासेनापतिः बन्धितः ततः मारितश्च। अफ़्घान्सैनिकैः इब्रहीम्गार्दीसेनापतिः प्रपीडितो मारितश्च।<ref name="Pradeep Barua">{{cite journal|first=Pradeep|last=Barua|title=Military Developments in India, 1750–1850|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-military-history_1994-10_58_4/page/616|volume=58|issue=4|year=1994|page=616|journal=Journal of Military History|jstor=2944270|doi=10.2307/2944270|subscription=yes | issn = 0899-3718 }}</ref> पराजितस्य मराठाराज्यस्य शक्तिः लघूकृता, तथापि पूर्णभारते प्रबलतमं राज्यमासित्। दशवर्षानन्तरं देहली पुनर्विजिता। किन्तु पराजयस्य पञ्चाशत्वर्षानन्तरं आङ्ग्लैः त्रिषु युद्धेषु साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्। <ref>{{cite book|first=Jadunath|last=Sarkar|authorlink=Jadunath Sarkar|title=Fall of the Mughal Empire|publisher=Longmans|year=1950|page=235}}</ref> युद्धे जाटराज्ञः सूरजमलस्य अनुपस्थितः ततः तस्य हानिः न जाता। जाट्राज्यम् पलायितेभ्यः मराठासैनिकयात्रिभ्यः सहाय्यम् प्रदीयते स्म।  परंतु सूरजमलः नजीबविरुद्धम् 1763 तमे वर्षे युद्धे हतो जातः। {{cn|date=April 2017}} अब्दालिः अल्पकाले उत्तरभारतस्य विजेयता असीत्। परन्तु स्वस्य सेनापतीनाम् सामन्तानाम् वादानुवादम्, वेतनस्य अभावतः सैनिकानाम् असन्तुष्टिः, भारतस्य उष्णवातावरणम्, अन्यमराठासेनायाः लक्षसैनिकानाम् प्रतिकाराय स्वजनरक्षाणार्थम् च दक्षिणतः आगमनस्य किंवदन्ती इत्यादिभ्यः कारणेभ्यः अब्दालिदलं छिन्नं जातम्। {{cn|date=April 2017}} अब्दालिः संग्रामे विजयं प्राप्तवान् किंतु स्वसैन्यस्य तीव्रं नष्टम् जातं, तर्हि सः मराठादलाय शान्तिप्रस्तावम् अप्रेषयत्। इत्यादिभ्यः परिस्थितिभ्यः सः अब्दालिः भारतात् गतवान् किन्तु कदापि न प्रत्यागतवान्। अपगमनात् पूर्वम् भारतस्य सर्वान् शासाकान् रोबर्ट्क्लाइवम् चापि शाह-आलमः सम्राट् इति मन्यताम् इति आज्ञापितवान् सः।<ref name="mohsiniInvasions">{{cite web|url=http://www.afghan-network.net/Culture/ahmadshah.html|title=Invasions of Ahmad Shah Abdali|publisher=afghan-network.net|first=Haroon|last=Mohsini|accessdate=13 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070813210837/http://www.afghan-network.net/Culture/ahmadshah.html|archivedate=13 August 2007 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> नजीबः सम्राजः प्रतिनिधिः इव नियुक्तः अपिच नजीबः मुनीरश्च चत्वारिंशत्लक्ष्यरुप्यकाणि प्रतिसंवत्सरे अब्दालिम् प्रेषयताम् इति आज्ञापितौ।<ref name="mohsiniInvasions" /> उत्तरभारते अब्दालेः इदम् अन्तिमम् युद्धाभियानम् आसीत् यर्हि सीखाः सफल-विप्लवान् कृतवन्तः।<ref>{{cite book|last=MacLeod|first=John|title=The History of India|url=https://archive.org/details/historyofindia0000mcle|year=2002|publisher=Greenwood Press}}</ref>{{Pn|date=April 2017}} युद्धतः लाभः तु अल्पः एव आसीत्। 16-अक्तोबर्मासे 1772 वर्षे सः गान्धारे मृत्युम् गतः। शुजाउद्दौलः अफ़्घान्दले स्वस्य मेलनेन पश्चात्तापम् अन्वाभवत्। स्वजनाः शियावर्गतः आसन् किन्तु अफ़्घान्दले शुन्निवर्गिनः आसन् तर्हि मतभेदः उत्पन्नः। सः सदाशिवाय गुप्तचरैः प्रेषिते पत्रे अफ़्घान्दले मेलनेन पश्चात्तापस्य प्रकटितवान्।{{cn|date=April 2017}} युद्धानन्तरम् फ़ैजुल्लाह्खानाय शिकोहाबादम् अपिच सादुल्लाह्खानाय फ़िरोजाबादम् प्रदत्तम्। नजीबः साधुः शासकः आसीत् किंतु 1770 मरणोत्तरे रोहिल्लराज्यम् ईस्ट्इण्डियाकम्पन्या पराजितम्।{{cn|date=April 2017}} == महत्त्वम् == मराठासाहसम् अब्दालिना प्रशंसितम्।<ref>{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/uday-mahurkar-on-lost-marathas-of-third-battle-of-panipat-and-rod-community/1/168513.html|title=The lost Marathas of third battle of Panipat|work=India Today|date=2012-01-12|accessdate=2017-04-05}}</ref> अस्मिन् युद्धे एकस्मिन् दिने एव हताहतस्य संख्या तीव्रास्ति। भारतपाकिस्थानयोः युद्धेभ्यः पूर्वम् जम्बूद्वीपस्य द्वयोः स्थानीयसेनयोः मध्ये युद्धमिदमन्तिममस्ति। स्वराज्यम् रक्षितुम् मुघलाः अफ़्घान्दलस्य आह्वानम् देहलीं प्रति अकुर्वन्। मुघलाः अल्पेषु क्षेत्रेषु एव शासनम् कर्तुम् अशक्नुवन् अपिच सैन्यशक्तिः अतः परम् न्यूना जाता। 1857 वर्षे विफलविप्लवे भागम् अवहत् इति आङ्ग्लैः आरोपितः तदनन्तरम् मुघाल्साम्राज्यम् समाप्तम् जातम्। मराठाविस्तारम् स्थगितम् जातम् अपिच आन्तरिक-वादविवादम् उत्पन्नम्। माधवरावस्य शासनकाले मराठादलं पुनः प्रबलं भूत्वा तथैव 1771 तमे वर्षे उत्तरभारते शासनम् स्थापितवत् देहलीम् पुनर्विजितवत् च। माधावरावस्य निधनात् वादविवादम् पुनरुत्पन्नम् तथा आङ्ग्लैः पराजयम् जातम्, 1818 वर्षे मराठासाम्राज्यस्य समाप्तिः जाता। अस्मिन् काले येषाम् विप्लवस्य कारणेन अब्दालिः युद्धम् आरब्धवान् ताः सीखाः तु अप्रभाविताः आसन्। ते पुनर्विजितवन्तः लाहौरम् (लवपुरम्) पुनरजयत। अब्दालिः मार्च्मासे 1764 वर्षे पुनरागतः किंतु अफ़्घानिस्थाने द्रोहात् सप्ताहद्वायानन्तरम् प्रत्यागतवान्। 1767 वर्षे अपि पुनरागतः किंतु किमपि सङ्घर्षम् जेतुम् अशक्तः आसीत्। स्वस्य सैनिकाः सदा वेतनस्य अभावात् कुप्ताः आसन् तर्हि अब्दालिः पुञ्जाबम् सिखेभ्यः अत्यजत्। 1849 पर्यन्तम् सिखशासनम् अभवत् तत्वर्षानन्तरम् आङ्ग्लशासनम् आसीत्। रड्यार्ड्किप्लिन्गस्य "सिन्धियासह देह्ल्याम्" इति काव्ये इदम् युद्धम् स्मृतम्। मराठाशौर्यप्रदर्शनम् अपि स्मर्तव्यम्। संताजीवाघ्वर्यस्य शवः चत्वारिंशदाधिकम् घातकक्षतैः सह लब्धः। विश्वासरावसदाशिवयोः साहसम् अफ़्घान्दलेनापि प्रशंसितम्।<ref>{{cite web|url=http://www.panipatrefinery.net/left.asp?mSection=General|title=Walking the streets of Panipat|last=Rao|first=S|publisher=Indian Oil News|accessdate=8 April 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080428055719/http://www.panipatrefinery.net/left.asp?mSection=General|archivedate=28 April 2008 <!--DASHBot-->|deadurl=no}}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist|30em}} == अन्यलेख्यानि == * H. G. Rawlinson, ''An Account Of The Last Battle of Panipat and of the Events Leading To It,'' Hesperides Press (2006) {{ISBN|978-1-4067-2625-1}} * [[Vishwas Patil]], ''Panipat"&nbsp;– a novel based on the 3rd battle of Panipat, Venus (1990)'' * Uday S. Kulkarni, A Non Fiction book – 'Solstice at Panipat – 14 January 1761' Mula-Mutha Publishers, Pune (2011). {{ISBN|978-81-921080-0-1}} An Authentic Account of the Campaign of Panipat. * Third Battle of Panipat by Abhas Verma {{ISBN|9788180903397}} Bharatiya Kala Prakashana == बहिःस्थाः जालपृष्ठाः == {{Sister project links|Battle of Panipat (1761)}} * [http://archaeologyharyana.nic.in/pic13.html Panipat War memorial Pictures] * [http://panipat.nic.in/home.htm District Panipat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629193110/http://panipat.nic.in/home.htm |date=29 June 2007 }} * [http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume12/airavat.html#1 Was late mediaeval India ready for a Revolution in Military Affairs? Part II Airavat Singh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131120031844/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume12/airavat.html#1 |date=20 November 2013 }} * [http://www.4dw.net/royalark/Afghanistan/durrani1.htm Detailed genealogy of the Durrani dynasty] * [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00maplinks/colonial/joppenlate1700s/joppenlate1700s.html Historical maps of India in the 18th century] {{Navboxes|list={{Durrani Empire}} {{MarathaEmpire}}}} {{Mughal Empire|state=expanded}} {{Use dmy dates|date=February 2011}} {{DEFAULTSORT:Panipat (1761), Battle of}} [[वर्गः:मराठासाम्राज्यम्]] [[वर्गः:Battles involving the Mughal Empire]] [[वर्गः:Conflicts in 1761]] [[वर्गः:Battles involving the Durrani Empire]] [[वर्गः:Battles involving the Indian kingdoms]] [[वर्गः:Panipat]] [[वर्गः:Rohilla]] [[वर्गः:Battles of the Early Modern era]] [[वर्गः:भारतस्य इतिहासः]] [[वर्गः:१७६१]] [[वर्गः:1760s in the Durrani Empire]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] [[वर्गः:हरियाणाराज्यस्य इतिहासः]] fbp5ezrkgwss1480yaix3o6djrkoxwb 0 65888 500141 493703 2026-08-11T18:44:41Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500141 wikitext text/x-wiki [[File:Blood donation at Fleet Week USA.jpg|thumb|रक्तदानम्]] कश्चित् स्वेच्छया [[रक्तम्|रक्तं]] ददाति चेत् सा क्रिया रक्तदानम् इति उच्यते। एवं सङ्ग्रहीतं रक्तं रोगिणे दीयते। अथवा विभागीकरणप्रक्रियया औषधनिर्माणार्थम् उपयुज्यते। अभिवृद्धिशीलेषु राष्ट्रेषु बहवः निश्शुल्कं सेवाभावनया रक्तं यच्छन्ति। दरिद्रराष्ट्रेषु धनार्थमपि रक्तस्य विक्रयणं कुर्वन्ति। रक्तदानेन दानिनः कापि हानिः नास्ति। सूचीप्रवेशने कदाचित् अल्पप्रमाणेन वेदनायाः अनुभवः भवेत्। रक्तदानानन्तरं केषाञ्चित् श्रान्तिः अपि स्यात्। परन्तु रक्तदानाय दानी अर्हः वा इति परीक्ष्य एव रक्तं स्वीक्रियते। रक्तदानेन नष्टा व्यक्तेः शक्तिः कतिपयदिनानन्ततं पुनरुज्जीविता भविष्यति।<ref>{{citeweb|url=http://www.givelife2.org/donor/faq.asp#3|title=FAQs About Donating Blood|accessdate=2009-10-26|publisher=American Red Cross Biomedical Services}}</ref> प्रायेण एकस्मात् ४५० मिलिलीटर् परिमितं रक्तं स्वीक्रियते। == रक्तदानस्य भेदाः == [[File:Blood Drive Bus 2008 March MA.JPG|thumb|रक्तसङ्ग्रहणस्य यानम्]] रक्तं यः प्राप्नोति तस्य आधारेण रक्तदानं बहुधा विभक्तम्।<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/donateblood/directed.html|title=Directed Donation|publisher=Mayo Clinic|accessdate=2008-06-25}}</ref> कदाचित् रक्तस्वीकर्ता स्वस्यैव रक्तं पूर्वं सङ्गृह्य शस्त्रचिकित्साकाले तत् स्वीकरोत। इदं स्वयंपूरणदानम्।<ref>{{cite web|url=http://www.aabb.org/Content/About_Blood/Facts_About_Blood_and_Blood_Banking/fabloodautoallo.htm|title=Autologous (self-donated) Blood as an Alternative to Allogeneic (donor-donated) Blood Transfusion|publisher=[[AABB]]|accessdate=2008-06-25|archive-date=2008-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612135452/http://www.aabb.org/Content/About_Blood/Facts_About_Blood_and_Blood_Banking/fabloodautoallo.htm|deadurl=yes}}</ref> औषधार्थं विशिष्टेभ्यः दानिभ्यः रक्तं स्वीक्रियते। ते अलोजनिक् दानिनः इत्युच्यन्ते।<ref>{{cite web|url=http://www.aabb.org/Content/Members_Area/Members_Area_Regulatory/Blood_Component_Preparation_and_Testing/plasbpac061302.htm|title=Recovered Plasma|publisher=[[AABB]]|accessdate=2008-06-25|archive-date=2008-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080612060217/http://www.aabb.org/Content/Members_Area/Members_Area_Regulatory/Blood_Component_Preparation_and_Testing/plasbpac061302.htm|deadurl=yes}}</ref> रक्तदानप्रक्रियायां प्रतिराष्ट्रं भिन्नम् उपक्रमम् अनुसरति।<ref name="australiatips">{{cite web| url=http://www.donateblood.com.au/page.aspx?IDDataTreeMenu=45&parent=31 | title=Giving Blood -> What to Expect | publisher=Australian Red Cross Blood Service| accessdate=2007-10-06}}</ref><ref name="canadatips">{{cite web| url=http://www.bloodservices.ca/centreapps/internet/uw_v502_mainengine.nsf/page/The%20Donation%20Experience?OpenDocument| title=The Donation Experience| publisher=Canadian Blood Services| accessdate=2006-12-17| archive-date=2007-02-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20070203060915/http://www.bloodservices.ca/CentreApps/Internet/UW_V502_MainEngine.nsf/page/The%20Donation%20Experience?OpenDocument| deadurl=yes}}</ref><ref name="usarctips">{{cite web| url=http://www.givelife2.org/donor/tips.asp| title=Tips for a Good Donation Experience| publisher=American Red Cross| accessdate=2006-12-17| archive-date=2006-12-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20061214131808/http://www.givelife2.org/donor/tips.asp| deadurl=yes}}</ref> रक्तदानशिबिरम् इति कतिचन संस्थाः शिबिराणाम् आयोजनं कुर्वन्ति। अत्र रोगी न भवति, परन्तु दानिभ्यः रक्तं सङ्गृह्य तस्य उपयोगः क्रियते।<ref>{{cite web|url=http://www.givelife2.org/sponsor/|title=Sponsoring a Blood Drive|publisher=American Red Cross|accessdate=2008-06-25|archive-date=2008-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526101723/http://www.givelife2.org/sponsor/|deadurl=yes}}</ref>[[द्वितीयविश्वयुद्धम्|द्वितीयविश्वयुद्ध]]काले रक्तसङ्ग्रहणस्य कार्यं महता प्रमाणेन आरब्धम्।<ref>{{cite web|url=http://www.isbt-web.org/files/tt/TT63.pdf|format=pdf|title=ISBT Quarterly Newsletter, June 2006, "A History of Fresh Blood", page 15|accessdate=2008-07-31|publisher=[[International Society of Blood Transfusion]] (ISBT/SITS)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060813134203/http://www.isbt-web.org/files/tt/TT63.pdf|archivedate=2006-08-13|deadurl=yes}}</ref> ==रोगपरीक्षणम्== सामान्यतया स्वस्थः एव रक्तदानं कर्तुमर्हति। १८ वर्षेभ्यो न्यूनवयाः रक्तदानं कर्तुं नार्हति।<ref>{{cite web|url=http://www.donateblood.com.au/admin%5Cfile%5Ccontent1%5Cc5%5Cwaconsent%20.pdf|format=pdf|title=Parental consent form|publisher=Australian Red Cross Blood Service|accessdate=2008-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080625001730/http://www.donateblood.com.au/admin%5Cfile%5Ccontent1%5Cc5%5Cwaconsent%20.pdf|archivedate=2008-06-25|deadurl=no}}</ref> रक्तदानिनः अन्येऽपि कतिचन नियमाः सन्ति। तस्य रक्ते हिमोग्लोबिन् प्रमाणं १३ तः अधिकं स्याद्। तस्य मलेरिया, प्लेग् इत्यादिज्वरपीडितः न स्यात्। तस्य शस्त्रचिकित्सा न भवेत्। ड्रग्स् सेवनं न कुर्यात्। दानायोद्युक्ता महिला गर्भवती न स्यात्। == रक्तपरीक्षणम् == दानिनां रक्तपरीक्षणं कृत्वैव रक्तं स्वीक्रियते। अत्र रक्तस्य सर्वेऽपि अंशाः परीक्ष्यन्ते। दानिनः रक्तस्य विभागोऽपि परीक्ष्यते। सामान्यतया ओ विभागीयः सर्वेभ्यः रक्तं दातुं समर्थः भवति।<ref>{{cite web|url=http://donatebloodnow.org/apheresis/docs/Plasma_Fact%20Sheet.pdf|title=Plasma fact sheet|publisher=American Red Cross|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080625001730/http://donatebloodnow.org/apheresis/docs/Plasma_Fact%20Sheet.pdf|archivedate=2008-06-25|accessdate=2019-03-05|deadurl=yes}}</ref> परन्तु विश्वसंस्थायाः २००६ तमवर्षस्य परिशीलनानुगुणं पञ्चाशदधिकराष्ट्रेषु दानिनः रक्तस्य परीक्षणे पर्याप्तमात्रेण तृप्तिः न वर्तते। रक्तपरीक्षणं व्ययसाध्यम् इत्येतद् सम्यक् अपरीक्षणे मुख्यं कारणं भवति।<ref>{{cite web|url=http://www.advisorybodies.doh.gov.uk/acmsbtt/msbtsum280605.pdf|title=Advisory Committe on MSBTO, 28 June 2005|accessdate=2008-06-01|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528073208/http://www.advisorybodies.doh.gov.uk/acmsbtt/msbtsum280605.pdf|deadurl=yes}}</ref> ==रक्तदानप्रक्रिया== बहुधा दानी स्वकीयं रक्तमेव रोगिणे ददाति। क्वचित् रोगिणः कृते अपेक्षिता श्वेतरक्तकणाः, कृष्णरक्तकणाः प्लास्मा वा रोगिभ्यः पृथक्कृत्य दीयते। अवशिष्टाशः दानिने प्रत्यर्प्यते। शोधकान्युपयुज्य रक्तस्वीकरणं भवति। एषा प्रक्रिया अफेरेसिस् इत्युच्यते। <ref>{{cite journal |author=Sagi E, Eyal F, Armon Y, Arad I, Robinson M |title=Exchange transfusion in newborns via a peripheral artery and vein |journal=Eur. J. Pediatr. |volume=137 |issue=3 |pages=283–4 |year=1981 |month=Nov |pmid=7318840 |doi=10.1007/BF00443258 |url=http://www.springerlink.com/content/u18xn2491012nr8x/ | issn=0340-6199}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कदाचित् दानिनां रक्तस्य सङ्ग्रहणम् अन्यत्र अकृत्वा साक्षात् रोगिणे एव दीयते। परन्तु अयं क्रमः आधुनिककाले प्रायेण न अनुस्रियते।<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wnet/redgold/basics/bloodonhoof.html |title=Blood on the Hoof |publisher=Public Broadcasting Service |accessdate=2008-06-25 |archive-date=2008-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604035952/http://www.pbs.org/wnet/redgold/basics/bloodonhoof.html |deadurl=yes }}</ref> ==रक्तस्वीकरणम्== [[File:Blood donation needle.jpg|thumb|300px|रक्तस्वीकरणम्]] सामान्यतः हस्तस्य मध्यभागात्(कूर्परस्य विरुद्धभागात्) रक्तं स्वीक्रियते।<ref name="CKL arm prep">{{cite journal |author=Lee CK, Ho PL, Chan NK, Mak A, Hong J, Lin CK |title=Impact of donor arm skin disinfection on the bacterial contamination rate of platelet concentrates |journal=Vox Sang. |volume=83 |issue=3 |pages=204–8 |year=2002 |month=Oct |pmid=12366760 |doi=10.1046/j.1423-0410.2002.00219.x |url=http://www.doi.org/10.1046/j.1423-0410.2002.00219.x}}</ref>ततः पूर्वं रक्तस्वीकरणस्थानं रासायनिकवस्तुभिः स्वच्छीक्रियते। <ref>{{cite book |author=M. L. Turgeon|title=Clinical Hematology: Theory and Procedures |url= http://books.google.com/books?id=v2iyQBKx00kC&pg=PA30&lpg=PA30&dq=phlebotomy+complications&source=web&ots=GSRbgp8ydH&sig=T4APht_sZdr-zDtw0BfNu6vD-zU&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result#PPA30,M1 |accessdate= 2008-06-21 |edition= fourth |year= 2004 |publisher= Lippincott Williams & Wilkins |isbn= 0781750075 |pages= 30}}</ref> दानिनः हस्ते मृदु वस्तु किमपि दीयते। सः दानी करतलेन तस्य मर्दनं करोति। तेन रक्तप्रवाहः सुललितः भवति। [[File:Blood Donation 12-07-06 2.JPG|thumb|left|रक्तसङ्ग्रहणम्]] ==रक्तस्वीकरणप्रमाणम्== रक्तस्वीकरणप्रमाणं देशानुगुणं भिद्यते। प्रायेण २०० मिलिलीटर् तः ५५० मिलिलीटर् परिमितं रक्तं सङ्गृह्णन्ति। भारते प्रायेण ४५० मिलिलीटर् रक्तं सङ्गृह्यते। सङ्गृहीतं रक्तं सोडियं सिट्रेट्, फास्फेट्, ग्लूकोस्, डेक्स्ट्रोस्, आडनीन् युक्तेषु प्लास्टिक् स्यूतेषु संरक्ष्यते।<ref>{{cite journal |author=Akerblom O, Kreuger A |title=Studies on citrate-phosphate-dextrose (CPD) blood supplemented with adenine |journal=Vox Sang. |volume=29 |issue=2 |pages=90–100 |year=1975 |pmid=238338 |doi= 10.1111/j.1423-0410.1975.tb00484.x|url=}}</ref> कदाचित् इतराणि रासायनिकवस्तूनि च संयोज्यन्ते। इदं रक्तं ४२ दिनाभ्यन्तरे रोगिणे दीयते अथवा रक्तात् प्लास्मा उत्पाद्यते। <ref>{{cite web|url=http://history.amedd.army.mil/booksdocs/wwii/blood/chapter7.htm|title=Plasma Equipment and Packaging, and Transfusion Equipment|publisher=Office of Medical History ([[OTSG]])|accessdate=2008-06-19|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609105142/http://history.amedd.army.mil/booksdocs/wwii/blood/chapter7.htm|deadurl=yes}}</ref> सामान्यतया रक्तकेन्द्रेषु दानिभ्यः रक्तदानानन्तरं किमपि पानीयं दीयते। रक्तस्वीकरणस्थानं परितः रक्तं यथा बहिः न निस्सरेत् तथा प्रतिरोधः क्रियते।.<ref>{{cite web|url=http://siba2.unile.it/ese/issues/288/660/RelazDonazSanguigne_p6.pdf|title=Report on the promotion by Member States of voluntary unpaid blood donation|publisher=Commission of the European Communities|accessdate=2008-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080803020034/http://siba2.unile.it/ese/issues/288/660/RelazDonazSanguigne_p6.pdf|archivedate=2008-08-03|deadurl=no}}</ref> रक्तदानानन्तरं 10-15 निमेषान् यावत् दानी दानस्थाने एव भवति। श्रान्तता अनुभूयते चेत् तस्य चिकित्सा अपि क्रियते।<ref>{{cite journal |author=Eder AF, Hillyer CD, Dy BA, Notari EP, Benjamin RJ |title=Adverse reactions to allogeneic whole blood donation by 16- and 17-year-olds |journal=JAMA |volume=299 |issue=19 |pages=2279–86 |year=2008 |month=May |pmid=18492969 |doi=10.1001/jama.299.19.2279 |url=https://archive.org/details/sim_jama_2008-05-21_299_19/page/2279}}</ref> ==बाह्यसम्पर्काः== {{reflist}} 6ev0wxavp3s4ui2g81fd5axlmkj7w6i 0 66581 500150 500062 2026-08-11T18:59:24Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500150 wikitext text/x-wiki श्येनः कश्चन महापक्षी। श्येनस्य ७४ प्रभेदाः वर्तन्ते इति जीवविज्ञानिनः वदन्ति।<ref name="m228">{{cite book | last = Avasthī | first = Sureśa | author2 = Indujā Avasthī | title = Chambers English-Hindi Dictionary | publisher = Allied Publishers | year = 1981 | page = 380 | url = https://www.google.co.in/books/edition/Chambers_English_Hindi_Dictionary/d4srdecSTS4C?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%A8&pg=PA380&printsec=frontcover | access-date = 26 April 2026 }}</ref> ==प्रकृतिः== [[File:Offspring_of_an_Eagle.jpg|thumb|नीडात् पतितः श्येनशावकः।]] श्येनः आकारेण महान् भवति। सः मांसं खादति। मांसखादने तस्य चञ्चूः, पादनखाश्च अनुकूलाः भवन्ति। अन्यपक्षिणां चञ्च्वाः अपेक्षया श्येनस्य चञ्चूः भारयुता बलिष्ठा च भवति। प्रायेण श्येनः कृष्णवर्णीयः भवति। श्येनः आकाशे उपरिभागे एव डयते। तस्य नेत्रं तीक्ष्णं भवति। मारिषस्य श्येनस्य नेत्रस्य प्रमाणं मानवनेत्रस्य प्रमाणात् द्विगुणितं वर्तते। श्येनस्य दर्शनशक्तिः मानवस्यापेक्षया चतुर्गुणिता भवति।.<ref>{{cite journal|last=Shlaer|first=Robert|year=1972|title=An Eagle's Eye: Quality of the Retinal Image|journal=Science|volume=176|issue=4037|pages=920–922|doi=10.1126/science.176.4037.920|url=http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|accessdate=16 April 2012|pmid=5033635|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130130226/http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|archivedate=30 November 2012|df=dmy-all}}</ref> पुंश्येनस्य अपेक्षया स्त्रीश्येन आकारेण महान् भवति।<ref>{{cite book|author=Leclerc, Georges|author2=Louis, Comte de Buffon|title=The Natural History of Birds: From the French of the Count de Buffon; Illustrated with Engravings, and a Preface, Notes, and Additions, by the Translator|url=https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02298-9|pages=60–|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429190712/https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|archivedate=29 April 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Grambo2003">{{cite book|author=Grambo, Rebecca L.|title=Eagles|url=https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|year=2003|publisher=Voyageur Press|isbn=978-0-89658-363-4|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430184052/https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|archivedate=30 April 2016|df=dmy-all}}</ref> महावृक्षेषु बहु उपरिभागे श्येनाः नीडं रचयन्ति। प्रायेण श्येनः अण्डद्वयं सृजति। परन्तु प्रथमतया जातः शिशुः अपरम् अण्डं नाशयति। एवं प्रथमशिशुः प्रायेण स्त्री एव भवति, यश्च आकारेण महान् भवति।<ref name= gambo>{{cite book | last = Grambo | first = Rebecca L | title = Eagles | url = https://archive.org/details/eagles00gram | year = 2003 | publisher = Voyageur Press | isbn =978-0-89658-363-4 |page = [https://archive.org/details/eagles00gram/page/n33 32] }}</ref><ref name= stinson>{{cite journal | last= Stinson | first= Christopher H| year=1979 | title= On the Selective Advantage of Fratricide in Raptors | url= https://archive.org/details/sim_evolution_1979-12_33_4/page/1219 | journal= Evolution | volume= 33 | issue = 4| pages= 1219–1225 | doi =10.2307/2407480 | jstor= 2407480}}</ref> स्टेल्लर् समुद्रश्येनः प्रायेण ९ के.जि भारयुतः भवति। एषः श्येनेषुः भारतमः।<ref name="RaptorsWorld">{{Cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=James |first2=David A. |last2=Christie |others=illustrated by Kim Franklin, David Mead, and Philip Burton |title=Raptors of the World |publisher=Christopher Helm |year=2001 |location=London, UK |pages=406–08 |isbn=0-7136-8026-1}}</ref> न्यूनभारयुतः श्येनो नाम सौत् निकोबार् सर्पेण्ट् श्येनः। सः 450 ग्रां परिमितः भवति।<ref>{{cite web|title=Amazing Bird Records|publisher=Trails.com|accessdate=20 July 2012|url=http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620215454/http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|archivedate=20 June 2017|df=dmy-all}}</ref> ==प्रभेदाः== [[File:Golden Eagle in flight - 5.jpg|thumb|डयानः श्येनः|left]] मुख्यरूपेण श्येनानां चत्वारः प्रभेदाः प्रसिद्धाः। मीनश्येनाः, लघुपादश्येनाः, सर्पश्येनाः महारण्यश्येनाः चेति। मीनश्येनाः महाश्येनाः। उत्तरअमेरिकादेशे प्रायेण समुपलभ्यन्ते। एते समुद्रजीविनः भुक्त्वा जीवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sea_eagle</ref> लघुपादश्येनाः सर्वत्र वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Booted_eagles</ref>सर्पश्येनाः सर्पं भुञ्जते। एते [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिकाखण्डे]] [[एशिया]]खण्डस्य दक्षिणभागे च वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Circaetinae</ref> महारण्यश्येनाः [[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|अमेरिकाखण्डस्य]] अरण्येषु भवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Harpy_eagle</ref> ==सांस्कृतिकं महत्त्वम्== [[File:Garuda by Hyougushi in Delhi.jpg|thumb|विष्णोः वाहनम् (अत्र श्येनस्य चञ्चूः पक्षौ च विद्येते।)]] प्रायेण सर्वेषां देशानां संस्कृतिषु श्येनपक्षी विशिष्टं स्थानम् आवहति। [[विष्णुः|विष्णोः]] वाहनं गरुडः श्येनस्य चञ्चूं पक्षौ च धरति इति कथा प्रसिद्धा। एटाना इति राजानां कश्चन श्येनः स्वर्गं नीतवान् इति ग्रीक् देशीयकथायां वर्णितं वर्तते।<ref name="m790">{{cite book | last=Prothero | first=Donald R. | title=The Story of the Dinosaurs in 25 Discoveries: Amazing Fossils and the People Who Found Them | publisher=Columbia University Press | year=2019 | isbn=0231546467 | page=265 | url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Story_of_the_Dinosaurs_in_25_Discove/sIl-DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%AA%97%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%A1+%E0%AA%AA%E0%AA%95%E0%AB%8D%E0%AA%B7%E0%AB%80+%E0%AA%AF%E0%AB%81%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B6%E0%AB%80%E0%AA%AF%E0%AA%BE+%E0%AA%96%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%87&pg=PT265&printsec=frontcover | accessdate=26 April 2026}}</ref><ref name="Horowitz1998">{{cite book|last1=Horowitz|first1=Wayne|title=Mesopotamian Cosmic Geography|date=1998|publisher=Eisenbrauns|location=Winona Lake, Indiana|isbn=0-931464-99-4|pages=43–59|url=https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|ref=harv|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206144500/https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|archivedate=6 December 2017|df=dmy-all}}</ref>श्येनः साक्षात् सूर्यं द्रष्टुं शक्नोति इति लुकान् इत्यस्य पिल्ली इत्यस्य च मध्यकालीन लेखकयोरभिप्रायः।<ref>Badke, David. ''[http://bestiary.ca/beasts/beast232.htm The Medieval Bestiary] ''</ref>[[केनडा]]देशे श्येनस्य आखेटकं निषिद्धं वर्तते।<ref>{{cite news|first=Lena|last=Sin|title=Charges laid in eagle-poaching case|url=http://www.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|work=The Province|publisher=CanWest MediaWorks Publications Inc.|date=30 April 2006|accessdate=20 November 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090531090255/http://www2.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|archivedate=31 May 2009|df=dmy-all}}</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] 9qgxstzq9gtnv2m82h25gd0dzq5ngei 0 67891 500147 500012 2026-08-11T18:56:00Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500147 wikitext text/x-wiki [[File:Grus leucogeranus male.jpg|thumb|left]] बकः दीर्घपादयुक्तः, दीर्घग्रीवायुक्तः कश्चन पक्षिविशेषः। विविधजातिषु बकानां पञ्चदश प्रभेदाः विद्यन्ते। बकाः ग्रीवां बहिः नुदन्तः डयन्ते। [[अण्टार्क्टिका|अण्टार्क्टिकां]] [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकां]] च अतिरिच्य विश्वे सर्वत्र बकाः निवसन्ति। ते लघुजन्तून् [[मत्स्याः|मीनान्]] च खादन्ति। कदाचित् बकाः दूरदेशं प्रयान्ति। जलमूलस्य पार्श्वे नीडं निर्माय वसन्ति। वर्षे अण्डद्वयम् उत्पादयन्ति<ref name=EoB>{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Archibald, George W.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/95 95]–96|isbn= 1-85391-186-0}}</ref>। मानवस्य कारणतः अद्य बकाः अपायस्थितौ वर्तन्ते। ==प्रकृतिः== [[File:Sandhill bare areas.jpg|thumb|right|रक्तशिराः बकः]] बकः विश्वे उन्नततमः डयमानः पक्षी वर्तते। रक्तवर्णीयशिरसः बकस्य भारम् १२ के.जि परिमितं भवति। पुरूषस्त्रीपक्षिणोः तथा महान् भेदः न दृश्यते परन्तु पुरुषपक्षी आकारे बृहत्तरः भवति। <ref name = "HBW">{{Cite book | first = George | last = Archibald | first2 = Curt | last2 = Meine |editor-first = Josep | editor-last = del Hoyo | editor2-first = Andrew | editor2-last = Elliott | editor3-last = Sargatal | editor3-first = Jordi | contribution = Family Gruidae (Cranes) | title = [[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 3, Hoatzin to Auks | year = 1996 | pages = 60–81 | place = Barcelona | publisher = Lynx Edicions | isbn = 84-87334-20-2}}</ref> बकस्य कशेरुः श्वासकोशेन सम्बद्धः भवति, येन दूरं डयितुं साहाय्यं भवति।<ref name="sternum">{{cite journal|last=Gaunt|first=Abbot |author2=Sandra L. L. Gaunt |author3=Henry D. Prange |author4=Jeremy S. Wasser|title=The effects of tracheal coiling on the vocalizations of cranes (Aves; Gruidae)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1987-06_161_1/page/43|journal=Journal of Comparative Physiology A|year=1987|volume=161|issue=1|pages=43–58|doi=10.1007/BF00609454}}</ref> ==निवासस्थानानि== [[अण्टार्क्टिका|अण्टार्क्टिकां]] [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकां]] च अतिरिच्य विश्वे सर्वत्र बकाः निवसन्ति। [[जम्बुद्वीपः|पूर्व-एशिया]] बकानां मुख्यम् आवासस्थानं वर्तते, यत्र बकानां सप्त प्रभेदाः दृश्यन्ते। [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिकायां]] पञ्चषाः बकानां प्रभेदाः दृश्यन्ते। [[आस्ट्रेलिया]]-[[यूरोपखण्डः|यूरोप्]]-[[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|उत्तर-अमेरिकाखण्डेषु]] बकानां प्रभेदद्वयं विद्यते।.<ref name = "HBW"/> यत्र आद्रतायुक्तः विशालः प्रदेशः भवति तत्र वसन्ति। केचन बकाः आद्रयुक्तप्रदेशे उशित्वा शावकान् भोजयितुं तृणयुक्तप्रदेशं गच्छन्ति। गर्भधारणावधौ बकाः आर्द्रतायुक्तप्रदेशे एव तिष्ठन्ति। कतिचनप्रभेदास्तु तृणयुक्तप्रदेशे एव नीडं निर्माय वसन्ति<ref name = "HBW"/>। ==स्वभावः== [[File:Black Necked Cranes(Grus Nigricollis) pair at Tsokar,Ladakh.jpg|thumb|आहारम् अन्विष्यन्तः बकाः]] बकाः समूहरूपेण तिष्ठन्ति। खादनसमये परस्परं दत्त्वा खादन्ति। बकशावकाः कदाचित् आहारार्थं कूजनं कृत्वा सूचनां यच्छन्ति<ref>{{cite web |url=http://www.craneworld.de |title=craneworld.de |publisher=craneworld.de |accessdate=2012-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720225944/http://www.craneworld.de/ |archive-date=2012-07-20 |dead-url=yes |df= }}</ref>। बकः सस्याहारं मांसाहारं च खादति। भूमौ अन्विष्य धान्यानि लघु कीटान् च खादन्ति। जलात् मीनान् च गृह्णन्ति<ref name = "HBW"/>। ==उल्लेखः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] 52t19xgyk4zsqqxtjkicebs3dwf33c9 0 81014 500144 492491 2026-08-11T18:50:42Z InternetArchiveBot 31833 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500144 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Personality disorders|image=|caption=|field=[[Psychiatry]]; [[clinical psychology]]|symptoms=|complications=|onset=|duration=|causes=|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=|treatment=|medication=|prognosis=|frequency=9-11%|deaths=}} '''व्यक्तित्वविकाराः''' ( '''PD''' ) [[मानसिकरोगः|मानसिकविकारानाम्]] एकः वर्गः अस्ति यस्य विशेषता अस्ति यत् व्यवहारस्य, संज्ञानस्य, आन्तरिक-अनुभवस्य च स्थायि- अनुकूल -प्रतिमानं भवति, यत् अनेकेषु सन्दर्भेषु प्रदर्शितं भवति तथा च व्यक्ति-संस्कृत्या स्वीकृतेभ्यः सन्दर्भेभ्यः विचलितं भवति <ref name="DSM-5-general personality disorder">{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=-JivBAAAQBAJ | title = Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders | location = Arlington, VA | pages = 646–49 }}</ref>। एते प्रतिमानाः पूर्वमेव विकसिताः भवन्ति, अनिर्विकल्पाः, महत्त्वपूर्णदुःखेन वा विकलाङ्गतायाः वा सह सम्बद्धाः भवन्ति । परिभाषाः स्रोतानुसारं भिन्नाः सन्ति, विवादस्य विषयः च एव तिष्ठन्ति <ref>{{Cite book | url = http://worldcat.org/oclc/52429596 | title = Handbook of personality disorders : theory and practice | date = 2004 }}</ref> <ref name="millon1">{{Cite book | title = Disorders of Personality: DSM-IV and Beyond | location = New York | page = 226 | coauthors = Theodore Millon }}</ref> <ref>{{Cite journal|title=European views on personality disorders: a conceptual history|pages=14–30}}</ref> । २. व्यक्तित्वविकारस्य निदानस्य आधिकारिकमापदण्डाः ''अन्तर्राष्ट्रीयरोगवर्गीकरणस्य'' (ICD) षष्ठे अध्याये तथा अमेरिकनमनोरोगसङ्घस्य ''मानसिकविकारस्य निदानात्मकसांख्यिकीयपुस्तिकायां'' (DSM) सूचीकृताः सन्ति । व्यक्तित्वम्, मनोवैज्ञानिकरूपेण परिभाषितः, व्यक्तिगतमनुष्याणां भेदं कुर्वन्तः स्थायिव्यवहारस्य मानसिकलक्षणस्य समुच्चयः अस्ति । अतः व्यक्तित्वविकाराः सामाजिकमान्यताभ्यः अपेक्षाभ्यः च विचलितैः अनुभवैः व्यवहारैः च परिभाषिताः भवन्ति । येषां व्यक्तित्वविकारस्य निदानं भवति तेषां संज्ञानं, भावात्मकता, पारस्परिककार्यक्षमता, आवेगनियन्त्रणं वा कष्टानि अनुभवन्ति मनोरोगिणां कृते व्यक्तित्वविकारस्य प्रसारः ४० तः ६०% पर्यन्तं भवति । <ref>{{Cite journal|title=Personality disorder prevalence in psychiatric outpatients: a systematic literature review|journal=Personality and Mental Health|volume=8|issue=2|pages=91–101|date=May 2014|pmid=24431304|doi=10.1002/pmh.1252|issn = 1932-8621 }}</ref> <ref name=":6">{{Cite journal|title=Classification, assessment, prevalence, and effect of personality disorder|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_february-21-27-2015_385_9969/page/717|journal=Lancet|volume=385|issue=9969|pages=717–726|date=February 2015|pmid=25706217|doi=10.1016/s0140-6736(14)61995-4}}</ref> <ref>{{Cite journal|doi=10.1016/B0-08-043076-7/03763-3|title=Personality Disorders|journal=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|pages=11301–11308}}</ref> २. व्यक्तित्वविकारस्य व्यवहारप्रकाराः सामान्यतया किशोरावस्था, प्रौढतायाः आरम्भः अथवा कदाचित् बाल्यकालः अपि ज्ञायन्ते तथा च प्रायः जीवनस्य गुणवत्तायां व्यापकः नकारात्मकः प्रभावः भवति <ref name="DSM-5-general personality disorder"/> <ref>{{Cite book | coauthors = Otto F. Kernberg | title = Severe personality disorders : psychotherapeutic strategies | date = 1984 | location = New Haven }}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|title=Dimensions of DSM-IV personality disorders and life-success|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-disorders_2007-12_21_6/page/657|journal=Journal of Personality Disorders|volume=21|issue=6|pages=657–663|date=December 2007|pmid=18072866|doi=10.1521/pedi.2007.21.6.657}}</ref> व्यक्तित्वविकारस्य चिकित्सा मुख्यतया मनोचिकित्सा भवति । व्यक्तित्वविकारस्य प्रमाणाधारितमनोचिकित्सासु संज्ञानात्मकव्यवहारचिकित्सा, विशेषतया सीमान्तव्यक्तिविकारस्य च द्वन्द्वात्मकव्यवहारचिकित्सा च अन्तर्भवति <ref>{{Cite journal|title=Meta-Analysis and Systematic Review Assessing the Efficacy of Dialectical Behavior Therapy (DBT)|url=https://archive.org/details/sim_research-on-social-work-practice_2014-03_24_2/page/213|journal=Research on Social Work Practice|volume=24|issue=2|pages=213–223|date=March 2014|pmid=30853773|pmc=6405261|doi=10.1177/1049731513503047}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Dialectical behavior therapy for borderline personality disorder: a meta-analysis using mixed-effects modeling|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2010-12_78_6/page/936|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology|volume=78|issue=6|pages=936–951|date=December 2010|pmid=21114345|doi=10.1037/a0021015}}</ref> मनोविश्लेषणात्मकाः विविधाः उपायाः अपि उपयुज्यन्ते । <ref>{{Cite journal|title=The effectiveness of evidence-based treatments for personality disorders when comparing treatment-as-usual and bona fide treatments|url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2013-12_33_8/page/1057|journal=Clinical Psychology Review|volume=33|issue=8|pages=1057–1066|date=December 2013|pmid=24060812|doi=10.1016/j.cpr.2013.08.003}}</ref> ।व्यक्तित्वविकाराः लोकप्रियप्रवचनेषु, चिकित्साप्रवचनेषु च समानरूपेण पर्याप्तकलङ्केन सह सम्बद्धाः सन्ति । <ref>{{Cite web|url=https://www.helpseeker.net/Personality-disorders/there-are-few-disorders-that-carry-such-a-stigma-as-personality-disorders|title=There are few disorders that carry such a stigma as personality disorders|website=Helpseeker.net|accessdate=2020-12-06|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027075635/https://www.helpseeker.net/Personality-disorders/there-are-few-disorders-that-carry-such-a-stigma-as-personality-disorders|deadurl=yes}}</ref> व्यक्तित्वविकारस्य वर्गीकरणार्थं विनिर्मितानां विविधानां पद्धतिगतयोजनानां अभावेऽपि व्यक्तित्वविकारस्य वर्गीकरणेन सह बहवः विषयाः भवन्ति यतोहि एतादृशविकारानाम् सिद्धान्तः निदानं च प्रचलितसांस्कृतिकप्रत्याशानां अन्तः भवति एवं तेषां प्रामाण्यं केभ्यः विशेषज्ञैः अनिवार्यविषयत्वस्य आधारेण प्रतिस्पर्धितं भवति । तेषां मतं यत् व्यक्तित्वविकारस्य सिद्धान्तः निदानं च [[राजनीतिः|सामाजिकराजनैतिक]] -आर्थिकविचारानाम् अपि आधारेण कठोररूपेण भवति । <ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=BzPOAWB2DncC&pg=PA196 | title = Psychoanalytic Diagnosis, Second Edition: Understanding Personality Structure in the Clinical Process | date = 29 July 2011 | pages = 196– }}</ref> == वर्गीकरणं लक्षणं च == DSM-5 इत्यत्र दश विशिष्टाः व्यक्तित्व-विकाराः सूचीबद्धाः सन्ति : * विक्षिप्तः (paranoid) * मनोविदलतासदृशः (schizoid) * मनोविदलताप्रकारी (schizotypal) * असामाजिकः (antisocial) * सीमावर्ती (borderline) * नटकीयः (histrionic) * अहङ्कारी (narcissistic) * (सामाजिकरूपेण) परिहारी/चिन्तितः ((socially) avoidant) * निर्भारः (dependent) * बाध्यकारी (anancatistic) ==== क इति समूहः (विषमाः अथवा विलक्षणाः विकाराः) ==== क इति समूहस्य व्यक्तित्वविकाराः प्रायः मनोविदलतया सह सम्बद्धाः भवन्ति : विशेषतः, मनोविदलताप्रकारस्य व्यक्तित्व-विकारः मनोविदतया सह स्वस्य केचन लक्षणलक्षणाः साझां करोति, यथा, निकटसम्बन्धेषु तीव्र-असुविधा, संज्ञानात्मक-अथवा बोध-विकृतिः, व्यवहारस्य विलक्षणता च परन्तु विषम-विक्षिप्तव्यक्तिविकारैः निदानं प्राप्तानां जनानां मनोविदलतया पीडितानां अपेक्षया वास्तविकतायाः अधिकं ग्रहणं भवति । एतादृशविकारयुक्ताः जनाः विक्षिप्ताः भवितुम् अर्हन्ति, अन्यैः अवगन्तुं च कष्टं प्राप्नुवन्ति, यतः तेषां प्रायः विषमाः वा विक्षिप्ताः वा वाक्गुणाः भवन्ति, निकटसम्बन्धं निर्मातुं, निर्वाहयितुं च अनिच्छा, असमर्थता च भवति यद्यपि तेषां प्रतीतयः असामान्याः भवेयुः तथापि एताः विसंगतयः भ्रमात् मतिभ्रमात् वा भिन्नाः सन्ति यतः एतेषां युक्तानां जनानां अन्यपरिस्थितिभिः निदानं भविष्यति महत्त्वपूर्णसाक्ष्यं सूचयति यत् क्लस्टर ए व्यक्तित्वविकारयुक्तानां जनानां अल्पभागस्य, विशेषतः सिजोटाइपलव्यक्तित्वविकारस्य, सिजोफ्रेनिया इत्यादीनां मनोविकारानाम् विकासस्य क्षमता वर्तते एतेषां विकारानाम् अपि तेषु व्यक्तिषु भवितुं अधिका सम्भावना भवति येषां प्रथम-उपाधि-बन्धुषु सिजोफ्रेनिया अथवा क्लस्टर ए व्यक्तित्वविकारः भवति <ref name="ClusterA">{{Cite journal|title=Cluster A Personality Disorders: Schizotypal, Schizoid and Paranoid Personality Disorders in Childhood and Adolescence|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|volume=32|issue=4|pages=515–528|date=December 2010|pmid=21116455|pmc=2992453|doi=10.1007/s10862-010-9183-8}}</ref> * विक्षिप्त-व्यक्तित्व-विकार : अन्येषां प्रति अविवेकी शङ्कायाः अविश्वासस्य च प्रतिमानस्य लक्षणं भवति, प्रेरणानां दुष्टत्वेन व्याख्यां करोति । * मनोविदलतासदृश-व्यक्तित्व-विकारः : सामाजिकसम्बन्धेभ्यः रुचेः, विरक्तेः च अभावः, उदासीनता, अल्पा भावनाव्यञ्जना च । * मनोविदलताप्रकार-व्यक्तित्व-विकार : सामाजिकरूपेण अन्तरक्रियाशीलस्य अत्यन्तं असुविधायाः प्रतिमानं, तथा च विकृतसंज्ञानं धारणाश्च । ==== ख इति समूहः (नाट्याः, भावनात्मकाः अथवा अव्यवस्थिताः विकाराःरः) ==== ख इति समूहस्य व्यक्तित्वविकारस्य लक्षणं भवति यत् आवेगपूर्णः, आत्मविनाशकारी, भावनात्मकः व्यवहारः, कदाचित् अन्यैः सह दुर्बोधः अन्तरक्रियाः च भवन्ति । <ref name="mayoclinic.org2">{{Cite web|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/personality-disorders/symptoms-causes/syc-20354463|title=Personality disorders - Symptoms and causes|website=Mayo Clinic|accessdate=26 January 2019}}</ref> * असामाजिक-व्यक्तित्व-विकारः : अन्येषां अधिकारानां अवहेलनायाः उल्लङ्घनस्य च व्यापकः प्रतिमानः, सहानुभूतेः अभावः, प्रफुल्लितः आत्मप्रतिबिम्बः, असत्यस्य वदनस्य प्रवृृत्तिः, आवेगपूर्णता च * सीमावर्ती-व्यक्तित्व-विकारः : आकस्मिकभावनाविस्फोटः, परित्यागभयं, परिवर्तिता सहानुभूतिः, <ref name="empathy_in_borderline">{{Cite journal|title=Experimental investigation of cognitive and affective empathy in borderline personality disorder: Effects of ambiguity in multimodal social information processing|pages=58–63|date=July 2017}}</ref> सम्बन्धेषु च आत्मप्रतिबिम्बे च प्रत्यभिज्ञाने च व्यवहारे च प्रभावे च अस्थिरता, या प्रायः आत्महानिं प्रणयति, तथा आवेगपूर्णता * नटकीय-व्यक्तित्व-विकार : अन्येषु ध्यान-अन्वेषणं, व्यवहारः, अत्यधिकाः भावनाः, अहङ्कारः च । * अहंकारी-व्यक्तित्व-विकारः : अत्यधिकम् अभिमानं, प्रशंसायाः आवश्यकता, सहानुभूतेः अभावः च । तीव्रतरव्यञ्जने । <ref>{{Cite journal|title=Malignant Narcissism in Relation to Clinical Change in Borderline Personality Disorder: An Exploratory Study|pages=318–325}}</ref> ==== ग इति समूहः (चिन्तायाः अतिभवेन सह अथवा भयङ्कराः विकाराः). ==== * परिवर्जित-व्यक्तित्व-विकार : सामाजिकनिरोधस्य अपर्याप्ततायाः च व्यापकभावनाः, नकारात्मकमूल्यांकनस्य प्रति अत्यन्तं संवेदनशीलता। * निर्भरता-व्यक्तित्व-विकारः : अन्यैः जनानां परिचर्यायाः व्यापकमनोवैज्ञानिक आवश्यकता। * बाध्यकारी-व्यक्तित्व-विकारः : नियमानाम् कठोरतानुरूपता, सिद्धिवादः, नियन्त्रणं च सन्तुष्टिपर्यन्तं विरलक्रियाकलापानाम्, मैत्रीणां च बहिष्कारस्य ( अभिलाष-बाध्यकारी-विकारात् भिन्न) इति लक्षणानि भवति === DSM-5 इत्यस्य सामान्यमापदण्डः === DSM-5 तथा ICD-11 इत्येतयोः निदानप्रणालीयोः सामान्यव्यक्तित्वविकारस्य परिभाषा षट् मापदण्डाः च प्राप्यन्ते । एते मापदण्डाः सर्वैः व्यक्तित्वविकारप्रकरणैः अधिकविशिष्टनिदानं कर्तुं पूर्वं पूर्तव्याः । DSM-5 इत्यनेन सूचितं यत् कोऽपि व्यक्तित्वविकारनिदानं निम्नलिखितमापदण्डान् पूरयितुं शक्नोति : <ref name="DSM-5-general personality disorder2">{{Cite book | title = Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders | pages = [https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/234 234–236] | url = https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/234 }}</ref> * आन्तरिक-अनुभवस्य व्यवहारस्य च एकः स्थायि-प्रतिरूपः यः व्यक्ति-संस्कृतेः अपेक्षाभ्यः लक्षणीयरूपेण विचलितः भवति । एषः प्रतिमानः निम्नलिखितक्षेत्रेषु द्वयोः (अधिकेषु वा) क्षेत्रेषु प्रकटितः भवति । ** संज्ञानम् (अर्थात् आत्मनः, अन्येषां जनानां, घटनानां च ग्रहणस्य, व्याख्यानस्य च मार्गाः) । ** भावात्मकता (अर्थात् भावनात्मकप्रतिक्रियायाः परिधिः, तीव्रता, अस्थिरता, उचितता च) । ** अन्तर्व्यक्तिगतस्य कार्यस्य पद्धतिः । ** आवेगस्य नियन्त्रणम् । * स्थायिप्रतिरूपः व्यक्तिगतसामाजिकस्थितीनां विस्तृतपरिधिषु अनिर्विकल्पः व्यापकः च अस्ति । * स्थायिप्रतिमानेन सामाजिक-व्यावसायिक-अथवा अन्येषु महत्त्वपूर्णेषु कार्यक्षेत्रेषु चिकित्सकीयदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं दुःखं वा हानिः वा भवति । * अयं प्रतिमानः स्थिरः दीर्घकालं यावत् च भवति, तस्य आरम्भः न्यूनातिन्यूनं किशोरावस्थायाः प्रारम्भिकप्रौढत्वस्य वा अनुसन्धानं कर्तुं शक्यते । * स्थायिप्रतिमानं अन्यस्य मानसिकविकारस्य अभिव्यक्तिः परिणामः वा इति न श्रेष्ठतया व्याख्यायते । * स्थायिप्रतिमानं कस्यचित् पदार्थस्य (उदा. दुरुपयोगस्य औषधं, औषधं) अन्यस्य चिकित्सास्थितेः (उदा. शिरस्य आघातस्य) शारीरिकप्रभावेभ्यः न भवति ICD-11 इत्यस्य व्यक्तित्वविकारविभागः पूर्वसंस्करणस्य ICD-10 इत्यस्य तुलने पर्याप्तरूपेण भिन्नः अस्ति । सर्वेषां विशिष्टानां पीडीनां एकस्मिन् विलीनीकरणं कृतम् अस्ति: व्यक्तित्वविकारः ( 6D10 ), यस्य कोडीकरणं हल्कं ( 6D10.0 ), मध्यमं ( 6D10.1 ), गम्भीरं ( 6D10.2 ), अथवा अनिर्दिष्टं गम्भीरता ( 6D10. ) इति कर्तुं शक्यते Z ). व्यक्तित्वकठिनता ( QE50.7 ) इति अतिरिक्तवर्गः अपि अस्ति, यस्य उपयोगेन व्यक्तित्वलक्षणानाम् वर्णनं कर्तुं शक्यते ये समस्याप्रदाः सन्ति, परन्तु पीडी-रोगस्य निदानमापदण्डं न पूरयन्ति व्यक्तित्वविकारः कठिनता वा एकेन वा अधिकेन Prominent personality traits or pattern ( 6D11 ) द्वारा निर्दिष्टुं शक्यते । ICD-11 पञ्च लक्षणक्षेत्राणां उपयोगं करोति : १. # निराशावादिनी भावात्मकता ( 6D11.0 ); # विरक्ति ( 6D11.1 ), २. # असामाजिकता 6D11.2 ), २. # निरोधः ( 6D11.3 ), तथा # बाध्यकारः ( 6D11.4 ) तत् । प्रत्यक्षतया अधि Borderline pattern ( 6D11.5 सूचीकृतः अस्ति ), Borderline personality disorder इत्यस्य सदृशः वर्गः | एषः स्वतः एव लक्षणः नास्ति, किन्तु निश्चिततीव्रतायां पञ्चगुणानां संयोगः । ICD-11 इत्यस्मिन् कोऽपि व्यक्तित्वविकारः निम्नलिखितसर्वमापदण्डान् पूरयितुं शक्नोति : <ref>{{Cite web|title=ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics|url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http://id.who.int/icd/entity/941859884|publisher=|website=icd.who.int|date=|accessdate=2022-04-28|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://archive.today/20180801205234/https://icd.who.int/browse11/l-m/en%23/http://id.who.int/icd/entity/294762853#/http://id.who.int/icd/entity/941859884|deadurl=yes}}</ref> * आत्मनः पक्षेषु (उदाहरणार्थं, तादात्म्यम्, आत्ममूल्यं, आत्मदृष्टेः सटीकता, आत्मनिर्देशनं), तथा/अथवा पारस्परिकविकारः (उदाहरणार्थं, निकटं परस्परं च सन्तोषं विकसितुं, निर्वाहयितुं च क्षमता) कार्ये समस्याभिः लक्षणीयः स्थायिविकारः सम्बन्धाः, परदृष्टिकोणं अवगन्तुं, सम्बन्धेषु विग्रहस्य प्रबन्धनं कर्तुं च क्षमता)। * विकारः दीर्घकालं यावत् (उदा. २ वर्षाणि वा अधिकं वा यावत्) अस्ति । * विकारः संज्ञानस्य, भावनात्मकस्य अनुभवस्य, भावनात्मकव्यञ्जनस्य, व्यवहारस्य च प्रतिमाने प्रकटितः भवति ये दुर्अनुकूलाः (उदा. अनिर्विकल्पाः अथवा दुर्नियंत्रिताः) भवन्ति * विकारः व्यक्तिगतसामाजिकपरिस्थितिषु (अर्थात् विशिष्टसम्बन्धेषु सामाजिकभूमिकासु वा सीमितः नास्ति) प्रकटितः भवति, यद्यपि सः निरन्तरं विशेषप्रकारस्य परिस्थितिभिः उत्तेजितः भवितुम् अर्हति न तु अन्यैः * लक्षणं औषधस्य वा पदार्थस्य वा प्रत्यक्षप्रभावस्य कारणेन न भवति, यत्र निवृत्तिप्रभावः अपि अस्ति, अन्येन मानसिकविकारेन, तंत्रिकातन्त्रस्य रोगेन, अन्येन चिकित्सास्थित्या वा अधिकं लेखा न भवति * व्यवधानं व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक, शैक्षिक, व्यावसायिक अथवा अन्येषु महत्त्वपूर्णेषु कार्यक्षेत्रेषु पर्याप्तदुःखेन वा महत्त्वपूर्णेन हानिः वा सम्बद्धा भवति * व्यक्तित्वविकारस्य निदानं न कर्तव्यं यदि व्यक्तित्वविकारस्य लक्षणं व्यवहारस्य प्रतिमानाः विकासात्मकरूपेण उपयुक्ताः सन्ति (उदाहरणार्थं किशोरावस्थायां स्वतन्त्रा आत्मपरिचयस्थापनसम्बद्धाः समस्याः) अथवा मुख्यतया सामाजिकराजनैतिकसङ्घर्षसहिताः सामाजिकैः सांस्कृतिककारकैः वा व्याख्यातुं शक्यन्ते === ICD-10 === ICD-10 इत्ययम् एतानि सामान्यमार्गदर्शिकमापदण्डानि सूचीबद्धानि सन्ति : <ref name=":0">{{Cite book | title = The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders – Clinical descriptions and diagnostic guidelines | pages = 157–58 }}</ref> * लक्षणीयरूपेण असमंजसपूर्णाः मनोवृत्तयः व्यवहाराः च, सामान्यतया कार्यस्य अनेकाः क्षेत्राः समाविष्टाः, यथा भावात्मकता, उत्तेजना, आवेगनियन्त्रणं, बोधस्य चिन्तनस्य च मार्गाः, अन्यैः सह सम्बन्धस्य शैली च * असामान्यव्यवहारस्य स्वरूपं स्थायित्वं, दीर्घकालीनस्य, न तु मानसिकरोगस्य प्रकरणेषु एव सीमितम्; * असामान्यव्यवहारस्य स्वरूपं व्यापकं भवति तथा च व्यक्तिगतसामाजिकस्थितीनां विस्तृतपरिधिं प्रति स्पष्टतया अनुकूलं भवति; * उपर्युक्ताः अभिव्यक्तयः सर्वदा बाल्यकाले किशोरावस्थायां वा दृश्यन्ते, प्रौढतापर्यन्तं च निरन्तरं भवन्ति; * विकारः पर्याप्तं व्यक्तिगतं दुःखं जनयति परन्तु एतत् केवलं तस्य क्रमे विलम्बेन एव स्पष्टं भवितुम् अर्हति; * प्रायः एषः विकारः व्यावसायिकसामाजिकप्रदर्शने महत्त्वपूर्णसमस्याभिः सह सम्बद्धः भवति, परन्तु अनिवार्यतया न । ICD इत्ययं अपि वदति यत् "विभिन्नसंस्कृतीनां कृते सामाजिकमान्यतानां, नियमानाम्, दायित्वानाञ्च विषये विशिष्टानां मापदण्डसमूहानां विकासः आवश्यकः भवितुम् अर्हति।" <ref name=":0"/> ==बाह्यसूत्रणि== * [http://counsellingresource.com/distress/personality-disorders/foundation/index.html व्यक्तित्वविकारस्य विषये संस्थानम्] * [http://www.nmha.org/go/information/get-info/personality-disorders व्यक्तित्व-विकारस्य विषये राष्ट्रीय-मानसिक-स्वास्थ्य-संघस्य तथ्यपत्रम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216172819/http://nmha.org/go/information/get-info/personality-disorders |date=2010-12-16 }} * [http://www.rcpsych.ac.uk/expertadvice/problemsdisorders/personalitydisorder.aspx द रॉयल् कॉलेज् आफ् सैकियाट्रिस्ट्स् इत्यस्मात् व्यक्तित्वविकारसूचनापत्रम्] ==टिप्पण्यः== <references /> {{ICD-10 personality disorders}} [[वर्गः:मनोविज्ञानम्]] st8wiplidueig003s1dbuf3gx5gss1i 0 83160 500145 482669 2026-08-11T18:51:26Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500145 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=श्वेत नेत्र पक्षी|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=106007455 |title=''Zosterops palpebrosus'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref>|image=Oriental_White_Eye-_Bhopal_I_IMG_0656.jpg|image_caption=नीमवृक्षे श्वेतनेत्र पक्षी|image2=Oriental White-eye - Zosterops palpebrosus.JPG|regnum=Animalia|phylum=Chordata|classis=[[पक्षी|Aves]]|ordo=[[Passeriformes]]|familia=[[Zosteropidae]] <small>(disputed)</small>|genus=''[[Zosterops]]''|species='''''Z. palpebrosus'''''|binomial=''Zosterops palpebrosus''|binomial_authority=([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824)|synonyms=''Sylvia palpebrosa''<br/>''Zosterops palpebrosa''}}'''श्वेत नेत्र पक्षी''' (सामान्यनाम: '''मल्लिकाक्ष''', आङ्ग्ल-नाम: '''Indian White-eye''' (Formerly '''Oriental_White-eye'''), वैज्ञानिकनाम: '''''Zosterops palpebrosus''''' ) गौरैरस्य आकारस्य लघु गीतपक्षी अस्ति । नेत्रयोः परितः श्वेतवर्णीयः परिधिः भवति इति पक्षिकुटुम्बस्य अयं [[पक्षिणः|पक्षी]] भारत-उपमहाद्वीपस्य, दक्षिण-[[एशिया]]<nowiki/>-देशस्य, [[इण्डोनेशिया|इन्डोनेशिया]]<nowiki/>-देशस्य, [[मलेशिया]]<nowiki/>-देशस्य च स्क्रब-जङ्गलेषु, मैदान-क्षेत्रेषु च दृश्यते ते लघुसमूहेषु निवसन्ति, पुष्पमृतं, लघुकीटं, लघु[[फलानि|फलं]] च खादन्ति । यद्यपि श्वेतनेत्रं अस्य जातिस्य सामान्यं लक्षणं भवति तथापि पीतस्य, हरितपीतस्य ऊर्ध्वभागस्य भिन्नाः प्रमाणाः अस्य जातिस्य विशिष्टाः लक्षणाः सन्ति । [[सञ्चिका:Indian White-eye, Bangalore 1.jpg|लघुचित्रम्|श्वेत नेत्र पक्षी, बेङ्गलुरु]] == विवरणं == श्वेत नेत्र [[पक्षिणः|पक्षी]] ८-९ सेन्टिमीटर् शृगालप्रमाणं लघुपक्षी । अस्य ऊर्ध्वभागः, कण्ठः, पुच्छः - पीतः हरितवर्णीयः वा पीतः, नेत्रयोः परितः श्वेतवलययुक्तः - पुरुषपक्षिणां वर्णभेदः नास्ति । अस्य जातिपरिधिः विस्तृतः अस्ति, एते च अनेकजातीय-उपजातिषु प्रसृताः सन्ति । जीवविज्ञाने अस्य वर्गीकरणं अद्यापि स्पष्टं नास्ति यतोहि केषुचित् स्थानेषु दृश्यमानानि श्वेतनेत्रापक्षीणि पृथक् जातिरूपेण ज्ञायन्ते, परन्तु तेषां उपजातीयभेदस्य सत् आधारः नास्ति यथा । <ref>{{Cite journal|author=Moyle, R. G., C. E. Filardi, C. E. Smith & Jared Diamond|title=Explosive Pleistocene diversification and hemispheric expansion of a "great speciator"|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-02-10_106_6/page/1863|journal=Proc. Nat. Acad. Sci.|year=2009|volume=106|issue=6|pages=1863–1868|doi=10.1073/pnas.0809861105|pmid=19181851|pmc=2644129}}</ref> [[सञ्चिका:Zosterops_palpebrosus_-Singapore-8.jpg|वामतः|लघुचित्रम्| ''Z. p. williamsoni'', सिङ्गापुर]] [[सञ्चिका:Rare_white-eye_pair.jpg|वामतः|लघुचित्रम्| पक्षियुगलम् (नागपुर, भारत) २.]] प्रायः ११ प्रजातयः विशेषतया ज्ञाताः सन्ति तथा च श्वेतनेत्र पक्षी [[ओमान]], अरब[[अफगानिस्थानम्|, अफगानिस्तान,]] [[भारतम्|भारत,]] [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गलादेश]], [[चीनदेशः|चीन]], उत्तर म्यांमार इत्यादीनां देशीयानां सन्ति । पश्चिमघाटस्य श्वेतनेत्रपक्षीयानाम् अपि वर्गीकरणं “[[नीलगिरीमण्डलम्|निलगिरी]] ओक्सिडेन्टिस वा”-उपजातिः, पूर्वघाटस्य श्वेतनेत्रपक्षीयानाम् वर्गीकरणं “सलीम-अली” इति भवति, यद्यपि एते कदाचित् प्राकृतिक श्वेतनेत्रपक्षी: सह एकत्रिताः भवन्ति । यदा केचन भारतीयपठारस्य, [[लक्षद्वीपाः|लक्षद्वीपस्य]], [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्कायाः]] च श्वेतनेत्र पक्षी ``इरिगि<nowiki>''</nowiki>-वर्गस्य अन्तर्गताः इति मन्यन्ते, अन्ये तु ``इरिगी<nowiki>''</nowiki> वर्ग-नाम केवलं श्रीलङ्का- श्वेतनेत्रपक्षीयानाम् एव सीमितम् इति मन्यन्ते <ref name="pcr">{{Cite book}}Rasmussen, P. C. & J. C. Anderton (2005). ''Birds of South Asia: The Ripley Guide. Volume 2''. Smithsonian Institution & Lynx Edicions. p. 551.</ref> <ref name="hbk">{{Cite book}}Ali, S. & S. D. Ripley (1999). ''Handbook of the birds of India and Pakistan''. Vol. 10 (2 ed.). Oxford University Press. pp. 59–64. ISBN <bdi>0-19-562063-1</bdi>.</ref> दक्षिण म्यांमार, थाईलैण्ड्, लाओस् च श्वेतनेत्रपक्षीसमूहः “सिमेन्सिस्”, निकोबार श्वेतनेत्रपक्षीसमूहः “निकोबारिकास्” इति उच्यते, [[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः|अण्डमानेषु]] भिन्नशुक्लनेत्रसमूहे अपि तदेव नाम संलग्नम् अस्ति <ref name="pcr" /> दक्षिणे थाईलैण्ड्देशे पूर्वी कम्बोडिया देशे च श्वेतनेत्र पक्षी: "विलियमसानी" इति अपि ज्ञायन्ते <ref>{{Cite journal}}Robinson, H. C. & C. Boden Kloss. "On a new form of white-eye from Siam". ''Journal of the Natural History Society of Siam''. '''3''' (4): 445.</ref> यदा दक्षिणपूर्व एशियायाः अधिकांशः श्वेतनेत्रपक्षी:“अरिवॆंटर्”, “बक्टोनि”, “मॆलनूरस्”, “युनिक्स्“ इति उच्यते । पाशिमघट्ट “ओक्सिडेन्टिस्” हरितवर्णीयाः नेत्राणि हरितवर्णीयं ऊर्ध्वशरीरं च उभयतः मृत्तिकावर्णस्य संकेतं च धारयन्ति । "सलीम अली" श्वेतनेत्रपक्षीयोः चोंचः ह्रस्वः, ऊर्ध्वशरीरस्य च पीत-हरिद्रा भवति । <ref>{{Cite journal}}Whistler, H. (1933). "Description of a new race of the White Eye ''Zosterops palpebrosa''". ''J. Bombay Nat. Hist. Soc''. '''36''' (4): 811.</ref> केषाञ्चन विशेषज्ञानाम् अनुसारं [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम,]] [[भूटान]], [[असम]], युन्नान इत्यादिषु प्राकृतिकशुक्लनेत्राणि, प्रायद्वीपीयशुक्लनेत्राणि "ओक्सिडेन्टिस" जातेः सन्ति । <ref name="whistler">{{Cite book}}Whistler, Hugh (1949). ''Popular handbook of Indian birds'' (4th ed.). Gurney and Jackson. pp. 264–265.</ref> == प्रसारण एवं निवास == [[सञ्चिका:Zosterops_palpebrosus_2.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|Oriental White-eye in ''[[Prunus cerasoides]]'']] श्वेतनेत्रपक्षी निवासस्थानं अतीव विस्तृतं भवति, तत्र स्क्रबवनानि, पर्णपातकवनानि, दलदलानि च सन्ति । <ref>{{Cite journal|author=Khacher, Lavkumar J.|year=1970|title=Notes on the White-eye (''Zosterops palpebrosa'') and Whitebreasted Kingfisher (''Halcyon smyrnensis'')|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=67|issue=2|page=333}}</ref> पश्चिमभारतस्य शुष्कमरुभूमिषु एव ते दुर्लभाः सन्ति । <ref>{{Cite journal|author=[[Himmatsinhji M. K.|Himmatsinhji, M. K.]]|year=1966|title=Another bird record from Kutch|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=63|issue=1}}</ref> == व्यवहारः परिवेशः च == लघुचित्रम्| प्रातःकाले क्रन्दन, [[दक्षिणभारतम्|दक्षिण भारत]] लघुचित्रम्| श्वेतनेत्रपक्षी इत्यस्य गीतम् श्वेतनेत्र पक्षीणि एकान्तानि न भवन्ति, ते समूहेषु दृश्यन्ते, सन्तानस्य विकासे केवलं अस्थायीरूपेण पृथक् भवन्ति । एते अवतरितुं अतीव दुर्लभाः सन्ति । ते [[वृक्ष|वृक्षेषु]] पत्रेषु समयं यापयन्ति। यद्यपि फेब्रुवरी - सेप्टेम्बरमासयोः मध्ये प्रजननक्रिया आरभ्यते तथापि एप्रिलमासे प्रजननक्रिया तीव्रा भवति । <ref name="fbi">{{Cite book}}Oates, Eugene W. (1889). ''Fauna of British India. Birds. Volume 1''. Taylor and Francis. pp. 214–215.</ref> मकरजालैः, पाषाणपुष्पैः, मृदुवनस्पतिभागैः च निर्मितं लघु चषकरूपेण नीडं ४ दिवसेषु सेजस्य आधारे निर्मितं भवति, प्रायः २–३ दिवसेषु २ जडनीलानि अण्डानि ददाति <ref name="fbi" /> इति । अण्डानि १० दिवसेषु कूजन्ति । माता पिता च पक्षिणौ अपि सन्तानपालने समानकार्यकर्तारौ स्तः । १० दिवसेभ्यः परं पिण्डिकाः नीडात् निर्गन्तुं सज्जाः भवन्ति । <ref>{{Cite journal}}Doyle, E. E. (1933). "Nesting of the White-eye (''Zosterops palpebrosa'' Temm.)". ''J. Bombay Nat. Hist. Soc''. '''36''' (2): 504–505.</ref> यद्यपि कीटाः बेल्गणानां मुख्याहाराः सन्ति तथापि ते फलानि अमृतनि च खा्त। <ref>Page, Wesley T. (1912). "Breeding of the Indian White-Eye". ''Avicultural Magazine''. '''3''' (4): 114–117.</ref> ते भोजनसमये अपि लघुचञ्चल-आह्वानैः समूहेन सह सम्पर्कं कुर्वन्ति । . एतेन पुष्पेषु कीट-अमृत-सेवनकाले परागणः भवति । <ref>{{Cite journal}}Moreau, R. E., Mary Perrins & J. T. Hughes. "Tongues of the Zosteropidae (White-eyes)" (PDF). ''Ardea''. '''57''': 29–47. Archived from the original (PDF) on 2011-07-24. Retrieved 2013-09-17.</ref> एतादृशेषु कालेषु विशिष्टवर्णकारणात् तेषां शिरसि ललाटयोः पुंकेसरकणानां दुर्परिचयः भेदः च सम्भवति । <ref>{{Cite journal}}Harington, H. H. (1910). "The Indian White-eye (''Zosterops palpebrosa'')". ''J. Bombay Nat. Hist. Soc''. '''20''' (2): 520–521.</ref> नीडस्य ऋतौ श्वेतनेत्र पक्षि गोफर्-पक्षिणः स्क्विल्-पक्षिणः समूहं कृत्वा प्रेषयन्ति, तेषां लघु-परिमाणस्य कारणात् ते आक्रमणकारिणः न, अपितु रक्षकाः सन्ति । एतेषु चमगादड़ाः (esp. ''[[:kn:Megaderma_lyra|Megaderma lyra]]'' ) <ref>{{Cite journal|author=Green, E. Ernest|year=1907|title=Do bats capture and eat birds?|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=17|issue=3|pages=835–836}}</ref> तथा [[:kn:White-throated_Kingfisher|White-throated Kingfisher]] इत्यस्मात् । <ref>{{Cite journal|author=Sen, S. N.|year=1944|title=Food of the White-breasted Kingfisher (''Halcyon smyrnensis fusca'')|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume=44}}</ref> श्वेतनेत्र पक्षिपक्षिणां नीडात् नीडसामग्री हरन्ति । <ref>{{Cite book}}Guest, Sandra J. (1973). ''A reproductive biology and natural history of the Japanese white-eye (''Zosterops japonica japonica'') in urban Oahu'' (PDF). US International Biological Program. Archived from the original (PDF) on 2006-09-10. Retrieved 2013-09-17.</ref> <ref>{{Cite journal}}Mahesh, S. S., L. Shyamal & Vinod Thomas (2010). "Nest material kleptoparasitism by the Oriental White-eye ''Zosterops palpebrosus''". ''Indian Birds''. '''6''' (1): 22–23.</ref> परपक्षिणां विशेषतः श्वेतनेत्रस्य पिण्डिकन् खादन्तः श्वेतनेत्राः दृष्टाः । <ref>{{Cite journal}}Tehsin, Raza H. & Himalay Tehsin (1998). "White-eye (''Zosterops palpebrosa'') feeding the chicks of paradise flycatcher (''Terpsiphone paradisi'')". ''J. Bombay Nat. Hist. Soc''. '''95''' (2): 348.</ref> <ref>{{Cite journal}}Balar, R. (2008). "Interspecific feeding of Asian Paradise-Flycatcher ''Terpsiphone paradisi'' nestlings by Oriental White-eye ''Zosterops palpebrosus''". ''Indian Birds''. '''4''': 163–164</ref> == स्रोतांसि == # <references /> == बाह्यलिङ्काः == * [http://ibc.lynxeds.com/species/oriental-white-eye-zosterops-palpebrosus Oriental White-eye videos, photos & sounds] Archived 2013-12-06 ವೇಬ್ಯಾಕ್ ಮೆಷಿನ್ ನಲ್ಲಿ. on the Internet Bird Collection. * [https://sa.wikisource.org/s/1fyu Linke, E. (1997). BIRDS IN SANSKRIT LITERATURE : SANSKRIT-ENGLISH INDEX. ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', ''78''(1/4), 121–141 https://sa.wikisource.org/wiki/Birds_in_Sanskrit_literature] [[वर्गः:पक्षिणः]] [[वर्गः:Animals described in 1824]] [[वर्गः:Birds of Asia]] [[वर्गः:Zosterops]] [[वर्गः:IUCN Red List least concern species]] l1r2cg4i64574hh9tsa4rrpckk2ozff 0 83607 500134 499214 2026-08-11T18:26:00Z InternetArchiveBot 31833 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500134 wikitext text/x-wiki '''राधा राधिका''' अपि उच्यते। देवी [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] मुख्यसङ्गिनी मन्यते। शास्त्रेषु राधादेवी [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्याः]]<ref>{{Cite journal |last=Jones |first=Naamleela Free |date=2015 |title=From Gods To Gamers: The Manifestation of the Avatar Throughout Religious History and Postmodern Culture |url=https://escholarship.org/uc/item/4mn5k202 |journal=Berkeley Undergraduate Journal |language=en |volume=28 |issue=2 |page=8 |doi=10.5070/B3282028582|doi-access=free |issn=1099-5331}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Gokhale |first1=Namita |url=https://books.google.com/books?id=KWJ7DwAAQBAJ&dq=Finding+Radha%3A+The+Quest+for+Love&pg=PT8 |title=Finding Radha: The Quest for Love |last2=Lal |first2=Malashri |date=2018-12-10 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-5305-361-1 |language=en |quote="Like Sita, Radha is also a manifestation of Lakshmi."}}</ref> अवतारिका तथा च श्रीकृष्णस्य स्त्रीरूपा च ह्लादिनीशक्तिश्च मूलप्रकृतिश्च परादेवी चैता उल्लिखिता अस्ति।<ref>{{cite book|title=Divinizing in South Asian Traditions|url=https://books.google.com/books?id=4HHbtAEACAAJ |author=Diana Dimitrova|publisher=Routledge |year=2018|isbn=978-0-8153-5781-0|quote="Radha is mentioned as the personification of the Mūlaprakriti, the "Root nature", that original seed from which all material forms evolved"}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Steward |first=David S. |year=1980 |title=DOCTORAL DISSERTATION ABSTRACTS IN RELIGIOUS EDUCATION 1978–79 |url=https://archive.org/details/sim_religious-education_july-august-1980_75_4/page/474 |journal=Religious Education |volume=75 |issue=4 |pages=474–494 |doi=10.1080/0034408800750410 |issn=0034-4087}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bryant |first=Edwin Francis |url=https://books.google.com/books?id=CIDawAEACAAJ |title=Krishna: A Sourcebook |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514892-3 |pages=551 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kar |first=Nishamani |date=2001 |title=Sriradha: A Study |url=https://www.jstor.org/stable/23344745 |journal=Indian Literature |volume=45 |issue=2 (202) |pages=184–192 |jstor=23344745 |issn=0019-5804}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bhandarkar|first=R. G.|title=Vaisnavism, Saivism and minor religious systems|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783111551975-010/html|chapter=X. The Pāñcaratra or Bhāgavata System|date=2019-05-20|pages=38–41|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-155197-5|language=en|doi=10.1515/9783111551975-010}}</ref> राधादेवी कृष्णस्य सर्वावतारेषु तेन सह अवतरति। राधाष्टम्यवसरे प्रतिवर्षं श्रीराधाया जन्मदिनम् आचर्यते।{{sfn|Vemsani|2016|p=223}}<ref>{{Cite journal |last=Mohanty |first=Prafulla Kumar |date=2003 |title=Mask and Creative Symbolisation in Contemporary Oriya Literature : Krishna, Radha and Ahalya |url=https://www.jstor.org/stable/23341400 |journal=Indian Literature |volume=47 |issue=2 (214) |pages=181–189 |jstor=23341400 |issn=0019-5804}}</ref> [[सञ्चिका:Radharani_10.JPG|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=राधा|श्रीराधादेवी]] कृष्णेन सह देव्या राधाया रूपद्वयं प्राप्यते। प्रेमिका च धर्मपत्नी चापि। निम्बार्कसम्प्रदायादिषु देवी राधा कृष्णस्य शाश्वतपत्नीरूपेण <ref name=":7">{{Cite journal |last=Farquhar |first=J. N. |date=1926 |title=The Narada Pancharatra |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=3 |pages=492–495 |issn=0035-869X |jstor=25221011}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Bhattacharya |first=Sunil Kumar |url=https://books.google.com/books?id=SyyNIL7Ug2kC&q=chaitanya+c&pg=PA14 |title=Krishna-cult in Indian Art |date=1996 |publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd. |isbn=978-81-7533-001-6 |pages=13 |language=en |quote="..Radha is the eternal consort and wedded wife of Krishna, who lives forever with him in Goloka."}}</ref>{{sfn|Lochtefeld|2002|p=542}}{{sfn|Jones|Ryan|2007|p=341|loc=Radha}} पूज्यते। तदपेक्षया गौडीयवैष्णवादिपरम्पराः तां कृष्णस्य प्रेमिकाया दिव्यसङ्गिन्या रूपेण पूजयन्ति। <ref name="britannica2">{{cite encyclopedia |title=Radha |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |url=https://www.britannica.com/topic/Radha-Hindu-mythology |access-date=2020-12-13}}</ref>{{sfn|Lochtefeld|2002|p=542}} राधावल्लभसम्प्रदाये [[हरिदासाः|हरिदासी]]<nowiki/>संप्रदाये च केवला देवी राधैव परमात्मत्वेन पूज्यते। अन्यत्र चैतन्यमहाप्रभुसम्बद्धिते गौडीयवैष्णवसम्प्रदाये च निम्बार्कसम्प्रदाये च पुष्टिमार्गे च महानामसम्प्रदाये च सहजीयावैष्णवापसम्प्रदाये च मणिपुरीवैष्णवसम्प्रदाये च कृष्णेन सह तस्य प्रधानसङ्गिनीरूपेण सा पूज्यते। राधा व्रजेश्वरी कथ्यते इत्युक्ते गोपीषु प्रधाना। नैकाः साहित्यकृतयः तया प्रेरिताः। कृष्णेन सह तस्या रासलीलानृत्येन अनेकविधप्रदर्शनकलाः प्रेरिताः।{{sfn|Archer|2004}}{{sfn|Hawley|Wulff|1982|pp=xiii–xviii}}<ref name="britannica2"/>{{sfn|Pintchman|2005|pp=46–47}} = व्युत्पत्तिश्च नामानि = [[सञ्चिका:RadhaKrishnaUdaipur.JPG|लघुचित्रम्| राजस्थानस्य [[उदयपुरम्|उदयपुरे]] चतुर्दशशताब्द्या भित्तिचित्रम्। राधा दक्षिणे च कृष्णो वामभागे वंशीवादयन् दृश्येते]] राध्नोति साधयति कार्य्याणीति राधा। राद्धातुना अच्टाप्प्रत्यययोः संयोगः।<ref>{{Cite web|url=https://kosha.sanskrit.today/word/sa/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE?q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE&scope=kosha|title=कल्पद्रुमे राधाशब्दः}}</ref> भारतस्य प्राचीनमध्ययुगीनग्रन्थेषु विविधप्रसङ्गेषु दृश्यमानः सामान्यशब्दश्च नाम राधा। अयं शब्दः वैदिकसाहित्येषु अपि च महाकाव्येषु दृश्यते परन्तु दुर्लभो वर्तते। [[महाभारतम्|महाभारते]] कर्णस्य मातुर्नाम अपि राधा। राधिका राधाया अपरशब्दो वर्तते।<ref name=mmwradha>Monier Monier-Williams, [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0900/mw__0909.html Rādhā], Sanskrit-English Dictionary with Etymology, Oxford University Press, page 876</ref><ref name=sen434>Sukumar Sen (1943), "Etymology of the name Radha-Krishana," Indian Linguistics, Vol. 8, pp. 434–435</ref><ref name=":112">{{Cite journal|last=Miller|first=Barbara Stoler|date=1975|title=Rādhā: Consort of Kṛṣṇa's Vernal Passion|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1975_95_4/page/655|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=95|issue=4|pages=655–671|doi=10.2307/601022|jstor=601022|issn=0003-0279}}</ref> संस्कृतशास्त्रस्य नारदपञ्चरात्रस्य पञ्चमे अध्याये श्रीराधासहस्रनामस्त्रोते <ref name=":2">{{Cite web|title=Sri Radha-sahasra-nama, The Thousand Names of Sri Radha|url=https://www.stephen-knapp.com/sri_radha-sahasra-nama.htm|website=www.stephen-knapp.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Śrī Rādhā Sahasra-nāma|url=http://www.vrindavan.de/1000-radha.htm|website=www.vrindavan.de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vyasadeva |url=http://archive.org/details/NaradaPancaratraPart2 |title=Narada Pancaratra Part 2 |date=2015-06-18 |pages=447–503}}</ref> राधायाः सहस्राधिकानि नामानि उल्लेखितानि सन्ति। यथा। <pre>श्रीराधा राधिका कृष्णवल्लभा कृष्णसम्युता। वृन्दावनेश्वरी कृष्णप्रिया मदनमोहिनी ॥ ११॥ श्रीमती कृष्णकान्ता च कृष्णानन्दप्रदायिनी। यशस्विनी यशोगम्या यशोदानन्दवल्लभा ॥१२॥</pre> कृष्णप्रिया कृष्णकान्ता इत्यादिनी नामानि तस्याः श्रीकृष्णे सह घनिष्ठसम्बन्धं द्योतयन्ति। = साहित्यम् = [[सञ्चिका:Jayadeva_pay_homage_to_Krishna_from_gita_govinda_Series_by_manaku.jpg|लघुचित्रम्| [[जयदेवः (गीतगोविन्दरचयिता)|जयदेवः]] राधाकृष्णाभ्यां मन्त्रं गायति। मनाकुना रचितम्।]] हिन्दुधर्मस्य वैष्णवसम्प्रदायेषु राधा महत्त्वपूर्णा देवी अस्ति। तस्याः लक्षणानि च अभिव्यक्तिश्च वर्णनं च भूमिकाश्चापि देशानुसारं भिद्यन्ते। राधा कृष्णाद् अभेद्या वर्तते। प्रारम्भिकभारतीसाहित्येषु तस्या उल्लेखा दुर्लभाः सन्ति। तस्याः पूजका व्याख्यायन्ते यत् सा शास्त्रेषु निगूढा गुह्यनिधिरस्ति। षोडशशताब्द्यां भक्तिकाले कृष्णं प्रति तस्या अलौकिकप्रेम्णः प्रकाशनात् सा अतिप्रसिद्धा अभवत्।{{sfn|Pauwels|1996|pp=29–43}}<ref>Vaudeville, Charlotte in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|p=2}}</ref> [[जयदेवः (गीतगोविन्दरचयिता)|जयदेवस्य]]{{sfn|Love Song of the Dark Lord: Jayadeva's Gītagovinda|1977}}{{sfn|Archer|2004|loc=The Gita Govinda}}<ref>Miller, Barbara Stoler in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|p=13}}</ref>{{sfn|Datta|1988|pp=1414–1421}} द्वादशशताब्द्याः दैवभाषायां [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दे]] राधायाः प्रथमः प्रमुखः उपस्थितिः दृश्यते तथा च निम्बार्काचार्यस्य दार्शनिकग्रन्थेषु।{{sfn|Ramnarace|2014|p=}} गीतगोविन्दात् पूर्वं राधाया उल्लेखो राजाहलविरचिते<ref>{{Cite journal|last=Jash|first=Pranabananda|title=Radha-Madhava Sub-Sect in Eastern India|date=1979|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=40|pages=177–184|jstor=44141958|issn=2249-1937}}</ref> प्राकृतभाषाग्रन्थे गाथासप्तशतीनामधेये अपि अभवत्। प्रथमे वा द्वितीये वा शतके अयं ग्रन्थो लिखितः।<ref name=":112"/><ref>{{Cite journal|last1=Srinivasan|first1=K.S.|last2=Ramanujan|first2=A.K.|date=1982|title=What is Indian Literature?|journal=Indian Literature|volume=25|issue=4|pages=5–15|jstor=24158041|issn=0019-5804}}</ref><ref name=":10">{{Cite book|last1=Gokhale|first1=Namita|url=https://books.google.com/books?id=KWJ7DwAAQBAJ&q=Radha+in+Padma+Purana&pg=PT7|title=Finding Radha: The Quest for Love|last2=Lal|first2=Malashri|date=2018-12-10|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5305-361-1|language=en}}</ref> देवी राधा [[पुराणम्|पुराणेषु]] अपि दृश्यते। यथा [[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]] [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्याः]] अवताररूपेण देवीभागवतपुराणे महादेवीरूपत्वेन [[ब्रह्मवैवर्तपुराणम्|ब्रह्मवैवर्तपुराणे]] राधाकृष्णपरमेश्वत्वेन [[मत्स्यपुराणम्|मत्स्यपुराणे]] देवीस्वरूपेण [[लिङ्गपुराणम्|लिङ्गपुराणे]] लक्ष्मीस्वरूपत्वेन [[वराहपुराणम्|वराहपुराणे]] कृष्णपत्नीरूपत्वेन [[नारदपुराणम्|नारदपुराणे]] प्रेम्णो देवीरूपेण तथा च [[स्कन्दपुराणम्|स्कन्दपुराणे]] [[शिवपुराणम्|शिवपुराणे]]<ref name=":112"/><ref name=":122">{{Cite book|last=Kinsley|first=David|url=https://books.google.com/books?id=HzldwMHeS6IC|title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|date=1988-07-19|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-90883-3|language=en}}</ref><ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=157–170|location=New York |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6}}</ref> चापि। पञ्चदशषोडशशताब्द्याः कृष्णभक्तिकवयो विद्यापतिश्च [[चण्डीदासः|चण्डीदासश्च]] [[मीराबाई|मीराबायी]] च सूरदासश्च स्वामी हरिदासश्च तथैव तेषां सर्वेषां पूर्वं [[नरसिंह महेता|नरसिंहमेहता]] कृष्णराधायोः प्रेम्णो विषये अपि लिखितवन्तः। एवं चण्डीदासो बङ्गभाषीये श्रीकृष्णकीर्तने राधाकृष्णौ दिव्यौ परन्तु मानवप्रेम्णा लिलेख। {{sfn|Stewart|1986|pp=152–154}}{{sfn|Dalal|2010|p=385|loc=Shrikrishna Kirtana}} यद्यपि [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतपुराणे]] तन्नाम न अङ्कितं तथापि विश्वनाथचक्रवर्ती तस्मिन् अनामिकां प्रियगोपीं राधा व्याख्यायते।<ref>{{Cite web|title=Online Vedabase - The topmost source of spiritual knowledge|url=https://vedabase.io/en/|access-date=2021-06-20|website=vedabase.io|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=das|first=Bhadra Balaram|date=2016-09-09|title=The Biggest Mystery of Srimad Bhagavatam - Srimati Radha|url=http://mayapurvoice.com/svagatam/biggest-mystery-srimad-bhagavatam-srimati-radha/|access-date=2021-04-25|website=Mayapur Voice|language=en-US|archive-date=2021-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425064539/http://mayapurvoice.com/svagatam/biggest-mystery-srimad-bhagavatam-srimati-radha/|deadurl=yes}}</ref> सा भट्टनारायणस्य वेणीसंहारे च [[आनन्दवर्धनः|आनन्दवर्धनस्य]] ध्वन्यालोके तथा च [[अभिनवगुप्तः|अभिनवगुप्तस्य]] तद्भाष्ये ध्वन्यालोकलोचने च राजशेखरस्य काव्यमीमांसायां च क्षेमेन्द्रस्य दशावतारचरिते च हेमचन्द्रस्य सिद्धहेमशब्दानुशासने उपस्थिता।<ref name=":9">{{Cite journal|last=Manring|first=Rebecca J.|date=2019-12-01|title=Rādhātantram: Rādhā as Guru in the Service of the Great Goddess|journal=International Journal of Hindu Studies|language=en|volume=23|issue=3|pages=259–282|doi=10.1007/s11407-019-09264-1|s2cid=213054011 |issn=1574-9282}}</ref> एतेषु अधिकांशेषु राधा कृष्णस्य सुनिष्ठा प्रेमिकारूपेण चित्रिता अस्ति या कृष्णस्य त्यागाद् अतीव दुःखिता भवति।<ref>Miller, Barbara Stoler in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|p=14}}</ref><ref name=":122"/> किन्तु तद्विपरीतं राधातन्त्रे राधा शूरा आत्मविश्वासयुक्ता सर्वज्ञा दिव्या च दृश्यते या सर्वदा आत्मसंयमिता। राधातन्त्रे राधा न केवला कृष्णपत्नी अपितु स्वतन्त्रा देवी। अत्र कृष्णः तस्याः शिष्य उल्लेखितः।<ref name=":9" /> [[सञ्चिका:Radha_and_Krishna_by_DHURANDHAR_MV.jpg|वामतः|लघुचित्रम्| एम॰वी॰धुरन्धरविरचितं राधाकृष्णचित्रम्।]] यद्यपि गौडीयवैष्णवसम्प्रदायस्य संस्थापकः [[चैतन्यः महाप्रभुः|चैतन्यमहाप्रभुः]] राधाकृष्णदेवतादम्पत्ती पूजितवान् वा न वा इति न ज्ञायते तथापि [[वृन्दावनम्|वृन्दावनप्रदेशं]] परितः तस्य शिष्या राधां कृष्णस्य ह्लादिनीशक्तिं प्रतिपादितवन्त आदिदेवीमातरं मत्वा। पश्चिमभारते [[वल्लभाचार्यः|वल्लभाचार्यस्य]] कृष्णसम्प्रदाये पुष्टिमार्गे राधां कृष्णस्य स्वामिनीं मत्वा पूज्यते।<ref>Vaudeville, Charlotte in {{harvnb|Hawley|Wulff|1982|pp=11–2}}</ref><ref>{{harvnb|Vemsani|2016|p=222}}: "According to Vallabha tradition, she (Radha) is the swamini of Krishna, who is worthy of devotion."</ref> जयचेम्बुर्करस्य मते राधायाः तत्सम्बद्धिते साहित्ये न्यूनातिन्यूनं द्वे महत्त्वपूर्णे भिन्ने पक्षे स्तः यथा श्रीराधिकानामसहस्रे। एकस्मिन् पक्षे सा गोपी अस्ति अन्यत्र देवता इति ।{{sfn|Chemburkar|1976|pp=107–116}} सा भारतीयकलासु कृष्णेन सह अर्धनारीरूपेण अपि दृश्यते। तत् [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रादिषु]] आविष्कृतासु शिलासु च [[शिवपुराणम्|शिवब्रह्मवैवर्तपुराणादिग्रन्थेषु]] च दृश्यते। एतेषु ग्रन्थेषु अयं अर्धनारीश्वरः कदाचित् अर्धराधावेणुधरमूर्तिः उच्यते। राधाकृष्णयोः पूर्णसंयोगस्य अभेद्यत्वस्य च द्योतकः।{{sfn|Pradhan|2008|pp=207–213}} विंशतमशताब्द्या अष्टमे दशके कालिकाप्रसादशुक्लस्य राधायाः सार्वभौमप्रेमिरूपेण कृष्णभक्तिं प्रति केन्द्रितं श्रीराधाचरितमहाकाव्यं विंशतितमशतके संस्कृतभाषायां दुर्लभेषु उच्चगुणवत्सु ग्रन्थेषु अन्यतमम्।{{sfn|Dalal|2010|p=384|loc=Shri Radhacharita Mahakavyam}} == राधासीतयोः सम्बन्धः == [[सञ्चिका:Shri_Gobinda_Chandra_Roy_-_Rama_and_Sita_in_Royal_Palace_(recto),_Radha_and_Krishna_(verso)_-_2003.156_-_Cleveland_Museum_of_Art.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|वामचित्रे राजसभायां सीतारामौ तथा दक्षिणे चित्रे राधाकृष्णौ]] राधा च [[सीता]] च सनातनधर्मस्य द्वौ पक्षौ दर्शयतः।{{sfn|Pauwels|2008|pp=12–15, 497–517}} यदि सीता पारम्परिकपतिव्रता विधिवद्विवाहिता स्वपतिं पुण्यवन्तं गम्भीरं [[रामः|रामं]]<ref name=goldmanrama>{{cite book |author=Vālmīki |translator=Robert P Goldman |title=The Ramayana of Valmiki: Balakanda |url=https://books.google.com/books?id=DWX43jnbOngC |year=1990 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8455-1 |page=3}}</ref>{{sfn|Dimock|1963|pp=106–127}}<ref>{{cite book|author=Marijke J. Klokke|title=Narrative Sculpture and Literary Traditions in South and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=fx3mpR4uKmkC&pg=PA51 |year=2000|publisher=BRILL|isbn=90-04-11865-9|pages=51–57}}</ref> समर्पिता तर्हि राधा लीलाधरस्य वंशीवादकस्य महाशक्तिः यस्याः नाम बहुवारं श्रीकृष्णस्य उपरि मन्यते।<ref name=goldmanrama />{{sfn|Pauwels|2008|pp=12–15, 497–517}} पौवेल्स वदति यदि सीता राज्ञी अस्ति या स्वस्याः मर्यादां जानाति तर्हि राधा केवले स्वप्रमिणि कृष्णे संलग्ना। द्वे अपि जीवनदुःखानि सोढ्वा स्वप्रेम्णं प्रति समर्पिते। उभये ख्यापिते पूजिते देव्यौ अस्माकं संस्कृतेः।{{sfn|Pauwels|2008|pp=12–15, 497–517}} = प्रतिमालेखनम् = [[सञ्चिका:Lord_Krishna_and_Radha_in_ISKCON,_Pune.jpg|लघुचित्रम्| इष्कोनमन्दिरे पुण्यनगरे राधाकृष्णप्रतिमा]] सा प्रायः कृष्णेन सह तथा गोपीभिः सह व्रजभूमौ चित्रिता। राधाकृष्णाधारितविविधकलारूपा मुख्यतया गीतगोविन्देन रसिकप्रियया च प्रेरिताः सन्ति।<ref>{{Cite book |last=Mukherjee |first=Sreecheta |url=https://books.google.com/books?id=lkM4DwAAQBAJ&dq=Radha+Krishna+temples&pg=PA26 |title=Temples of Bengal |date=2012-12-25 |publisher=Aesthetics Media Services |year=2012 |isbn= |edition=2nd |location=india |pages=34–35 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Coomaraswamy |first=Ananda K. |date=1930 |title=Two Leaves from a Seventeenth-Century Manuscript of the Rasikapriyā |url=https://www.jstor.org/stable/1522765 |journal=Metropolitan Museum Studies |volume=3 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.2307/1522765 |jstor=1522765 |issn=1556-8725}}</ref> राजपूतचित्रेषु राधा सौन्दर्यम् आदर्शं च द्योतयति। सा शाटिकां धरति तथा आभूषणैरलङ्कृता अस्ति।<ref name=":11">{{Cite journal |last=Lavanya |first=B. |date=2019 |title=Women in Pahari Miniature Painting |url=http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2019/04/Social-Science-6_A-681-686-Full-Paper.pdf |journal=International Journal of Applied Social Science |volume=6 |pages= |accessdate=2023-09-22 |archive-date=2021-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225070358/http://scientificresearchjournal.com/wp-content/uploads/2019/04/Social-Science-6_A-681-686-Full-Paper.pdf |deadurl=yes }}</ref><ref name=":12">{{Cite journal |last=Coomaraswamy |first=A. K. |date=1926 |title=Rājput Paintings |url=https://www.jstor.org/stable/4169988 |journal=Bulletin of the Museum of Fine Arts |volume=24 |issue=142 |pages=23–26 |jstor=4169988 |issn=0899-0336}}</ref> किशनगढचित्रेषु राधा घाघराचोलीवस्त्रे सुन्दरवेषधारिणीरूपेण मौक्तिकभूषणानि च शिरसि कृष्णवर्णीयम् आच्छादिकां धारयन्ती दृश्यते । कलाकारो निहालचन्दस्य प्रसिद्धं बनीठणीचित्रं राधया प्रेरितं यस्मिन् तीक्ष्णभ्रूः कमलनयने कृशाधरौ शितनासिकाहनोश्च सन्ति।<ref>{{Cite journal |last=Ghosh |first=Soma |date=2022 |title=The Art of Shringara: Revisiting the Kishangarh School of Rajasthani Painting |url=https://chitrolekha.com/ns/v6n1/v6n100.pdf |journal=The Chitrolekha Journal on Art and Design |volume=6 |issue=1|doi=10.21659/cjad.61.v6n100 |s2cid=250976234 }}</ref> {{sfn|Pradhan|2008|pp=207–213}} [[सञ्चिका:Krishna-radha_ardhanari.jpg|लघुचित्रम्| राधाकृष्णयोः अर्धनारीश्वररूपम्]] कलाप्रदर्शनेषु राधा कृष्णेन सह अर्धनारीरूपेण अपि दृश्यते। राधाकृष्णमन्दिरेषु राधा हस्ते मालम् आदाय कृष्णस्य वामे तिष्ठति।<ref>{{Cite book |last=Mukherjee |first=Sreecheta |url=https://books.google.com/books?id=lkM4DwAAQBAJ&dq=Radha+Krishna+temples&pg=PA26 |title=Temples of Bengal |date=2012-12-25 |publisher=Aesthetics Media Services |year=2012 |pages=74–75 |language=en}}</ref> प्रायः पारम्परिकशाटिकाम् अथवा घाघराचोलीवस्त्रं धरति। तस्याः आभूषणानि धातुना मौक्तिकेन पुष्पेण वा निर्मितानि भवन्ति।<ref>{{Cite journal |last=Mohan |first=Urmila |date=2018 |title=Clothing as devotion in Contemporary Hinduism |url=https://brill.com/view/journals/rpra/rpra-overview.xml |journal=Brill Research Perspectives in Religion and Art|volume=2 |issue=4 |pages=1–82 |doi=10.1163/24688878-12340006 |s2cid=202530099 }}</ref> [[संस्कृतम्|संस्कृतशास्त्रे]] [[ब्रह्मवैवर्तपुराणम्|ब्रह्मवैवर्तपुराणे]] राधा सुवर्णवर्णा रत्नपुष्पमालधारिणी सुन्दरयुवती वर्णिता।<ref>{{Cite book |last=Shanti Lal Nagar |url=http://archive.org/details/brahma-vaivarta-purana-all-four-kandas-english-translation |title=Brahma Vaivarta Purana - English Translation - All Four Kandas |date=2003-01-01}}</ref> = जीवनाख्यानम् = नररूपे राधा वृन्दावनस्य तां गोपीं मत्वा या कृष्णप्रिया जाता पूज्यते। राधाया मूलवैशिष्ट्यं कृष्णं प्रति तस्या अचलप्रेम विद्यते। तस्या दुःखानि प्रेम्णो दौर्गम्यं दर्शयति।{{sfn|Pauwels|1996}} == जन्म तथा बाल्यकालः == [[सञ्चिका:Bal_Radha.jpg|लघुचित्रम्| रावलमन्दिरे बालाया राधायाः प्रतिमा।]] राधा बरसानायाः यदुराजेन वृषभानुना तस्य भार्यायां कीर्तिदायां सञ्जाता।<ref name="Saraswati2001">{{cite book|author=Prakashanand Saraswati|url=https://books.google.com/books?id=IhLN2I9yTTkC&q=vrishbhanu%20barsana&pg=PA666|title=The True History and the Religion of India: A Concise Encyclopedia of Authentic Hinduism|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|year=2001|isbn=978-81-208-1789-0|pages=666–}}</ref><ref name="Varma2009">{{cite book|author=Pavan K. Varma|url=https://books.google.com/books?id=_anlsbp56aoC&pg=PA46|title=The Book of Krishna|date=July 2009|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-306763-4|pages=46–}}</ref><ref name="Vishwananda2017">{{cite book|author=Paramahamsa Sri Swami Vishwananda|url=https://books.google.com/books?id=CJ3JDwAAQBAJ&pg=PT1472|title=Shreemad Bhagavad Gita: The Song of Love|date=12 January 2017|publisher=Bhakti Marga Publications|isbn=978-3-940381-70-5|pages=1472–}}</ref> तस्या जन्मस्थानं रावलः अस्ति यद् [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशस्य]] गोकुलस्य समीपे एकं लघुनगरं परन्तु प्रायः बरसाना कथ्यते यत्र सा अभिवर्धिता ।<ref>{{Cite book |last=Anand |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=EsvSwdUgQYcC |title=Krishna: The Living God of Braj |date=1992 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-280-2 |pages=66 |language=en}}</ref> लोककथानुसारं [[यमुनानदी|यमुनानद्यां]] प्लवमानस्य तेजयुक्तपद्मस्य उपरि वृषभानुना राधा प्राप्ता। राधा कृष्णाद् नवमासेभ्यो ज्येष्ठा आसीत्।<ref>{{Cite book |last=Anand |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=EsvSwdUgQYcC&q=radha&pg=PA61 |title=Krishna: The Living God of Braj |date=1992 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-280-2 |pages=35–36 |language=en |quote="Radha was only nine months elder to Krishna, to whom she was married."}}</ref> सा तावत् नेत्राणि न उद्घाटितवती यावत् कृष्णः एव बालरूपेण तस्याः पुरतः प्रादुर्भूतः।<ref name="Dash">{{cite book|author=Trilochan Dash|url=https://books.google.com/books?id=7YjhTtkcwE0C&q=Brushabhanu%20Yadav%20chieftain&pg=PA192|title=Krishna Leeela in Brajamandal a Retrospect|publisher=Soudamini Dash|pages=192–|id=GGKEY:N5C1YTUK5T3}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NbDWAAAAMAAJ&q=vrishabhanu+yadava|title=The Vedanta Kesari|publisher=Sri Ramakrishna Math.|year=1970}}</ref><ref name="Das1990">{{cite book|author=R. K. Das|url=https://books.google.com/books?id=OXXXAAAAMAAJ&q=vrishabhanu+yadav|title=Temples of Vrindaban|publisher=Sandeep Prakashan|year=1990|isbn=978-81-85067-47-6}}</ref> अष्टसखयो राधायाः बाल्यकालस्य यौवनस्य च अभिन्नाः भागाः सन्ति। अष्टसखयः सर्वे राधाकृष्णयोर्मित्राणि व्रजदेशे गोलोकाद् अवतीर्णानि इति विश्वासः अस्ति । अष्टसु सखिषु ललिता विशाखा च प्रमुखे।<ref>{{Cite web|title=Radhe.net {{!}} General Description of All The Gopis|url=http://radhe.net/radhas-friends/general-description.php|website=radhe.net}}</ref> चैतन्यचरितामृतस्य अन्त्यलीलानुसारं राधा बाल्यकाले दुर्वासामुनेः वरं प्राप्तवती यत् सा यत् किमपि पचेत् तदमृतादपि श्रेष्ठं भविष्यतीति।<ref>{{Cite web|title=gp-durvasas|url=https://www.salagram.net/gp-durvasas.htm|website=www.salagram.net|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205135450/https://www.salagram.net/gp-durvasas.htm|deadurl=yes}}</ref> == यौवनम् == [[सञ्चिका:Radha,_Krishna_and_the_gopis,_Bharatiya_Lok_Kala_Museum,_Udaipur,_India.jpg|लघुचित्रम्| राधाकृष्णयोः रासलीला गोपीभिः सह।]] राधाया यौवनं कृष्णेन सह दिव्यलीलाभिः परिपूर्णम् अस्ति।<ref>{{Cite journal|last=Fahy|first=John|date=2018-07-23|title=The Constructive Ambiguity of Vedic Culture in ISKCON Mayapur|journal=The Journal of Hindu Studies|volume=11|issue=3|pages=234–259|doi=10.1093/jhs/hiy008|issn=1756-4255}}</ref>  राधाकृष्णस्य केचन लोकप्रिया लीलाः एताः सन्ति।  रासलीला च राधाकुण्डलीला च गोपाष्टमीलीला<ref>{{Cite web|title=Gopastami – ISKCON VRINDAVAN|url=https://iskconvrindavan.com/2017/10/gopastami/||language=en-US}}</ref> च लकुटिप्रहारहोलिका च सेवाकुञ्जलीला च यस्यां श्रीकृष्णो राधादेव्याः शृङ्गारं करोति <ref>{{Cite web|title=Sewa Kunj or Nikunja Vana - Divine Pastimes|url=https://brajrasik.org/articles/5912a87b11ec2c04484ec006/sewa-kunj-or-nikunja-vana-divine-pastimes|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> तथा मानलीला<ref>{{Cite web|title=Maan Garh/Mandir, Barsana - (Divine Pastimes)|url=https://brajrasik.org/articles/588e4c1158f4ac271a08b95c/maan-garh-mandir-divine-pastimes|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> यस्यां भक्ते तावत् प्रेमो वर्धितः यस्मात् सह क्रोधकरणस्य अधिकारमपि प्राप्नोति तथा [[मयूरः|मयूर]]<nowiki/>कुटीरलीला यस्यां कृष्णः राधां तोषयितुं मयूरवेषं धृत्वा नृत्यति स्म<ref>{{Cite web|title=Morkuti, Barsana|url=https://brajrasik.org/media/morkuti|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> तथा गोपदेवीलीला यस्यां कृष्णः राधां मिलितुं स्त्रीरूपं धरतिस्म तथा लीलाहवं च यस्मिन् राधाकृष्णौ परस्परं वस्त्राणि धरतः स्म।<ref>{{Cite web|title=(Radha and Krishna Dressed in Each Other's Clothes - Lilahava|url=http://www.harekrsna.de/clothes-exchange.htm|website=www.harekrsna.de}}</ref> === कृष्णेन सह सम्बन्धः === राधाकृष्णयोर्द्विविधौ सम्बन्धौ स्तः। परकीयाप्रेम यस्मिन् लोकमर्यादा न भवति तथा स्वकीयाप्रेम यद्विवाहसम्बन्धः कथ्यते। राधा कृष्णं पृष्टवती किमर्थं विवाहं कर्तुं न शक्नोषीति। उत्तरं प्राप्तं विवाहस्तु द्वयोरात्मनोः संयोगः त्वमहं च एको हि। आत्मना सह कथमहम् उद्वहामीति।{{sfn|Pauwels|2008|pp=13–14}}<ref name=":122"/> [[सञ्चिका:Radha_Krishna_Bhandirvan_2.jpg|लघुचित्रम्| राधाकृष्णयोः विवाहः वृन्दावनस्य भाण्डीरवने ब्रह्मणा क्रियते]] संस्कृतग्रन्थयोः ब्रह्मवैवर्तपुराणे च गर्गसंहितायां चोक्तं यत् कृष्णः वृन्दावनात् निर्गन्तुं पूर्वं भाण्डीरवने ब्रह्मसान्निध्ये राधया सह गुप्तरूपेण उद्वाहितः।.<ref name=":1" /> यत्र राधाकृष्णयोर्विवाहो जातः तत् स्थानं वृन्दावनस्य बहिरद्यापि वर्तते। तत् राधाकृष्णविवाहस्थली कथ्यते। ब्रह्मवैवर्तपुराणे उल्लिखिता कथा सूचयति यद्राधा सर्वदा कृष्णस्य दिव्यपत्नी आसीत् परन्तु स्वकीयाया अपेक्षया परकीयासम्बन्धं महत्त्वं दातुं राधाकृष्णयोर्विवाहो गुप्त एव स्थापितः।{{sfn|Beck|2005|pp=71, 77–78}}{{sfn|Pintchman|2005|pp=57–59}}{{sfn|Varma|1993|p=}}{{sfn|Pauwels|2008|p=207}} === वृन्दावनात् कृष्णगमनानन्तरं जीवनम् === गर्गसंहितायाः ब्रह्मवैवर्तपुराणस्य च अनुसारं राधा अपि कृष्णस्य प्रस्थानानन्तरं स्वगृहं त्यक्त्वा बरसानायां स्वस्य छायां स्थापय इति कदलीवनं गता। अष्टसखिभिः सह राधा अस्मिन् वने उद्धवं मिलितवती यः तेभ्यः कृष्णसन्देशं प्रोक्तवान्।<ref>{{Cite web|title=गर्ग संहिता पृ. 347|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._347|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124541/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._347|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=ब्रह्म वैवर्त पुराण पृ. 898|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._898|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409034236/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._898|deadurl=yes}}</ref> === कृष्णेन सह पुनर्मेलनम् === [[सञ्चिका:Radha_and_Krsna_Seated_in_a_Grove_with_Gopis_and_Gopas.jpg|लघुचित्रम्| राधा गोप्यश्च कृष्णं वने मिलन्तयः।]] ब्रह्मवैवर्तपुराणे कृष्णजन्मखण्डे पञ्चविंशत्यधिकैकशततमाध्याये<ref>{{Cite web|title=ब्रह्म वैवर्त पुराण पृ. 970|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._970|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124554/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._970|deadurl=yes}}</ref> च गर्गसंहितायाम्<ref>{{Cite web|title=गर्ग संहिता पृ. 773|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._773|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409024232/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._773|deadurl=yes}}</ref> अश्वमेधखण्डे एकचत्वारिंशदध्याये  च उक्तं यत् शतवर्षाणां विरहस्य शापस्य समाप्तेः अनन्तरं  कृष्णः पुनः व्रजम् आगत्य राधां गोप्यश्च च मिमेल।{{efn| गर्गसंहिताब्रह्मवैवर्तपुराणानुसारं गोलोके श्रीदाम्ना राधा शतवर्षाणां कृष्णविरहाय शापिता।}} किञ्चित्कालं यावत् दिव्यलीलां विधाय कृष्णः विशालं दिव्यरथम् आहूतवान् यद् व्रजवासिनः राधागोपीभिः सह पुनः स्वस्य दिव्यनिवासं गोलोकं प्रति नीतवान् यत्र राधाकृष्णयोः अन्तिमं पुनर्मेलनम् अभवत्। <ref>{{Cite web|title=गर्ग संहिता पृ. 827|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._827|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409012653/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%83._827|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=ब्रह्म वैवर्त पुराण पृ. 976|url=http://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._976|website=hi.krishnakosh.org|language=hi|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409012654/https://hi.krishnakosh.org/%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%83._976|deadurl=yes}}</ref> == परमदेवीरूपेण == ब्रह्मवैवर्तपुराणे राधा कृष्णाद् अविच्छिन्ना मुख्यदेवीरूपेण दृश्यते। सा मूलप्रकृतेः मूर्तरूपत्वेन उल्लिखिता यस्माद् आदिबीजाद् भूतानि उत्पन्नानि। पुरुषस्य कृष्णस्य सङ्गमे सा गोलोके निवसति इति कथ्यते यद् विष्णोर्वैकुण्ठाद् दूरमुपरि गोगोपालानां लोकः अस्ति। अस्मिन् दिव्यलोके कृष्णराधौ शरीरात्मानौ इव तिष्ठतः।<ref>{{Cite book|last1=Dimitrova|first1=Diana|url=https://books.google.com/books?id=p2JgDwAAQBAJ&q=goddess+Radha|title=Divinizing in South Asian Traditions|last2=Oranskaia|first2=Tatiana|date=2018-06-14|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-12360-0}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Amore|first=Roy C|title=Religion in India|date=1976|url=https://academic.oup.com/jaar/article-lookup/doi/10.1093/jaarel/XLIV.2.366-a|journal=Journal of the American Academy of Religion|language=en|volume=XLIV|issue=2|pages=366–a–366|doi=10.1093/jaarel/XLIV.2.366-a|issn=0002-7189}}</ref> [[सञ्चिका:Krishna_humbly_standing_before_an_enthroned_Radha._Chromolit_Wellcome_V0045022.jpg|वामतः|लघुचित्रम्| राधा परमदेवीरूपेण चित्रिता। [[कृष्णः|कृष्णः तु]] सविनयं पुरतः स्थितः।]] कृष्णसम्प्रदायानुसारं राधा मुख्या देवता अस्ति। कृष्णस्य मायया प्रकृत्या च सह सम्बद्धा अस्ति। परमलोकस्य गोलोकस्य राधा कृष्णेन सह संयुज्यते तस्यैव शरीरे च तिष्ठतीति कथ्यते। राधाकृष्णयोः सम्बन्धः क्षीरधावल्यौ भूगन्धौ चेव अभेद्यः अस्ति। राधायाः तादात्म्यस्य एष स्तरः प्रकृतित्वेन तस्या भौतिकस्वभावम् अतिक्रम्य चिद्रूपे विद्यते इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये कथितम्। अस्मिन् रूपे राधा कृष्णस्य समाना विद्यते परन्तु तस्मात् वियोगे अयं तादात्म्यविलयः समाप्त इव भाति। विरहानन्तरं सा देवी मूलप्रकृतीश्वरीरूपे प्रकटिता या जगत्कर्त्री सर्वेशी सर्वसूतिका कथ्यते<ref>{{Cite book |last=Pintchman |first=Tracy |url={{Google books|JfXdGInecRIC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Seeking Mahadevi: Constructing the Identities of the Hindu Great Goddess |date=2001-06-14|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-9049-5}}</ref><ref>{{Cite book |last=Pintchman |first=Tracy |url=https://books.google.com/books?id=JsDpBwAAQBAJ |title=Rise of the Goddess in the Hindu Tradition, The |date=2015-04-08 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-1618-2 |pages=159 |language=en |quote="Radha is said to be produced from half of Krishna's body and she manifest as Mulaprakriti Isvari, the Primordial Goddess Prakriti."}}</ref> इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे राधाकृष्णसहस्रनामकथने चतुर्दशाधिकद्विशततमे श्लोके वर्णितम्। षोडशशताब्द्याः भक्तकविः राधावल्लभसम्प्रदायस्य संस्थापकस्य श्रीहितहरिवंशचन्द्रमहाप्रभोः हितचौरासीनामग्रन्थे राधाराणी एकपरमदेवतायाः स्थितिं प्रति उन्नता यत्र कान्तः कृष्णः तस्या अत्यन्तम् आत्मीयः अस्ति। अस्य मतस्य पूर्वं जयदेवस्य गीतगोविन्दे कृष्णो राधां प्रति समर्पितः।{{sfn|Beck|2005|p=76}} यथा श्रीकृष्णेन देहि पदपल्लवमुदारम् इत्युक्तः।<ref>{{Cite web|url=https://sa.m.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%8D/%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%9C%E0%A4%83|title=इति श्रीगीतगोविन्दे मानिनीवर्णने चतुरचतुर्भुजो नाम्नि दशमे सर्गे सप्तमे श्लोके पूर्वार्द्धे}}</ref> [[सञ्चिका:Radhavallabh_Lal_ju_Maharaj_Temple_Vrindavan_2022_01.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|प्राचीनं हितमन्दिराख्यं राधावल्लभमन्दिरम्]] राधा कृष्णप्रेम्णो मूर्तरूपा मन्यते। चैतन्यमहाप्रभुना आरोपितसिद्धान्तानुसारं कथ्यते यत् कृष्णस्य तिस्रः शक्तयः सन्ति अन्तर्गता बुद्धिः च बाह्या रूपजनयित्री तथा च अद्वितीया या जीवभूतानि जनयति। तस्य मुख्यशक्तिः चिदानन्दम् अनुभावयति। एषा प्रीतशक्तिरिति भासते। यदा एतत् प्रेम भक्तस्य हृदये शाम्यति तदा महाभावो सम्भवति। यदा प्रेम सर्वोपरि भावे प्रतिष्ठति तदा सर्वतः प्रियतमा सर्वगुणसम्पन्ना राधा अन्ते सम्भवति। सा कृष्णस्य परमप्रेम द्योतयति। हृद्गताः काश्चन भावनाः तस्या अलङ्काराः सूच्यन्ते।<ref>{{Citation|title=XXIII. Caitanya|date=1913-12-31|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783111551975-023/html|work=Vaisnavism, Saivism and minor religious systems|pages=82–86|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783111551975-023|isbn=978-3-11-155197-5|access-date=2021-06-13}}</ref> नारदपञ्चरात्रसंहितायां राधा कृष्णस्य स्त्रीस्वरूपा उल्लिखिता अस्ति। वर्ण्यते यदेकः परमप्रभुर्द्वौ भूत्वा प्रतिपादित एका स्त्री अपरश्च पुरुषः। कृष्णः पुरुषरूपं धरति स्म स्त्रीरूपं तु राधा तथा। राधा कृष्णस्य आदिशरीराद् निर्गत्य तस्य वामभागं भूत्वा इहलोके अपि च गोलोके च तेन सह प्रेमलीलाम् आचरति। <ref name=":6" /><ref name=":5">{{Cite book|last=Bhandarkar|first=R. G.|title=Vaisnavism, Saivism and minor religious systems|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783111551975-010/html|chapter=X. The Pāñcaratra or Bhāgavata System|date=2019-05-20|pages=38–41|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-155197-5|language=en|doi=10.1515/9783111551975-010}}</ref>  [[सञ्चिका:4a1_Radha_and_Krishna_Walk_in_a_Flowering_Grove._Kota,_1720,_Metmuseum.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|पुष्पोद्याने विहरतो राधाकृष्णौ]] राधा प्रायः देवी[[लक्ष्मीः|लक्ष्म्या]] मृदुपक्षं द्योतयति तथा च [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्या]] अवतारत्वेन अपि पूज्यते। देवकृतलक्ष्मीस्त्रोते<ref>{{Cite web|url=https://sanskritdocuments.org/doc_devii/devalaxmi.html|title=देवकृतलक्ष्मीस्तोत्रम्}}</ref> देवी लक्ष्मीः राधास्वरूपा समाख्याप्य प्रशंसिता।<ref>{{Cite book|last=Monaghan|first=Patricia|url=https://books.google.com/books?id=qotjet-Hb0MC|title=Goddesses in World Culture|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-0-313-35465-6|location=United States of America|pages=1–7}}</ref> <pre>कृष्णप्राणाधिदेवी त्वं गोलोके राधिका स्वयम्। रासे रासेश्वरी त्वं च वृंदावन वने वने॥</pre> गर्गसंहितानुसारं रासलीलायां गोपीनाम् अनुरोधेन राधाकृष्णौ तान् अष्टभुजस्वरूपं प्रदर्श्य स्वलक्ष्मीनारायणरूपे प्रकटितौ।<ref>{{Cite web|title=Garga Samhita 1685|url=https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1685|access-date=2021-05-31|website=en.krishnakosh.org|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409022734/https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1685|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=Garga Samhita 1688|url=https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1688|access-date=2021-05-31|website=en.krishnakosh.org|language=en|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409034305/https://en.krishnakosh.org/krishna/Garga_Samhita_1688|deadurl=yes}}</ref> <pre>तथाऽस्तु चोक्त्वा भगवान् गोपीव्यूहस्य पश्यतः। दधाराष्टभुजं रूपं श्रीराधारूपमेव च॥</pre> = चित्रणम् = == परकीयारासः == राधा आदर्शकान्तारूपे प्रशंसिता अस्ति। [[गीतगोविन्दम्|गीतगोविन्दे]] राधा विवाहिता वा कुमारी कन्या वा इति न निश्चितम्। परन्तु राधाकृष्णयोः सम्बन्धः परकीयारासं संसूच्य [[वृन्दावनम्|वृन्दावनवने]] गुढत्वेन दर्शितः। एतत् तस्मात् श्लोकाद् अवगन्तुं शक्यते यस्मिन् मर्यादां द्योतयन् कृष्णस्य पिता नन्दः कृष्णं गृहं गमयितुं राधाम् आदिशति यतो झञ्झावातो वृन्दावनसमीपम् आयाति स्म किन्तु ताभ्याम् आदेशः अवहेलितः। {{Bq|text=<poem> मेघैर्मेदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमैर्नक्तं भीरुरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय। इत्थं नन्दनिदेशितश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहःकेलयः ॥ </poem>|author=जयदेवः|source=गीतगोविन्दे प्रथमसर्गे प्रथमश्लोके}} गीतगोविन्दे राधा श्रीकृष्णस्य सङ्गिनी प्रतिष्ठति। सा न भार्या न वा भक्ता वा ग्राम्यक्रीडासहचरी। सा एकप्रगाढप्रेमिका या श्रीः चण्डी मानिनी भामिनी कामिनी च सम्बोधिता। सा प्रौढे अनन्यप्रेम्णि कृष्णस्य सहभागिनीरूपेण चित्रिता अस्ति। <ref name=":112"/> विद्यापतेर्ग्रन्थे राधा द्वादशवार्षिका बालिका चित्रिता अस्ति। कृष्णः तु तस्या अपेक्षया किञ्चिद् ज्येष्ठ आक्रामकश्च प्रेमी चित्रितः । कविचण्डीदासस्य कृतौ राधा लोकापवादाद् निर्भीता साहसिनी चित्रिता अस्ति। राधया कृष्णप्रेम्णि सर्वं लोकौचित्यम् अवमन्यते। कृष्णप्रेम्णि राधा लोकापवादान्न बिभेति। चण्डीदासेन चित्रिता राधा गौडीयवैष्णवानुकूला अस्ति।<ref name=":4">{{Cite journal |last=Steward |first=David S. |year=1980 |title=DOCTORAL DISSERTATION ABSTRACTS IN RELIGIOUS EDUCATION 1978–79 |url=https://archive.org/details/sim_religious-education_july-august-1980_75_4/page/474 |journal=Religious Education |volume=75 |issue=4 |pages=474–494 |doi=10.1080/0034408800750410 |issn=0034-4087}}</ref> == स्वकीयारासः == [[सञ्चिका:Krishna paints Radha's feet (6124588881).jpg|लघुचित्रम्|श्रीकृष्णः राधादेव्याः चरणौ रजन्। षष्ट्यधिकसप्तदशतमख्रिष्टाब्द्या व्रजक्षेत्रस्य रसिकप्रियाऽधारितं चित्रम्।]] रसिकप्रियायां व्रजग्रन्थिकायां राधा कृष्णस्य धर्मपत्नी चित्रिता अस्ति । राधाकृष्णयोः प्रेमविषये बहुचित्रितो ग्रन्थोऽयं वर्तते। रीतिकाव्यपरम्परायाः प्रमुखेन लेखकेन केशवदासेन लिखितः। ऋतिकाव्यसाहित्ये विशषतो रसिकप्रियायां राधा लोकानुकूलनायिकारूपेण चित्रिता अस्ति तथा कृष्णसम्बद्धम् उद्हर्तुं प्रयुक्ता अस्ति। केशवदासः तां परकीयानायिकारूपेण न अपि तु समग्रतया तां स्वकीयानायिकारूपेण प्रस्तौति यस्या हृद्गतः तस्याः कृष्णः वर्तते। यदि सा तस्माद् वियुक्ता तर्हि क्षणिकमेव यतः लोकमनितप्रेमरूपेण तौ सदा सम्बद्धौ स्तः। राधा कृष्णस्य योग्या पत्नी इति प्रथमे प्रभावे प्रथमचतुष्पद्यां स्पष्टतया उक्तः। अत्र केशवदासो राधाकृष्णयोः संयोगं सीतारामयोः संयोगं च तोलयति। {{Bq|text=<poem>केसव एक समै हरि-राधिका आसन एक लसैं रँगभीनें। आनँद सों तिय-आनन की दुति देखत दर्पन में दृग दीनें॥ भाल के लाल में बाल बिलोकि तहीं भरि लाल न लोचन लीनें। सासन पीय सबासन सीय हुतासन में मनो आसन कीनें॥</poem>|author=केशवदासः|source= रसिकप्रियाप्रथमप्रभावे द्वाविंशचतुष्पद्यां}} अस्मिन् श्लोके केशवदासो राधां न केवलम् अस्मिन् जन्मनि अपितु पूर्वजन्मनि अपि कृष्णस्य पत्नीम् आख्यापयत्। रसिकप्रियायां तृतीयाध्याये चतुस्त्रिंशत्तम्यां चतुष्पद्यां राधा मध्यारुढयौवना नायिका चित्रिता या सुवर्णवर्णा परमाङ्गना सुगन्धिका अलौकिकसुन्दरी वर्णिता। तृतीयप्रभावे अष्टत्रिंशत्तमचतुष्पद्याम् एका सखिरन्यां सखिं प्रोक्तवती। <pre>आजु मैं देखी है गोपसुता इक होइ न ऐसी अहीर की जाई। देखतहीं रहियै दुति देह को देखे तें और न देखी सुहाई॥ एक ही बंक बिलोकनि ऊपर वारैं बिलोकि त्रिलोक-निकाई। केसवदास कलानिधि सो बर बूझियै काम कि मेरो कन्हाई॥</pre> अत्र राधा कृष्णस्य पत्नी वर्णिता। अतिशयपद्येषु यदा तस्या नाम उल्लेखिता तदा सा अत्यन्तसौन्दर्यपूर्णा पुण्यवती कथिता। तस्याः पतिः कृष्णः प्रेम्णि वशीभूतः कथ्यते। केशवदासो रसिकप्रियायां लिखितवान् यद् यद्यपि बहुत्र स्त्रियः पतिदेवता दृश्यन्ते परन्तु कृष्णवत् पतिं द्रष्टुं न तावत् सुलभं यः स्वपत्नीं राधां देवीं मन्यते तथा तस्या वाणीं वेदवाणीम् इव अटला मन्यते। तथा च स तस्याः सर्वं मनोरथम् अनुमन्यते।७।६॥<ref>{{Cite journal|last=Desai|first=Vishakha N.|date=2000|title=Loves of Rādhā in the "Rasikapriyā" Verses and Paintings|journal=Ars Orientalis|volume=30|pages=83–92|jstor=4629572|issn=0571-1371}}</ref> ब्रह्मवैवर्तपुराणे राधाकृष्णौ स्वकीयासम्बन्धम् आचरन्तौ दम्पती यौ परस्परं नित्यसम्बद्धौ इति अवगम्यते।<ref name=":122"/> राधावल्लभसम्प्रदायस्य प्रसिद्धः कविर्ध्रुवदासश्च रूपलाजी च व्याहुलौ उत्सवकेपद नाम कृतिं रचितवन्तौ। तन्नाम विवाहमहोत्सवगीतानि येषु राधाकृष्णयोः शाश्वतविवाहम् अस्तूयत।<ref>{{Cite book|last=Beck|first=Guy L.|url=https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&q=Alternative+Krishnas%3A+Regional+and+Vernacular+Variations+on+a+Hindu+Deity&pg=PP11|title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity|publisher=SUNY Press|year=2012|isbn=978-0-7914-6415-1|location=United States of America|pages=66}}</ref> भारतस्य महाराष्ट्रराज्ये राधा कृष्णस्य तत्रत्यस्वरूपस्य विठोबानामधेयस्य पत्नीरूपेण राहीनाम्ना पूज्यते।<ref>{{Citation|last=Novetzke|first=C.L.|title=A family affair: Krishna comes to Pandharpur and makes himself at home|date=2005-01-01|url=https://www.researchgate.net/publication/292378289|pages=113–138|access-date=2022-01-13}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Pande|first=Dr Suruchi|date=August 2008|title=Vithoba of Pandharpur|url=http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf|journal=Prabuddha Bharata|volume=113|pages=447|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221081306/http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf|archive-date=21 December 2008|via=Wayback Machine|accessdate=22 September 2023|archivedate=21 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081221081306/http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf}}</ref> = पूजनम् = [[सञ्चिका:Banke_bihari_(55).JPG|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=बाँकेबिहारी|बाँकेबिहारिमन्दिरे श्रीराधाकृष्णार्चनम्]] राधादेव्याः पूजनस्य मुख्यः अनुवर्तको राधावल्लभसम्प्रदायो विद्यते यत्र देवी राधा परमदेवतारूपेण पूज्यते कृष्णश्च तदनु तिष्ठति।{{sfn|Lochtefeld|2002|p=542}} अष्टादशतमख्रिष्टशताब्द्यां कोलकातानगरे सखीभावकसमुदाय आसीत्। यस्य सदस्या गोपीभिः सह एकीभावाय महिलावेषं धरन्ति स्म।{{sfn|Hardy|1987|pp=387–392}} [[सञ्चिका:Interiors_of_Laljiu_Temple,_Ambika_Kalna_WLM2016-0193.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=लालजीमन्देरे पठन् भक्तः|पश्चिमबङ्गप्रदेशे कलनायां लालजीमन्दिरे कश्चिद्भक्तः पठति।]] केषुचित् कार्ष्णिसम्प्रदायेषु राधा कृष्णं प्रति प्रेमभावनां द्योतयति।{{sfn|Hawley|Wulff|1982|pp=xiii–xviii}} एतासां रीतीनां केषाञ्चन अनुयायिनां कृते तस्या महत्त्वं कृष्णस्य महत्त्वं क्रामति अतिमन्यते अपि वा। नेपाले तथा पश्चिमबङ्गमणिपुरासमहिमाचलप्रदेशोत्तराखण्डहरियाणादेह्लीराजस्थानगुर्जरप्रदेशोत्तरप्रदेशबिहारझारखण्डमध्यप्रदेशौडिशेत्यादिषु अनेकेषु भारतीयराज्येषु राधायाः पूजा भवति। अन्यत्र{{sfn|Majumdar|1955|pp=231–257}} च सा सम्मान्या देवता अस्ति। महाराष्ट्रराज्ये तु राधा राहीरूपेण पूज्यते।<ref>{{Cite web |last=Pande |first=Dr. Suruchi |date=2008 |title=Vithoba of Pandharpur |url=http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221081306/http://www.advaitaashrama.org/pb_archive/2008/PB_2008_August.pdf |archive-date=21 December 2008 |website=}}</ref> निम्बार्कसम्प्रदाये तथा [[चैतन्यमहाप्रभुः|चैतन्यमहाप्रभोः]] आगमनानन्तरं गौडीयवैष्णवपरम्परायाम् अपि राधा कृष्णस्य मूलशक्तिः परमदेवी मन्यते।{{sfn|Hawley|Wulff|1982|pp=xiii–xviii}}{{sfn|Dalal|2010|pp=321–322}} निम्बार्काचार्यः प्रथमः सुप्रसिद्धो वैष्णवविद्वान् आसीत् यस्य कृतं धर्मशास्त्रं राधाऽधारितम् आसीत्।{{sfn|Ramnarace|2014|p=}}{{sfn|Singh|2004|p=125}}<ref name="Kinsley1972">{{cite journal | author = Kinsley, D. | year = 2010 | title = Without Krsna There Is No Song | journal = History of Religions | volume = 12 | issue = 2 | page = 149 | url = https://books.google.com/books?hl=en&lr=&ie=UTF-8&sa=G&oi=qs&q=nimbarka+radha+first+author:d-sarma | access-date = 2008-05-03 | doi = 10.1086/462672| s2cid = 161297914 }}</ref> पञ्चादशशताब्द्यारभ्य बङ्गदेशे असमदेशे च तान्त्रिकवैष्णवसहजीयापरम्परा प्रफुल्लिता तत्सम्बन्धितं बाउलेति तथा‌। यत्र कृष्णः पुरुषस्य अन्तर्दैविकः पक्षो राधा च स्त्रिपक्षं स्तः यच्च तेषां विशिष्टे मैथुनसंस्कारे समावेशितम्।{{sfn|McDaniel|2000}}{{sfn|Hayes|2005|pp=19–32}} राधाकृष्णयोः द्विविधयोः सम्बन्धयोः गौडीयपरम्परायां प्रेम्ण उच्चतमः परकीयारासो मन्यते यत्र राधाकृष्णौ वियुक्तौ सन्तौ अपि विचारान् अन्योन्यं प्रदत्तः। गोपीनां कृष्णं प्रति यत् प्रेम विद्यते तदपि ईश्वरं प्रति स्वतःस्फूर्तप्रेम्णो गूढ उच्चतमभावो वर्णितः न तु कामवृत्तम्।{{sfn|Beck|2005|p=79}} = स्तुतिगीतानि = [[सञ्चिका:Krishna_et_Râdhâ_(MNAAG_-_musée_Guimet)_(11936923714).jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=गीतगोविन्दप्रेरितं चित्रम्|गीतगोविन्देन प्रेरितं श्रीराधाकृष्णचित्रमिदम्]] * अभीष्टप्रार्थनाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * अभीष्टसूचनम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * आनन्दचन्द्रिकास्तोत्रम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। * उत्कण्ठादशकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * ऊर्ध्वपुण्ड्रमन्त्राः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * कृष्णस्तोत्रम्। राधाविरचितम् ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्। * कृष्णाष्टकम् अथवा युगलाष्टकम्। वल्लभाचार्यविरचितम् कृष्णप्रेममयी राधा। * देवीपूजाविधानम्। * नवयुवद्वन्द्वदिदृक्षाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * नवाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * प्रार्थनामृतस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * प्रार्थनाश्रयचतुर्दशकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * प्रेमसुधासत्रम् अथवा वृन्दावनेश्वर्या एवं राधिकाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्। रूपगोस्वामिविरचितम् * प्रेमाम्भोजमरन्दस्तवराजः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितः। * युगलकिशोराष्टकम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। * युगलतिलकमन्त्रः। * युगलाष्टकम्। माधवेन्द्रपुरीविरचितम्।<ref>{{Cite web|title=Shree Yugal Ashtakam.|url=https://www.shrinathdham.com/stotra-stuti-aarti/shree-yugal-ashtakam/|website=Shrinathdham|language=en-GB|accessdate=2023-09-22|archive-date=2023-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231206105648/https://shrinathdham.com/stotra-stuti-aarti/shree-yugal-ashtakam/|deadurl=yes}}</ref> * युग्मतिलकमन्त्रः। * राधाकल्याणम् * राधाकवचम् * राधाकवचम्। ब्रह्मयामलान्तर्गतम्। * राधाकवचम्। ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्। * राधाकुण्डाष्टकम्। * राधाकृपाकटाक्षस्तवराजः। ऊर्ध्वाम्नायतन्त्रान्तर्गतः।<ref>{{Cite web|title=Sri Sri Radha-kripa-kataksha-stava-raja|url=http://www.harekrsna.de/Radha-kripa-kataksha-stava.htm|website=www.harekrsna.de}}</ref><ref>{{Cite web|title=Radha Kripa Kataksha - Lord Shiva|url=https://brajrasik.org/articles/5956a9261350677a49620717/radha-kripa-kataksha-lord-shiva|website=Braj Ras - Bliss of Braj Vrindavan.}}</ref> * राधाकृष्णकवचम्। विश्वनाथसारोद्धारे महातन्त्रे। * राधाकृष्णप्रादुर्भावः। * राधाकृष्णसहस्रनामस्तोत्रम्। * राधाकृष्णयुगलसहस्रनामस्तोत्रम्। नारदपुराणान्तर्गतम् देवकीनन्दनः शौरिः। * राधाकृष्णयुगलसहस्रनामावलिः। नारदपुराणान्तर्गतं देवकीनन्दनाय शौरये। * राधाकृष्णसुप्रभातम्। * राधाकृष्णस्तुतिः। * राधाकृष्णस्तोत्रम्। * राधाकृष्णाष्टोत्तरशतनामावलिः। * राधाकृष्णोज्ज्वलकुसुमकेलिः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचिता। * राधातापिनीस्तुतिः। * राधादामोदरध्यानम्। व्रजकिशोरविरचितम्। * राधानामानि। राधोपनिषदान्तर्गता। * राधानाम्नामष्टादशशती। * राधापटलस्तोत्रम्। * राधाप्रार्थना। उद्धवकृता। * राधाप्रार्थनाचतुःश्लोकी। विठ्ठलेश्वरविरचिता। * राधामहामन्त्राः। * राधामाधवयोर्नामयुगलाष्टकम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। * राधामाहात्म्यम्। नारदपञ्चरात्रान्तर्गतम्। * राधायाः परिहारस्तोत्रम्। ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्। * राधावराष्टकम् अथवा राधिकाधिपाष्टकम्। निम्बार्काचार्यविरचितम्। * राधावर्णमालास्तुतिः। कृष्णयामलतन्त्रान्तर्गता। * राधाविनोदविहारितत्त्वाष्टकम्। * राधाषोडशनामवर्णनम्। श्रीनारायणकृतम्। * राधाष्टकम्। रूपगोस्वामिविरचितम्। दिशि दिशि रचयन्ती। * राधाष्टकम्। पुष्टिमार्गीयस्तोत्ररत्नाकरे। * राधाष्टकम्। निम्बार्काचार्यविरचितम्। * राधाष्टकस्तोत्रम्। * राधाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्। * राधाष्टोत्तरशतनामावली। * राधासहस्रनामस्तोत्रम्। राधामानसतन्त्रान्तर्गते अनन्तरूपिणी राधा। * राधासहस्रनामस्तोत्रम्। रुद्रयामलान्तर्गते श्रीराधाराधिकाऽऽराध्या। * राधासहस्रनामावलिः। राधामानसतन्त्रान्तर्गतायै अनन्तरूपिणीराधायै। * राधासहस्रनामावलिः। रुद्रयामलान्तर्गता श्रीराधाराधिकाऽऽराध्या। * राधास्तवनम्। गणेशकृतम्। * राधास्तुतिः। मूलप्रकृतिरेका सा पूर्वब्रह्मस्वरूपिणी‌। * राधास्तोत्रम्। उद्धवकृतम्। * राधास्तोत्रम्। कृष्णकृतम्। * राधास्तोत्रम्। गणेशकृतम्। * राधास्तोत्रम्। ब्रह्मदेवकृतम्। * राधास्तोत्रम्। ब्रह्माण्डपुराणान्तर्गतं व्यासविरचितम्। * राधास्तोत्रम्। व्रजमोहनदासविरचितम्। * राधास्तोत्रम्। ब्रह्मेशशेषादिकृतम्। * राधिकाध्यानामृतस्तोत्रम्। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितम्। * राधिकायाः प्रेमपूराभिधस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * राधिकाश्रुतिः। * राधिकाष्टकम्। कृष्णदासकविविरचितम्। * राधिकाष्टकम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * राधिकाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * राधिकाष्टोत्तरशतनामावलिः। * राधिकासहस्रनामस्तोत्रम्। नारदपञ्चरात्रान्तर्गतम्। * राधिकासहस्रनामावलिः। * राधिकास्तवराजस्तोत्रम्। * राधोपनिषत् अथवा राधिकोपनिषत्। * विलापकुसुमाञ्जलिः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचिता। * विशाखानन्दाभिधस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * व्रजविलासस्तवः। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितः। * सङ्कल्पकल्पद्रुमः। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितः। * स्तवमाला। रूपगोस्वामिविरचितम्। * स्वप्नविलासामृताष्टकम्। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितम्। * स्वसङ्कल्पप्रकाशस्तोत्रम्। रघुनाथदासगोस्वामिविरचितम्। * स्वामिनीप्रार्थनाषट्पदी। विठ्ठलेश्वरविरचिता। * स्वामिनीस्तोत्रम्। विठ्ठलेश्वरविरचितम्। * स्वामिन्यष्टकम्। विठ्ठलेश्वरविरचितम्। * श्रीगीतावली। विश्वनाथचक्रवर्तिठक्कुरविरचितम्। * श्रीनिम्बार्ककवचम्। श्रीगौरमुखाचार्यविनिर्मितम्। * श्रीपुरुषोत्तममाहात्म्यम्। ब्रह्मवैवर्तपुराणान्तर्गतम्।<ref>{{Cite web|url=https://sanskritdocuments.org/sanskrit/radha/|title=श्रीराधास्तोत्राणि}}</ref> ==अन्यानि== [[सञ्चिका:Gita_Govinda_(Song_of_the_Cowherd)_Manuscript_LACMA_M.71.1.33.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|अष्टादशशताब्द्या गीतगोविन्दस्य हस्तलेखः।]] * गीतगोविन्दम्। जयदेवविरचितं महाकाव्यमिदम् अद्यापि जगन्नाथपुरीमन्दिरे गीयते।{{sfn|Datta|1988|pp=1419–1420}} * राधेकृष्ण। निम्बार्कसम्प्रदायस्य महामन्त्रोऽयम्। <pre>राधे कृष्ण राधे कृष्ण कृष्ण कृष्ण राधे राधे। राधे श्याम राधे श्याम श्याम श्याम राधे राधे॥</pre> * राधागायत्रीमन्त्रः‌। <pre>ॐ वृषभानुजायै विद्महे कृष्णप्रियायै धीमहि तन्नो राधा प्रचोदयात्।</pre> * राधाचालीसा<ref>{{Cite web|url=https://www.brajrasik.org/articles/5ecaba472c91730061b25a5d/shri-radhe-vrishabhanujaa-bhaktani-praanaadhaar-shri-radha-chalisa|title=श्रीराधाचालीसा}}</ref> * हितचौरासी। राधावल्लभसम्प्रदायस्य संस्थापकेन हितहरिवंशमहाप्रभुना चतुरशीतिपद्ये विरचितम्। = पर्व्वाणि = == राधाष्टमी == [[सञ्चिका:Radha_Syamasundar_Vrindavan_Radhastami_2004.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=राधाष्टम्यां राधाकृष्णौ|राधाष्टम्यवसरे श्रीराधाकृष्णौ]] राधाष्टमी इति राधाजयन्ती अपि उच्यते। श्रीराधायाः प्रादुर्भाववार्षिकीरूपे आचर्यते इयम्। हिन्दुपञ्चाङ्गानुसारं कृष्णजन्माष्टम्याः पञ्चादशतिथ्यनु भाद्रपदमासे प्रतिवर्षं राधाष्टमी आचर्यते। येन ज्ञायते यद् राधा लोकास्थायां संस्कृतौ च स्वीकृता सम्मानिता च विद्यते।<ref name=":8" /> व्रजक्षेत्रं विशिष्य सर्वत्रापि महोत्सवोऽयं सोत्साहम् आचर्यते। उत्सवेऽस्मिन् भक्ता नृत्यन्ति गायन्ति उपवसन्ति राधादेवीम् अभिषिञ्चन्ति प्रार्थयन्ति स्तुवन्ति तथा च राधादेव्यै पुष्पाणि मिष्टान्नानि भोगं च अर्पयन्ति अपि च तस्या आरतिम् अपि विदधति।<ref>{{Cite web|title=Radhastami {{!}} Krishna.com|url=http://www.krishna.com/radhastami|website=www.krishna.com|accessdate=2023-09-22|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224202533/https://www.krishna.com/radhastami|deadurl=yes}}</ref> श्रीराधादेव्या जन्मस्थलस्य बरसानानगरस्य राधाराणीमन्दिरे अयं उत्सवः भव्यतया आयोज्यते। तदुपरि वृन्दावनस्य सर्वेषु मन्दिरेषु तथा च विश्वस्य सर्वेषु इस्कोन्मन्दिरेषु अयम् आचर्यते यत एष उत्सवः अनेकेषां वैष्णवसम्प्रदायानां कृते प्रमुख उत्सवः वर्तते।<ref>{{Cite web|title=Radhastami – ISKCON VRINDAVAN|url=https://iskconvrindavan.com/festivals/radhastmi/|language=en-US}}</ref> == [[होलीपर्व|होली]] == [[सञ्चिका:3_Nichal_Chand_(attr)_Krishna_Celebrates_Holi_with_Radha_and_the_Gopis_1750-60_Boston_MFA.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|एतस्मिन् किशनगढचित्रे कृष्णो राधया गोपिभिश्च सह होलीपर्व्वणि विलसति।]] रङ्गोत्सवो होल्याख्य उत्सवोऽप्ययं राधाकृष्णयोर्दिव्यं प्रेम प्रकाशयति। मथुरा वृन्दावनं च तयोर्होलिकाऽयोजनाय सुविख्यापितौ। लोककथेयं यद् बालकृष्णः स्वमातरं यशोदां दुःखितः सन् पृच्छति स्म कुतोऽहं कृष्णवर्णो राधिका च गौरवर्णा। यशोदा प्रत्युवाच स्वेप्सितो रङ्गो राधिकाया मुखे आलिप्यतामिति एवं व्रजहोली सञ्जाता। बालकृष्णः स्वग्रामाद् नन्दगाँवाद् राधाया ग्रामं बरसानां याति स्म तत्र कन्यका राधा गोपिकाभिः सह विनोदाय बालकृष्णे लगुडं प्रहरति स्म। सम्प्रति बरसानाग्रामे निर्धारिततिथेः पञ्चदिवसं पूर्वम् आरभते तथा तदग्रिमे दिने नन्दगाँवे आरभते। मथुरावृन्दावनयोः बहुप्रकारेण अयम् आयोज्यते यथा [[सञ्चिका:Lathmar_Holi_is_a_local_celebration_of_the_Hindu_festival_of_Holi_which_takes_in_Barsana_and_Nandgaon.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|बरसानायाः लट्ठमारहोली]] बरसानानन्दगाँवक्षेत्रे लट्ठमारहोली ॥लगुडप्रहारहोलिकेति॥ प्रख्याता अथ च वृन्दावने विधवाहोली चापि गोवर्धनपर्वतसमीपे गुलालकुण्डे फूलोंवालीहोली ॥ पौष्पी होली॥ इति यस्मिन् रासलीलया सह पुष्पेभ्यो होलिका आचर्यते।<ref>{{Cite web|title=Incredible India {{!}} Braj ki Holi|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-india-v2/en/destinations/mathura-vrindavan/braj-ki-holi.html|website=www.incredibleindia.org}}</ref> == [[शरत्पूर्णिमा]] == [[सञ्चिका:Vallabhacharya_temple_cloth_for_Sharad_Purnima_festival_-_W._India_-19th_c._-_1927.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|वल्लभाचार्यमन्दिरपटं शरत्पूर्णिमायै।]] अस्मिन् तिथौ जनाः श्रीकृष्णस्य राधागोपिकाभिः सह रासलीलां कीर्तयन्ति। अस्मिन् दिने मन्दिरेषु राधाकृष्णौ शुक्लवस्त्रैः पुष्पमालादिभिः कान्तियुतैराभूषणैश्च भूष्येते।<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Aashish|title=ISKCON-London - Sharad Purnima - Kartik Full Moon Festival|url=https://www.iskcon-london.org/events/festivals/sharad-purnima|website=www.iskcon-london.org|language=en-gb|accessdate=2023-09-22|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119202533/https://www.iskcon-london.org/events/festivals/sharad-purnima|deadurl=yes}}</ref> == [[कार्त्तिकपूर्णिमा]] == श्रीकृष्णस्य प्रियतमाया राधायाः प्रियं दिनम् एतत् परिगण्यते। अस्मिन् दिने राधाकृष्णौ रासनृत्यम् आचरितवन्तौ अपि च कृष्णः राधाम् ऊढवान् इति विश्वसन्ति। दिवसेऽस्मिन् श्रीकृष्णो राधादेवीं पूजयामास इत्यपि लोकमतम्। जगन्नाथपुरीं समेत्य अन्येषु सर्वेषु राधाकृष्णमन्दिरेषु [[कार्त्तिकपूर्णिमा|कार्त्तिकपूर्णिमायां]] रासलीला आयोज्यते। सम्पूर्णे कार्तिकमासेऽपि जनाः पुण्यसङ्कल्पं धरन्ति। [[ब्रह्मवैवर्तपुराणम्|श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे]] वर्णितो यत् कार्त्तिकपूर्णिमायां राधिकाप्रतिमापूजनेन जन्मबन्धनात् मुच्यते। <pre>कार्त्तिक्यां पूर्णिमायां च राधिकाप्रतिमां शुभाम् । संपूज्य दृष्ट्वा नत्वा च करोति जन्मखण्डनम्॥</pre> इति श्रीब्रह्मवैवर्तपुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे षट्सप्ततितमोऽध्याये विंशतितमेश्लोके। <pre>ततः प्रियतमा विष्णो राधिका गोपिकासु च । कार्त्तिके पूजनीया च श्रीदामोदरसन्निधौ ॥ द्विजं दामोदरं कृत्वा तत्पत्नीं राधिकां तथा । कार्त्तिके पूजनीयौ तौ वासोऽलङ्कारभोजनैः ॥ राधिकाप्रतिमां विप्राः पूजयेत् कार्त्तिके यः । तस्य तुष्यति तत्प्रीत्यै श्रीमान् दामोदरो हरिः॥</pre> इति श्रीराधादामोदरपूजाविधौ।<ref>{{Cite web|url=https://sa.m.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%83/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A4%83|title=शब्दकल्पद्रुमे पृष्ठ २/१०५ कार्त्तिकशब्दान्तर्गतमं}}</ref> अत्र वर्णितो यद् कार्त्तिके श्रीराधा दामोदरेण सह वस्त्रैः भोजनैः अलङ्कारैः पुजनीया। अनेन श्रीमान् दामोदरः तुष्यते।<ref name=":02">{{Cite book |last=Mohapatra |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=UdpzAgAAQBAJ&dq=worship+radha&pg=PA164 |title=Wellness In Indian Festivals & Rituals |date=2013 |publisher=Partridge Publishing |isbn=978-1-4828-1690-7 |pages=164 |language=en}}</ref> = प्रभावः = [[सञ्चिका:Raja_Ravi_Varma,_Radha_Waiting_for_Krishna.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=प्रतीक्षन्ती राधा|श्रीकृष्णप्रिया राधिका उद्याने कृष्णं प्रतीक्षते।]] == चित्रकलायाम् == राधाकृष्णौ अधुनाऽपि विभिन्नकलासाहित्यकृतयः प्रेरयतः।<ref name="britannica2"/>{{sfn|Archer|2004}}<ref>{{Cite journal|last=Kakar|first=Sudhir|date=January 1985|title=Erotic Fantasy: The Secret Passion of Radha and Krishna|url=https://archive.org/details/contributions-to-indian-sociology_january-june-1985_19_1/page/75|journal=Contributions to Indian Sociology|volume=19|issue=1|pages=75–94|doi=10.1177/006996685019001006|s2cid=144426229|issn=0069-9667}}</ref> सहस्रवर्षैः तयोः प्रेम अगण्योत्तमचित्रेषु चित्रितम् अस्ति येषु प्रेमिकाया वियोगः संयोग आकाङ्क्षा परित्यागश्च परिदृश्यते।<ref>{{Cite journal|last=Kallir|first=Jane|date=1982|title=The Folk Art Tradition: Naive Painting in Europe and The United States|url=https://archive.org/details/sim_american-art-journal_autumn-1982_14_4/page/88|journal=American Art Journal|volume=14|issue=4|pages=88|doi=10.2307/1594322|jstor=1594322|issn=0002-7359}}</ref> पट्टचित्रं नाम ओडिसाराज्यस्य विशिष्टकलासु अन्यतमम् विद्यते। एवंविधचित्रेषु कृष्णस्य चित्रणं नीलवर्णेन कृष्णवर्णेन वा भवति प्रायः राधया सह। राजस्थानीयकला लोककलायाः पारम्परिकसिद्धास्थामूल्यैः संयोगात् समुद्भूतवती ।  राजस्थानीयलघुचित्रेषु कृष्णराधौ मुख्यपात्रौ स्तः। एतादृशेषु चित्रेषु तयोः प्रेम सौन्दर्येण प्रदर्शितम्।<ref>{{Cite book|last=Soltis|first=Carol Eaton|title=Miniature painting in the USA|date=2015-09-22|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Art Online|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t2283851}}</ref> पार्व्वतचित्रेषु प्रायः नायकः कृष्णरूपेण नायिका च राधारूपेण चित्रिता भवतः। कृष्णराधयोराख्यायानं तयोः प्रेम च सामान्यतया पार्व्वतचित्रकारेभ्यो विशेषतया च गढवालस्य कलाकारेभ्यः समृद्धचित्र्याणि उपालाभयताम्।<ref>{{Cite journal|last=Fam|first=Sylvia|date=2019-01-01|title=Engaging the Senses to Make Sense: Performing Autoethnography in Selected Poems by Two Poet/Educators|journal=Textual Turnings|volume=1|issue=1|pages=121–138|doi=10.21608/ttaip.2019.123734|issn=2735-3451|doi-access=free}}</ref> काङ्गराचित्रकला केशवदासस्य लोकप्रियकाव्यकृतिरसिकप्रियाप्रेरितं प्रेम प्रधानतया प्रदर्शयति। अस्यां कलायां बहुधा प्रेमी स्वस्य उपस्थितेरनभिज्ञां प्रियां पश्यन् दृश्यते तदर्थमेव कृष्णः स्वसन्निधौ अनभिज्ञां राधाम् अभीक्षते।<ref name=":3">{{Cite book|last=Randhawa|first=M.S|title=Kangra Valley Painting|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|year=2017|isbn=978-81-230-2478-3}}</ref>  राधाकृष्णयोः तत्रत्यकलाकाराः प्रेम्णः सर्वोच्चादर्शस्य प्रतिरूपम् लभन्ते। [[मधुबनी|मधुवनि]]<nowiki/>चित्रकला [[बिहारराज्यम्|बिहारस्य]] मनमोहककला अस्ति। मधुवनिचित्राणि बहुदा लोककथाधारितानि भवन्ति। चित्रेषु राधाकृष्णाभ्यां सह शिवपार्वत्यौ अपि प्रमुखतया प्रदृश्येते। कृष्णो राधा च राजपूतचित्राणाम् अभीप्सितविषयेषु अन्यतमो यतः तौ जीवात्मनः परमात्मना सह संयोगकामनायाः प्रतीकः स्तः। राजपूतचित्रेषु राधा सर्वदा शुभ्रतरा भूषिता। अलङ्कारभूषिता सा प्रायः कृष्णसमीपम् आसीना शुक्लमालधारिणी चित्रिता।<ref name=":12" /><ref name=":11" /> [[हिमाचलप्रदेशराज्यम्|हिमाचलप्रदेश]]<nowiki/>पञ्जाबयोः चम्बाचित्रेषु प्रायः वर्षाकालस्य चित्तहरवातावरणं दृश्यते यत्र राधाकृष्णौ मुख्यदम्पती चित्रितौ। <gallery> File:Patta Chitra 03.jpg|पट्टचित्रे श्रीराधाकृष्णप्रेमचित्रणम् File:A Glimpse of the Loved One (6124511255).jpg|राजस्थानिचित्रेऽस्मिन् राधा स्वयं भूषयते मौनश्च कृष्णः अभीक्षते। File:Radha offering Krsna a Bowl of Curds.jpg|पार्व्वतचित्रे राधा कृष्णाय दधिपात्रं ददाति। File:Radha and Krishna Exchange Clothes LACMA M.80.232.4.jpg| काङ्गराचित्रे अस्मिन् राधाकृष्णौ अन्योऽन्यवेशं धृतौ। File:Peinture râjput (V&A Museum) (9471201137).jpg| एतस्मिन् राजपूतचित्रे गोपिभिः सह राधाकृष्णौ विद्येते File:Nihâl Chand 001.jpg|किशनगढीये चित्रे राधाकृष्णौ मण्डपे उपविशन्तौ दृश्येते। </gallery> == नर्तनकलायाम् == सुविख्यातं [[मणिपुरीनृत्यम्|शास्त्रीयनृत्यं]] [[मणिपुरराज्यम्|मणिपुर]]<nowiki/>रासलीलां प्रथमवारं राजा भाग्यचन्द्रः ऊनसप्तत्योत्तरसप्तदशशततमे ख्रिष्टाब्दे आरभत। राधाकृष्णयोः रासलीलया प्रेरितो राजा रासस्य रूपत्रयं प्रावर्तत महारासं कुञ्जरासं वसन्तरासं च। कालक्रमे मणिपुरराजानो रासस्य रूपद्वयमपि नित्यरासं देवरासं च कलासंस्कृतौ अभ्युदचिन्वन्। एतेषु नर्तका राधाकृष्णगोपीरूपाणि नटन्ति। मणिपुरराज्ये अद्यापि एतानि नर्तनानि प्रचलन्ति आनर्त्ते अपि च कार्तिकशरत्पूर्णिमाद्योः।<ref>{{Cite book |last1=Meitei |first1=Sanjenbam Yaiphaba |url=https://books.google.com/books?id=FhUHEAAAQBAJ&q=Music+and+Dance+Radha+Krishna |title=The Cultural Heritage of Manipur|last2=Chaudhuri |first2=Sarit K. |last3=Arunkumar |first3=M. C. |date=2020-11-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-29629-7}}</ref><ref>{{cite book|surname=Singh |given=Kunj Bihari |year=2004 |chapter=Manipur Vaishnavism: A Sociological Interpretation |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Mc6GAwAAQBAJ&pg=PA125 |title=Sociology of Religion in India |editor=Rowena Robinson |series=Themes in Indian Sociology, 3 |place=New Delhi |publisher=Sage Publ. India |pages=128 |url={{Google books|Mc6GAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |isbn=0-7619-9781-4}} </ref> [[सञ्चिका:Ras_Lila.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=मणिपुरस्य परम्परागतनर्तने राधाकृष्णप्रेमकथा|मणिपुरस्य परम्परागतनर्तकाभ्यां श्रीराधाकृष्णप्रेमकथाप्रदर्शनम्]] अन्यदपि शास्त्रीयनृतिः [[कथाकेळिः|कथाकेळि]]<nowiki/>रपि वैष्णवैश्च‌ राधाकृष्णसंस्थिताभिः गीतगोविन्दपरम्पराभिः प्रभाविता।<ref>{{Cite book|last=Vatsyayan|first=Kapila|url=https://books.google.com/books?id=gtuSDwAAQBAJ&q=Gujarat+dance|title=INDIAN CLASSICAL DANCE|date=1974|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|isbn=978-81-230-2957-3|language=en}}</ref> उत्तरीयभारतस्य कथकनर्तनस्य प्रधानप्रकरणं राधाकृष्णयोः अल्पावधिमेलनं तथा बृहत्कथाश्चापि। कथकस्य सर्वेषु आयामेषु राधाकृष्णयोः पवित्रप्रेम निगूढमिति स्पष्टं दृश्यते तत्सङ्गीते वा वेषधारणे वा पात्रे वा।<ref>{{Cite journal|last=Lalli|first=Gina|date=2004-01-01|title=A North Indian Classical Dance Form: Lucknow Kathak|url=https://archive.org/details/visual-anthropology_january-march-2004_17_1/page/19|journal=Visual Anthropology|volume=17|issue=1|pages=19–43|doi=10.1080/08949460490273997|s2cid=145783433|issn=0894-9468}}</ref> गीतगोविन्दस्य अष्टपदी अपि समकालीनायाम् [[ओडिशी|ओडिसी]]<nowiki/>नृतौ नाट्यते।<ref>{{Cite journal|last=Kothari|first=Sunil|date=1981|title=Enactment of Gita Govinda in Neo-Classical Dance Forms|url=https://www.proquest.com/openview/ec4a7fb170a7567d64386a0e9794c18d/1?pq-origsite=gscholar&cbl=1816366|journal=Journal of Indian Musicology Society|volume=12|pages=53|via=ProQuest}}</ref> नृतिरेषा देवालयेषु समुद्भूता तदर्थं देवदासीभिर्नृत्यते स्म परन्तु सम्प्रति जनगृहेषु संस्कृतिसंस्थासु चापि आचर्यते। अस्यां प्रधानतया राधाकृष्णयोरलौकिकप्रेम प्रदर्श्यते।<ref>{{Cite book|last=Sajnani|first=Manohar|url=https://books.google.com/books?id=nxtnsT8CdZ4C&pg=PA260|title=Encyclopaedia of Tourism Resources in India|date=2001|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-7835-018-9|language=en}}</ref> == सङ्गीते == रसिया नामाख्या व्रजक्षेत्रस्य सुविख्यातं लोकसङ्गीतं वर्तते। एतत् सङ्गीतं प्रायः तत्रत्येषु ग्रामोत्सवेषु च मन्दिरेषु च संप्रवद्यते। राधाकृष्णयोर्दिव्यं प्रेम प्रदर्शनाय रसियायाः परम्परागतगीतानि गीयन्ते। प्रायः एतानि राधाभिमुखं लिख्यन्ते येषु श्रीकृष्णस्य विलासः प्रदृश्यते।<ref>{{Cite journal |last=Manuel |first=Peter |date=1994-01-01 |title=Syncretism and Adaptation in Rasiya, a Braj Folksong Genre |url=https://academicworks.cuny.edu/jj_pubs/312 |journal=Publications and Research}}</ref><ref>{{Cite book |last=Langlois |first=Tony |url=https://books.google.com/books?id=vTUrDwAAQBAJ&dq=Rasiya+Braj+Radha&pg=PA307 |title=Non Western Popular Music |publisher=[[Routledge]] |year=2016 |isbn=978-0-7546-2984-9 |location=New York |pages=318 |language=English}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kumar |first=Mukesh |date=2019 |title=The Art of Resistance: The Bards and Minstrels' Response to Anti-Syncretism/Anti-liminality in north India |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-of-resistance-the-bards-and-minstrels-response-to-antisyncretismantiliminality-in-north-india/655B711202BF2BDC05ED23E51BA17B48 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=29 |issue=2 |pages=225 |doi=10.1017/S1356186318000597 |s2cid=165691487 |via=Cambridge University Press}}</ref> == संस्कृतौ == व्रजवासिभिः सह बहवो भक्ता सम्पूर्णे विश्वे अद्यापि राधेराधे जयश्रीराधे राधेकृष्ण राधेश्याम इत्यादिभिर्वचनैः परस्परम् अभिवन्दन्ते। स्वमनः राधां तथा राधाकृष्णसम्बन्धं प्रति नेतुम्। वृन्दावनमन्दिरेषु राधाविहीना कृष्णप्रतिमा सुदुर्लभा। <ref>{{Citation|title=ONE. The Social Construction of Emotion in India|date=1990-12-31|work=Divine Passions|pages=3–34|publisher=University of California Press|doi=10.1525/9780520309753-002|isbn=978-0-520-30975-3|last1=Lynch |first1=Owen M. }}</ref> ओडिसायाः संस्कृतौ कृष्णो लोकनायकः तस्य स्वरूपो [[जगन्नाथः|श्रीजगन्नाथ]]<nowiki/>श्च ओडिसाभिमानस्य द्योतकः। कृष्णप्रिया श्रीराधा कृष्णस्य शक्तिश्च जगच्छक्तिं द्योतयन्ती प्रतिष्ठिता।<ref name=":8">{{Cite journal|last=Mohanty|first=Prafulla Kumar|date=2003|title=Mask and Creative Symbolisation in Contemporary Oriya Literature: Krishna, Radha and Ahalya|journal=Indian Literature|volume=47|issue=2 (214)|pages=181–189|jstor=23341400|issn=0019-5804}}</ref> सा कृष्णस्य ह्लादिनीशक्तिः कथ्यते तथा जगतः शुक्लवृत्ति[[दुर्गा|र्दुर्गा]] कृष्णवृत्तिश्च [[काली|महाकाली]] अभिज्ञायते। राधाकृष्णौ ओडियाजनमानसे प्रविश्य तत्रत्य कवीनां कल्पशक्तिम् अभ्यवर्धेताम्। श्रीराधा जनमानसे आदर्शप्रेमिकास्वरूपे विराजते।<ref>{{Citation|last=Frazier|first=Jessica|title=Becoming the Goddess: Female Subjectivity and the Passion of the Goddess Radha|date=2010|work=New Topics in Feminist Philosophy of Religion: Contestations and Transcendence Incarnate|pages=199–215|editor-last=Anderson|editor-first=Pamela Sue|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|language=en|doi=10.1007/978-1-4020-6833-1_13|isbn=978-1-4020-6833-1}}</ref> = तीर्थानि = [[सञ्चिका:Prem Mandir Vrindavan, Mathura, Uttar Pradesh, India (2014).jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=वृन्दावनस्थितं प्रेममन्दिरम्|वृन्दावनस्य राधाकृष्णयोः प्रेममन्दिरम्]] चैतन्यमहाप्रभोः वल्लभाचार्यस्य चण्डीदासस्य अन्यानां च परम्पराणां मन्दिरेषु राधाकृष्णौ एव प्रधानतया विराजेते। तेषु श्रीराधा कृष्णस्य सुसमीपं तिष्ठति।{{sfn|Dalal|2010|pp=321–322}} तीर्थानां केचन प्रमुखानि अत्र वर्ण्यन्ते। [[सञ्चिका:Chhatris_of_Barsana_02.jpg|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|चित्रपाठ्यम्=श्रीराधाराणीमन्दिरम्|बरसानाया राधाराणीमन्दिरम्]] * [[वृन्दावनम्|वृन्दावने]] तयोः पञ्चसहस्राधिकानि मन्दिराणि विद्यन्ते। यथा बाँकेबिहारिमन्दिरं श्रीराधादामोदरमन्दिरं कृष्णबलराममन्दिरं ॥इस्कोनवृंदावनमन्दिरम्॥ श्रीराधागोकुलानन्दमन्दिरं श्रीराधागोपीनाथमन्दिरं राधारमणमन्दिरं शाहजीमन्दिरं सेवाकुंजमन्दिरं पागलबाबामन्दिरं प्रेममन्दिरं श्रीराधामदनमोहनमन्दिरं श्र्यष्टसखीमन्दिरं वृन्दावनचन्द्रोदयमन्दिरं श्रीराधाश्यामसुन्दरजीमन्दिरं श्रीजुगलकिशोरमन्दिरं श्रीराधागोविंददेवजीमन्दिरं प्रियकान्तजूमन्दिरं श्रीराधावल्लभमन्दिरं<ref>{{cite book |author=Rājaśekhara Dāsa |year=2000 |title=The Color Guide to Vṛndāvana: India's Most Holy City of Over 5,000 Temples |publisher=Vedanta Vision Publication |url={{Google books|Q1cvAAAAYAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Anand |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=EsvSwdUgQYcC |title=Krishna: The Living God of Braj |date=1992 |publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-280-2 |language=en}}</ref> जयपुरमन्दिरं चैतेभिः सह निधिवनं राधाकुण्डं कुसुमसरोवरश्च प्रख्यापिताः। * [[मथुरा|मथुरायां]] श्रीकृष्णजन्मस्थानमन्दिरं<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Krishna_Janmasthan_Temple_Complex|title=कृष्णजन्मस्थानमन्दिरम्}}</ref> श्रीद्वारकाधीशमन्दिरं च स्तः। * नन्दगाँवे नन्दबाबामन्दिरं विद्यते। * गोकुले रमणरेतीमन्दिरं च श्रीनन्दयशोदाभवनं च स्तः। * बरसानायां श्रीराधाराणीमन्दिरं ॥श्रीजीमन्दिरम्॥ रङ्गीलीमहलः ॥कीर्ति मन्दिरम्॥ मानमन्दिरं श्रीराधाकुशलबिहारिमन्दिरं दानबिहारिमन्दिरं चैतेभिः सह भानुसरोवरश्च नैकानि कुण्डानि अपि विद्यन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Hindu_temples_in_India?wprov=sfla1|title=हिन्दूमन्दिराणि}}</ref> * भाण्डीरवने श्रीराधाकृष्णविवाहस्थली च श्रीराधाभाण्डीरबिहारिमन्दिरं च विद्येते। * बिष्णुपुरे रासमञ्चं राधामाधबमन्दिरं राधेश्याममन्दिरं लालजीमन्दिरं राधाविनोदमन्दिरं राधागोविन्दमन्दिरं च विख्यातानि वर्तन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_temples_in_Bishnupur?wprov=sfla1|title=बिष्णुपुरमन्दिरसूचिः}}</ref> * इस्कोन्मन्दिराणि। देहल्यां राधापार्थसारथिमन्दिरं<ref>{{cite news| url=http://www.radha.name/images-gallery/temples-worldwide-without-india/asia-without-India|title=Asia and India ISKCON temples|work=Radha}}</ref><ref>{{cite news |url = http://m.dandavats.com/?p=6770 |work = Dandavats |title = Beautiful Delhi Iskcon Temple (Sri Radha Parthasarathi Mandir) (4 min video) |archive-url = https://web.archive.org/web/20150626112447/http://m.dandavats.com/?p=6770 |archive-date = 26 June 2015 }}</ref> चेन्नैनगरे राधाकृष्णमन्दिरं सेलमे श्रीगौरराधागोकुलानन्दमन्दिरं शिलिगुडौ राधामाधवसुन्दरमन्दिरं कठवाडायां श्रीराधाश्यामसुन्दरगौधाम जोधपुरे श्रीराधागोविन्ददेवमन्दिरम् इम्फाले राधाकृष्णचन्द्रमन्दिरं जबलपुरे राधारमणमन्दिरं बेङ्गळूरौ हरेकृष्णमन्दिरं पुण्यनगरे श्रीश्रीराधावृन्दावनचन्द्रमन्दिरम् उज्जैननगरे श्रीश्रीराधामदनमोहनमन्दिरं पटनायां श्रीश्रीराधाबाँकेबिहारिमन्दिरं तथा च भारताद् बहिः उटाहजनपदे स्पैनिशफोर्काख्यं राधाकृष्णमन्दिरं च डैलस्नगरे राधाकलाचन्दजीमन्दिरं च डर्बीनगरे राधादेशमन्दिरं च नेपालदेशे श्रीश्रीराधागोविन्दहरिमन्दिरं च एतानि प्रसिद्धानि।<ref>{{Cite web|url=https://centres.iskcon.org/|title=इस्कोमकेन्द्राणि}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://centers.iskcondesiretree.com/|title=इस्कोन्केन्द्रसूचिः}}</ref> * गढडायां वडताले भूजनगरे जेतलपुरे अहमदाबादे मुम्बयिनगरे ढोलेरायां मुल्यां जामनगरे गान्धिनगरे ध्राङ्गध्रायां तथा च भारतेतरेषु स्थानेषु क्लीवलैण्डनगरे मासचुसेट्‍सनगरे ह्युष्टन्नगरे मारीयस्टैड्नगरे कैलीफोर्णियानगरे औकलैण्डनगरे चैतेषु सुप्रसिद्धानि स्वामिनारायणमन्दिराणि विद्यन्ते।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Swaminarayan_temples?wprov=sfla1|title=स्वामिनारायणमन्दिराणि}}</ref> * [[जयपुरम्|जयपुरे]] श्रीराधागोविन्ददेवजीमन्दिरं नग्गरे मुरलीधरकृष्णमन्दिरम् [[इम्फाल|इम्फाले]] श्रीगोविन्दजीमन्दिरं करौल्यां मदनमोहनमन्दिरं नदियायां मायापुरचन्द्रोदयमन्दिरं गढवायां श्रीबंशीधरराधिकाजीमन्दिरं काञ्चिपुरे श्रीराधारमणमन्दिरं कालनायां लालजीमन्दिरं जुनागढे राधादामोदरमन्दिरं मानगढे भक्तिमन्दिरं बरोहे राधाकृष्णमन्दिरं हैदराबादे हरेकृष्णस्वर्णमन्दिरं चैतानि प्रमुखानि। * भारताद् बहिरपि राधाकृष्णाभ्यां समर्पितानि नैकानि मन्दिराणि सन्ति ये विश्वस्य सर्वेषु प्रमुखनगरेषु स्थापितानि सन्ति। [[इस्कान् संस्था|इस्कोन्संस्थां]] स्वामिनारायणसम्प्रदायं विहायापि उत्तरीयामेरिकादेशस्य बृहत्तमं मन्दिरं श्रीरासेश्वरीराधाराणीमन्दिरं कृपालुमहाराजेन अमेरिकादेशस्य टेक्सास्राज्यस्य ओस्टिननगरस्य राधामाधवधाम्नि स्थापितम्।<ref name="ciment">Ciment, J. 2001. ''Encyclopedia of American Immigration''. Michigan: [[M. E. Sharpe|M.E. Sharpe]]</ref><ref name="HyltonandRosie">Hylton, H. & Rosie, C. 2006. ''Insiders' Guide to Austin''. [[Globe Pequot Press]].</ref><ref name="texas-monthly">Mugno, M. & Rafferty, R.R. 1998. ''Texas Monthly Guidebook to Texas''. Gulf Pub. Co.</ref> [[सञ्चिका:ISKCON.JPG|लघुचित्रम्|दक्षिणतः|स्पैनिशफोर्काख्यं श्रीश्रीराधाकृष्णमन्दिरम्]] = सनातनधर्मेतरेषु पन्थेषु = प्रसिद्धौ [[नारायणभट्टः|नारायणभट्टस्य]] [[वेणीसंहारम्|वेणीसंहारं]] च [[आनन्दवर्धनः|आनन्दवर्धनस्य]] [[ध्वन्यालोकः|ध्वन्यालोकं]] च समेत्य बहुषु जैनभाष्येषु राधादेवी वर्णिता। नवख्रिष्टशताब्द्यारभ्य द्वादशख्रिष्टशताब्दीपर्यन्तमपि जैनविद्वांसः सोमदेवसूरिविक्रमभट्टसदृशाः स्वकृतीषु राधाम् आख्यान्ति स्म। सिक्खगुरुगोबिन्दसिंहोऽपि स्वग्रन्थेषु राधां वर्णयामास।<ref name=":10" /><ref name=":112"/> = सन्दर्भाः = == स्रोतांसि == * {{cite book|surname=Archer |given=W. G. |author-link=W.G. Archer |title=The Loves of Krishna in Indian Painting and Poetry |url={{Google books|czLDAgAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2004|place=Mineola, NY |publisher=Dover Publ. |isbn=0-486-43371-4}} * {{cite book|surname=Beck |given=Guy L. |chapter=Krishna as Loving Husband of God: The Alternative Krishnology of the Rādhāvallabha Sampradaya |pages=65–90 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&pg=PA65 |title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity |url= {{Google books|0SJ73GHSCF8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |editor= Guy L. Beck |place=Albany, NY |publisher=SUNY Press |year=2005 |isbn=978-0-7914-6415-1}} * {{cite journal |last=Chemburkar |first=Jaya |date=1976 |title=Srīrādhikānāmasahasram |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=1/4 |issue=1/4 |pages=107–116 |jstor=41692239}} * {{cite encyclopedia |surname=Dalal |given=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |year=2010 |url={{Google books|DH0vmD8ghdMC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |place=New Delhi |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341421-6}} * {{cite encyclopedia |editor-surname=Datta |editor-given=Amaresh |title=Gitagovinda |encyclopedia=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |year=1988 |volume=2 |place=New Delhi |publisher=[[Sahitya Akademi]] |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&pg=PA1414 |pages=1414–1423 |isbn=81-260-1194-7}} * {{cite journal|last=Dimock |first=Jr, E.C. |date=1963 |title =Doctrine and Practice among the Vaisnavas of Bengal |url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_summer-1963_3_1/page/106 |journal= History of Religions |volume=3 | issue=1 |pages=106–127 |jstor= 1062079 |doi=10.1086/462474 |s2cid=162027021}} * {{cite encyclopedia |year=1987 |surname=Hardy |given=Friedhelm E. |author-link=Friedhelm Hardy |title=Kṛṣṇaism |editor=Mircea Eliade |editor-link=Mircea Eliade |encyclopedia=The Encyclopedia of Religion |place=New York |publisher=MacMillan |volume=8 |pages=387–392 |isbn=978-0-02-897135-3 |url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/krsnaism |via=[[Encyclopedia.com]]}} * {{cite book|surname=Hawley |given=John Stratton |year=2005 |title=Three Bhakti Voices. Mirabai, Surdas, and Kabir in Their Time and Ours |url={{Google books|5LZjAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |place=Oxford; New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-567085-1}} * {{cite book |editor-surname1=Hawley |editor-given1=John Stratton |editor-surname2= Wulff |editor-given2=Donna Marie |title=The Divine Consort: Rādhā and the Goddesses of India |series=Berkeley religious studies series, 3 |url={{Google books|j3R1z0sE340C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=1982 |place=Berkeley, Ca |publisher=Graduate Theological Union |isbn=0-89581-102-2}} * {{cite book|surname=Hayes |given=Glen Alexander |chapter=Contemporary Metaphor Theory and Alternative Views of Krishna and Rādhā in Vaishnava Sahajiyā |pages=19–32 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&pg=PA19 |title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity |url= {{Google books|0SJ73GHSCF8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |editor= Guy L. Beck |place=Albany, NY |publisher=SUNY Press |year=2005 |isbn=978-0-7914-6415-1}} * {{cite encyclopedia |surname=Jones |given=Constance A. |surname2=Ryan |given2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |url={{Google books|OgMmceadQ3gC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2007 |place=New York |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-5458-9 |series=Encyclopedia of World Religions. [[J. Gordon Melton]], Series Editor |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323232140/https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |archive-date=23 March 2017 |access-date=23 April 2021 |url-status=bot: unknown }} * {{cite book|last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|url=https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins|url-access=registration |year=1988 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-90883-3}} * {{cite encyclopedia |surname=Lochtefeld |given=James G. |title=Radha |encyclopedia=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N–Z |year=2002 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-0-8239-3180-4 |page=542}} * {{cite book|title=Love Song of the Dark Lord: Jayadeva's Gītagovinda |translator=Miller, Barbara Stoler |translator-link=Barbara Stoler Miller |year=1977 |publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=0-231-04028-8|url=https://cup.columbia.edu/book/love-song-of-the-dark-lord/9780231110976 |ref={{sfnref|Love Song of the Dark Lord: Jayadeva's Gītagovinda|1977}}}} * {{cite journal |last=Majumdar |first=Asoke Kumar |date=July–October 1955 |title=A Note on the Development of Radha Cult |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=36 |number=3/4 |pages=231–257 |jstor=44082959 }} * {{cite journal |last=McDaniel |first=June |date=2000 |title=The Tantric Rādhā |journal=[[Journal of Vaishnava Studies]] |volume=8 |issue=2 |pages=131–146}} * {{cite book|surname=Menzies |given=Jackie |title=Goddess: divine energy |url={{Google books|pzLqAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2006 |publisher=Art Gallery of New South Wales |isbn=978-0-7347-6396-9}} * {{cite journal |last=Miller |first=Barbara S. |author-link=Barbara Stoler Miller |year=1975 |title=Rādhā: Consort of Kṛṣṇa's Vernal Passion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1975_95_4/page/655 |journal=[[Journal of the American Oriental Society]] |volume=95 |issue=4 |pages=655–671 |doi=10.2307/601022 |jstor=601022 }} * Mishra, Baba (1999). ''"Radha and her contour in Orissan culture"''. In Orissan history, culture and archaeology. In Felicitation of Prof. P.K. Mishra. Ed. by S. Pradhan. (Reconstructing Indian History & Culture 16). New Delhi. pp.&nbsp;243–259. * {{cite journal|last=Pauwels |first=Heidi R.M. |title=The Great Goddess and Fulfilment in Love: Rādhā Seen Through a Sixteenth-Century Lens |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |date=1996 |volume=59 |number=1 |publisher=Cambridge University Press |pages=29–43|doi=10.1017/S0041977X00028548 |jstor=619389|s2cid=162315694 }} * {{cite book|surname=Pauwels |given=Heidi R.M. |title=The Goddess as Role Model: Sita and Radha in Scripture and on Screen |url={{Google books|BSRXu4pcyCsC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-970857-4}} * {{cite book|surname=Pintchman |given=Tracy |chapter=Domesticating Krishna: Friendship, Marriage, and Women's Experience in a Hindu Women's Ritual |pages=43–64 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=0SJ73GHSCF8C&pg=PA43 |title=Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity |url= {{Google books|0SJ73GHSCF8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |editor= Guy L. Beck |place=Albany, NY |publisher=SUNY Press |year=2005 |isbn=978-0-7914-6415-1}} * {{cite journal |last=Pradhan |first=Shrikant |date=2008 |orig-date=2008–2009 |title=A Unique Image of "Ardharadhavenudharamurti": or "Ardhanari Krishna" |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |pages=207–213 |jstor=42931207}} * {{cite thesis|surname=Ramnarace |given=Vijay |year=2014 |title=Rādhā-Kṛṣṇa's Vedāntic Debut: Chronology & Rationalisation in the Nimbārka Sampradāya |type=PhD thesis |place=University of Edinburgh |url=https://www.era.lib.ed.ac.uk/bitstream/handle/1842/26018/Ramnarace2015.pdf}} * {{cite journal |last=Rosenstein |first=Lucy |date=1998 |title=The Rādhāvallabha and the Haridāsā Samprādayas: A Comparison |journal=[[Journal of Vaishnava Studies]] |volume=7 |issue=1 |pages=5–18}} * {{cite book|surname=Rosenstein |given=Ludmila L. |chapter=The Devotional Poetry of Svami Haridas |title=A Study of Early Braj Bhasa Verse |year=1997 |series=Groningen Oriental Studies, 12 |place=Groningen |publisher=Egbert Forsten}} * {{cite book|surname=Snell |given=Rupert |title=The Eighty-four Hymns of Hita Harivaṃśa: An Edition of the Caurāsī Pada |url={{Google books|jOs-G0-VIWQC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=1991 |place=Delhi; London |publisher=[[Motilal Banarsidass]]; School of Oriental and African Studies |isbn=81-208-0629-8}} * {{cite journal|last=Stewart |first=T.K. |title=Singing the Glory of Lord Krishna: The "Srikrsnakirtana" |journal=[[Asian Ethnology]] |volume=45 |issue=1 |date=1986 |page=152 |jstor=1177851 }} * {{cite book |surname=Varma |given=Pavan K. |year=1993 |url=https://books.google.com/books?id=qZ_XAAAAMAAJ&q=Radha+married+Krishna+brahma |title=Krishna, the Playful Divine |publisher=Viking |isbn=978-0-670-85518-6}} * {{cite book|surname=Vemsani |given=Lavanya |title=Krishna in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Hindu Lord of Many Names |year=2016 |url=https://books.google.com/books?id=4fw2DAAAQBAJ&q=nimbarka&pg=PA197 |place=Santa Barbara; Denver; Oxford |publisher=ABC-Clio |isbn=978-1-61069-211-3}} * {{cite book|surname=White |given=Charles S. J. |title=The Caurāsī Pad of Śri Hit Harivaṃś: Introduction, Translation, Notes, and Edited Braj Bhaṣa |series= Asian studies at Hawaii, 16 |url={{Google books|X8Q_zgEACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |year=1977 |publisher=University Press of Hawaii |place=Honolulu |isbn=978-0-8248-0359-9 |issn=0066-8486}} == उद्धरणानि == <references /> ignl1tazj5p7dmn8z83wp7lzn14q2f6 0 89442 500176 493843 2026-08-12T11:02:26Z Ganesh Paudel 6561 वर्तनी 500176 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = जयतु संस्कृतम् आन्दोलनम् | image = File:Jayatu Sanskritam.jpg | caption = जयतुसंस्कृतम् आन्दोलनस्य स्वर्णवर्षे प्रदत्तं ताम्रपत्रं | date = २००४ जेठ १९ त आषाढ १ पर्यन्त (1–15 June 1947) | place = [[नेपाल]] | side1 = {{flagicon|Kingdom of Nepal}} [[राणा शासन]] | side2 = तीनधारा पाकशाला | leadfigures1 = {{flagicon|Kingdom of Nepal}} [[पद्मशम्शेर राणा]] | leadfigures2 = रामप्रसाद न्यौपाने }} '''जयतु संस्कृतम् आन्दोलनं''' नेपालस्यैतिहासिक सांस्कृतिक राजनीतिकश्चान्दोलनम्। रानीपोखरी संस्कृतपाठशालाया तीनधारासंस्कृतपाकशालानाम्ना छात्रावासात् उत्थित एतत् आन्दोलन<ref>{{cite book |title=सर्वकार एवं विकास पठन, भाग २ |date=2002 |publisher=Institute of Governance and Development |isbn=9789994688005 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=lQSPAAAAMAAJ |accessdate=6 December 2018 |language=en}}</ref> <ref> {{cite book |last=गौतम |first=राजेश |title=नेपाली कांग्रेस |publisher=Adroit Publishers |date=5 January 2005 |pages=138–140 |isbn=978-8-187-39261-3}}</ref> २००४ विक्रमाव्द आन्दोलनम् तथा राणाशासन पतनकारणं असृज्यत्। एतत्प्रभावादेव २००७ विक्रमसंवत्सरे (१९५१ ख्रिस्ताव्दे) नेपाले प्रजातन्त्र स्थापितं। <ref> {{cite news |last = देवकोटा |first = प्रा.डा. विष्णुप्रसादशर्मा |date =15 June 2025 |title = जयतु संस्कृतदिवसे तस्य सिंहावलोकनम् |url = https://epaper.gorkhapatraonline.com/pdf/3221?file=/uploads/file/2025/6/nayanepal/2025-06-14-11-53-50-nayanepal.pdf |work = नयाँ नेपाल |location = काष्ठमण्डप |publisher = गोरखापत्र संस्थानम् |access-date = 19 June 2025 }} </ref> पुरा नेपालदेशे जनाः ग्रामेग्रामेस्थिता गुरुकुलं गत्वा पठन्तिस्म । राणाशासनकाले शिक्षावस्था सम्यक नासित्। यदा जना पठन्ति चेत् ते ज्ञानी भवन्ति तदा एकतन्त्रीय राणाव्यवस्थाया विरोध कुर्वन्ति इति तेषां संशय। अतएव ते पाठशाला स्थापनाय व्यवधानं कुर्वन्तिस्म तथापि जनाः यत्नेन, इच्छाबलेन च देशस्य अनेकस्थाने कानिचन संस्कृतपाठशालाः स्थापिताः। तान्मध्ये श्री ३ धीरशम्शेरेण १९३४ विक्रमाव्दे स्थापिता रानीपोखरी संस्कृत पाठशालायाम् संस्कृतं तदन्तर्गतान् नैकाविषयांश्च पठन्ति स्म जनाः। उपलब्धता प्यत्र कारणं विभावनीयम् । तत्र भूगोलेतिहासगणितार्थशास्त्रादिविषया नान्तर्भवन्ति स्म । तदानीन्तनो नेपालसर्वकारःविषयानिमान् पाठ्यक्रमे सन्निवेश्य तान् न सम्बोधयति स्म । साधारणीमिमामपि याच्ञां पूरयितुं नेच्छति स्म राणासर्वकारः। तेषां व्यवस्थार्थं वि.सं.२००४ वत्सरे श्रीभद्रशर्मा अच्युतराज रेग्मी राजेश्वर देवकोटाप्रभृतिभिः जयतु संस्कृतमितिनाम्ना आन्दोलनं प्रारब्धम् । स समय उपनिवेशावसानस्य अधिनायकतानिरासस्य चानुकूलःसमय आसीत् । अयमपि तदान्दोलने कारणतामभजत् । ==सन्दर्भसूची== {{Reflist}} [[वर्गः:नेपालस्य इतिहासः]] 6ojcly3csbqkchl9q52caas5er6fq90 0 90011 500175 494874 2026-08-12T10:59:35Z Ganesh Paudel 6561 ज्ञान पेटिका योजितम् 500175 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा | image = {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|align = center|direction = vertical|width = 200|image1 = Tenzing Norgay (cropped).jpg|image2 = Tenzing Norgay signature.svg}} | caption = तेन्जिङ नोभेम्बर १९६७ [[स्टकहोम]], स्विडेनदेशे| birth_name = नाम्ग्याल वाङ्दी | main_discipline = [[पर्वतारोहण|पर्वतारोही]] | birth_date = वि.सं १९७१ जेठ १६ | birth_place = [[खुम्बु]], [[सोलुखुम्बु मण्डलम्]], [[सगरमाथा अञ्चल]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date = २०४३ वैशाख २६ | death_place = [[दार्जिलिङ]], [[पश्चिम बङ्गाल]], भारत | nationality = [[नेपाली]], [[भारतीय]] <!-- Please do not change -- (see source at http://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Racerx11/Archive_1#Tenzing_Noray.27s_citizenship)--> | start_age = १९ वर्ष | start_discipline = भरिया | notable_ascents = [[सगरमाथा]]को प्रथम आरोहण, २०१० जेठ १६<ref>{{cite web|author=|title=तेन्जिङको त्यो पहिलो पाइलो|url=https://annapurnapost.com/news/tenjingko-tyo-philo-paailo-180509|language=नेपाली |work=|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=|accessdate=२३ भदौ २०७९}}</ref> | partnerships = [[एडमन्ड हिलारी]] | spouse = * दावा बुठ्रीद् (वि.सं १९९१-२०००) * आङ ल्हमो (वि.सं २००१-२०२०) * दक्कु (?-?) | children = ७<ref>*{{cite web |title=A Lofty Legacy |url=https://www.unh.edu/unhtoday/2020/03/lofty-legacy |website=UNH Today |publisher=University of New Hampshire |access-date=23 July 2022 |language=en |date=10 March 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221201132918/https://www.unh.edu/unhtoday/2020/03/lofty-legacy |date=1 December 2022 }} *{{cite news |last1=Flinn |first1=John |title=Connected to the Khumbu / Tenzing Norgay's son, Norbu, and Richard Blum exemplify the Bay Area's rich shared history with Mount Everest and its denizens. This month marks 50 years since the mountain's first conquering |url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/Connected-to-the-Khumbu-Tenzing-Norgay-s-son-2647299.php |access-date=23 July 2022 |work=SFGATE |date=18 May 2003 }} *{{cite news |last1=Clash |first1=Jim |title=Son Of Tenzing Norgay Calls For Better Climbing Benefits For The Sherpa Community |url=https://www.forbes.com/sites/jimclash/2017/06/15/son-of-tenzing-norgay-calls-for-better-climbing-benefits-for-the-sherpa-community/ |access-date=23 July 2022 |work=Forbes |language=en }} *{{cite news |title=Sherpa: Norbu Tenzing on the Everest 'circus' and the inevitability of another disaster |url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/30/sherpa-norbu-tenzing-on-the-everest-circus-and-the-inevitability-of-another-disaster |access-date=23 July 2022 |work=[[द गार्डियन]] |date=30 March 2016 |language=en }}</ref> }}   '''तेनज़िङ्ग् नोर्गे''' '''शेर्पा''' (मे १९४९-मे ९,१९८६) तस्य जन्मनाम नाम्ग्याल् वाङ्ग्दी ख्याताः नेपाली-भारतीय--पर्वतारोही आसीत्। १९५३ तमे वर्षे मे-मासस्य २९ दिनाङ्के, सः एड्मण्ड् हिलरी च, 1953 तमे वर्षे ब्रिटिश्-मौ ण्ट् एवेरेस्ट्-अभियानस्य भागत्वेन [[देवगिरि शिखरम्|देवगिरी शिखरम्]] (एवेरेस्ट् पर्वत) प्राप्तवन्तौ इति प्रथमं दृढीकृतं। विंशति शताब्द्याः प्रभावशालिषु शत जनेषु अन्यतमः नोर्गे इति टाइम पत्रिकायाः नामकरणं कृतम्।&nbsp; [[सञ्चिका:Statue_of_Tenzing_Norgay_at_Himalayan_Mountaineering_Institute.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|हिमालयस्य पर्वतारोहणसंस्थायां नोर्गे-इत्यस्य प्रतिमा अस्ति।हिमालय पर्वतारोहण संस्थान दार्जीलिङ]] [[सञ्चिका:Everest_North_Face_toward_Base_Camp_Tibet_Luca_Galuzzi_2006_edit_1.jpg|लघुचित्रम्|[[देवगिरि शिखरम्|देवगिरी शिखरम्]]]] नोर्गे इत्ययं 20 वयसि एवरेस्ट-यात्रायां भागं ग्रहीतुं प्रथमं अवसरम् अवाप्नोत्, यदा एरिक शिप्टन् इत्येषः 1935 तमे वर्षे ब्रिटिश्-माउण्ट एभरेष्ट इति अन्वेषण-अभियानं संयोजयन् आसीत्। यदा अन्यौ द्वौ सम्भाव्यदलसदस्यौ चिकित्सा-परीक्षणेषु विफलाः अभवन्, तदा नोर्गे इत्ययं तस्य मित्रेण आङ्ग थार्के इत्यनेन अग्रे नीतः, यः 1933 तमे वर्षे ब्रिटिश-माउण्ट् एवरेस्ट-अभियाने आसीत्। तस्य आकर्षकं हसमुख मुखाकृति शिप्टन् इत्यस्य दृष्टिं आकृष्टं, यः तं धरितुं निश्चितवान्।<ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=05QTCgAAQBAJ&q=His+name+was+Tensing+Norkay%E2%80%94or+Tensing+Bhotia | title = That Untravelled World: An Autobiography | date = 2015-02-24 | accessdate = 28 August 2023 }}</ref> 1947 तमे वर्षे, नोर्गे एवेरेस्ट्-शिखरस्य असफल-आरोहणप्रयासे भागम् अगृह्णात्। क्यानडा-देशे जातः पर्वतारोही अर्ल् डेन्मन्, आङ्गे दावा शेर्प, नोर्गे च आरोहणस्य प्रयासार्थं अवैधरूपेण टिब्बत-देशं प्रविष्टवन्तौ। परन्तु 22,000 फीट परिमितं (6,700 मी.) तीव्रं प्रभञ्जनम् आपतित्वा तेषां आरोहण समाप्तम्। डेन्मन् पराजयं अङ्गीकृतवान्, तिस्रः अपि परिवृत्त्वा सुरक्षिततया प्रत्यागतवन्त। 1947 तमे वर्षे, नोर्गे प्रथमवारं स्विस्-अभियानस्य नायक अभवत्, यः पतितः गम्भीररूपेण व्रणितः सर्दार् वाङ्गदी नोर्बू इत्यस्य उद्धाराय साहाय्यं कृतवान्। अयं अभियानः नोर्गे दलेन सह पश्चिम-गढ्वाल्-हिमालयस्य 22,769 फीट परिमितं (6,940 मी.) [[केदारनाथः|केदारनाथ]] शिखरस्य मुख्यशिखरं प्राप्नोत्। 1951 तमे वर्षे सः ब्रिटिश्-माउण्ट् एवेरेस्ट्-अन्वेषण-अभियाने सम्मिलितः।<ref>{{Cite book | title = That Untravelled World | date = 1969 | pages = 190–199, 97 | url = https://archive.org/details/thatuntravelledw0000eric/page/190/mode/1up?q=tensing }}</ref> 1953 तमे वर्षे तेन्ज़िङ्ग् नोर्गे जान् हण्ट् इत्यस्य अभियाने भागम् अगृह्णात्। तेन्ज़िङ् पूर्वं षट्‍बारं एवेरेस्ट्-शिखरं प्राप्तवान् (तथा हण्ट्-त्रिगुणितं च।{{Sfn|Hunt|1953}} दलस्य एकः सदस्यः एड्मण्ड् हिलरी आसीत्, यः क्रिवस्-मध्ये पतितः, परन्तु स्वस्य हिम-कुठारस्य उपयोगेन रज्जुं सुरक्षितं कर्तुं नोर्गे इत्यस्य त्वरित-क्रियया अधस्तन-प्रहारात् रक्षितः। तस्य एतत् रक्षणकार्यात् हिलारी भविष्ये कस्यापि शिखर-आरोहणस्य प्रयासस्य कृते सः आरोहणस्य सहभागिनी इति मन्यन्ते स्म।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1575208/Sir-Edmund-Hillary.html|archivedate=12 January 2022|title=Sir Edmund Hillary|accessdate=21 February 2014}}</ref> 1953 तमे वर्षे मार्च्-मासे, अभियान आधारशिबिरस्य स्थापना कृतम्। हिलारी 1975 तमे वर्षे 5 मार्च् 1953 तमे दिने [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरे]] नोर्गे-इत्यनेन प्रथम-मेलनस्य विषये अलिखत्।{{Sfn|Gill|2017}} तेन्जिङ् नोर्गे इति पुरुषं द्रष्टुमहं अतिवाञ्छितवान्। स्विट्जर्लैण्डदेशीययात्रायाः द्वाभ्यां महान्भिः प्रयत्नाभ्यां पूर्वं स एव प्रसिद्धिः अत्यधिकं प्रभावोत्पादिनी आसीत्। तेन्जिङ् वस्तुतः तादृश एव दृश्यते स्म—सर्वेभ्यः शेरपजनात् अधिकः, सः अतीव बलवान् च सक्रियश्च आसीत्; तस्य दीप्तिमान् स्मितं मनोहरं च आसीत्; सः अस्माकं प्रश्नानां याचनानां च प्रति अतीव धैर्यशीलः आसीत्। पूर्वसिद्धयः तस्मै महतीं शारीरिकविश्वासं प्रदत्तवन्तः। मम मन्ये तदा अपि सः अन्तिमाक्रमणदलस्य सदस्यः भविष्यति इति अपेक्षितवान्। किन्तु एकं सन्देशः स्पष्टतया प्रकटितः—तेन्जिङस्य स्वव्यक्तिगतं महत्त्वाकाङ्क्षा या आसीत्, सा मया दृष्टेषु सर्वेषु शेरपेषु अधिका आसीत्। मन्दगत्या कार्यं कुर्वन्, अभियानेन दक्षिणकोले 25,900 फीट परिमितौ (7,900 मी.) तेषां उपान्त्य-शिबिरं स्थापितम्। दिनाङ्के, टाम् बौर्डिलन् तथा चार्ल्स इवान्स च आरोहणार्थं प्रयतन्ते स्म, परन्तु यदा इवान्स् इत्यस्य प्राणवायु-व्यवस्था विफलतां प्राप्नोत् तदा पुनरावर्तितवन्तौ। शिखरस्य 300 फीटपरिमितं (91 मी.) ऊर्ध्व दक्षिणशिखरसम्मेलनं प्राप्तवन्तौ युगलं। ततः हण्ट् इत्ययं नोर्गे तथा हिलरी इत्येतौ शिखरसम्मेलनाय गन्तुं निर्देशितवान्। दक्षिणकोल् इत्यत्र दिनद्वयं यावत् हिमः वायुः च युगलं धारयन्ति स्म। ते मे 28 दिनाङ्के आङ्ग् नैमा, आल्फ्रेड् ग्रेगरी, जार्ज् लोव् इत्येतैः सह त्रयं समर्थयन् प्रस्थितवन्तः। नोर्गे तथा हिलरी मे 28 दिनाङ्के 27,900 फीटपरिमितौ (8,500 मी.) तम् तम् तम् तम् आश्रयं स्थापितवन्तः, यदा तेषां समर्थकाः पर्वतः अधोमुखं प्रत्यागताः। अपराह्णे, हिलरी, तम्बुः बहिः तस्य पादत्राणानि घनीभूतानि इति ज्ञातवती। सः तान् उष्णं कर्तुं घण्टा-द्वयं व्यतितवान्, ततः पूर्वं सः तेन्जिङ्ग् इत्यनेन सह 30 पौण्ड् (14 किलो) युक्तान् वेष्टनं कृत्वा अन्तिमारोहणं कर्तुं प्रायतत। आरोहणस्य अन्तिमभागे 40 फीटे (१२ मी.) शिलामुखम् आसीत्, यस्य नाम इतपरं "हिलरी स्टेप" इति अभवत्। हिलारी शिलाभित्त्याः हिमस्य च मध्ये मुखस्य विच्छेदस्य मार्गस्य विच्छेदनं कर्तुं उपायम् अपश्यत्, नार्गे च तत् अनुवर्तत।<ref>{{Cite book | title = Ascent: Two Lives Explored – The Autobiographies of Sir Edmund and Peter Hillary | location = New York }}</ref> ततः परं निम्नलिखितः प्रयासः अपेक्षाकृतः सरलः आसीत्। ते एवेरेस्ट्-शिखरं 29,028 फीटपरिमितं (8,848 मी.) प्रातः 11:30 समये प्राप्तवन्तौ। यथा हिलरी उक्तवती, "दृढ-हिमस् हिम-अक्षस्य कतिपयानि अधिकानि, वयं च उपरि स्थितवन्तः" इति।&nbsp;<ref name="pbsnova">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/history/firstsummit2.html|title=NOVA Online &#124; Everest &#124; First to Summit (2)|publisher=Pbs.org|accessdate=21 February 2014|archivedate=25 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225143204/http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/history/firstsummit2.html}}</ref> [[सञ्चिका:Edmund_Hillary_&_Sherpa_Tenzing.jpg|लघुचित्रम्|सर् एड्मण्ड् हिलरी तेनज़िङ्ग् नोर्गे इत्येनं अभिवादनं करोति, प्रायः १९७९ तमे वर्षे।]] तदनन्तरं, नोर्गे नेपाल-भारते च महतीं प्रशंसां प्राप्नोत्। हिलारी हण्ट् च राज्ञी एलिजाबेथ द्वितीयया इत्यनेन नाइट् इति उपाधिं प्राप्तवन्तौ, नोर्गे इत्ययं अभियानस्य प्रयत्नानां कृते जर्ज-पदकम् अवाप्नोत्। भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः जवाहरलाल् नेहरू वर्यः नोर्गे-इत्यस्य नैट्-उपाधिं दातुं अनुमतिं निराकरोत् इति सूचितम् अस्ति।<ref name="ODNB" /> {{Cquote|It has been a long road&nbsp;... From a mountain [[coolie]], a bearer of loads, to a wearer of a coat with rows of medals who is carried about in planes and worries about income tax.|||Tenzing Norgay<ref name="Ullman" />}} [[सञ्चिका:Himalayan_Mountaineering_Institute,_Darjeeling_in_2011.jpg|लघुचित्रम्|मे (शिखरात् शिखरं प्रति आरोहणम्) ]] [[वर्गः:१९८६ मरणम्]] [[वर्गः:१९१४ जननम्]] 21rm3orq450uwo0ol8qnlxpt3ub3we5 0 90360 500136 500019 2026-08-11T18:33:31Z InternetArchiveBot 31833 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500136 wikitext text/x-wiki '''कार्यविलम्बनम्''' इति मनुष्येण ज्ञात्वा अपि यत् कार्यं कर्तव्यम्, तस्य अनावश्यकं विलम्बनं वा स्थगनं इति क्रिया। एषा सामान्यं मानवीयं अनुभवम्, यत्र प्रतिदिनकृत्येषु विलम्बः दृश्यते, यथा नियोजितसाक्षात्कारं प्रति गमनम्, कर्मविवरणपत्रस्य समर्पणम्, पाठ्यगवेषणं, वा सहचरस्य सह तनावपूर्णविषये संवादः।<ref>{{cite journal|url=https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738|title=Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model|author1=Duru, Erdinç|author2=Balkis, Murat|date=June 2017|orig-year=31 May 2017|via=ed.gov|journal=International Journal of Educational Psychology|volume=6|issue=2|pages=97–119|doi=10.17583/ijep.2017.2584|doi-access=free|access-date=16 May 2018|archive-date=2 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738|url-status=live}}</ref> कार्यविलम्बनं प्रायः नकारात्मकं स्वभावलक्षणं इति मन्यते, यतः एषः कार्यक्षमतायाः बाधकः अस्ति। एषः मनोविक्षेपेण, आत्मगौरवहीनतया, अपराधबुद्ध्या, अपूर्णताबोधेन च सह सम्बद्धः। तथापि, किञ्चन कार्यं यत् जोखिमयुक्तं वा नकारात्मकं परिणामं जनयितुं शक्नोति, तस्य प्रतीक्षां कर्तुं वा नवीनं सूचना आगमिष्यति इति कारणेन कार्यविलम्बनं युक्तिसम्पन्नं प्रत्युत्तरं अपि मन्यते।<ref>{{Cite book | title = Against the Gods: The remarkable story of risk | url = https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe | pages = [https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15] }}</ref> पश्चिमदेशीयाः अपश्चिमदेशीयाः च छात्राः पाठ्यविलम्बनं दर्शयन्ति, किन्तु कारणानि भिन्नानि। पश्चिमदेशीयछात्राः पूर्वकृतकार्ये अपि न्यूनं फलम् प्राप्तुं वा यथेष्टं न अधीतवन्तः इति भयेन पाठ्यविलम्बं कुर्वन्ति। अपश्चिमदेशीयछात्राः तु स्वमित्राणां पुरतः अयोग्यत्वं वा असामर्थ्यं प्रदर्शयितुं न इच्छन्ति, अतः पाठ्यविलम्बं कुर्वन्ति।<ref name=":02">{{Cite journal|last=Ganesan|display-authors=etal|date=2014|title=Procrastination and the 2 x 2 achievement goal framework in Malaysian undergraduate students|url=https://www.academia.edu/download/44130586/PROCRASTINATION_AND_THE_2_x_2_ACHIEVEMENT_GOAL_FRAMEWORK.pdf|journal=Psychology in the Schools|volume=51|issue=5|pages=506–516|doi=10.1002/pits.21760}}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}</ref> कालप्रबन्धनस्य सांस्कृतिकदृष्टयः अपि कार्यविलम्बनं प्रभावितुं शक्नुवन्ति। यत्र बहुकालदृष्टिः अस्ति, तत्र जनाः कार्यं यथासङ्गतं पूर्णं कर्तुं अधिकं मूल्यं योजयन्ति। यत्र रेखीयकालदृष्टिः अस्ति, तत्र जनाः कार्याय निश्चितं कालं योजयन्ति, ततः अनन्तरं कार्यं परित्यजन्ति।<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|first=Richard|last=Lewis|website=Business Insider|accessdate=2018-12-05|archivedate=2014-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5}}</ref> [[कपोतः|कपोता]]<nowiki/>नां विलम्बितसन्तोषप्रदर्शनं विश्लेष्य, ज्ञायते यत् कार्यविलम्बनं केवलं मानवानां न विशेषः, अपि तु अन्येषां प्राणिनां मध्ये अपि दृश्यते। केषाञ्चन प्रयोगेषु स्पष्टं प्रमाणं प्राप्तम् यत् कपोताः शीघ्रं सरलं कार्यं त्यक्त्वा विलम्बितं जटिलं कार्यं स्वीकरणं कुर्वन्ति।<ref>{{Cite journal|last=Mazur|first=James|date=1998|title=Procrastination by Pigeons with Fixed-Interval Response Requirements|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=69|issue=2|pages=185–197|pmc=1284653|pmid=9540230|doi=10.1901/jeab.1998.69-185}}</ref> कार्यविलम्बनं दार्शनिकैः, मनोवैज्ञानिकैः, तथा च व्यवहारिकआर्थिकविशेषज्ञैः अपि विशदं विश्लेषितम्।<ref>{{Cite magazine|last=Surowiecki|first=James|date=2010-10-04|title=Later|language=en-US|magazine=The New Yorker|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later|access-date=2023-07-22|issn=0028-792X|archive-date=2023-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183310/https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later|url-status=live}}</ref> == प्रचलनम् == विक्रमसंवत् २०४१ तमे वर्षे वर्मण्ट्-विश्वविद्यालयेन कृतायां अध्ययनायां, ४६ प्रतिशतं विषयाः कथितवन्तः यत् ते "सदा" वा "सदैव समीपं" लेखनं विलम्बयन्ति। ३० प्रतिशतं परीक्षायाः अध्ययनं, साप्ताहिकपाठ्यवाचनं च विलम्बयन्ति। प्रायः चतुर्थांशं विषयाः एतत् कार्यविलम्बनं समस्यारूपेण अनुभवन्ति। तथापि, ६५ प्रतिशतं लेखनविलम्बनं न्यूनं कर्तुं इच्छन्ति, ६२ प्रतिशतं परीक्षायाः अध्ययनं न्यूनं कर्तुं, ५५ प्रतिशतं साप्ताहिकपाठ्यवाचनं न्यूनं कर्तुं इच्छन्ति।<ref name="Solomon19842">{{cite web|author=Solomon, LJ|author2=Rothblum|url=http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|date=1984|title=Academic Procrastination: Frequency and Cognitive-Behavioural Correlates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729211829/http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|archive-date=2016-07-29}}</ref> विक्रमसंवत् २०४९ तमे वर्षे कृतायां अध्ययनायां, ५२ प्रतिशतं छात्राः कार्यविलम्बनं प्रति मध्यमं वा उच्चं साहाय्यं आवश्यकं इति सूचयन्ति।<ref>{{cite journal|last1=Gallagher|first1=Robert P.|last2=Golin|first2=Anne|last3=Kelleher|first3=Kathleen|journal=Journal of College Student Development|volume=33|issue=4|pages=301–10|date=1992|title=The Personal, Career, and Learning Skills Needs of College Students|url=http://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001|access-date=2018-11-03|archive-date=2022-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214184132/https://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001|url-status=live}}</ref> विक्रमसंवत् २०६१ तमे वर्षे कृतायां अध्ययनायां, ७० प्रतिशतं विश्वविद्यालयछात्राः स्वं कार्यविलम्बकं इति वर्गीकृतवन्तः। विक्रमसंवत् २०४१ तमे वर्षे, ५० प्रतिशतं छात्राः सततं कार्यविलम्बं कुर्वन्ति इति मन्यन्ते, यत् तेषां जीवनस्य प्रमुखं समस्या इति।<ref name=":04">{{Cite journal|last=Klingsieck|first=Katrin B.|date=January 2013|title=Procrastination|url=https://www.researchgate.net/publication/317823704|journal=European Psychologist|volume=18|issue=1|pages=24–34|doi=10.1027/1016-9040/a000138|issn=1016-9040}}</ref> अन्यायां अध्ययनायां, यत्र कार्यं अप्रियं वा आरोपितं इति मन्यते, तत्र कार्यविलम्बनं अधिकं दृश्यते। यत्र छात्रः कार्यं कर्तुं आवश्यकं कौशलं न अस्ति इति मन्यते, तत्र कार्यविलम्बनं न्यूनं दृश्यते।<ref>{{cite journal|author1=Norman A. Milgram|author2=Barry Sroloff|author3=Michael Rosenbaum|title=The Procrastination of Everyday Life|url=https://archive.org/details/journal-of-research-in-personality_1988-06_22_2/page/197|journal=Journal of Research in Personality|volume=22|number=2|date=June 1988|pages=197–212|doi=10.1016/0092-6566(88)90015-3}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Barabanshchikova|first1=Valentina V.|last2=Ivanova|first2=Svetlana A.|last3=Klimova|first3=Oxana A.|date=2018|title=The Impact of Organizational and Personal Factors on Procrastination in Employees of a Modern Russian Industrial Enterprise|journal=Psychology in Russia: State of the Art|volume=11|issue=3|pages=69–85|doi=10.11621/pir.2018.0305|doi-access=free}}</ref> "State of the Art" इत्याख्ये जर्नले प्रकाशिते अध्ययनं, यत् "आधुनिकरूसीऔद्योगिकसंस्थायां कर्मकराणां कार्यविलम्बनं प्रति संस्थागतव्यक्तिगतकारकाणां प्रभावः" इत्याख्यं, कर्मकराणां कार्यविलम्बनं प्रभावितुं यथान्यायं कारणानि उद्घाटयति। तेषु कारणेषु—कार्यप्रदर्शनमूल्याङ्कनस्य तीव्रता, संस्थायां तस्य कर्तव्यस्य महत्त्वम्, व्यवस्थापनं प्रति तस्य दृष्टिः च प्रमुखानि।<ref>{{Cite journal|date=2018|title=The Impact of Organizational and Personal Factors on Procrastination in Employees of a Modern Russian Industrial Enterprise|pages=69–85}}</ref> == पाठ्यविलम्बनस्य व्यवहारलक्षणानि == विक्रमसंवत् २०६४ तमे वर्षे ग्रेगोरी श्राव्, थेरेसा वाड्किन्, लोरी ओलाफ्सन् इत्येते त्रयः पाठ्यविलम्बनं इति वर्गाय त्रयाणि लक्षणानि प्रस्तावितवन्तः—निष्फलता, अनावश्यकता, विलम्बनम्।<ref>{{cite journal|doi=10.1037/0022-0663.99.1.12|title=Doing the Things We Do: A Grounded Theory of Academic Procrastination|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-psychology_2007-02_99_1/page/12|year=2007|last1=Schraw|first1=Gregory|last2=Wadkins|first2=Theresa|last3=Olafson|first3=Lori|journal=Journal of Educational Psychology|volume=99|pages=12–25}}</ref> Steel इत्यनेन सर्वाणि पूर्वपरिभाषणानि समीक्ष्य, विक्रमसंवत् २०६४ तमे वर्षे निष्कर्षः प्राप्तः यत् कार्यविलम्बनं इत्युक्ते—"यत् कार्यं कर्तुं निश्चितम्, तत् स्वेच्छया विलम्बयति, यद्यपि तस्य परिणामं नकारात्मकं भविष्यति इति ज्ञातम्।"<ref>{{cite book | last1 = Sabini | first1 = J. | last2 = Silver | first2 = M. | date = 1982 | title = Moralities of everyday life | url = https://archive.org/details/moralitiesofever0000sabi_j2o6 | pages = [https://archive.org/details/moralitiesofever0000sabi_j2o6/page/128 128] }}</ref> Sabini तथा Silver इत्येते द्वौ कार्यविलम्बनस्य द्वे लक्षणे प्रतिपादयन्ति—स्थगनं च अयुक्तता च। यद्यपि विलम्बनस्य युक्तिकरणं अस्ति, तर्हि तत् कार्यविलम्बनं न इति ते मन्यन्ते।<ref name="Steel2007">{{cite journal|doi=10.1037/0033-2909.133.1.65|url=http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf|title=The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure|year=2007|last1=Steel|first1=Piers|journal=Psychological Bulletin|volume=133|pages=65–94|pmid=17201571|issue=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130401132716/http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf|archive-date=2013-04-01|citeseerx=10.1.1.335.2796|s2cid=1066615}}</ref> Pogorskiy तथा Beckmann इत्येते द्वौ अध्ययनं कृत्वा, ज्ञातवन्तः यत् पाठकानां कार्यविलम्बनं जालविचरणव्यवहारे स्थिरानुक्रमरूपेण दृश्यते।<ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.caeai.2022.100094|title=Learners' web navigation behaviour beyond learning management systems: A way into addressing procrastination in online learning?|year=2022|last1=Pogorskiy|first1=Eduard|last2=Beckmann|first2=Jens F.|journal=Computers and Education: Artificial Intelligence|volume=3|article-number=100094|s2cid=252131969|doi-access=free|url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1192102}}</ref> कार्यविलम्बनं प्रति प्रेरणासिद्धान्तानां समन्वयात्मकं दृष्टिकोणं अस्ति—कालप्रेरणासिद्धान्तः। एषः सिद्धान्तः कार्यविलम्बनस्य प्रमुखं पूर्वसूचकं (अपेक्षा, मूल्यं, चञ्चलता) गणनात्मकसमीकरणरूपेण संक्षिप्य प्रस्तुतयति। == मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या == सुखसिद्धान्तः कार्यविलम्बनस्य कारणं स्यात्—व्यक्ति तनावयुक्तकार्यं विलम्बयित्वा नकारात्मकभावनां परिहारं कर्तुं इच्छति। विक्रमसंवत् २०७६ तमे वर्षे Rinaldi इत्यादिभिः कृतायां शोधायां ज्ञातम् यत् मापनयोग्यं बौद्धिकदौर्बल्यं अपि कार्यविलम्बनं प्रति कारणं स्यात्।<ref name="Steel2010">{{Cite book | title = The procrastination equation: how to stop putting things off and start getting stuff done | url = https://archive.org/details/procrastinatione00stee | page = 13 }}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist|30em}} == बाह्यसङ्ग्रहणानि == * [https://asc.calpoly.edu/ssl/procrastination कालपोली - कार्यविलम्बनम्] jtwj1fh92p6uq1detq8zq1w74fr1vlk 0 90634 500151 500025 2026-08-11T19:00:56Z InternetArchiveBot 31833 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260811sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 500151 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:ព្រៃកម្ពុជា.jpg|लघुचित्रम्|कम्बोजदेशे सघनः जङ्गलः]] [[सञ्चिका:Tioman_Rainforest.JPG|लघुचित्रम्|मलयदेशस्य तियोमानद्वीपे जङ्गलः]] [[सञ्चिका:Puerto_Rico_El_Yunque_1.jpg|लघुचित्रम्|पुएर्तोरिकोनगरस्य एल् युङ्के इत्याख्ये राष्ट्रीयवने उष्णकटिबन्धीयवर्षावनः, यः अमेरिकसंयुक्तराज्यस्य राष्ट्रीयवनसेवया एकाकिना व्यवस्थ्यते]] '''जङ्गलः''' इत्युच्यते सः भूमिभागः यः सघनवनैः जटिलवनस्पतिभिश्च आच्छादितः भवति, विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवातावरणे। गतशताब्दे एषः शब्दः अत्यन्तं विविधरूपेण प्रयुक्तः। यतः जङ्गलाः सर्वासु वासयोग्येषु महाद्वीपेषु दृश्यन्ते, तेषु च नानाविधानि वनस्पतिप्रकाराणि, भूमिप्रकाराणि च भिन्नवातावरणक्षेत्रेषु समाविष्टानि सन्ति, अतः जङ्गलस्य वन्यजीवनस्य स्पष्टं परिभाषणं कर्तुं न शक्यते। == शब्दोत्पत्तिः == "जङ्गल" इत्येतत् शब्दः [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषायाः]] "जङ्गल" इत्यस्मात् उद्भूतः, यस्य अर्थः "रूक्षं शुष्कं च"। अष्टादशशताब्दे अयं शब्दः [[हिन्दुस्थानीभाषा|हिन्दुस्तानीभाषा]]<nowiki/>याः "जङ्गल" इत्यस्मात् अङ्ग्लभाषायां प्रविष्टः। अङ्ग्लभाषायां च अयं शब्दः "जङ्गल्", "जङ्ग्ला", "जुङ्गल्", "जुङ्गल" इत्यादिरूपेण लिप्यन्तरितः।<ref>{{cite web|url=https://www.lexico.com/definition/jungle|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611000713/https://www.lexico.com/definition/jungle|url-status=dead|archive-date=June 11, 2020|title=Meaning of jungle in English|author=<!--Not stated-->|date=2020|website=Lexico|publisher=Oxford University Press/Dictionary.com|quote=Origin: Late 18th century from Sanskrit jāṅgala ‘rough and arid (terrain)’.|access-date=11 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.oed.com/;jsessionid=1C86B3477E4E4C6303A40486F5D7D16E?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F102075%3Frskey%3DNNWPt8%26result%3D1|title=Home : Oxford English Dictionary|website=www.oed.com|language=en|access-date=2019-04-01|url-access=subscription}}{{Subscription required}}</ref> अङ्ग्लभारतीयव्याख्यायाः प्रभावेन अयं शब्दः "सघनं जटिलं झाङ्काण्डम्" इत्यर्थे प्रयुक्तः।<ref>{{cite book | title = The jungle and the aroma of meats: an ecological theme in Hindu medicine. Volume 4 | author = Francis Zimmermann | publisher = Motilal Banarsidass | year = 1999 | isbn = 81-208-1618-8 }}</ref><ref>{{cite journal|title=The Dialectical History of 'Jungle' in Pakistan: An Examination of the Relationship between Nature and Culture|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anthropological-research_fall-1992_48_3/page/231|author=Dove, Michael R.|journal=Journal of Anthropological Research|volume=48|issue=3|year=1992|pages=231–253|doi=10.1086/jar.48.3.3630636|s2cid=141730178}}</ref> एषः शब्दः [[भारतीय उपमहाद्वीपः|भारतवर्षस्य उपमहाद्वीपे]], ईरानीपठारे च बहुषु भाषासु प्रचलितः, यत्र प्राचीनवनस्य स्थाने उत्पन्ना वनस्पतिः, परित्यक्तप्रदेशे उत्पन्ना अनियोजिता वनस्पतिः च सूच्यते।<ref>{{cite book | author = Yule, Henry, Sir | author-link = Sir Henry Yule | title = Hobson-Jobson: A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological, historical, geographical and discursive. New ed. edited by William Crooke, B.A. | publisher = J. Murray, London | year = 1903 | url = https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:274.hobson | archive-url = https://archive.today/20120707200318/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:274.hobson | url-status = dead | archive-date = 2012-07-07 }}</ref> [[सञ्चिका:Mosnticulo_de_los_anranjos.jpg|लघुचित्रम्|होण्डुरासदेशे लोस्नाराञ्जोस् इत्याख्ये पुरातत्त्वस्थले स्थितं स्तूपरूपं भूमिकुटिलम्]] == विविधप्रयोगः == === सघनं जटिलं च वनस्पतिरूपेण === [[सञ्चिका:Dry_rainforest.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|ऑस्ट्रेल्यादेशे लतानां जटिलः झाङ्काण्डः, यः जङ्गलस्य सामान्यं रूपम्]] जङ्गलस्य सामान्यतमः अर्थः अस्ति भूमिः या अधस्तलस्थया जटिलया वनस्पत्याः आवृता अस्ति, विशेषतः उष्णकटिबन्धे। एषा वनस्पतिः इत्थं सघना यत् मानवानां गमनं बाध्यते, यात्रिकैः मार्गं छित्त्वा गन्तव्यम्।<ref name="autogenerated43">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>[http://library.thinkquest.org/26634/forest/introf.htm Mysterious Journey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702005610/http://library.thinkquest.org/26634/forest/introf.htm|date=2012-07-02}}</ref><ref name="autogenerated3">Nygren, A. 2006 Representations of Tropical Forests and Tropical Forest-Dwellers in Travel Accounts of ‘National Geographic', Environmental Values 15</ref> एषा परिभाषा वर्षावनं जङ्गलं च भेदयति, यतः वर्षावनस्य अधःस्तरः प्रायः विरलः, सूर्यप्रकाशस्य अभावात्, अतः तत्र गमनं सुलभं।<ref name="autogenerated53">{{Cite web|url=https://suny.oneonta.edu/|title=SUNY Oneonta - Grow Intellectually. Thrive Socially. Live Purposefully.|website=suny.oneonta.edu|accessdate=11 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rainforest.htm|title=Rainforest Biomes|website=www.blueplanetbiomes.org}}</ref> जङ्गलः उष्णकटिबन्धीयवने, तस्य सीमायां वा, तेषु प्रदेशेषु दृश्यते यत्र प्राकृतिकविघातेन (यथा चक्रवातेन) वा मानवीयक्रियया (यथा काष्ठच्छेदनम्) वनं उद्घाटितम्। तस्मात् उत्पन्ना उत्तरवर्ती वनस्पतिः सघना जटिला च, या "प्रकार्यः जङ्गलः" इत्युच्यते।<ref name="autogenerated42">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>Kricher JC. 1997. A neotropical companion: an introduction to the animals, plants, and ecosystems of the New World tropics, 2nd edn. New Jersey: Princeton University Press.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703075437/http://www.utm.edu/departments/cece/ecology/L4.shtml|url-status=dead|title=Ecology L4.OO<!-- Bot generated title -->|archivedate=3 July 2012|accessdate=11 March 2023}}</ref> जङ्गलः वर्षावनस्य सीमायां, यथा नदीनदीतटेषु, अपि दृश्यते, यत्र अधस्तले अधिकः प्रकाशः लभ्यते।<ref name="autogenerated52">{{Cite web|url=https://suny.oneonta.edu/|title=SUNY Oneonta - Grow Intellectually. Thrive Socially. Live Purposefully.|website=suny.oneonta.edu|accessdate=11 March 2023}}</ref> मानसूनीवनाः, च एषः प्रकारः जङ्गलः इत्युच्यन्ते। वर्षावनात् अधिकं उद्घाटितं छत्रिकं युक्ताः मानसूनवनाः अधःस्तरे सघनं लतानां झाडीनां च समावेशं कुर्वन्ति, यः गमनं कठिनं करोति।<ref name="autogenerated4">[http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html Tropical Forests] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010223155/http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/biomes/biomes_tropical_forests_page_1.html|date=2012-10-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome&#91;1&#93;&#91;1&#93;.ppt|title=Archived copy|access-date=2014-01-05|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102121145/http://www.u.arizona.edu/~jrjurjev/Geo101_files/Forest_Biome%5B1%5D%5B1%5D.ppt|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf|title=Terrestrial Biomes|publisher=Wku.edu (Western Kentucky University, Department of Geography and Geology)|access-date=November 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527033626/http://geoggeol.wku.edu/jall/classes/geog328/pdfs/Land%20Biomes.pdf|archive-date=May 27, 2013}}</ref> मैङ्ग्रोववनानां सहायकमूलानि, नीचानि छत्रिकानि च समानं विघ्नं जनयन्ति।<ref>Holguin, G. Guzman, M.A. &Bashan, Y. 1992 Two new nitrogen-fixing bacteria from the rhizosphere of mangrove trees: Their isolation, identification and in vitro interaction with rhizosphere Staphylococcus sp. FEMS Microbiology Ecology 101</ref><ref>Namdar, A. & Nusrath, A. 2010 Tsunami numerical modeling and mitigation. Frattura ed Integrità Strutturale 12</ref> === आर्द्रवनरूपेण === [[सञ्चिका:Fluss_Dja_Somalomo.JPG|लघुचित्रम्|केमेरूनदेशे वर्षावनस्य तटप्रदेशे नदीतीरं आवृत्य स्थितः जङ्गलः]] यूरोपदेशीयान्वेषकाः प्रारम्भे उष्णकटिबन्धीयवनं प्रायः नद्याः मार्गेण अतीत्य ययुः, तेन तटप्रदेशे सघनं जटिलं वनस्पतिविन्यासं दृष्ट्वा तैः समस्तवनं जङ्गलः इत्येव अभिप्रेतम्।<ref>Sterling, T. (1983). ''The Amazon: The World's Wild Places''. Time-Life Books. New York</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oneonta.edu/faculty/baumanpr/geosat2/Central%20Africa%20I/Central%20Africa%20Part%20I.htm|title=Tropical Wet Realms of Central Africa, Part 1|publisher=Oneonta.edu (State University of New York College at Oneonta)|year=2009|access-date=November 29, 2012|author=Baumann, Paul R.}}</ref> फलतः एषा भ्रान्तिः जाताः यत् समस्तं वनं अभेद्यं जङ्गलः इति।<ref name="autogenerated22">Purser, B. 2003. Jungle bugs: masters of camouflage and mimicry. Firefly Books, Toronto.</ref> एतस्मात् जङ्गलशब्दस्य द्वितीयः प्रचलितः प्रयोगः उत्पन्नः प्रायः कोऽपि आर्द्रः उष्णकटिबन्धीयः वनः।<ref name="autogenerated32">Nygren, A. 2006 Representations of Tropical Forests and Tropical Forest-Dwellers in Travel Accounts of ‘National Geographic', Environmental Values 15</ref><ref>Birtles, T. G. 1997: "First contact: colonial European preconceptions of tropical Queensland rainforest and its people". ''Journal of Historical Geography'' 23, 393–417.</ref> एषः सन्दर्भः विशेषतः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनं सूचयति, किन्तु मेघवर्षावनं, समशीतोष्णवर्षावनं, अपि समावेशयति, वनस्पतिसंरचनायाः गमनसुलभतायाः वा उल्लेखं विना।<ref name="autogenerated2">Purser, B. 2003. Jungle bugs: masters of camouflage and mimicry. Firefly Books, Toronto.</ref><ref>M\Iyengar, M. O. T. 1930 Jungle in Relation to Malaria in Bengal. Indian Journal of Medical Research 18:1</ref> "उष्णकटिबन्धीयवनः", "वर्षावनः" इत्येतौ शब्दौ "जङ्गलः" इत्यस्य स्थाने प्रयुक्तौ, एषा भाषिकपरिवर्तनप्रक्रिया शक १८९२ तमे संवत्सरे आरब्धा। "वर्षावनः" इत्येतत् शब्दः अङ्ग्लकोशेषु शक १८९२ तात्पूर्वं न दृश्यते।<ref name="autogenerated14">Rogers, C. 2012 ''Jungle Fever: Exploring Madness and Medicine in Twentieth-Century Tropical Narratives''. Vanderbilt University Press, Nashville. {{ISBN|9780826518316}}.</ref> मुद्रणमाध्यमेषु शक १८९२ तात्पूर्वं उष्णकटिबन्धीयवनस्य निर्देशाय "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः ८० प्रतिशतं जातः; ततः पश्चात् "वर्षावनः" इत्यनेन प्रतिस्थापितः, यद्यपि "जङ्गलः" इत्यस्य प्रयोगः उष्णकटिबन्धीयवर्षावनस्य सन्दर्भे सामान्यतः दृश्यते।<ref name="autogenerated13">Rogers, C. 2012 ''Jungle Fever: Exploring Madness and Medicine in Twentieth-Century Tropical Narratives''. Vanderbilt University Press, Nashville. {{ISBN|9780826518316}}.</ref><ref name="autogenerated6">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref> === रूपकरूपेण === [[सञ्चिका:Jungle_comics_128.jpg|लघुचित्रम्|लोकप्रसिद्ध्यां सांस्कृतिकवाङ्मनसि "जङ्गल" इत्यस्य शब्दस्य प्रयोगः असभ्यता उग्रता च सूचयितुं]] रूपकरूपेण "जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः प्रायः अव्यवस्थितं, अराजकं वा परिदृश्यं सूचयति, यत्र "योग्यतमस्य जीवितम्" इत्येव एकं नियमः इति अभिप्रेतम्। एषः दृष्टिकोणः "नगरवासिनां" वनस्य विषये धारणा प्रतिबिम्बयति। अप्टन् सिन्क्लेयर इत्यनेन "द जङ्गल" इत्याख्यया ग्रन्थः प्रकाशितः (१९०६ तमे संवत्सरे), यत्र शिकागो नगरस्य मांसप्रक्रियाशालायां श्रमिकानां जीवनं वर्णितम्, यत्र ते निर्दयतया शोषिताः, न च तेषां वैधानिकं प्रतिकारं अस्ति।<ref>{{cite book | title = Dark Eden: the swamp in nineteenth-century American culture | url = https://archive.org/details/darkedenswampinn0000mill | series = Volume 43 of Cambridge studies in American literature and culture Structural Analysis in the Social Sciences | author = Miller, David Cameron | publisher = Cambridge University Press | year = 1989 | isbn = 0-521-37553-3 }}</ref> "जङ्गलनियमः" इत्यपि वाक्यं समानसन्दर्भे प्रयुज्यते, यः रुडयार्ड् किप्लिङ्गस्य "द जङ्गल बुक्" इत्यस्मात् उद्धृतः (१८९४ तमे संवत्सरे) यद्यपि तस्मिन् ग्रन्थे जङ्गलपशूनां समाजे एषः वाक्यः जटिलं विधिसंहितां सूचयति, न तु अराजकं। "जङ्गलः" इत्येतत् शब्दः असंयमितं अनियन्त्रितं च स्वभावं, सभ्यतायाः पृथक्त्वं च सूचयति, यः भावान् जनयति भीतः, भ्रमः, असहायता, दिशाभ्रमः, स्थब्धता च। "जङ्गलः" इत्यस्मात् "वर्षावनः" इत्यस्मिन् शब्दे परिवर्तनं एषां वनों कोमलाः आध्यात्मिकाश्च इति धारणा कारणम्, यः "जङ्गलः" इत्यस्य गम्भीरार्थछविभिः न सुसंगतः।<ref name="autogenerated62">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref><ref>Fearing, F. (1963) "The problem of metaphor" Southern Journal of Communication</ref><ref>Jones, J. (1962) "The Thin Red Line". Dell Publishing New York</ref><ref name="autogenerated63">Slater, C (2003). In Search of the Rain Forest. Duke University Press</ref><ref>Slater, C (2004). Marketing the ‘rain forest’: Raw Vanilla fragrance and the ongoing transformation of the jungle. Cultural Geographies 11:4</ref><ref>Gustavson, E. 2007 "Rhetoric: How Politicians Manipulate Language and the Media to Shape Public Thought" Hinckley Journal of Politics 8</ref> सांस्कृतिकविद्वांसः, विशेषतः उत्तर-औपनिवेशिकविचारकाः, जङ्गलस्य विश्लेषणं प्रायः श्रेणीबद्धप्रभुत्वस्य अवधारणायाम् कुर्वन्ति, यत्र पश्चिमीयसंस्कृतयः अन्यसंस्कृतिषु स्वस्य सभ्यतायाः मानदण्डान् आरोपयन्ति। उदाहरणरूपेण एड्वर्ड् सईद् इत्यनेन उल्लिख्यते यत् जॉनी वैइस्मुल्लर इत्यनेन चित्रितः टार्जन् नामकः पात्रः जङ्गले वसति, यः असभ्यं, अनीतं, जङ्गलीं च प्रकृतिं प्रतिनिधित्वं करोति, तथापि सः श्वेतवर्णीयः स्वामी इत्यपि प्रदर्श्यते।<ref name="Said">{{cite book | chapter = Jungle Calling | title = Reflections on Exile: And Other Essays | series = Convergences Series | first = Edward W. | last = Said | publisher = Harvard University Press | year = 2000 | isbn = 9780674003026 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/reflectionsonexi00said }}</ref> तथा च "शङ्खद्वीपयाः प्रतिमायाः" इत्यस्मिन् निबन्धे, यः "हर्ट् ऑफ् डार्कनेस्" इत्यस्य विषये लिखितः, नाइजीरियादेशीयः उपन्यासकारः चिन्तकः च चिनुआ अचेबे इत्यनेन वर्ण्यते यत् जङ्गलः शङ्खद्वीप च श्वेतयूरोपीयपात्राणां, यथा मार्लो, कुर्ट्स् च, मोहस्य स्रोतः भवतः। पूर्वः इस्रेलीप्रधानमन्त्री एहूद् बाराक् इत्यनेन इस्राएल् राष्ट्रं "जङ्गले एकं वासगृहं" इत्यनेन उपमा प्रदत्तम्, या उपमा इस्राएलीराजनीतिकविवादेषु बहुशः उद्धृतम्। बाराकस्य वामपक्षीयविरोधिनः एतां उपमां तीव्रं निन्दितवन्तः।<ref>{{Cite web|url=https://israelpolicyforum.org/2020/09/03/the-iron-wall-versus-the-villa-in-the-jungle/|title=The Iron Wall Versus the Villa in the Jungle|first=Michael J.|last=Koplow|date=3 September 2020|accessdate=11 March 2023}}</ref><ref>Uri Avnery, "Barak: A Villa in the Jungle", Gush Shalom website, July 7, 2007 ,</ref><ref>Akiva Eldar, "The price of a villa in the jungle", [[Ha'aretz]], Jan. 30, 2006</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist}} [[वर्गः:वनम्]] n40u2woyx3krp4188acidiucv7qblbk 3 91461 500133 497622 2026-08-11T14:19:56Z DreamRimmer 37396 पुनर्निर्देशनम् अत्यक्त्वा DreamRimmer इत्यनेन [[सदस्यसम्भाषणम्:Rd.chrxlr]] तः [[सदस्यसम्भाषणम्:RdChrxlr]] पृष्ठं स्थानान्तरितं: "[[Special:CentralAuth/Rd.chrxlr|Rd.chrxlr]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/RdChrxlr|RdChrxlr]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 497622 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rd.chrxlr}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १२:४२, ४ जनवरी २०२६ (UTC) l2dfoqmeambj2sd5ine3wy0f1ams3d1 0 92346 500155 499885 2026-08-12T04:14:30Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:ঘটনাস্থলে_বিবিডি_থানার_পুলিশ_বাহিনীর_উপস্থিতি.jpg|ঘটনাস্থলে_বিবিডি_থানার_পুলিশ_বাহিনীর_উপস্থিতি.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Mr. R 500155 wikitext text/x-wiki {{Infobox | header1 = सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम् | image = [[File:নিহত সূর্যপ্রতাপ সিং (৩২).jpg|thumb|मृतः सूर्यप्रतापसिंहः (३२)]] | caption = मृतः सूर्यप्रतापसिंहः (३२) | label1 = स्थानम् | data1 = शिवम् ग्रीन सिटी, अयोध्या मार्गः (बीबीडी आरक्षकस्थानकक्षेत्रम्), लखनऊ, भारतम् | label2 = दिनाङ्कः | data2 = ७ दिसम्बर, २०२५ (रविवासरे गभीररात्रौ) | label3 = हतः | data3 = सूर्यप्रतापसिंहः (वृत्त्या एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता) | label4 = अभियुक्ताः | data4 = रत्ना तस्याः द्वे अप्राप्तवयस्के कन्ये च | label5 = आयुधम् | data5 = शाककर्तनछुरिका | label6 = उद्देश्यम् | data6 = सहजीविन्याः (लिब्-इन्-पार्टनर्) ज्येष्ठायाः कन्यायाः शीलभङ्गः यौनशोषणञ्च | label7 = अनुसन्धानकर्ता | data7 = डीसीपी शशाङ्कसिंहः (लखनऊ-आरक्षकाः) }} '''सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम्''' भारतस्य लखनऊ-नगरे घटिता एका सञ्चलनात्मकी हत्या-घटना अस्ति।<ref name="news1">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=VRWG0vkVJDw |title=Lucknow Crime News : लखनऊ में लिव-इन प्रेमिका ने प्रेमी का गला रेत दिया |author=Aaj Tak / UP Tak |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> लखनऊ-नगरस्य बीबीडी (BBD) आरक्षकस्थानकस्य अन्तर्गतस्य अयोध्या-मार्गस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एषा हत्या-घटना अभवत्। ३२ वर्षीयः एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता सूर्यप्रतापसिंहः तस्य सहजीविन्या (विधवा प्रेमिकया) रत्नाख्यया कण्ठे छुरिकां प्रहृत्य हतः। रत्नायाः ज्येष्ठया कन्यया सह सूर्यप्रतापः अश्लीलाचरणं कृतवान्, तेन क्रुद्धा रत्ना एतां हत्यां कृतवती इति सा आरक्षकानां पुरतः अङ्गीकृतवती।<ref name="news2">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=re6oUAMcN_g |title=Lucknow Eveready Engineer Surya Pratap Murder में विधवा प्रेमिका Ratna की साजिश, पूरी Crime Katha |author=Live Hindustan |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> == पृष्ठभूमिः सम्बन्धश्च == सूर्यप्रतापसिंहः मूलतः देवरिया-क्षेत्रस्य एकस्य परिवारस्य सन्तानः आसीत्। सः अध्ययने अतीव मेधावी आसीत्। २०१२ तमे वर्षे लखनऊ-नगरस्य जानकीपुरम्-क्षेत्रे रत्नायाः एकां कन्यां पाठयितुं गत्वा गृहशिक्षकत्वेन सूर्यप्रतापस्य रत्नायाः च परिचयः जातः। तस्मिन् समये सूर्यप्रतापस्य वयः २१-२२ वर्षाणि, रत्नायाः वयः ३४-३५ वर्षाणि च आसीत्। रत्नायाः पतिः एकः मद्यपः आसीत्, यः अत्याधिकमद्यपानकारणात् २०१४ तमे वर्षे मृतः। पत्युः मृत्योः अनन्तरं रत्ना-सूर्यप्रतापयोः घनिष्ठता अवर्धत। कालान्तरे सूर्यप्रतापः "एवरेडी" (Eveready) संस्थायाम् अभियन्तृत्वेन उद्योगं प्राप्तवान्। स्वपरिवारम् उपेक्ष्य सः रत्ना तस्याः द्वाभ्यां कन्याभ्यां सह च सहजीवनम् (Live-in relationship) आरब्धवान्। २०२३ तमे वर्षे ते सालारजङ्ग-क्षेत्रस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एकं नूतनं गृहं प्रति स्थानान्तरिताः। [[File:লখনৌ পুলিশ ঘটনার তদন্ত করছে এবং রত্নাকে জিজ্ঞাসাবাদ করছে.jpg|thumb|लखनऊ-आरक्षकाः घटनायाः अनुसन्धानं कुर्वन्ति रत्नां च पृच्छन्ति]] नूतनगृहं गमनस्य अनन्तरमेव तयोः सम्बन्धे भेदः जातः। सूर्यप्रतापः गृहे सीसीटीवी-कैमरा-यन्त्रं संस्थाप्य निरीक्षणम् आरब्धवान् तथा रत्ना तस्याः कन्ययोः च उपरि प्रबलम् आधिपत्यं स्थापितवान्। == हत्यायाः घटना उद्देश्यञ्च == [[File:রক্তাক্ত ঘটনাস্থল যেখানে খুনটি সংঘটিত হয়.jpg|thumb|रक्तरञ्जितं घटनास्थलं यत्र हत्या सञ्जाता]] आरक्षक-वार्तामाध्यमानां सूचनानुसारं, सूर्यप्रतापसिंहः दीर्घकालात् रत्नायाः ज्येष्ठां कन्यां 'कुदृष्ट्या' पश्यति स्म तथा अवसरं प्राप्य अश्लीलरूपेण स्पृशति स्म। उल्लेख्यं यत्, विधिककारणात् पीडितायाः अप्राप्तवयस्कत्वाच्च वार्तामाध्यमेषु आरक्षकाणां पञ्जिकायां च कन्ययोः वास्तविकं नाम गुप्तं स्थापितमस्ति (केषुचित् माध्यमेषु छद्मनाम प्रयुक्तमस्ति)। रविवासरे गभीररात्रौ हत्यायाः घटना घटिता। घटनायाः रात्रौ सूर्यप्रतापः ज्येष्ठायाः कन्यायाः चलदूरभाषं (Mobile phone) परीक्ष्य कस्मिंश्चित् विषये क्रुद्धः जातः। तदनन्तरं सः तस्याः कन्यायाः उपरि आक्रमणं कृत्वा शारीरिकं निर्यातनं शीलभङ्गञ्च कर्तुं प्रयतितवान्। कन्यायाः चीत्कारं श्रुत्वा रत्ना धावित्वा आगता, परिस्थितिञ्च दृष्ट्वा किंकर्तव्यविमूढा जाता। कन्यां रक्षितुं सा पाकशालातः एकां शाककर्तनछुरिकाम् आदाय सूर्यप्रतापस्य उपरि आक्रमणं कृतवती तथा तस्य कण्ठे शरीरे च पुनः पुनः छुरिकाप्रहारं कृतवती। अत्यधिकरक्तस्रावकारणात् घटनास्थले एव सूर्यप्रतापस्य मृत्युः अभवत्। परदिने प्रभाते रत्ना स्वयमेव बीबीडी-आरक्षकस्थानके दूरभाषं कृत्वा हत्यायाः विषयम् अङ्गीकृतवती। == अनुसन्धानम् आरोपाश्च == सूचनां प्राप्य लखनऊ-आरक्षकाणां डीसीपी (DCP) शशाङ्कसिंहस्य नेतृत्वे विशालं आरक्षकबलं घटनास्थलं प्राप्तवत्। गृहात् सूर्यप्रतापस्य रक्तरञ्जितं मृतशरीरम् उद्धृतम्। [[File:পুলিশের হেফাজতে অভিযুক্ত রত্না ও তার কন্যারা.jpg|thumb|आरक्षकसंरक्षणे अभियुक्ता रत्ना तस्याः कन्ये च]] प्राथमिकाध्ययने आरक्षकाः एतत् आत्मरक्षार्थं सन्तानं रक्षितुं च मात्रा कृता हत्या इति उल्लिखितवन्तः, तथापि मृतस्य सूर्यप्रतापस्य पिता नरेन्द्रसिंहः एकां भिन्नां प्रथमापराधपञ्जिकां (FIR) पञ्जीकृतवान्। नरेन्द्रसिंहस्य दावी अस्ति यत्: * एतया हत्यया सह कश्चन चतुर्थः व्यक्तिः अपि सँल्लग्नः अस्ति, येन सह रत्नायाः गुप्तसम्बन्धः आसीत्। * रत्ना तस्याः कन्ये च मिलित्वा सूर्यप्रतापम् आर्थिकरूपेण शोषयन्ति स्म, तथा च गृहस्य स्वामित्वं दातुं तस्य उपरि दबावं कुर्वन्ति स्म। * सः रत्नायाः विरुद्धं कृष्णजादू (Black magic) अथवा तान्त्रिकस्य साहाय्येन सूर्यप्रतापं वशीकर्तुम् आरोपम् अपि कृतवान्। सम्प्रति लखनऊ-आरक्षकाः एतेषां सर्वेषाम् आरोपाणां तथा च कन्यया सह जातस्य अश्लीलाचरणस्य सत्यतां परीक्ष्य अस्य प्रकरणस्य विस्तृतम् अनुसन्धानं कुर्वन्ति। == सन्दर्भाः == {{टिप्पणीसूची}} mqhbj0sstafamg56gs05jgi48vfia84 500156 500155 2026-08-12T04:14:32Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:পুলিশের_হেফাজতে_অভিযুক্ত_রত্না_ও_তার_কন্যারা.jpg|পুলিশের_হেফাজতে_অভিযুক্ত_রত্না_ও_তার_কন্যারা.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Mr. Ran 500156 wikitext text/x-wiki {{Infobox | header1 = सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम् | image = [[File:নিহত সূর্যপ্রতাপ সিং (৩২).jpg|thumb|मृतः सूर्यप्रतापसिंहः (३२)]] | caption = मृतः सूर्यप्रतापसिंहः (३२) | label1 = स्थानम् | data1 = शिवम् ग्रीन सिटी, अयोध्या मार्गः (बीबीडी आरक्षकस्थानकक्षेत्रम्), लखनऊ, भारतम् | label2 = दिनाङ्कः | data2 = ७ दिसम्बर, २०२५ (रविवासरे गभीररात्रौ) | label3 = हतः | data3 = सूर्यप्रतापसिंहः (वृत्त्या एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता) | label4 = अभियुक्ताः | data4 = रत्ना तस्याः द्वे अप्राप्तवयस्के कन्ये च | label5 = आयुधम् | data5 = शाककर्तनछुरिका | label6 = उद्देश्यम् | data6 = सहजीविन्याः (लिब्-इन्-पार्टनर्) ज्येष्ठायाः कन्यायाः शीलभङ्गः यौनशोषणञ्च | label7 = अनुसन्धानकर्ता | data7 = डीसीपी शशाङ्कसिंहः (लखनऊ-आरक्षकाः) }} '''सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम्''' भारतस्य लखनऊ-नगरे घटिता एका सञ्चलनात्मकी हत्या-घटना अस्ति।<ref name="news1">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=VRWG0vkVJDw |title=Lucknow Crime News : लखनऊ में लिव-इन प्रेमिका ने प्रेमी का गला रेत दिया |author=Aaj Tak / UP Tak |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> लखनऊ-नगरस्य बीबीडी (BBD) आरक्षकस्थानकस्य अन्तर्गतस्य अयोध्या-मार्गस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एषा हत्या-घटना अभवत्। ३२ वर्षीयः एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता सूर्यप्रतापसिंहः तस्य सहजीविन्या (विधवा प्रेमिकया) रत्नाख्यया कण्ठे छुरिकां प्रहृत्य हतः। रत्नायाः ज्येष्ठया कन्यया सह सूर्यप्रतापः अश्लीलाचरणं कृतवान्, तेन क्रुद्धा रत्ना एतां हत्यां कृतवती इति सा आरक्षकानां पुरतः अङ्गीकृतवती।<ref name="news2">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=re6oUAMcN_g |title=Lucknow Eveready Engineer Surya Pratap Murder में विधवा प्रेमिका Ratna की साजिश, पूरी Crime Katha |author=Live Hindustan |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> == पृष्ठभूमिः सम्बन्धश्च == सूर्यप्रतापसिंहः मूलतः देवरिया-क्षेत्रस्य एकस्य परिवारस्य सन्तानः आसीत्। सः अध्ययने अतीव मेधावी आसीत्। २०१२ तमे वर्षे लखनऊ-नगरस्य जानकीपुरम्-क्षेत्रे रत्नायाः एकां कन्यां पाठयितुं गत्वा गृहशिक्षकत्वेन सूर्यप्रतापस्य रत्नायाः च परिचयः जातः। तस्मिन् समये सूर्यप्रतापस्य वयः २१-२२ वर्षाणि, रत्नायाः वयः ३४-३५ वर्षाणि च आसीत्। रत्नायाः पतिः एकः मद्यपः आसीत्, यः अत्याधिकमद्यपानकारणात् २०१४ तमे वर्षे मृतः। पत्युः मृत्योः अनन्तरं रत्ना-सूर्यप्रतापयोः घनिष्ठता अवर्धत। कालान्तरे सूर्यप्रतापः "एवरेडी" (Eveready) संस्थायाम् अभियन्तृत्वेन उद्योगं प्राप्तवान्। स्वपरिवारम् उपेक्ष्य सः रत्ना तस्याः द्वाभ्यां कन्याभ्यां सह च सहजीवनम् (Live-in relationship) आरब्धवान्। २०२३ तमे वर्षे ते सालारजङ्ग-क्षेत्रस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एकं नूतनं गृहं प्रति स्थानान्तरिताः। [[File:লখনৌ পুলিশ ঘটনার তদন্ত করছে এবং রত্নাকে জিজ্ঞাসাবাদ করছে.jpg|thumb|लखनऊ-आरक्षकाः घटनायाः अनुसन्धानं कुर्वन्ति रत्नां च पृच्छन्ति]] नूतनगृहं गमनस्य अनन्तरमेव तयोः सम्बन्धे भेदः जातः। सूर्यप्रतापः गृहे सीसीटीवी-कैमरा-यन्त्रं संस्थाप्य निरीक्षणम् आरब्धवान् तथा रत्ना तस्याः कन्ययोः च उपरि प्रबलम् आधिपत्यं स्थापितवान्। == हत्यायाः घटना उद्देश्यञ्च == [[File:রক্তাক্ত ঘটনাস্থল যেখানে খুনটি সংঘটিত হয়.jpg|thumb|रक्तरञ्जितं घटनास्थलं यत्र हत्या सञ्जाता]] आरक्षक-वार्तामाध्यमानां सूचनानुसारं, सूर्यप्रतापसिंहः दीर्घकालात् रत्नायाः ज्येष्ठां कन्यां 'कुदृष्ट्या' पश्यति स्म तथा अवसरं प्राप्य अश्लीलरूपेण स्पृशति स्म। उल्लेख्यं यत्, विधिककारणात् पीडितायाः अप्राप्तवयस्कत्वाच्च वार्तामाध्यमेषु आरक्षकाणां पञ्जिकायां च कन्ययोः वास्तविकं नाम गुप्तं स्थापितमस्ति (केषुचित् माध्यमेषु छद्मनाम प्रयुक्तमस्ति)। रविवासरे गभीररात्रौ हत्यायाः घटना घटिता। घटनायाः रात्रौ सूर्यप्रतापः ज्येष्ठायाः कन्यायाः चलदूरभाषं (Mobile phone) परीक्ष्य कस्मिंश्चित् विषये क्रुद्धः जातः। तदनन्तरं सः तस्याः कन्यायाः उपरि आक्रमणं कृत्वा शारीरिकं निर्यातनं शीलभङ्गञ्च कर्तुं प्रयतितवान्। कन्यायाः चीत्कारं श्रुत्वा रत्ना धावित्वा आगता, परिस्थितिञ्च दृष्ट्वा किंकर्तव्यविमूढा जाता। कन्यां रक्षितुं सा पाकशालातः एकां शाककर्तनछुरिकाम् आदाय सूर्यप्रतापस्य उपरि आक्रमणं कृतवती तथा तस्य कण्ठे शरीरे च पुनः पुनः छुरिकाप्रहारं कृतवती। अत्यधिकरक्तस्रावकारणात् घटनास्थले एव सूर्यप्रतापस्य मृत्युः अभवत्। परदिने प्रभाते रत्ना स्वयमेव बीबीडी-आरक्षकस्थानके दूरभाषं कृत्वा हत्यायाः विषयम् अङ्गीकृतवती। == अनुसन्धानम् आरोपाश्च == सूचनां प्राप्य लखनऊ-आरक्षकाणां डीसीपी (DCP) शशाङ्कसिंहस्य नेतृत्वे विशालं आरक्षकबलं घटनास्थलं प्राप्तवत्। गृहात् सूर्यप्रतापस्य रक्तरञ्जितं मृतशरीरम् उद्धृतम्। प्राथमिकाध्ययने आरक्षकाः एतत् आत्मरक्षार्थं सन्तानं रक्षितुं च मात्रा कृता हत्या इति उल्लिखितवन्तः, तथापि मृतस्य सूर्यप्रतापस्य पिता नरेन्द्रसिंहः एकां भिन्नां प्रथमापराधपञ्जिकां (FIR) पञ्जीकृतवान्। नरेन्द्रसिंहस्य दावी अस्ति यत्: * एतया हत्यया सह कश्चन चतुर्थः व्यक्तिः अपि सँल्लग्नः अस्ति, येन सह रत्नायाः गुप्तसम्बन्धः आसीत्। * रत्ना तस्याः कन्ये च मिलित्वा सूर्यप्रतापम् आर्थिकरूपेण शोषयन्ति स्म, तथा च गृहस्य स्वामित्वं दातुं तस्य उपरि दबावं कुर्वन्ति स्म। * सः रत्नायाः विरुद्धं कृष्णजादू (Black magic) अथवा तान्त्रिकस्य साहाय्येन सूर्यप्रतापं वशीकर्तुम् आरोपम् अपि कृतवान्। सम्प्रति लखनऊ-आरक्षकाः एतेषां सर्वेषाम् आरोपाणां तथा च कन्यया सह जातस्य अश्लीलाचरणस्य सत्यतां परीक्ष्य अस्य प्रकरणस्य विस्तृतम् अनुसन्धानं कुर्वन्ति। == सन्दर्भाः == {{टिप्पणीसूची}} gigfggmff1hiv4sjajms6lfbm0gr05k 500157 500156 2026-08-12T04:14:34Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:নিহত_সূর্যপ্রতাপ_সিং_(৩২).jpg|নিহত_সূর্যপ্রতাপ_সিং_(৩২).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Mr. Ranju Maity|]]. 500157 wikitext text/x-wiki {{Infobox | header1 = सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम् | image = | caption = मृतः सूर्यप्रतापसिंहः (३२) | label1 = स्थानम् | data1 = शिवम् ग्रीन सिटी, अयोध्या मार्गः (बीबीडी आरक्षकस्थानकक्षेत्रम्), लखनऊ, भारतम् | label2 = दिनाङ्कः | data2 = ७ दिसम्बर, २०२५ (रविवासरे गभीररात्रौ) | label3 = हतः | data3 = सूर्यप्रतापसिंहः (वृत्त्या एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता) | label4 = अभियुक्ताः | data4 = रत्ना तस्याः द्वे अप्राप्तवयस्के कन्ये च | label5 = आयुधम् | data5 = शाककर्तनछुरिका | label6 = उद्देश्यम् | data6 = सहजीविन्याः (लिब्-इन्-पार्टनर्) ज्येष्ठायाः कन्यायाः शीलभङ्गः यौनशोषणञ्च | label7 = अनुसन्धानकर्ता | data7 = डीसीपी शशाङ्कसिंहः (लखनऊ-आरक्षकाः) }} '''सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम्''' भारतस्य लखनऊ-नगरे घटिता एका सञ्चलनात्मकी हत्या-घटना अस्ति।<ref name="news1">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=VRWG0vkVJDw |title=Lucknow Crime News : लखनऊ में लिव-इन प्रेमिका ने प्रेमी का गला रेत दिया |author=Aaj Tak / UP Tak |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> लखनऊ-नगरस्य बीबीडी (BBD) आरक्षकस्थानकस्य अन्तर्गतस्य अयोध्या-मार्गस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एषा हत्या-घटना अभवत्। ३२ वर्षीयः एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता सूर्यप्रतापसिंहः तस्य सहजीविन्या (विधवा प्रेमिकया) रत्नाख्यया कण्ठे छुरिकां प्रहृत्य हतः। रत्नायाः ज्येष्ठया कन्यया सह सूर्यप्रतापः अश्लीलाचरणं कृतवान्, तेन क्रुद्धा रत्ना एतां हत्यां कृतवती इति सा आरक्षकानां पुरतः अङ्गीकृतवती।<ref name="news2">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=re6oUAMcN_g |title=Lucknow Eveready Engineer Surya Pratap Murder में विधवा प्रेमिका Ratna की साजिश, पूरी Crime Katha |author=Live Hindustan |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> == पृष्ठभूमिः सम्बन्धश्च == सूर्यप्रतापसिंहः मूलतः देवरिया-क्षेत्रस्य एकस्य परिवारस्य सन्तानः आसीत्। सः अध्ययने अतीव मेधावी आसीत्। २०१२ तमे वर्षे लखनऊ-नगरस्य जानकीपुरम्-क्षेत्रे रत्नायाः एकां कन्यां पाठयितुं गत्वा गृहशिक्षकत्वेन सूर्यप्रतापस्य रत्नायाः च परिचयः जातः। तस्मिन् समये सूर्यप्रतापस्य वयः २१-२२ वर्षाणि, रत्नायाः वयः ३४-३५ वर्षाणि च आसीत्। रत्नायाः पतिः एकः मद्यपः आसीत्, यः अत्याधिकमद्यपानकारणात् २०१४ तमे वर्षे मृतः। पत्युः मृत्योः अनन्तरं रत्ना-सूर्यप्रतापयोः घनिष्ठता अवर्धत। कालान्तरे सूर्यप्रतापः "एवरेडी" (Eveready) संस्थायाम् अभियन्तृत्वेन उद्योगं प्राप्तवान्। स्वपरिवारम् उपेक्ष्य सः रत्ना तस्याः द्वाभ्यां कन्याभ्यां सह च सहजीवनम् (Live-in relationship) आरब्धवान्। २०२३ तमे वर्षे ते सालारजङ्ग-क्षेत्रस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एकं नूतनं गृहं प्रति स्थानान्तरिताः। [[File:লখনৌ পুলিশ ঘটনার তদন্ত করছে এবং রত্নাকে জিজ্ঞাসাবাদ করছে.jpg|thumb|लखनऊ-आरक्षकाः घटनायाः अनुसन्धानं कुर्वन्ति रत्नां च पृच्छन्ति]] नूतनगृहं गमनस्य अनन्तरमेव तयोः सम्बन्धे भेदः जातः। सूर्यप्रतापः गृहे सीसीटीवी-कैमरा-यन्त्रं संस्थाप्य निरीक्षणम् आरब्धवान् तथा रत्ना तस्याः कन्ययोः च उपरि प्रबलम् आधिपत्यं स्थापितवान्। == हत्यायाः घटना उद्देश्यञ्च == [[File:রক্তাক্ত ঘটনাস্থল যেখানে খুনটি সংঘটিত হয়.jpg|thumb|रक्तरञ्जितं घटनास्थलं यत्र हत्या सञ्जाता]] आरक्षक-वार्तामाध्यमानां सूचनानुसारं, सूर्यप्रतापसिंहः दीर्घकालात् रत्नायाः ज्येष्ठां कन्यां 'कुदृष्ट्या' पश्यति स्म तथा अवसरं प्राप्य अश्लीलरूपेण स्पृशति स्म। उल्लेख्यं यत्, विधिककारणात् पीडितायाः अप्राप्तवयस्कत्वाच्च वार्तामाध्यमेषु आरक्षकाणां पञ्जिकायां च कन्ययोः वास्तविकं नाम गुप्तं स्थापितमस्ति (केषुचित् माध्यमेषु छद्मनाम प्रयुक्तमस्ति)। रविवासरे गभीररात्रौ हत्यायाः घटना घटिता। घटनायाः रात्रौ सूर्यप्रतापः ज्येष्ठायाः कन्यायाः चलदूरभाषं (Mobile phone) परीक्ष्य कस्मिंश्चित् विषये क्रुद्धः जातः। तदनन्तरं सः तस्याः कन्यायाः उपरि आक्रमणं कृत्वा शारीरिकं निर्यातनं शीलभङ्गञ्च कर्तुं प्रयतितवान्। कन्यायाः चीत्कारं श्रुत्वा रत्ना धावित्वा आगता, परिस्थितिञ्च दृष्ट्वा किंकर्तव्यविमूढा जाता। कन्यां रक्षितुं सा पाकशालातः एकां शाककर्तनछुरिकाम् आदाय सूर्यप्रतापस्य उपरि आक्रमणं कृतवती तथा तस्य कण्ठे शरीरे च पुनः पुनः छुरिकाप्रहारं कृतवती। अत्यधिकरक्तस्रावकारणात् घटनास्थले एव सूर्यप्रतापस्य मृत्युः अभवत्। परदिने प्रभाते रत्ना स्वयमेव बीबीडी-आरक्षकस्थानके दूरभाषं कृत्वा हत्यायाः विषयम् अङ्गीकृतवती। == अनुसन्धानम् आरोपाश्च == सूचनां प्राप्य लखनऊ-आरक्षकाणां डीसीपी (DCP) शशाङ्कसिंहस्य नेतृत्वे विशालं आरक्षकबलं घटनास्थलं प्राप्तवत्। गृहात् सूर्यप्रतापस्य रक्तरञ्जितं मृतशरीरम् उद्धृतम्। प्राथमिकाध्ययने आरक्षकाः एतत् आत्मरक्षार्थं सन्तानं रक्षितुं च मात्रा कृता हत्या इति उल्लिखितवन्तः, तथापि मृतस्य सूर्यप्रतापस्य पिता नरेन्द्रसिंहः एकां भिन्नां प्रथमापराधपञ्जिकां (FIR) पञ्जीकृतवान्। नरेन्द्रसिंहस्य दावी अस्ति यत्: * एतया हत्यया सह कश्चन चतुर्थः व्यक्तिः अपि सँल्लग्नः अस्ति, येन सह रत्नायाः गुप्तसम्बन्धः आसीत्। * रत्ना तस्याः कन्ये च मिलित्वा सूर्यप्रतापम् आर्थिकरूपेण शोषयन्ति स्म, तथा च गृहस्य स्वामित्वं दातुं तस्य उपरि दबावं कुर्वन्ति स्म। * सः रत्नायाः विरुद्धं कृष्णजादू (Black magic) अथवा तान्त्रिकस्य साहाय्येन सूर्यप्रतापं वशीकर्तुम् आरोपम् अपि कृतवान्। सम्प्रति लखनऊ-आरक्षकाः एतेषां सर्वेषाम् आरोपाणां तथा च कन्यया सह जातस्य अश्लीलाचरणस्य सत्यतां परीक्ष्य अस्य प्रकरणस्य विस्तृतम् अनुसन्धानं कुर्वन्ति। == सन्दर्भाः == {{टिप्पणीसूची}} 7dm3n78y3qwm1lsxhms1uxculmx8bcz 500158 500157 2026-08-12T04:14:35Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:লখনৌ_পুলিশ_ঘটনার_তদন্ত_করছে_এবং_রত্নাকে_জিজ্ঞাসাবাদ_করছে.jpg|লখনৌ_পুলিশ_ঘটনার_তদন্ত_করছে_এবং_রত্নাকে_জিজ্ঞাসাবাদ_করছে.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/F 500158 wikitext text/x-wiki {{Infobox | header1 = सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम् | image = | caption = मृतः सूर्यप्रतापसिंहः (३२) | label1 = स्थानम् | data1 = शिवम् ग्रीन सिटी, अयोध्या मार्गः (बीबीडी आरक्षकस्थानकक्षेत्रम्), लखनऊ, भारतम् | label2 = दिनाङ्कः | data2 = ७ दिसम्बर, २०२५ (रविवासरे गभीररात्रौ) | label3 = हतः | data3 = सूर्यप्रतापसिंहः (वृत्त्या एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता) | label4 = अभियुक्ताः | data4 = रत्ना तस्याः द्वे अप्राप्तवयस्के कन्ये च | label5 = आयुधम् | data5 = शाककर्तनछुरिका | label6 = उद्देश्यम् | data6 = सहजीविन्याः (लिब्-इन्-पार्टनर्) ज्येष्ठायाः कन्यायाः शीलभङ्गः यौनशोषणञ्च | label7 = अनुसन्धानकर्ता | data7 = डीसीपी शशाङ्कसिंहः (लखनऊ-आरक्षकाः) }} '''सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम्''' भारतस्य लखनऊ-नगरे घटिता एका सञ्चलनात्मकी हत्या-घटना अस्ति।<ref name="news1">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=VRWG0vkVJDw |title=Lucknow Crime News : लखनऊ में लिव-इन प्रेमिका ने प्रेमी का गला रेत दिया |author=Aaj Tak / UP Tak |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> लखनऊ-नगरस्य बीबीडी (BBD) आरक्षकस्थानकस्य अन्तर्गतस्य अयोध्या-मार्गस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एषा हत्या-घटना अभवत्। ३२ वर्षीयः एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता सूर्यप्रतापसिंहः तस्य सहजीविन्या (विधवा प्रेमिकया) रत्नाख्यया कण्ठे छुरिकां प्रहृत्य हतः। रत्नायाः ज्येष्ठया कन्यया सह सूर्यप्रतापः अश्लीलाचरणं कृतवान्, तेन क्रुद्धा रत्ना एतां हत्यां कृतवती इति सा आरक्षकानां पुरतः अङ्गीकृतवती।<ref name="news2">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=re6oUAMcN_g |title=Lucknow Eveready Engineer Surya Pratap Murder में विधवा प्रेमिका Ratna की साजिश, पूरी Crime Katha |author=Live Hindustan |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> == पृष्ठभूमिः सम्बन्धश्च == सूर्यप्रतापसिंहः मूलतः देवरिया-क्षेत्रस्य एकस्य परिवारस्य सन्तानः आसीत्। सः अध्ययने अतीव मेधावी आसीत्। २०१२ तमे वर्षे लखनऊ-नगरस्य जानकीपुरम्-क्षेत्रे रत्नायाः एकां कन्यां पाठयितुं गत्वा गृहशिक्षकत्वेन सूर्यप्रतापस्य रत्नायाः च परिचयः जातः। तस्मिन् समये सूर्यप्रतापस्य वयः २१-२२ वर्षाणि, रत्नायाः वयः ३४-३५ वर्षाणि च आसीत्। रत्नायाः पतिः एकः मद्यपः आसीत्, यः अत्याधिकमद्यपानकारणात् २०१४ तमे वर्षे मृतः। पत्युः मृत्योः अनन्तरं रत्ना-सूर्यप्रतापयोः घनिष्ठता अवर्धत। कालान्तरे सूर्यप्रतापः "एवरेडी" (Eveready) संस्थायाम् अभियन्तृत्वेन उद्योगं प्राप्तवान्। स्वपरिवारम् उपेक्ष्य सः रत्ना तस्याः द्वाभ्यां कन्याभ्यां सह च सहजीवनम् (Live-in relationship) आरब्धवान्। २०२३ तमे वर्षे ते सालारजङ्ग-क्षेत्रस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एकं नूतनं गृहं प्रति स्थानान्तरिताः। नूतनगृहं गमनस्य अनन्तरमेव तयोः सम्बन्धे भेदः जातः। सूर्यप्रतापः गृहे सीसीटीवी-कैमरा-यन्त्रं संस्थाप्य निरीक्षणम् आरब्धवान् तथा रत्ना तस्याः कन्ययोः च उपरि प्रबलम् आधिपत्यं स्थापितवान्। == हत्यायाः घटना उद्देश्यञ्च == [[File:রক্তাক্ত ঘটনাস্থল যেখানে খুনটি সংঘটিত হয়.jpg|thumb|रक्तरञ्जितं घटनास्थलं यत्र हत्या सञ्जाता]] आरक्षक-वार्तामाध्यमानां सूचनानुसारं, सूर्यप्रतापसिंहः दीर्घकालात् रत्नायाः ज्येष्ठां कन्यां 'कुदृष्ट्या' पश्यति स्म तथा अवसरं प्राप्य अश्लीलरूपेण स्पृशति स्म। उल्लेख्यं यत्, विधिककारणात् पीडितायाः अप्राप्तवयस्कत्वाच्च वार्तामाध्यमेषु आरक्षकाणां पञ्जिकायां च कन्ययोः वास्तविकं नाम गुप्तं स्थापितमस्ति (केषुचित् माध्यमेषु छद्मनाम प्रयुक्तमस्ति)। रविवासरे गभीररात्रौ हत्यायाः घटना घटिता। घटनायाः रात्रौ सूर्यप्रतापः ज्येष्ठायाः कन्यायाः चलदूरभाषं (Mobile phone) परीक्ष्य कस्मिंश्चित् विषये क्रुद्धः जातः। तदनन्तरं सः तस्याः कन्यायाः उपरि आक्रमणं कृत्वा शारीरिकं निर्यातनं शीलभङ्गञ्च कर्तुं प्रयतितवान्। कन्यायाः चीत्कारं श्रुत्वा रत्ना धावित्वा आगता, परिस्थितिञ्च दृष्ट्वा किंकर्तव्यविमूढा जाता। कन्यां रक्षितुं सा पाकशालातः एकां शाककर्तनछुरिकाम् आदाय सूर्यप्रतापस्य उपरि आक्रमणं कृतवती तथा तस्य कण्ठे शरीरे च पुनः पुनः छुरिकाप्रहारं कृतवती। अत्यधिकरक्तस्रावकारणात् घटनास्थले एव सूर्यप्रतापस्य मृत्युः अभवत्। परदिने प्रभाते रत्ना स्वयमेव बीबीडी-आरक्षकस्थानके दूरभाषं कृत्वा हत्यायाः विषयम् अङ्गीकृतवती। == अनुसन्धानम् आरोपाश्च == सूचनां प्राप्य लखनऊ-आरक्षकाणां डीसीपी (DCP) शशाङ्कसिंहस्य नेतृत्वे विशालं आरक्षकबलं घटनास्थलं प्राप्तवत्। गृहात् सूर्यप्रतापस्य रक्तरञ्जितं मृतशरीरम् उद्धृतम्। प्राथमिकाध्ययने आरक्षकाः एतत् आत्मरक्षार्थं सन्तानं रक्षितुं च मात्रा कृता हत्या इति उल्लिखितवन्तः, तथापि मृतस्य सूर्यप्रतापस्य पिता नरेन्द्रसिंहः एकां भिन्नां प्रथमापराधपञ्जिकां (FIR) पञ्जीकृतवान्। नरेन्द्रसिंहस्य दावी अस्ति यत्: * एतया हत्यया सह कश्चन चतुर्थः व्यक्तिः अपि सँल्लग्नः अस्ति, येन सह रत्नायाः गुप्तसम्बन्धः आसीत्। * रत्ना तस्याः कन्ये च मिलित्वा सूर्यप्रतापम् आर्थिकरूपेण शोषयन्ति स्म, तथा च गृहस्य स्वामित्वं दातुं तस्य उपरि दबावं कुर्वन्ति स्म। * सः रत्नायाः विरुद्धं कृष्णजादू (Black magic) अथवा तान्त्रिकस्य साहाय्येन सूर्यप्रतापं वशीकर्तुम् आरोपम् अपि कृतवान्। सम्प्रति लखनऊ-आरक्षकाः एतेषां सर्वेषाम् आरोपाणां तथा च कन्यया सह जातस्य अश्लीलाचरणस्य सत्यतां परीक्ष्य अस्य प्रकरणस्य विस्तृतम् अनुसन्धानं कुर्वन्ति। == सन्दर्भाः == {{टिप्पणीसूची}} ij13cb8zl1p7ap2rdx68aiyi8epeemy 500159 500158 2026-08-12T04:14:37Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:রক্তাক্ত_ঘটনাস্থল_যেখানে_খুনটি_সংঘটিত_হয়.jpg|রক্তাক্ত_ঘটনাস্থল_যেখানে_খুনটি_সংঘটিত_হয়.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Explicit|Explicit]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Mr. Ranju Mai 500159 wikitext text/x-wiki {{Infobox | header1 = सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम् | image = | caption = मृतः सूर्यप्रतापसिंहः (३२) | label1 = स्थानम् | data1 = शिवम् ग्रीन सिटी, अयोध्या मार्गः (बीबीडी आरक्षकस्थानकक्षेत्रम्), लखनऊ, भारतम् | label2 = दिनाङ्कः | data2 = ७ दिसम्बर, २०२५ (रविवासरे गभीररात्रौ) | label3 = हतः | data3 = सूर्यप्रतापसिंहः (वृत्त्या एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता) | label4 = अभियुक्ताः | data4 = रत्ना तस्याः द्वे अप्राप्तवयस्के कन्ये च | label5 = आयुधम् | data5 = शाककर्तनछुरिका | label6 = उद्देश्यम् | data6 = सहजीविन्याः (लिब्-इन्-पार्टनर्) ज्येष्ठायाः कन्यायाः शीलभङ्गः यौनशोषणञ्च | label7 = अनुसन्धानकर्ता | data7 = डीसीपी शशाङ्कसिंहः (लखनऊ-आरक्षकाः) }} '''सूर्यप्रतापसिंह-हत्याकाण्डम्''' भारतस्य लखनऊ-नगरे घटिता एका सञ्चलनात्मकी हत्या-घटना अस्ति।<ref name="news1">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=VRWG0vkVJDw |title=Lucknow Crime News : लखनऊ में लिव-इन प्रेमिका ने प्रेमी का गला रेत दिया |author=Aaj Tak / UP Tak |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> लखनऊ-नगरस्य बीबीडी (BBD) आरक्षकस्थानकस्य अन्तर्गतस्य अयोध्या-मार्गस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एषा हत्या-घटना अभवत्। ३२ वर्षीयः एवरेडी-कम्पनी-अभियन्ता सूर्यप्रतापसिंहः तस्य सहजीविन्या (विधवा प्रेमिकया) रत्नाख्यया कण्ठे छुरिकां प्रहृत्य हतः। रत्नायाः ज्येष्ठया कन्यया सह सूर्यप्रतापः अश्लीलाचरणं कृतवान्, तेन क्रुद्धा रत्ना एतां हत्यां कृतवती इति सा आरक्षकानां पुरतः अङ्गीकृतवती।<ref name="news2">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=re6oUAMcN_g |title=Lucknow Eveready Engineer Surya Pratap Murder में विधवा प्रेमिका Ratna की साजिश, पूरी Crime Katha |author=Live Hindustan |website=YouTube |language=Hindi}}</ref> == पृष्ठभूमिः सम्बन्धश्च == सूर्यप्रतापसिंहः मूलतः देवरिया-क्षेत्रस्य एकस्य परिवारस्य सन्तानः आसीत्। सः अध्ययने अतीव मेधावी आसीत्। २०१२ तमे वर्षे लखनऊ-नगरस्य जानकीपुरम्-क्षेत्रे रत्नायाः एकां कन्यां पाठयितुं गत्वा गृहशिक्षकत्वेन सूर्यप्रतापस्य रत्नायाः च परिचयः जातः। तस्मिन् समये सूर्यप्रतापस्य वयः २१-२२ वर्षाणि, रत्नायाः वयः ३४-३५ वर्षाणि च आसीत्। रत्नायाः पतिः एकः मद्यपः आसीत्, यः अत्याधिकमद्यपानकारणात् २०१४ तमे वर्षे मृतः। पत्युः मृत्योः अनन्तरं रत्ना-सूर्यप्रतापयोः घनिष्ठता अवर्धत। कालान्तरे सूर्यप्रतापः "एवरेडी" (Eveready) संस्थायाम् अभियन्तृत्वेन उद्योगं प्राप्तवान्। स्वपरिवारम् उपेक्ष्य सः रत्ना तस्याः द्वाभ्यां कन्याभ्यां सह च सहजीवनम् (Live-in relationship) आरब्धवान्। २०२३ तमे वर्षे ते सालारजङ्ग-क्षेत्रस्य शिवम् ग्रीन सिटी इत्यत्र एकं नूतनं गृहं प्रति स्थानान्तरिताः। नूतनगृहं गमनस्य अनन्तरमेव तयोः सम्बन्धे भेदः जातः। सूर्यप्रतापः गृहे सीसीटीवी-कैमरा-यन्त्रं संस्थाप्य निरीक्षणम् आरब्धवान् तथा रत्ना तस्याः कन्ययोः च उपरि प्रबलम् आधिपत्यं स्थापितवान्। == हत्यायाः घटना उद्देश्यञ्च == आरक्षक-वार्तामाध्यमानां सूचनानुसारं, सूर्यप्रतापसिंहः दीर्घकालात् रत्नायाः ज्येष्ठां कन्यां 'कुदृष्ट्या' पश्यति स्म तथा अवसरं प्राप्य अश्लीलरूपेण स्पृशति स्म। उल्लेख्यं यत्, विधिककारणात् पीडितायाः अप्राप्तवयस्कत्वाच्च वार्तामाध्यमेषु आरक्षकाणां पञ्जिकायां च कन्ययोः वास्तविकं नाम गुप्तं स्थापितमस्ति (केषुचित् माध्यमेषु छद्मनाम प्रयुक्तमस्ति)। रविवासरे गभीररात्रौ हत्यायाः घटना घटिता। घटनायाः रात्रौ सूर्यप्रतापः ज्येष्ठायाः कन्यायाः चलदूरभाषं (Mobile phone) परीक्ष्य कस्मिंश्चित् विषये क्रुद्धः जातः। तदनन्तरं सः तस्याः कन्यायाः उपरि आक्रमणं कृत्वा शारीरिकं निर्यातनं शीलभङ्गञ्च कर्तुं प्रयतितवान्। कन्यायाः चीत्कारं श्रुत्वा रत्ना धावित्वा आगता, परिस्थितिञ्च दृष्ट्वा किंकर्तव्यविमूढा जाता। कन्यां रक्षितुं सा पाकशालातः एकां शाककर्तनछुरिकाम् आदाय सूर्यप्रतापस्य उपरि आक्रमणं कृतवती तथा तस्य कण्ठे शरीरे च पुनः पुनः छुरिकाप्रहारं कृतवती। अत्यधिकरक्तस्रावकारणात् घटनास्थले एव सूर्यप्रतापस्य मृत्युः अभवत्। परदिने प्रभाते रत्ना स्वयमेव बीबीडी-आरक्षकस्थानके दूरभाषं कृत्वा हत्यायाः विषयम् अङ्गीकृतवती। == अनुसन्धानम् आरोपाश्च == सूचनां प्राप्य लखनऊ-आरक्षकाणां डीसीपी (DCP) शशाङ्कसिंहस्य नेतृत्वे विशालं आरक्षकबलं घटनास्थलं प्राप्तवत्। गृहात् सूर्यप्रतापस्य रक्तरञ्जितं मृतशरीरम् उद्धृतम्। प्राथमिकाध्ययने आरक्षकाः एतत् आत्मरक्षार्थं सन्तानं रक्षितुं च मात्रा कृता हत्या इति उल्लिखितवन्तः, तथापि मृतस्य सूर्यप्रतापस्य पिता नरेन्द्रसिंहः एकां भिन्नां प्रथमापराधपञ्जिकां (FIR) पञ्जीकृतवान्। नरेन्द्रसिंहस्य दावी अस्ति यत्: * एतया हत्यया सह कश्चन चतुर्थः व्यक्तिः अपि सँल्लग्नः अस्ति, येन सह रत्नायाः गुप्तसम्बन्धः आसीत्। * रत्ना तस्याः कन्ये च मिलित्वा सूर्यप्रतापम् आर्थिकरूपेण शोषयन्ति स्म, तथा च गृहस्य स्वामित्वं दातुं तस्य उपरि दबावं कुर्वन्ति स्म। * सः रत्नायाः विरुद्धं कृष्णजादू (Black magic) अथवा तान्त्रिकस्य साहाय्येन सूर्यप्रतापं वशीकर्तुम् आरोपम् अपि कृतवान्। सम्प्रति लखनऊ-आरक्षकाः एतेषां सर्वेषाम् आरोपाणां तथा च कन्यया सह जातस्य अश्लीलाचरणस्य सत्यतां परीक्ष्य अस्य प्रकरणस्य विस्तृतम् अनुसन्धानं कुर्वन्ति। == सन्दर्भाः == {{टिप्पणीसूची}} 4e9kvu63gvfugbr39j7olxygz5ebgmh 3 92409 500131 2026-08-11T14:08:59Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500131 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Lati Devi}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १४:०८, ११ आगस्ट् २०२६ (UTC) so1uk0jocy29enizahoev5hz0w6xpq3 3 92410 500132 2026-08-11T14:11:09Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500132 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=शीतल शर्मा}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १४:११, ११ आगस्ट् २०२६ (UTC) rtdy9bhsb1htsykbnhre0t3sx6mj1eg 3 92411 500160 2026-08-12T07:40:43Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500160 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Yashjk20}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:४०, १२ आगस्ट् २०२६ (UTC) 9ktciwmvwdpl06jlt2jpkstyaw2vu1m 10 92412 500161 2026-08-12T08:17:42Z Ganesh Paudel 6561 नूतन फलकम् सृजितं 500161 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = नेपालस्य मन्दिराणि |title = नेपालस्य मन्दिराणां अनुक्रमणिका |titlestyle = background:#FFC569; |basestyle = background:#bbeb85; |bodyclass = hlist |state = {{{state|autocollapse}}} |image =[[image:Pashupatinath.Overview.jpg|90px]] |group1 = |list1 = [[अर्घाकोट भगवती]] {{*}} [[अम्बिकेश्वरी मन्दिर, दाङ]] {{*}} [[अशोक विनायक]] {{*}} [[आकाश देवी मन्दिर, अर्घाखाँची|आकाश देवी मन्दिरम्]] {{*}} [[इचंगु नारायण]] {{*}} [[इन्द्रायणी]] {{*}} [[उग्रतारा मन्दिरम्]] {{*}} [[ऋषिकेश मन्दिरम्]] {{*}} [[कङ्कालिनी मन्दिरम्]] {{*}} [[कन्काई माई]] {{*}} [[कमलविनायक मन्दिरम्]] {{*}} [[कमलाक्षी]] {{*}} {{*}} [[कार्य विनायक]] [[कालिकादेवी]] {{*}} [[कृष्ण मन्दिरम्]] {{*}} [[कोडकडेनी देवी]] {{*}} [[खैरावाङदेवी]] {{*}} [[गजरा मन्दिरम्]] {{*}} [[गजुरमुखी मन्दिरम्]] {{*}} [[गढीमाई]] {{*}} [[गलेश्वरी]] {{*}} [[गहबामाई मन्दिरम्]] {{*}} [[गुह्येश्वरी]] {{*}} [[गोदावरी भगवती]] {{*}} [[घटालस्थान बाबा मन्दिरम्]] {{*}} [[चन्दननाथ दत्रात्रय]] {{*}} [[चन्द्रविनायक]] {{*}} [[चण्डेश्वरी मन्दिरम्]] {{*}} [[चाँगुनारायण मन्दिरम्]] {{*}} [[छाब्दी बाराही]] {{*}} [[छायाँनाथ मन्दिरम्]] {{*}} [[छिन्ताङ भगवती]]{{*}} [[छिन्नमस्ता भगवती]] {{*}} [[जलविनायक]] {{*}} [[जानकी मन्दिरम्]] {{*}} [[ज्वालापादेवी]] {{*}} [[तलेजु भवानी]] {{*}} [[तालबाराही मन्दिरम्]] {{*}} [[तौथलीमाई]] {{*}} [[त्रिपुरा सुन्दरी]] {{*}} [[त्रिपुरासुन्दरी (बुढी घटाल)]] {{*}} [[त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर, बैतडी]] {{*}} [[ठूला केदार]] {{*}} [[थामा चौघेरा माईस्थान]] {{*}} {{*}} [[दत्रात्रेय मन्दिरम्]] [[दन्तकाली मन्दिरम्]] {{*}} [[देवलहाट मन्दिरम्]] {{*}} [[देवीस्थान भगवति]] {{*}} [[धुलेश्वर]] {{*}} [[नजरपुर मन्दिरम्]] {{*}} [[निङ्गलाशैनी मन्दिरम्]] {{*}} [[न्यातपोल मन्दिरम्]] {{*}} [[पलाञ्चोक]] {{*}} [[परशुराम धाम]] {{*}} [[पशुपतिनाथ मन्दिर|पशुपतिनाथ मन्दिरम्]] {{*}} [[पञ्चकोशी|पञ्कोशी धाम]] {{*}} [[पाताल भुमेश्वर महादेव मन्दिरम्]] {{*}} [[पाथीभरा देवी (ताप्लेजुङ)]] {{*}} [[पिण्डेश्वर मन्दिरम्]] {{*}} [[पैक मन्दिरम्]] {{*}} [[बडिमालिका]] {{*}} [[बरदादेबी]] {{*}} {{*}} [[बराहक्षेत्र]] [[बन्नाकेदार|बन्ना केदार]] {{*}} [[बागेश्वरी मन्दिर, नेपालगञ्ज]] {{*}} [[बूढानीलकण्ठ मन्दिरम्]] {{*}} [[बुढासुब्बा मन्दिरम्]] {{*}} [[बेहडाबाबा]] {{*}} [[बगलामुखिमन्दिरम्|बंगलामुखिमन्दिरम्]] {{*}} [[भूटनदेवी मन्दिरम्]] {{*}} [[मण्डलीमाई]] {{*}} [[मनकामना मन्दिरम्]] {{*}} [[महाबौद्ध]] {{*}} [[महारूद्र मन्दिरम्]] {{*}} [[मायादेवी मन्दिरम्]] {{*}} [[मुक्तिनाथ]] {{*}} [[मेलौली भगवती मन्दिरम्]] {{*}} [[मैदी]] {{*}} [[मोतियाही शिवालय मन्दिरम्]] {{*}} [[मौलाकालिका मन्दिरम्]] {{*}} [[राम मन्दिर, थापाथली]] {{*}} [[राजदेवी मन्दिर, राजविराज]] {{*}} [[रुद्रायणी|रुद्रायणी मन्दिरम्]] {{*}} [[विन्ध्यवासिनी]] {{*}} [[विलासपुर मन्दिरम्]] {{*}} [[विवाह मण्डप (जनकपुर)]] {{*}} [[विशंखु नारायण]] {{*}} [[शक्तिपीठ]] {{*}} [[शिरस्थानदेवी]] {{*}} [[शैलेश्वरी मन्दिरम्]] {{*}} [[श्री शैल्य शिखर मालिकार्जुन मन्दिरम्]] {{*}} [[लक्ष्मीनारायण मन्दिरम्]] {{*}} [[सतासीधाम]] {{*}} [[सिद्ध पोखरी]] {{*}} [[सिजी मन्दिरम्]] {{*}} [[सिद्धनाथ मन्दिर|सिद्धनाथ]] [[सुदूर-पश्चिमकी नौ भगवती]] {{*}} [[सुपा देउराली]] {{*}} [[सुरमा भगवती]] {{*}} [[सुर्मासरोवर]] {{*}} [[सूर्यविनायक]] {{*}} [[स्फटिकेश्वर महादेव मन्दिरम्]] {{*}} [[वनदेवी मन्दिरम्]] {{*}} [[सल्यानकोट देवी मन्दिरम्]] {{*}} [[स्वर्गद्वारी]] {{*}} [[हलेसी महादेव]] }} [[Category:नेपाल फलकानि]] iwnturwryjpqhrmow9vpfmmwa4n0x7w 0 92413 500165 2026-08-12T10:15:14Z Ganesh Paudel 6561 "[[:ne:Special:Redirect/revision/1312586|गुह्येश्वरी]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 500165 wikitext text/x-wiki   '''गुह्यश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः मृतप्रान्ते मृण्मय-वनस्य भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः दशमविद्या परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- काली, तारा, शोडषी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बंगलामुखी, मातङ्गी, कमला च।<center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> 1t7xshsahgvm6hr6jutfoktw1m09d4x 500166 500165 2026-08-12T10:16:03Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500166 wikitext text/x-wiki   '''गुह्यश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः मृतप्रान्ते मृण्मय-वनस्य भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः दशमविद्या परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- काली, तारा, शोडषी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बंगलामुखी, मातङ्गी, कमला च।<center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] sghh63o980p7olcw5b2bp7o6b6md02h 500167 500166 2026-08-12T10:19:35Z Ganesh Paudel 6561 ज्ञान पेटिका योजितम् 500167 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = गुह्येश्वरी मन्दिर | image = 2015 Earthquake in Nepal-Guhyeshwari Temple Area (2).JPG | image_alt = | caption = गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार | pushpin_map = | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे गुह्येश्वरी | latd = 27 | latm = 42 | lats = 40 | latNS = N | longd = 85 | longm = 21 | longs = 12 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = गुह्येश्वरी | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[नेपाल]] | state/province = [[बागमती|बागमती]] | district = [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] | location = [[काष्ठमण्डप]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]],सतीदेवी | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[दशहरा]], [[तीज]], स्वस्थानी पूर्णिमा | architecture = [[प्यागोडा]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''गुह्येश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः मृतप्रान्ते मृण्मय-वनस्य भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः दशमविद्या परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- काली, तारा, शोडषी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बंगलामुखी, मातङ्गी, कमला च।<center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] l2i0x73w5ut84lznlj54flo2vxb7btm 500168 500167 2026-08-12T10:21:05Z Ganesh Paudel 6561 /* महत्त्वम् */ 500168 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = गुह्येश्वरी मन्दिर | image = 2015 Earthquake in Nepal-Guhyeshwari Temple Area (2).JPG | image_alt = | caption = गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार | pushpin_map = | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे गुह्येश्वरी | latd = 27 | latm = 42 | lats = 40 | latNS = N | longd = 85 | longm = 21 | longs = 12 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = गुह्येश्वरी | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[नेपाल]] | state/province = [[बागमती|बागमती]] | district = [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] | location = [[काष्ठमण्डप]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]],सतीदेवी | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[दशहरा]], [[तीज]], स्वस्थानी पूर्णिमा | architecture = [[प्यागोडा]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''गुह्येश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः गुह्यपतनस्थाने भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य च गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः दशमविद्या परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- काली, तारा, शोडषी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बंगलामुखी, मातङ्गी, कमला च।<center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] p7iu8e89k7ul9y0r5d3hxa3xiek852e 500169 500168 2026-08-12T10:23:15Z Ganesh Paudel 6561 500169 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = गुह्येश्वरी मन्दिर | image = 2015 Earthquake in Nepal-Guhyeshwari Temple Area (2).JPG | image_alt = | caption = गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार | pushpin_map = | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे गुह्येश्वरी | latd = 27 | latm = 42 | lats = 40 | latNS = N | longd = 85 | longm = 21 | longs = 12 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = गुह्येश्वरी | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[नेपाल]] | state/province = [[बागमती|बागमती]] | district = [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] | location = [[काष्ठमण्डप]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]],सतीदेवी | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[दशहरा]], [[तीज]], स्वस्थानी पूर्णिमा | architecture = [[प्यागोडा]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''गुह्येश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः गुह्यपतनस्थाने भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य च गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः [[दशमहाविद्या|दशमविद्या]] परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- [[काली]], [[तारा]], [[शोडषी]], [[भुवनेश्वरी]], [[भैरवी]], [[छिन्नमस्ता]], [[धूमावती]], [[बगलामुखिमन्दिरम्|बंगलामुखी]], [[मातङ्गी]], [[कमला]] च।<center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] c9hqxqec36yjx3qsypx4ugpyfl593k9 500170 500169 2026-08-12T10:25:19Z Ganesh Paudel 6561 500170 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = गुह्येश्वरी मन्दिर | image = 2015 Earthquake in Nepal-Guhyeshwari Temple Area (2).JPG | image_alt = | caption = गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार | pushpin_map = | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे गुह्येश्वरी | latd = 27 | latm = 42 | lats = 40 | latNS = N | longd = 85 | longm = 21 | longs = 12 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = गुह्येश्वरी | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[नेपाल]] | state/province = [[बागमती|बागमती]] | district = [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] | location = [[काष्ठमण्डप]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]],सतीदेवी | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[दशहरा]], [[तीज]], स्वस्थानी पूर्णिमा | architecture = [[प्यागोडा]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''गुह्येश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः गुह्यपतनस्थाने भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य च गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः [[दशमहाविद्या|दशमविद्या]] परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- [[काली]], [[तारा]], [[शोडषी]], [[भुवनेश्वरी]], [[भैरवी]], [[छिन्नमस्ता]], [[धूमावती]], [[बगलामुखिमन्दिरम्|बंगलामुखी]], [[मातङ्गी]], [[कमला]] च। <center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] 5e9qrp4s11t7c7c27anpmgyxzl05xtk 500171 500170 2026-08-12T10:26:01Z Ganesh Paudel 6561 500171 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = गुह्येश्वरी मन्दिर | image = 2015 Earthquake in Nepal-Guhyeshwari Temple Area (2).JPG | image_alt = | caption = गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार | pushpin_map = | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे गुह्येश्वरी | latd = 27 | latm = 42 | lats = 40 | latNS = N | longd = 85 | longm = 21 | longs = 12 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = गुह्येश्वरी | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[नेपाल]] | state/province = [[बागमती|बागमती]] | district = [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] | location = [[काष्ठमण्डप]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]],सतीदेवी | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[दशहरा]], [[तीज]], स्वस्थानी पूर्णिमा | architecture = [[प्यागोडा]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''गुह्येश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः गुह्यपतनस्थाने भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य च गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः [[दशमहाविद्या|दशमविद्या]] परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- [[काली]], [[तारा]], [[शोडषी]], [[भुवनेश्वरी]], [[भैरवी]], [[छिन्नमस्ता]], [[धूमावती]], [[बगलामुखिमन्दिरम्|बंगलामुखी]], [[मातङ्गी]], [[कमला]] च। <center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] dzsmllvy2dq5e8mhdpympz1r9xko8bk 500172 500171 2026-08-12T10:27:34Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:शक्तिपीठानि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500172 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = गुह्येश्वरी मन्दिर | image = 2015 Earthquake in Nepal-Guhyeshwari Temple Area (2).JPG | image_alt = | caption = गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार | pushpin_map = | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे गुह्येश्वरी | latd = 27 | latm = 42 | lats = 40 | latNS = N | longd = 85 | longm = 21 | longs = 12 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = गुह्येश्वरी | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[नेपाल]] | state/province = [[बागमती|बागमती]] | district = [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] | location = [[काष्ठमण्डप]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]],सतीदेवी | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[दशहरा]], [[तीज]], स्वस्थानी पूर्णिमा | architecture = [[प्यागोडा]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''गुह्येश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः गुह्यपतनस्थाने भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य च गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः [[दशमहाविद्या|दशमविद्या]] परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- [[काली]], [[तारा]], [[शोडषी]], [[भुवनेश्वरी]], [[भैरवी]], [[छिन्नमस्ता]], [[धूमावती]], [[बगलामुखिमन्दिरम्|बंगलामुखी]], [[मातङ्गी]], [[कमला]] च। <center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:शक्तिपीठानि]] 3lgls6f6joh9re0h6cuy85a5b2pracq 500174 500172 2026-08-12T10:43:46Z Ganesh Paudel 6561 Citation added 500174 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = गुह्येश्वरी मन्दिर | image = 2015 Earthquake in Nepal-Guhyeshwari Temple Area (2).JPG | image_alt = | caption = गुह्येश्वरी मन्दिर मुलद्वार | pushpin_map = | map_caption = नेपालस्य मानचित्रे गुह्येश्वरी | latd = 27 | latm = 42 | lats = 40 | latNS = N | longd = 85 | longm = 21 | longs = 12 | longEW = E | coordinates_region = NP | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = गुह्येश्वरी | devanagari = | sanskrit_translit = | tamil = | marathi = | bengali = | country = [[नेपाल]] | state/province = [[बागमती|बागमती]] | district = [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] | location = [[काष्ठमण्डप]] | elevation_m = | primary_deity = [[शिव|महादेव]],सतीदेवी | important_festivals= [[महाशिवरात्रि|शिवरात्री]], [[दशहरा]], [[तीज]], स्वस्थानी पूर्णिमा | architecture = [[प्यागोडा]] | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''गुह्येश्वरी''' [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डप नगरे]] देवपाटन स्थितं प्रसिद्धं शक्तिपीठं [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुमन्दिरम्]] <ref> {{cite journal |last=Michaels |first=Axel |last2= |first2= |date= April 2008|title=The Goddess of the Secret and Her Procession (Guhyeśvarījātrā)|url= |journal=Siva in Trouble |volume= |issue= |publisher= |pages= |doi= DOI:10.1093/acprof:oso/9780195343021.003.0007|pmc= |pmid= |access-date= |name-list-style=vanc}} </ref> । एतत् मन्दिरं [[बागमती|बागमतीनद्याः]] दक्षिणतटे स्थितम् अस्ति | यत्र [[सती|सतीदेवी]] गुहायां पतिता तस्मिन् स्थाने देवी जाता इति कारणेन गुह्र्येश्वरी इति नाम उत्पन्नम् इति विश्वासः अस्ति । अस्मिन् स्थाने प्रथमं त्रयस्त्रिंशत् कोटी देवाः देव्याः पूजिताः इति अपि मन्यते । नवरात्रय घटस्थापनात् आरभ्य नवदिवसात्मक गुहरियाश्वरीयां विशेषपूजा क्रियते | मन्दिरे देवीप्रतिमाः वा विग्रह नासन्ति । सतीदेव्या गुह्य यत्र पतिता मन्यन्ते तत्रैव मन्दिरस्य गर्भगृहं विद्यते । तत्र केवलं लघु बिल अस्ति यत्र भक्ताः मन्दिरस्य अन्तः रजतकलशेन आवृतं जलपूर्णं टङ्कं देवीरूपेण पूजयन्ति । गुह्येश्वरी महिमा नेपाल महात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्री स्वस्थानी व्रत कथा इति ग्रन्थेषु उल्लिखितानि सन्ति। == महत्त्वम् == इदं सम्पूर्णे विश्वे मतानुयायिनां कृते विशेषतया पूज्यते । एतत् पीठं एकपञ्चाशत शक्तिपीठेषु मध्ये अन्यतमम् अस्ति इति मन्यते। पुराणस्य अनुसारं, सतीदेव्याः द्वौ जानु पतितम् इति वर्णितम् अस्ति । स्थानीय-लोककथायाः अनुसारं, देव्याः योनी पतिता इति आख्यायिका अस्ति। तन्त्रशास्त्रे, नेपालदेश भैरवानां क्रीडाङ्गणरूपेण अस्ति इति मन्यते। अत्र 51 भैरवानां, भैरवानां च निवासः शिवशक्तिः रूपेण स्थिता। कुब्जिका तन्त्रं, तन्त्र-चूडामणिः, बृहन्निलतन्त्रं, पीठ-निर्णयः (महापिता-प्रतिनिधित्वम्) इत्यादीनां प्राचीन-तन्त्राणां आधारेण सर्वकारः नेपाल-देशम् शक्तिपूजायाः केन्द्रम् इति अमन्यत। तथैव, देवीभागवत् नेपाल-देशम् 'शक्तितीर्थस्य' महान् स्थलम् इति अमन्यत । देवी भागवते उल्लिखितं यत् 'गुहृयकल्यमहास्थानं नेपाल-ए-प्रतिष्ठानम्' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। प्रत्येकस्य शक्तेः सद्गुणः निर्गुणः च पूजा भवति। गुह्येश्वरी अस्य अपवादः नास्ति। पाशुपतप्रदेशे स्थितः अयं पीठः उत्तर-सत्रस्य नायिका इति मन्यते। गुह्योपनिषद्-गुह्येश्वर्या-वासस्थानम् 'शाक्ततीर्थः' मन्यते इति अथर्ववेदस्य षट् शाखानां उल्लेखः अस्ति । तान्मध्ये तारातन्तवी, मौज्जायनी, तारवैन्दवी शौङ्की, पैपालादिक, सौमन्तिका च सन्ति। महाकाला-संहितायाः कालीखण्डे, अष्टादश मन्त्राणां, गुह्यकाल्या अष्टादशा विग्रहानां च उल्लिखितम् अस्ति। अस्य भेदः, विग्रहानां चित्राणां च एकादशप्रकारेषु, क्रमशः एक, द्वितयेन, त्रितयेन, पञ्चतः, दशतः, विंशतः, एकविंशत्, षष्टत्रिंसतः, षष्टि, असीति, शत शीर्षयुक्ता च, गुणविशेषाणां गुह्येश्वर्या चित्रे महांकाल-संहितायां वर्तते। तन्त्र-पुराणेषु च, गुृश्रुश्वरीपीठस्य व्याख्यायाः वर्णनं बौद्ध-हिन्दु-परम्पराभिः कृतम् प्राप्यते। उभौ मतौ नीलवर्णस्य, नीलांबररूपस्य, कलशस्य प्रतीकात्मकप्रतिमे च देवी-गुृरेश्वरी-वर्यायाः विषये आस्थां प्रार्थयन्त दृश्यन्तौ। बौद्ध-तन्त्र‍‍े रूपरहीत स्वरूप उल्लिखितं। स्कन्दपुराणस्य हिमावत्खण्ड-नेपाल-महात्म्ये तथा भाषा-वंशावली इत्यस्मिन्, सतीदेव्याः गुह्यपतनस्थाने भगवती-गुह्रीश्वरी इत्यस्याः उत्पत्तिः वर्णिता अस्ति। परम्परानुसारं, पुराणेषु उल्लिखितः पीठस्य स्वरूपः पूर्वं जलमग्नः अवस्थाषु गुप्तः आसीत्, । अनन्तरं नृप प्रतापमल्लः समकालीनः तान्त्रिकः नरसिंह ठाकुरः,अस्मिन् स्थले गुह्यदेव्याः दर्शनं प्राप्य तस्या पूजां कृतवान् इति वर्णितं। यदा विश्वनाथ-उपाध्याय-भट्टः, लक्ष्मीनारायण-भट्टः इति नाम्ना ख्यातः, गुरु-देव्याः रूपस्य कुण्डली-युक्त-प्रतिष्ठायाः कृते, लवकर्ण-भट्टः इत्यस्मै अदिशत् इति इतिहास। भाषा-वंशावल्ये अस्य उत्पत्तिम् उल्लिखति यत् अस्मिन् स्थाने काचित् बोडे (खोकना नगर)स्य तेली- (साल्मी) इत्यस्य दर्शनम् अभवत् इति। प्रायः सर्वे आख्यानेषु, श्रवणः पुष्टिं करोति यत्, नेपालमण्डले, पाशुपतक्षेत्रस्य स्वयंभूक्षेत्रस्य च गुह्यश्वरी-पीठद्वयम् अस्ति, यत् पीठम् अपि अस्ति। स्वयंभूपुराणं पुरातनं गुरेश्वरी-क्षेत्रं (वर्तमानं बालाजू-नगरं, पुष्प-उद्याने) प्राचीनं मन्यते, तथा च स्वयंभू-मूलस्य पुष्पकुल-नालः एतस्मात् कुण्डात् उद्भूतः इति मन्यते। यद्यपि नागार्जुन्-पर्वतस्य पादभागे स्थितस्य अस्य कुण्डस्य वैभवपीठरूपेण कालान्तरे महायान-वज्रयान-कर्मणः वैभवं वर्धितवन्तः तथापि भूतलस्य जलस्य अथवा सृष्टेः जलस्य, वास्तविकस्य मूलस्य, जलस्य, जलपूरणं विशिष्टम् इव दृश्यते। सम्प्रति अस्मिन् स्थले, गुरेश्वरी इत्यस्याः प्रतीकरूपेण पूजायाः परम्परा अस्ति, यत् अष्टकामल-पुष्पमालायां पित्तलेन आच्छादितं कुण्डम् अस्ति। == विमति == नेपाले शिवशक्तेः एकतायाः व्याख्या तन्त्रपुराणयोः प्रतीकात्मकरूपेण मूर्तरूपेण च प्राप्यते । तदनुसारं मध्यकालात् भक्तपुर लोकन्थले, काष्ठमण्डपस्य महालक्ष्मीमन्दिरसङ्कुलस्य वायव्यकोणे च मध्ययुगीनकालात् गुहरियाश्वरी इत्यस्य स्थापना कृता अस्ति । यद्यपि स्कन्दपुराणे केदारखण्डे वर्णितं सतीगुहापतनेन गुहरियास्वरी निर्मिता इति मन्यते तथापि तांत्रिकपरम्परायां 'गुहृयक' नामकेन आदिम प्रजातिद्वारा पूजिता देवी इति कारणतः सा 'गुह्यश्वरी' इति नाम्ना पूज्यते इति अन्यत् मतम् च अस्ति। तथा च अस्य तन्त्रस्य मूलधारचक्रस्य रक्षणात् गुह्रियास्वरी इति नारीपुरुषनपुंसकानाम् अपि द्वारा पूजितस्य ‘काली’ रूपेण ‘गुह्रिया’ शक्तिः इति नाम्ना ‘गुह्या काली’ इत्यपि उच्यते । अतः [[दशमहाविद्या|दशमविद्या]] परम्परायां तेषां नाम सर्वप्रथमं भवति यथा- [[काली]], [[तारा]], [[शोडषी]], [[भुवनेश्वरी]], [[भैरवी]], [[छिन्नमस्ता]], [[धूमावती]], [[बगलामुखिमन्दिरम्|बंगलामुखी]], [[मातङ्गी]], [[कमला]] च। <center><gallery caption="गुह्येश्वरी"> सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-04-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-06-Bagmati-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-10-Guhyeshvari-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-08-Bagmati-Waescherinnen-2013-gje.jpg सञ्चिका:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pashupatinath-oberer_Zugang-12-Votivstupas_bei_Guhyeshvari-2013-gje.jpg </gallery></center> [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:शक्तिपीठानि]] mzy3llnfj7zygjql19eucmcp15yfco3