विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 8326 500233 500220 2026-08-19T17:55:52Z Pristome 45627 [[Special:Contributions/~2026-45211-30|~2026-45211-30]] ([[User talk:~2026-45211-30|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/500220|500220]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । Revert vandalism 500233 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox legislature | name = लोकसभा <br/> Lok Sabha | native_name = लोक सभा | native_name_lang = hi | transcription_name = | legislature = षोडशी लोकसभा | coa_pic = Emblem_of_India.svg | coa_caption = भारतस्य राष्ट्रियप्रतीकः | coa_res = 125px | coa_alt = | logo_pic = | logo_caption = | logo_res = | logo_alt = | house_type = निम्नगृहम् | body = भारतस्य संसद् | houses = | term_limits = | foundation = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} --> | disbanded = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | preceded_by = | succeeded_by = | new_session = | leader1_type = [[लोकसभाध्यक्षः]] | leader1 = [[सुमित्रा महाजन]] | party1 = [[भारतीयजनतापक्षः]] | election1 = | leader2_type = उपलोकसभाध्यक्षः | leader2 = एम्. तम्बिदुराय | party2 = [[ए आई डि एम् के]] | election2 = | leader3_type = [[सदनस्य नेता (भारतम्)|सदनस्य नेता]] | leader3 = [[नरेन्द्र मोदी]] | party3 = भारतीयजनतापक्षः | election3 = | leader4_type = [[विपक्षनेता (भारतम्)|विपक्षनेता]] | leader4 = रिक्तम् <ref name = "विपक्षनेतुः पदं कॉङ्ग्रेस-पक्षाय न दीयते - लोकसभाध्यक्षः">{{cite web| title = विपक्षनेतुः पदं कॉङ्ग्रेस-पक्षाय न दीयते|url = http://www.thehindu.com/news/national/lok-sabha-speaker-sumitra-mahajan-rejects-congress-demand-for-leader-of-opposition-status/article6332180.ece|publisher=The Hindu|accessdate=३०-०७-२०१५}}</ref> | party4 = | election4 = | leader5_type = | leader5 = | party5 = | election5 = | leader6_type = | leader6 = | party6 = | election6 = | leader7_type = | leader7 = | party7 = | election7 = | seats = ५४३ (५४३ निर्वाचिताः + २ सदस्यौ भारतस्य राष्ट्रपतिना प्रस्तावितौ)<ref name="Lok Sabha">{{cite web|title=लोकसभा|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/intro/introls.htm|publisher=parliamentofindia.nic.in|accessdate=३०-७-२०१५}}</ref> | house1 = | house2 = | structure1 = India_lok_sabha.svg | structure1_res = 300px | structure1_alt = | political_groups1 = '''नरेन्द्रमोदिनः मन्त्रिमण्डलम्''' (३३७) '''[[राष्ट्रियगणतान्त्रिकसन्धिः (भारतम्)|राष्ट्रियगणतान्त्रिकसन्धिः]]''' (३३७) * {{colorbox|#ff7900}} [[भारतीयजनतापक्षः|बी जे पी]] (२८०) * {{colorbox|#ffaf00}} [[शिवसेना]] (१८) * {{colorbox|#ffed00}} [[तेलुगु देशं पक्षः|टि डि पि]] (१६) * {{colorbox|#41007a}} [[लोकजनशक्तिपक्षः|एल् जे पि]] (६) * {{colorbox|#ff6800}} [[शिरोमणिः अकालीदलम्|अकालीदलम्]] (४) * {{colorbox|#cd0000}} [[राष्ट्रियलोकसमतापक्षः|आर् एल् एस् पि]] (३) * {{colorbox|#008970}} [[जम्मूकश्मीरजनानां गाणतान्त्रिकपक्षः|पि डि पि]] (३) * {{colorbox|#6b00c9}} [[अपना दल]] (२) * {{colorbox|#ffaa4f}} [[ऑल् इण्डिया एन् आर् कॉङ्ग्रेस्|एन्. आर्. कॉङ्ग्रेस्]] (१) * {{colorbox|#870073}} [[नागालैण्ड प्युपिल् फ्रण्ड्]] (१) * {{colorbox|#ff68ff}} [[नेशनल् पिपल्स् पार्टि (भारतम्)|एन् पि पि]] (१) * {{colorbox|#0000b5}} [[पाट्टाली मक्कल कच्ची|पि एम् के]] (१) * {{colorbox|#c900a5}} [[स्वाभिमानी प्रकाशः]] (१) '''[[विपक्षः (संसदीयः)|विपक्षाः]]''' (२०३) '''[[संयुक्तप्रगतिशीलसन्धिः]]''' (४८) * {{colorbox|#00cccc}} [[इण्डियन् नेशनल् कॉङ्ग्रेस्|कॉङ्ग्रेस्]] (४४) * {{colorbox|#006c00}} [[इण्डियन् युनियन् मुस्लिम् लिग्|मुस्लिम् लिग्]] (२) * {{colorbox|#a50000}} [[केरला कॉङ्ग्रेस् (ओम्)]] (१) * {{colorbox|#ff0000}} [[रिवोल्युश्नरि सोसियल् पार्टि (भारतम्)|आर् एस् पि]] (१) '''[[जनतापरिवारः]]''' दलम् (१४) * {{colorbox|#841e00}} [[समाजवादिपक्षः]] (५) * {{colorbox|#009200}} [[राष्ट्रियजनतादलम्|आर् जे डि]] (३) * {{colorbox|#004a00}} [[इण्डियन् नेशनल् लोक् दल|आइ एन् एल् डि]] (२) * {{colorbox|#80dd2f}} [[जनतादलम् (सेक्युलर्)|जे डि (एस्)]] (२) * {{colorbox|#00c48f}} [[जनतादलम् (युनाइडेट्)|जे डि (यु)]] (२) '''असंयुक्तानि दलानि''' (१२८) * {{colorbox|#000000}} [[सर्वभारतीय-अण्णा द्राविड मुन्नेत्र कळगम्|ए आइ ए डि एम् के]] (३७) * {{colorbox|#1bea29}} [[सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः|तृणमूलकांग्रेसपक्षः]] (३४) * {{colorbox|#005f00}} [[बिजु जनता दल|बि जे डि]] (२०) * {{colorbox|#ff89ce}} [[तेलङ्गानाराष्ट्रसमितिः|टि आर् डि]] (१०) * {{colorbox|#0062ff}} [[युवजन श्रमि‍क रायथु कांग्रेस पार्टी|युवजन श्रमि‍क रायथु कांग्रेस]] (९) * {{colorbox|#0093AF}} [[नेशनलिस्ट् कॉङ्ग्रेस् पक्ष|एन् सि पि]] (६) * {{colorbox|#00b549}} [[आम आदमी पक्ष|आप]] (४) * {{colorbox|#bf9719}} [[ऑल इंडिया यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट|ए आइ यु डि एफ्]] (३) * {{colorbox|#ff6f67}} [[झारखण्डमुक्तिसङ्घः|जे एम् एम्]] (२) * {{colorbox|#477c52}} [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|ए आइ एम् आइ एम्]] (१) * {{colorbox|#ff0000}} [[सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्ट]] (१) * {{colorbox|#54e4ff}} निवासितम् आर् जे डि सभ्यः (१) '''साम्यवादिनः''' पक्षाः (१०) * {{colorbox|#ff0000}} [[भारतीयसाम्यवादिपक्षः(मार्क्सवादी)|सि पि एम्]] (९) * {{colorbox|#8d0000}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|सि पि आई]] (१) {{colorbox|#9c9c9c}} [[निर्दलीयाः (राजकारणम्)|निर्दलीयाः]] (३) {{colorbox|#ffffff}} लोकसभाध्यक्षः, बि जे पि (१) {{colorbox|#ffffff}} रिक्तम् (२) | committees1 = | joint_committees = | voting_system1 = | last_election1 = सामान्यनिर्वाजनम् (अप्रैस-मई २०१४) | next_election1 = सामान्यनिर्वाचनम्, २०१९ | session_room = ParliamentOfIndia.jpg | session_res = | session_alt = भारतीयसंसदः स्थानाधारितस्थितिः | meeting_place = लोकसभामण्डलानि, [[संसद्भवनम्]], संसदः मार्गः, [[नवदेहली]] | website = {{url|http://loksabha.gov.in}} | footnotes = | motto = धर्मचक्रपरिवर्तनाय }} '''लोकसभा''' ({{IPA audio link|Sa-लोकसभा.wav}} {{IPAc-en|ˈ|l|oː|k|ə|s|b|h|aː}}) ({{lang-en|House of People}}, {{lang-hi|निम्नसदन, लोकसभा}}) [[भारत]]गणराज्यस्य [[संसद्|संसदः]] निम्नसदत्वेन परिगण्यते । '''धर्मचक्रपरिवर्तनाय''' लोकसभायाः ध्येयवाक्यम् अस्ति । [[भारत]]गणराज्यस्य नागरिकाणां मतदानेन एतस्य सदनस्य प्रतिनिधीनां चयनं भवति <ref name="अनुच्छेदः ८१">{{cite news|title=भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८१ |url=http://www.constitution.org/cons/india/p05081.html|publisher=भारतगणराज्यम्|date=२६/१/१९५०}}</ref> । [[भारतीयसंविधाने]] लोकसभायाः सदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या ५५२ निर्धारिता अस्ति । लोकसभायाः प्रत्येकः सदस्यः पञ्चलक्षात् सार्धसप्तलक्षजनानां प्रतिनिधित्वं करोति । पञ्चशताधिकं त्रिंशत् (५३०) सदस्याः राज्यानां, विंशतिः (२०) सदस्याः च केन्द्रशासितप्रदेशानां प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति । लोकसभायाः कार्यकालः पञ्चवर्षीयः भवति <ref name="अनुच्छेदः ८३">{{cite news|title=भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८३ |url=http://www.constitution.org/cons/india/p05083.html|publisher=भारतगणराज्यम्|date=२६/१/१९५०}}</ref> । == सदस्यानां सङ्ख्या <ref name="अनुच्छेदः ८०">{{cite news|title=भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८० |url= http://www.constitution.org/cons/india/p05080.html |publisher=भारतगणराज्यम्|date=२६/१/१९५०}}</ref> == [[संसद्|संसदः]] प्रारूपसमित्या लोकसभायाः सदस्यानाम् अधिकतमसङ्ख्या ५०० निर्धारिता आसीत् । ततः [[भारत]]गणराज्यस्य राज्यानां पुनर्रचनानन्तरं [[लोकसभासदस्यः|लोकसभासदस्या]]नाम् अधिकतमसङ्ख्या वर्धयित्वा ५५२ अभवत् । लोकसभायाः प्रत्येकः सदस्यः पञ्चलक्षात् सार्धसप्तलक्षजनानां प्रतिनिधित्वं करोति । पञ्चशतं (५३०) सदस्याः राज्यानां, विंशतिः (२०) सदस्याः च केन्द्रशासितप्रदेशानां प्रतिनिधित्वं करिष्यन्ति इति निर्णयः अभवत् <ref name="अनुच्छेदः ८०">{{cite news|title=भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८० ए |url= http://www.constitution.org/cons/india/p05080.html |publisher=भारतगणराज्यम्|date=२६/१/१९५०}}</ref> । [[राष्ट्रपतिः]] एङ्ग्लो-इण्डियन्-समुदायस्य द्वौ सदस्यौ न्ययुङ्कते । परन्तु एतयोः सदस्ययोः नियुक्तिः तदैव भवति, यदा लोकसभायाम् एतस्य समुदायस्य प्रतिनिधितवं कर्तुं न कोऽपि स्यात् <ref name="अनुच्छेदः ८०">{{cite news|title=भारतीयसंविधानम्, अनुच्छेदः ८० बी |url= http://www.constitution.org/cons/india/p05080.html |publisher=भारतगणराज्यम्|date=२६/१/१९५०}}</ref> । == लोकसभायाः खण्डः == [[संसद्भवन]]स्य एकस्मिन् भागे लोकसभायाः खण्डः अस्ति । सः खण्डः वर्तुलाकारः अस्ति । तस्य वर्तुलाकारखण्डस्य मध्ये [[लोकसभाध्यक्ष]]स्य पीठिका भवति । लोकसभाध्यक्षस्य सम्मुखं U आकारेण सदस्यानाम् आसन्दाः भवन्ति । लोकसभाध्यक्षस्य पीठिकायाः सदनसदस्यानाम् आसन्दानां मध्ये लोकसभायाः महामन्त्रिणः (Secretary General) लम्बचतुष्कोणाकारस्य पीठिका भवति । सः लोकसभामहामन्त्री सदनस्य कार्यस्य शब्दशः लेखनं करोति । लोकसभामहामन्त्रिणः पीठिकायाः अग्रे ‘गृहपीठिका’ (Table of house) भवति । तस्यां पीठिकायाम् आवश्यकाः प्रलेखाः (documents) भवन्ति । महामन्त्रिणः पीठिकाम् अभितः रिक्तः भागः भवति । सः भागः अन्तरालखण्डत्वेन (Well of the house) प्रसिद्धः अस्ति । वादविवादकाले कोऽपि सदस्यः एतस्मिन् अन्तरालखण्डे प्रविष्टुं न शक्नोति इति नियमः अस्ति <ref name="पुस्तकम्">{{cite book|author=रक्षा व्यास|title=लोकसभास्थानम्|publisher=गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट् प्रकाशन|volume=६| page=४९|year=२००४}}</ref> । सामान्यतः अध्यक्षस्य दक्षिणपार्श्वस्य, वामपार्श्वस्य उत्पीठिकायां क्रमेण प्राप्तबहुमतपक्षस्य सदस्याः, अन्यसदस्याः च तिष्ठन्ति । लोकसभाखण्डस्य परिकल्पना अत्यानुकूला अस्ति । वातानुकूलस्य, ध्वनिरोधकस्य, आवागमनस्य च व्यवस्थां ध्यात्वा तस्य खण्डस्य रचना कृता अस्ति । ध्वनिविस्तारकाः (loudspeakers), ध्वनिवर्धकाः (Micks), व्यजनानि, अनुवादकयन्त्राणि च खण्डे भवन्ति । एतानि साधनानि गृहस्य कार्यं सुकरं कर्तुं सांसदाः उपयुजन्ति । [[संसद्|संसदः]] लोकसभासदनस्य प्रत्येकनिमेषस्य व्ययः २३,००० रूप्यकाणि भवन्ति (२००४) <ref name="पुस्तकम्">{{cite book|author=रक्षा व्यास|title=लोकसभास्थानम्|publisher=गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट् प्रकाशन|volume=६| page=५०|year=२००४}}</ref> । == लोकसभाराज्यसभयोः सम्बन्धः == लोकसभायाः अपेक्षया [[राज्यसभा]]याः पार्श्वे अधिकाराः न्यूनाः भवन्ति । परन्तु विधेयकाः उभयोः सदनयोः समर्थनेनैव सिद्धाः भवन्ति । लोकसभायाः शक्तिः, अधिकाराः, प्रभावः राज्यसभायाः अपेक्षया अधिकः वर्तते । केन्द्रसर्वकारस्य मन्त्रिमण्डलं लोकसभां प्रति एव उत्तरदायि भवति । वित्तसम्बद्धविधेयकान् विहाय [[राज्यसभा]]लोकसभयोः शक्तिः समाना वर्तते । परन्तु वित्तसम्बद्धविधेयकानां चर्चा केवलं लोकसभायाम् एव भवति । उभयोः सदनयोः कस्मिंश्चित् विधेयके सिद्धे सति षण्मासाभ्यान्तरे [[राष्ट्रपतिः]] राज्यसभालोकसभासदस्यानां संयुक्ताधिवेशनस्य आयोजनं कर्तुं शक्नोति । लोकसभाध्यक्षः तस्याधिवेशनस्य अध्यक्षतां करोति । तस्मिन् संयुक्ताधिवेशने यदि २/३ प्रतिशत्सदस्याः विधेयकस्य समर्थनं कुर्वन्ति, तर्हि सः विधेयकः संसदा सिद्धः कृतः इति मन्यते <ref name="अनुच्छेदः १०८">{{cite news|title=[[भारतीयसंविधानम्]], अनुच्छेदः ९३ |url=http://www.constitution.org/cons/india/p05108.html|publisher= [[भारतगणराज्यम्]]|date=२६/१/१९५०}}</ref> । ततः [[राष्ट्रपति|राष्ट्रपतेः]] हस्ताक्षरानन्तरं सः विधेयकः संविधानस्य भागः भवति । राज्यसभायाः अपेक्षया लोकसभायाः सदनस्य सद्स्यसङ्ख्या अधिका भवति । अतः स्वाभाविकम् अस्ति यत्, विधेयकस्य निर्णये लोकसभायाः सदस्यानां मतानि निर्णायकत्वं धरन्ते । वित्तीयविधेयकाः प्रप्रथमं लोकसभायाम् एव प्रस्थापनीयाः इति संविधाने उल्लेखः विद्यते <ref name="अनुच्छेदः १०९">{{cite news|title=[[भारतीयसंविधानम्]], अनुच्छेदः १०९ |url=http://www.constitution.org/cons/india/p05108.html|publisher= [[भारतगणराज्यम्]]|date=२६/१/१९५०}}</ref> । ततः विधेयके सिद्धे सति उच्चसदनं स्वपरामर्शान् योजयित्वा चतुर्दशदिनेषु लोकसभायै प्रतिप्रेषयति <ref name="अनुच्छेदः १०९">{{cite news|title=[[भारतीयसंविधानम्]], अनुच्छेदः १०९ (२) |url=http://www.constitution.org/cons/india/p05108.html|publisher= [[भारतगणराज्यम्]]|date=२६/१/१९५०}}</ref> । राज्यसभया दत्तान् परामर्शान् अङ्गीकर्तुं लोकसभा स्वतन्त्रा भवति । यद्यपि [[भारतीयसंविधानम्|भारतीयसंविधा]]नेन [[राज्यसभा]]याः अपेक्षया लोकसभायै शक्तिः अधिका प्रदत्ता, तथापि द्वितीयसदनत्वेन सशक्तरीत्या कार्यं कर्तुम् अवसरः संविधानेन [[राज्यसभा]]यै तु प्रदत्त एव । == लोकसभायाः सत्रम् == लोकसभायाः द्वे सत्रे अनिवार्यत्वेन भवेताम् इति [[भारतीयसंविधानम्|भारतीयसंविधा]]नानुसारम् । द्वयोः सत्रयोः मध्ये षण्मासाधिक्यस्य विरामः न भवेत् । परन्तु भारतीयलोकसभायां त्रिसॄणां सत्राणां परिपाटिः बहुभ्यः वर्षेभ्यः अस्ति । तानि त्रीणि सत्राणि शीतसत्रं, ग्रीष्मसत्रं, वर्षासत्रं च । सदनस्य आरम्भ-पूर्णाहुतयोः दायित्वं [[राष्ट्रपतिः]] वहति । परन्तु यदा लोकसभायाः कार्यं चलदस्ति, तदा आरम्भ-पूर्णाहुतयोः दायित्वं लोकसभाध्यक्षः वहति <ref name="पुस्तकम्">{{cite book|author=रक्षा व्यास|title=लोकसभास्थानम्|publisher=गुजरात विश्वकोश ट्रस्ट् प्रकाशन|volume=६| page=५२|year=२००४}}</ref> । सदनस्य आहत्यसङ्ख्यायाः दशप्रतिशत्सदस्यानाम् उपस्थितिः लोकसभायाः कार्यसाधकसङख्या (quorum) भवति । सत्रस्य कार्ये नूनातिनूनं दशप्रतिशत् सदस्याः अनिवार्याः । अर्थात् ५५२ सदस्येषु ५६ सदस्यानाम् उपस्थितिः आवश्यकी । == संसदि स्थानानां प्रकारः, सङ्ख्या च == सामान्यनिर्वाचनक्षेत्राणि- ४२३ अनुसूचितजातेः आरक्षितनिर्वाचनक्षेत्राणि- ७९ अनुसूचितजनजातेः आरक्षितनिर्वाचनक्षेत्राणि- ४१ आङ्ग्ल-भारतीयसमुदायस्य कृते निर्धारिते स्थाने- २ आहत्य स्थानानि = ५४५(५४३+२) == निर्वाचनम् == लोकसभायाः निर्वाचने वयस्कनागरिकाः स्वप्रतिनधये मतदानं कुर्वन्ति । ६१ तमे वर्षे अनुच्छेदानुसारम् अष्टादशवर्षीयः नागरिकः मताधिकारित्वेन परिगण्यते । निर्वाचनस्य व्यवस्था निर्वाचनायोगः करोति । लोकसभायाः निर्वाचने यः पक्षः स्वबहुमतं सिद्धयितुं समर्थः भवति, तस्य पक्षस्य नेता प्रधानमन्त्रिणः पदे आरूढः भवति । == लोकसभायाम् अधिकारिणः == लोकसभायाः कार्यं सुचारुरीत्या चालयितुं सदने अध्यक्षस्य व्यवस्था भवति । यतो हि विधेयकविषयक्यः चर्चाः वाद-विवादैः परिपूर्णाः भवन्ति । तस्मिन् वाद-विवादकाले सुव्यवस्थितरीत्या सदनस्य कार्यं कर्तुं, पक्ष-प्रतिपक्षयोः मध्ये मध्यस्थतां कर्तुम् अध्यक्षः तत्परः भवति । === लोकसभाध्यक्षः === लोकसभाध्यक्षः लोकसभायाः सदस्येषु अन्यतमः भवति । लोकसभायाः कार्यं सुचारुरीत्या चालयितुं लोकसभायाः सदस्याः निर्वाचनप्रक्रियया लोकसभाध्यक्षस्य चयनं कुर्वन्ति । विधानमण्डले विधेयकनिर्माणस्य महत्त्वपूर्णं दायित्वं विधायिकायाः सदस्यानाम् अस्ति । विधेयकस्य विषये चर्चां कुर्वन्तः सदस्याः वाद-विवादं कुर्वन्ति इति स्वाभाविकम् एव, आवश्यकं च । परन्तु वाद-विवादस्य नियमनस्य अपि आवश्यकता भवति । अतः अध्यक्षः सदस्येषु यस्मिन् विषये वादः भवन् अस्ति, तस्मिन् विषये निष्पक्षतया निर्णयं स्वीकरोति । न्यायपालिकायाः निष्पक्षतायाः यथा माहत्म्यं वर्तते, तथैव लोकसभायां निष्पक्षतायाः माहत्म्यं वर्तते । यतो हि लोकसभाध्यक्षस्य पक्षपातपूर्णः व्यवहारः [[लोकतन्त्र]]स्य उपरि साक्षात् प्रहारः भवति । अतः पक्षनैष्ठिकस्य लोकसभाध्यक्षस्य अपेक्षया देशनिष्ठस्य लोकसभाध्यक्षस्य चयनम् आवश्यकं भवति । लोकसभाध्यक्षस्य अनुपस्थितौ उपाध्यक्षः लोकसभाध्यक्षस्य प्रतिनिधित्वं करोति । तयोः उभयोः अनुपस्थितौ संसदा निर्मिता एका सभापतितालिका सदनस्य कार्यभारं वहति । === उपाध्यक्षः === [[भारतीयसंविधानम्|भारतीयसंविधा]]नस्य ९३ तमे अनुच्छेदे उपाध्यक्षस्य विषये अपि उल्लिखितम् अस्ति <ref name="अनुच्छेदः ९३">{{cite web|title=[[भारतीयसंविधानम्]], अनुच्छेदः ९३| url= http://www.constitution.org/cons/india/p05093.html |publisher= [[भारतगणराज्यम्]]|date=२६/१/१९५०}}</ref> । तस्यानुच्छेदानुसारम् उपाध्यक्षः अध्यक्षस्यानुपस्थितौ सदनस्य अध्यक्षतां करोति । उपाध्यक्षस्य नियुक्तिः, पदच्युतिः अध्यक्षस्य पदच्युतिवदेव भवति । पक्षपातस्य आक्षेपे सिद्धे सति तस्य पदच्युतिः भवति । उपाध्यक्षः यदि कस्यांश्चित् समित्यां सदस्यः भवति, तर्हि सः स्वतः एव तस्याः समितेः अध्यक्षः भवति <ref name="वादः">{{cite web|title=लोकसभावादाः ग्रन्थः-९|publisher= [[भारतगणराज्यम्]]|date=१९५४}}</ref> । उपाध्यक्षस्य चयनं निर्वाचनमाध्यमेन भवति <ref name="अनुच्छेदः ९३">{{cite web|title=[[भारतीयसंविधानम्]], अनुच्छेदः ९३ |url= http://www.constitution.org/cons/india/p05093.html |publisher= [[भारतगणराज्यम्]]|date=२६/१/१९५०}}</ref> । अध्यक्षस्य कार्यभाराधिक्यत्वात् उपाध्यक्षः सदनस्य कार्यं करोति । यथा अध्यक्षस्य पार्श्वे विधेयकसम्बद्धाः अधिकाराः सन्ति, तथैव उपाध्यक्षस्य पार्श्वे अपि भवन्ति । परन्तु उपाध्यक्षस्य निर्णयेन यदि अध्यक्षः सन्तुष्टः न भवति, तर्हि अध्यक्षः तं निर्णयं परिवर्तयितुं शक्नोति । कुत्रचित् उपाध्यक्षः अन्तिमनिर्णयम् अकृत्वा अध्यक्षस्य मतस्य प्रतीक्षां करोति । उपाध्यक्षः यदा अध्यक्षत्वेन कार्यं न करोति, तदा सः सदनस्य चर्चायां भागं वोढुं, मतदानं कर्तुं च प्रभवति । परन्तु यदा सः अध्यक्षत्वेन कार्यं करोति, तदा तेन निर्णयात्मकस्य भूमिका ऊह्या एव । उपाध्यक्षः स्वदलस्य कार्याणि अपि कर्तुं प्रभवति । परन्तु एतावता न केनापि उपाध्यक्षेण स्वदलस्य कार्येण सह उपाध्यक्षत्वेन कार्यं कृतम् । सर्वे पक्षात् भिन्नम् उपाध्यक्षत्वेनैव स्वदायित्वम् अवहन् । === सभापतिलिका === लोकसभाध्यक्षः, उपाध्यक्षः च यदा अनुपस्थितौ भवतः, तदा सदनस्य कार्यं सभापतितालिका वहति <ref name="नियमः १९५८">{{cite web|title=[[भारतीयसंविधानम्]], लोकसभाप्रक्रिया एवं कार्यसञ्चालनसम्बद्धः नियमः १९५८ नियमः ९५| url=http://www.constitution.org/cons/india/const.html|publisher= [[भारतगणराज्यम्]]|date=१९५८}}</ref> । एतस्याः सभापतितालिकायाः रचना निर्वाचनमाध्यमेन सदनसदस्यानां मतेन भवति <ref name="नियमः १९५८">{{cite web|title=भारतीयसंविधानं, लोकसभाप्रक्रिया एवं कार्यसञ्चालनसम्बद्धः नियमः १९५८, नियमः ९५ |url=http://www.constitution.org/cons/india/const.html|publisher=भारतगणराज्यम्|accessdate=२४/२/२१२}}</ref> । == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == {{commons|Category:Lok Sabha|{{PAGENAME}}}} * http://loksabha.nic.in/ * http://loksabhatv.nic.in/ * http://speakerloksabha.nic.in/ * http://164.100.47.132/LssNew/Members/partywiselist.aspx * http://164.100.47.132/LssNew/Members/Alphabaticallist.aspx == उद्धरणम् == {{reflist|30em}} == अधिकवाचनाय == http://india.gov.in/sites/upload_files/npi/files/coi_part_full.pdf {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:लोकसभा]] [[वर्गः:संसद्]] 2l9d4xui9039hdaj5xkqz5xl6j52f0x 0 10802 500235 481414 2026-08-20T05:31:08Z कवीश्वर 21361 /* */ 500235 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अमरावतीमण्डलम् | native_name =Amaravati District | other_name = अमरावती जिल्हा | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = Amravati in Maharashtra (India).svg | image_alt = | image_caption = ''' महाराष्ट्रराज्ये अमरावतीमण्डलम्''' | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = जिल्हा | subdivision_name1 = [[अमरावतीमण्डलम्]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 =[[अमरावती]], भातकुली, नान्दगाव खण्डेश्वर, दर्यापुर, अञ्जनगाव सुर्जी, अचलपुर, चान्दुर बाजार, मोर्शी, वरुड, धारणी, [[चिखलदरा]], चान्दुर रेल्वे, तिवसा, धामणगाव | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = १२,२३५ च.कि.मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या(२०११) | subdivision_name4 = २८,८७,८२६ | government_type = | governing_body = | leader_title = मण्डलसङ्गाहकः <br>(District Collector) | leader_name = | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | website = http://amravati.nic.in | footnotes = }} [[Image:Gawilgarh Fort - C.SHELARE (3).jpg|right|300px]] '''अमरावतीमण्डलं''' ({{lang-mr|अमरावती जिल्हा}}, {{lang-en|Amaravati District}}) [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] विदर्भविभागे स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् [[अमरावती]] इति नगरम् । इदं मण्डलं चिखलदरा इति पर्यटनस्थानार्थं प्रसिद्धम् । अत्र अम्बादेवीमन्दिरम् अपि प्रसिद्धम्। == भौगोलिकम् == अमरावतीमण्डलं ‘दख्खनपठार’(Deccan Plateau) भूभागे स्थितं मण्डलम् । अमरावतीमण्डलस्य विस्तारः १२,२३५ च.कि.मी. मितः अस्ति । इदं मण्डलं [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] उत्तरभागे अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि [[वर्धामण्डलम्|वर्धामण्डलं]], पश्चिमदिशि [[अकोलामण्डलम्|अकोलामण्डलं]], [[बुलढाणामण्डलम्|बुलढाणामण्डलं]] च, उत्तरदिशि [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यं]], दक्षिणदिशि [[यवतमाळमण्डलम्]] अस्ति । अस्मिन्मण्डले षड् नद्यः प्रवहन्ति । ताः - १.[[वर्धा]] २.[[पूर्णा]] ३.[[तापी]] ४.[[शाहनूर]] ५.[[चन्द्रभागा]] ६.[[पेढी]] अस्मिन्मण्डले वातावरणवैविध्यं दृश्यते । मण्डले ग्रीष्मकाले बहूष्णं वातावरणं, शीतकाले अतिशीतं वातावरणं भवति । == कृषिः == मण्डलेऽस्मिन् कार्पासः, यवनालः(ज्वारी), [[गोधूमः]], ‘सोयाबीन’, कपिलद्रुमः(pigeon pea), माषः च इत्येतानि प्रमुखसस्योत्पादनानि उत्पाद्यन्ते । कदलीफलस्य, नारङ्गफलस्य च उत्पादनमपि भवत्यत्र । == जनसङ्ख्या == अमरावतीमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) २८,८७,८२६ अस्ति । अत्र १४,८०,७६८ पुरुषाः, १४,०७,६७७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. २३७ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. २३७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १०.७७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९४७ अस्ति । अत्र साक्षरता ८८.२३% अस्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले चतुर्दश उपमण्डलानि सन्ति । तानि षड् विभागेषु अन्तर्भूतानि सन्ति । यथा - <br> १. अमरावतीविभागः – [[अमरावती]], भातकुली, नान्दगाव खण्डेश्वर <br> २. दर्यापुरविभागः – दर्यापुर, अञ्जनगाव सुर्जी <br> ३. अचलपुरविभागः – अचलपुर, चान्दुर बाजार <br> ४. मोर्शीविभागः – मोर्शी, वरुड <br> ५. धारणीविभागः – धारणी, [[चिखलदरा]] <br> ६. चान्दुर रेल्वेविभागः - चान्दुर रेल्वे, तिवसा, धामणगांव <br> == लोकजीवनम् == [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] विदर्भविभागे या लोकसंस्कृतिः अस्ति सा अत्रापि दृश्यते । तया सह केचन विशेषाः अपि सन्ति । यथा - <br> • अस्य मण्डलस्य मोर्शीनामकस्य उपमण्डलस्य रिद्धपुरग्रामे चक्रधरस्वामिना ‘महानुभाव’-सम्प्रदायस्य स्थापना कृता । 'महानुभाव'सम्प्रदायिनाम् अधिकसङ्ख्या वर्तते अत्र । <br> • २२ मेलाः(जत्रा) आचर्यन्ते अत्र, येषाम् आचरणं [[नवरात्रम्|नवरात्र्युत्सवे]], चैत्र-आषाढपूर्णिमयोः च भवति । <br> • मण्डलेऽस्मिन् मातृभाषात्वेन ८९ भाषाः जनाः वदन्ति स्म इति जनगणनामध्ये(१९६१) विशेषः आसीत् । ‌ <br> == व्यक्तिविशेषाः == मण्डलेऽस्मिन् नैकाः विभूतयः अभवन् । यथा – <br> १. महाराष्ट्रराज्यस्य ‘आधुनिकसन्त’ इति प्रसिद्धः ‘गाडगे बाबा’ अमरावतीमण्डलसस्थः एव । सः ग्रामस्थेभ्यः स्वच्छता-शुचिता-अन्धश्रद्धानिर्मूलनविषये कीर्तनमाध्यमेन मार्गदर्शनं करोति स्म । <br> २. ‘राष्ट्रसन्त’ इति प्रसिद्धः [[सन्त तुकडोजी महाराज]] अपि अमरावतीमण्डलस्थः । सन्तजनाः भक्तिमार्गम् आमहाराष्ट्रं प्रसारितवन्तः । स्वातन्त्र्यपूर्वकाले ग्रामीणेषु देशभक्तिजागरणार्थमपि सः यतितवान् आसीत् । अतः सर्वे तं 'राष्ट्रसन्त' इति सम्बोधयन्ति । ‘ग्रामगीता’माध्यमेन तेन सर्वेषां मार्गदर्शनं कृतम् । १९५५ तमे वर्षे जपानदेशे प्रचलितायां विश्वधर्मपरिषदि सः भागं गृहीतवान् आसीत् । <br> ३. ‘मधुराद्वैत’सम्प्रदायस्य स्थापकः [[सन्त गुलाबराव महाराजः]] चान्दुरबाजार उपमण्डलस्य मधन-ग्रामस्य निवासी आसीत् । चतुर्थे वयसि यद्यपि अन्धः जातः तथापि प्राप्तदिव्यदृष्टिः सः ३४ वर्षाणां कार्यकाले १३० ग्रन्थान् अरचयत् । <br> == वीक्षणीयस्थलानि == अमरावतीमण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि- १. [[चिखलदरा]] – अमरावतीमण्डले अन्तर्भूतम् इदम् उपमण्डलं, समग्रे महाराष्ट्रे प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थानम् । [[अमरावती]] इत्यस्मात् नगरात् इदं स्थानं ९० कि.मी. दूरे अस्ति । [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्ये]] एकमेव 'कोफी'बीजोत्पादनक्षेत्रम् इदम् उपमण्डलम् । <br> * सातपुडापर्वतस्य मेळघाट-आवल्यां स्थितम् चिखलदरा इत्येतत् गिरिधाम ३५६४ पादोन्नतम् अस्ति । [[महाभारत]]कथानुसारं 'कीचकधारा' इत्येव नामधेयं, परम् इदानीम् अपभ्रंशेन ‘चिखलदरा’ सञ्जातम् । <br> * मेळघाट आवल्यां यत् अरण्यक्षेत्रम्, तस्मिन् शार्दूलाः, भल्लुकाः, ‘साम्बर’, सूकराश्च सन्ति । १९७४ तमे वर्षे इदम् अरण्यं व्याघ्र-अभयारण्यम् इति केन्द्रसर्वकारेण घोषितम् । <br> * अस्मिन् उपमण्डले विराटराज्ञः राजप्रासादः, जलसन्धारणसंस्था (water harvesting system), कोलखास, हरिकेन, सीमाडोह, भीमकुण्डः इत्येतानि अपि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति । <br> अस्य मण्डलस्य अन्यानि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि तु – <br> === मन्दिराणि === * अम्बादेवी-मन्दिरम् - मण्डलकेन्द्रे [[अमरावती]] इत्यस्मिन् नगरे स्थितमस्ति । नवरात्र्युत्सवे अधिकसङ्ख्याकाः भक्ताः मातुः दर्शनार्थं गच्छन्ति । <br> * एकवीरादेवी-मन्दिरम् <br> * भक्तिधाम-मन्दिरम् <br> * श्रीधाम-मन्दिरम् <br> * बहिरम-देवालयः (भैरवस्य देवालयः) <br> * महादेवमन्दिरम् <br> === ऐतिहासिकानि वीक्षणीयस्थलानि === • गाविलगड-दुर्गः <br> • नरनाळा-दुर्गः <br> • अम्नेर-दुर्गः <br> ===इतरवीक्षणीयस्थलानि=== • पं.नेहरू औद्भिदीय उद्यानम् (botanical garden) <br> • रिद्धपुर इति 'महानुभाव'साम्प्रदायस्य प्रमुखतीर्थस्थानम् । <br> • आदिमजातिवस्तूनां सङ्ग्रहालयः <br> == बाह्यसम्पर्कतन्तु: == #[http://igrmaharashtra.gov.in/ महाराष्ट्रमण्डलस्य सङ्केतस्थलम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006135337/http://igrmaharashtra.gov.in/ |date=2013-10-06 }} #[http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteerमण्डलस्य वाचिकपत्रम्] #[http://amaravati.nic.in/ अमरावतीमण्डलस्य सङ्केतस्थलम्]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Geographic location |Centre = अमरावतीमण्डम् |North = [[मध्यप्रदेशराज्यम्]] |Northeast = |East =[[वर्धामण्डलम्]] |Southeast = |South =[[यवतमाळमण्डलम्]] |Southwest = |West = [[अकोलामण्डलम्]], [[बुलढाणामण्डलम्]] |Northwest = }} {{फलकम्:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य मण्डलानि]] hyduq7lqjrrjqlq6q2wptp4tf6tbkid 0 79008 500234 468817 2026-08-20T05:28:19Z कवीश्वर 21361 /* आधिकारिकमान्यता */ 500234 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = मराठी-कोङ्कणी | altname = | region = [[पश्चिमभारतम्]] | familycolor = [[हिन्द-यूरोपीयभाषाः|हिन्द-यूरोपीय]] | fam2 = [[हिन्द-ईरानीयभाषाः|हिन्द-ईरानीय]] | fam3 = [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्य]] | fam4 = [[हिन्द-आर्यभाषाः#दक्षिणाञ्चल|दक्षिणाञ्चल]] | ancestor = [[महाराष्ट्रीप्राकृतम्]] | glotto = indo1325 | glottorefname = हिन्द-आर्य दक्षिणाञ्चल }} '''मराठी-कोङ्कणीभाषाः''' ({{lang-mr|मराठी कोङ्कणी भाषासमूह}}) मुख्यभूमि[[हिन्द-आर्यभाषाः#वर्गीकरणम्|दक्षिणहिन्दभाषाः]] सन्ति, [[भारत]]स्य [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रे]] [[कोङ्कणम्|कोङ्कणक्षेत्रे]] च भाष्यन्ते । ==भाषाः== समाविष्टाः भाषाः सन्ति – [[मराठीभाषा|मराठी]], [[कोङ्कणीभाषा|कोङ्कणी]], [[फुदगीभाषा|फुदगी]], [[सामवेदीभाषा|सामवेदी (कादोडी)]], [[कातकरीभाषा|कातकरी]], [[वारलीभाषा|वारली]], अन्ध । मराठी-कोङ्कणीभाषायाः अनेकाः भाषाः मराठी-कोङ्कणी-उभयोः उपभाषाः इति विविधरूपेण दावान् कृताः सन्ति । ==आधिकारिकमान्यता== मराठीं कोङ्कणीं च विहाय भाषाणाम् आधिकारिकस्थितिः न अस्ति । अधिकांशः एकस्याः बृहत्तरस्य स्थानीयभाषायाः उपभाषा इति मन्यते । गोंयचीकोङ्कणी भारतीयराज्यस्य [[गोवा]]राज्यस्य राजभाषा अस्ति, मराठी [[महाराष्ट्र]]राज्यस्य, उभयं भारतस्य अनुसूचितभाषासु अन्यतमम् अपि स्तः । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[मराठीभाषा]] * [[कोङ्कणीभाषा]] * [[हिन्द-आर्यभाषाः]] * [[भारतस्य भाषाः]] == सन्दर्भाः == [[वर्गः:भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] hzkn3e2p6xmq6v14rggyavjcup170ky 3 81873 500232 475441 2026-08-19T12:38:20Z EmausBot 3461 [[सदस्यसम्भाषणम्:Max]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 500232 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Max]] a0xy7lpx1cy6bwgaf5ixwoiw47ztndg