विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 92257 500274 499322 2026-08-25T10:08:08Z Janak Bhatta 11759 संचारः ‌+ 500274 wikitext text/x-wiki बाडिमालिका मन्दिरं हिन्दुमन्दिरम् अस्ति । सुदुरपश्चिमप्रान्तस्य बाजुरामण्डलस्य त्रिवेणीनगरपालिकायां स्थितम् अस्ति । नेपालदेशस्य प्रमुखमन्दिरेषु अन्यतमम् अस्ति ।<ref>{{Cite web|title=Badimalika Temple Tour|url=https://www.ecotrek.com.np/nepal/pilgrimage-tour/badimalika-temple-tour.html|access-date=2020-09-12|website=www.ecotrek.com.np|archive-date=2021-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021055142/https://www.ecotrek.com.np/nepal/pilgrimage-tour/badimalika-temple-tour.html|deadurl=yes}}</ref> भगवत्यै समर्पिता अस्ति। मलिका चतुर्दशी अस्य प्रमुखोत्सवः । अस्य सेवा द्वे पुरोहितौ कुर्वन्ति, एकः कालिकोटमण्डलस्य प्रतिनिधित्वं करोति, अपरः बाजुरामण्डलस्य ।<ref name="badimalika">{{cite web|URL=https://laltinkhabar.com/?p=4692|title=सबै भाकल पुरा हुने पृथ्वीको स्वर्ग: बडीमालिका|language=Nepali|publisher=Laltinkhabar}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><gallery showfilename="yes"> सञ्चिका:Badi Malika.png|बडी मालिका मन्दिरम् </gallery> == बाडिमालिका विषये कथा: == हिन्दुकथायाः अनुसारं यदा सतीदेव्याः पिता दक्षप्रजापतिः यज्ञं कुर्वन् आसीत् तदा सः महादेवं विहाय सर्वान् देवान् अस्मिन् समारोहे आमन्त्रितवान् ।<ref>{{Cite web|title=The Story of Sati and her Sacrifice|url=https://www.theholidayspot.com/shivratri/shiva-tales/shiva-and-sati.htm|access-date=2020-09-03|website=www.theholidayspot.com}}</ref> सती पितुः यज्ञसमारोहं गत्वा तं पृष्टवती यत् भवता भर्तारं किमर्थं न आमन्त्रितम्। दक्षप्रजापतिः उत्तरं दत्तवान् यत् महादेवः मद्यं पिबति, गञ्जा धूमपानं करोति, श्मशानेषु निद्रां करोति, कण्ठे सर्पं धारयति, ड्रेडलॉक् धारयति, भस्मना शरीरं आच्छादयति, व्याघ्रचर्मं च धारयति, अतः सः एतादृशे महत्त्वपूर्णे यज्ञे उपस्थितिम् अनुपयुक्तः अस्ति। भर्तुः प्रति एतत् अपमानं सहितुं असमर्था सती यज्ञाग्नौ प्लवमाना प्राणान् त्यक्तवती । महादेवः तस्याः मृत्युना एतावत् क्रुद्धः अभवत् यत् सः बीरभद्रं भूतगणं च दक्षप्रजापतिं मारयितुं यज्ञस्य नाशं कर्तुं प्रेषितवान् । प्रतिशोधं कृत्वा महादेवः स्वपत्न्याः शोकं कर्तुं आरब्धवान् । महादेवः सतीयाः शवम् आदाय विश्वस्य परिभ्रमणं कृतवान् । एतस्मिन् काले विष्णुः स्वस्य सुदर्शनचक्रं विमोच्य सतीयाः शरीरं क्षतम् अकरोत् येन कीटैः आक्रान्तं सड़्गं च भवितुमर्हति । यथा यथा सतीः शरीरस्य विघटनं प्रारभते स्म, तस्याः शरीरस्य अङ्गाः यस्मिन् भूमौ पतन्ति स्म, सा शाक्तपिथाः, पूजास्थानानि अभवन् । एवं क्रमेण तस्याः वामस्कन्धः मल्लगिरिपर्वते पतितः । तदा मल्लगिरी मलिक इति उच्यते स्म ।<ref name="badimalika2" /><ref>{{cite web|URL=https://www.govserv.org/NP/Bajura/357615187592441/Badimalika-Temple-%3A-%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8B-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0--%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%A8|title=Badimalika Temple : हाम्रो सुन्दर बडीमालिका मन्दिर/ पाटन|publisher=www.govserv.org}}</ref> == राजकीयपूजा : == बडीमालिका-मन्दिरे सरकारस्य पक्षतः एकः मुख्यपूजारी नियुक्तः अस्ति। वर्तमानकाले बाजुरा-जिल्लास्थ-त्रिवेणी-नगरपालिका-वार्ड-संख्या ९ पैमा-प्रदेशीयः नेत्रपाध्यायः मुख्यपूजारिरूपेण कार्यरतः अस्ति। पैमा-प्रदेशीयाः पूजारिणः नेत्रपाध्यायः तथा तस्य भ्रातरः पुत्राश्च राजकीयपूजां सम्पादयन्ति। राजकीयपूजायाः आरम्भे सर्वप्रथमं डोटी-जिल्लात् प्रेषितस्य गोरखनाथ-समूहस्य पक्षतः पूजा क्रियते, ततः परं जुम्ला-जिल्लात् चन्दननाथ-समूहस्य पक्षतः राजकीयपूजा भवति। अनन्तरं क्रमशः अछाम, बाजुरा तथा कालिकोट-जिल्लानां प्रमुख-जिल्लाधिकारीणां तेषां प्रतिनिधीनां च हस्तेन देव्या: राजकीयपूजा सम्पन्ना भवति। अधुना काले कालिकोट, जुम्ला, मुगु, अछाम, बाजुरा तथा कैलाली-जिल्लानां स्थानीय-सरकाराणां पक्षतः अपि बडीमालिका-मन्दिरे राजकीयपूजायाः परम्परा प्रचलिता अस्ति। कैलाली-जिल्लास्थितस्य सुदूरपश्चिम-प्रदेशस्य एकमात्र-उपमहानगरपालिका धनगढी-उपमहानगरपालिकाया: पक्षतः संवत् २०८२ तमे वर्षे श्रावण-मासस्य २३ दिने प्रथमवारं राजकीयपूजा कृता। धनगढी-उपमहानगरपालिकायाः नगरप्रमुखस्य श्रीगोपाल-हमाल-महोदयस्य पहलया संवत् २०८२ तः बडीमालिका-मन्दिरे राजकीयपूजायाः आरम्भः कृतः। == चित्रम् == <gallery> सञ्चिका:Badimalika Temple, Bajura, Nepal.jpg|बाडिमालिका मन्दिर‍म् सञ्चिका:Stone Sculpture of Badimalika Temple.jpg|बाडिमालिका मन्दिरस्य पाषाणमूर्तिः सञ्चिका:Badi Malika.png|बडिमालिका मन्दिरम् सञ्चिका:बडिमालिका मन्दिरबाट फर्केका मानिसहरु.JPG|तीर्थयात्रीम् सञ्चिका:बडिमालिका मन्दिरमा पूजा गर्दे.JPG|पूजनम् सञ्चिका:Way to badimalika.JPG|बाडिमालिकाय मार्गः </gallery> == संचारः == नेपालदूरसञ्चारस्य 4G संजालस्य अस्मिन् दूरस्थक्षेत्रे विस्तारस्य अनन्तरं बडीमालिकाक्षेत्रे बाजुरामण्डले, यत् प्रमुखं धार्मिकं पर्यटनं च गन्तव्यं भवति, तत्र दूरभाषसेवा, अन्तर्जालसेवा च विस्तारिता अस्ति जनैपूर्णिमायाः अवसरे बडिमालिके आयोजितस्य धार्मिकमेलायाः पूर्वं क्षेत्रे ४जी चलगोपुरस्य स्थापनायाः अनन्तरं एषा सेवा कार्ये आगता।<ref>{{Cite web|title=Badimalika goes online as Nepal Telecom launches 4G service|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/badimalika-goes-online-as-nepal-telecom-launches-4g-service-64-44.html|access-date=2026-08-24|website=myrepublica.nagariknetwork.com/}}</ref> समुद्रतलात् प्रायः ४,२०० मीटर् (१३,८०० फीट्) ऊर्ध्वतायां स्थितस्य बडिमालिकक्षेत्रे पूर्वं सीमितं अविश्वसनीयं च दूरसञ्चारसंपर्कं आसीत् 4G सेवानां आरम्भेण स्थानीयनिवासिनः, तीर्थयात्रिकाः, पर्यटकाः, क्षेत्रे कार्यं कुर्वतां सर्वकारीय-गैर-सरकारी-संस्थानां च कृते मोबाईल-सञ्चारस्य, अन्तर्जाल-संपर्कस्य च प्रवेशः सुदृढः अभवत् वार्षिकतीर्थयात्रायां धार्मिककार्यक्रमेषु च संचारस्य आपत्कालीनसमन्वयस्य च सुविधा भविष्यति इति अपेक्षा अस्ति।<ref>{{Cite web|title=Badimalika goes online as Nepal Telecom launches 4G service|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/badimalika-goes-online-as-nepal-telecom-launches-4g-service-64-44.html|access-date=2026-08-24|website=myrepublica.nagariknetwork.com/}}</ref> == अपि द्रष्टव्यम् == [[बाजुरामण्डलम्]] == आधाराः == == बाह्यानुबंधाः == [[वर्गः:मन्दिराणि]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य तीर्थक्षेत्राणि]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य पर्यटकीयक्षेत्राणि]] 30nc6ifr99ogf9lm0nh3od82rdkdbno 3 92438 500272 2026-08-25T01:21:30Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500272 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Bhaskar sahoo}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०१:२१, २५ आगस्ट् २०२६ (UTC) 1akikk8t0vk0wxs6xlqw2i3o9h2h9eh 2 92439 500273 2026-08-25T06:43:17Z वेदान्तः 47164 पाणिनेः जिवनपरीचयः 500273 wikitext text/x-wiki = '''<big>पाणिनेः परिचयात्मकं विवरणम्</big>''' = == '''अन्यनामानि''' दाक्षीपुत्रः,शलातुरीयः,आहिकः == == '''कालः''' ईसापूर्व-६-शताब्दीतः ४-शताब्दी-पर्यन्तम् (विवादितम्) == == '''जन्मस्थान''' म्शलातुरः (प्राचीन-गान्धारदेशः, सम्प्रति पाकिस्ताने) == == '''व्यवसायः''' वैयाकरणः,भाषाविज्ञानी,ऋषिः == == '''कार्यक्षेत्रम्''' म्संस्कृतव्याकरणम्, भाषाविज्ञानम्, पदविज्ञानम् == == '''प्रसिद्धग्रन्थः''' अष्टाध्यायी(शब्दानुशासनम्) == == '''परम्परा''' पाणिनीय-संस्कृत-व्याकरणपरम्परा == == १. प्रस्तावना == == महर्षिः पाणिनिः प्राचीनभारतस्य महान् वैयाकरणः, भाषाविज्ञानी, तार्किकश्च आसीत्। मानवेतिहासस्य सर्वश्रेष्ठेषु भाषाशास्त्रिषु तस्य गणना भवति। तेन विरचितः 'अष्टाध्यायी' नामकः ग्रन्थः संस्कृतभाषायाः व्याकरणस्य आधारभूतः, सर्वाधिकः प्रामाणिकश्च ग्रन्थः मन्यते। पाणिनेः व्याकरणम् न केवलं भाषायाः नियमान् सूचयति, अपितु मानवीयायाः संज्ञानात्मक-संरचनायाः, तार्किक-विश्लेषणस्य च अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति। तस्य प्रणाल्याः वैज्ञानिकता एतावती उत्कृष्टा अस्ति यत् आधुनिक-सङ्गणक-विज्ञानस्य, कृत्रिमबुद्धेः (Artificial Intelligence), रूपवादि-भाषा-सिद्धान्तस्य (Formal Language Theory) च विशेषज्ञैः अपि पाणिनेः सिद्धान्ताः अतीव उपयोगिनः, प्रासङ्गिकाश्च इति स्वीकृताः सन्ति। == == २. जीवनं परिचयश्च == == २.१. नामानि परिचयश्च == == पाणिनेः विषये ऐतिहासिकानि प्रमाणानि अतीव न्यूनानि सन्ति। पतञ्जलेः महाभाष्ये तस्य "दाक्षीपुत्रः" इति नाम्ना उल्लेखः प्राप्तः भवति, येन ज्ञायते यत् तस्य मातुः नाम 'दाक्षी' आसीत्। केषुचित् कोशग्रन्थेषु (यथा त्रिकाण्डशेषे) तस्य अन्यानि अपि नामानि प्राप्यन्ते— शलातुरीयः, आहिकः, पाणिन् च। 'पाणिनिः' इति नाम तस्य गोत्रनाम (पाणिनगोत्रोत्पन्नः) इति विद्वांसः मन्यन्ते। == == २.२. जन्मस्थानम् - शलातुरः == == परम्परागतप्रमाणानुसारं पाणिनेः जन्म गान्धारदेशस्य (वर्तमानस्य पाकिस्तानस्य खैबर-पख्तूनख्वा-प्रान्तस्य) शलातुर-ग्रामे अभवत्। चीनीयात्री युवान-च्वाङ् (Xuanzang) महोदयः सप्तमशताब्द्यां यदा भारतम् आगतः, तदा तेन शलातुरग्रामे पाणिनेः स्मृतिचिह्नानि दृष्टानि इति स्वयात्रावृत्तान्ते लिखितम् अस्ति। == == २.३. ऐतिहासिककालः कालक्रमश्च == == पाणिनेः कालविषये विदुषां मध्ये महान् मतभेदः अस्ति। ऐतिहासिकप्रमाणानाम् अभावात् तस्य कालः निश्चितरूपेण वक्तुं न शक्यते। वासुदेवशरण-अग्रवाल-महोदयस्य, जार्ज-कार्डोना-महोदयस्य च मते: पाणिनिः ईसापूर्व-पञ्चमशताब्द्यां (५०० ई.पू.) वा षष्ठशताब्द्यां (६०० ई.पू.) अभवत्। गान्धारदेशे यदा हखामनी-साम्राज्यस्य (Achaemenid Empire) प्रभावः आसीत्, तस्मिन् समये एव पाणिनेः कालः सम्भाव्यते, यतः अष्टाध्याय्याम् 'यवनानी' (४.१.४९) इति शब्दस्य उल्लेखः अस्ति। मैक्स-मुलर-प्रभृतीनां पाश्चात्यविदुषां मते: पाणिनिः ईसापूर्व-चतुर्थशताब्द्यां (४०० ई.पू.) नन्दवंशस्य समकालीनो वा आसीत्। परन्तु आधुनिक-भाषाविज्ञाने प्रामाणिकं मतम् इदमेव अस्ति यत् पाणिनिः गौतमबुद्धस्य कालस्य समीपे वा किञ्चित् पूर्वं (५००-४०० ई.पू. मध्ये) आसीत्। == == २.४. विद्याभ्यासः गान्धारस्य परिवेशश्च == == प्राचीनः गान्धारदेशः शिक्षायाः, संस्कृतेः, व्यापारस्य च प्रमुखं केन्द्रम् आसीत्। तत्र तक्षशिला-विश्वविद्यालयः विद्यमानः आसीत्, यत्र भारतस्य, विदेशस्य च अनेके विद्वांसः अध्ययनार्थम् आगच्छन्ति स्म। पाणिनेः शिक्षणं तक्षशिलायाम् एव अभवत् इति श्रूयते। सः स्वसमयस्य महान्तं बौद्धिकं परिवेशं प्राप्तवान्, यत्र वेदानां, वेदाङ्गानां, निरुक्तस्य, विविधशास्त्राणां च गम्भीरं मन्थनं भवति स्म। == == ३. तदानीन्तनं भाषिकं स्वरूपं पूर्ववर्तिनः वैयाकरणाश्च == == ३.१. भाषिकं स्वरूपम् == == पाणिनेः काले वैदिकसंस्कृतस्य प्रयोगः मन्दः जातः आसीत्, लोकव्यवहारे च 'लौकिकसंस्कृतम्' (Classical Sanskrit) अथवा भाषिकाः प्रादेशिकभेदाः उत्पन्नाः आसन्। पाणिनिना वैदिकभाषायाः (छान्दस्) तथा लौकिकभाषायाः (भाषा) सूक्ष्मं निरीक्षणं कृतम्। तेन उदीच्य-प्राच्य-आदि-प्रादेशिक-भेदाः अपि स्वीकृताः। == == ३.२. पाणिनेः पूर्ववर्तिनः वैयाकरणाः == == पाणिनिः संस्कृतस्य प्रथमः वैयाकरणः न आसीत्। तस्मात् पूर्वम् अपि महती व्याकरणपरम्परा आसीत्। पाणिनिना स्वग्रन्थे दश प्राचीनवैयाकरणानां नामानि आदरेण उल्लिखितानि सन्ति— १. आपिशलिः, २. काश्यपः, ३. गार्ग्यः, ४. गालवः, ५. चाक्रवर्मणः, ६. भारद्वाजः, ७. शाकटायनः, ८. शाकल्यः, ९. सेनकः, १०. स्फोटायनश्च। एतेन ज्ञायते यत् पाणिनिः एकां सुदीर्घां, गम्भीरां च परम्परां प्राप्य एव स्वस्य वैज्ञानिकस्य ग्रन्थस्य निर्माणं कृतवान्। == == ४. अष्टाध्यायी: स्वरूपं संरचना च == == ४.१. अष्टाध्याय्याः परिचायिका संरचना == == पाणिनेः महान् ग्रन्थः अष्टाध्यायी (अष्टानाम् अध्यायानां समाहारः) इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति। अस्य ग्रन्थस्य अपरं नाम 'शब्दानुशासनम्' इति अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे आहत्य ३९९६ (प्रायः ४०००) सूत्राणि सन्ति। ग्रन्थे ८ अध्यायाः सन्ति। प्रत्येकस्मिन् अध्याये ४ पादाः सन्ति। (आहत्य ३२ पादाः)। विषयविभाजनम्: प्रथमोऽध्यायः, द्वितीयोऽध्यायश्च: संज्ञासूत्राणि, परिभाषासूत्राणि, कारकम्, समासः, सुबन्तप्रक्रिया च। तृतीय-चतुर्थ-पञ्चमाध्यायाः: प्रत्ययानां विधानम् (कृदन्तः, तद्धितः, तिङन्तः, उणादिः)। षष्ठ-सप्तम-अष्टमाध्यायाः: सन्धयः, आदेशाः, स्वरप्रक्रिया, द्वित्वम्, पदनिर्माणस्य अन्तिमाः विकाराश्च। == == ४.२. सूत्राणां प्रणालिका == == पाणिनिः स्वग्रन्थं 'सूत्र'रूपेण व्यरचयत्। सूत्रस्य लक्षणं भवति— "अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद् विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥" अल्पैः अक्षरैः सम्पूर्णं अर्थं द्योतयितुं पाणिनिना 'अनुवृत्तिः', 'अधिकारः' इत्यादीनां तन्त्राणां प्रयोगः कृतः। एकस्य सूत्रस्य कश्चन भागः अग्रिमेषु सूत्रेषु स्वयमेव गच्छति, तदेव अनुवृत्तिः इत्युच्यते। अनेन ग्रन्थस्य सङ्क्षिप्तता सिध्यति। चित्रम् ६: पाणिनीय-व्याकरणस्य संरचना (शैक्षणिकं रेखाचित्रम्) == == पाणिनीयव्याकरणम् ├── अष्टाध्यायी (मूलसूत्रपाठः - ३९९६ सूत्राणि) ├── धातुपाठः (प्रायः १९४३ धातूनां सङ्ग्रहः, दशसु गणेषु विभक्तः) ├── गणपाठः (समानकार्यकाणां शब्दानां समूहाः, यथा- सर्वादिगणः) ├── उणादिसूत्राणि (असाधारण-कृदन्त-प्रत्ययानां विधानम्) ├── फिट्सूत्राणि (शब्दानां स्वराघात-व्यवस्था) └── लिङ्गानुशासनम् (शब्दानां पुंल्लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग-निर्धारणम्) == == ५. शिवसूत्राणि पारिभाषिकशब्दाश्च == == ५.१. शिवसूत्राणि प्रत्याहारव्यवस्था च == == पाणिनीयव्याकरणस्य आधारः चतुर्दश (१४) शिवसूत्राणि (महेश्वरसूत्राणि) सन्ति। परम्परागतकथानुसारं नृत्तावसाने भगवता शिवेन स्वडमरुवादनमाध्यमेन एतानि सूत्राणि पाणिनेः कृते प्रदत्तानि। एतेषां साहाय्येन एव पाणिनिना 'प्रत्याहार'प्रणाली निर्मिता। == == चतुर्दश शिवसूत्राणि: १. अ इ उ ण्। २. ऋ ऌ क्। ३. ए ओ ङ्। ४. ऐ औ च्। ५. ह य व र ट्। ६. ल ण्। ७. ञ म ङ ण न म्। ८. झ भ ञ्। ९. घ ढ ध ष्। १०. ज ब ग ड द श्। ११. ख फ छ ठ थ च ट त व्। १२. क प य्। १३. श ष स र्। १४. ह ल्। == == {आदिर्नन्त्येन सहेता} (१.१.७१) $ इति सूत्रेण प्रत्याहाराणां निर्माणं भवति। यथा - 'अच्' इत्यनेन सर्वे स्वराः गृह्यन्ते, 'हल्' इत्यनेन सर्वे व्यञ्जनाः गृह्यन्ते। प्रत्याहाराणां प्रयोगेण पाणिनिना अल्पाक्षरैः विशालस्य वर्णसमूहस्य ग्रहणं कृतम्। == == ५.२. अनुबन्धाः इत्-संज्ञाश्च पाणिनिना व्याकरणप्रक्रियायां साहाय्यार्थं केचन वर्णाः संयोजिताः, येषां कार्यं केवलं सूचनं भवति, पदनिर्माणे तेषां लोपः भवति। एतान् वर्णान् 'अनुबन्धः' वा 'इत्' इति कथ्यते। यथा 'डुकृञ्' धातोः 'डु' तथा 'ञ्' इत्-संज्ञकौ स्तः, केवलं 'कृ' अवशिष्यते। हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९) इत्यादिभिः सूत्रैः इत्-संज्ञा विधीयते। == == ५.३. पाणिनेः अधिभाषा (Metalanguage) पाणिनिः सूत्रेषु विभक्तीनां प्रयोगं विशिष्टार्थे करोति स्म। एषा तस्य अधिभाषा (Metalanguage) अस्ति। षष्ठी विभक्तिः (स्थानेयोगा): यस्य स्थाने परिवर्तनं भवति, तत्र षष्ठी प्रयुज्यते। सप्तमी विभक्तिः (निमित्तम्): यस्मिन् परे सति कार्यं भवति, तत्र सप्तमी। पञ्चमी विभक्तिः: यस्मात् पूर्वं कार्यं भवति, तत्र पञ्चमी। प्रथमा विभक्तिः: यः आदेशः भवति, तत्र प्रथमा। == == ६. व्याकरणस्य मुख्यप्रक्रियाः (Morphology, Phonology, Syntax) == == ६.१. सन्धिः ध्वनिविज्ञानं च (Phonology) संस्कृतभाषायां वर्णानां मेलनेन यः ध्वनि-विकारः उत्पद्यते, सः सन्धिः इत्युच्यते। पाणिनिना अष्टाध्याय्यां ध्वनिविज्ञानस्य (Phonology) अतीव सूक्ष्मं विश्लेषणं कृतम् अस्ति। उदाहरणम् (महत्त्वपूर्णं सूत्रम्): इको यणचि (६.१.७७) व्याख्या: इक् (इ, उ, ऋ, ऌ) वर्णानां स्थाने यण् (य्, व्, र्, ल्) आदेशः भवति, अच् (स्वरे) परे सति। प्रक्रिया: सुधी + उपास्यः = सुध् + य् + उपास्यः = सुध्युपास्यः। अत्र पाणिनिना षष्ठी-सप्तमी-प्रथमा-विभक्तीनां साहाय्येन बीजगणितीयवत् (Algebraic) समीकरणं प्रस्तुतम्। == == ६.२. संज्ञा परिभाषा च (Samjna and Paribhasha) संज्ञा: पारिभाषिकशब्दानां नामकरणम्। यथा वृद्धिरादैच् (१.१.१) - आ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां 'वृद्धिः' इति संज्ञा भवति। परिभाषा: नियम-नियन्त्रणार्थं दिशा-निर्देशः। यदा सूत्रेषु विरोधः अथवा सन्देहः उत्पद्यते, तदा परिभाषासूत्राणि मार्गदर्शनं कुर्वन्ति। यथा विप्रतिषेधे परं कार्यम् (१.४.२) - तुल्यबलविरोधे परवर्ति सूत्रं कार्यं करोति। == == ६.३. उत्सर्गः अपवादश्च (Utsarga and Apavada) पाणिनेः व्यवस्थायाम् 'उत्सर्गः' (सामान्यनियमः - General Rule) तथा 'अपवादः' (विशिष्टनियमः - Exception) इति सिद्धान्तः अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति। अपवादशास्त्रं सर्वदा उत्सर्गशास्त्रं बाधते। == == ६.४. असिद्धम् (Asiddha and Rule Ordering) पाणिनेः सूत्राणां क्रमव्यवस्था अतीव वैज्ञानिकी अस्ति। अष्टाध्याय्याः सपादसप्ताध्यायी (प्रथम-अध्यायतः अष्टमाध्यायस्य प्रथमपादपर्यन्तम्) प्रति त्रिपादी (अष्टमाध्यायस्य अन्तिमाः त्रयः पादाः) असिद्धा भवति। अस्य नियमस्य कृते पूर्वत्रासिद्धम् (८.२.१) इति सूत्रं रचितम्। अत्र सूत्राणां यन्त्रवत् क्रमबद्धता (Sequential processing) दृश्यते। == == ६.५. सुबन्त-तिङन्त-प्रक्रिया (Nominal and Verbal Morphology) सुबन्तप्रक्रिया (Nominal Morphology): नामशब्दानां (प्रातिपदिकानां) निर्माणार्थं पाणिनिना २१ सुप्-प्रत्ययाः (सु, औ, जस्...) दर्शिताः। एतैः शब्दरूपाणि निर्मीयन्ते। तिङन्तप्रक्रिया (Verbal Morphology): धातूनां काल-पुरुष-वचनानुसारं रूपनिर्माणार्थं १८ तिङ्-प्रत्ययाः (तिप्, तस्, झि...) विहिताः। == == ६.६. कृदन्त-तद्धित-प्रक्रिया (Krdanta and Taddhita) कृदन्तः: धातुभ्यः प्रत्ययं योजयित्वा ये शब्दाः निर्मीयन्ते, ते कृदन्ताः (यथा - कृ + तव्यत् = कर्तव्यम्)। तद्धितः: प्रातिपदिकेभ्यः (नामशब्देभ्यः) प्रत्ययं योजयित्वा ये शब्दाः निर्मीयन्ते, ते तद्धिताः (यथा - दशरथ + इञ् = दाशरथिः)। == == ६.७. कारकसिद्धान्तः वाक्यविज्ञानं च (Karaka Theory and Syntax) पाणिनिना वाक्यविज्ञानस्य (Syntax) विश्लेषणार्थं 'कारक'सिद्धान्तः प्रतिपादितः। क्रियान्वयि कारकम्— क्रियायाः सम्पादने यस्य साक्षात् सम्बन्धः भवति, तत् कारकम्। पाणिनिना षट् कारकाणि अङ्गीकृतानि— कर्ता, कर्म, करणम्, सम्प्रदानम्, अपादानम्, अधिकरणं च। उदा० स्वतन्त्रः कर्ता (१.४.५४) - क्रियायाः सम्पादने यः स्वतन्त्रः सः कर्ता। कारकाणां सम्बन्धः अर्थविज्ञानेन (Semantics) सह अपि अस्ति। == == ७. पाणिनीय-परम्परा (The Paninian Tradition) पाणिनिना रचितस्य व्याकरणस्य उपरि गम्भीरं चिन्तनं, संशोधनं, व्याख्यानं च परवर्ति-वैयाकरणैः कृतम्। एतेन 'त्रिमुनि-व्याकरणम्' इति परम्परा विकसिता। चित्रम् ७: पाणिनेः प्रभाव-परम्परा (रेखाचित्रम्) पाणिनिः (अष्टाध्यायी - सूत्रकारः) ↓ कात्यायनः (वार्त्तिकानि - वाक्यकारः, पाणिनीयसूत्राणां समीक्षा) ↓ पतञ्जलिः (महाभाष्यम् - भाष्यकारः, व्याकरणस्य दार्शनिकः प्रकर्षः) ↓ परवर्ति-संस्कृत-व्याकरणपरम्परा (भर्तृहरिः, भट्टोजिदीक्षितः, नागेशभट्टः) ↓ आधुनिक-भाषाविज्ञानम् (लियोनार्ड-ब्लूमफील्ड्, नोम-चोम्स्की प्रभृतयः) ↓ सङ्गणक-भाषाविज्ञानम् (रूपवादि-भाषा-सिद्धान्तः, कृत्रिमबुद्धिश्च) == == ७.१. कात्यायनः वार्त्तिकानि च कात्यायनेन (वररुचिना) पाणिनेः सूत्राणां समीक्षां कर्तुं 'वार्त्तिकानि' रचितानि। यत्र पाणिनिना किञ्चित् त्यक्तं, तत्र पूरणार्थं, यत्र च परिवर्तनं जातं तत्र संशोधनार्थं वार्त्तिकानां रचना अभवत् (यथा- उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते)। == == ७.२. पतञ्जलिः महाभाष्यं च महर्षिणा पतञ्जलिना कात्यायनस्य वार्त्तिकानां, पाणिनेः सूत्राणां च उपरि विस्तृतं, दार्शनिकं च 'महाभाष्यम्' रचितम्। अनेन ग्रन्थेन पाणिनेः व्याकरणपरम्परायाः पूर्णता प्राप्ता। पतञ्जलिना भाषायाः प्रयोगस्य, अर्थस्य, शब्दब्रह्मणः च गहनं विवेचनं कृतम्। == == ७.३. परवर्तिनः वैयाकरणाः भर्तृहरिः (५-शताब्दी): तेन 'वाक्यपदीयम्' इति ग्रन्थः रचितः, यस्मिन् पाणिनीयव्याकरणस्य दार्शनिकः (शाब्दबोधः) पक्षः व्याख्यातः। काशिकावृत्तिः: जयादित्य-वामनाभ्यां पाणिनीयसूत्राणाम् उपरि सरला वृत्तिः रचिता। भट्टोजिदीक्षितः (१७-शताब्दी): तेन 'सिद्धान्तकौमुदी' रचिता, यत्र पाणिनेः सूत्राणि अष्टाध्याय्याः क्रमानुसारेण न अपि तु प्रक्रियाक्रमेण (विषयानुसारं) पुनर्व्यवस्थितानि। == == ८. आधुनिक-विज्ञानं भाषाविज्ञानं च (Modern Linguistics and Science) पाणिनेः सर्वाङ्गीणं व्याकरणं न केवलं भारतीय-बौद्धिक-इतिहासे, अपि तु विश्वस्य आधुनिकभाषाविज्ञाने अपि अतुलनीयं प्रभावम् अकरोत्। == == ८.१. पाश्चात्त्य-विदुषाम् अध्ययनम् ऊनविंशतितमायाः शताब्द्याः आरम्भे यदा युरोपीयाः विद्वांसः संस्कृतभाषायाः, पाणिनीयव्याकरणस्य च परिचयं प्राप्तवन्तः, तदा पाश्चात्य-भाषाविज्ञानस्य (Western Linguistics) दिशा एव परिवर्तिता। ओटो-बोथ्लिङ्क् (Otto von Böhtlingk), फ्राञ्ज्-बप्प (Franz Bopp), जार्ज-कार्डोना (George Cardona), पॉल-किपार्स्की (Paul Kiparsky) इत्यादिभिः पाणिनेः व्यवस्थायाः गहनम् अध्ययनं कृतम्। == == ८.२. आधुनिक-भाषाविज्ञानं पाणिनिश्च लियोनार्ड-ब्लूमफील्ड् (Leonard Bloomfield) महोदयः पाणिनिं "मानवबुद्धेः सर्वोत्कृष्टं स्मारकम्" इति अवदत्। नोम-चोम्स्की (Noam Chomsky) महोदयस्य 'Generative Grammar' (उत्पादकव्याकरणम्) इत्यस्य मूलप्रेरणा पाणिनेः अष्टाध्याय्याः एव आगता अस्ति, यत्र परिमितैः नियमैः अपरिमितवाक्यानां निर्माणं शक्यते। == == ८.३. सङ्गणकविज्ञानं कृत्रिमबुद्धिश्च (Computational Linguistics and AI) यद्यपि पाणिनिना सङ्गणकं न आविष्कृतं, तथापि तस्य व्याकरणस्य या तार्किकसंरचना अस्ति, सा आधुनिक-सङ्गणकभाषाणां (Computer Programming Languages) सदृशी अस्ति। रूपवादिभाषासिद्धान्तः (Formal Language Theory): पाणिनेः सूत्राणां व्यवस्था, अनुवृत्तिः, इत्-संज्ञा च 'बैकस्-नौर-रूपम्' (Backus-Naur Form - BNF) इति आधुनिकसङ्गणक-भाषा-संरचनया सह सर्वथा साम्यं भजते इति फ्रिट्ज-स्टाल (Frits Staal) प्रभृतयः मन्यन्ते। कृत्रिमबुद्धिः (AI): १९८५ तमे वर्षे रिक्-ब्रिग्स (Rick Briggs) महोदयेन 'AI Magazine' मध्ये एकं शोधपत्रं प्रकाशितम्, यस्मिन् तेन साधितं यत् संस्कृतस्य कारकतन्त्रं, कृत्रिमबुद्धेः 'Knowledge Representation' कृते अतीव उपयुक्तम् अस्ति, यतः तत्र वाक्यस्य अर्थः गणितीय-समीकरणवत् स्पष्टः भवति। == == ९. विवादितविषयाः ऐतिहासिकतथ्यानि च == == ९.१. काल-जन्मस्थान-विषये विवादाः पाणिनेः जन्मस्थानविषये विदुषां मध्ये महान् विवादः नास्ति, प्रायः शलातुरः एव सर्वसम्मतः अस्ति। परन्तु कालविषये विद्वांसः ४०० ई.पू. तः ६०० ई.पू. पर्यन्तं भिन्नानि मतानि उपस्थापयन्ति। अष्टाध्याय्याम् उल्लेखिताः भौगोलिकशब्दाः, राजनीतिकशब्दाः (यथा 'महाभारत'स्य पात्राणां नामानि) तस्य प्राचीनतां समर्थयन्ति। == == ९.२. परम्परागतकथाः ऐतिहासिकतथ्यानि च सिंहकथा: पञ्चतन्त्रादिषु ग्रन्थेषु एका कथा प्राप्यते यत् पाणिनेः मृत्युः एकेन सिंहेन कृतः ('सिंहो व्याकरणकर्तुः प्राणानपहार' इति)। परन्तु एषा कथा केवला किंवदन्ती अस्ति, अस्याः ऐतिहासिकं प्रमाणं न लभ्यते। मन्दबुद्धि-कथा: काचित् कथा अस्ति यत् पाणिनिः बाल्यकाले मन्दबुद्धिः आसीत्, तपसा शिवं प्रसन्नीकृत्य तेन व्याकरणज्ञानं प्राप्तम्। ऐतिहासिकदृष्ट्या एतत् मन्तव्यं यत् पाणिनेः व्याकरणं तस्य प्रखरबुद्धेः, सुदीर्घायाः परम्परायाः, निरन्तर-निरीक्षणस्य च परिणामः अस्ति। == == १०. पाणिनेः कालक्रमः (Timeline) == == पाणिनेः पूर्ववर्तिनः (प्रायः ८०० - ६०० ई.पू.) == == ८०० ई.पू. शाकटायन-शाकल्य-आदिशब्दानुशासकानां कालः। यास्कस्य निरुक्तस्य रचना। अत्र भाषायाः पदपाठे विश्लेषणस्य आरम्भः जातः। पाणिनिः (प्रायः ६०० - ४०० ई.पू.) == == ५०० ई.पू. अष्टाध्याय्याः, धातुपाठस्य, गणपाठस्य च रचना। संस्कृतभाषायाः वैज्ञानिकं मानकीकरणम्, प्रत्याहार-प्रणाल्याः आविष्कारश्च। कात्यायनः (प्रायः ४०० - ३०० ई.पू.) ३५० ई.पू. पाणिनीयसूत्राणाम् उपरि वार्त्तिकानां रचना। पाणिनेः नियमानां व्यावहारिकं संशोधनम्। पतञ्जलिः (प्रायः २०० - १५० ई.पू.) १५० ई.पू. महाभाष्यस्य रचना। अनेन सह 'त्रिमुनि-व्याकरणस्य' परम्परा पूर्णा अभवत्। व्याकरणस्य दार्शनिकः प्रकर्षः। == == भर्तृहरिः (प्रायः ५-शताब्दी ई.) ४५० ई. वाक्यपदीयस्य रचना, यत्र व्याकरणस्य दार्शनिकः (शाब्दबोधः) पक्षः व्याख्यातः, 'स्फोट'वादस्य च प्रतिष्ठा। == == भट्टोजिदीक्षितः (१७-शताब्दी ई.) १६०० ई. सिद्धान्तकौमुद्याः रचना। अष्टाध्याय्याः सूत्राणां प्रक्रियाक्रमेण (विषयानुसारं) पुनर्व्यवस्थापनं कृत्वा अध्ययनार्थं सारल्यं सम्पादितम्। आधुनिकम् अध्ययनम् (१९-शताब्दीतः अद्यपर्यन्तम्) == == १८००+ ई. पाश्चात्यविद्वद्भिः (बोथ्लिङ्क्, कार्डोना, किपार्स्की) अष्टाध्याय्याः आधुनिक-भाषाविज्ञानेन सह तुलना, सङ्गणकविज्ञाने (NLP) च उपयोगः आरब्धः। == == ११. उपसंहारः विश्वस्तरीय-महत्त्वं च (Conclusion) महर्षिः पाणिनिः न केवलं भारतस्य, अपि तु सम्पूर्णविश्वस्य बौद्धिकोत्तराधिकारस्य मुकुटमणिः अस्ति। तस्य अष्टाध्यायी मानवमस्तिष्कस्य तार्किकक्षमतायाः, विश्लेषणशक्तेः च सर्वोच्चम् उदाहरणम् अस्ति। तस्मिन् काले यदा लेखन्याः, पत्राणां च सम्यक् व्यवस्था अपि नासीत्, तदा तेन सम्पूर्ण्याः भाषायाः गणितीयं सूत्रबन्धनं कृतम् इति आश्चर्यकरो विषयः। अद्यत्वे यदा मानवाः कृत्रिमबुद्धिं (AI) सङ्गणक-प्रोग्रामिङ्ग् च निर्मान्ति, तदा ते सर्वे परोक्षरूपेण पाणिनेः एव तार्किकपरम्पराम् अनुसरन्ति। महर्षेः पाणिनेः एतत् अतुलनीयं योगदानं मानवजातिः कदापि विस्मर्तुं न शक्ष्यति। == == १२. सन्दर्भाः (References) == == १२.१. मूलस्रोतांसि (Primary Sources) १. पाणिनिः। अष्टाध्यायी (धातुपाठ-गणपाठ-सहिता)। २. पतञ्जलिः। व्याकरण-महाभाष्यम्। ३. कात्यायनः। वार्त्तिकानि। ४. जयादित्यः वामनश्च। काशिकावृत्तिः। ५. भट्टोजिदीक्षितः। वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी। १२.२. आधुनिक-अध्ययनानि (Modern Research) ६. अग्रवालः, वासुदेवशरणः (१९६३)। पाणिनिकालीनं भारतवर्षम् (India as Known to Panini)। वाराणसी: चौखम्बा विद्याभवन। ७. कार्डोना, जार्ज (१९९७)। पाणिनिः - एकं सर्वेक्षणम् (Panini: A Survey of Research)। दिल्ली: मोतीलाल बनारसीदास। ८. किपार्स्की, पॉल (१९७९)। पाणिनिः - उत्सर्गः अपवादश्च (Panini as a Variationist)। पुणे: भण्डारकर-प्राच्यविद्या-संशोधन-मन्दिरम्। ९. ब्रिग्स, रिक् (१९८५)। संस्कृतभाषायां ज्ञानस्य प्रतिनिधित्वं कृत्रिमबुद्धिश्च (Knowledge Representation in Sanskrit and Artificial Intelligence)। AI Magazine, Association for the Advancement of Artificial Intelligence (AAAI)। १०. स्टाल, फ्रिट्ज (१९८८)। Universals: Studies in Indian Logic and Linguistics। १२.३. बाह्यसम्पर्काः (External Links) == == अष्टाध्याय्याः अन्तर्जाल-सङ्गणक-यन्त्रम् (Ashtadhyayi.com) संस्कृत-सङ्गणक-भाषाविज्ञान-सङ्कायः, हैदराबाद-विश्वविद्यालयः पाणिनि-विषये विकिपीडिया-सङ्ग्रहः == buwbifkcx6h2s5ry54sz8ip1sgxrla2