विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1458 500357 498334 2026-09-01T11:54:34Z Magnefl 8708 leader_name1 = Haakon VIII 500357 wikitext text/x-wiki {{देश| native_name = नार्वे| conventional_long_name = Kongeriket Norge<br />Kongeriket Noreg<br />Norgga gonagasriika| common_name = नार्वे| image_flag = Flag of Norway.svg | image_coat = Coat of arms of Norway.svg| image_map = Norway on the globe (Europe centered).svg| national_motto = Enige og tro til Dovre faller| national_anthem = Ja, vi elsker dette landet<br /><center>[[File:Norway (National Anthem).ogg]]</center> | official_languages = [[:no:Norsk|Norsk]] <small>([[:no:Bokmål|Bokmål]] / [[:nn:Nynorsk|Nynorsk]])</small><br />[[:se:Sámegielat|Davvisámegiella]] | regional_languages= [[:se:Sámegielat|Lullisámegiella]], [[:se:Sámegielat|Ubmisámegiella]], [[:se:Sámegielat|Bihtánsámegiella]], [[:se:Sámegielat|Julevsámegiella]], [[:no:Kvensk|Kvensk]], [[:no:Skandinaviske romanifolk|Tavringer]], [[:no:Skandinaviske romanifolk|Romani]] | languages_type =[[Writing system]] [[Latin alphabet|Latin]] <small>([[Dano-Norwegian alphabet]])</small>| capital = [[Oslo]] | latd = 59|latm=54.78|latNS=N|longd=10|longm=41.44|longEW=E| largest_city = [[Oslo]] | demonym = Norsk, nordmann | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitutional monarchy]] |leader_title1 = [[Monarchy of Norway|Monarch]] |leader_name1 = [[Haakon VIII]] |leader_title2 = [[Prime Minister of Norway|Prime Minister]] |leader_name2= [[:no:Jonas Gahr Støre|Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) (2021–) |leader_title3 = [[President of the Storting|President of the ''Storting'']] |leader_name3 = [[:en:Masud Gharahkhani|Masud Gharahkhani]] ([[:en:Arbeiderpartiet|Ap]]) <small>(2021–)</small> |leader_title4 = [[Chief Justice of the Supreme Court of Norway|Chief Justice]] |leader_name4 = [[Toril Marie Øie]]| |leader_title5 = [[Norwegian parliamentary election, 2021|Current coalition]] |leader_name5 = [[Arbeiderpartiet|Ap]], [[Senterpartiet|Sp]]<ref>{{Cite web |url=https://www.regjeringen.no/en/the-government/solberg/members-of-the-government-2/id543170/ |title=New government 14.10.2021 |access-date=2021-10-14 |archive-date=2021-10-14 }}</ref> legislature =''[[Parliament of Norway|Stortinget]]'' <br />&nbsp;'''L''' ''[[Sami Parliament of Norway|Sámediggi]]''| upper_house = | lower_house = | area_rank = ६७वां | area_magnitude = | area_km2 = ३८५,२०७<ref name="kart">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2020|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|date=2019-12-20|accessdate=2020-03-07|language=no|archive-date=2019-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|deadurl=yes}}</ref>| area_sq_mi = १४८,७२९ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ६| <!--०१२३४५६७८९--> population_estimate = ५,६२७,४००<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> population_estimate_rank = १२०वां| population_estimate_year = २०२६| population_census_rank = | population_census = | population_census_year = | population_density_km2 = १५.v| population_density_sq_mi = ३८| <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> population_density_rank = २१३वां| GDP_PPP_year =२०१७| GDP_PPP = $३७७,१trillion{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_PPP_rank = ४६वां| GDP_PPP_per_capita = $७०,६६५{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_PPP_per_capita_rank = ४वां| GDP_nominal_year =२०१७| GDP_nominal = $३९१.९५९trillion{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_nominal_rank = २२वां| GDP_nominal_per_capita =$७३,४५०{{Sfn|International Monetary Fund}}| GDP_nominal_per_capita_rank =३वां| Gini =२३.५ |Gini_rank =१वीं |Gini_year =२०१४| HDI_year = २०२२| HDI = {{Increase}}०.९६६<ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref>| HDI_rank = २| HDI_category = | sovereignty_type = [[Independence]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Unification of Norway|Unification]]| established_date1 = [[Battle of Hafrsfjord|८७२]]| established_event2 = [[Constitution of Norway|Constitution]]| established_date2 = १७ May १८१४| established_event3 = Dissolution of union with Sweden| established_date3 = ७ June १९०५| |currency =[[Norske kroner]] ({{NOK}}) |currency_code =NOK |country_code =NO |time_zone = [[Central European Time|CET]] <!-- १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ ० 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 --> |utc_offset = +१ |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +२ |date_format = dd.mm.yyyy |drives_on = right |calling_code =[[Telephone numbers in Norway|४७]] |cctld = [[.no]] (Internet) }} '''नार्वे''' यूरोपमहाद्वीपे कश्चन देश: अस्‍ति। नॉर्वेदेशः यूरोपस्य उत्तरद्वीपसमूहे स्थितः अस्ति, उत्तरयुरोपदेशस्य सुन्दरतमदेशेषु अन्यतमः अस्ति । अयं लपलैण्ड्, पर्वतः (fjords) प्रकृतिसौन्दर्यं च इति प्रसिद्धम् अस्ति । (NATO- Northern Atlantic Treaty Organisation) इत्यस्य संस्थापकानाम् एकः अस्ति तथा च अस्मिन् सक्रियः भागीदारः अस्ति । द्वितीयविश्वयुद्धे जर्मनीदेशेन अस्य विलीनीकरणं कृत्वा कतिपयवर्षपर्यन्तं तस्य शासनं कृतम् । यत्किमपि वर्षं यावत् स्वतन्त्रदेशत्वेन विद्यते । == External links == * [http://www.norway.info Norway.info] - Norway - the official site * [http://english.norge.no Norge.no] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925182812/http://english.norge.no/ |date=2004-09-25 }} - Official governmental portal * [http://www.stortinget.no/english Stortinget] - Official site of the Storting (Parliament) * [http://www.odin.dep.no/odin/engelsk/index-b-n-a.html Odin.dep.no] - Information from the Government and the Ministries * [http://www.kongehuset.no/default.asp?lang=eng Kongehuset] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020802074151/http://www.kongehuset.no/default.asp?lang=eng |date=2002-08-02 }} - Official site of the Royal House * [http://www.norway.org norway.org] - Official website for the Norwegian Embassy in Washington, DC * [http://www.ssb.no/english/ Statistic Norway] * [http://norgeskart.no/?sok=g#5/378604/7226208 Map of Norway searchable down to each house!] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] == टिप्पणी == <references> </references> 5zhezqurqmq8vasges9fwr5ncr3lr1r 0 4273 500339 499004 2026-09-01T07:21:31Z Ganesh Paudel 6561 500339 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| name = काष्ठमण्डपम् | other_name = कान्तिपुरमहानगरम् | native_name = येँ देय्‌ <!-- in the native language Nepal Bhasa, please don't change to other names in Nepali or Hindi --> | settlement_type = नेपालदेशस्य मुख्यराजधानीनगरम् <!--For Town or Village (Leave blank for the default City) --> | motto = जिउ पौरख, जिउ गौरव, जिउ येँ | image_skyline = Kathmandu sites collage.jpg | imagesize = 300px | image_caption = उपरिष्टात् क्रमेण काष्ठमण्डपक्षेत्रस्य एकैकंकृत्य कलाः । काष्ठमण्डपदरवारक्षेत्रे अवस्थितः वालाजु एवं देगुतलेजुमन्दिरम् (दायाँ), [[पशुपतिनाथमन्दिरम्]] (बायाँ), [[बौद्धनाथः|बौद्धनाथस्तुप]](दायाँ), [[स्वयम्भूनाथमन्दिरम्]] (दायाँ), [[सिंहदरवारम्]], [[बागमती नदी]], [[बूढानीलकण्ठमन्दिरम्|बूढानीलकण्ठ]] | image_map = NepalKathmanduDistrictmap.png | mapsize = 300px | map_caption = | pushpin_map = Nepal | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Location in Nepal | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location -->| subdivision_type = [[देशाः|देशः]] | subdivision_name = {{flag|Nepal}}<!--the name of the country--> | subdivision_type1 = विकासक्षेत्रम् | subdivision_name1 = मध्यमाञ्चलम् | subdivision_type2 = [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|अञ्चलम्]] | subdivision_name2 = [[बागमती अञ्चलम्]] | subdivision_type3 = [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name3 = [[काठ्माण्डू]] | subdivision_type4 = मानवविकाससूचकाङ्कः | subdivision_name4 = {{increase}} ०.६५० <span style="color:#fc5;"> मध्यम</span> <ref>{{Cite web |title=An Overview of the Central Development Region (CR) |url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/0865FF03B159B9C1C1257980002F2D30/$file/Nepal_Central_Region_Overview_Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202202326/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/0865FF03B159B9C1C1257980002F2D30/$file/Nepal_Central_Region_Overview_Paper.pdf |archive-date=2012-02-02 |accessdate=2026-02-05 |website=www.internal-displacement.org}}</ref> <!-- Politics -->| government_footnotes = | leader_title = प्रमुखकार्यकारी अधिकृतः | leader_name = लक्षमणोsर्यालः | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = स्थापना<!-- Settled --> | established_date = ईशा पुर्वा ९०० तमेब्दे <ref name="History">{{cite web| accessdate=16 May 2010| url = http://www.kathmandu.gov.np/index.php?cid=4&pr_id=4|title=History}}</ref> | established_title2 = <!-- Incorporated --> | established_date2 = <!-- Area --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = ५०.६७ <!-- Population -->| population_as_of = २०१२ | population_footnotes = | population_note = जनसंख्या | population_total = ९,७५,४६३<ref>{{cite web|title=National Population Census 2011|url=http://census.gov.np/|publisher=National Planning Commission Secretariat, Central Bureau of Statistics (CBS), Government of Nepal|month=September|year=2011|accessdate=2015-02-08|archive-date=2012-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/|deadurl=yes}}</ref> | population_density_km2 = | population_metro = | population_density_metro_km2 = <!-- General information --> | timezone = [[नेपालदेशस्य प्रामाणिकः समयः|नेपालसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 27 | latm = 42 | latNS = N | longd = 85 | longm = 20 | longEW = E | coordinates_display = title | coordinates_type = type:city_region:NP | elevation_footnotes = | elevation_m = 1400 <!-- Area/postal codes & others -->| postal_code_type = पोस्टल कोड | postal_code = 44600 (GPO), 44601, 44602, 44604, 44605, 44606, 44608, 44609, 44610, 44611, 44613, 44614, 44615, 44616, 44617, 44618, 44619, 44620, 44621 | area_code = ०१ | website = [http://www.kathmandu.gov.np/ आधिकारिकं अन्तर्जालम्] | footnotes = }} '''काष्ठमण्डपः '''(नेपाली काठमाडौं) [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] राजधानी नगरम् अस्ति । उपदशलक्षाः अत्र निवसन्ति । नेपालस्य महत्तमनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन् महानगरे ललितपुर-भक्तपुरनामिके भगिनिनगरे स्त । बहवः लघूनि नगराणि सन्ति । इदं नगरं नेपालस्य केन्द्रभागे १४०० मीटर्मिते कंसाकारिकायाम् उपत्यकायां शिवपुरि-फूल्चौक्-नागार्जुन-चन्द्रगिरिशिखराणां मध्ये विद्यते । काठ्माण्डूनगरं - काठ्माण्डू, ललितपुरम्, भक्तपुरम् इत्येतैः त्रिभिः मण्डलैः युक्तः अस्ति । देशे अत्यधिका जननिबिडता अत्रैव दृश्यते । पञ्चदशांशात्मिका जनसङ्ख्या विद्यते । काठ्मण्डू नेपालस्य राजधानीमात्रं न, इदं केन्द्रभागस्य (मध्यमाञ्चलस्य) प्रमुखकेन्द्रं वर्तते । केन्द्रभागः - भागमती, नारायणी, जनकपुरम् इत्येतैः त्रिभिः विभागैः युक्तः वर्तते । तस्मिन् काठ्मण्डू भागमतिविभागे अन्तर्भवति । जनाः हिन्दुधर्मस्य बौद्धमतस्य च अवलम्बिनः दृश्यन्ते अधिकतया । नेपालीभाषा बहुभिः उपयुज्यमाना भाषा । शिक्षितैः आङ्ग्लभाषा अवगम्यते । ९८% जनाः अक्षरज्ञाः सन्ति । 'युनेस्को'संस्थया काठ्मण्डु-उपत्यका (काठ्मण्डु-ललितपुर-भक्तपुरश्च) जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन परिगणिता अस्ति । ==नामनिष्पत्तिः== 'काठ्मण्डु' इत्येतत् नाम 'काष्ठमण्डप' इत्यतः निष्पन्नम् । 'मरुसत्तल ' इत्यपि प्रसिद्धम् इदं विशिष्टं मन्दिरं राजा लक्ष्मीनरसिङ्गमल्लेन १५९६ तमे वर्षे निर्मितम् । अट्टद्वयात्मकम् इदं समग्रं मन्दिरं काष्ठेन एव निर्मितम् अस्ति । इदं नगरं 'कान्तिपुरम्' इत्यपि निर्दिश्यते स्म । 'कान्तिः' इत्येतत् लक्ष्माः अपरं नाम । [[File:Kasthamandap.jpg|thumb|left|काष्ठमण्डपम्]] ==इतिहासः== पुरातत्त्वज्ञैः काठ्मण्डुप्रदेशे कृतेन गवेषणेन प्राचीनसंस्कृतेः अवशेषाः प्राप्ताः सन्ति । तेषु अन्यतमः अस्ति मालिगान्प्रदेशे दृष्टा क्रि श १८५ तमे वर्षे निर्मिता प्रतिमा । धण्डोचैत्ये कृतात् खननात् ब्राह्मीलिप्या युक्ता काचित् इष्टिका प्राप्ता अस्ति । इयं २००० वर्षप्राचीना इति विश्वस्यते पुरातत्त्वज्ञैः । [[File:Medbud BuddhaManjushri.jpg|thumb|right|मञ्जुश्री-बोधिसत्त्वः]] ===प्राचीनेतिहासः=== काठ्मण्डुनगरस्य प्राचीनेतिहासः पुराणसम्बद्धः । स्वयम्भूपुराणानुगुणम् इदं नगरं पूर्वं 'नागदहः' नामकः सरः आसीत् । इदं सरः मञ्जुश्री शुष्कीकृत्य तत्र मञ्जुपत्तनं निर्मितवती । तस्य राजा आसीत् धर्माकरः । नेपालीयानां वंशवृक्षस्य अध्येता गोपालराज् वन्सवली वदति यत् लिचचाविनां शासनात् पूर्वं इदं मण्डलं गोपालः, महिष्पालाः, आभिराः, किराताश्च अशासन् इति । प्राचीनोल्लेखाः अत्यल्पाः उपलभ्यन्ते । ===मध्यकालीनेतिहासः=== अस्मिन् समये काठ्मण्डुनगरस्य शासकाः आसन् लिच्छविजनाः मल्लाश्च । नगरस्य वर्धनम् अस्मिन् काले एव अधिकतया जातम् । बहवः ऐतिहासिकानि मन्दिराणि, आश्रमाः भवनानि च अस्मिन् एव काले निर्मितानि । इदं नगरं भारत-चीनदेशयोः वाणिज्यस्य केन्द्रभूतम् आसीत् । लिच्छवियुगे इदं नगरं द्विधा विभक्तम् आसीत् - कोलिग्राम् (यम्बु/थःने) दक्षिण-कोलिग्राम् (येङ्गाल्/क्वःने) च इति । अग्रे गुणकमदेव एतद्वयं संयोज्य मञ्जुश्रीस्य खड्गाकारकं नगरं निर्मितवान् । नगरं परितः अष्ट मातृका सहितं सेनावासाः रचिताः आसन् । अजिमाः एतेषां नायकाः आसन् । नगरं सम्पदः देव्याः कान्ते नाम्ना कान्तिपुरम् इति नामाङ्कितम् आसीत् । मानगृह-कैलासकूटभवन-भद्रादिवासभवन-इत्यादीनां भवनानाम् उल्लेखः कृताः दृश्यन्ते तदानीन्तनैः यात्रिकैः संन्यासिभिश्च । सप्तमशतकस्य लिच्छविराजस्य अंशुवर्मणः प्रासादस्य कैलासकूटभवनस्य उल्लेखः प्रसिद्धेन चैनीयात्रिकेण झुवाङ्ग्जाङ्गेन कृतः दृश्यते । अग्रे मल्लयुगः आरब्धः । तदा काठ्मण्डु - कान्तिपुर-ललितपुर-भक्तपुर-कीर्तिपुरनामकैः चतुर्भिः नगरैः युक्तम् आसीत् । एतेषां मण्डलानां मध्ये कला-शिल्प-वाणिज्यादिषु विषयेषु महती स्पर्धा भवति स्म इत्यनेन सर्वत्र महती प्रगतिः दृष्टा । विविधाः कलाविदः कलाप्रचाराय देशे विदेशे च बहु अटन्ति स्म । एषियाखण्डस्य बहुत्र तैः कलाप्रचारः कृतः । सार्वजनिकभवनानां, मन्दिराणां निर्माणे, नीतिसंहितायाः सज्जीकरणे, नाटकादीनां लेखने, जनसम्मर्दप्रदेशेषु तस्य प्रदर्शने च स्वयं राजानः एव आसक्तिं प्रदर्शयन्ति स्म । राज्ञः प्रतापमल्लस्य शिलालेखेषु भारत-टिबेट्-चैना-पर्शिया-युरोप्-इत्यादिभ्यः देशेभ्यः प्राप्तानि चिन्तनानि उल्लिखितानि दृश्यन्ते । तन्त्राख्यान, हरमेखला (वैद्यकीयम्), मूल्देवशशिदेव (धर्मः), अमरकोशः इत्यादयः ग्रन्थाः अस्मिन् युगे एव रचिताः । अस्मिन् युगे निर्मितानि प्रसिद्धानि भवनानि - कठ्मण्डु दर्बार् स्क्वेर्, पाटन् दर्बार् स्क्वेर्, भक्तपुर् दर्बार् स्क्वेर्, कीर्तिपुरस्य भूतपूर्व दर्बार्, न्यातपोल, कुम्भेश्वर, कृष्णमन्दिरं च । ===आधुनिकेतिहासः=== मल्लशासनात् अनन्तरं गोखसाम्राज्यस्य उदयः आधुनिकयुगस्य आरम्भकालः । काठ्माण्डु तेषां राजधानी आसीत् । नव-अट्टयुक्तं बसन्तपुरभवनम् इत्यादीनि नेपालीशिल्पकलायुक्तानि नूतनानि भवनानि निर्मितानि । प्रतिवेशिदेशैः सह जातात् निरन्तरयुद्धात् वाणिज्यं कुण्ठितं जातम् । ग्रेट्ब्रिटन्देशस्य विरुद्धं फ्रान्स्देशेन सह भीमसेनथापेन कृतस्य सन्धेः कारणतः नूतनसेना व्यवस्थापिता जाता । ब्रिटीश्विरुद्धनीतिः ब्रिटीश्परं जातं राणस्य शासनकाले । तदा एव विदेशीशिल्पकलायाः प्रगतिः अत्र दृष्टा । अस्य कालस्य प्रमुखानि भवनानि सन्ति - सिंहदर्बार्, कैसर्महल्, शीतल्निवास्, प्राचीननारायणहितिप्रासादः च । 'न्यूरोड्' इत्येषः अस्मिन् युगे निर्मितः आधुनिकवाणिज्यमार्गः । ==भूगोलम्== काठ्मण्डुनगरं काठ्मण्डु-उपत्यकायाः वायव्यदिशि विद्यते । अस्य विस्तारः अस्ति ५०.६७ चतरस्रकिलोमीटर्मितम् । समुद्रतीरात् सामान्यम् औन्नत्यं विद्यते १३५० मीटर्मितम् । नगरस्य दक्षिणभागे ललितपुरम्, नैरुत्यदिशि कीर्तिपुरम्, पूर्वदिशि मध्यपुरम्, अन्यासु दिक्षु विविधाः ग्रामाः विद्यन्ते । नगरे अष्ट नद्यः प्रवहन्ति यासु बागमती, विष्णुमती, धोबिखोला, मनोहरा, हनुमन्त्, तुकुचा च मुख्याः सन्ति । एतासां नदीनाम् उगमस्थानरूपाः पर्वताः १५००-३००० मीटर्मिते औन्नत्ये विद्यन्ते । अत्र अधिकतया ओक्, एल्म्, बीच्, मापल् वृक्षाः दृश्यन्ते । नेपालदेशे पञ्च विभिन्नवातावरणयुक्ताः प्रदेशाः निर्दिष्टाः सन्ति । तेषु काठ्मण्डु-उपत्यका उष्णवातावरणयुक्तः (१२००-२३०० मीटर्-औन्नत्यम्) प्रदेशः इति निर्दिश्यते यत्र वातावरणं हितकरं भवति । उष्णकाले अत्र २८^०-३०^० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । शैत्यकाले १०.१^० सेण्टिग्रेड्मितम् उष्णं भवति । ==आर्थिकता== भारत-टिबेट्देशयोः मार्गे काठ्मण्डुनगरस्य वाणिज्यं वर्धितम् । टिबेट्नगरे लासायां तेषां वाणिज्यं प्रसिद्धम् आसीत् । तेषाम् अन्याः वृत्तयः नाम कृषिः, काष्ठकार्यम्, वयनम्, कौलालं च । नेपालीयलोक्तकागदस्य पश्मिनाराङ्कवाणां च वाणिज्याय काठ्मण्डु प्रसिद्धं वर्तते । नेपालस्य औद्योगिक-वाणिज्यकेन्द्रमस्ति काठ्मण्डु । इदं बहूनां संस्थानां वित्तकोषाणां सङ्घटनानां च मुख्यकेन्द्ररूपेण विद्यते । नगरस्य आर्थिकतायां वाणिज्यस्य २१%, उत्पादनस्य १९%, कृषेः ९%, शिक्षणस्य ६%, परिवहनस्य ६%, उपाहारमन्दिरस्य ५% भागः भवति । नेपालस्य धनिकाः बहवः अत्र यद्यपि निवसन्ति नगरस्य अधिकांशाः जनाः निर्धनाः सन्ति । {{Wide image|Kathmandu Valley panorama.jpg|900px|स्वयम्भुनाथचैत्यात् काठ्मण्डु-उपत्यकायाः मनोहरं दृश्यम्}} ==प्रवासोद्यमः== नेपालदेशे प्रवासोद्यमः १९५० तमे वर्षे आरब्धः । ततः देशस्य राजनैतिकी स्थितिः सम्पूर्णतया परिवर्तिता । जगता सह सम्बन्धः आरब्धः । १९५६ तमे वर्षे वैमानिकव्यवस्था आरब्धा, काठ्मण्डु-राक्सर्-एतयोः मध्ये राष्ट्रियमुख्यमार्गः निर्मितः । नेपालदेशः अन्तर-राष्ट्रिय-प्रवासोद्यमसंस्थासु सदस्यत्वं प्राप्नोत् । नगरस्य अधिकांशानां जनानां प्रवासोद्यमः एव जीविका । हिन्दु-बौद्ध-यात्रिणः अत्रत्यानि पशुपतिनाथ, कैलासनाथ-महादेव-प्रतिमा(जगतः अत्युन्नतः शिवमूर्तिः), स्वयम्भुनाथ, बौद्धनाथ, बुधनीलकण्ठ-इत्यादीनां स्थलानां दर्शनाय आगच्छन्ति । यात्रिणां सङ्ख्या निरन्तरं वर्धमाना दृश्यते । हिमालयस्य प्राकृतिकसौन्दर्यं देशस्य वैभवपूर्णा सांस्कृतिकी सम्पत्तिश्च अस्य उद्यमस्य यशस्वितायै प्रमुखाः हेतवः । ==सर्वकारः पौरव्यवस्था च== काठ्मण्डुमहानगरं पञ्चधा विभक्तम् अस्ति - केन्द्र-पूर्व-उत्तर-नगर-पश्चिमभागाः इति । पौरशासनाय नगरमिदं ३५ निर्वहणपाल्यत्वेन विभक्तम् । नगरपालिकायाः निर्वहणाय १७७ निर्वाचितसदस्याः २० नियुक्तसदस्याः च भवन्ति । वर्षे द्विवारम् अस्याः गोष्ठी प्रचलति यस्याम् अभिवद्ध्यै अपेक्षिताः निर्णयाः स्वीकरिष्यन्ते । [[File:Newari_Girls.jpg|right|thumb|left|नेवारिजनाः]] ==जनसङ्ख्या== अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति ६,७१,८४६ (२००१ जनगणतेः आधारेण) । पूर्वारभ्य नेवारजनाः अत्र अधिकाः सन्ति । ९,१५,०७१ - २०११ तमे वर्षे । १३,१९,५९७ जनसङ्ख्या भवेत् इति ऊह्यते २०२१ तमे वर्षे । जनसङ्ख्यायाः वर्धनानुगुणं भूविस्तारः अपि चिन्त्यमानः अस्ति । ==संस्कृतिः== [[File:Stone carving in Kathmandu.jpg|thumb|upright|शिल्पकलाकृतिः]] ===कलाः=== काठ्मण्डु-उपत्यका कला-शिल्पकलानाम् आगारम् इति उच्यते । काष्ठ-शिला-धातु-इत्यादिभिः निर्मिताः शिल्पकलाः मन्दिरेषु, स्तूपेषु, चैत्यासु, प्रासादेषु च दृश्यन्ते । देवतानां कलाकृतयः मार्गेषु, गृहेषु च दृश्यन्ते । एताः कलाः बहु पूर्वारभ्य विद्यते स्म चेदपि जगति तस्य प्रसारः १९५० तमवर्षात् अनन्तरं जगतः कृते देशस्य द्वाराणि यदा उद्घाटितानि तदा एव जातः । ===सङ्ग्रहालयाः=== दि न्याषनल् सङ्ग्रहालयः, दि न्याचुरल् हिस्टरि सङ्ग्रहालयः, हनुमन्धोक-प्रासाद-समुच्चयः, कैसर्-ग्रन्थालयः, दि पटान् सङ्ग्रहालयः, राष्ट्रिय-कलाशाला, नेपाल्-फैन्-आर्ट्-ग्यालरि, नेपाल्-आर्ट्-कौन्सिल्-ग्यालरि इत्यादयः काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः केचन सङ्ग्रहालयाः । ===सङ्गीतम्=== नेपालदेशे काठ्मण्डु सङ्गीतनृत्यानां केन्द्रं वर्तते । 'गुन्ला' इत्येषः साम्प्रदायिकः सङ्गीतोत्सवः । नेवारसङ्गीतस्य उगमस्थानमस्ति काठ्मण्डुनगरम् । नेपाले विद्यमानाः सर्वे सङ्गीतप्रकाराः अत्र द्रष्टुं शक्याः । १९७० तमे वर्षे बहवः हिप्पिजनाः अत्र आगत्य राक् राल् सङ्गीतस्य परिचयम् अकारयन् । ==धर्मः== [[File:Hanuman Dhoka1.jpg|right|thumb|left|हनुमान्धोकामन्दिरम्]] ===हिन्दुधर्मः=== काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः बहवः देवालयाः अतीव प्राचीनाः विद्यन्ते । पशुपतिनाथदेवालयः, चाङ्गुनारायणदेवालयः (प्राचीनतमः), काष्ठमण्डपं च प्रमुखानि सन्ति । बज्रयोगिनीदेवालयः, दक्षिणकालीदेवालयः, गुह्येश्वरीदेवालयः, शोभाभगवतीमन्दिरं च अन्ये देवालयाः । काठ्मण्डुनगरे प्रवहति बागमतिनदी हिन्दुभिः बौद्धैः च पवित्रा मन्यते । ===बौद्धधर्मः=== [[File:IMG 0361 Kathmandu Bodnath.jpg|right|thumb|बौद्धनाथः]] काठ्मण्डु, तत्र विद्यमानाः स्तूपाः च नेवार्-टिबेटन्-बौद्धानां महत्त्वपूर्णाः सन्ति । बौद्धमतं संस्कृतेन आचर्यते इति निर्देष्टुं योग्यम् एकमेव स्थलं नाम काठ्मण्डु । अत्रत्यौ राजकुमारी भृकुटी-कलाकारः अरनिको च टिबेट्देशे बौद्धमतस्य प्रचारकार्ये बहु प्रमुखं पात्रम् अवहताम् । शाक्यमुनिवंशजाः अत्रैव न्यवसन् इति विश्वस्यते । १९६० तमात् वर्षात् शाश्वत-टिबेटीयबौद्धानां सङ्ख्या अवर्धत । ५० बौद्धविहाराः वर्तन्ते । अन्ताराष्ट्रिय-बौद्ध-अकाडमि, कोपन्-विहारः, अमिताबविहारः, थार्लाम्-विहारश्च उल्लेखार्हाः । ===अन्यानि मतानि=== सिक्खजनानां गुरुद्वारं कुपुण्डोल्प्रदेशे विद्यते । काठमण्डु-उपत्यकायां ३०० बहैमतस्य बहामन्दिराणि विद्यन्ते । ४.२% जनाः यवनाः सन्ति । क्रैस्तानां सङ्ख्या अत्यल्पा - ०.४५% । तथापि काठ्मण्डुनगरे एव १७० क्रैस्तमन्दिराणि वर्तन्ते । [[File:Dasarath Rangasala Stadium.jpg|thumb|right|दशरथ-रङ्गसाल-क्रीडाङ्गणम्]] ==क्रीडाः== पादकन्दुकक्रीडा, क्रिकेट्क्रीडा च युवानां प्रिया वर्तते । आल्-नेपाल्-फुट्बाल्-असोसियेषन्-इत्यस्य मुख्यः कार्यालयः काठ्मण्डुनगरे वर्तते । दशरथ-रङ्गसाल-क्रीडाङ्गणम् अन्ताराष्ट्रिय-पादकन्दुक-क्रीडाङ्गणं वर्तते । क्रिकेट्क्रीडा युवानां बहु प्रिया जायमाना अस्ति । कीर्तिपुरे अन्ताराष्ट्रिय-क्रिकेट्-क्रीडाङ्गणं वर्तते । ==बाह्यशृङ्खला== * [http://www.oopslite.com/project/digitalkathmandu.html Digital Kathmandu 3d flyer navigator software by OOPSLite Technologies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119120041/http://www.oopslite.com/project/digitalkathmandu.html |date=2012-01-19 }} * [http://www.asianart.com/articles/jaya/index01_12.html A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varma-, AD 184/185 Kathmandu, Nepal]. * [http://www.asianart.com/articles/jaya/index.html A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varman, AD 185. Kathmandu, Nepal] Updated but shortened version of previous entry * [http://www.flickr.com/photos/ghintang/sets/72157622848750032/ Kathmandu Sights and Scenes] * [http://www.kathmanduhotel-link.com/destination_guide Kathmandu Destination Guide from whl.travel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522052512/http://www.kathmanduhotel-link.com/destination_guide |date=2010-05-22 }} * [http://www.NepaloPedia.com/default.aspx?TOUR=DurbarSquare/Virtual Tour of Nepal] * [http://www.thecosmosphere.com/hippies-kathmandu/ Hippies in Kathmandu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224072343/http://www.thecosmosphere.com/hippies-kathmandu/ |date=2012-02-24 }} * [http://www.thecosmosphere.com/gateway-to-himalaya/ Vintage footage of Kathmandu]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kathmandu.im/ I am Kathmandu]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Directory of Places in the Kathmandu Valley {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] gucz0fv7gy1oydcsvg4jzffov2srnkj 10 37176 500338 344661 2026-09-01T07:19:45Z Ganesh Paudel 6561 नूतन प्रशासनिक विभाजनानुसारं अद्यावधिकं कृतम् 500338 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुर मण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] * [[धनकुटा मण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाम मण्डलम्|इलाम]] * [[झापा मण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङ मण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङ मण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गा मण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथर मण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभा मण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बु मण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरी मण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङ मण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुम मण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुर मण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारा मण्डलम्|बारा]] * [[पर्सा मण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहट मण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरी मण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहा मण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषा मण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरी मण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाही मण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुली मण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछाप मण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखा मण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुर मण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुर मण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलान्चोक मण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] * [[धादिङ मण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोट मण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोक मण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवा मण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुर मण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवन मण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखा मण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँ मण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जा मण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङ मण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्की मण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङ मण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वत मण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङ मण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दी मण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङ मण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुर मण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देही मण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तु मण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पा मण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँची मण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मी मण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङ मण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठान मण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पा मण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँके मण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दिया मण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुम मण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेत मण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यान मण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेख मण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोट मण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पा मण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्ला मण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोट मण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगु मण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्ला मण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुम मण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलाली मण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटी मण्डलम्|डोटी]] * [[अछाम मण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरा मण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङ मण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुर मण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरा मण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडी मण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुला मण्डलम्|दार्चुला]] }} d622imap845xhtx2woswfg6ca3yesn6 500340 500338 2026-09-01T07:22:38Z Ganesh Paudel 6561 500340 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुर मण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] * [[धनकुटा मण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाम मण्डलम्|इलाम]] * [[झापा मण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङ मण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङ मण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गा मण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथर मण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभा मण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बु मण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरी मण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङ मण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुम मण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुर मण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारा मण्डलम्|बारा]] * [[पर्सा मण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहट मण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरी मण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहा मण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषा मण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरी मण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाही मण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुली मण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछाप मण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखा मण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुर मण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुर मण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलान्चोक मण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] * [[धादिङ मण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोट मण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोक मण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवा मण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुर मण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवन मण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखा मण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँ मण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जा मण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङ मण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्की मण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङ मण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वत मण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङ मण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दी मण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङ मण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुर मण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देही मण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तु मण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पा मण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँची मण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मी मण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङ मण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठान मण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पा मण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँके मण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दिया मण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुम मण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेत मण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यान मण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेख मण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोट मण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पा मण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्ला मण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोट मण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगु मण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्ला मण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुम मण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलाली मण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटी मण्डलम्|डोटी]] * [[अछाम मण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरा मण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङ मण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुर मण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरा मण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडी मण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुला मण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] 5x1ex7wsmj6jt5p64pyouz978qmlzf1 500344 500340 2026-09-01T10:50:33Z Ganesh Paudel 6561 वर्तनी 500344 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुर मण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] * [[धनकुटा मण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङ मण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङ मण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गा मण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभा मण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बु मण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरी मण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङ मण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुम मण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुर मण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारा मण्डलम्|बारा]] * [[पर्सा मण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहट मण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरी मण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहा मण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषा मण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरी मण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाही मण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुली मण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछाप मण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखा मण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुर मण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुर मण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलान्चोक मण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] * [[धादिङ मण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोट मण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोक मण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवा मण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुर मण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवन मण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखा मण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँ मण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जा मण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङ मण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्की मण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङ मण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वत मण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङ मण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दी मण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङ मण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुर मण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देही मण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तु मण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पा मण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँची मण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मी मण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङ मण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठान मण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पा मण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँके मण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दिया मण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुम मण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेत मण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यान मण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेख मण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोट मण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पा मण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्ला मण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोट मण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगु मण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्ला मण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुम मण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलाली मण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटी मण्डलम्|डोटी]] * [[अछाम मण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरा मण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङ मण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुर मण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरा मण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडी मण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुला मण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] qewplgufzb6wm1n07j5omxe3rhngwok 500345 500344 2026-09-01T10:51:19Z Ganesh Paudel 6561 500345 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुर मण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]] * [[धनकुटा मण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङ मण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङ मण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गा मण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभा मण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बु मण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरी मण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङ मण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुम मण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुर मण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारामण्डलम्|बारा]] * [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहट मण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरी मण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहा मण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषा मण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाही मण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुली मण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखा मण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुर मण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुर मण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलान्चोक मण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] * [[धादिङ मण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोट मण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोक मण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवा मण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुर मण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवन मण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखा मण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँ मण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जा मण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङ मण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्की मण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङ मण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वत मण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङ मण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दी मण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङ मण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुर मण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देही मण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तु मण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पा मण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँची मण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मी मण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङ मण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठान मण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पा मण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँके मण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दिया मण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुम मण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेत मण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यान मण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेख मण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोट मण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पा मण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्ला मण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोट मण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगु मण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्ला मण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुम मण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलाली मण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटी मण्डलम्|डोटी]] * [[अछाम मण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरा मण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङ मण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुर मण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरा मण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडी मण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुला मण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] 4hkk9qtyzii3l7y1rezqg0i3b99vnda 500346 500345 2026-09-01T10:53:07Z Ganesh Paudel 6561 500346 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुर मण्डलम्(नेपाल)|भोजपुर]] * [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गा मण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बु मण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरी मण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङ मण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुम मण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुर मण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारामण्डलम्|बारा]] * [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहट मण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरी मण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहा मण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषा मण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाही मण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुली मण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखा मण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुर मण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुर मण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलान्चोक मण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] * [[धादिङ मण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोट मण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोक मण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवा मण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुर मण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवन मण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखा मण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँ मण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जा मण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङ मण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्की मण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङ मण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वत मण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङ मण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दी मण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङ मण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुर मण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देही मण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तु मण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पा मण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँची मण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मी मण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङ मण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठान मण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पा मण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँके मण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दिया मण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुम मण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेत मण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यान मण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेख मण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोट मण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पा मण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्ला मण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोट मण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगु मण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्ला मण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुम मण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलाली मण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटी मण्डलम्|डोटी]] * [[अछाम मण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरा मण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङ मण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुर मण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरा मण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडी मण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुला मण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] earyrr3jl3qjvuyzm2ru09zceycvuwu 500347 500346 2026-09-01T10:55:21Z Ganesh Paudel 6561 वर्तनी प्रशोधितम् 500347 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुरमण्डलम्(नेपाल)|भोजपुर]] * [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारामण्डलम्|बारा]] * [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलान्चोक मण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] * [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङमण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] * [[अछाममण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] okshp3umn77e3w8nr3m8nkwwhqwet3r 500350 500347 2026-09-01T10:59:49Z Ganesh Paudel 6561 500350 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुरमण्डलम्(नेपाल)|भोजपुर]] * [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारामण्डलम्|बारा]] * [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] * [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङमण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] * [[अछाममण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] 10araoyz75vklekxeu3mniq82499d1d 500351 500350 2026-09-01T11:01:04Z Ganesh Paudel 6561 500351 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]] * [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारामण्डलम्|बारा]] * [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] * [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङमण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] * [[अछाममण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] ci2ywei43h7xlszu44qp91j2278x7q6 500356 500351 2026-09-01T11:04:13Z Ganesh Paudel 6561 500356 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = नेपालका प्रदेश तथा मण्डलानि | title = [[नेपालम्]] प्रशासनिक विभाजन | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = {{portal|नेपालम्}} | group1 = [[कोशी प्रदेश]] | list1 = * [[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]] * [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]] * [[इलाममण्डलम्|इलाम]] * [[झापामण्डलम्|झापा]] * [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]] * [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] * [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]] * [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]] * [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]] * [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]] * [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] * [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]] * [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]] * [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] | group2 = [[मधेश प्रदेश]] | list2 = * [[बारामण्डलम्|बारा]] * [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]] * [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]] * [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]] * [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]] * [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] * [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] * [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] | group3 = [[बागमती प्रदेश]] | list3 = * [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] * [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] * [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]] * [[काष्ठमण्डप|काष्ठमण्डप]] * [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] * [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]] * [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलाञ्चोक]] * [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] * [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] * [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] * [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]] * [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]] * [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] | group4 = [[गण्डकी प्रदेश]] | list4 = * [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] * [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] * [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] * [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] * [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] * [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]] * [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] * [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]] * [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] * [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]] * [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] | group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]] | list5 = * [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] * [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] * [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] * [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] * [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]] * [[दाङमण्डलम्|दाङ]] * [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]] * [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]] * [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] * [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]] * [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] * [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] | group6 = [[कर्णाली प्रदेश]] | list6 = * [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] * [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] * [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] * [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]] * [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] * [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] * [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] * [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] * [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]] * [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]] | group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]] | list7 = * [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] * [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] * [[अछाममण्डलम्|अछाम]] * [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] * [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]] * [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] * [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] * [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] * [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] }} [[category:नेपालदेशः]] 481awpobss0hky68doyi3zf8571e1q4 0 37842 500352 373672 2026-09-01T11:01:54Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[ओखलढुंगामण्डलम्]] पृष्ठं [[ओखलढुङ्गामण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 373672 wikitext text/x-wiki '''ओखलढुंगामण्डलम्''' एतत् नेपालदेशस्य पुर्वाञ्चलविकासक्षेत्रस्य विकटपर्वतीयेषु मण्डलेषु इदं अन्यतमं मण्डलं अस्ति । {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] c7cyyf3ddlyvrj553ygu3e6dxwyp4qs 0 37843 500354 422226 2026-09-01T11:02:59Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सोलुखुम्बुमण्डल्]] पृष्ठं [[सोलुखुम्बुमण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 422226 wikitext text/x-wiki [[File:Solukhumbu7.JPG|thumb|सोलुखुम्बुमण्डल हिमाली मार्ग]] '''सोलुखुम्बुमण्डल्''' नेपालदेशस्य पुर्वाञ्चलविकासक्षेत्रस्य सगरमाथा अञ्चलस्य उत्तरभागे विद्यमानं एकं हिमगिरीयुक्तं एकं पर्वतीय मण्डलं अस्ति । ==इदमपि अवलोक्यताम्== {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] a6y1b8o5vh99d0khqe45ihq4576lsgw 0 39827 500348 373770 2026-09-01T10:58:11Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[काभ्रेपलाञ्चोमण्डलम्]] पृष्ठं [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 373770 wikitext text/x-wiki '''काभ्रेपलाञ्चोकमण्डल्''' [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] बागमती अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते । ==विवरणम्== ==अत्रापि दर्शनीयम् == {{ नेपालदेशस्य मण्डलानि}} ==आधाराः== {{reflist}} ==बाह्यानुबंधाः== [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] k43n0haeoe80cwaoet7rkol3zc2484l 0 41493 500328 483912 2026-09-01T05:40:41Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500328 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |name = विद्यादेवी भण्डारी |image = |imagesize = 250px |alt = |order = |office = राष्ट्रपतिः |vicepresident = |term_start = २९ अक्टोबर २०१५ |term_end = |predecessor = [[रामवरण यादव]] |successor = |jr/sr2 = |state2 = |term_start2 = |term_end2 = |predecessor2 = |successor2 = |state_senate3 = |state3 = |district3 = |term_start3 = |term_end3 = |predecessor3 = |successor3 = |birth_date= {{Birth date and age|1961|06|19}} |birth_place = [[भोजपुर जिल्ला (नेपाल)|भोजपुर]] [[मानेभञ्ज्याङ, भोजपुर|मनेभञ्ज्याङ]] [[नेपाल]] <ref name="bidya">[http://ujyaaloonline.com/news/49596/?view=fullsite उज्यालो नाईटी]</ref> |death_date= |death_place = |party = [[एमाले]] |spouse = [[मदन भण्डारी]] |children = २ उषाकिरण भण्डारी<br/>निशाकुशुम भण्डारी <ref name="bidya"/> |residence = |alma_mater = |religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दु]] |signature = |signature_alt = |website = |footnotes = |primeminister= [[खड्गप्रसाद ओली]] }} ''' विद्यादेवी भण्डारी''' (जन्म: वि.सम् २०१८ आषाढमासे ) नेपालदेशस्य द्वितीया एवञ्च गणतन्त्रात्मकस्य नेपालस्यैव स्त्रीवर्गेषु प्रथमा राष्ट्राध्यक्षा रूपेण निर्वाचिता इयं एका राजनीतिज्ञा तथा च [[नेपालकम्युनिष्टपक्ष]]स्य च उपाध्यक्षा असीत् । सा [[अखिलनेपालमहिलासङ्घ]]स्य च अध्याक्षा सञ्जाता । अस्या पति नेपालदेशस्य विशिष्टः राजनीतिज्ञः [[मदन भण्डारी]] नाम्ना प्रसिद्धः असीत् तस्य अनुमानेन विंशतिबर्षपुर्वं एकयानस्य दुर्घटनायां मरणमभूत् ।स अपि नेपालकम्युनिष्टपक्षस्य नेतासीत् । इयं स्वपति मदन भण्डारिणः मरणानन्तरं नेपालराजनीतौ सक्रिया सञ्जाता । इयं राष्ट्राध्यक्षा विद्यादेवी नेपालदेशस्य रक्षामन्त्रिणी च भूतवती । ==आधाराः== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] d9h5djw66d9bw2wjrqxmb83uc63r4r9 2 70074 500341 499853 2026-09-01T07:57:16Z Ganesh Paudel 6561 500341 wikitext text/x-wiki {| |-valign="top" |[[चित्रम्:Emblem of Nepal.svg|99999x120px]] | style="padding:20px" | स्वागतं ते हार्दं<br /><div style="font-size:250%; font-family:Aparajita; padding:8px 1px 12px;"> प्रवेशद्वारं </div> <div style="font-size:250%; font-family:Aparajita; padding:0.5px 2px 12px;">'''नेपाल'''</div> <br /> [[चित्रम्:Flag of Kingdom of Nepal.gif|170px]] [[File:LocationNepal.png|170px]] |<div align="right">[[चित्रम्:Pashupatinath temple at sunny day.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Swayambhunath Stupa -Kathmandu Nepal-0336.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Statue of Araniko in Miaoying Temple.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Prithvi Narayan Shah with Generals.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Yogmaya Neupane Artists Impression.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Bhanubhakta Acharya painting.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Madan bhandari.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:BP Koirala.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Annapurna trek.jpg|99999x115px]]</div>नेपालः हिमालयस्य कपाले स्थितः, अद्वितीयसांस्कृतिकविविधतायुक्तः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ]]<nowiki/>-[[गौतमबुद्धः|गौतमबुद्धयोः]] च पवित्रतपोभूमिः । संघीयलोकतान्त्रिकराष्ट्रम् नेपाल [[जम्बुद्वीपः|जम्बुदीप]]<nowiki/>खण्डे अन्तर्भवति । अस्य पूर्वस्याम्, दक्षिणस्याम्, पश्चिमस्याम् च [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>म्, उत्तरस्याम् [[चीनदेशः|चिनगणराज्यम्]] अवस्थितौ स्तः । [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[तिब्बत|त्रिविष्टपम्]] (तिब्बत) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४११८१ च.कि.मी । जनसङ्ख्या प्रायशः ३ कोटिः । नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे [[सप्तकोशी नदी|कोशी]], [[नारायणी]] ( गण्डकी ) [[कर्णाली]] नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र [[सगरमाथा]], [[कञ्चनजङ्घा]], [[अन्नपूर्णा]], [[मकालु]], [[धवलागिरिः]] इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते । इदानिं सप्त प्रशासनिक प्रदेशेषु व्यवस्थितं तानि [[कोशी प्रदेश]], [[मधेशप्रदेश]], [[बाग्मती प्रदेश]], [[गण्डकी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]], [[कर्णाली प्रदेश]], [[सुदुरपश्चिम]] नाम्ना ख्याताः । कोशी, बाग्मती, गण्डकी, कर्णाली ख्याताः नद्यः मधेश एवं सुदुर पश्चिम स्थान विशेष लुम्बिनी बुद्धजन्मभूमि इति महत्वेन प्रदेशाः नामाकृतानि सन्ति। ‘नेपाल’ इति अस्य राष्ट्रस्य नाम ‘ने’ नामक ऋषिद्वारा पालित इति अर्थम् (सिन्धुनदी) इति मूलसम्स्कृतशब्दस्य तद्भवपर्शियाभाषाशब्दात् ‘इण्डस्’ इत्यतः निष्पन्नम् । नेपालस्य संविधाने नेपालराज्यस्य परिभाषा नेपालः स्वतन्त्रः, अविभाज्यः, सार्वभौमः, धर्मनिरपेक्षः, समावेशी, लोकतान्त्रिकः, समाजवादी उन्मुखः, संघीयप्रजातन्त्रवादी गणतन्त्रीयः राज्यः इति उल्लिखितम् वर्तते । हिन्दूबौद्ध प्राकृतेती त्रिणीप्राचीनधर्माणाम् आचरितम् इदम् राष्ट्रम् । व्यापकतया तु हिन्दुधर्मः अत्र पाल्यते । प्रपञ्चानुरागः सर्वधर्मसहिष्णुता च अस्य राष्ट्रस्य विशेषः । इदम् राष्ट्रम् कदापि अन्यानि राष्ट्राधीनं नासित् । <center>[[File:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg]]<small>''[[नेपालस्य राष्ट्रगानम्]]''</center> <div class="noprint" style="text-align:right;margin-right:10px;margin-bottom:4px;">[[Image:Nuvola_filesystems_www.png|16px]] '''[[नेपालम्|नेपालविषये अधिकविवरणम्]] ...''' </div> |} {| <div style="text-align:left; font-family:cursive; background-color: #0000FF; border-radius:5px; box-shadow:0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.35), 0 0 10px grey, inset 0 0 30px #006400, inset 1px -6px 1px rgba(0,0,0,0.35); border:0px solid grey;-webkit-border-radius:5px; padding:8px 8px 12px;"> |} {| cellpadding="7" cellspacing="8" style="width: 100%; background-color: #0000FF; border: 2px solid #FFCC00; vertical-align: top; border-radius: 8px; -moz-border-radius: 8px; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75);" |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #0066FF;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/भौगोलिकम्}}<div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/भौगोलिकम्}}</small></div> | rowspan="8" width="30%" style="border: none; background:transparent; padding:0em;" valign="top" | {| cellspacing="0px" cellpadding="0" | style="background-color:#FAB864; padding:0.5em;" valign="middle" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/उत्तमलेखाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/उत्तमलेखाः}}</small></div> |- | style="background-color:#FBD46D; padding:0.5em;" valign="middle" | === नवनिर्मिताः लेखाः === {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/नूतनलेखाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/नूतनलेखाः}}</small></div> |- | style="background-color:#FBFA8A; padding:0.5em;" valign="middle" | === अपेक्षिताः लेखाः === <div style="height: 325px; width: 100%; overflow: auto; padding: 2px;text-align: left; border:solid 1px;" title="लेखावली- स्क्रालिङ्ग्"; ><small>{{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अपेक्षिताः लेखाः }}</small></div> {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}}</div> <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अपेक्षिताः लेखाः }}</small></div> |- | style="background-color:#FBD46D; padding:0.5em;" valign="middle" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/वर्गाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/वर्गाः}}</small></div> |} |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/इतिहासः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/इतिहासः}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/संस्कृतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/संस्कृतिः}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/भाषा}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/भाषा}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/राजनीतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/राजनीतिः}}</small></div> <!--|---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अर्थनीतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अर्थनीतिः}}</small></div>--> |} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[वर्गः:नेपालम्]] [[वर्गः:प्रवेशद्वाराणि]] 4uc6jgv70tdc5gi6m14fu2wp5cxlm7z 3 73263 500342 457338 2026-09-01T09:34:54Z Deepfriedokra 30568 Deepfriedokra इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Hackman01]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:CondensedSnake]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Hackman01|Hackman01]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/CondensedSnake|CondensedSnake]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 457338 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Hackman01}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १७:०४, १५ जनवरी २०२१ (UTC) 0ny715b4g5zjhzuenumzp33rvasyv60 14 89793 500337 494563 2026-09-01T07:01:34Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालदेशः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500337 wikitext text/x-wiki नेपालदेशस्य पर्यटकीयक्षेत्राणि [[वर्गः:नेपालदेशः]] en7x4dsh80ua01ko552b1c5sirxzrf9 0 92033 500327 498751 2026-09-01T05:39:57Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500327 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|honorific-prefix=<!-- Do not add any styles/titles here per [[WP:NCIN]] -->|honorific-suffix=<!-- Do not add any styles/titles here per [[WP:NCIN]] -->|name=रामचन्द्र पौडेल|native_name={{nobold|रामचन्द्र पौडेल}}|image=President Ram Chandra Poudel, Official portrait (January 2024).jpg|caption=Paudel in 2024|order=<!-- Do NOT add counts or ordinals, as per [[WP:CONSENSUS]] -->|office=<!-- Do NOT add counts or ordinals, as per [[WP:CONSENSUS]] -->[[नेपाल देशस्य राष्ट्रपति]]|termstart=१३ मार्च २०२३ |vicepresident=[[Nanda Kishor Pun]]<br>[[राम सहाय प्रसाद यादव ]]|primeminister=[[पुष्पकमल दाहाल]]<br>[[खड्गप्रसाद शर्मा ओली]]<br>[[सुशीला कार्की]] (interim)<br>[[बालेन्द्र शाह]]|predecessor=[[विद्यादेवी भण्डारी]]|successor=|office1=[[प्रतिपक्षी नेता (नेपाल)|प्रतिपक्षी नेता]]|termstart1=6 February 2011|termend1=14 March 2013|primeminister1=[[झलनाथ खनाल]]<br>[[बाबुराम भट्टराई]]|predecessor1=Pushpa Kamal Dahal|successor1=Pushpa Kamal Dahal (2014)|office2=<!-- Do NOT add counts or ordinals, as per [[WP:CONSENSUS]] -->[[सभामुख प्रतिनिधिसभा]]|termstart2=18 December 1994|termend2=23 March 1999|monarch2=[[बीरेन्द्र बीरविक्रम शाह]]|deputy2=Ram Vilas Yadav<br>Lila Shrestha Subba<br>[[Bhojraj Joshi]]|predecessor2=[[दमननाथ ढुंगाना]]|successor2=[[तारानाथ रानाभाट]]}} {{Collapsed infobox section begin|Ministerial positions|titlestyle=background-color:lavender}}|birth_date={{birth date and age|1944|10|06|df=y}}|birth_place=[[तनहुँ]], Nepal|party=[[Independent politician|Independent]] (since 2023)|otherparty=[[नेपाली कांग्रेस]] (until 2023)|spouse=[[:simple:Sabita_Poudel|Sabita Poudel]]|children=5}} '''रामचन्द्र पौडेल''' (जन्म 6 अक्टोबर 1944) कश्चन नेपाली-राजनीतिज्ञः अस्ति यः 2023 तमात् वर्षात् नेपालदेशस्य तृतीयराष्ट्रपति रूपेण कार्यं करोति।{{Efn|{{Langx|ne|रामचन्द्र पौडेल|Rāmacandra Pauḍel}}; {{IPA|ne|rämt͡sʌn̪d̪rʌ‿pʌu̯ɽel|IPA}}}} नेपाली-काङ्ग्रेस-दलस्य पूर्व वरिष्ठः नेता, पौडेलः पूर्वं 1994 तः 1999 पर्यन्तं प्रतिनिधि-सभायाः अध्यक्षत्वेन कार्यम् अकरोत्, 1999 तः 2002 पर्यन्तं उपप्रधानमन्त्रिणः, गृह-मन्त्रिणः च आसीत्। प्रथमवारं 1991 तमे वर्षे संसदाय निर्वाचितः, सः अन्येषु अनेकेषु मन्त्रीपदेषु सेवाम् अकरोत्, 2011 तः 2013 पर्यन्तं नेपालीकाङ्ग्रेस्-पक्षस्य संसदीयपक्षस्य नेतृत्वे विपक्षस्य नेता आसीत्।<ref>{{Cite web|title=Paudel caps his career with presidency|url=https://kathmandupost.com/national/2023/03/10/paudel-caps-his-career-with-presidency|accessdate=2023-03-25|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref> == प्रारम्भिकजीवनम् == रामचन्द्रपौडेल इत्यस्य जन्म 1944 अक्टोबर 6 दिनाङ्के, तानाहून्-मण्डलस्य वर्तमानस्य व्यास-नगरपालिकायां स्थितस्य सतीश्वर दूरस्थग्रामे, बहुन-कृषकाङ्गणे अभवत्। सः काष्ठमण्डप-नगरस्य नन्दीरात्रि-माध्यमिकविद्यालयात् माध्यमिक-शिक्षां समाप्य 1963 तः 1967 पर्यन्तं नेपाल-संस्कृत-विश्वविद्यालये संस्कृत-साहित्यस्य अध्ययनं कृतवान्। सः 1970 तमे वर्षे त्रिभुवनविश्वविद्यालयात् नेपालीसाहित्ये एम्. ए. पदवीं अपि प्राप्तवान्, पञ्चायतविरोधिनां कार्याणां कारणात् कारागारे निरुद्धे काले परीक्षासु उपस्थितः अभवत्।<ref name=":0">{{Cite web|title=वामपन्थी राजनीति छाडेर कांग्रेसमा होमिएका रामचन्द्र, यस्तो छ बेलथुम्कीदेखि शीतलनिवाससम्मको यात्रा :: शिलापत्र संवाददाता :: Shilapatra शिलापत्र - खबरको स्थायी ठेगाना|url=https://shilapatra.com/detail/107292|accessdate=2023-03-25|website=shilapatra}}</ref> == राजनैतिक-वृत्तिः == === प्रारम्भिकवर्षाणि तथा छात्रराजनीतिः (1960 तथा 1970 दशकानि) === 1960 तमे वर्षे डिसेम्बर्-मासे राजा महेन्द्रेन बी. पी.-कोइराला-नेतृत्वे शासितं शासनं निष्कासितस्य, पञ्चायत्-शासनस्य आरोपस्य च विरुद्धं प्रतिभटनेषु आन्दोलने च सम्मिलितः पौडेलः केवलं 16 वयसि राजनीतिम् आरभत, तथा च 1960 तमे दशके लोकतन्त्रस्य पुनःस्थापनार्थं काङ्ग्रेस-नेतृतवेषु अनेकेषु सशस्त्र-सङ्घर्षेषु भागम् अगृह्णात्। नेपालदेशे छात्रान्दोलने प्रमुखः प्रचारकः, सः 1967 तमे वर्षे सरस्वती-परिसरस्य छात्रसङ्घस्य अध्यक्षः निर्वाचितः, 1968 तमे वर्षे च डेमोक्राटिक-सोषलिस्ट्-यूथ्-लीग् इत्यस्य सामान्यसचिवः निर्वाचितः। पौडेलः, अर्जुन-नरसिंह-के. सी. इत्यस्य नेतृत्वे शेर-बहादुर-देउबा इत्यनेन सह छात्र-सभा-समन्वय-समित्याः सदस्यः अभवत्। सः 1970 तमे वर्षे स्थापितस्य काङ्ग्रेस्-पक्षस्य छात्रविभागस्य नेपाल-छात्रसङ्घस्य आयोजनार्थं उपक्रमं कृतवान्, सङ्घस्य संस्थापक-केन्द्रीय-समिति-सदस्यः च आसीत्। === दलीय राजनीतिः (1970-2023) === 1977 तमे वर्षे, यदा सः नेपाली-काङ्ग्रेस्-तानाहून्-मण्डल-समित्याः सदस्यः निर्वाचितः, तदा पौडेल् इत्येषः दल-राजनीतिम् मुख्यधारायाम् प्रविष्टवान्। सः 1979 तमे वर्षे मण्डलसमित्याः उपाध्यक्षः, 1980 तमे वर्षे अध्यक्षः च निर्वाचितः। पौडेलः 1983 तमे वर्षे नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य केन्द्रीय-प्रचार-समित्याः समन्वयकरूपेण नियुक्तः, 1987 तमे वर्षे पक्षस्य केन्द्रीयसमित्याः सदस्यः, पक्षस्य केन्द्रीयस्तरीयः प्रचारकार्यालयस्य प्रमुखः च नियुक्तः। पौडेल इत्ययं 1991 तमे वर्षे आमनिर्वाचने तनहुँ-1 इत्यतः प्रथमवारं संसदाय निर्वाचितः, तथा च 1991 तमे वर्षे मे-मासात् 1994 पर्यन्तं स्थानीयविकासस्य कृषिमन्त्रिरूपेण कार्यम् अकरोत्। 1994 तमे वर्षे आमनिर्वाचने सः आसनानि परिवर्तितवान्, तानाहून्-2 इत्यतः निर्वाचितः, यत् 2017 वर्षपर्यन्तं सः निरन्तरं आसनं कृतवान्। निर्वाचनानन्तरं, पौडेल् इत्येषः प्रतिनिधि-सभायाः अध्यक्षत्वेन निर्वाचितः, 1999 पर्यन्तं च कार्यम् अकरोत्। 1999 तमे वर्षे आमनिर्वाचनानन्तरं, सः उपप्रधानमन्त्रिणः, गृहकार्यमन्त्रिणः च नियुक्तः, 2002 पर्यन्तं तेषु पदेषु सः कार्यम् अकरोत्। 2006 तमे वर्षे दलस्य सामान्यसभायाः अनन्तरं, पौडेलः नेपालीकाङ्ग्रेस्-दलस्य महामन्त्रीत्वेन निर्वाचितः। सः गृहयुद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं शान्ति-सचिवालयस्य समन्वयकरूपेण शान्ति-प्रक्रियायां महत्त्वपूर्णां भूमिकां निरवहत्, 2007 तः 2008 पर्यन्तं शान्ति-पुनर्निर्माण-मन्त्रीरूपेण च कार्यम् अकरोत्। पौडेलः 2008 तमे वर्षे नेपाली-काङ्ग्रेस्-दलस्य उपाध्यक्षत्वेन निर्वाचितः, 2008 तमे वर्षे संविधान-सभायाः निर्वाचनस्य अनन्तरं काङ्ग्रेस्-दलस्य संसदीय-दलस्य नेता भवितुं पूर्व-प्रधानमन्त्री शेर् बहादुर् देउबा इत्येनं पराजयत। पौडेलः 2010 तमे वर्षे संसदेत प्रधानमन्त्रिपदस्य निर्वाचने भागं गृहीतवान्, परन्तु 17 चरणानां निर्वाचनेः अनन्तरं अपि सः न निर्वाचितः। 2016 तमे वर्षे सुशील्-कोइराला इत्यस्य मृत्योः अनन्तरं सः काङ्ग्रेस-दलस्य कार्यवाहक-अध्यक्षत्वेन कार्यं कृतवान्, परन्तु तस्मिन् वर्षे पक्षस्य 13 तमे महासम्मेलने देउबा इत्यनेन पराजितः अभवत्।<ref>{{Cite web|date=2016-03-07|title=Sher Bahadur Deuba elected Nepali Congress president|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/sher-bahadur-deuba-elected-nepali-congress-president|accessdate=2023-03-25|website=The Himalayan Times|language=en}}</ref> तनहुँ-1 इत्यस्य पुरानैः आसनं प्रति पुनः परिवर्तयितुं निश्चितं कृत्वा, पौडेलः 2017 आमनिर्वाचने सी. पी. एन्. (यू. एम्. एल्.) इत्यस्य कृष्णकुमारश्रेष्ठेन पराजितः अभवत्। सः दल-राजनीतिषु सक्रियः आसीत्, 2022 आमनिर्वाचने तनहुँ-१ इत्यतः निर्वाचितः च अभवत्।<ref>{{Cite web|title=NC leader Paudel elected as HoR member from Tanahun-1|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/133874/|accessdate=2023-03-25|website=My Republica|language=en}}</ref> === बन्धनं === पौडेलः विभिन्नेषु अवसरेषु 15 वर्षेभ्यः अपि अधिकाः कालं अन्तःकरणस्य बन्धकरूपेण व्यतीतवान्, अधिकतया पञ्चायत्-व्यवस्थायाः विरोधिनः इति कारणात्। सः निम्नलिखितसमयेषु निरुद्धः आसीत्। {{Citation needed|date=March 2023}} * 1962 तमे वर्षे नेपालीकाङ्ग्रेस्-दलेन भरतपुरः सशस्त्रग्रहणस्य विषये 10 मासपर्यन्तं। * 1964 तमे वर्षे काठमाण्डू-नगरे छात्रान्दोलनेन सम्बद्धम् 12 मासानि यावत्। * 1966 तमे वर्षे 6 मासपर्यन्तं तत्कालीन-उप-आरक्षक-महानिरीक्षकस्य निष्कासनस्य आन्दोलने संलग्नः इति। * 1967 तमे वर्षे पोखारा-नगरे डी. एस्. वै. एल्. संस्थायाः सङ्घटन-कार्याणि अनुसृत्य 14 मासानि यावत्। * 1969 तमे वर्षे पश्चिम-नेपालदेशे डी. एस्. वै. एल्. इत्यस्य पुनर्गठनस्य विषये एकवर्षं यावत्। * 1970 तमे वर्षे 3 मासपर्यन्तं नेपाल-छात्रसङ्घस्य संस्थाने उद्घाटने च भागम् अगृह्णात्। * 1971 तः 1975 पर्यन्तं 4 वर्षाणि यावत् बी. पी. कोइराला इत्यस्य विमोचनानन्तरं राजनैतिकक्रियाकलापेषु संलग्नः इति। * 1977 तमे वर्षे 10 मासपर्यन्तं नेपालीकाङ्ग्रेस्-पक्षस्य पटान्-सम्मेलने भागम् अगृह्णात्, यत्र लोकतन्त्रस्य पुनःस्थापनार्थं तथा तस्य रोगग्रस्तस्य नेतायाः बी. पी. कोइराला इत्यस्य विमोचनार्थं नागरिक-अवज्ञा-आन्दोलनस्य (''सत्याग्रहः'') आरम्भस्य निर्णयः कृतः। * पञ्चायत-विरोधी-आन्दोलनेषु प्रमुखां भूमिकां स्वीकृत्य 1979 तमे वर्षे 6 मासान् यावत् * 1981 तमे वर्षे पञ्चायती-निर्वाचनस्य बहिष्करणस्य विषये 6 मासान् यावत्। * 1985 तमे वर्षे नागरिक-अवज्ञा-आन्दोलनस्य (सत्याग्रह) विषये 9 मासानि यावत्। * 1988 तमे वर्षे नेपाली-काङ्ग्रेस्-अङ्गस्य प्रकाशनस्य, प्रकाशन-अधिनियमस्य उल्लङ्घनस्य च आरोपेण 3 मासपर्यन्तं दण्डितः। * 1989 तमे वर्षे 5 मासपर्यन्तं लोकतन्त्रस्य पुनःस्थापनार्थं आन्दोलने भागं ग्रहीतुं जनान् सङ्गठयितुं प्रेरयितुं च कार्यभारः आसीत्। * 2003 तः 2005 पर्यन्तं प्रायः अर्धवर्षपर्यन्तं राज्ञः प्रत्यक्षशासनकाले आसीत्। == अध्यक्षपदम् (23-वर्तमानम्) == 2023 तमवर्षस्य राष्ट्रपतिनिर्वाचने, नेपालकाङ्ग्रेस्-दलस्य तथा तस्य 10-पक्षीय-सङ्घटनायाः अभ्यर्थी आसीत्, तथा च 2023 मार्च् 9 दिनाङ्के, सि. पि. एन्. (यु. एम्. एल्.) इत्यस्य पूर्व-सभाध्यक्षं सुबास्-चन्द्र-नेम्वाङ्ग्-इत्येनं पराजय्य राष्ट्रपति पदत्वेन निर्वाचितः। सः सर्वैः दलस्य दायित्वैः स्वयं विमुखः अभवत्, अध्यक्षत्वेन निर्वाचितः भूत्वा नेपालीकाङ्ग्रेस्-पक्षस्य सक्रियसदस्यपदवीं च परित्यक्तवान्। 13 मार्च 2023 दिनाङ्के राष्ट्रपतेः पदग्रहणात् पूर्वं पौडेल वर्यः संसदस्य सदस्यपदात त्यागपत्रं दत्तवान्।<ref>{{Cite web|title=President Paudel assumes his office, resigns from the post of HoR member|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/137592/|accessdate=2023-03-25|website=My Republica|language=en}}</ref> 2025 तमे वर्षे जनरल्-ज़ड्-इत्यस्य विरोधस्य परिणामेन पौडेल् इत्येषः त्यागपत्रं दत्तवान् इति वार्ताः आसन्। सः तानि विवरणानि निराकृतवान्, तथा च नेपालीसेना दृढीकृतवती यत् पौडेलः त्यागपत्रं न दत्तवान् इति। राष्ट्रपतिरूपेण तस्य आधिकारिकनिवासः राष्ट्रपतिभवनम् अपि विरोधस्य समये ज्वालयत्।<ref>{{Cite web|date=2025-09-09|title=Nepal’s prime minister resigns as protests against the government and corruption rage on|url=https://apnews.com/article/nepal-protest-social-media-ban-89cf500969536cf2a35c3fb884cfa620|accessdate=2025-09-09|website=AP News|language=en}}</ref> == व्यक्तिगतं जीवनम् == पौडेल इत्येषा सबिता पौडेल् इत्यनया सह विवाहिता, या नेपालदेशस्य प्रथममहिला अभवत्। दम्पत्योः पञ्चपुत्राः सन्ति-चत्वारः पुत्र्याः च। === प्रकाशनानि === Paudel is an active writer and his political and theoretical affairs are frequently published in national vernaculars, including:{{Citation needed|date=March 2023}} * नेपाली काङ्ग्रेस् किं वदति (1976) * सत्याग्रहः-किमर्थं तथा कथं (1984) * लोकतान्त्रिक ''समाजवादः-एकः अध्ययनः'' (1990) * धर्मस्य यात्रा (1996) * ''अभिसप्त इतिहासः'' (2004) * ''समाजवादः-नव-सन्दर्भे'' (2012) * कृषि-क्रान्तिः समाजवादः च (2013) 1987 तमे वर्षे "नेपालदेशे मानव-अधिकार-स्थितिः" इति शीर्षके लेखाय पौडेलः महेन्द्र-बिक्रम-शाह्-पुरस्कारं प्राप्तवान्।<ref name=":0">{{Cite web|title=वामपन्थी राजनीति छाडेर कांग्रेसमा होमिएका रामचन्द्र, यस्तो छ बेलथुम्कीदेखि शीतलनिवाससम्मको यात्रा :: शिलापत्र संवाददाता :: Shilapatra शिलापत्र - खबरको स्थायी ठेगाना|url=https://shilapatra.com/detail/107292|accessdate=2023-03-25|website=shilapatra}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://shilapatra.com/detail/107292 "वामपन्थी राजनीति छाडेर कांग्रेसमा होमिएका रामचन्द्र, यस्तो छ बेलथुम्कीदेखि शीतलनिवाससम्मको यात्रा :: शिलापत्र संवाददाता :: Shilapatra शिलापत्र - खबरको स्थायी ठेगाना"]. ''shilapatra''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 March</span> 2023</span>.</cite></ref> == सम्मानं == * जपान्-ग्राण्ड् कोर्डन् आफ़् द आर्डर् आफ़् द रैज़िङ्ग् सन् (2020) -नेपाल-जपान् सम्बन्धाणां वर्धने योगदानार्थं {{Flag|Japan}}[[सञ्चिका:JPN_Kyokujitsu-sho_1Class_BAR.svg|60x60अणवः]]''नेपाल-जापान सम्बन्धस्य विकासाय योगदानार्थं <ref>{{Cite web|title=Congress leader Ram Chandra Paudel to receive Japanese honours|url=https://kathmandupost.com/miscellaneous/2020/04/30/congress-leader-ram-chandra-poudel-to-receive-japanese-honours|accessdate=2021-02-12|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=10 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310091719/https://kathmandupost.com/miscellaneous/2020/04/30/congress-leader-ram-chandra-poudel-to-receive-japanese-honours}}</ref>'' == सन्दर्भः == {{Reflist}} == बाह्य-सम्पर्कः == {{S-start}} {{s-off}} {{S-bef}} {{S-ttl|title=[[President of Nepal]]}} {{s-inc}} {{S-end}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९४४ जननम्]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] 0lznuhkkys0g3im3dvvtenx4ta2egwg 0 92441 500306 2026-09-01T03:08:24Z Ganesh Paudel 6561 "[[:ne:Special:Redirect/revision/1321557|पाणिनी गाउँपालिका]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 500306 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">पाणिनी ग्रामीणमण्डले</div> |- | | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]</div> |- class="mergedtoprow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं</div></div></div></div><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका</div></div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशिकाः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58 'N</span> 83°04' E<span class="longitude">83°04 'E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">//इति।&#x22;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97 °N 83.06 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58′N</span> <span class="longitude">83°04′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97°N 83.06°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः]] |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेशः | class="infobox-data" |लुम्बिनी-प्रदेशः |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]] |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापितः। | class="infobox-data" |27 फागुन 2073 |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |अध्यक्षः।&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |उपाध्यक्षः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |१५१.४२ बर्ग कि. मी. |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"> (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) <span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |२२,२१९ |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |घनता&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय-सङ्केतः | class="infobox-data" | +९७७-७७ |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्रम् | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |जालपुटम् | class="infobox-data" |[https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} पाणिनी-ग्रामपालिका <nowiki>[[अर्घाखाँची मण्डलम्]]</nowiki>, तृतीय<unk> तमे मण्डले ३ ग्रामेषु अन्यतमम् अस्ति। </unk>वी.।न। यदा सङ्घीये कार्यैः स्थानीयविकासमन्त्रालयेन च<unk>३ तमे वर्षे ७५३ स्थानीयपदवीनां कार्यान्वयनं कृतम्, तदा<unk> तमे वर्षे मण्डलस्य वार्ड नं. </unk></unk>9, पाली-नगरस्य (1-8) वडाः, भाना, खिडिम्, पोखारोथोक्, पटौती, मैदान्, धतीवाङ्ग्, अदगुरी ग्रामविकाससमितीः च समाविष्टाः आसन्, येन पाणिनी-ग्रामीणमण्डलम् इति घोषितम्। अस्य क्षेत्रफलं 151 अस्ति।अस्य विस्तारः 42 वर्गकिलोमीटर्-परिमितः अस्ति। ग्रामः ८ विभागेषु विभक्तः अस्ति। अत्रत्यः प्रमुखाः पर्यटनस्थलानि सन्ति-पानीनी-तपोभूमिः (पन्नेना) सप्ततलगुहाः, मालिका-मन्दिरम्, खिदिम्, आलम्-देवी-मन्दिरम् अपि च पाली-नगरस्य पन्तीतोले स्थितं देवस्थानम्। अत्र हरिहर-मावी, कमला-मावी., कृष्ण-मावी तथा शिवमदन्-मावी इत्यादीनि विद्यालयाः सन्ति। पानीनी-गरीली पूर्वस्यां दिशि गुलमी-पाल्फा-मण्डलयोः, उत्तरस्यां दिशि छत्रदेव-ग्रामीणमण्डलेन, पश्चिमस्यां दिशि सन्धाखर्क्-शीतगङ्गा-नगरपालिकया, दक्षिणस्यां दिशि शीतगङ्गा नगरपालिकया, पाल्फा-मण्डलेन च सम्बद्धम् अस्ति।<ref>{{Cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}}</ref> == जनसङ्ख्या == राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी गामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । == नामाकरण == पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । अर्घाखाँची पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् माहेश्वराणि सुत्राणि नीतवान् इति मन्यते । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्यसूत्राणि == * [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] p610kryythg6z1147pv8az68l3x07jf 500307 500306 2026-09-01T03:10:15Z Ganesh Paudel 6561 शीर्षक अनुच्छेद लिखितम् 500307 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">पाणिनी ग्रामीणमण्डले</div> |- | | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]</div> |- class="mergedtoprow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं</div></div></div></div><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका</div></div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशिकाः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58 'N</span> 83°04' E<span class="longitude">83°04 'E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">//इति।&#x22;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97 °N 83.06 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58′N</span> <span class="longitude">83°04′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97°N 83.06°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः]] |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेशः | class="infobox-data" |लुम्बिनी-प्रदेशः |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]] |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापितः। | class="infobox-data" |27 फागुन 2073 |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |अध्यक्षः।&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |उपाध्यक्षः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |१५१.४२ बर्ग कि. मी. |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"> (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) <span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |२२,२१९ |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |घनता&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय-सङ्केतः | class="infobox-data" | +९७७-७७ |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्रम् | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |जालपुटम् | class="infobox-data" |[https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} '''पाणिनी-ग्रामपालिका''' [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँचीमण्डलस्य]] त्रयाणां ग्रामनगरपालिकानां मध्ये एषा अन्यतमा अस्ति । <ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}</ref><ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका"/> वि.सं. २०१३ तमे वर्षे संघीयकार्याणि तथा सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपाल)|संघीयकार्याणि तथा स्थानीयविकासमन्त्रालयः | ९, पालि, अर्घाखाञ्चि | पाली, पनेना, खिदिम, पोखराथोक, अर्घाखाँची के (1-8) वार्डों को शामिल करके पाणिनी ग्रामीण नगरपालिका घोषित हुई | पोखराथोक, पटौती, मैदान, धतिवांग एवं राडगुरी गाविस। <ref name ="नयाँ नेपाल">{{cite web|title=सात प्रदेशको नयाँ नेपाल|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|publisher=अनलाइन खबर|accessdate=२०७१ माघ ५|ref=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/}}</ref><ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> अस्य क्षेत्रफलं १५१.४२ वर्गकिलोमीटर् अस्ति । नगरपालिका ८ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=नयाँ पत्रिका दैनिक|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> पाणिनी तपोभूमि (पनेना), सत्तले गुहा, मालिका मन्दिर, खिदिम, आलम देवी मन्दिर, पाली-नगरस्य पन्थिटोल्-नगरस्य देवस्थान-मन्दिरं प्रमुखं पर्यटनस्थलानि सन्ति । अत्र हरिहर माध्यमिकविद्यालयः, कमला माध्यमिकविद्यालयः, कृष्णमाध्यमिकविद्यालयः, शिवमदनमाध्यमिकविद्यालयः इत्यादयः विद्यालयाः सन्ति । पाणिनीग्राम्यनगरपालिकायाः पूर्वदिशि गुल्मी-पल्पामण्डलानि, उत्तरे छत्रदेवग्राम्यनगरपालिकाः, पश्चिमे सन्धिकरका-शीतगङ्गानगरपालिकाः, दक्षिणे च शिटगंगानगरपालिकाः, पाल्पामण्डलानि च सन्ति । <ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> == जनसङ्ख्या == राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी गामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । == नामाकरण == पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । अर्घाखाँची पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् माहेश्वराणि सुत्राणि नीतवान् इति मन्यते । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्यसूत्राणि == * [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] sgwqdgbwe72b68jmogyczwj3bigd2qi 500308 500307 2026-09-01T03:14:47Z Ganesh Paudel 6561 500308 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">पाणिनी ग्रामीणमण्डले</div> |- | | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]</div> |- class="mergedtoprow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं</div></div></div></div><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका</div></div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशिकाः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58 'N</span> 83°04' E<span class="longitude">83°04 'E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">//इति।&#x22;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97 °N 83.06 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58′N</span> <span class="longitude">83°04′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97°N 83.06°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः]] |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेशः | class="infobox-data" |लुम्बिनी-प्रदेशः |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]] |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापितः। | class="infobox-data" |27 फागुन 2073 |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |अध्यक्षः।&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |उपाध्यक्षः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |१५१.४२ बर्ग कि. मी. |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"> (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) <span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |२२,२१९ |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |घनता&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय-सङ्केतः | class="infobox-data" | +९७७-७७ |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्रम् | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |जालपुटम् | class="infobox-data" |[https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} '''पाणिनी-ग्रामपालिका''' [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँचीमण्डलस्य]] त्रयाणां ग्रामनगरपालिकानां मध्ये एषा अन्यतमा अस्ति । <ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}</ref><ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका"/> वि.सं. २०१३ तमे वर्षे संघीय मामिला तथा सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः (नेपाल)|संघीयकार्याणि तथा स्थानीयविकासमन्त्रालयः पालिका, अर्घाखाँची पाली, पणेना, खिदिम, पोखराथोक, अर्घाखाँची एतस्य (1-8) खण्डाः एकीकृत्य पाणिनी ग्रामपालिका घोषितं । पोखराथोक, पटौती, मैदान, धतिवांग एवं राडगुरी गाविस। <ref name ="नयाँ नेपाल">{{cite web|title=सात प्रदेशको नयाँ नेपाल|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|publisher=अनलाइन खबर|accessdate=२०७१ माघ ५|ref=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/}}</ref><ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> अस्य क्षेत्रफलं १५१.४२ वर्गकिलोमीटर् अस्ति । नगरपालिका ८ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=नयाँ पत्रिका दैनिक|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> पाणिनी तपोभूमि (पणेना), सत्तले गुहा, मालिका मन्दिर, खिदिम, आलम देवी मन्दिर, पाली-नगरस्य पन्थिटोल-नगरस्य देवस्थान-मन्दिरं प्रमुखं पर्यटनस्थलानि सन्ति । अत्र हरिहर माध्यमिकविद्यालयः, कमला माध्यमिकविद्यालयः, कृष्णमाध्यमिकविद्यालयः, शिवमदनमाध्यमिकविद्यालयः इत्यादयः विद्यालयाः सन्ति । पाणिनीग्राम्यनगरपालिकायाः पूर्वदिशि गुल्मी-पाल्पामण्डलानि, उत्तरे छत्रदेवग्रामपालिकाः, पश्चिमे सन्धिकर्क-शीतगङ्गानगरपालिकाः, दक्षिणे च शितगङ्गानगरपालिकाः, पाल्पामण्डलानि च सन्ति । <ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> == जनसङ्ख्या == राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी ग्रामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । == नामाकरण == पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । अर्घाखाँची पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् माहेश्वराणि सुत्राणि नीतवान् इति मन्यते । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्यसूत्राणि == * [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] ino5s6jeru0bxx9vccjyca2ick37i5t 500309 500308 2026-09-01T03:18:33Z Ganesh Paudel 6561 500309 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">पाणिनी ग्रामीणमण्डले</div> |- | | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]</div> |- class="mergedtoprow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं</div></div></div></div><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका</div></div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशिकाः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58 'N</span> 83°04' E<span class="longitude">83°04 'E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">//इति।&#x22;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97 °N 83.06 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58′N</span> <span class="longitude">83°04′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97°N 83.06°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः]] |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेशः | class="infobox-data" |लुम्बिनी-प्रदेशः |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]] |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापितः। | class="infobox-data" |27 फागुन 2073 |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |अध्यक्षः।&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |उपाध्यक्षः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |१५१.४२ बर्ग कि. मी. |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"> (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) <span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |२२,२१९ |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |घनता&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय-सङ्केतः | class="infobox-data" | +९७७-७७ |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्रम् | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |जालपुटम् | class="infobox-data" |[https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} '''पाणिनी-ग्रामपालिका''' [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँचीमण्डलस्य]] त्रयाणां ग्रामनगरपालिकानां मध्ये एषा अन्यतमा अस्ति । <ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}</ref><ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका"/> वि.सं. २०१३ तमे वर्षे [[संघीय मामिला सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः]] (नेपाल) पालिका, अर्घाखाँची पाली, पणेना, खिदिम, पोखराथोक, अर्घाखाँची एतस्य (1-8) खण्डाः एकीकृत्य पाणिनी ग्रामपालिका घोषितं । पोखराथोक, पटौती, मैदान, धतिवांग एवं राडगुरी गाविस। <ref name ="नयाँ नेपाल">{{cite web|title=सात प्रदेशको नयाँ नेपाल|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|publisher=अनलाइन खबर|accessdate=२०७१ माघ ५|ref=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/}}</ref><ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> अस्य क्षेत्रफलं १५१.४२ वर्गकिलोमीटर परिमितं अस्ति । नगरपालिका ८ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=नयाँ पत्रिका दैनिक|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> पाणिनी तपोभूमि (पणेना), सत्तले गुहा, मालिका मन्दिर, खिदिम, आलम देवी मन्दिर, पाली-नगरस्य पन्थिटोल-नगरस्य देवस्थान-मन्दिरं प्रमुखं पर्यटनस्थलानि सन्ति । अत्र हरिहर माध्यमिकविद्यालयः, कमला माध्यमिकविद्यालयः, कृष्णमाध्यमिकविद्यालयः, शिवमदनमाध्यमिकविद्यालयः इत्यादयः विद्यालयाः सन्ति । पाणिनीग्राम्यनगरपालिकायाः पूर्वदिशि गुल्मी-[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पामण्डलानि]], उत्तरे छत्रदेवग्रामपालिकाः, पश्चिमे सन्धिकर्क-शीतगङ्गानगरपालिकाः, दक्षिणे च शितगङ्गानगरपालिकाः, पाल्पामण्डलानि च सन्ति । <ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> == जनसङ्ख्या == राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी ग्रामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । == नामाकरण == पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् [[माहेश्वरसूत्राणि|माहेश्वराणि सुत्राणि]] नीतवान् इति मन्यते । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्यसूत्राणि == * [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] 3jszs0ofifx9afh89fz6je8lyja6w8h 500310 500309 2026-09-01T03:24:19Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500310 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">पाणिनी ग्रामीणमण्डले</div> |- | | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]</div> |- class="mergedtoprow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं</div></div></div></div><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका</div></div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशिकाः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58 'N</span> 83°04' E<span class="longitude">83°04 'E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">//इति।&#x22;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97 °N 83.06 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58′N</span> <span class="longitude">83°04′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97°N 83.06°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] </span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः]] |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेशः | class="infobox-data" |लुम्बिनी-प्रदेशः |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]] |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापितः। | class="infobox-data" |27 फागुन 2073 |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |अध्यक्षः।&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |उपाध्यक्षः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |१५१.४२ बर्ग कि. मी. |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"> (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) <span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |२२,२१९ |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |घनता&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय-सङ्केतः | class="infobox-data" | +९७७-७७ |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्रम् | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |जालपुटम् | class="infobox-data" |[https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} '''पाणिनी-ग्रामपालिका''' [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँचीमण्डलस्य]] त्रयाणां ग्रामनगरपालिकानां मध्ये एषा अन्यतमा अस्ति । <ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/ |date=2017-03-12 }}</ref><ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका"/> वि.सं. २०१३ तमे वर्षे [[संघीय मामिला सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः]] (नेपाल) पालिका, अर्घाखाँची पाली, पणेना, खिदिम, पोखराथोक, अर्घाखाँची एतस्य (1-8) खण्डाः एकीकृत्य पाणिनी ग्रामपालिका घोषितं । पोखराथोक, पटौती, मैदान, धतिवांग एवं राडगुरी गाविस। <ref name ="नयाँ नेपाल">{{cite web|title=सात प्रदेशको नयाँ नेपाल|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|publisher=अनलाइन खबर|accessdate=२०७१ माघ ५|ref=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/}}</ref><ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> अस्य क्षेत्रफलं १५१.४२ वर्गकिलोमीटर परिमितं अस्ति । नगरपालिका ८ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=नयाँ पत्रिका दैनिक|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> पाणिनी तपोभूमि (पणेना), सत्तले गुहा, मालिका मन्दिर, खिदिम, आलम देवी मन्दिर, पाली-नगरस्य पन्थिटोल-नगरस्य देवस्थान-मन्दिरं प्रमुखं पर्यटनस्थलानि सन्ति । अत्र हरिहर माध्यमिकविद्यालयः, कमला माध्यमिकविद्यालयः, कृष्णमाध्यमिकविद्यालयः, शिवमदनमाध्यमिकविद्यालयः इत्यादयः विद्यालयाः सन्ति । पाणिनीग्राम्यनगरपालिकायाः पूर्वदिशि गुल्मी-[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पामण्डलानि]], उत्तरे छत्रदेवग्रामपालिकाः, पश्चिमे सन्धिकर्क-शीतगङ्गानगरपालिकाः, दक्षिणे च शितगङ्गानगरपालिकाः, पाल्पामण्डलानि च सन्ति । <ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list |date=2019-03-17 }}</ref> == जनसङ्ख्या == राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी ग्रामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । == नामाकरण == पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् [[माहेश्वरसूत्राणि|माहेश्वराणि सुत्राणि]] नीतवान् इति मन्यते । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्यसूत्राणि == * [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] pb5bgsndycrnmv9dknwgw91p7go41ym 0 92442 500311 2026-09-01T04:01:39Z Ganesh Paudel 6561 "[[:en:Special:Redirect/revision/1314985558|Birendra of Nepal]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 500311 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; National orders * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] नेपाल आदेश के सार्वभौम प्रताप भास्कर * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] ओजस्वी राजन्य आदेश के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] नेपाल क्रम के सार्वभौम तारादिशा * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] त्रि शक्ति पट्टा क्रम के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] गोरखा दक्षिणा बाहु के क्रम के सार्वभौम * परम गौरवशाली महेन्द्र श्रृंखला * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> stga27j2wut844cw1z7ckozeewz29zo 500312 500311 2026-09-01T04:02:29Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालदेशः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500312 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; National orders * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] नेपाल आदेश के सार्वभौम प्रताप भास्कर * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] ओजस्वी राजन्य आदेश के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] नेपाल क्रम के सार्वभौम तारादिशा * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] त्रि शक्ति पट्टा क्रम के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] गोरखा दक्षिणा बाहु के क्रम के सार्वभौम * परम गौरवशाली महेन्द्र श्रृंखला * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] 8t0hjdi8sc23es5nmt3eis9a6g1t9mt 500313 500312 2026-09-01T04:04:57Z Ganesh Paudel 6561 ज्ञान पेटिका योजितम् 500313 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; National orders * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] नेपाल आदेश के सार्वभौम प्रताप भास्कर * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] ओजस्वी राजन्य आदेश के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] नेपाल क्रम के सार्वभौम तारादिशा * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] त्रि शक्ति पट्टा क्रम के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] गोरखा दक्षिणा बाहु के क्रम के सार्वभौम * परम गौरवशाली महेन्द्र श्रृंखला * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] 377i2y9gtzcby09g0k74crwjkot04h7 500314 500313 2026-09-01T04:08:25Z Ganesh Paudel 6561 /* व्यक्तित्व */ 500314 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; National orders * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] नेपाल आदेश के सार्वभौम प्रताप भास्कर * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] ओजस्वी राजन्य आदेश के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] नेपाल क्रम के सार्वभौम तारादिशा * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] त्रि शक्ति पट्टा क्रम के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] गोरखा दक्षिणा बाहु के क्रम के सार्वभौम * परम गौरवशाली महेन्द्र श्रृंखला * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] 39kl5cgqu08imyxb3mr4hbskhxxvy7x 500315 500314 2026-09-01T04:10:15Z Ganesh Paudel 6561 /* आत्मजः */ 500315 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; National orders * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] नेपाल आदेश के सार्वभौम प्रताप भास्कर * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] ओजस्वी राजन्य आदेश के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] नेपाल क्रम के सार्वभौम तारादिशा * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] त्रि शक्ति पट्टा क्रम के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] गोरखा दक्षिणा बाहु के क्रम के सार्वभौम * परम गौरवशाली महेन्द्र श्रृंखला * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] lzsflas3n4mc4n02jlnn3oy8qrq1rc3 500316 500315 2026-09-01T04:13:04Z Ganesh Paudel 6561 /* लोकतान्त्रिकः युगः। */ 500316 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; National orders * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] नेपाल आदेश के सार्वभौम प्रताप भास्कर * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] ओजस्वी राजन्य आदेश के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] नेपाल क्रम के सार्वभौम तारादिशा * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] त्रि शक्ति पट्टा क्रम के सार्वभौम * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] गोरखा दक्षिणा बाहु के क्रम के सार्वभौम * परम गौरवशाली महेन्द्र श्रृंखला * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] 1nxcgnexa08v6j00u5l5fabn0lr7yj5 500317 500316 2026-09-01T05:09:35Z Ganesh Paudel 6561 /* सम्मानः */ 500317 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] 1h27ogewc2afyx62q8h4x3bexg829fm 500318 500317 2026-09-01T05:13:12Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:२००१ मरणम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500318 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] iycdt6kz3hitm1rgy9n5idewzdhevyg 500319 500318 2026-09-01T05:13:36Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:१९४५ जननम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500319 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] kxfp7vlcbjildixuwngm44wu6osquue 500320 500319 2026-09-01T05:14:14Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500320 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] rivz7oflex0t537nu9mmrcka6mprel4 500321 500320 2026-09-01T05:31:20Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 500321 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] qpiybadsh6voud997jmb5g3o1yvi54k 500322 500321 2026-09-01T05:33:41Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 500322 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] oxh9erviomxzqq2h7pd3pyffu740hwx 500323 500322 2026-09-01T05:34:59Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यः:Ganesh Paudel/वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] पृष्ठं [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] प्रति स्थानान्तरितम्: पाण्डुलेखतः पूर्णलेखं निर्मितम् 500322 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपालका राजाहरूको सूची|नेपालको राजा]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] oxh9erviomxzqq2h7pd3pyffu740hwx 500329 500323 2026-09-01T05:44:39Z Ganesh Paudel 6561 500329 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपाल नरेश]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} बीरेन्द्र बीरबिक्रमशाह (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] c779kg85kgaid5h512n55va3bup7qd8 500330 500329 2026-09-01T05:51:53Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 500330 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपाल नरेश]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} '''वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह''' आधिकारिक नाम : ''श्री ५ महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीरविक्रम शाहदेव'' (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। तस्य शासनकालस्य पूर्वार्धकाले नेपालदेशे निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था, अनन्तरम् प्रजातान्त्रिक बहुदलीय संसदीय व्यवस्था च आचरितम्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भः == {{Reflist}} <nowiki> [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखाः]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य इतिहास]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]]</nowiki> [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] 9j418jggvctjtt81flywnklu1jk27r7 500331 500330 2026-09-01T05:53:10Z Ganesh Paudel 6561 /* सन्दर्भः */ 500331 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपाल नरेश]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} '''वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह''' आधिकारिक नाम : ''श्री ५ महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीरविक्रम शाहदेव'' (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। तस्य शासनकालस्य पूर्वार्धकाले नेपालदेशे निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था, अनन्तरम् प्रजातान्त्रिक बहुदलीय संसदीय व्यवस्था च आचरितम्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (उमेर २९), सैनिक अस्पताल, [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ जेठ १९ (उमेर २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नातिनातिनाहरू छैनन्'' |- |सुरङाना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''विवाह नभएको '' |२०५८ जेठ १९ (उमेर २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजदरबार]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''छोराछोरी छैनन्'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] isg5qf5jr53zkrlnh6vwngdv94s6zai 500332 500331 2026-09-01T05:58:50Z Ganesh Paudel 6561 /* आत्मजः */ 500332 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपाल नरेश]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी दरवार]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दू धर्म|सनातन]] |}} '''वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह''' आधिकारिक नाम : ''श्री ५ महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीरविक्रम शाहदेव'' (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। तस्य शासनकालस्य पूर्वार्धकाले नेपालदेशे निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था, अनन्तरम् प्रजातान्त्रिक बहुदलीय संसदीय व्यवस्था च आचरितम्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (आयु २९), [[वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल]], [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ ज्येष्ठ १९ (आयु २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजप्रासाद]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नास्ति'' |- |सुरङ्गना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''अविवाहित '' |२०५८ जेठ १९ (आयु २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजप्रासाद]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''नास्ति'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] h1b2bzs78bfzz22h0w98ucooz3uslxz 500333 500332 2026-09-01T06:06:14Z Ganesh Paudel 6561 500333 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} {{Infobox royalty | name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह | succession = [[नेपाल नरेश]] | image = Birendra Bir Bikram Shah c. 1967 (restoration).jpg | caption = राजा वीरेन्द्र | reign = २०२८ माघ १७ - १९ ज्येष्ठ २०५८ | coronation = | full_name = वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव | regnal_name = श्री५ महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव | predecessor =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | successor =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | spouse =[[रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह]] | spouse-type = पत्नी | issue =[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह]]<br>[[अधिराजकुमारी श्रुति|श्रुती राज्यलक्ष्मी शाह]]<br>[[निराजन वीर विक्रम शाह]] | house =[[शाह वंश]] | royal anthem = श्रीमान् गम्भिर नेपाली | father =[[महेन्द्र वीरविक्रम शाह|महेन्द्र वीर विक्रम शाह]] | mother =[[इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह|इन्द्रराज्यलक्ष्मी देवी शाह]] | birth_date = २००२ पौष १४ | birth_place =[[नारायणहिटी राजप्रासाद|नारायणहिटी राजप्रासाद]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date =१९ ज्येष्ठ २०५८ | death_place =[[नारायणहिटी राजप्रासाद|नारायणहिटी राजप्रासाद]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | religion = [[हिन्दूधर्म|सनातन हिन्दू]] |}} '''वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह''' आधिकारिक नाम : ''श्री ५ महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीरविक्रम शाहदेव'' (२९ डिसेम्बर १९४५- १ जुन २००१) सन् १९७२ तः २००१ पर्यन्तं नेपालदेशस्य राजा आसीत्। तस्य शासनकालस्य पूर्वार्धकाले नेपालदेशे निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था, अनन्तरम् प्रजातान्त्रिक बहुदलीय संसदीय व्यवस्था च आचरितम्। == बाल्यकाल तथा शिक्षा == तत्कालीनस्य युवराजस्य महेन्द्रबीर्-बिक्रम-शाह्-देवस्य, तस्य प्रथमपत्न्याः, युवराजा इन्द्रराज्यलक्ष्मीदेव्याः च द्वितीयपुत्रेण बीरेन्द्रस्य जन्म [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]]<nowiki/>-नगरस्य नारायणहिति-राजप्रासादे अभवत्। बीरेन्द्रः महेन्द्रस्य ज्येष्ठपुत्रः नासीत् चेदपि, महेन्द्रस्य प्रथमपुत्रस्य रवीन्द्रशाहस्य अविवाहितस्य काले जन्म, तथा च गुरुङ्गमहिलायाः गर्भात्, सः "अवैधः पुत्रः" इति निर्णीतस्य कारणात् सः युवराजः उत्तराधिकारी च अभवत्।<ref>{{Cite web|url=http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html|title=The Late King Birendra Bir Bikram Shah – Childhood Picture|accessdate=23 July 2015|archivedate=26 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200726232512/http://www.chandra-thapa.com.np/2014/01/the-late-king-birendra-bir-bikram-shah-childhoow-picture.html}}</ref> बीरेन्द्रः स्वभ्रात्रा ज्ञानेन्द्रया सह [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग्]]<nowiki/>-नगरस्य सेण्ट-जोसेफ-विद्यालये, अष्टवर्षाणि अध्ययनं कृतवान्। 1955 मार्च 13 दिनाङ्के तेषां पितामहः राजा त्रिभुवन मृतः, तेषां पिता महेन्द्र नेपाली-सिंहासनस्य उत्तराधिकारी अभवत्। पितुः आरोहणात्, बीरेन्द्रः नेपालदेशस्य युवराजः अभवत्। 1959 तमे वर्षे, बीरेन्द्रः संयुक्त अधिराज्यस्य इटन महाविद्यालये अप्रविष्ट। 1964 वर्षपर्यन्तं ईटन्-नगरे अध्ययनं कृत्वा, सः नेपालं प्रत्यागतवान्, यत्र सः देशस्य दूरस्थप्रदेशेषु पदयात्रां कृत्वा देशस्य अन्वेषणं कर्तुम् आरब्धवान्, यत्र ग्रामेषु उपलभ्यमानैः सह विनयेन निवसति स्म। पश्चात् सः टोक्योविश्वविद्यालये किञ्चित्कालं व्यतीतवान्, 1967 तः 1968 पर्यन्तं हार्वर्ड्विश्वविद्यालये राजनैतिकसिद्धान्तस्य अध्ययनात् पूर्वं। बीरेन्द्रः युवावस्थायां प्रवासस्य आनन्दम् अवाप्नोत्, तथा च [[केनडा]], ल्याटिन्-अमेरिका, आफ्रिका, भारतस्य अनेके भागाः, अन्ये च एशियायाः अनेकेषां देशानां भ्रमणानि अकरोत्। सः कला-संग्राहकः, नेपाली-शिल्पकाराणां कलाविदानां च समर्थकः च आसीत्, हेलिकाप्टर्-उड्डयनं च शिक्षितः आसीत्।<ref name="NYT">{{Cite news|date=3 June 2001|title=Birendra, 55, Ruler of Nepal's the Hindu Kingdom|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CEEDD143FF930A35755C0A9679C8B63|accessdate=21 July 2008|archivedate=3 March 2009}}</ref> बीरेन्द्रः 27 फेब्रुवरी 1970 तमे दिने राणा-कुलस्य ऐश्वर्या-राज्य-लक्ष्मी-देवी इत्यनया सह परिणीतवान्। इतिहासस्य अत्यन्तं विलासितापूर्णासु हिन्दु-विवाह-समारोहेषु अन्यतमः इति गण्यते, तस्य विवाहस्य मञ्चनार्थं 9.5 लक्षं अमेरिकी डलर परिमितं व्ययः अभवत्। बीरेन्द्रः कोरोनरी-आर्टरी-रोगेण पीडितः आसीत्, 1990 तमस्य दशकस्य अन्ते प्रतिवेदनानुगुणं संयुक्त अधिराज्ये एन्जियोप्लास्टी-चिकित्सां कृतवान्। == शासनकाल == === प्रारम्भिकवर्षाणि === बीरेन्द्रः स्वपितुः महेन्द्रराजस्य मृत्योः अनन्तरं 1972 जनवरी 31 दिनाङ्के 26 वयसि नेपालीसिंहासनम् आरूढवान्। परन्तु तस्य राज्याभिषेकः 24 फेब्रुवरी 1975 पर्यन्तं विलम्बितः, यदा सः 29 वर्षीयः आसीत्, यतः प्रथमं वर्षम् राज्ञः पितुः मृत्योः शोककालः इति मन्यते स्म, द्वितीयं वर्षम् अपि धार्मिक-ज्योतिषिनः अशुभं मन्यन्ते स्म। हिन्दु-राजत्वेन सः नेपाली-परम्परां अनुसरणं कर्तव्यम् आसीत्।<ref>{{Cite news|date=23 February 1975|title=Nepal Begins Ritual Of Royal Coronation|url=https://www.nytimes.com/1975/02/23/archives/nepal-begins-ritual-of-royal-coronation.html|accessdate=6 August 2022|archivedate=8 March 2023}}</ref> === पञ्चायत् युगः ===   सिंहासनारोहणसमये बीरेन्द्रः प्रभावीरूपेण पूर्णराजः आसीत्, यतः सः कश्चन देशः उत्तराधिकाररूपेण प्राप्तवान् यत्र राजनैतिकदलानां प्रतिबन्धः आसीत्, सः पञ्चायत् इति नाम्ना प्रसिद्धायाः स्थानीय-प्रादेशिक-परिषदिभिः व्यवस्थया च शासनं कृतवान्।<ref name="NYT" /> {{Quote box|align=right| ; पञ्चश्री महाराज्ञ प्रसस्ति ! स्वस्तिश्री गिरिराजचक्रचूडामणि नरनारायणेत्यादि विविध विरूदावली विराजमान मानोन्नत महेन्द्रमाला परम नेपालप्रताप भास्कर श्रोजस्विराजन्य परम गौरवमय तेजस्वी त्रिभुवनप्रजातन्त्रश्रीपद परम उज्ज्वल कीर्तिमय नेपालश्रीपद परम प्रोज्ज्वल नेपालतारा परम पवित्र रामपट्ट परम ज्योतिर्मय सुविख्यात विशक्तिपट्ट परम सुप्रसिद्ध प्रबल गोरखादक्षिणबाहु परमाधिपति अतिरथी परम सेनाधिपति श्री श्री श्री श्री श्रीमन्महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह देव देवानाम् सदा समरविजयिनाम् । —''[[नेपालको संविधान २०१९]]''}} सर्वकारस्य ''पञ्चायत्''-व्यवस्थां रक्षयितुं प्रयत्ने नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखाः नेतारः बहुधा गृहीताः आसन्। 1980 तमे दशके राजनैतिकसङ्घटनानां उपरि आरोपिताः प्रतिबन्धाः उपशमितानि, तथा उदारविद्यार्थिनां नेतृत्वे समूहाः नेपालदेशे संविधानस्य परिवर्तनस्य याचनाम् अकुर्वन्। वर्धमानस्य लोकतन्त्र-समर्थक-आन्दोलनस्य कारणात् बीरेन्द्रः अघोषयत् यत् दल-रहितस्य अथवा बहुदलीयस्य व्यवस्थायाः मध्ये निर्णयार्थं जनमतसंग्रहः भविष्यति इति। अस्मिन् काले जनमतसङ्ग्रहस्य विकल्पाः बहु-पक्षीयव्यवस्थायाः पञ्चायती-व्यवस्थायाः वा कृते प्रदत्ताः आसन्। 1980 तमे वर्षे मे-मासे जनमतसङ्ग्रहः अभवत्, यत्र दल-रहित-व्यवस्था 55% तः 45% पर्यन्तं अन्तरात् विजयी अभवत्। निर्वाचनस्य परिणामेन राजा आर्थिकरूपेण राजनैतिकरूपेण च देशस्य सामूहिकं पुनर्रचनाम् अकरोत्। राष्ट्रिय-जनमतस्य अनन्तरं सः सन्तुलित-विकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रम् 5 विकास-क्षेत्रेषु विभक्तवान्, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विकासक्षेत्रम् अभ्यागच्छत्-1990 तमे वर्षे तस्य संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारस्य स्थित्याः अनन्तरं भ्रमणानि निरस्तानि।<ref name=":5">{{Cite journal|date=1991|title=Nepal's Stagnant Economy: The Panchayat Legacy|url=https://www.jstor.org/stable/2645224|pages=694–711|doi=2 June 2024|accessdate=8 March 2023}}</ref> === लोकतान्त्रिकः युगः। === [[सञ्चिका:Birendra_of_Nepal_with_Rajiv_Gandhi.jpg|लघुचित्रम्|1985 तमे वर्षे, भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा [[राजीवगान्धिः|राजीब गान्धी]] वर्येण सह हस्तसमर्पणं कुर्वन् बीरेन्द्रः।]] 1990 तमे वर्षे नेपालदेशे आन्दोलनानां, लोकतन्त्र-समर्थकानां च सङ्घातानां श्रृङ्खला आरब्धा। कलहस्य कारणात् बीरेन्द्रः राजनैतिकदलानाम् प्रतिबन्धं उत्थापयित्वा 1990 एप्रिल-मासे संवैधानिकः राजा भवितुं अङ्गीकृतवान्। सः मुख्य-विपक्ष-दलानां प्रतिनिधित्वार्थं, राजनैतिक-सुधारार्थं तेषां याचनानां समायोजनार्थं नूतनं संविधानम् निर्मातुं च स्वतन्त्रं संविधान-अनुशंसा-आयोगं न्ययोजयत्। आयोगेन 1990 सेप्टेम्बर् 10 दिनाङ्के प्रस्तावितस्य संविधानस्य प्रारूपं तस्य समक्षं समर्पितम्। नूतनं संविधानं, बहुदलीय-लोकतन्त्र-व्यवस्थया युक्तं संवैधानिक-राजतन्त्राधिकारं, बीरेन्द्र-राज्यस्य प्रमुखं कारयेत्। प्रारूप संविधानं प्रधानमन्त्रिणा कृष्णप्रसाद भट्टरायेन तस्य मन्त्रिमण्डलेन च अनुमोदितम्, अतः 1990 नवेम्बर् 9 दिनाङ्के बीरेन्द्रः नूतनसंविधानं घोषयित्वा नेपालं संवैधानिकसाम्राज्यरूपेण परिवर्तितवान्। संवैधानिक-राज्ञः रूपेण, बीरेन्द्रः स्वस्य लोकतान्त्रिक-विचारैः, व्यवहारैः, राजनैतिक-दलानां असमर्थतायाः च कारणात्, सर्वाधिकारिणः शासकस्य अपेक्षया अधिकतया लोकप्रियः अभवत्। परन्तु बीरेन्द्रः, 1996 तः 2006 पर्यन्तं यावत्, माओवादी-विद्रोहिणां सर्वकारीय-बलानां च मध्ये विद्यमानस्य शसस्त्र-युद्धस्य निवारणं कर्तुं न असमर्थं। [[File:President Ronald Reagan During The State Visit of King Birendra Bir Kikram Shah Dev of Nepal with Joan Rivers in The East Room - DPLA - 60fec4f8987746ef9d0967ac59ae12dc.jpg|thumb|[[रोनाल्द रेगन|राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनस्य]] सह नृप वीरेन्द्र, 1983]] === हत्या === सन् 2001 जून् 1 दिनाङ्के नेपाली-राजतन्त्राधीनस्य नारायणहिटी-राजप्रासादे बीरेन्द्रस्य तस्य निकटपरिवारस्य च सदस्यानां संहारः अभवत्। आधिकारिक घटना प्रतिवेदन उल्लिखितम् यत् युवराज दीपेन्द्र स्वचालित भुसुण्डेन मातु पितु अनुज भगिनी एवं सर्वेषां स्वजनायाः हतः। यदा युवराज प्राङ्गणे अचेतावस्था प्राप्ताः तदा तं युवराज्ञ दीपेन्द्रः राज्ञ इति घोषितः। सः पुनः चेतनं प्राप्तुं असफलः अभवत्, कतिपयदिनानाम् अनन्तरं मृतः इति घोषितः। अतः ज्ञानेन्द्रबीर-बिक्रम-शाह राजा अभवत्।<ref>{{Cite news|date=2 June 2001|title=Nepal's royal killer is named King as his parents are cremated|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/nepal/1311386/Nepals-royal-killer-is-named-King-as-his-parents-are-cremated.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> == उल्लेखनीयाः कार्याणि सुधाराः च == स भारतस्य, चीनस्य, सोभियतसङ्घस्य च अतिक्रमणकारीप्रभावानाम् अभावे अपि सः नेपालस्य स्वातन्त्र्यं निर्वाहयितुं समर्थः अभवत् । राजारूपेण तस्य प्रथमा विदेशयात्राः १९७३ तमे वर्षे अक्टोबर्-मासे भारतं, मासद्वयानन्तरं चीनदेशं च अभवत् । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's Historic China Visit|url=http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723230223/http://peoplesreview.com.np/index.php/articles/item/2446-king-birendra-s-historic-china-visit|archivedate=23 July 2015|accessdate=23 July 2015}}</ref> मुस्ताङ्ग क्रान्तिकाले नेपालदेशात् मुस्ताङस्य, चीनदेशात् तिब्बतस्य च विच्छेदं निवारितवान् । <ref>{{Cite web|date=28 January 2020|title=खम्पा काण्ड : नेपालबाट मुस्ताङलाई टुक्य्राएर तिब्बत कब्जा गर्न विदेशीले गराएको विद्रोह !|url=https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/|accessdate=23 July 2022|website=Swadesh Nepal|language=en-US|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013036/https://www.swadeshnepal.com/2020/01/15628/}}</ref> <ref>{{Cite web|last=देवकी विष्ट|title=खम्पा विद्रोह' मा लिपुलेक नजिक लडाईं लडेका एक प्रहरीको संस्मरण|url=https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593|accessdate=23 July 2022|website=Breaknlinks|language=ne|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810183457/https://www.breaknlinks.com/nepali/news/2593}}</ref> चीनविरुद्धं कार्यं कुर्वतां खम्पा विद्रोहानाम् निरस्त्रीकरणेन नेपाल-चीन-सम्बन्धः नूतन-उच्चतां प्राप्तवान् । <ref name=":3">{{Cite web|last=Basnyat|first=Prem Singh|title=A forgotten history|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/|accessdate=22 July 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723021548/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/67819/}}</ref> <ref name="premBasnyat">{{Cite book |title=Nepalese Army in Tibetan Khampa Disarming Mission |date=2007}}</ref> दक्षिण एशियाई क्षेत्रीयसहकारसङ्घस्य दक्षिण एशियाई खाद्यसंरक्षणस्य च स्थापनायै तस्य विस्तृताभियानस्य योगदानस्य च कृते तस्य स्मरणं कुर्वन्ति । स्वशासने काष्ठमण्डपे सार्कसचिवालयस्य स्थापनामपि कर्तुं समर्थः अभवत् । <ref name=":2">{{Cite web|title=Diplomatic achievements of King Birendra: From Peace Zone Proposal to expansion of foreign relations|url=https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/|accessdate=16 July 2022|website=Nepal Press|language=en-US|archivedate=1 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001182551/https://english.nepalpress.com/2021/06/02/diplomatic-achievements-of-king-birendra-from-peace-zone-proposal-to-expansion-of-foreign-relations/}}</ref> सः अतिरिक्तैः ४६ देशैः सह कूटनीतिकसम्बन्धं स्थापयितुं समर्थः अभवत् येन कूटनीतिकसम्बन्धाय देशानाम् कुलसंख्या ४९ तः ९६ यावत् कृता । <ref>{{Cite web|title=NRC0015 – Nepali foreign policy and Zone of Peace: an attempt at neutrality? – NIPoRe|url=https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/|accessdate=16 July 2022|language=en-US|archivedate=7 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220707073318/https://nipore.org/nrc0015-nepali-foreign-policy-and-zone-of-peace-an-attempt-at-neutrality/}}</ref> एशिया-शक्तयोः मध्ये संविष्टस्य नेपालस्य उभयोः सह उत्तमः सम्बन्धः भवेत् इति सः मन्यते स्म । <ref name="Malhotra">{{Cite news|date=4 June 2001|title=King Birendra of Nepal|url=https://www.theguardian.com/news/2001/jun/04/guardianobituaries.nepal|accessdate=21 July 2008|archivedate=4 June 2020}}</ref> === शान्तिप्रवर्धनम् ===   सः नेपालस्य ऐतिहासिकं शान्तिस्थितिं, गौतमबुद्धस्य जन्मं, कस्यापि विदेशीयशक्तयोः सह असङ्गतिः इति ऐतिहासिकनीतिं च विचार्य नेपालं शान्तिक्षेत्रं घोषयितुं प्रस्तावम् अयच्छत् । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=Late King Birendra And His Demand For "Peace Zone"Status For Nepal.|url=https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/|accessdate=16 July 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716202712/https://www.spotlightnepal.com/2019/05/15/late-king-birendra-and-his-demand-peace-zonestatus-nepal/}}</ref> अस्य प्रस्तावस्य समर्थनं यूएनओ-सङ्घस्य ११६ देशैः कृतम् । <ref name=":2" /> पश्चात् सः १९८६ तमे वर्षे "शान्तिरक्षणप्रशिक्षणशिबिरं" स्थापितवान् । पश्चात् अस्य पुनर्गठनं २००१ तमे वर्षे शान्तिरक्षणसैनिकानाम् प्रशिक्षणार्थं प्रशिक्षणसंस्थारूपेण कृतम् । पश्चात् अस्य नामकरणं बीरेन्द्र शान्ति सञ्चालन प्रशिक्षणकेन्द्रम् इति अभवत् | अस्य संस्थानस्य, पश्चात् प्रशिक्षणसङ्गठनस्य रूपेण पुनर्गठनं कृतम् यस्य माध्यमेन नेपालः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सहकारेण प्रशिक्षितानि, शान्तिसेनानि प्रेषयितुं आरब्धवान्, तस्य सक्रियः सदस्यः च अभवत् <ref>{{Cite web|title=BPOTC {{!}} वीरेन्द्र शान्ति कार्य तालिम केन्दर|url=https://bpotc.nepalarmy.mil.np/|accessdate=16 July 2022|website=bpotc.nepalarmy.mil.np|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716232532/https://bpotc.nepalarmy.mil.np/}}</ref> १९७४ तमे वर्षे उत्तरहिमालयप्रदेशे निवसतां खम्पाविद्रोहाणां शान्तिपूर्वकं निरस्त्रीकरणे राजा बीरेन्द्रः स्वशस्त्रसमर्पणं कुर्वतां भूमिं, धनं, नागरिकतां च दत्त्वा, शस्त्राणि अपि जप्त्वा सफलः अभवत् एवं यः न समर्पणं करोति सः तिब्बतीप्रदेशं प्रति गमनम् निषिद्धः स्यात् । <ref name=":3" /> <ref>{{Cite web|last=Saxena|first=Shobhan|date=30 March 2008|title=The legion of Betrayed Warriors|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms|accessdate=23 July 2022|website=The Times of India|language=en|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723013041/https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/the-legion-of-betrayed-warriors/articleshow/2910662.cms}}</ref> बिरेन्द्रः देशे माओवादीक्रान्तिं दमनार्थं सेनायाः उपयोगं अवरुद्धवान्, येन स्थितिः अधिका भवति स्म, राष्ट्रे शान्तिः अपि बाधितः स्यात् <ref>{{Citation|title=Why didn't birendra use the army against Maoist? {{!}} Nepal History|date=20 June 2019|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ca2FHjNR-z0|accessdate=17 July 2022}}</ref> === पर्यावरणसंरक्षणम् === [[सञ्चिका:Tibetan_Snowcock.jpg|लघुचित्रम्|सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जे तिब्बती हिमकुक्कुटः]] राजा बीरेन्द्रः प्रकृतिप्रेमी प्रकृतिसंरक्षणस्य महान् समर्थकः इति गण्यते स्म । सर्वकाराद् प्रकृतिसंरक्षणस्य प्रवृत्तिः तस्य शासनकाले आरब्धा । तेराई-प्रवासस्य विशाल-प्रवासस्य कारणेन गण्डका-जनसंख्यायाः नाटकीय-क्षयः, शिकार-विस्तारस्य च कारणेन सर्वकारेण १३० सशस्त्र-जनानाम् गण्डका-गस्त्य-बलं (नेपाली-भाषायां ''गैंडा गस्ती'' ), सम्पूर्णे चितवन-नगरे रक्षक-चौकीनां जालं च संस्थापितम् कानूनीव्यवस्थायाः माध्यमेन गण्डकानां विलुप्ततां निवारयितुं राष्ट्रियनिकुञ्जकानूनस्य प्रवर्तनं कृतम् यत् १९७० तमे वर्षे डिसेम्बरमासे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जस्य राजपत्रं कृतवान्, तदनन्तरवर्षे सीमाः परिभाषिताः ७३ तमे वर्षे च [[सञ्चिका:Greater_one-horned_rhinoceros_at_Chitwan.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जे एकः [[गण्डक|गण्डकः]]]] राष्ट्रे व्याघ्राणां संरक्षणार्थं ३६८ क्षेत्रफलम्&nbsp;कि.मी ^.२ १९७६ तमे वर्षे ''शाही कर्णाली वन्यजीवसंरक्षणरूपेण'' राजपत्रितं यत् पश्चात् १९८२ तमे वर्षे शाही बर्दिया वन्यजीवसंरक्षणरूपेण घोषितम् ।१९८४ तमे वर्षे अस्मिन् आरक्षितक्षेत्रे बबाईनद्याः उपत्यका अपि योजिता ।पश्चात् आरक्षिते समृद्धस्य पारिस्थितिकीतन्त्रस्य कारणतः १९८८ तमे वर्षे अस्य क्षेत्रस्य राष्ट्रियनिकुञ्जत्वेन घोषितम् देशस्य चतुर्थः संरक्षितः क्षेत्रस्य स्थापना १९७६ तमे वर्षे लाङ्गटाङ्गस्य हिमालयीयक्षेत्रात् अभवत्, तस्य नामकरणं च लाङ्गटाङ्गराष्ट्रियनिकुञ्जम् इति कृतम् | अस्य कृते १,७१० क्षेत्रफलम्&nbsp;^{कि.मी.}​​​ <ref name="nbrb2007">{{Cite book |url=http://lib.icimod.org/record/7560/files/Nepal%20Biodiversity%20Resource%20Book.pdf |title=Nepal Biodiversity Resource Book. Protected Areas, Ramsar Sites, and World Heritage Sites |location=Kathmandu |accessdate=26 July 2011}}</ref> सः १९७६ तमे वर्षे अन्यं वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रं कोशी टप्पू वन्यजीवसंरक्षणम् इति राजपत्रमपि कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे सः सुदूरपश्चिमप्रान्तस्य तराईक्षेत्रे [[वन्यपशुसंरक्षणकेन्द्रम् (नेपाल)|शाही शुक्लफन्टा वन्यजीवसंरक्षणमपि]] स्थापितवान् यत् पश्चात् १९८० तमे दशके विस्तारितं कृत्वा राष्ट्रियनिकुञ्जे परिणतम् <ref name="majupuria1998">{{Cite book |title=Wildlife, National Parks and Reserves of Nepal |editor-last=amp |location=Bangkok |pages=237–240}}</ref> <ref name="Basnet_al2019">{{Cite journal|arxiv=amp|title=Recent records of threatened birds in the Sukilaphanta Grassland, Suklaphanta National Park, Nepal, with particular focus on White-throated Bushchat ''Saxicola insignis'' and Finn's Weaver ''Ploceus megarhynchus''|url=https://www.researchgate.net/publication/340730965|pages=93–96}}</ref> अपि च, अन्यः संरक्षितः क्षेत्रः, रारा राष्ट्रियनिकुञ्जस्य स्थापना तस्मिन् एव वर्षे [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला-]] प्रदेशयोः अद्वितीयवनस्पतिजीवजन्तुनां रक्षणार्थं तथा च स्वपितुः राजा महेन्द्रस्य १०६ आरक्षितक्षेत्रस्य प्राचीनप्रकृतिसंरक्षणस्य स्वप्नस्य पूर्तये च अभवत्&nbsp;कि.मी ^.२ [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] - [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] -मण्डलेषु यस्मिन् प्रसिद्धं रारा-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति । <ref name="nbrb2007" /> <ref>{{Cite web|title=Nepali Times {{!}} The Brief » Blog Archive » Remembering Rara|url=https://www.nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara/|accessdate=20 July 2022|language=en-US|archivedate=23 September 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230923021550/https://nepalitimes.com/blogs/thebrief/2017/10/02/remembering-rara}}</ref> अस्मिन् एव वर्षे पवित्रहिमालयनदृश्यस्य भागरूपेण स्थापितं अन्तिमं राष्ट्रियनिकुञ्जं १,१४८ क्षेत्रफलस्य आरक्षणेन सह सागरमाथाबराष्ट्रियनिकुञ्जम् आसीत्&nbsp;[[सोलुखुम्बुमण्डल्|सोलुखुम्बुमण्डले]] ^२ कि.मी . <ref>{{Cite book |title=Conservation Biology in Asia |editor-last=amp |location=Kathmandu |pages=10–20 |accessdate=28 November 2023}}</ref> १९८४ तमे वर्षे एकः २२५&nbsp;^{ब.कि.मी.}​​​​​​ तस्मिन् एव वर्षे सः पर्सा-वन्यजीवसंरक्षणक्षेत्रम् अपि स्थापितवान् यस्य विस्तारः पश्चात् राष्ट्रियनिकुञ्जं यावत् अभवत् । तथैव राष्ट्रस्य एकमात्रं [[हिमालयः|हिमालयन]] -पार-राष्ट्रिय-उद्यानं शे फोक्सुण्डो-राष्ट्रियनिकुञ्जं १९८४ तमे वर्षे कर्णाली-प्रान्ते [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] - [[मुगुमण्डलम्|मुगु-]] जिल्हेषु ३,५५५ वर्गकिलोमीटर्-क्षेत्रेण स्थापितं यस्मिन् प्रसिद्धं फोक्सुण्डो-सरोवरम् अपि अन्तर्भवति स्म <ref name="nbrb2007" /> मृगयायाः राजपरम्परायाः रक्षणार्थं शौकरूपेण, परन्तु क्षीणवन्यजीवसम्पदां निवारयितुं च सः १९८७ ई. तमे वर्षे घोरपाटनमृगयासंरक्षणस्य स्थापनां कृतवान् महेन्द्र प्रकृति संरक्षणकोष इत्यस्य पितुः स्मारकरूपेण, तत्कालीनराजकुमारः ज्ञानेन्द्रः अध्यक्षत्वेन, अपि १९९० तमे वर्षे स्थापितः । ट्रस्ट् इत्यस्य स्थापनायाः सह सः अन्नपूर्णा संरक्षणक्षेत्रं घोषितवान् अपि च, तस्य प्रयत्नेन नेपालः १९७९ तमे वर्षे सगरमाथाराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sagarmatha National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/120/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=28 October 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028174004/https://whc.unesco.org/en/list/120}}</ref> १९८४ तमे वर्षे चितवनराष्ट्रियनिकुञ्जं <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Chitwan National Park|url=https://whc.unesco.org/en/list/284/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826120952/https://whc.unesco.org/en/list/284/}}</ref> च [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को]] [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वविरासतस्थलेषु]] नामाङ्कनं कर्तुं समर्थः अभवत् तथैव काठमाण्डू, ललितपुर, भक्तपुरस्य दरबारचतुष्कोणाः इत्यादयः स्मारकक्षेत्राणि तथा [[स्वयंभूनाथ|स्वयंभूनाथः]], बौधानाथः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथमन्दिरः]], चाँगुनारायण इत्यादीनि धार्मिकस्थलानि अपि <ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Kathmandu Valley|url=https://whc.unesco.org/en/list/121/|accessdate=11 August 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archivedate=4 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104081358/https://whc.unesco.org/en/list/121/}}</ref> तमे वर्षे नामाङ्कितानि । === आर्थिक सुधार === [[सञ्चिका:TUTH_Emergency_Hall.jpg|लघुचित्रम्|नेपालदेशस्य प्राचीनतमस्य शिक्षणचिकित्सालयस्य त्रिभुवनविश्वविद्यालयशिक्षणचिकित्सालयस्य खण्डेषु अन्यतमम्।]] स्थायित्वं पर्यावरणसंरक्षणं च केन्द्रीकृत्य, {{Start date|1975|12|28}}, नेपाले [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] साहाय्येन ट्रलीबसव्यवस्था स्थापिता आसीत् । पितुः पथं अनुसृत्य औद्योगिकक्षेत्राणां स्थापनां कृत्वा क्रमशः नेपालगञ्ज औद्योगिकक्षेत्र(१९७३), पोखरा औद्योगिकक्षेत्र(१९७४), बुटवल औद्योगिकक्षेत्र(१९७६), भक्तपुर औद्योगिकक्षेत्र(१९७९), धनकुटा औद्योगिकक्षेत्र(१९८०),बीरेन्द्रनगर औद्योगिकक्षेत्र(१९८१), गजेन्द्रनारायण औद्योगिकक्षेत्र(१९८६) स्थापिताः। मेलम्ची जलप्रकल्पस्य काठमाण्डूपर्यन्तं योजनां कल्पयितुं प्रारम्भे बीरेन्द्रस्य श्रेयः भवति । <ref>{{Cite web|last=Magazine|first=New Spolight|title=MELAMCHI PROJECT Water At The Tap|url=https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/|accessdate=30 June 2022|website=SpotlightNepal|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630182510/https://www.spotlightnepal.com/2021/04/04/melamchi-project-water-tap/}}</ref> गोरखाली टायर उद्योग, उदयपुर सीमेण्ट उद्योग, नेपाल मेटल कम्पनी, नेपाल फार्मास्युटिकल्स इत्यादीनि सर्वाणि तस्य समये स्थापितानि आसन् । राजा बीरेन्द्रः, पशुपतिक्षेत्रविकासन्यासस्य संरक्षकः आसीत् । <ref>{{Cite web|title=RAOnline Reports on Nepal – The Royal Tragedy|url=https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html|accessdate=30 June 2022|website=www.raonline.ch|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811124858/https://www.raonline.ch/pages/story/np/npstory22c.html}}</ref> १९७९ तमे वर्षे एप्रिलमासे नेपालसर्वकारस्य भारतस्य उड़ीसा इण्डस्ट्रीजस्य च संयुक्तनिवेशेन [[दोलखामण्डलम्|दोलखामण्डलस्य लाकुरी पर्वते]] मृतदग्धमैग्नेसाइट् -तालकचूर्णस्य उत्पादनस्य उद्देश्यं कृत्वा नेपाल-प्राच्य-मैग्नेसाइट्-कारखानस्य स्थापना अभवत् <ref>{{Cite web|title=Govt making efforts to revive Nepal Orind Magnesite|url=https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite|accessdate=23 July 2022|website=kathmandupost.com|language=English|archivedate=3 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003072253/https://kathmandupost.com/money/2014/04/01/govt-making-efforts-to-revive-nepal-orind-magnesite}}</ref> १९८३ तमे वर्षे सः देशे महत्त्वपूर्णविदेशीयनिवेशान् आनयन् नेपाल-पाकिस्तान-संयुक्त-आर्थिक-आयोगस्य स्थापनां कर्तुं समर्थः अभवत् । कुलेखानीनगरे ६० मेगावाट् जलविद्युत्परियोजना १९८२ तमे वर्षे विश्वबैङ्कस्य, [[कुवैत|कुवैतस्य]], जापानस्य च आर्थिकसाहाय्येन कार्यं आरब्धवती । <ref>{{Cite web|title=Nepal {{!}} History, Population, Flag, Language, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Nepal|accessdate=26 July 2022|website=www.britannica.com|language=en|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312210525/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/409152/Nepal/23651/Health-and-education}}</ref> जापान अन्तर्राष्ट्रीयसहकारसंस्थायाः आर्थिकसमर्थनेन १९८२ तमे वर्षे त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षणचिकित्सालये स्थापना अभवत् | <ref>{{Cite web|title=About – Institute of Medicine|url=http://iom.edu.np/about/|accessdate=17 July 2022|language=en-US|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717200810/http://iom.edu.np/about/}}</ref> नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पतालस्य स्थापना १९७४ तमे वर्षे अभवत् । प्रहरीजना एवं तेषा परिजन हिताय नेपाल प्रहरी चिकित्सालये राजा चैत्रा, २०४० वि.सं. स्थापितं। सः १९७६ तमे वर्षे राष्ट्रे स्टॉक्-पूञ्जीनां व्यापारस्य विकासस्य प्रबन्धनाय, प्रवर्धनाय, समर्थनाय च सिक्योरिटीज एक्सचेंज सेण्टर लिमिटेड् इति संस्थां स्थापितवान् । पश्चात् अस्य केन्द्रस्य विकासः अभवत् यत् अद्य वयं नेपाल स्टॉक एक्सचेंज इति जानीमः | <ref>{{Cite web|title=Nepal Stock Exchange|url=https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction|accessdate=11 August 2022|website=www.nepalstock.com.np|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005162742/https://www.nepalstock.com.np/about-us/introduction}}</ref> १९८४ तमे वर्षे [[नेपाल टेलिभिजन]] प्रथमं दूरदर्शनचैनलस्य स्थापनायाः श्रेयः अपि तस्मै दत्तः यत् १९८५ तमे वर्षे फ्रांसदेशस्य साहाय्येन प्रथमं चैनलं आरब्धवान् । एतेषां आर्थिकसुधारानाम् कारणात् १९८६ तमे वर्षे राष्ट्रे प्रायः १२५ सहस्राणि श्रमिकाः कार्यरताः २०५४ औद्योगिकप्रतिष्ठानानि आसन् । १९९० तमे वर्षे दूरदर्शनस्य कृते जनानां व्याप्तेः अर्थः आसीत् यत् वीडियोभाडासेवाः, उपग्रहपात्राणि च सामान्यतया उपलभ्यन्ते स्म । राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रियपञ्चायतस्य सल्लाहेन सहमत्या च १९८६ तमे वर्षे दाङ्गनगरे नेपालदेशे [[संस्कृतम्|संस्कृतशिक्षायाः]] प्रबन्धनार्थं [[महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय]]<nowiki/>स्य स्थापनां कृतवान् यत् तस्य आरम्भसमये देशस्य द्वितीयं विश्वविद्यालयम् आसीत् । <ref>{{Cite book |title=Nepal Sanskrit University Act, 2043 English}}</ref> === मार्गाः परिवहनं च === १९७२ तमे वर्षे विभिन्नेषु अध्ययनेषु ज्ञातं यत् पर्वतीयग्रामीणक्षेत्रेषु मार्गसंपर्कस्य निर्माणं वायुसंपर्कस्य अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् आसीत् । <ref name=":4">{{Cite web|last=Yang|first=Eunmo|date=2007|title=Modernization of Nepal under the Shah Dynasty, 1951–1991|url=https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed|accessdate=26 July 2022|website=www.zum.de|publisher=Korean Minjok Leadership Academy International Program|archivedate=5 October 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005224041/https://www.zum.de/whkmla/sp/0708/eunmo/eunmo1.html#ed}}</ref> अतः तत्कालीनसर्वकारेण ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह सम्बद्ध्य मार्गनिर्माणस्य नीतिः तदा एव स्वीकृता यदा यातायातस्य प्रवाहः अधिकः आसीत् अस्याः नीतेः अन्तर्गतं बागलुङ्गविमानस्थानकं ( बलेवाविमानस्थानकं ), धोरपटनविमानस्थानकं, महेन्द्रनगरविमानस्थानकं, रुकुमचौर्जहरीविमानस्थानकं च १९७३ तमे वर्षे स्थापितं ।साँफेबगरविमानस्थानकस्य स्थापना १९७५ तमे वर्षे अभवत् ।सिमिकोटविमानस्थानकस्य स्थापना १९७७ तमे वर्षे मार्चमासस्य १८ दिनाङ्के, डोल्पाविमानस्थानकं, १९७८ तमे वर्षे तथा १९७९ तमे वर्षे रामेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् ।दोटीविमानस्थानकं, १९७९ तमे वर्षे रमेच्छपविमानस्थानकस्य स्थापना अभवत् । सिल्गढीविमानस्थानकम् इति अपि प्रसिद्धं १९७३ तमे वर्षे कृष्णाच्छादितेन धावनमार्गेण सह स्थापितं । ताल्चाविमानस्थानकं, राराविमानस्थानकं इति अपि ज्ञायते १९७५ तमे वर्षे निर्मितम् <ref>{{Cite web|date=21 November 2020|title=Timeline of Nepal Aviation, glimpse from 1949 to 2020|url=https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/|accessdate=24 July 2022|website=Aviation Nepal|language=en-US|archivedate=25 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220925200550/https://www.aviationnepal.com/timeline-of-nepal-aviation-glimpse-from-1949-to-2020/}}</ref> ताप्लेजुङ्गविमानस्थानकं सुकेतरविमानस्थानकं, जिरीविमानस्थानकं च फाप्लुविमानस्थानकं च बझाङ्गविमानस्थानकं च १ <ref>{{Cite web|last=Adventures|first=Third Rock|title=Airports in Nepal – 50 Places That Connect the Country to the World|url=https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal|accessdate=24 July 2022|website=Third Rock Adventures|language=en|archivedate=26 May 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526132209/https://www.thirdrockadventures.com/blog/airports-in-nepal}}</ref> तमे वर्षे निर्मितम् । तथैव सोलुखुम्बु-नगरं प्रति गच्छन् द लामोसाङ्गु-जिरी-मार्गः १९८५ तमे वर्षे स्विस-सर्वकारस्य साहाय्येन आरब्धः । <ref>{{Cite web|last=SHRESTHA|first=PRAGYA|date=2005|title=The great green road|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc|accessdate=26 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=8 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308142006/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=496#.YuBdc7pBzDc}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Switzerland – Nepal: A close partnership lasting more than 50 years – Nepal {{!}} ReliefWeb|url=https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years|accessdate=26 July 2022|website=reliefweb.int|date=4 August 2009|language=en|archivedate=26 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726233223/https://reliefweb.int/report/nepal/switzerland-nepal-close-partnership-lasting-more-50-years}}</ref> === कृषिप्रवर्धनम् === बीरेन्द्रस्य शासनकाले सर्वकारः कृषिप्रवर्धनं प्रति अत्यन्तं ध्यानं दत्तवान् । फलतः १९९० तमे वर्षे प्रायः ९०% जनसंख्या प्रत्यक्षतया परोक्षतया वा कृषिक्षेत्रे संलग्नाः आसन् ।भृकुटी पल्प् एण्ड् पेपर इत्यस्य स्थापना १९८५ तमे वर्षे [[चीनदेशः|चीनगणराज्यस्य]] समर्थनेन कम्पनीकानून २०२१ ( [[विक्रमसंवत्|बिक्रम सम्बत]] ) इत्यस्य अन्तर्गतं कृतम् <ref>{{Cite journal|title=Performance of Bhrikuti Paper and Pulp Limited: Before and After Privatization|url=https://www.pyc.edu.np/index.php?option=com_content&view=article&id=604:performance-of-bhrikuti-paper-and-pulp-limited-before-and-after-privatization&catid=97:volume-v-2012&Itemid=530|pages=44–54|doi=2 June 2024|accessdate=27 July 2021}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|date=6 December 2011|title=Largest Paper Mill in Nepal Closing|url=https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946|accessdate=27 July 2021|website=Global Paper Money|archivedate=27 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210727082210/https://www.globalpapermoney.com/largest-paper-mill-in-nepal-closing--cms-5946}}</ref> कृषिभूमिषु कृषिकार्यबलस्य च वृद्ध्या अन्नस्य आपूर्तिः वर्धिता, यस्य परिणामेण उत्तमपोषणं जातम् । १९६१ तमे वर्षे ५,००,००० टनतः मक्का-उत्पादनं १९९१ तमे वर्षे १००,००० टन-पर्यन्तं वर्धितम् <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|date=13 January 1964|title=NEPAL GETS HELP OF EAST AND WEST; Aid Projects were sped by China, Russia, U. S. and India.|url=https://www.nytimes.com/1964/01/13/archives/nepal-gets-help-of-east-and-west-aid-projects-sped-by-china-russia.html|accessdate=26 July 2022|archivedate=26 July 2022}}</ref> वर्षे चीनदेशस्य तकनीकीसहाय्येन नवलपरासी [[झापामण्डलम्|-]] नगरस्य सुनवाल [[नवलपरासीमण्डलम्|-नगरस्य]] लुम्बिनी-शर्करा-चक्राणां निर्माणं कृतम् पूर्वी नेपाल का । <ref>{{Cite web|title=Rubber industry readied for operation in Jhapa|url=https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/|accessdate=30 July 2022|website=Khabarhub|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730180632/https://english.khabarhub.com/2021/27/166439/}}</ref> <ref>{{Cite news|date=1 March 2021|title=Saving Rubber Industries and Save Environment in Nepal|url=https://www.irjr-n.org/rubber/saving-rubber-industries-and-save-environment-in-nepal/|accessdate=2 June 2024|archivedate=1 October 2023}}</ref> तथा । भृकुटी पल्प एण्ड पेपर, हेटौडा टेक्सटाइल इत्यादीनां कृषि आधारित उद्योगानां स्थापना तथा कच्चा कृषिजन्यपदार्थानाम् परिवर्तनार्थं विशालसंख्यायां कालीन-वस्त्र-उद्योगस्य स्थापना कृता येन अर्थव्यवस्थायां महत् योगदानम् अभवत्। === राजनैतिक उपलब्धि === [[सञ्चिका:Nepal_development_regions.png|लघुचित्रम्|५ विकासक्षेत्रसहित नेपालका प्रशासनिक विभाग]] राजा बीरेन्द्रस्य शासनकाले लोकतन्त्रस्य कृते २०३७ बीएस तमे वर्षे जनमतसंग्रहः अभवत् यत्र विकल्पाः बहुदलव्यवस्था अथवा पंचायतीव्यवस्था आसीत् । पंचायतयुगे राष्ट्रमतसंग्रहस्य अनन्तरं च सन्तुलितविकासस्य निर्माणार्थं राष्ट्रं ५ विकासक्षेत्रेषु विभज्य, वर्षे एकवारं प्रत्येकं विभागं गच्छति स्म; १९९० तमे वर्षे लोकतन्त्र-आन्दोलनस्य अनन्तरं भ्रमणं स्थगितम् । <ref name=":5" /> पूर्वं निरङ्कुशशासनं भवति स्म, समर्थकानां राजसदस्यानां च नित्यं दबावः भवति स्म चेदपि राजा सर्वदा पुस्तकेन संवैधानिकराजस्य भूमिकां निर्वहति स्म, स्वसीमाः कदापि न अतिक्रान्तवान् यदा राष्ट्रे किञ्चित् राजनैतिकसंकटं भवति स्म तदा राजा बीरेन्द्रः सर्वदा तत्र एव आसीत् । मध्यावधिनिर्वाचनं, २०५१, सामान्यनिर्वाचनं, २०५६ च तस्य सुशासनस्य कारणं वक्तुं शक्यते । राजा नियमितरूपेण सर्वोच्चन्यायालयात् संविधानसम्बद्धेषु राजनैतिकविषयेषु सल्लाहं याचते स्म यत् सः कदापि संविधानस्य सीमां न अतिक्रमेत् सः एकां संस्कृतिं निर्मितवान् यत्र राजा प्रधानमन्त्री च प्रतिगुरुवासरे स्वप्रासादे मिलित्वा राज्यविषयेषु चर्चां कुर्वन्ति स्म । <ref>{{Cite web|title=King Birendra's 30-year reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc|accessdate=17 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=17 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220717220315/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=8412#.YtSEQ0xBzDc}}</ref> === सामाजिक सुधार === निम्नसाक्षरतास्तरं राष्ट्रियप्रगतेः मुख्यबाधकत्वेन स्वीकृत्य राजा बीरेन्द्रः शिक्षाव्यवस्थायाः विकासं स्वस्य राष्ट्रियप्राथमिकताम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षात् आरभ्य पञ्चवर्षीययोजना मुख्यतया नूतनानां शैक्षणिकसंस्थानां निर्माणे वर्तमानशिक्षाव्यवस्थायाः कार्यक्षमतायाः उन्नयनं च केन्द्रीकृता आसीत् । राज्याभिषेकस्य शुभ अवसरे राजा बीरेन्द्रः सर्वेषां नेपालीनागरिकाणां कृते प्राथमिकशिक्षां निःशुल्कं इति घोषितवान् । <ref>{{Cite web|title=Thirty years of King Birendra's reign- Nepali Times|url=http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc|accessdate=16 July 2022|website=archive.nepalitimes.com|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716220150/http://archive.nepalitimes.com/news.php?id=11394#.YtMnxkxBzDc}}</ref> तथैव १९७८ तमे वर्षे राजकीयानुमोदनेन सर्वाणि शैक्षिकसामग्रीणि शैक्षिकसंस्थाभ्यः निःशुल्कवितरणं आरब्धम् । <ref>{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/45242336|title=The Role of Free Compulsory Primary Education Policy for the Political Development in Nepal|pages=100–131|doi=2 June 2024|accessdate=18 April 2023}}</ref> राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रे विज्ञान-प्रौद्योगिक्याः विकासस्य क्षेत्रे कार्यं कृतवती नेपाल राष्ट्रिय विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठान संरक्षकः अभवत् । अस्मिन् प्रदेशे भाषासंस्कृतेः संरक्षणार्थं १९८६ तमे वर्षे [[नेपालसंस्कृतविश्वविद्यालयः|महेन्द्रसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य]] स्थापनां कृतवान् । नेपालदेशे सामाजिकप्रथासुधारकानून (२०३३ बी.एस.) इत्यस्य अन्तर्गतं १९७६ तमे वर्षे दहेजव्यवस्थायाः अपराधीकरणं कृतम् । पञ्चवर्षीययोजनायाः अन्तर्गतं राजा बीरेन्द्रः राष्ट्रसेवायाः नीतिं आरब्धवान् यस्मिन् स्नातकोत्तरछात्रैः ग्रामीणक्षेत्रेषु विकासकार्येषु स्वस्य एकवर्षस्य सेवायाः योगदानं करणीयम् आसीत् । सः १९७५ तमे वर्षे प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालयस्य स्थापनां कृत्वा इतिहासस्य संरक्षणस्य प्रक्रियां प्रारभत ।१९७६ तमे वर्षे सितम्बर्-मासस्य २२ दिनाङ्के सः देशे व्यापारं, तस्करीं वा किमपि प्रकारस्य मादकद्रव्यस्य व्यापारं वा निषिद्धं कृत्वा मादकद्रव्याणां (नियन्त्रणम्) अधिनियमं, २०३३ इति अधिनियमं कृतवान् <ref>{{Cite web|last=diwakar|date=25 May 2021|title=Narcotics law in Nepal: Everything you need to know about – OnlineKhabar English News|url=https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html|accessdate=18 July 2022|language=en-GB|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023120/https://english.onlinekhabar.com/narcotics-law-in-nepal-everything-you-need-to-know-about.html}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Mahat|first=Sunny|title=How the ban came about andhow long it will stay in place|url=https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479|accessdate=18 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=18 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220718023121/https://theannapurnaexpress.com/news/how-the-ban-came-about-andhow-long-it-will-stay-in-place-1479}}</ref> === विकास नीति === जनसङ्ख्यानुसारं दैनिकमार्गयानयानस्य च ग्राम्यक्षेत्राणि विमानस्थानकैः सह संयोजयितुं च मार्गविकासस्य नीतिं बीरेन्द्रः स्वीकृतवान् । सः विकासात्मकलक्ष्यसाधनाय अनेकेषां शासकीयसङ्गठनानां पुनर्गठनं कृतवान् । सः मार्गनिर्माणं, स्वच्छता, वैज्ञानिकं च तकनीकीप्रशिक्षणं च बोधयति स्म । <ref>{{Cite news|date=24 February 1975|title=King With a Sense of Mission|url=https://www.nytimes.com/1975/02/24/archives/king-with-a-sense-of-mission-birendra-bir-bikram-shah-dev.html|accessdate=24 July 2022|archivedate=24 July 2022}}</ref> केन्द्रीयनियोजनसंस्थायाः विषये कृतेन व्यापकेन अध्ययनेन १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रियनियोजनायोगस्य पुनर्गठनं १९८७ तमे वर्षे च लघुपरिवर्तनं प्रेरितम् <ref name=":4" /> सर्वकारीयनीतिः मुख्यतया पर्यावरणसंरक्षणं, कृषिं, शिक्षां च केन्द्रीभूतवती == आलोचना == === स्थगित अर्थव्यवस्था === यद्यपि राजा बीरेन्द्रः विकाससौहृदः राजा इति स्मर्यते तथापि सः स्वपितुः राजा महेन्द्रः इव देशं द्रुतविकासप्रयासान् प्रति चालयितुं असमर्थः इति आलोचितः अस्ति तस्य राजनैतिकइच्छा आसीत् किन्तु केवलं कौशलं नासीत् यस्य माध्यमेन विकासप्रयत्नाः शीघ्रं प्राप्तुं शक्यन्ते स्म । तस्य प्रकृतिसंरक्षणप्रयासैः, संस्कृतिभिः, इतिहासैः च दर्शिता तस्य स्थायिविकासनीतिः आर्थिकविकासाय बाधकाः अभवन् । पंचायतशासनेन निरङ्कुशशासकत्वेन तस्य शासनकाले स्थगित-अर्थव्यवस्था निर्मितवती । <ref name=":5" /> === प्रशासनिक विफलता === इतिहासकाराः दर्शयन्ति यत् राजा बीरेन्द्रस्य अधीनं पंचायतशासनं असफलम् आसीत् । सः स्वस्य शासनकाले बहु प्रत्यक्षविदेशीयनिवेशं आनेतुं न शक्तवान्, तेन सर्वे कार्यक्रमाः, अथवा सः कृताः सर्वे सुधाराः पितुः विरासतां निरन्तरता एव आसन् सः पूर्वं स्वपित्रा स्थापितानां विविधानां संस्थानां पुनर्गठनं कृतवान्, पित्रा परिकल्पितानां विविधानां विकासयोजनानां च कार्यान्वयनम् अकरोत् । <ref>{{Cite web|last=Bhattarai|first=Kamal Dev|title=Six decades of American aid|url=https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746|accessdate=23 July 2022|website=The Annapurna Express|language=en|archivedate=30 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220730173822/https://theannapurnaexpress.com/news/six-decades-of-american-aid-1746}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sarthak Mani|date=3 September 2015|title=High time to lift ban|url=https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548|accessdate=23 July 2022|website=nepalitimes|archivedate=23 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220723020000/https://archive.nepalitimes.com/article/nation/cannabis-high-time-to-lift-ban,2548}}</ref> <ref>{{Citation|title=Can WATER Change Nepal's FUTURE? – VisualPolitik EN|date=3 May 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=8HDQs1H32LI|accessdate=23 July 2022}}</ref> === विकासप्रयासाः असफलाः === बीरेन्द्रः विविधसङ्गठनस्य पुनर्गठनं कृत्वा अनेकानि विकासयोजनानि आनयत्, परन्तु तस्य विकासप्रयत्नाः अधिकतया असफलाः अभवन्; येन देशे कस्यापि आमूलकपरिवर्तनस्य बाधा अभवत् । तस्य युगे निर्मिताः बहवः विमानस्थानकाः, मार्गाः च दुर्लभाः आसन्, अन्ते च तेषां पिधानं कर्तव्यम् आसीत् । अपि च, नवनिर्मितमार्गाणां दुर्लभप्रयोगस्य कारणं अत्यल्पवाहनस्वामित्वं वा वाहनानां प्रवेशः वा आसीत्; अतः आर्थिकविकासे योगदानं दुर्लभतया एव। <ref name=":4" /> === पञ्चायत प्रणाल्याः पतनं === केचन इतिहासकाराः समताविरोधिनो च केवलं पंचायतशासनस्य पतनस्य कारणं बिरेन्द्रं दोषं ददति। १९८० तमे दशके राजनैतिकसङ्गठनानां विरुद्धं यत् निरोधं सः शिथिलं कृतवान् तत् पूर्वं शक्तिहीनानां तावत्पर्यन्तं प्रायः अस्तित्वहीनानां राजनैतिकदलानां राज्ञ एतत् कार्यं प्रजननभूमिं प्रदत्तवती <ref name="BBC">{{Cite news|title=Birendra: Nepal's monarch of change|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1365485.stm|date=2 June 2001|accessdate=21 July 2008|archivedate=22 July 2008}}</ref> == व्यक्तित्व == अत्यल्पवयः एव, बीरेन्द्रः तस्य एटन-शिक्षकैः कृपालु राजकुमारः इति वर्णितः आसीत्। सः एटन् इत्यस्य सहपाठिन्या स्मृता "अत्यन्तं, अत्यन्तं उत्तमः व्यक्तिः, यः विद्यालयसभायां तस्य पूर्णं प्रसस्ति पठित्वा लज्जितः अभवत्" इति। जनाः बीरेन्द्रं कृपालु, विकासप्रियः राजा इति रूपेण वर्णयन्ति। राज्ञः परितः राजवंशीयाः तथा च विभिन्नाः विद्वांसः तं सरलं राजा इति निरूपयन्ति यः अन्येषाम् विचारान् श्रोतुं समर्थः आसीत्। ते तस्य दुर्बलतायाः कृते अपि तस्य निन्दां कुर्वन्ति यत् सः परितः स्थितानां जनानां याचनानां निराकरणं कर्तुं न समर्थः आसीत्, तथा च अन्यान् आज्ञापयितुं अपेक्षया लिपिकरूपेण कार्यं कुर्वन् स्वयमेव कार्यं करोति स्म।<ref name=":6">{{Cite book |title=अनिभूति र अभिव्यक्ति (आत्म कथा) |location=Kathmandu}}</ref> बीरेन्द्रः 2036 ई. पू. एस्. जनमत सङ्ग्रह (1980 जनमतसंग्रहः) इत्येतं अनुमन्यत, यत् लोकतन्त्रं प्रति चालः इति मन्यते स्म। परन्तु, लोकतन्त्रस्य समर्थकाः नेतारः इतिहासज्ञाः च जनमतसङ्ग्रहे कपटम् इति प्रतिपादयन्ति। जनआन्दोलनम् २०४६ इत्यस्य अनन्तरं, यस्य परिणामेन कतिपयशतानि मृत्यवः अभवन्, सः नेपालदेशे संवैधानिकं राजतन्त्राधिकारं स्थापितवान्।<ref>{{Cite news|date=11 November 1990|title=Nepal's King Gives Way to Multiparty Democracy|url=https://www.nytimes.com/1990/11/11/world/nepal-s-king-gives-way-to-multiparty-democracy.html|accessdate=23 July 2019|archivedate=23 November 2021}}</ref> केचन इतिहासज्ञाः अनुमन्यन्ते यत् बीरेन्द्रस्य लोकतान्त्रिकविचारैः, सरलप्रकृत्या च प्रथमस्य जनआन्दोलनम् इत्यस्य (1990) सफलतायाः कारणभूतानि स्यात् इति। अन्यैः दक्षिण-एशियादेशेन सह नेपालस्य विदेशीय-सम्बन्धान् सुदृढं कर्तुं एशिया-महाद्वीपे सार्क-संस्थां प्रवर्तयत् इति तस्य श्रेयः अस्ति। ==वंशावली== {{ahnentafel |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= 1. '''King Birendra of Nepal''' |2= 2. [[Mahendra of Nepal|King Mahendra of Nepal]] |3= 3. [[Indra, Crown Princess of Nepal|Indra Rajya Lakshmi Devi]] |4= 4. [[Tribhuvan of Nepal|King Tribhuvan of Nepal]] |5= 5. [[Queen Kanti of Nepal|Kanti Rajya Lakshmi Devi]] |6= 6. Hari Shamsher Jang Bahadur Rana |7= 7. Megha Kumari Rajya Lakshmi |8= 8. [[Prithvi of Nepal|King Prithvi of Nepal]] |9= 9. [[Queen Divyeshwari of Nepal|Divyeshwari Rajya Lakshmi Devi]] |10= 10. Arjan Singh Sahib, Raja of [[Chatra district|Chhatara]], [[Saharanpur district|Barhgaon]] and [[Awadh|Oudh]] |11= 11. Krishnavati Devi Sahiba |12= 12. [[Juddha Shumsher Jang Bahadur Rana|Juddha Shamsher Jang Bahadur Rana, Maharaja of Lamjung and Kaski]] |13= 13. Padma Kumari |14= 14. N. Bikram Shah |15= }} == आत्मजः == {| class="wikitable plainrowheaders" ! rowspan="2" scope="col" |नाम ! rowspan="2" scope="col" |जन्म ! colspan="2" |विवाह ! rowspan="2" |मृत्यु ! rowspan="2" scope="col" |आत्मजः ! rowspan="2" scope="col" |प्रपौत्र प्रपौत्री |- ! scope="col" |जीवनसंङ्गी ! scope="col" |मिति |- ! scope="row" |[[दीपेन्द्र वीरविक्रम शाह|युवराजाधिराज दीपेन्द्र]] |२०२८ [[आषाढ]] १३<ref>{{Cite web|url=https://pahilopost.com/content/-4631.html|title=​दीपेन्द्रको चरित्र र जेठ १९ को रहस्यबारे तत्कालीन सैनिक सचिव यसो भन्छन्|last=शाह|first=विवेकप्रताप|date=२० जेठ २०७२|website=पहिलो पोस्ट|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}</ref> | colspan="2" |''अविवाहित'' |२२ जेठ २०५८ (आयु २९), [[वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल]], [[काठमाडौँ]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.himalkhabar.com/news/114660|title=यस्तो थियो राजदरबार हत्याकाण्डको ‘यथार्थ विवरण’|date=१९ जेठ २०७७|website=हिमालखबर|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529163730/https://www.himalkhabar.com/news/114660 |date=2022-05-29 }}</ref> | colspan="2" |''नास्ति'' |- ! rowspan="2" scope="row" |[[अधिराजकुमारी श्रुति]] | rowspan="2" |२०३३ असोज २९ | rowspan="2" |कुमार गोरखशमशेर जङ्गबहादुर राणा | rowspan="2" |२०५४ वैशाख २५ | rowspan="2" |२०५८ ज्येष्ठ १९ (आयु २५), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजप्रासाद]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/opinion/207782|title=अधिराजकुमारी श्रुतिसँग सम्झनाका चार पल|last=श्रेष्ठ|first=किरणकृष्ण|date=१९ जेष्ठ २०७७|website=सेतोपाटी|accessdate=१५ जेष्ठ २०७९}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |गिरवाणी राज्य लक्ष्मीदेवी | rowspan="2" |''नास्ति'' |- |सुरङ्गना राज्य लक्ष्मीदेवी |- ! scope="row" |[[निराजन वीर विक्रम शाह|अधिराजकुमार निराजन]] |२०३५ कात्तिक २० | colspan="2" |''अविवाहित '' |२०५८ जेठ १९ (आयु २२), [[नारायणहिटी दरबार सङ्ग्रहालय|नारायणहिटी राजप्रासाद]]<ref name=":1" /> | colspan="2" |''नास्ति'' |} == स्मारक == राजा बीरेन्द्रस्य स्मृतौ अनेकानि संरचनानि, संस्थाः, सम्मानाः च निर्मिताः सन्ति । तस्य नामधेयेन स्थापितानां स्मारकानाम् नामकरणं २०६३ तमे वर्षे संसदस्य जीर्णोद्धारस्य अनन्तरं २०६५ तमे वर्षे राजतन्त्रस्य समाप्तेः अनन्तरं च अभवत् । [[सञ्चिका:King_Birendra_and_Queen_Aishwarya_Statue_20180227_GDK.jpg|लघुचित्रम्|300x300अणवः| [[पशुपतिनाथ मन्दिर]] परिसरे राजा बीरेन्द्र तथा राज्ञी ऐश्वर्या प्रतिमा]] === प्रतिमाः === # बिरेन्द्र प्रतिमा, धम्बोजी चौक, ( नेपालगञ्ज ) <ref>{{Cite web|last=Republica|title=Tension in Dhamboji after late king Birendra's monument erected|url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/|accessdate=11 August 2022|website=My Republica|language=en|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811013608/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/4858/}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा ( [[दाङमण्डलम्|दाङ]] ) <ref>{{Cite web|title=KING BIRENDRA {{!}} Elizabeth Dalziel|url=https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno|accessdate=11 August 2022|website=www.elizabethdalziel.com|archivedate=10 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220810180432/https://www.elizabethdalziel.com/image/I0000F7nesd8Xfno}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, बीरेन्द्रनगर ( [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] ) <ref>{{Cite web|last=TV|first=Danfe|date=30 December 2021|title=A statue of King Birendra was placed in Surkhet|url=https://eng.danfetv.com/?p=52394|accessdate=11 August 2022|website=Danfe TV- English|language=en-US|archivedate=2 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102065716/https://eng.danfetv.com/?p=52394}}</ref> # बीरेन्द्र प्रतिमा, स्वर्गपुरी ( शिवपुरी ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, जावालखेल ( ललितपुर ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, बिन्ध्यबासिनी मंदिर ( पोखरा ) # बीरेन्द्र प्रतिमा, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ मन्दिर]] ( [[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाण्डू]] ) === विद्यालयः === # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, भद्रपुर, [[झापामण्डलम्|झापा]] # श्री बीरेन्द्र उच्च माध्यमिक विद्यालय, चारघारे, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # श्री बीरेन्द्र सार्वजनिक उच्च माध्यमिक विद्यालय, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, लखनतारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बेलबारी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # श्री बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, झोराहट, [[मोरङमण्डलम्|मोरंग]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, कटहरी, [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, दशरथचन्द्र, [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, बडीकेदार, [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]] # बीरेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, [[पर्वतमण्डलम्|पर्बत]] # बीरेन्द्र सैनिक आवासीय महाविद्यालय, भक्तपुर # बीरेन्द्रज्योति माध्यमिक विद्यालय, सोलुखुम्बु सोताङ्ग === महाविद्यालयं === # बिरेन्द्रा बिध्या मन्दिर परिसर, टीकापुर, [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] <ref>{{Cite web|last=|date=2018|title=Institutional Overview|url=https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Bidhya Mandir Campus|language=en-US|archivedate=2 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221202104303/https://www.birendracampus.edu.np/about/institutional-overview/}}</ref> # बीरेन्द्र बहुमुखी महाविद्यालय, भरतपुर # बीरेन्द्र स्मृति महाविद्यालय, धरान <ref>{{Cite web|title=About us|url=https://bmcdharan.edu.np/about-us/|accessdate=11 August 2022|website=Birendra Memorial College|language=en-US|archivedate=6 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220706044603/https://bmcdharan.edu.np/about-us/}}</ref> # बिरेन्द्र बहु परिसर === स्थानीय === # बीरेन्द्रनगर, [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]] # बीरेन्द्रनगर, चितवन # बीरेन्द्र चौक, ( बीरेन्द्रनगर ) २. # बिरेन्द्र चौक, कागेश्वरी-मनोहरा नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, फुङलिंग नगरपालिका # बीरेन्द्र चौक, धरान # बीरेन्द्र चौक, तुलसीपुर, ( [[दाङमण्डलम्|डांग]] ) . # बीरेन्द्र चौक, ( नेपालगञ्ज ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( [[इटहरी]] ) २. # बीरेन्द्र चौक, ( बेनी, म्याग्दी ) २. # बीरेन्द्र सरोवर (बीरेन्द्र ताल), [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, धनगडी # बीरेन्द्र ऐश्वर्या पार्क, बागलुङ === संरचना === # बीरेन्द्र संग्रहालय, काठमाण्डू दरबार चौक # बीरेन्द्र सेना अस्पताल # बीरेन्द्रनगर विमानस्थानक === अन्ये === # बीरेन्द्र बियर्, ज्यूरिच् <ref>{{Cite web|last=swissinfo.ch|title=Swiss brewery defends choice of Nepalese monarch on beer bottle|url=https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202|accessdate=30 June 2022|website=SWI swissinfo.ch|date=26 April 2018|language=en|archivedate=30 June 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630152552/https://www.swissinfo.ch/eng/business/birendra-beer_swiss-brewery-defends-choice-of-nepalese-monarch-on-beer-bottle/44076202}}</ref> # बीरेन्द्र मेमोरियल् कप् # बीरेन्द्र शान्ति परिचालन प्रशिक्षण केन्द्र # बीरेन्द्रनगरस्य जयसीस्-इत्यस्य नारायणहिती-प्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।[[सञ्चिका:Narayanhiti_Palace_Museum,_crop.jpg|लघुचित्रम्|नारायणहितीप्रासादः यत्र नेपाली-राजवंशः नरसंहारः अभवत्।]] == सम्मानः == ; राष्ट्रिय उपाधि * [[सञ्चिका:Nepal_Pratap_Bhaskara.svg|70x70अणवः]] [[नेपाल प्रताप भास्कर]] * [[सञ्चिका:Order_of_Ojaswi_Rajanya_(Nepal)_-_ribbon.svg|70x70अणवः]] '''ओजस्वी राजन्यको मानपदवी''' * [[सञ्चिका:Most_Refulgent_Order_of_the_Star_of_Nepal.PNG|70x70अणवः]] [[नेपाल तारा]] * [[सञ्चिका:Order_of_Tri_Shakti_Patta_-_ribbon_bar.svg|70x70अणवः]] [[त्रिशक्ति पट्ट]] * [[सञ्चिका:Order_of_Gorkha_Dakshina_Bahu.svg|70x70अणवः]] [[गोरखा दक्षिण बाहु]] * प्रतिष्ठित [[महेन्द्र माला]] * [[सञ्चिका:King_Mahendra_Investiture_Medal_1956.gif|70x70अणवः]] राजा महेन्द्र निवेश पदक प्राप्तकर्ता (०२/०५/१९५६) १. ; विदेशीयाः आदेशा ** {{flag|Thailand}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Rajamitrabhorn|Order of the Rajamitrabhorn]] (1986)<ref>{{cite book |url=https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/1573241.pdf |title=ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ [สมเด็จพระราชาธิบดี สมเด็จพระราชินี แห่งเนปาล พร้อมด้วยคณะ] |language=TH |access-date=9 April 2025}}</ref> ** {{flag|Denmark}}: Knight of the [[:en:Order_of_the_Elephant|Order of the Elephant]], (17 October 1989) ** {{flagu|Japan}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Chrysanthemum|Order of the Chrysanthemum]] (1975) ** {{flag|Cyprus}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Makarios_III_of_Cyprus|Order of Makarios III of Cyprus]] (1980) ** {{flag|Kingdom of Laos|1952}}: Knight Grand Cordon with Collar of the [[:en:Order_of_the_Million_Elephants_and_the_White_Parasol|Order of the Million Elephants and the White Parasol]] (1970) ** {{flagu|Netherlands}}: Knight Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Gold_Lion_of_the_House_of_Nassau|Order of the Gold Lion of the House of Nassau]], (22 March 1975) ** {{flagu|France}}: Grand Cross of the [[:en:Legion_of_Honour|Order of the Legion of Honour]], (02/05/1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|title=Bilateral relations|website=La France au Népal|access-date=8 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018050841/http://www.ambafrance-np.org/Bilateral-relations,651|archive-date=18 October 2015|url-status=dead}}</ref> ** {{flagu|Germany}}: Grand Cross Special Class of the [[:en:Order_of_Merit_of_the_Federal_Republic_of_Germany|Order of Merit of the Federal Republic of Germany]] (1986) ** {{flagu|Spain}}: Knight Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Charles_III|Order of Carlos III]], (19 September 1983)<ref>{{Cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|title=Boletín Oficial del Estado|access-date=8 September 2018|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729092616/https://www.boe.es/boe/dias/1983/09/20/pdfs/A25810-25810.pdf|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Pakistan}}: [[:en:Nishan-e-Pakistan|Nishan-e-Pakistan]] (1983)<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Sami|date=27 May 2019|title=How many Foreign Personalities got Nishan-e-Pakistan?|url=https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|access-date=24 July 2022|website=PakMcqs|language=en-US|archive-date=2 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102065714/https://pakmcqs.com/pakistan-current-affairs-mcqs/how-many-foreign-personalities-got-nishan-e-pakistan|url-status=live}}</ref> ** {{flag|Romania}}: Grand Cross of the [[:en:Order_of_the_Star_of_Romania|Order of the Star of Romania]] (1975) ** {{flag|Chile}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_Merit_(Chile)|Order of Merit of Chile]] (1989) ** {{flag|Finland}}: Grand Cross with Collar of the [[:en:Order_of_the_White_Rose_of_Finland|Order of the White Rose]] (1988) ** {{flag|Egypt}}: Collar of the [[:en:Order_of_the_Nile|Order of the Nile]] (1974) ** {{flag|Yugoslavia}}: Great Star of the [[:en:Order_of_the_Yugoslav_Star|Order of the Yugoslav Star]], (2 February 1974) ** {{flag icon|Romania|1965}} [[:en:Socialist_Republic_of_Romania|Romania]]: Knight Grand Cross of the Order of 23 August (1987) ** {{flagu|United Kingdom}}: Recipient of the [[:en:Royal_Victorian_Chain|Royal Victorian Chain]] (23 February 1975) * जापानः स्काउट् एसोसिएशन् अफ् जापानद्वारा स्वर्ण-कपोत पुरस्कारः (1978)   == पूर्वजाः ==   == अपि पश्यतु। == * राज्यप्रमुखानां शासनस्य च सूची, ये हतौ वा मृत्युदण्डं प्राप्तौ वा * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्ययात्राणां सूची। * नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य ऐश्वर्या इत्यस्याः विवाहः * "नेपालदेशस्य बीरेन्द्रस्य राज्याभिषेकः" सम्बद्धानि पृष्ठानि == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:२००१ मरणम्]] [[वर्गः:१९४५ जननम्]] [[वर्गः:नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा]] k7icshrqwvg88tqkwofsmmhp9q722s6 2 92443 500324 2026-09-01T05:35:00Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यः:Ganesh Paudel/वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] पृष्ठं [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] प्रति स्थानान्तरितम्: पाण्डुलेखतः पूर्णलेखं निर्मितम् 500324 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[वीरेन्द्र वीरविक्रम शाह]] jd7wrjmqrmilxquhmuwvx2ykgz4ayqi 14 92444 500325 2026-09-01T05:39:04Z Ganesh Paudel 6561 नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 500325 wikitext text/x-wiki नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा kk9ku72m6zsga3fuxrx022zu1i3n3y6 500326 500325 2026-09-01T05:39:27Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालदेशः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500326 wikitext text/x-wiki नेपाल देशस्य राष्ट्रप्रमुखा [[वर्गः:नेपालदेशः]] 9fn8scrj9oy8svg55otj7si10p6wwg3 0 92445 500334 2026-09-01T06:54:41Z Ganesh Paudel 6561 "[[:ne:Special:Redirect/revision/1275680|गढीमाई पर्व]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 500334 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event|name=गढीमाई मेला|logo_caption=|image=Gadhimai.jpg|caption=गढीमाई मेलावसरे बलिहेतु सज्जिकृता जन्तव|genre=पर्व|frequency=पञ्चवर्षा|location=[[बारामण्डलम्]]|next=|participants=|attendance=५० लक्ष जना|budget=|patron=}} '''गढीमाई मेला''' भारत- नेपालसीमायाः समीपे कलैया -नगरस्य पूर्वदिशि च प्रायः ७ किलोमीटर् (४.३ मील्) दूरे [[बारामण्डलम् (नेपालः)|बारामण्डलस्य]] बरियारपुरस्य गढीमाईमन्दिरे प्रत्येकं पञ्चवर्षेषु आचर्यते।[[गढीमाई मन्दिरम्]] [[नेपालदेशः|नेपाले]] [[काष्ठमण्डपनगरम्|राजधानी काष्ठमण्डपतः]] दक्षिणदिशि प्रायः १६० किलोमीटर् (९९ मील) दूरे अवस्थिता। मेलावसरे शक्तिदेव्याः गढीमाई इत्यस्याः शान्तीकरणस्य उद्देश्यं कृत्वा [[महिषः|महिषाः]], [[शुकरः|शूकराः]], [[अजः]], [[कुक्कुटः|कुक्कुटाः]], [[कपोतः|कपोताः]] च इत्यादीनां पशूनां विशालबलिदानं भवति। जनाः नारिकेलं, मिष्टान्नं, रक्तवर्णीयं वस्त्रं च अन्यं नैवेद्यं च तं अर्पयन्ति । अयं उत्सवः विश्वस्य बृहत्तमः पशुबलि-कार्यक्रमः अथवा बृहत्तमः उत्सवः इति वर्णितः अस्ति । नेपालस्य सर्वोच्चन्यायालयेन २०१९ तमे वर्षे जीवितपशुबलिदानस्य समाप्तिः आदेशः दत्तः, परन्तु तस्य आदेशस्य "व्यापकरूपेण अवहेलना" कृता । <ref name="Him">{{Cite web|date=5 December 2024|title=Animal protection groups urge devotees not to bring animals for sacrifice at Gadhimai festival|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/animal-protection-groups-urge-devotees-not-to-bring-animals-for-sacrifice-at-gadhimai-festival|accessdate=6 December 2024|website=thehimalayantimes.com}}</ref> २००९ तमे वर्षे [[नेपालदेशः|गढीमाई]] मेलायां २५०,०००-५००,००० पशूनां बलिदानं कृतम् इति अनुमानं भवति । २०१५ तमे वर्षे नेपालस्य मन्दिरन्यासेन महोत्सवे भविष्ये सर्वाणि पशुबलिदानानि रद्द कर्तुं योजना कृता इति गलत्रूपेण सूचना प्राप्ता । == सन्दर्भाः == १७५९ तमे वर्षे आरब्धस्य अस्मिन् उत्सवे कोटिकोटिजनाः उपस्थिताः भवन्ति । अस्मिन् उत्सवे पशुबलिः [[नेपालदेशः|नेपालस्य]] [[भारतम्|भारतस्य]] च जनान् आकर्षयति । यद्यपि अधिकांशः पशूनां बलिदानं [[भारतम्|भारतात्]] सीमापारं नेपालं प्रति अवैधरूपेण परिवहनं भवति <ref name="Him" /> == पशु बलि == प्रतिभागिनः मन्यन्ते यत् हिन्दुदेव्याः गढीमाई इत्यस्मै पशूनां बलिदानेन दुष्टतायाः समाप्तिः भविष्यति, समृद्धिः च भविष्यति । पर्वतीयक्षेत्रे पशुअधिकारकार्यकर्तृभिः नेपालीहिन्दुभिः च बहवः विरोधाः कृताः । == इतिहास == 4zc4lm4huf580gct99i7lbyzjepte3w 500335 500334 2026-09-01T06:55:17Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:हिन्दु-उत्सवाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500335 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event|name=गढीमाई मेला|logo_caption=|image=Gadhimai.jpg|caption=गढीमाई मेलावसरे बलिहेतु सज्जिकृता जन्तव|genre=पर्व|frequency=पञ्चवर्षा|location=[[बारामण्डलम्]]|next=|participants=|attendance=५० लक्ष जना|budget=|patron=}} '''गढीमाई मेला''' भारत- नेपालसीमायाः समीपे कलैया -नगरस्य पूर्वदिशि च प्रायः ७ किलोमीटर् (४.३ मील्) दूरे [[बारामण्डलम् (नेपालः)|बारामण्डलस्य]] बरियारपुरस्य गढीमाईमन्दिरे प्रत्येकं पञ्चवर्षेषु आचर्यते।[[गढीमाई मन्दिरम्]] [[नेपालदेशः|नेपाले]] [[काष्ठमण्डपनगरम्|राजधानी काष्ठमण्डपतः]] दक्षिणदिशि प्रायः १६० किलोमीटर् (९९ मील) दूरे अवस्थिता। मेलावसरे शक्तिदेव्याः गढीमाई इत्यस्याः शान्तीकरणस्य उद्देश्यं कृत्वा [[महिषः|महिषाः]], [[शुकरः|शूकराः]], [[अजः]], [[कुक्कुटः|कुक्कुटाः]], [[कपोतः|कपोताः]] च इत्यादीनां पशूनां विशालबलिदानं भवति। जनाः नारिकेलं, मिष्टान्नं, रक्तवर्णीयं वस्त्रं च अन्यं नैवेद्यं च तं अर्पयन्ति । अयं उत्सवः विश्वस्य बृहत्तमः पशुबलि-कार्यक्रमः अथवा बृहत्तमः उत्सवः इति वर्णितः अस्ति । नेपालस्य सर्वोच्चन्यायालयेन २०१९ तमे वर्षे जीवितपशुबलिदानस्य समाप्तिः आदेशः दत्तः, परन्तु तस्य आदेशस्य "व्यापकरूपेण अवहेलना" कृता । <ref name="Him">{{Cite web|date=5 December 2024|title=Animal protection groups urge devotees not to bring animals for sacrifice at Gadhimai festival|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/animal-protection-groups-urge-devotees-not-to-bring-animals-for-sacrifice-at-gadhimai-festival|accessdate=6 December 2024|website=thehimalayantimes.com}}</ref> २००९ तमे वर्षे [[नेपालदेशः|गढीमाई]] मेलायां २५०,०००-५००,००० पशूनां बलिदानं कृतम् इति अनुमानं भवति । २०१५ तमे वर्षे नेपालस्य मन्दिरन्यासेन महोत्सवे भविष्ये सर्वाणि पशुबलिदानानि रद्द कर्तुं योजना कृता इति गलत्रूपेण सूचना प्राप्ता । == सन्दर्भाः == १७५९ तमे वर्षे आरब्धस्य अस्मिन् उत्सवे कोटिकोटिजनाः उपस्थिताः भवन्ति । अस्मिन् उत्सवे पशुबलिः [[नेपालदेशः|नेपालस्य]] [[भारतम्|भारतस्य]] च जनान् आकर्षयति । यद्यपि अधिकांशः पशूनां बलिदानं [[भारतम्|भारतात्]] सीमापारं नेपालं प्रति अवैधरूपेण परिवहनं भवति <ref name="Him" /> == पशु बलि == प्रतिभागिनः मन्यन्ते यत् हिन्दुदेव्याः गढीमाई इत्यस्मै पशूनां बलिदानेन दुष्टतायाः समाप्तिः भविष्यति, समृद्धिः च भविष्यति । पर्वतीयक्षेत्रे पशुअधिकारकार्यकर्तृभिः नेपालीहिन्दुभिः च बहवः विरोधाः कृताः । == इतिहास == [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] tukmu8qgukwlpqwisig04knynaq7i2z 500336 500335 2026-09-01T06:55:34Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालदेशस्य पर्यटकीयक्षेत्राणि]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500336 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event|name=गढीमाई मेला|logo_caption=|image=Gadhimai.jpg|caption=गढीमाई मेलावसरे बलिहेतु सज्जिकृता जन्तव|genre=पर्व|frequency=पञ्चवर्षा|location=[[बारामण्डलम्]]|next=|participants=|attendance=५० लक्ष जना|budget=|patron=}} '''गढीमाई मेला''' भारत- नेपालसीमायाः समीपे कलैया -नगरस्य पूर्वदिशि च प्रायः ७ किलोमीटर् (४.३ मील्) दूरे [[बारामण्डलम् (नेपालः)|बारामण्डलस्य]] बरियारपुरस्य गढीमाईमन्दिरे प्रत्येकं पञ्चवर्षेषु आचर्यते।[[गढीमाई मन्दिरम्]] [[नेपालदेशः|नेपाले]] [[काष्ठमण्डपनगरम्|राजधानी काष्ठमण्डपतः]] दक्षिणदिशि प्रायः १६० किलोमीटर् (९९ मील) दूरे अवस्थिता। मेलावसरे शक्तिदेव्याः गढीमाई इत्यस्याः शान्तीकरणस्य उद्देश्यं कृत्वा [[महिषः|महिषाः]], [[शुकरः|शूकराः]], [[अजः]], [[कुक्कुटः|कुक्कुटाः]], [[कपोतः|कपोताः]] च इत्यादीनां पशूनां विशालबलिदानं भवति। जनाः नारिकेलं, मिष्टान्नं, रक्तवर्णीयं वस्त्रं च अन्यं नैवेद्यं च तं अर्पयन्ति । अयं उत्सवः विश्वस्य बृहत्तमः पशुबलि-कार्यक्रमः अथवा बृहत्तमः उत्सवः इति वर्णितः अस्ति । नेपालस्य सर्वोच्चन्यायालयेन २०१९ तमे वर्षे जीवितपशुबलिदानस्य समाप्तिः आदेशः दत्तः, परन्तु तस्य आदेशस्य "व्यापकरूपेण अवहेलना" कृता । <ref name="Him">{{Cite web|date=5 December 2024|title=Animal protection groups urge devotees not to bring animals for sacrifice at Gadhimai festival|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/animal-protection-groups-urge-devotees-not-to-bring-animals-for-sacrifice-at-gadhimai-festival|accessdate=6 December 2024|website=thehimalayantimes.com}}</ref> २००९ तमे वर्षे [[नेपालदेशः|गढीमाई]] मेलायां २५०,०००-५००,००० पशूनां बलिदानं कृतम् इति अनुमानं भवति । २०१५ तमे वर्षे नेपालस्य मन्दिरन्यासेन महोत्सवे भविष्ये सर्वाणि पशुबलिदानानि रद्द कर्तुं योजना कृता इति गलत्रूपेण सूचना प्राप्ता । == सन्दर्भाः == १७५९ तमे वर्षे आरब्धस्य अस्मिन् उत्सवे कोटिकोटिजनाः उपस्थिताः भवन्ति । अस्मिन् उत्सवे पशुबलिः [[नेपालदेशः|नेपालस्य]] [[भारतम्|भारतस्य]] च जनान् आकर्षयति । यद्यपि अधिकांशः पशूनां बलिदानं [[भारतम्|भारतात्]] सीमापारं नेपालं प्रति अवैधरूपेण परिवहनं भवति <ref name="Him" /> == पशु बलि == प्रतिभागिनः मन्यन्ते यत् हिन्दुदेव्याः गढीमाई इत्यस्मै पशूनां बलिदानेन दुष्टतायाः समाप्तिः भविष्यति, समृद्धिः च भविष्यति । पर्वतीयक्षेत्रे पशुअधिकारकार्यकर्तृभिः नेपालीहिन्दुभिः च बहवः विरोधाः कृताः । == इतिहास == [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य पर्यटकीयक्षेत्राणि]] jqb13wkjdsb3ajpavtvspevxusjz3xa 3 92446 500343 2026-09-01T09:34:54Z Deepfriedokra 30568 Deepfriedokra इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Hackman01]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:CondensedSnake]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Hackman01|Hackman01]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/CondensedSnake|CondensedSnake]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 500343 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:CondensedSnake]] hwpqvlg3ru5b9irdn89zucnpuubmp7x 0 92447 500349 2026-09-01T10:58:11Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[काभ्रेपलाञ्चोमण्डलम्]] पृष्ठं [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500349 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्]] qa9bnnyf3gq89slcwmaj7zjp8xni1g6 0 92448 500353 2026-09-01T11:01:54Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[ओखलढुंगामण्डलम्]] पृष्ठं [[ओखलढुङ्गामण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500353 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[ओखलढुङ्गामण्डलम्]] 4dkubt5tniokkswkr7ot5ho36i6esaj 0 92449 500355 2026-09-01T11:02:59Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सोलुखुम्बुमण्डल्]] पृष्ठं [[सोलुखुम्बुमण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500355 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सोलुखुम्बुमण्डलम्]] mfxydeqpuswxv06i7tmsvewee717pxi