विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 828 42798 500367 469397 2026-09-03T13:08:37Z Hamish 28540 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q15408619|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 500367 Scribunto text/plain ------------------------------------------------------------------------------------ -- TableTools -- -- -- -- This module includes a number of functions for dealing with Lua tables. -- -- It is a meta-module, meant to be called from other Lua modules, and should not -- -- be called directly from #invoke. -- ------------------------------------------------------------------------------------ local libraryUtil = require('libraryUtil') local p = {} -- Define often-used variables and functions. local floor = math.floor local infinity = math.huge local checkType = libraryUtil.checkType local checkTypeMulti = libraryUtil.checkTypeMulti ------------------------------------------------------------------------------------ -- isPositiveInteger -- -- This function returns true if the given value is a positive integer, and false -- if not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is -- useful for determining whether a given table key is in the array part or the -- hash part of a table. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isPositiveInteger(v) return type(v) == 'number' and v >= 1 and floor(v) == v and v < infinity end ------------------------------------------------------------------------------------ -- isNan -- -- This function returns true if the given number is a NaN value, and false if -- not. Although it doesn't operate on tables, it is included here as it is useful -- for determining whether a value can be a valid table key. Lua will generate an -- error if a NaN is used as a table key. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isNan(v) return type(v) == 'number' and v ~= v end ------------------------------------------------------------------------------------ -- shallowClone -- -- This returns a clone of a table. The value returned is a new table, but all -- subtables and functions are shared. Metamethods are respected, but the returned -- table will have no metatable of its own. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.shallowClone(t) checkType('shallowClone', 1, t, 'table') local ret = {} for k, v in pairs(t) do ret[k] = v end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- removeDuplicates -- -- This removes duplicate values from an array. Non-positive-integer keys are -- ignored. The earliest value is kept, and all subsequent duplicate values are -- removed, but otherwise the array order is unchanged. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.removeDuplicates(arr) checkType('removeDuplicates', 1, arr, 'table') local isNan = p.isNan local ret, exists = {}, {} for _, v in ipairs(arr) do if isNan(v) then -- NaNs can't be table keys, and they are also unique, so we don't need to check existence. ret[#ret + 1] = v elseif not exists[v] then ret[#ret + 1] = v exists[v] = true end end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- numKeys -- -- This takes a table and returns an array containing the numbers of any numerical -- keys that have non-nil values, sorted in numerical order. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.numKeys(t) checkType('numKeys', 1, t, 'table') local isPositiveInteger = p.isPositiveInteger local nums = {} for k in pairs(t) do if isPositiveInteger(k) then nums[#nums + 1] = k end end table.sort(nums) return nums end ------------------------------------------------------------------------------------ -- affixNums -- -- This takes a table and returns an array containing the numbers of keys with the -- specified prefix and suffix. For example, for the table -- {a1 = 'foo', a3 = 'bar', a6 = 'baz'} and the prefix "a", affixNums will return -- {1, 3, 6}. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.affixNums(t, prefix, suffix) checkType('affixNums', 1, t, 'table') checkType('affixNums', 2, prefix, 'string', true) checkType('affixNums', 3, suffix, 'string', true) local function cleanPattern(s) -- Cleans a pattern so that the magic characters ()%.[]*+-?^$ are interpreted literally. return s:gsub('([%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?%^%$])', '%%%1') end prefix = prefix or '' suffix = suffix or '' prefix = cleanPattern(prefix) suffix = cleanPattern(suffix) local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$' local nums = {} for k in pairs(t) do if type(k) == 'string' then local num = mw.ustring.match(k, pattern) if num then nums[#nums + 1] = tonumber(num) end end end table.sort(nums) return nums end ------------------------------------------------------------------------------------ -- numData -- -- Given a table with keys like {"foo1", "bar1", "foo2", "baz2"}, returns a table -- of subtables in the format -- {[1] = {foo = 'text', bar = 'text'}, [2] = {foo = 'text', baz = 'text'}}. -- Keys that don't end with an integer are stored in a subtable named "other". The -- compress option compresses the table so that it can be iterated over with -- ipairs. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.numData(t, compress) checkType('numData', 1, t, 'table') checkType('numData', 2, compress, 'boolean', true) local ret = {} for k, v in pairs(t) do local prefix, num = mw.ustring.match(tostring(k), '^([^0-9]*)([1-9][0-9]*)$') if num then num = tonumber(num) local subtable = ret[num] or {} if prefix == '' then -- Positional parameters match the blank string; put them at the start of the subtable instead. prefix = 1 end subtable[prefix] = v ret[num] = subtable else local subtable = ret.other or {} subtable[k] = v ret.other = subtable end end if compress then local other = ret.other ret = p.compressSparseArray(ret) ret.other = other end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- compressSparseArray -- -- This takes an array with one or more nil values, and removes the nil values -- while preserving the order, so that the array can be safely traversed with -- ipairs. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.compressSparseArray(t) checkType('compressSparseArray', 1, t, 'table') local ret = {} local nums = p.numKeys(t) for _, num in ipairs(nums) do ret[#ret + 1] = t[num] end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- sparseIpairs -- -- This is an iterator for sparse arrays. It can be used like ipairs, but can -- handle nil values. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.sparseIpairs(t) checkType('sparseIpairs', 1, t, 'table') local nums = p.numKeys(t) local i = 0 local lim = #nums return function () i = i + 1 if i <= lim then local key = nums[i] return key, t[key] else return nil, nil end end end ------------------------------------------------------------------------------------ -- size -- -- This returns the size of a key/value pair table. It will also work on arrays, -- but for arrays it is more efficient to use the # operator. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.size(t) checkType('size', 1, t, 'table') local i = 0 for _ in pairs(t) do i = i + 1 end return i end local function defaultKeySort(item1, item2) -- "number" < "string", so numbers will be sorted before strings. local type1, type2 = type(item1), type(item2) if type1 ~= type2 then return type1 < type2 elseif type1 == 'table' or type1 == 'boolean' or type1 == 'function' then return tostring(item1) < tostring(item2) else return item1 < item2 end end ------------------------------------------------------------------------------------ -- keysToList -- -- Returns an array of the keys in a table, sorted using either a default -- comparison function or a custom keySort function. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.keysToList(t, keySort, checked) if not checked then checkType('keysToList', 1, t, 'table') checkTypeMulti('keysToList', 2, keySort, {'function', 'boolean', 'nil'}) end local arr = {} local index = 1 for k in pairs(t) do arr[index] = k index = index + 1 end if keySort ~= false then keySort = type(keySort) == 'function' and keySort or defaultKeySort table.sort(arr, keySort) end return arr end ------------------------------------------------------------------------------------ -- sortedPairs -- -- Iterates through a table, with the keys sorted using the keysToList function. -- If there are only numerical keys, sparseIpairs is probably more efficient. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.sortedPairs(t, keySort) checkType('sortedPairs', 1, t, 'table') checkType('sortedPairs', 2, keySort, 'function', true) local arr = p.keysToList(t, keySort, true) local i = 0 return function () i = i + 1 local key = arr[i] if key ~= nil then return key, t[key] else return nil, nil end end end ------------------------------------------------------------------------------------ -- isArray -- -- Returns true if the given value is a table and all keys are consecutive -- integers starting at 1. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isArray(v) if type(v) ~= 'table' then return false end local i = 0 for _ in pairs(v) do i = i + 1 if v[i] == nil then return false end end return true end ------------------------------------------------------------------------------------ -- isArrayLike -- -- Returns true if the given value is iterable and all keys are consecutive -- integers starting at 1. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.isArrayLike(v) if not pcall(pairs, v) then return false end local i = 0 for _ in pairs(v) do i = i + 1 if v[i] == nil then return false end end return true end ------------------------------------------------------------------------------------ -- invert -- -- Transposes the keys and values in an array. For example, {"a", "b", "c"} -> -- {a = 1, b = 2, c = 3}. Duplicates are not supported (result values refer to -- the index of the last duplicate) and NaN values are ignored. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.invert(arr) checkType("invert", 1, arr, "table") local isNan = p.isNan local map = {} for i, v in ipairs(arr) do if not isNan(v) then map[v] = i end end return map end ------------------------------------------------------------------------------------ -- listToSet -- -- Creates a set from the array part of the table. Indexing the set by any of the -- values of the array returns true. For example, {"a", "b", "c"} -> -- {a = true, b = true, c = true}. NaN values are ignored as Lua considers them -- never equal to any value (including other NaNs or even themselves). ------------------------------------------------------------------------------------ function p.listToSet(arr) checkType("listToSet", 1, arr, "table") local isNan = p.isNan local set = {} for _, v in ipairs(arr) do if not isNan(v) then set[v] = true end end return set end ------------------------------------------------------------------------------------ -- deepCopy -- -- Recursive deep copy function. Preserves identities of subtables. ------------------------------------------------------------------------------------ local function _deepCopy(orig, includeMetatable, already_seen) if type(orig) ~= "table" then return orig end -- already_seen stores copies of tables indexed by the original table. local copy = already_seen[orig] if copy ~= nil then return copy end copy = {} already_seen[orig] = copy -- memoize before any recursion, to avoid infinite loops for orig_key, orig_value in pairs(orig) do copy[_deepCopy(orig_key, includeMetatable, already_seen)] = _deepCopy(orig_value, includeMetatable, already_seen) end if includeMetatable then local mt = getmetatable(orig) if mt ~= nil then setmetatable(copy, _deepCopy(mt, true, already_seen)) end end return copy end function p.deepCopy(orig, noMetatable, already_seen) checkType("deepCopy", 3, already_seen, "table", true) return _deepCopy(orig, not noMetatable, already_seen or {}) end ------------------------------------------------------------------------------------ -- sparseConcat -- -- Concatenates all values in the table that are indexed by a number, in order. -- sparseConcat{a, nil, c, d} => "acd" -- sparseConcat{nil, b, c, d} => "bcd" ------------------------------------------------------------------------------------ function p.sparseConcat(t, sep, i, j) local arr = {} local arr_i = 0 for _, v in p.sparseIpairs(t) do arr_i = arr_i + 1 arr[arr_i] = v end return table.concat(arr, sep, i, j) end ------------------------------------------------------------------------------------ -- length -- -- Finds the length of an array, or of a quasi-array with keys such as "data1", -- "data2", etc., using an exponential search algorithm. It is similar to the -- operator #, but may return a different value when there are gaps in the array -- portion of the table. Intended to be used on data loaded with mw.loadData. For -- other tables, use #. -- Note: #frame.args in frame object always be set to 0, regardless of the number -- of unnamed template parameters, so use this function for frame.args. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.length(t, prefix) -- requiring module inline so that [[Module:Exponential search]] which is -- only needed by this one function doesn't get millions of transclusions local expSearch = require("Module:Exponential search") checkType('length', 1, t, 'table') checkType('length', 2, prefix, 'string', true) return expSearch(function (i) local key if prefix then key = prefix .. tostring(i) else key = i end return t[key] ~= nil end) or 0 end ------------------------------------------------------------------------------------ -- inArray -- -- Returns true if searchElement is a member of the array, and false otherwise. -- Equivalent to JavaScript array.includes(searchElement) or -- array.includes(searchElement, fromIndex), except fromIndex is 1 indexed ------------------------------------------------------------------------------------ function p.inArray(array, searchElement, fromIndex) checkType("inArray", 1, array, "table") -- if searchElement is nil, error? fromIndex = tonumber(fromIndex) if fromIndex then if (fromIndex < 0) then fromIndex = #array + fromIndex + 1 end if fromIndex < 1 then fromIndex = 1 end for _, v in ipairs({unpack(array, fromIndex)}) do if v == searchElement then return true end end else for _, v in pairs(array) do if v == searchElement then return true end end end return false end ------------------------------------------------------------------------------------ -- merge -- -- Given the arrays, returns an array containing the elements of each input array -- in sequence. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.merge(...) local arrays = {...} local ret = {} for i, arr in ipairs(arrays) do checkType('merge', i, arr, 'table') for _, v in ipairs(arr) do ret[#ret + 1] = v end end return ret end ------------------------------------------------------------------------------------ -- extend -- -- Extends the first array in place by appending all elements from the second -- array. ------------------------------------------------------------------------------------ function p.extend(arr1, arr2) checkType('extend', 1, arr1, 'table') checkType('extend', 2, arr2, 'table') for _, v in ipairs(arr2) do arr1[#arr1 + 1] = v end end return p 4n03zk6kcoeg4gz82mieeh94c1szcjy 0 77782 500370 476854 2026-09-04T05:44:07Z ~2026-47943-26 47204 /* */ 500370 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = हिन्दुस्थानी | nativename = {{hlist|हिन्दुस्तानी|ہندوستانی}} | pronunciation = {{IPA-hns|ɦɪndʊstaːniː|IPA}} | altname = हिन्दी-उर्दू | image = Term Hindustani in Deva Nagri and in Nastaleq.jpg | image_size = 200px | imagecaption = [[देवनागरी]] [[अरबीलिपिः|अरबी]] (नस्तालीक्) च लिप्यां ''हिन्दुस्तानी'' शब्दः । | states = [[भारतम्|भारतं]] [[पाकिस्तानम्|पाकिस्थानं]] च | region = [[उत्तरभारतम्|उत्तरभारतं]], दक्खन, [[पाकिस्थानम्]] | speakers = २५ कोटिः | date = २०११ २०१७ च जनगणनाः | ref = | speakers2 = द्वितीयः भाषीय- ~५० कोटिः (5 (१९९९–२०१६)<ref name=ethnologue>"हिन्दी" प्रथमभाषिक: - ३२.२ कोटिः (२०११ भारतीयजनगणना), सम्भवतः १५ कोटिः अन्यभाषाभाषिणः ये जनगणनायां स्वभाषां "हिन्दी" इति प्रतिवेदितवन्तः तान् सहितम् । द्वितीयभाषिक- २७.४ कोटिः (२०१७, अज्ञातस्रोतः) । "उर्दू" प्रथमभाषिक- ६.७ कोटिः (२०११ २०१७ च जनगणनाः), द्वितीयभाषिक- १०.२ कोटिः (१९९९ पाकिस्थानम्, अज्ञातस्रोतः, २००१ भारतीयजनगणना च 2001): ''एथ्नोलॉग्'' २१ ।<!--{{e21|hin|Hindi}} {{e21|ur|Urdu}}--></ref> | familycolor = [[हिन्दु-यूरोपीयभाषाः|हिन्दु-यूरोपीय]] | fam2 = [[हिन्दु-ईरानीयभाषाः|हिन्दु-ईरानीय]] | fam3 = [[हिन्दु-आर्यभाषाः|हिन्दु-आर्य]] | fam4 = [[केन्द्रीयहिन्दु-आर्यभाषाः|मध्याञ्चल]] | fam5 = पाश्चात्यहिन्दी | ancestor = [[शौरसेनीप्राकृतम्]] | ancestor2 = अपभ्रंश | ancestor3 = [[पुरातनहिन्दी]] | stand1 = [[हिन्दी|मानकहिन्दी]] | stand2 = [[उर्दू|मानकउर्दू]] | dia1 = [[दक्खनीभाषा|दक्खनी]] | dia2 = हैदराबादी | dia3 = ढाकैया | script = {{Unbulleted list |[[देवनागरी]] {{small|(हिन्दी)}} |[[अरबीलिपिः|अरबी]] {{small|(उर्दू)}} |[[लातिनीलिपिः]] {{small|(हिङ्ग्लिश्-उर्दिश्)}} |[[कैथीलिपिः|कैथी]] {{small|(ऐतिहासिक)}} |[[लण्डालिपिः|लण्डा]] {{small|(ऐतिहासिक)}}<ref>{{Cite book|last=गङ्गोपाध्याय|first=अविक्|title=Glimpses of Indian Languages|trans_title=भारतीयभाषानां ईषद्दर्शनानि|publisher=Evincepub publishing|year=२०२०|isbn=9789390197828|pages=43}}</ref> |[[महाजनीलिपिः|महाजनी]] {{small|(ऐतिहासिक )}} |हिन्दी ब्रेललिपिः |उर्दू ब्रेललिपिः}} | sign = [[भारतीय हस्ताक्षरप्रणाली]] (आईएसएस) | nation = {{plainlist| *{{flagicon|India}} [[भारतम्]] <br/>{{small|([[हिन्दी]], [[उर्दू]] च इव)}} *{{flagicon|Pakistan}} [[पाकिस्थानम्]] <br/> {{small|([[उर्दू]] इव)}} }} | minority = | agency = {{plainlist| *केन्द्रीय हिन्दीनिदेशालयः (हिन्दी, भारतम्)<ref>भारते [[देवनागरी]]लिपिः हिन्दीवर्तनीयाश्च प्रयोगं केन्द्रीयहिन्दीनिदेशालयः नियन्त्रयति । स्रोतः- [http://hindinideshalaya.nic.in/hindi/introduction.html Central Hindi Directorate: Introduction (केन्द्रीयहिन्दीनिदेशालयः - परिचयः)]<!--{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415010138/http://hindinideshalaya.nic.in/hindi/introduction.html |date=१५ अप्रैल २०१० }}--></ref> *राष्ट्रिय उर्दूभाषाविकासपरिषद् (उर्दू, भारतम्) *राष्ट्रिय भाषाप्रचारविभागः (उर्दू, पाकिस्थानम्)}} | iso1 = hi | iso1comment = – हिन्दी<br/><code>{{ISO639-1|ur}}</code> – उर्दू | iso2 = hin | iso2comment = – हिन्दी<br/><code>{{ISO639-2|urd}}</code> – उर्दू | lc1 = hin | ld1 = हिन्दी | lc2 = urd | ld2 = उर्दू | lingua = 59-AAF-qa to -qf | glotto = hind1270 | glottorefname = Hindustani | map = Hindustani map.png | mapcaption = क्षेत्राणि (रक्तम्) यत्र हिन्दुस्थानी ([[कौरवी उपभाषा|कौरवी]]) इति देशीभाषा | map2 = | mapcaption2 = {{legend|#FF7F36|Provincial or state level}} {{legend|#FFCC2E|Secondary provincial or state language}} {{legend|#FDF72F|National level}} {{InterWiki|code=hi}} {{InterWiki|code=ur}} }} '''हिन्दुस्थानी''' ([[देवनागरी]]: हिन्दुस्तानी, [[अरबीलिपिः|अरबी]]: ہندوستانی) [[उत्तरभारतम्|उत्तरभारतस्य]] [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानस्य]] लोकभाषा अस्ति । भाषाविज्ञानादिषु केषुचित् सन्दर्भेषु च '''हिन्दी-उर्दू''' (अरबी: ہندی-اردو) इति च ख्यातः । [[File:New testament cover page in Hindustani language.jpg|thumb| १८४२ तमे ख्रिस्टीयवर्षे नवनियमस्य शीर्षकपृष्ठः हिन्दुस्तानीभाषायां प्रकाशितम्।]] [[File:First page of new testament in Hindustani language.jpg|thumb|नवनियमस्य प्रथमोऽध्यायः हिन्दुस्तानीभाषायां प्रकाशितः]] भाषायाः पूर्वजाः ''हिन्दुई'', ''हिन्दवी'', ''ज़बान्-ए हिन्द्'' (अनु. 'भारतस्य भाषा'), ''ज़बान्-ए हिन्दुस्तान्'' (अनु. 'हिन्दुस्थानस्य भाषा'), ''हिन्दुस्तान् की बोली'' (अनु. 'हिन्दुस्थानस्य भाषा'), ''रेख्ता'', ''हिन्दी'' च इति ज्ञायन्ते स्म । [[भारती भाषा|भारती]] नामक लैटिन लिपि मे लिखिता हिन्दुस्तानी भाषा। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[हिन्दी]] * [[उर्दू]] * [[देवनागरी]] * [[अरबीलिपिः]] * [[भारतस्य भाषाः]] * [[भारतस्य आधिकारिकभाषाः]] == उल्लेखाः == [[वर्गः:भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] mk7lfpi6zevlaw2z72b3xl2bgfdmgog 2 92320 500376 499811 2026-09-04T06:34:53Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:PartsOfViolin.png|PartsOfViolin.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 500376 wikitext text/x-wiki = कर्नाटकवायिलिनः = === आमुखः === कर्नाटकवायिलिनः दक्षिणभारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतपरम्परा [[कर्णाटकसङ्गीतम्|(कर्णाटकसङ्गीतम्)]] कर्नाटकसङ्गीतस्य उपयोगाय वायिलिनस्य रूपान्तरम् अस्ति। अष्टादशशताब्द्याः अन्ते नवदशशताब्द्याः आरम्भे च प्रवर्तमानं वायिलिनं कर्नातक​-प्रदर्शनस्य सुरील-लय-व्याञ्जक​-आवश्यकतानां अनुकूलतया अनुकूलितम्। अद्यत्वे एतत् कर्नाटकसङ्गीतस्य अति प्रमाणवाद्यमस्ति। कर्नाटकवायिलिनः एकलवाद्यरूपेणअ अपि च गायकानां अन्येषां च रागवाद्यानां संगितरूपेण अपि प्रदर्शयते। अलङ्काराः (गमकाः) सहितं मानवस्वरस्य सूक्ष्म्तां पुनः प्रदर्शयितुं अस्य क्षमता कर्नाटकसङ्गीतपरम्परायाः अभिन्नः भागः अभवत्। === इतिहासः === वायिलिन्स्य उत्पत्तिः षोडशशताब्द्या यूरोपे अभवत् आङ्ग्ल उपनिश्काले भारते च प्रवर्तिता। दक्षिणभारते स्थितेभः यूरोपीयसङगीतकरेभः एतत् वाद्यं शिक्षमाणस्य सङ्गीत्कारस्य ([[मुत्तुस्वामी दीक्षितः|मुथुस्वामि दीक्षितर्)]] मुथुस्वामि दीक्षितरस्य भ्राता बालुस्वामी दीक्षितरः इत्यनेन कर्नाटकसङ्गीतस्य कृते अस्य रूपन्तरणं कृतम्। मानवस्वरस्य अनुकरणस्य क्षमतां ज्ञात्वा बालुस्वामी कर्नाटकसङ्गीतस्य आवश्यकतानुसारं तस्य ट्यूनिङ्ग् वादनमुद्रा प्रदर्शनविधिः च परिवर्तयति स्म​। नवदशशताब्द्यां यावत् एतत् वाद्यं स्वीकृतिं अभवत् क्रमेण च सङ्गीतस्य परिवेशेषु पूर्वं वीणा इत्यादीनां सुरीलसङ्गीतवाद्यानां स्थाने स्थापितं विंशतिशतकस्य आरम्भे कर्नाटक​-प्रदर्शनेषु वायिलिन्वाद्यं मानक​-सुरील​-सङ्गीते जातम् अनन्तरं महत्वपूर्णं एकलसङ्गीतवाद्यं च विकसितम्। === संरचना === कर्नाटकवायिलिनः भौतिकरूपेण पाश्चात्यशास्त्रीयवायिलिनस्य समानः अस्ति। तस्य संचरनात्मकसंशोधनस्य आअवश्यकता नास्ति। सामान्यतया टोन्वुड्-वृक्षैः निर्मितं भवति। तस्य शरीरे ध्वनिफलकं कर्णिकार​-वृक्षं पृष्टं पृष्ठपार्श्वं कण्ठं च भवति। तिन्दुकवृक्षस्य अङ्गुलीफलकं खट्वा पुच्छखण्डः हनुमत्पदः च वाद्यं सम्पूर्णं भवति। पाश्चात्यवायिलिन् इव अस्य चत्वारि ताराः सेतोः उपरि प्रसारिताः सन्ति। ये खोखमे काष्ठशरीरे स्पन्दनं प्रसारयन्ति शब्दं प्रवर्धयति च​। कर्नाटकवायिलिनस्य पाश्चात्यवायिलिनस्य च महत्त्वपूर्णः भेदः तस्य निर्माणे नास्ति। भेदः भारतीयशास्त्रीयप्रदर्श्नस्य अनुकूलने अस्ति। कर्नाटकवायिलिनस्य वादकाः सामान्यतया तलस्य उपरि उपविश्य वादयन्ति। वायिलिनस्य अधोभागः कलाकारस्य नूपुरे वा पादे वा अवल्म्बते यदा तु वाद्यस्य पृष्ठभागः वक्षःस्थलस्य अङ्गुष्ठस्य च मध्ये आश्रितः भवति। एषा मुद्रा स्थिरतां ददाति तथा च वाहमस्तस्य स्कन्दसमर्थस्य उपरि बहुधा अवलम्बं विना दोलनं गमकं सूक्ष्म्स्वरहति च कर्तुं अछिकं स्वतन्त्रता ददाति। === ट्यूनिङ्ग् === पाश्चात्यशास्त्रीयवायिलिनवादकानां विपरीतं ये वाद्यं G-D-A-E इति वियतस्वरयोः धुनिं कुर्वन्ति। कर्नाटकवायिलिनस्य वादकाः मुख्यकलाकारेन चयन्तितस्य टाँनिकस्य (शड्जः वा सा) सापेक्षतया तारानां धुनिं कुर्वन्ति। यतः गायकस्य अथवा एकलवाद्यवादकस्य अनुसारं सा इत्यस्य स्वरः भिद्यते। अतः प्रत्येकं प्रदर्शनस्य कृते वायिलिनस्य पुनः तालमेतः भवति।सञ्चिका:CarnaticConcert.pngकर्नाटकसङ्गीतस्य प्रदर्शनम् सर्वाधिकं सामान्यं ट्यूनिङ्ग् निम्नतमतः उच्चत्मं तारं यावत् अस्ति - # १. पा (अधः पञ्चमः) # २. सा (निम्न टाँनिक्) # ३. पा (मध्यपञ्चमः) # ४. सा (मध्य टाँनिक्) एतत् ट्यूनिङ्ग् तम्बुरायाः सदृशं ड्रोन् प्रभावं निर्माति तथा च मुक्त​-तार​-अनुनादं प्रदाति यत् श्रुतिं सुदृशं करोति। कतिपयेषु रागेषु अथवा प्रदर्शनसन्दर्भेषु सङ्गीतकाराः निम्न "पा" इत्यस्य स्थाने "मा" इति प्रयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति अथवा विशेषसुरीललक्षणानाम् उपरि ब्लं दातुं वैकल्पिकं ट्यूनिङ्ग् प्र्योक्तुं शक्नुवन्ति। कर्नाटकसङ्गीतं मौलिकरूपेण हार्मोनिकस्य अपेक्षया मोडल् भवति। अतः ट्यूनिङ्ग् तारवादनस्य सुविधां न कृत्वा रागस्य अन्तः अधिकतमं अनुनादं प्राप्तुं विनिर्मितं अस्ति। सापेक्षितं धुनिः वायिलिनवादकानां कृते सङ्गीतसम्बन्धानां स्थानान्तरणं विना कस्मिन् अपि च पिच्-मध्ये गायकानां सह वादितुम् अपि समर्थं भवन्ति। === वादनशैली === कर्नाटकवायिलिन् प्रविधिः मुख्यतया मानव​-स्वरस्य अनुकरणाय विकसिता अस्ति कर्नाटकपरम्परायाः स्वरोत्पत्तिः प्रतिबिम्बयति। द्रुतस्वर परग्रन्थिं अथवा हार्मोनिक्ब-नावटयोः उपरि बलं दातुं कलाकाराः सूक्ष्म "पिच्" विविधताभिः अभिव्यञजिक अलंकारैः च समृद्धाः सुरीला रेखाः उत्पादयितु केन्द्रीक्रियन्ते। कर्नाटकवायिलिन् वादनस्य एकं परिभाषितं वैशिष्ट्यं गमकस्य प्रयोगः (व्यक्तिगतरागस्य तादाम्यस्य स्वरूपं निर्मायन्ते ये लक्षणीयाः अलङ्काराः)। एतेषु दोलनं च्यवनं अनुग्रहस्वरः नियन्त्रित-पिच्वि-भक्तिः च सन्ते ये प्रायः आरोहण​-अवरोहणयोः मध्ये वा ततः परं वा विस्तृताः भवन्ति। गमकानां सटीकनिष्णदनस्य रागान्तरेण भिन्नत्वात् एतेषां अलङ्कारेषु निपुणता अत्यावस्यकं मन्यते। वामहस्तः अङ्गुलीफलके विस्तृतं स्खलनं कृत्वा निरन्तरं सुरीलगतिः निर्माति। अङ्गुलीः दुर्लभाः आकस्मिकरूपेण उत्थापिताः भवन्ति येन स्वराः निर्विगघ्नतया विलीनाः भवन्ति। पाश्चात्यवायिलिनवादनस्य विपरीतं यत्र "वैब्राटो" प्रायः सामान्यवञ्जकयन्त्ररूपेण उपयुज्यते कर्नाटकवायिलिनस्य अलण्ङ्कारस्य मध्ये प्रत्येकस्य रागस्य व्याकरणेन विहिताः विशिष्टाः दोलनगतयः सन्ति। बोइङ्ग् विधिः अपि तथैव महत्त्वपूर्णा अस्ति। दीर्घाः चिकनाः धनुषः आघाताः निरन्तरं सुरीलावाक्यानां समर्थनं कुर्वन्ति यदा तु धनुषदाबस्य गतिः च भिन्नाः गतिशीलतां परग्रन्थिं च आकारयितुं शाय्यं कुर्वन्ति। कल्पनास्वर इत्यादिषु ल्यात्मकसटीकतां निर्वाहयितुं लघुतरचपलधनुषप्रहाराः प्रयुज्यन्ते। आशुनिर्माणं कर्नाटकवायिलिन् प्रदर्शनस्य केन्द्रघटकं भवति। वायिलिनवादकाः रागाऽलापना (सुरीलव्याखनम्) नेरवल् (गीतवाक्यस्य सुरीलं आशुनिर्माणम्) कल्पनास्वरेषु (आशुचरिताः स्वराङ्काः) रागम्-तानम्-पालवी इत्यत्र च भागं गृह्णन्ति चयनितस्य राग​-तालस्य नियमानम् अनुसारणं कुर्वन्तः सृजनशीलतां प्रदर्शयन्ति। === कर्नाटक सङ्गीते वायिलिनस्य​ पात्रम् === कर्नाटकसङ्गीते वायिलिनस्य केन्द्रस्थानं वर्तते तथा च स्वर​-वाद्य​-सङ्गीत​-समारोहेषु एकलवाद्यरूपेण च कार्यं करोति। ==== संगतिः ==== सहचरवाद्यरूपेण वायिलिनः मुख्यकलाकारस्य निकटतया अनुसरणं करोति चयनितस्य गतिना च सह स्म्पूर्णं संरेखणं कृत्वा रचनाः आशुनिर्माणं अलङ्कारं च पुनः प्रदर्शयति। गायकः एकं तात्कालिकं अंशं सम्पन्नं कृत्वा वायिलिनवादकः सामान्यतया स्वतन्त्रप्रतिक्रियाम् उपस्थापयति यत् रागस्य परिचयं धारयन् समानसङ्गीतविचारानां विस्तारं करोति। सञ्चिका: कर्नाटकसङ्गीतस्य प्रदर्शनम्प्रदर्शनकाले वायिलिनः प्रायः प्रत्येकं खण्डस्य  सह भवति यथा वर्णं कृतिः रागाऽलापना नेरवल् कल्पनास्वराः समापनलघुरचनाः च। गायकस्य वायिलिनवादकस्य च अन्तक्रिया प्रायः संभाषणात्मका भवति यत्र प्रत्येकं सङ्गीतकारः परस्य सङ्गीतविचाराणां सृजनात्मकरूपेण प्रतिक्रियां ददाति। अन्येषु सङ्गीतपरम्परासु बहवः सहचरवाद्यतन्त्राणां विपरीतं कर्नाटकवायिलिनः केवलं पृष्ठभूमिसमर्थनं न कृत्वा समानसुरीलभागिनेयरूपेण कार्यं करोति। सफलसङ्गीतस्य कृते आशुनिर्माण​-अभ्यासस्य लय-सटीकतयाः मुख्यकलाकारेन सह निकटसञ्चारस्य च व्यापकं ज्ञानं आवश्यकम्। ==== एकल प्रदर्शनम् ==== कर्नाटकसङ्गीतस्य अग्रणीषु एकलवाद्येषु वायिलिनम् अपि अन्यतमं जातम्। एकलवायिलिनपाठः सामान्यतया स्वरप्रदर्शनस्य स्मानं स्ङ्गीतस्वरूपम् अनुसरति यत्र प्रमुखरचनाः विस्तृताः आशुनिर्माणखण्डाः च सन्ति। विंशतिशतकात् आरभ्य प्रमुखाः वायिलिनवादकाः तन्त्रस्य गीतानां चयनस्य आशुनिर्माणशैल्याः च नवीनतायाः माध्यमेन एकलवादकानां  विस्तारं कृतवन्तः। स्वराणां स्थापनं जटिलगमकानां निष्पादनं च कर्तुं वाद्यस्य क्षमता एकलप्रदर्शनाय विशेषतया उपयुक्तं कृतवती अस्ति। वायिलिन् युगलगीतेषु वाद्यसमूहेषु भक्तिसङ्गीतेषु चलचित्रसङ्गीतेषु हिन्दुस्तानी पाश्चात्यशास्त्रीय जाज् विश्वसङ्गीतपरम्पराणां सङ्गीतकारैः सह सहकार्यं च बहुधा दृश्यते। === रेपर्टोयर् === कर्नाटकवायिलिनस्य वाद्यस्य अद्वितीयं पृथक् रचनाशरीरं नास्ति। तस्य स्थाने वायिलिनवादकाः गायकानां समानं रेपर्टोयरीं कुर्वन्ति। रचनानां रागात्मकं लयात्मकं च संरचनां रक्षन् वाद्यस्य अभिव्यञ्जकक्षमतायाः अनुकूलनं कुर्वन्ति। रेपर्टोयरीं-मध्ये सङ्गीतरूपानाम् एकः विस्तृतः श्रेणी अस्ति यथा - * '''वर्णम्''' - ये शिक्षाशास्त्रीयव्यायामानां तथा सङ्गीतस्य उद्घाटनानां रूपेण कार्यं कुर्वन्ति येषु रागात्मकप्रतिमानानाम् ल्यात्मकसटीकतायाः च उपरि बलं दत्तम् अस्ति। * '''कृतीः''' - त्यागराजः मुथुस्वामी दीक्षितरः श्यामाशास्त्री इत्यादिभिः आकृतैः रचितं कर्नाटकसङ्गीतस्य प्रधानं रचनारूपं कृतिः। * '''स्वरजती''' - रागात्मकं लयात्मकं च जटिलतां संयोजयति। * '''पदानि जावल्याः च''' - अभिव्यञ्जकव्याख्यायां बलं दत्तवन्तः गीतात्मकाः रचनाः। * '''तिल्लाना''' - लयात्मकरूपेण वीवन्ताः रचनाः सामान्यतया सङ्गीतसङ्गीतसमाप्तिपर्यन्तं क्रियन्ते। * '''रागं-तानं-पल्लवी''' - आशुनिर्माणप्रदर्शनस्य उच्चतमरूपेषु अन्यतमम् इति गण्यते यत्र सङ्गीतकारस्य रागविकासस्य लयस्य सृजनशीलतायाः च निपुणतां प्रदर्शयति। पारम्परिकरचनानां अतिरिक्तं वायिलिनवादकाः बहुधा भक्तिकृतीनां देशभक्तिगीतानां समकालीनरचनानां विषयगतसङ्गीतसमारोहप्रस्तुतानां च प्रदर्शनं कुर्वन्ति । अनेकाः आधुनिकाः कलाकाराः कर्नाटकसङ्गीतस्य मौलिकसिद्धान्तान् निर्वाहयन् अन्यैः सङ्गीतपरम्परैः सह सहकारिकृतानि अपि समावेशयन्ति। ==== उल्लेखनीयं योगदाता ==== नवदशशताब्द्याः आरम्भे कर्नाटकसङ्गीतस्य अनुकूलनात् आरभ्य वायिलिनस्य आकारः अनेकैः कृतः ये तस्य विकासे सहचरवाद्यरूपेण एकलवाद्यरूपेण च  योगदानं दत्तवन्तः । बालुस्वमी दीक्षितरः (१७८९ - १८५८) इत्यस्मै कर्नाटकपरम्परायां वायिलिनस्य परिचयस्य अनुकूलनस्य च श्रेयः बहुधा दत्तः अस्ति। दक्षिनभारते यूरोपीयसङ्गीतकारेभ्यः एतत् वाद्ययंत्रं शिक्षित्वा कर्नाटकसङ्गीतस्य सुरील​-अलंकारिक​-आवश्यकतानुसारं तस्य धुन​-वादन​-शैल्याः परिवर्तनं कृतवान्। तस्य नवीनताभिः कर्नाटकवायिलिनवादकानाम् अनन्तरं पीढीनाम् आधारः स्थापितः । नवदशशताब्द्याः अन्ते विंशतितमशताब्द्याः आरम्भे च द्वाराराम् वेङ्कटस्वामी नायडुः वायिलिनं एकलसङ्गीतवाद्यरूपेण लोकप्रियं कृतवान्। परिष्कृत बोयिङ्ग् प्रविधिना स्वरस्पष्टतायाः अभिव्यञ्जकशैल्याः च प्रसिद्धः सः कर्नाटकसङ्गीतस्य अन्तः वाद्यस्य स्थितिं उन्नतवान् कलाकारानां पीढीनां प्रभावं च कृतवान्। विंशतिशतकस्य प्रभावशालिनः वायिलिनवादकानां मध्ये टी.एन्.कृष्नन् आसीत्। तस्य प्रदर्शनं अध्यापनं च वायिलिनसङ्गीतस्य एकलप्रदर्शनस्य च आधुनिकमानकानां स्थापनायाम् सहाय्यं  कृतवान्। लाल्गुडि जयरामनः[https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%A1%E0%A4%BF_%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D] विशिष्टं लाल्गुडि बनि (शैली) विकसितवान् यस्य विशेषता अस्ति गीतात्मकवाक्यानि जटिलतालप्रतिमतानाः स्वरस्ङगीतस्य निकटतया अनुकरनणं च । स्वस्य प्रदर्शनस्य अतिरिक्तं सः अनेकाः वर्णाः तिल्लनाः अन्ये च कृतीः रचितवान् ये मानककर्नाटकस्य ग्रन्थस्य भागः अभवन्। एम्.एस्. गोपालकृष्नन् कर्नाटक​-हिन्दुस्थानी वायिलिन विधिनां तत्त्वानां संयोजनेन परूर्-बनि इत्यस्य अग्रणीः अस्ति। तस्य शैल्याः गतिः तान्त्रीकसटीकता बहुमुखी च बलं दत्तम् आसीत् येन दक्षिणोत्तरभारतीयशास्त्रीयपरम्परायोः व्यापकरूपेण प्रदर्शनं कर्तुं समर्थः अभवत्। कुन्नकुडी वैद्यनाथन् भक्तिसङ्गीतसमारोहैः विषयगतप्रदर्शनैः विभिन्नविधाभिः सङ्गीतकारैः सह सहकार्यं च कृत्वा कर्नाटकवायिलिनं व्यापकदर्शकानां कृते आनयितुं व्यापकरूपेण स्वीकृतः अभवत्। तस्य ऊर्जावान मञ्चसन्निधिः पारम्परिकसङ्गीतसमारोहस्य परिवेशात् परं वाद्यस्य लोकप्रियतायां योगदानं दत्तवती। ए. कन्याकुमरी एल्. सुब्रमण्यम् मैसूरनागराजः मैसूरमञ्जुनाथः इत्यादीनां समकालीनवायिलिनवादकानां कर्नाटकपरम्परायां मूलं निर्वाहयन् अन्तर्राष्ट्रीयप्रदर्शनैः सहकार्यैः शिक्षाभिः प्रयोगैः च अस्य वाद्यस्य रेपर्टोयर् इत्यस्य अधिकविस्तारः कृतः । ==== समकालीन विकासाः ==== दक्षिणभारतीयशास्त्त्रीयसङ्गीतस्य परम्परासु मूलभूतं स्थित्वा कर्नाटकवायिलिनस्य विकासं निरन्तरं भवति। सङ्गीतशिक्षा प्रौद्योगिक्याः अन्तर्राष्ट्रीयप्रदर्शनस्य अवसरेषु च उन्नतिः अस्य वाद्यस्य वैश्विकरूपेण वर्धमानस्य उपस्थितौ योगदानं दत्तवती अस्ति। पारम्परिक गुरु-शिष्य प्रणाल्याः अतिरिक्तं अधुना विश्वविद्यालयानां सङ्गीत-अकाडेमीनां आँन्लैन्-मञ्चानाम् च माध्यमेन व्यापकरूपेण निर्देशः प्रदत्तः अस्ति येन कर्नाटक वायिलिन प्ररिक्षणं विश्वव्यापीरूपेण छात्राणां कृते अधिकं सुलभं भवति। कर्नाटकवायिलिनस्य प्रसारणे अन्तर्राष्ट्रीयप्रवासस्य महती भूमिका अस्ति। उत्तर - अमेरिका यूरोप् आग्नेयी-एशिया आस्ट्रेलिया मध्यपूर्व​-देशेषु दक्षिणभारतीय प्रवासी-समुदायैः सङ्गीतविद्यालयाः सांस्कृतिक​-सङ्गठनानि वार्षिकोत्सवः च स्थापिताः। एताः संस्थाः भारतात् बहिः कर्नाटकसङ्गीतस्य परम्पराणां संरक्षणाय सहाय्यं कुर्वन्तः वायिलिनवादकानां नूतनानां पीढीनां पोषणं कृतवन्तः। समकालीन कलाकाराः शास्त्रीयस्ङ्गीतस्य समारोहेषु वाद्यस्य केन्द्रभूमिकां निरन्तरं निर्वाहयन्ति तथा च अन्तरविषय सांस्कृतिकसहकार्येषु अपि भागं गृह्णन्ति। कर्नाटकवायिलिनवादकाः हिन्दुस्थानीशास्त्रीय पाश्चात्यशास्त्रीय जाज् विश्वसङ्गीतपरम्पराणां संगीतकारैः सह प्रदर्शनं कृतवन्तः रागतालयोः मौलिकसिद्धन्तेभ्यः विना नूतनसङ्गीतसन्दर्भाणाम् अन्वेषणं कृतवन्तः । एतादृशैः सहकार्यैः अस्य वाद्यस्य विषये अन्तर्राष्ट्रीयजागरूकतायाः विस्तारः कृतः विविधसङ्गीतविधासु तस्य अनुकूलनक्षमता च प्रदर्शिता। तन्त्रज्ञानस्य प्रगतिभिः प्रस्तुतीकरणे शिक्षणे च महत्त्वपूर्णः प्रभावः जातः। अङ्कीयध्वनिमुद्रणानि, प्रत्यक्षप्रसारितसङ्गीतकार्यक्रमाः, जालसङ्ग्रहालयाः, सामाजिकमाध्यममञ्चाश्च कर्नाटकीयवायलिनवादनस्य शिक्षणसामग्रीणां च सुलभतां वर्धितवन्तः। एतैः विकासैः सङ्गीतरचनानां व्यापकः प्रसारः, दूरशिक्षणस्य सुलभीकरणं, तथा श्रोतृणां विद्यार्थिनां च परम्परायाः सह अधिकसक्रियः सहभागः सम्भवितः। एतेषां विकासानामपि सति कर्नाटकीयवायलिनम् अद्यापि शास्त्रीयसङ्गीतपरम्परायां दृढतया प्रतिष्ठितम् अस्ति। आधुनिकाः वायलिनवादकाः नवोन्मेषस्य परम्परागतप्रस्तुतिपद्धतीनां च समुचितं सन्तुलनं पालयन्ति, येन कर्नाटकीयसङ्गीते अस्य वाद्यस्य प्रासङ्गिकता परम्परायाश्च निरन्तरः संवाहः सुनिश्चितः भवति। ==== उपसंहारः ==== कर्नाटकीयवायलिनवाद्यं पाश्चात्यसङ्गीतवाद्यस्य भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतपरम्परायां सफलतमेषु रूपान्तरेषु अन्यतमम् अस्ति। स्वरसंयोजने, वादनस्थितौ, वादनशैल्यां च कृतैः परिवर्तनैः एतत् कर्नाटकसङ्गीतस्य भावप्रधानानाम् आलङ्कारिकप्रयोगाणां च अपेक्षाभ्यः सम्यगनुकूलं जातम्, तथापि स्वस्य मूलरचनां न परित्यजति। मानवकण्ठस्य सूक्ष्मस्वरवैचित्र्यस्य, गमकानां च यथार्थानुकरणसमर्थतया एतत् कर्नाटकसङ्गीते प्रमुखसहवाद्यरूपेण तथा स्वतन्त्रवाद्यरूपेण विशेषं स्थानम् अधिगतवान्। द्विशताधिकवर्षेषु प्रख्यातवादकानां, आचार्याणां, सङ्गीतरचनाकाराणां च योगदानेन कर्नाटकीयवायलिनस्य विकासः निरन्तरं प्रवृत्तः। वैश्विकसङ्गीतमञ्चेषु प्रस्तुतीकरणम्, अङ्कीयसङ्गीतशिक्षणम्, आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगश्च अस्य प्रसाराय नूतनान् मार्गान् उद्घाटितवन्तः। तथापि एतत् वाद्यं अद्यापि कर्नाटकसङ्गीतस्य सिद्धान्तेषु, सौन्दर्यदर्शने, परम्परायां च दृढतया प्रतिष्ठितम् अस्ति। अतः कर्नाटकीयवायलिनम् दक्षिणभारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य संरक्षणे, समृद्धौ, भावीपीढीषु च अस्य परम्परायाः संवाहने महत्त्वपूर्णं योगदानं वहति। === सन्दर्भाः === # https://www.hclconcerts.com/blogs/role-of-violin-in-carnatic-music/ # https://darbar.org/the-violin-a-western-instrument-takes-centre-stage-in-carnatic-classical/ 3z1ap716uo0toj1lo60v57xuvtnf18h 828 92450 500368 2026-09-03T21:57:22Z Hamish 28540 [IPE-NEXT] Quick edit imported from [[:w:en:Module:Exponential search]] 500368 Scribunto text/plain -- This module provides a generic exponential search algorithm. require[[strict]] local checkType = require('libraryUtil').checkType local floor = math.floor local function midPoint(lower, upper) return floor(lower + (upper - lower) / 2) end local function search(testFunc, i, lower, upper) if testFunc(i) then if i + 1 == upper then return i end lower = i if upper then i = midPoint(lower, upper) else i = i * 2 end return search(testFunc, i, lower, upper) else upper = i i = midPoint(lower, upper) return search(testFunc, i, lower, upper) end end return function (testFunc, init) checkType('Exponential search', 1, testFunc, 'function') checkType('Exponential search', 2, init, 'number', true) if init and (init < 1 or init ~= floor(init) or init == math.huge) then error(string.format( "invalid init value '%s' detected in argument #2 to " .. "'Exponential search' (init value must be a positive integer)", tostring(init) ), 2) end init = init or 2 if not testFunc(1) then return nil end return search(testFunc, init, 1, nil) end jqqi8l27tb73lglksbukg2g3bzt3fmv 2 92451 500369 2026-09-04T05:44:02Z 2541373samyuktharajagopalan 46712 Made a new article about Indian arts 500369 wikitext text/x-wiki भारतं विविधसंस्कृतीनां, परम्पराणां, धर्माणां च देशः अस्ति। भारतीयकलायाः इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति। भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु जनजातिषु च चित्रकलायाः अनेकाः परम्पराः विकसिताः सन्ति। एतासु चित्रकलासु धार्मिकाः विषयाः, पौराणिककथाः, प्रकृतिः, सामाजिकजीवनम्, उत्सवाः, संस्काराः च प्रमुखतया दृश्यन्ते। केचन कलाप्रकाराः मन्दिरेषु भवन्ति, केचन गृहभित्तिषु चित्र्यन्ते, अन्ये च वस्त्रे, काष्ठे अथवा पत्रेषु निर्मीयन्ते। भारतीयचित्रकलायाः प्रमुखेषु प्रकारेषु तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला विशेषस्थानं धारयन्ति। एतेषां कलाप्रकाराणां शैलीः, निर्माणपद्धतिः, विषयाः च परस्परं भिन्नाः सन्ति। तथापि सर्वेषां कलानां मुख्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः, परम्परायाः, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकजीवनस्य संरक्षणम् अस्ति। === तञ्जावूर्-चित्रकला === [[सञ्चिका:तञ्जावूर्-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|तञ्जावूर्-चित्रकला]] तञ्जावूर्-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H|title=तञ्जावूर्-चित्रकला}}</ref> दक्षिणभारतस्य तमिलनाडुराज्ये<ref>{{Cite web|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/tamil-nadu|title=तमिल् नाडु}}</ref> स्थितस्य तञ्जावूर्<ref>{{Cite web|url=https://www.travelsiteindia.com/india/about-thanjavur.html|title=तञ्जावूर्}}</ref>-प्रदेशस्य प्रसिद्धा पारम्परिकचित्रकला अस्ति। अस्याः कलायाः विशेषता अस्ति—उज्ज्वलवर्णानां प्रयोगः, सुवर्णपत्रस्य उपयोगः, अलङ्करणम् तथा चित्रस्य प्रमुखस्य पात्रस्य मध्यभागे स्थापनम्। भारतस्य राष्ट्रीयसंग्रहालयस्य अनुसारं तञ्जावूर्-चित्रकलायां गाढवर्णाः, सुवर्णपत्रम्, गेसो-कार्यं, काचमणयः तथा अर्धमूल्यवान् रत्नानि च प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकलायाः विकासः दक्षिणभारतस्य धार्मिक-सांस्कृतिकवातावरणेन सह सम्बद्धः अस्ति। नायकानां तथा मराठाराजानां शासनकाले तञ्जावूर्-प्रदेशे कला-साहित्य-सङ्गीतादीनां विशेषः विकासः अभवत्। तेन चित्रकलायाः अपि संरक्षणं प्रोत्साहनं च प्राप्तम्। अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखाः विषयाः धार्मिकाः भवन्ति। शिवः, विष्णुः, कृष्णः, लक्ष्मीः, गणेशः, दुर्गा तथा अन्ये देवताः देवीश्च चित्रेषु प्रमुखरूपेण दृश्यन्ते। पुराणेषु, रामायणे, महाभारते तथा अन्येषु धार्मिकग्रन्थेषु वर्णिताः कथाः अपि चित्ररूपेण प्रस्तुताः भवन्ति। सामान्यतः मुख्यदेवता चित्रस्य मध्यभागे स्थाप्यते तथा तस्याः पार्श्वयोः अलङ्काराः भवन्ति। तञ्जावूर्-चित्रनिर्माणे काष्ठफलकस्य अथवा अन्यस्य आधारस्य उपरि वस्त्रं स्थाप्यते। तस्मिन् वस्त्रे प्रथमं चित्रस्य रेखाचित्रं निर्मीयते। ततः चित्रस्य केषुचित् भागेषु उन्नताकारं निर्मातुं विशेषपदार्थस्य प्रयोगः क्रियते। अनन्तरं सुवर्णपत्रं तथा काचमणयः, रत्नानि वा प्रयुज्यन्ते। सुवर्णस्य प्रयोगेन चित्रं प्रकाशमानं तथा भव्यं दृश्यते। परम्परया एषा कला धार्मिकप्रतिमानां निर्माणाय प्रयुज्यते स्म। अधुना तु तञ्जावूर्-चित्राणि गृहसज्जायै, सङ्ग्रहार्थं तथा कलाप्रेमिभिः अपि प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकला दक्षिणभारतस्य समृद्धकलापरम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। === वारली-चित्रकला === वारली-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?|title=वार्ली-चित्रकला}}</ref> महाराष्ट्रप्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra|title=महाराश्ट्रा}}</ref>स्य वारली-जनजात्या सम्बद्धा प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। अस्याः कलायाः मुख्यं वैशिष्ट्यं सरलाः ज्यामितीयाः आकाराः सन्ति। त्रिकोणः, वृत्तम्, चतुरस्रम्, रेखाः तथा बिन्दवः अस्यां चित्रकलायां बहुधा प्रयुज्यन्ते। परम्परया वारली-चित्राणि ग्रामेषु स्थितानां मृन्मयानां गृहाणां भित्तिषु चित्र्यन्ते। गृहभित्तयः मृत्तिकया तथा गोमयेन निर्मिताः भवन्ति। तासु भित्तिषु श्वेतवर्णस्य प्रयोगः प्रमुखतया क्रियते। श्वेतवर्णः प्रायः तण्डुलानां पिष्टेन जलेन च निर्मीयते। चित्रणाय सरलः वेणुदण्डः अपि साधनरूपेण प्रयुज्यते। [[सञ्चिका:वारली-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|वारली-चित्रकला]] वारलीचित्रेषु जनजीवनस्य अनेकाः दृश्याः चित्रिताः भवन्ति। कृषिकार्यम्, पशुपालनम्, आखेटः, विवाहः, उत्सवाः, नृत्यम् तथा धार्मिकाः अनुष्ठानाः अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखविषयाः सन्ति। प्रकृतेः मानवस्य च सम्बन्धः अपि वारलीचित्रेषु महत्त्वपूर्णः अस्ति। वारलीचित्रेषु प्रयुक्ताः ज्यामितीयाः आकाराः विशेषं प्रतीकात्मकं महत्त्वं धारयन्ति। त्रिकोणाः पर्वतानां वृक्षाणां वा रूपं सूचयितुं शक्नुवन्ति। वृत्तं सूर्यं, चन्द्रं अथवा प्रकृतेः चक्राकारस्वरूपं सूचयितुं शक्नोति। चतुरस्रं ग्रामस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु तर्पा-नृत्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं दृश्यं भवति। तर्पा नाम पारम्परिकं वाद्यं वादयन्तं व्यक्तिं परितः जनाः वृत्ताकाररूपेण नृत्यन्तः चित्र्यन्ते। एतत् दृश्यं सामुदायिकैकतां तथा उत्सवप्रियतां प्रदर्शयति। वारलीचित्रकलायाः आधुनिकरूपे अपि परिवर्तनानि दृश्यन्ते। पूर्वं या कला मुख्यतया गृहभित्तिषु चित्र्यते स्म, सा अधुना वस्त्रेषु, भित्तिसज्जायां, हस्तनिर्मितवस्तुषु तथा अन्येषु सजावटीपदार्थेषु अपि प्रयुज्यते। तथापि अस्याः कलायाः मूलविषयाः—प्रकृतिः, मानवजीवनम् तथा सामुदायिकता—अद्यापि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। === मधुबनी-चित्रकला === मधुबनी-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting|title=मधुबनि-चित्रकला}}</ref> या मिथिला-चित्रकला इति अपि कथ्यते, बिहारराज्यस्य मिथिला-प्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.trulytribal.in/post/mithila-art-culture-much-more?srsltid=AfmBOopcYkgDYPukieHqnevuLLMzFlrxH-1NfxIHD2amdgxcKByc_Vkd|title=मिथिला-प्रदेशम्}}</ref>स्य प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। परम्परया एषा कला मुख्यतः स्त्रीभिः अभ्यासिता। मधुबनीचित्रेषु उज्ज्वलवर्णाः, सूक्ष्मरेखाः, ज्यामितीयाः आकृतयः तथा पौराणिकाः एवं प्राकृतिकाः विषयाः दृश्यन्ते। भारतसर्वकारस्य हस्तशिल्पसम्बद्धे स्रोतसि मधुबनीचित्रकला बिहारस्य मिथिलाक्षेत्रसम्बद्धा लोककला इति निर्दिष्टा अस्ति। पूर्वकाले मधुबनीचित्राणि गृहाणां मृन्मयभित्तिषु तथा भूमौ चित्र्यन्ते स्म। विवाहः, जन्म, धार्मिकोत्सवाः तथा अन्ये शुभावसराः अस्याः चित्रकलायाः निर्माणेन सम्बद्धाः आसन्। कालान्तरे एषा कला पत्रेषु, वस्त्रेषु तथा पटेषु अपि चित्रितुं प्रारब्धा। [[सञ्चिका:मधुबनी-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|मधुबनी-चित्रकला]] मधुबनीचित्रेषु हिन्दुधर्मस्य पौराणिककथानां विशेषं स्थानम् अस्ति। रामायणस्य कथाः, कृष्णस्य जीवनम्, शिवः, पार्वती, लक्ष्मीः तथा अन्याः देवताः चित्रेषु दृश्यन्ते। तदतिरिक्तं सूर्यः, चन्द्रः, वृक्षाः, पुष्पाणि, पक्षिणः, मीनाः तथा अन्ये प्राकृतिकविषयाः अपि बहुधा चित्र्यन्ते। मधुबनीचित्रकलायाः प्रमुखाः शैलीभेदाः सन्ति। कचनी-शैली सूक्ष्मरेखाभिः तथा रेखात्मकचित्रणेन प्रसिद्धा अस्ति। भरणी-शैल्यां विविधवर्णैः चित्रस्य अन्तर्भागाः पूर्यन्ते। गोदना-शैली पारम्परिकगोदनचित्राणां सदृशी दृश्यते। एतेषां शैलीभेदानां माध्यमेन कलाकाराः धार्मिकान्, सामाजिकान् तथा प्राकृतिकान् विषयान् अभिव्यञ्जयन्ति। परम्परागतरीत्या मधुबनीचित्रकलायां प्राकृतिकवर्णानां प्रयोगः भवति स्म। चित्रणाय अङ्गुलयः, तृणानि, काष्ठखण्डाः तथा सरलानि उपकरणानि प्रयुज्यन्ते स्म। आधुनिककाले तु लेखनी, तूलिका तथा व्यापारिकवर्णाः अपि प्रयुज्यन्ते। मधुबनीचित्रकला केवलं सज्जायाः माध्यमं नास्ति। सा मिथिलाक्षेत्रस्य सांस्कृतिकस्मृतीनां, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकपरम्पराणां संरक्षणस्य साधनम् अपि अस्ति। अधुना सा भारतस्य सीमां अतिक्रम्य अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे अपि प्रसिद्धा अभवत्। === मण्डलकला === मण्डलकला<ref>{{Cite web|url=https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S|title=मण्डलकला}}</ref> अन्याभ्यः चित्रकलाभ्यः किञ्चित् भिन्ना अस्ति। सा केवलं कस्यचित् एकस्य प्रदेशस्य लोकचित्रकला नास्ति, अपितु हिन्दुधर्मे, बौद्धधर्मे तथा अन्येषु भारतीयधार्मिकपरम्परासु दृश्यते एकः धार्मिकः एवं प्रतीकात्मकः कलारूपः अस्ति। [[सञ्चिका:मण्डलकला.png|लघुचित्रम्|मण्डलकला]] ‘मण्डलमऽ इति शब्दः सामान्यतः वृत्ताकारं अथवा केन्द्राभिमुखं रचनारूपं सूचयति। मण्डले केन्द्रस्थानं विशेषमहत्त्वपूर्णं भवति तथा तस्य परितः विविधाः ज्यामितीयाः आकाराः व्यवस्थितरूपेण स्थाप्यन्ते। वृत्तानि, चतुरस्राणि, त्रिकोणानि तथा अन्याः आकृतयः अस्यां रचनायां प्रयुज्यन्ते। हिन्दुबौद्धपरम्परासु मण्डलस्य धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं महत्त्वम् अस्ति। मण्डलं विश्वस्य, ब्रह्माण्डस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण व्याख्यातुं शक्यते। कतिपयेषु बौद्धपरम्परासु मण्डलानि ध्यानस्य तथा धार्मिकानुष्ठानस्य साधनानि भवन्ति। मण्डलस्य एकं प्रसिद्धं रूपं वालुकामण्डलम् अस्ति। बौद्धपरम्परायां विविधवर्णीयैः वालुकाकणैः अत्यन्तं सूक्ष्मं मण्डलं निर्मीयते। तस्य निर्माणे दीर्घः कालः अपि व्यतीतुम् अर्हति। धार्मिकानुष्ठानस्य समाप्तेः अनन्तरं तत् मण्डलं विनश्यते। एषा प्रक्रिया संसारस्य अनित्यतां सूचयति। आधुनिककाले मण्डलकला केवलं धार्मिकप्रयोगेषु सीमिता नास्ति। अनेकाः जनाः तां ध्यानस्य, मानसिकशान्तेः तथा सज्जायाः माध्यमरूपेण अपि प्रयुञ्जते। तथापि आधुनिकसजावटीरूपस्य मण्डलकला तथा पारम्परिकधार्मिकमण्डलयोः भेदः अवश्यं ज्ञातव्यः। === भित्तिचित्रकला === भित्तिचित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?|title=भित्ति-चित्रकला}}</ref> नाम भवनस्य, मन्दिरस्य, गुहायाः अथवा अन्यस्य वास्तुरचनायाः भित्तौ प्रत्यक्षतया चित्रस्य निर्माणम्। भारतस्य भित्तिचित्रपरम्परा अतीव प्राचीना अस्ति। प्राचीनकालात् एव गुहासु, मन्दिरेषु तथा अन्येषु धार्मिकस्थलेषु भित्तिचित्राणि निर्मितानि। भारतस्य प्रसिद्धेषु प्राचीनभित्तिचित्रेषु अजन्तागुहाचित्राणि विशेषस्थानं धारयन्ति। महाराष्ट्रप्रदेशस्य अजन्तागुहासु बौद्धपरम्परासम्बद्धानि अनेकानि प्राचीनचित्राणि सन्ति। भारतस्य राष्ट्रिय-आधुनिककलासंग्रहालयस्य विवरणानुसारं अजन्तायाः चित्राणि प्राचीनभारतीयभित्तिचित्रपरम्परायाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णेषु अवशेषेषु अन्तर्भवन्ति। अजन्ताचित्रेषु बुद्धस्य जीवनसम्बद्धाः कथाः, जातककथाः तथा विविधाः धार्मिकदृश्याः चित्रिताः सन्ति। तत्र मानवजीवनस्य, वस्त्राणां, आभूषणानां, वास्तुकलायाः तथा प्रकृतेः अनेकाः चित्रणानि अपि दृश्यन्ते। अतः अजन्ताभित्तिचित्राणि केवलं कलाकृतयः न सन्ति, अपितु प्राचीनभारतीयसमाजस्य इतिहासस्य महत्त्वपूर्णाः स्रोतांसि अपि सन्ति। [[सञ्चिका:भित्तिचित्रकला.png|लघुचित्रम्|भित्तिचित्रकला]] भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु भित्तिचित्रकलायाः विभिन्नाः परम्पराः विकसिताः। दक्षिणभारते मन्दिरभित्तिषु हिन्दुधर्मसम्बद्धाः देवताः, पौराणिककथाः तथा धार्मिकसमारोहाः चित्रिताः भवन्ति। अन्येषु प्रदेशेषु राजप्रासादेषु, मन्दिरेषु तथा धार्मिकस्थलेषु भिन्नाः चित्रशैल्यः विकसिताः। भित्तिचित्रकलायां चित्रकारः वास्तुरचनायाः आकारं तथा स्थानं दृष्ट्वा चित्रस्य रचनां करोति। अतः भित्तिचित्रस्य आकारः सामान्यचित्रस्य अपेक्षया भवनस्य रचनया अधिकं सम्बद्धः भवति। चित्रनिर्माणे प्राकृतिकवर्णाः, खनिजवर्णाः तथा अन्ये स्थानीयपदार्थाः ऐतिहासिकरूपेण प्रयुक्ताः सन्ति। भित्तिचित्राणां संरक्षणं सांस्कृतिकदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनभित्तिचित्रेषु तत्कालीनसमाजस्य जीवनशैली, धार्मिकविश्वासाः, वस्त्रप्रकाराः, आभरणानि, वास्तुकला तथा कलात्मकदृष्टिः ज्ञातुं शक्यते। भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परा अजन्तादिभ्यः स्थलेभ्यः आरभ्य परवर्तिकालीनचित्रकलासु अपि प्रभावं जनयति। === उपसंहारः === भारतस्य तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला भारतीयकलायाः विविधतां दर्शयन्ति। तञ्जावूर्-चित्रकला सुवर्णपत्रस्य, धार्मिकविषयाणां तथा अलङ्कारस्य कारणेन प्रसिद्धा अस्ति। वारली-चित्रकला सरलैः ज्यामितीयाकारैः जनजातीयजीवनं तथा प्रकृतिसम्बन्धं प्रदर्शयति। मधुबनी-चित्रकला मिथिलाक्षेत्रस्य धार्मिक-सामाजिक-सांस्कृतिकपरम्पराः चित्ररूपेण प्रस्तुतयति। मण्डलकला धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं प्रतीकरूपं धारयति। भित्तिचित्रकला तु भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परायाः वास्तुकलायाः च महत्त्वपूर्णं संयोजनम् अस्ति। एतेषु कलाप्रकारेषु भेदाः सन्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणम् अस्ति। चित्रकला केवलं सौन्दर्यस्य माध्यमं न भवति; सा इतिहासस्य, धार्मिकविश्वासानां, सामाजिकजीवनस्य तथा सांस्कृतिकपरम्पराणां अभिव्यक्तेः माध्यमम् अपि भवति। आधुनिककाले अपि एताः कलाः नूतनैः माध्यमैः सह विकसिताः भवन्ति। अतः भारतीयपारम्परिकचित्रकलानां संरक्षणं तथा भाविपीढीभ्यः तासां ज्ञानस्य संक्रमणं देशस्य सांस्कृतिकविरासतायाः संरक्षणाय महत्त्वपूर्णम् अस्ति। === सन्दर्भाः === * https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H[https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en? https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en?] * https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/the-enduring-tribal-artistry-of-maharashtra-warli-paintings * [https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting? https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?] * [https://madhubani.nic.in/handicraft/? https://madhubani.nic.in/handicraft/?] * [https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/? https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?] * https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S 5jkqp8tmdzklbbnzqcn8328rmq1ux1f 500371 500369 2026-09-04T06:34:38Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:वारली-चित्रकला.png|वारली-चित्रकला.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 500371 wikitext text/x-wiki भारतं विविधसंस्कृतीनां, परम्पराणां, धर्माणां च देशः अस्ति। भारतीयकलायाः इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति। भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु जनजातिषु च चित्रकलायाः अनेकाः परम्पराः विकसिताः सन्ति। एतासु चित्रकलासु धार्मिकाः विषयाः, पौराणिककथाः, प्रकृतिः, सामाजिकजीवनम्, उत्सवाः, संस्काराः च प्रमुखतया दृश्यन्ते। केचन कलाप्रकाराः मन्दिरेषु भवन्ति, केचन गृहभित्तिषु चित्र्यन्ते, अन्ये च वस्त्रे, काष्ठे अथवा पत्रेषु निर्मीयन्ते। भारतीयचित्रकलायाः प्रमुखेषु प्रकारेषु तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला विशेषस्थानं धारयन्ति। एतेषां कलाप्रकाराणां शैलीः, निर्माणपद्धतिः, विषयाः च परस्परं भिन्नाः सन्ति। तथापि सर्वेषां कलानां मुख्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः, परम्परायाः, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकजीवनस्य संरक्षणम् अस्ति। === तञ्जावूर्-चित्रकला === [[सञ्चिका:तञ्जावूर्-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|तञ्जावूर्-चित्रकला]] तञ्जावूर्-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H|title=तञ्जावूर्-चित्रकला}}</ref> दक्षिणभारतस्य तमिलनाडुराज्ये<ref>{{Cite web|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/tamil-nadu|title=तमिल् नाडु}}</ref> स्थितस्य तञ्जावूर्<ref>{{Cite web|url=https://www.travelsiteindia.com/india/about-thanjavur.html|title=तञ्जावूर्}}</ref>-प्रदेशस्य प्रसिद्धा पारम्परिकचित्रकला अस्ति। अस्याः कलायाः विशेषता अस्ति—उज्ज्वलवर्णानां प्रयोगः, सुवर्णपत्रस्य उपयोगः, अलङ्करणम् तथा चित्रस्य प्रमुखस्य पात्रस्य मध्यभागे स्थापनम्। भारतस्य राष्ट्रीयसंग्रहालयस्य अनुसारं तञ्जावूर्-चित्रकलायां गाढवर्णाः, सुवर्णपत्रम्, गेसो-कार्यं, काचमणयः तथा अर्धमूल्यवान् रत्नानि च प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकलायाः विकासः दक्षिणभारतस्य धार्मिक-सांस्कृतिकवातावरणेन सह सम्बद्धः अस्ति। नायकानां तथा मराठाराजानां शासनकाले तञ्जावूर्-प्रदेशे कला-साहित्य-सङ्गीतादीनां विशेषः विकासः अभवत्। तेन चित्रकलायाः अपि संरक्षणं प्रोत्साहनं च प्राप्तम्। अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखाः विषयाः धार्मिकाः भवन्ति। शिवः, विष्णुः, कृष्णः, लक्ष्मीः, गणेशः, दुर्गा तथा अन्ये देवताः देवीश्च चित्रेषु प्रमुखरूपेण दृश्यन्ते। पुराणेषु, रामायणे, महाभारते तथा अन्येषु धार्मिकग्रन्थेषु वर्णिताः कथाः अपि चित्ररूपेण प्रस्तुताः भवन्ति। सामान्यतः मुख्यदेवता चित्रस्य मध्यभागे स्थाप्यते तथा तस्याः पार्श्वयोः अलङ्काराः भवन्ति। तञ्जावूर्-चित्रनिर्माणे काष्ठफलकस्य अथवा अन्यस्य आधारस्य उपरि वस्त्रं स्थाप्यते। तस्मिन् वस्त्रे प्रथमं चित्रस्य रेखाचित्रं निर्मीयते। ततः चित्रस्य केषुचित् भागेषु उन्नताकारं निर्मातुं विशेषपदार्थस्य प्रयोगः क्रियते। अनन्तरं सुवर्णपत्रं तथा काचमणयः, रत्नानि वा प्रयुज्यन्ते। सुवर्णस्य प्रयोगेन चित्रं प्रकाशमानं तथा भव्यं दृश्यते। परम्परया एषा कला धार्मिकप्रतिमानां निर्माणाय प्रयुज्यते स्म। अधुना तु तञ्जावूर्-चित्राणि गृहसज्जायै, सङ्ग्रहार्थं तथा कलाप्रेमिभिः अपि प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकला दक्षिणभारतस्य समृद्धकलापरम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। === वारली-चित्रकला === वारली-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?|title=वार्ली-चित्रकला}}</ref> महाराष्ट्रप्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra|title=महाराश्ट्रा}}</ref>स्य वारली-जनजात्या सम्बद्धा प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। अस्याः कलायाः मुख्यं वैशिष्ट्यं सरलाः ज्यामितीयाः आकाराः सन्ति। त्रिकोणः, वृत्तम्, चतुरस्रम्, रेखाः तथा बिन्दवः अस्यां चित्रकलायां बहुधा प्रयुज्यन्ते। परम्परया वारली-चित्राणि ग्रामेषु स्थितानां मृन्मयानां गृहाणां भित्तिषु चित्र्यन्ते। गृहभित्तयः मृत्तिकया तथा गोमयेन निर्मिताः भवन्ति। तासु भित्तिषु श्वेतवर्णस्य प्रयोगः प्रमुखतया क्रियते। श्वेतवर्णः प्रायः तण्डुलानां पिष्टेन जलेन च निर्मीयते। चित्रणाय सरलः वेणुदण्डः अपि साधनरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु जनजीवनस्य अनेकाः दृश्याः चित्रिताः भवन्ति। कृषिकार्यम्, पशुपालनम्, आखेटः, विवाहः, उत्सवाः, नृत्यम् तथा धार्मिकाः अनुष्ठानाः अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखविषयाः सन्ति। प्रकृतेः मानवस्य च सम्बन्धः अपि वारलीचित्रेषु महत्त्वपूर्णः अस्ति। वारलीचित्रेषु प्रयुक्ताः ज्यामितीयाः आकाराः विशेषं प्रतीकात्मकं महत्त्वं धारयन्ति। त्रिकोणाः पर्वतानां वृक्षाणां वा रूपं सूचयितुं शक्नुवन्ति। वृत्तं सूर्यं, चन्द्रं अथवा प्रकृतेः चक्राकारस्वरूपं सूचयितुं शक्नोति। चतुरस्रं ग्रामस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु तर्पा-नृत्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं दृश्यं भवति। तर्पा नाम पारम्परिकं वाद्यं वादयन्तं व्यक्तिं परितः जनाः वृत्ताकाररूपेण नृत्यन्तः चित्र्यन्ते। एतत् दृश्यं सामुदायिकैकतां तथा उत्सवप्रियतां प्रदर्शयति। वारलीचित्रकलायाः आधुनिकरूपे अपि परिवर्तनानि दृश्यन्ते। पूर्वं या कला मुख्यतया गृहभित्तिषु चित्र्यते स्म, सा अधुना वस्त्रेषु, भित्तिसज्जायां, हस्तनिर्मितवस्तुषु तथा अन्येषु सजावटीपदार्थेषु अपि प्रयुज्यते। तथापि अस्याः कलायाः मूलविषयाः—प्रकृतिः, मानवजीवनम् तथा सामुदायिकता—अद्यापि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। === मधुबनी-चित्रकला === मधुबनी-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting|title=मधुबनि-चित्रकला}}</ref> या मिथिला-चित्रकला इति अपि कथ्यते, बिहारराज्यस्य मिथिला-प्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.trulytribal.in/post/mithila-art-culture-much-more?srsltid=AfmBOopcYkgDYPukieHqnevuLLMzFlrxH-1NfxIHD2amdgxcKByc_Vkd|title=मिथिला-प्रदेशम्}}</ref>स्य प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। परम्परया एषा कला मुख्यतः स्त्रीभिः अभ्यासिता। मधुबनीचित्रेषु उज्ज्वलवर्णाः, सूक्ष्मरेखाः, ज्यामितीयाः आकृतयः तथा पौराणिकाः एवं प्राकृतिकाः विषयाः दृश्यन्ते। भारतसर्वकारस्य हस्तशिल्पसम्बद्धे स्रोतसि मधुबनीचित्रकला बिहारस्य मिथिलाक्षेत्रसम्बद्धा लोककला इति निर्दिष्टा अस्ति। पूर्वकाले मधुबनीचित्राणि गृहाणां मृन्मयभित्तिषु तथा भूमौ चित्र्यन्ते स्म। विवाहः, जन्म, धार्मिकोत्सवाः तथा अन्ये शुभावसराः अस्याः चित्रकलायाः निर्माणेन सम्बद्धाः आसन्। कालान्तरे एषा कला पत्रेषु, वस्त्रेषु तथा पटेषु अपि चित्रितुं प्रारब्धा। [[सञ्चिका:मधुबनी-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|मधुबनी-चित्रकला]] मधुबनीचित्रेषु हिन्दुधर्मस्य पौराणिककथानां विशेषं स्थानम् अस्ति। रामायणस्य कथाः, कृष्णस्य जीवनम्, शिवः, पार्वती, लक्ष्मीः तथा अन्याः देवताः चित्रेषु दृश्यन्ते। तदतिरिक्तं सूर्यः, चन्द्रः, वृक्षाः, पुष्पाणि, पक्षिणः, मीनाः तथा अन्ये प्राकृतिकविषयाः अपि बहुधा चित्र्यन्ते। मधुबनीचित्रकलायाः प्रमुखाः शैलीभेदाः सन्ति। कचनी-शैली सूक्ष्मरेखाभिः तथा रेखात्मकचित्रणेन प्रसिद्धा अस्ति। भरणी-शैल्यां विविधवर्णैः चित्रस्य अन्तर्भागाः पूर्यन्ते। गोदना-शैली पारम्परिकगोदनचित्राणां सदृशी दृश्यते। एतेषां शैलीभेदानां माध्यमेन कलाकाराः धार्मिकान्, सामाजिकान् तथा प्राकृतिकान् विषयान् अभिव्यञ्जयन्ति। परम्परागतरीत्या मधुबनीचित्रकलायां प्राकृतिकवर्णानां प्रयोगः भवति स्म। चित्रणाय अङ्गुलयः, तृणानि, काष्ठखण्डाः तथा सरलानि उपकरणानि प्रयुज्यन्ते स्म। आधुनिककाले तु लेखनी, तूलिका तथा व्यापारिकवर्णाः अपि प्रयुज्यन्ते। मधुबनीचित्रकला केवलं सज्जायाः माध्यमं नास्ति। सा मिथिलाक्षेत्रस्य सांस्कृतिकस्मृतीनां, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकपरम्पराणां संरक्षणस्य साधनम् अपि अस्ति। अधुना सा भारतस्य सीमां अतिक्रम्य अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे अपि प्रसिद्धा अभवत्। === मण्डलकला === मण्डलकला<ref>{{Cite web|url=https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S|title=मण्डलकला}}</ref> अन्याभ्यः चित्रकलाभ्यः किञ्चित् भिन्ना अस्ति। सा केवलं कस्यचित् एकस्य प्रदेशस्य लोकचित्रकला नास्ति, अपितु हिन्दुधर्मे, बौद्धधर्मे तथा अन्येषु भारतीयधार्मिकपरम्परासु दृश्यते एकः धार्मिकः एवं प्रतीकात्मकः कलारूपः अस्ति। [[सञ्चिका:मण्डलकला.png|लघुचित्रम्|मण्डलकला]] ‘मण्डलमऽ इति शब्दः सामान्यतः वृत्ताकारं अथवा केन्द्राभिमुखं रचनारूपं सूचयति। मण्डले केन्द्रस्थानं विशेषमहत्त्वपूर्णं भवति तथा तस्य परितः विविधाः ज्यामितीयाः आकाराः व्यवस्थितरूपेण स्थाप्यन्ते। वृत्तानि, चतुरस्राणि, त्रिकोणानि तथा अन्याः आकृतयः अस्यां रचनायां प्रयुज्यन्ते। हिन्दुबौद्धपरम्परासु मण्डलस्य धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं महत्त्वम् अस्ति। मण्डलं विश्वस्य, ब्रह्माण्डस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण व्याख्यातुं शक्यते। कतिपयेषु बौद्धपरम्परासु मण्डलानि ध्यानस्य तथा धार्मिकानुष्ठानस्य साधनानि भवन्ति। मण्डलस्य एकं प्रसिद्धं रूपं वालुकामण्डलम् अस्ति। बौद्धपरम्परायां विविधवर्णीयैः वालुकाकणैः अत्यन्तं सूक्ष्मं मण्डलं निर्मीयते। तस्य निर्माणे दीर्घः कालः अपि व्यतीतुम् अर्हति। धार्मिकानुष्ठानस्य समाप्तेः अनन्तरं तत् मण्डलं विनश्यते। एषा प्रक्रिया संसारस्य अनित्यतां सूचयति। आधुनिककाले मण्डलकला केवलं धार्मिकप्रयोगेषु सीमिता नास्ति। अनेकाः जनाः तां ध्यानस्य, मानसिकशान्तेः तथा सज्जायाः माध्यमरूपेण अपि प्रयुञ्जते। तथापि आधुनिकसजावटीरूपस्य मण्डलकला तथा पारम्परिकधार्मिकमण्डलयोः भेदः अवश्यं ज्ञातव्यः। === भित्तिचित्रकला === भित्तिचित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?|title=भित्ति-चित्रकला}}</ref> नाम भवनस्य, मन्दिरस्य, गुहायाः अथवा अन्यस्य वास्तुरचनायाः भित्तौ प्रत्यक्षतया चित्रस्य निर्माणम्। भारतस्य भित्तिचित्रपरम्परा अतीव प्राचीना अस्ति। प्राचीनकालात् एव गुहासु, मन्दिरेषु तथा अन्येषु धार्मिकस्थलेषु भित्तिचित्राणि निर्मितानि। भारतस्य प्रसिद्धेषु प्राचीनभित्तिचित्रेषु अजन्तागुहाचित्राणि विशेषस्थानं धारयन्ति। महाराष्ट्रप्रदेशस्य अजन्तागुहासु बौद्धपरम्परासम्बद्धानि अनेकानि प्राचीनचित्राणि सन्ति। भारतस्य राष्ट्रिय-आधुनिककलासंग्रहालयस्य विवरणानुसारं अजन्तायाः चित्राणि प्राचीनभारतीयभित्तिचित्रपरम्परायाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णेषु अवशेषेषु अन्तर्भवन्ति। अजन्ताचित्रेषु बुद्धस्य जीवनसम्बद्धाः कथाः, जातककथाः तथा विविधाः धार्मिकदृश्याः चित्रिताः सन्ति। तत्र मानवजीवनस्य, वस्त्राणां, आभूषणानां, वास्तुकलायाः तथा प्रकृतेः अनेकाः चित्रणानि अपि दृश्यन्ते। अतः अजन्ताभित्तिचित्राणि केवलं कलाकृतयः न सन्ति, अपितु प्राचीनभारतीयसमाजस्य इतिहासस्य महत्त्वपूर्णाः स्रोतांसि अपि सन्ति। [[सञ्चिका:भित्तिचित्रकला.png|लघुचित्रम्|भित्तिचित्रकला]] भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु भित्तिचित्रकलायाः विभिन्नाः परम्पराः विकसिताः। दक्षिणभारते मन्दिरभित्तिषु हिन्दुधर्मसम्बद्धाः देवताः, पौराणिककथाः तथा धार्मिकसमारोहाः चित्रिताः भवन्ति। अन्येषु प्रदेशेषु राजप्रासादेषु, मन्दिरेषु तथा धार्मिकस्थलेषु भिन्नाः चित्रशैल्यः विकसिताः। भित्तिचित्रकलायां चित्रकारः वास्तुरचनायाः आकारं तथा स्थानं दृष्ट्वा चित्रस्य रचनां करोति। अतः भित्तिचित्रस्य आकारः सामान्यचित्रस्य अपेक्षया भवनस्य रचनया अधिकं सम्बद्धः भवति। चित्रनिर्माणे प्राकृतिकवर्णाः, खनिजवर्णाः तथा अन्ये स्थानीयपदार्थाः ऐतिहासिकरूपेण प्रयुक्ताः सन्ति। भित्तिचित्राणां संरक्षणं सांस्कृतिकदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनभित्तिचित्रेषु तत्कालीनसमाजस्य जीवनशैली, धार्मिकविश्वासाः, वस्त्रप्रकाराः, आभरणानि, वास्तुकला तथा कलात्मकदृष्टिः ज्ञातुं शक्यते। भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परा अजन्तादिभ्यः स्थलेभ्यः आरभ्य परवर्तिकालीनचित्रकलासु अपि प्रभावं जनयति। === उपसंहारः === भारतस्य तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला भारतीयकलायाः विविधतां दर्शयन्ति। तञ्जावूर्-चित्रकला सुवर्णपत्रस्य, धार्मिकविषयाणां तथा अलङ्कारस्य कारणेन प्रसिद्धा अस्ति। वारली-चित्रकला सरलैः ज्यामितीयाकारैः जनजातीयजीवनं तथा प्रकृतिसम्बन्धं प्रदर्शयति। मधुबनी-चित्रकला मिथिलाक्षेत्रस्य धार्मिक-सामाजिक-सांस्कृतिकपरम्पराः चित्ररूपेण प्रस्तुतयति। मण्डलकला धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं प्रतीकरूपं धारयति। भित्तिचित्रकला तु भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परायाः वास्तुकलायाः च महत्त्वपूर्णं संयोजनम् अस्ति। एतेषु कलाप्रकारेषु भेदाः सन्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणम् अस्ति। चित्रकला केवलं सौन्दर्यस्य माध्यमं न भवति; सा इतिहासस्य, धार्मिकविश्वासानां, सामाजिकजीवनस्य तथा सांस्कृतिकपरम्पराणां अभिव्यक्तेः माध्यमम् अपि भवति। आधुनिककाले अपि एताः कलाः नूतनैः माध्यमैः सह विकसिताः भवन्ति। अतः भारतीयपारम्परिकचित्रकलानां संरक्षणं तथा भाविपीढीभ्यः तासां ज्ञानस्य संक्रमणं देशस्य सांस्कृतिकविरासतायाः संरक्षणाय महत्त्वपूर्णम् अस्ति। === सन्दर्भाः === * https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H[https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en? https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en?] * https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/the-enduring-tribal-artistry-of-maharashtra-warli-paintings * [https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting? https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?] * [https://madhubani.nic.in/handicraft/? https://madhubani.nic.in/handicraft/?] * [https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/? https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?] * https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S n4o4lt9la58kb87wttei5fm17x09nzm 500372 500371 2026-09-04T06:34:41Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:मण्डलकला.png|मण्डलकला.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 500372 wikitext text/x-wiki भारतं विविधसंस्कृतीनां, परम्पराणां, धर्माणां च देशः अस्ति। भारतीयकलायाः इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति। भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु जनजातिषु च चित्रकलायाः अनेकाः परम्पराः विकसिताः सन्ति। एतासु चित्रकलासु धार्मिकाः विषयाः, पौराणिककथाः, प्रकृतिः, सामाजिकजीवनम्, उत्सवाः, संस्काराः च प्रमुखतया दृश्यन्ते। केचन कलाप्रकाराः मन्दिरेषु भवन्ति, केचन गृहभित्तिषु चित्र्यन्ते, अन्ये च वस्त्रे, काष्ठे अथवा पत्रेषु निर्मीयन्ते। भारतीयचित्रकलायाः प्रमुखेषु प्रकारेषु तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला विशेषस्थानं धारयन्ति। एतेषां कलाप्रकाराणां शैलीः, निर्माणपद्धतिः, विषयाः च परस्परं भिन्नाः सन्ति। तथापि सर्वेषां कलानां मुख्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः, परम्परायाः, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकजीवनस्य संरक्षणम् अस्ति। === तञ्जावूर्-चित्रकला === [[सञ्चिका:तञ्जावूर्-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|तञ्जावूर्-चित्रकला]] तञ्जावूर्-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H|title=तञ्जावूर्-चित्रकला}}</ref> दक्षिणभारतस्य तमिलनाडुराज्ये<ref>{{Cite web|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/tamil-nadu|title=तमिल् नाडु}}</ref> स्थितस्य तञ्जावूर्<ref>{{Cite web|url=https://www.travelsiteindia.com/india/about-thanjavur.html|title=तञ्जावूर्}}</ref>-प्रदेशस्य प्रसिद्धा पारम्परिकचित्रकला अस्ति। अस्याः कलायाः विशेषता अस्ति—उज्ज्वलवर्णानां प्रयोगः, सुवर्णपत्रस्य उपयोगः, अलङ्करणम् तथा चित्रस्य प्रमुखस्य पात्रस्य मध्यभागे स्थापनम्। भारतस्य राष्ट्रीयसंग्रहालयस्य अनुसारं तञ्जावूर्-चित्रकलायां गाढवर्णाः, सुवर्णपत्रम्, गेसो-कार्यं, काचमणयः तथा अर्धमूल्यवान् रत्नानि च प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकलायाः विकासः दक्षिणभारतस्य धार्मिक-सांस्कृतिकवातावरणेन सह सम्बद्धः अस्ति। नायकानां तथा मराठाराजानां शासनकाले तञ्जावूर्-प्रदेशे कला-साहित्य-सङ्गीतादीनां विशेषः विकासः अभवत्। तेन चित्रकलायाः अपि संरक्षणं प्रोत्साहनं च प्राप्तम्। अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखाः विषयाः धार्मिकाः भवन्ति। शिवः, विष्णुः, कृष्णः, लक्ष्मीः, गणेशः, दुर्गा तथा अन्ये देवताः देवीश्च चित्रेषु प्रमुखरूपेण दृश्यन्ते। पुराणेषु, रामायणे, महाभारते तथा अन्येषु धार्मिकग्रन्थेषु वर्णिताः कथाः अपि चित्ररूपेण प्रस्तुताः भवन्ति। सामान्यतः मुख्यदेवता चित्रस्य मध्यभागे स्थाप्यते तथा तस्याः पार्श्वयोः अलङ्काराः भवन्ति। तञ्जावूर्-चित्रनिर्माणे काष्ठफलकस्य अथवा अन्यस्य आधारस्य उपरि वस्त्रं स्थाप्यते। तस्मिन् वस्त्रे प्रथमं चित्रस्य रेखाचित्रं निर्मीयते। ततः चित्रस्य केषुचित् भागेषु उन्नताकारं निर्मातुं विशेषपदार्थस्य प्रयोगः क्रियते। अनन्तरं सुवर्णपत्रं तथा काचमणयः, रत्नानि वा प्रयुज्यन्ते। सुवर्णस्य प्रयोगेन चित्रं प्रकाशमानं तथा भव्यं दृश्यते। परम्परया एषा कला धार्मिकप्रतिमानां निर्माणाय प्रयुज्यते स्म। अधुना तु तञ्जावूर्-चित्राणि गृहसज्जायै, सङ्ग्रहार्थं तथा कलाप्रेमिभिः अपि प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकला दक्षिणभारतस्य समृद्धकलापरम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। === वारली-चित्रकला === वारली-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?|title=वार्ली-चित्रकला}}</ref> महाराष्ट्रप्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra|title=महाराश्ट्रा}}</ref>स्य वारली-जनजात्या सम्बद्धा प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। अस्याः कलायाः मुख्यं वैशिष्ट्यं सरलाः ज्यामितीयाः आकाराः सन्ति। त्रिकोणः, वृत्तम्, चतुरस्रम्, रेखाः तथा बिन्दवः अस्यां चित्रकलायां बहुधा प्रयुज्यन्ते। परम्परया वारली-चित्राणि ग्रामेषु स्थितानां मृन्मयानां गृहाणां भित्तिषु चित्र्यन्ते। गृहभित्तयः मृत्तिकया तथा गोमयेन निर्मिताः भवन्ति। तासु भित्तिषु श्वेतवर्णस्य प्रयोगः प्रमुखतया क्रियते। श्वेतवर्णः प्रायः तण्डुलानां पिष्टेन जलेन च निर्मीयते। चित्रणाय सरलः वेणुदण्डः अपि साधनरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु जनजीवनस्य अनेकाः दृश्याः चित्रिताः भवन्ति। कृषिकार्यम्, पशुपालनम्, आखेटः, विवाहः, उत्सवाः, नृत्यम् तथा धार्मिकाः अनुष्ठानाः अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखविषयाः सन्ति। प्रकृतेः मानवस्य च सम्बन्धः अपि वारलीचित्रेषु महत्त्वपूर्णः अस्ति। वारलीचित्रेषु प्रयुक्ताः ज्यामितीयाः आकाराः विशेषं प्रतीकात्मकं महत्त्वं धारयन्ति। त्रिकोणाः पर्वतानां वृक्षाणां वा रूपं सूचयितुं शक्नुवन्ति। वृत्तं सूर्यं, चन्द्रं अथवा प्रकृतेः चक्राकारस्वरूपं सूचयितुं शक्नोति। चतुरस्रं ग्रामस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु तर्पा-नृत्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं दृश्यं भवति। तर्पा नाम पारम्परिकं वाद्यं वादयन्तं व्यक्तिं परितः जनाः वृत्ताकाररूपेण नृत्यन्तः चित्र्यन्ते। एतत् दृश्यं सामुदायिकैकतां तथा उत्सवप्रियतां प्रदर्शयति। वारलीचित्रकलायाः आधुनिकरूपे अपि परिवर्तनानि दृश्यन्ते। पूर्वं या कला मुख्यतया गृहभित्तिषु चित्र्यते स्म, सा अधुना वस्त्रेषु, भित्तिसज्जायां, हस्तनिर्मितवस्तुषु तथा अन्येषु सजावटीपदार्थेषु अपि प्रयुज्यते। तथापि अस्याः कलायाः मूलविषयाः—प्रकृतिः, मानवजीवनम् तथा सामुदायिकता—अद्यापि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। === मधुबनी-चित्रकला === मधुबनी-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting|title=मधुबनि-चित्रकला}}</ref> या मिथिला-चित्रकला इति अपि कथ्यते, बिहारराज्यस्य मिथिला-प्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.trulytribal.in/post/mithila-art-culture-much-more?srsltid=AfmBOopcYkgDYPukieHqnevuLLMzFlrxH-1NfxIHD2amdgxcKByc_Vkd|title=मिथिला-प्रदेशम्}}</ref>स्य प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। परम्परया एषा कला मुख्यतः स्त्रीभिः अभ्यासिता। मधुबनीचित्रेषु उज्ज्वलवर्णाः, सूक्ष्मरेखाः, ज्यामितीयाः आकृतयः तथा पौराणिकाः एवं प्राकृतिकाः विषयाः दृश्यन्ते। भारतसर्वकारस्य हस्तशिल्पसम्बद्धे स्रोतसि मधुबनीचित्रकला बिहारस्य मिथिलाक्षेत्रसम्बद्धा लोककला इति निर्दिष्टा अस्ति। पूर्वकाले मधुबनीचित्राणि गृहाणां मृन्मयभित्तिषु तथा भूमौ चित्र्यन्ते स्म। विवाहः, जन्म, धार्मिकोत्सवाः तथा अन्ये शुभावसराः अस्याः चित्रकलायाः निर्माणेन सम्बद्धाः आसन्। कालान्तरे एषा कला पत्रेषु, वस्त्रेषु तथा पटेषु अपि चित्रितुं प्रारब्धा। [[सञ्चिका:मधुबनी-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|मधुबनी-चित्रकला]] मधुबनीचित्रेषु हिन्दुधर्मस्य पौराणिककथानां विशेषं स्थानम् अस्ति। रामायणस्य कथाः, कृष्णस्य जीवनम्, शिवः, पार्वती, लक्ष्मीः तथा अन्याः देवताः चित्रेषु दृश्यन्ते। तदतिरिक्तं सूर्यः, चन्द्रः, वृक्षाः, पुष्पाणि, पक्षिणः, मीनाः तथा अन्ये प्राकृतिकविषयाः अपि बहुधा चित्र्यन्ते। मधुबनीचित्रकलायाः प्रमुखाः शैलीभेदाः सन्ति। कचनी-शैली सूक्ष्मरेखाभिः तथा रेखात्मकचित्रणेन प्रसिद्धा अस्ति। भरणी-शैल्यां विविधवर्णैः चित्रस्य अन्तर्भागाः पूर्यन्ते। गोदना-शैली पारम्परिकगोदनचित्राणां सदृशी दृश्यते। एतेषां शैलीभेदानां माध्यमेन कलाकाराः धार्मिकान्, सामाजिकान् तथा प्राकृतिकान् विषयान् अभिव्यञ्जयन्ति। परम्परागतरीत्या मधुबनीचित्रकलायां प्राकृतिकवर्णानां प्रयोगः भवति स्म। चित्रणाय अङ्गुलयः, तृणानि, काष्ठखण्डाः तथा सरलानि उपकरणानि प्रयुज्यन्ते स्म। आधुनिककाले तु लेखनी, तूलिका तथा व्यापारिकवर्णाः अपि प्रयुज्यन्ते। मधुबनीचित्रकला केवलं सज्जायाः माध्यमं नास्ति। सा मिथिलाक्षेत्रस्य सांस्कृतिकस्मृतीनां, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकपरम्पराणां संरक्षणस्य साधनम् अपि अस्ति। अधुना सा भारतस्य सीमां अतिक्रम्य अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे अपि प्रसिद्धा अभवत्। === मण्डलकला === मण्डलकला<ref>{{Cite web|url=https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S|title=मण्डलकला}}</ref> अन्याभ्यः चित्रकलाभ्यः किञ्चित् भिन्ना अस्ति। सा केवलं कस्यचित् एकस्य प्रदेशस्य लोकचित्रकला नास्ति, अपितु हिन्दुधर्मे, बौद्धधर्मे तथा अन्येषु भारतीयधार्मिकपरम्परासु दृश्यते एकः धार्मिकः एवं प्रतीकात्मकः कलारूपः अस्ति। ‘मण्डलमऽ इति शब्दः सामान्यतः वृत्ताकारं अथवा केन्द्राभिमुखं रचनारूपं सूचयति। मण्डले केन्द्रस्थानं विशेषमहत्त्वपूर्णं भवति तथा तस्य परितः विविधाः ज्यामितीयाः आकाराः व्यवस्थितरूपेण स्थाप्यन्ते। वृत्तानि, चतुरस्राणि, त्रिकोणानि तथा अन्याः आकृतयः अस्यां रचनायां प्रयुज्यन्ते। हिन्दुबौद्धपरम्परासु मण्डलस्य धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं महत्त्वम् अस्ति। मण्डलं विश्वस्य, ब्रह्माण्डस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण व्याख्यातुं शक्यते। कतिपयेषु बौद्धपरम्परासु मण्डलानि ध्यानस्य तथा धार्मिकानुष्ठानस्य साधनानि भवन्ति। मण्डलस्य एकं प्रसिद्धं रूपं वालुकामण्डलम् अस्ति। बौद्धपरम्परायां विविधवर्णीयैः वालुकाकणैः अत्यन्तं सूक्ष्मं मण्डलं निर्मीयते। तस्य निर्माणे दीर्घः कालः अपि व्यतीतुम् अर्हति। धार्मिकानुष्ठानस्य समाप्तेः अनन्तरं तत् मण्डलं विनश्यते। एषा प्रक्रिया संसारस्य अनित्यतां सूचयति। आधुनिककाले मण्डलकला केवलं धार्मिकप्रयोगेषु सीमिता नास्ति। अनेकाः जनाः तां ध्यानस्य, मानसिकशान्तेः तथा सज्जायाः माध्यमरूपेण अपि प्रयुञ्जते। तथापि आधुनिकसजावटीरूपस्य मण्डलकला तथा पारम्परिकधार्मिकमण्डलयोः भेदः अवश्यं ज्ञातव्यः। === भित्तिचित्रकला === भित्तिचित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?|title=भित्ति-चित्रकला}}</ref> नाम भवनस्य, मन्दिरस्य, गुहायाः अथवा अन्यस्य वास्तुरचनायाः भित्तौ प्रत्यक्षतया चित्रस्य निर्माणम्। भारतस्य भित्तिचित्रपरम्परा अतीव प्राचीना अस्ति। प्राचीनकालात् एव गुहासु, मन्दिरेषु तथा अन्येषु धार्मिकस्थलेषु भित्तिचित्राणि निर्मितानि। भारतस्य प्रसिद्धेषु प्राचीनभित्तिचित्रेषु अजन्तागुहाचित्राणि विशेषस्थानं धारयन्ति। महाराष्ट्रप्रदेशस्य अजन्तागुहासु बौद्धपरम्परासम्बद्धानि अनेकानि प्राचीनचित्राणि सन्ति। भारतस्य राष्ट्रिय-आधुनिककलासंग्रहालयस्य विवरणानुसारं अजन्तायाः चित्राणि प्राचीनभारतीयभित्तिचित्रपरम्परायाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णेषु अवशेषेषु अन्तर्भवन्ति। अजन्ताचित्रेषु बुद्धस्य जीवनसम्बद्धाः कथाः, जातककथाः तथा विविधाः धार्मिकदृश्याः चित्रिताः सन्ति। तत्र मानवजीवनस्य, वस्त्राणां, आभूषणानां, वास्तुकलायाः तथा प्रकृतेः अनेकाः चित्रणानि अपि दृश्यन्ते। अतः अजन्ताभित्तिचित्राणि केवलं कलाकृतयः न सन्ति, अपितु प्राचीनभारतीयसमाजस्य इतिहासस्य महत्त्वपूर्णाः स्रोतांसि अपि सन्ति। [[सञ्चिका:भित्तिचित्रकला.png|लघुचित्रम्|भित्तिचित्रकला]] भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु भित्तिचित्रकलायाः विभिन्नाः परम्पराः विकसिताः। दक्षिणभारते मन्दिरभित्तिषु हिन्दुधर्मसम्बद्धाः देवताः, पौराणिककथाः तथा धार्मिकसमारोहाः चित्रिताः भवन्ति। अन्येषु प्रदेशेषु राजप्रासादेषु, मन्दिरेषु तथा धार्मिकस्थलेषु भिन्नाः चित्रशैल्यः विकसिताः। भित्तिचित्रकलायां चित्रकारः वास्तुरचनायाः आकारं तथा स्थानं दृष्ट्वा चित्रस्य रचनां करोति। अतः भित्तिचित्रस्य आकारः सामान्यचित्रस्य अपेक्षया भवनस्य रचनया अधिकं सम्बद्धः भवति। चित्रनिर्माणे प्राकृतिकवर्णाः, खनिजवर्णाः तथा अन्ये स्थानीयपदार्थाः ऐतिहासिकरूपेण प्रयुक्ताः सन्ति। भित्तिचित्राणां संरक्षणं सांस्कृतिकदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनभित्तिचित्रेषु तत्कालीनसमाजस्य जीवनशैली, धार्मिकविश्वासाः, वस्त्रप्रकाराः, आभरणानि, वास्तुकला तथा कलात्मकदृष्टिः ज्ञातुं शक्यते। भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परा अजन्तादिभ्यः स्थलेभ्यः आरभ्य परवर्तिकालीनचित्रकलासु अपि प्रभावं जनयति। === उपसंहारः === भारतस्य तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला भारतीयकलायाः विविधतां दर्शयन्ति। तञ्जावूर्-चित्रकला सुवर्णपत्रस्य, धार्मिकविषयाणां तथा अलङ्कारस्य कारणेन प्रसिद्धा अस्ति। वारली-चित्रकला सरलैः ज्यामितीयाकारैः जनजातीयजीवनं तथा प्रकृतिसम्बन्धं प्रदर्शयति। मधुबनी-चित्रकला मिथिलाक्षेत्रस्य धार्मिक-सामाजिक-सांस्कृतिकपरम्पराः चित्ररूपेण प्रस्तुतयति। मण्डलकला धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं प्रतीकरूपं धारयति। भित्तिचित्रकला तु भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परायाः वास्तुकलायाः च महत्त्वपूर्णं संयोजनम् अस्ति। एतेषु कलाप्रकारेषु भेदाः सन्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणम् अस्ति। चित्रकला केवलं सौन्दर्यस्य माध्यमं न भवति; सा इतिहासस्य, धार्मिकविश्वासानां, सामाजिकजीवनस्य तथा सांस्कृतिकपरम्पराणां अभिव्यक्तेः माध्यमम् अपि भवति। आधुनिककाले अपि एताः कलाः नूतनैः माध्यमैः सह विकसिताः भवन्ति। अतः भारतीयपारम्परिकचित्रकलानां संरक्षणं तथा भाविपीढीभ्यः तासां ज्ञानस्य संक्रमणं देशस्य सांस्कृतिकविरासतायाः संरक्षणाय महत्त्वपूर्णम् अस्ति। === सन्दर्भाः === * https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H[https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en? https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en?] * https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/the-enduring-tribal-artistry-of-maharashtra-warli-paintings * [https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting? https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?] * [https://madhubani.nic.in/handicraft/? https://madhubani.nic.in/handicraft/?] * [https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/? https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?] * https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S 16uh4vrccw6af76rvxs9gaqy92s8xaj 500373 500372 2026-09-04T06:34:44Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:तञ्जावूर्-चित्रकला.png|तञ्जावूर्-चित्रकला.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 500373 wikitext text/x-wiki भारतं विविधसंस्कृतीनां, परम्पराणां, धर्माणां च देशः अस्ति। भारतीयकलायाः इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति। भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु जनजातिषु च चित्रकलायाः अनेकाः परम्पराः विकसिताः सन्ति। एतासु चित्रकलासु धार्मिकाः विषयाः, पौराणिककथाः, प्रकृतिः, सामाजिकजीवनम्, उत्सवाः, संस्काराः च प्रमुखतया दृश्यन्ते। केचन कलाप्रकाराः मन्दिरेषु भवन्ति, केचन गृहभित्तिषु चित्र्यन्ते, अन्ये च वस्त्रे, काष्ठे अथवा पत्रेषु निर्मीयन्ते। भारतीयचित्रकलायाः प्रमुखेषु प्रकारेषु तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला विशेषस्थानं धारयन्ति। एतेषां कलाप्रकाराणां शैलीः, निर्माणपद्धतिः, विषयाः च परस्परं भिन्नाः सन्ति। तथापि सर्वेषां कलानां मुख्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः, परम्परायाः, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकजीवनस्य संरक्षणम् अस्ति। === तञ्जावूर्-चित्रकला === तञ्जावूर्-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H|title=तञ्जावूर्-चित्रकला}}</ref> दक्षिणभारतस्य तमिलनाडुराज्ये<ref>{{Cite web|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/tamil-nadu|title=तमिल् नाडु}}</ref> स्थितस्य तञ्जावूर्<ref>{{Cite web|url=https://www.travelsiteindia.com/india/about-thanjavur.html|title=तञ्जावूर्}}</ref>-प्रदेशस्य प्रसिद्धा पारम्परिकचित्रकला अस्ति। अस्याः कलायाः विशेषता अस्ति—उज्ज्वलवर्णानां प्रयोगः, सुवर्णपत्रस्य उपयोगः, अलङ्करणम् तथा चित्रस्य प्रमुखस्य पात्रस्य मध्यभागे स्थापनम्। भारतस्य राष्ट्रीयसंग्रहालयस्य अनुसारं तञ्जावूर्-चित्रकलायां गाढवर्णाः, सुवर्णपत्रम्, गेसो-कार्यं, काचमणयः तथा अर्धमूल्यवान् रत्नानि च प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकलायाः विकासः दक्षिणभारतस्य धार्मिक-सांस्कृतिकवातावरणेन सह सम्बद्धः अस्ति। नायकानां तथा मराठाराजानां शासनकाले तञ्जावूर्-प्रदेशे कला-साहित्य-सङ्गीतादीनां विशेषः विकासः अभवत्। तेन चित्रकलायाः अपि संरक्षणं प्रोत्साहनं च प्राप्तम्। अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखाः विषयाः धार्मिकाः भवन्ति। शिवः, विष्णुः, कृष्णः, लक्ष्मीः, गणेशः, दुर्गा तथा अन्ये देवताः देवीश्च चित्रेषु प्रमुखरूपेण दृश्यन्ते। पुराणेषु, रामायणे, महाभारते तथा अन्येषु धार्मिकग्रन्थेषु वर्णिताः कथाः अपि चित्ररूपेण प्रस्तुताः भवन्ति। सामान्यतः मुख्यदेवता चित्रस्य मध्यभागे स्थाप्यते तथा तस्याः पार्श्वयोः अलङ्काराः भवन्ति। तञ्जावूर्-चित्रनिर्माणे काष्ठफलकस्य अथवा अन्यस्य आधारस्य उपरि वस्त्रं स्थाप्यते। तस्मिन् वस्त्रे प्रथमं चित्रस्य रेखाचित्रं निर्मीयते। ततः चित्रस्य केषुचित् भागेषु उन्नताकारं निर्मातुं विशेषपदार्थस्य प्रयोगः क्रियते। अनन्तरं सुवर्णपत्रं तथा काचमणयः, रत्नानि वा प्रयुज्यन्ते। सुवर्णस्य प्रयोगेन चित्रं प्रकाशमानं तथा भव्यं दृश्यते। परम्परया एषा कला धार्मिकप्रतिमानां निर्माणाय प्रयुज्यते स्म। अधुना तु तञ्जावूर्-चित्राणि गृहसज्जायै, सङ्ग्रहार्थं तथा कलाप्रेमिभिः अपि प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकला दक्षिणभारतस्य समृद्धकलापरम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। === वारली-चित्रकला === वारली-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?|title=वार्ली-चित्रकला}}</ref> महाराष्ट्रप्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra|title=महाराश्ट्रा}}</ref>स्य वारली-जनजात्या सम्बद्धा प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। अस्याः कलायाः मुख्यं वैशिष्ट्यं सरलाः ज्यामितीयाः आकाराः सन्ति। त्रिकोणः, वृत्तम्, चतुरस्रम्, रेखाः तथा बिन्दवः अस्यां चित्रकलायां बहुधा प्रयुज्यन्ते। परम्परया वारली-चित्राणि ग्रामेषु स्थितानां मृन्मयानां गृहाणां भित्तिषु चित्र्यन्ते। गृहभित्तयः मृत्तिकया तथा गोमयेन निर्मिताः भवन्ति। तासु भित्तिषु श्वेतवर्णस्य प्रयोगः प्रमुखतया क्रियते। श्वेतवर्णः प्रायः तण्डुलानां पिष्टेन जलेन च निर्मीयते। चित्रणाय सरलः वेणुदण्डः अपि साधनरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु जनजीवनस्य अनेकाः दृश्याः चित्रिताः भवन्ति। कृषिकार्यम्, पशुपालनम्, आखेटः, विवाहः, उत्सवाः, नृत्यम् तथा धार्मिकाः अनुष्ठानाः अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखविषयाः सन्ति। प्रकृतेः मानवस्य च सम्बन्धः अपि वारलीचित्रेषु महत्त्वपूर्णः अस्ति। वारलीचित्रेषु प्रयुक्ताः ज्यामितीयाः आकाराः विशेषं प्रतीकात्मकं महत्त्वं धारयन्ति। त्रिकोणाः पर्वतानां वृक्षाणां वा रूपं सूचयितुं शक्नुवन्ति। वृत्तं सूर्यं, चन्द्रं अथवा प्रकृतेः चक्राकारस्वरूपं सूचयितुं शक्नोति। चतुरस्रं ग्रामस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु तर्पा-नृत्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं दृश्यं भवति। तर्पा नाम पारम्परिकं वाद्यं वादयन्तं व्यक्तिं परितः जनाः वृत्ताकाररूपेण नृत्यन्तः चित्र्यन्ते। एतत् दृश्यं सामुदायिकैकतां तथा उत्सवप्रियतां प्रदर्शयति। वारलीचित्रकलायाः आधुनिकरूपे अपि परिवर्तनानि दृश्यन्ते। पूर्वं या कला मुख्यतया गृहभित्तिषु चित्र्यते स्म, सा अधुना वस्त्रेषु, भित्तिसज्जायां, हस्तनिर्मितवस्तुषु तथा अन्येषु सजावटीपदार्थेषु अपि प्रयुज्यते। तथापि अस्याः कलायाः मूलविषयाः—प्रकृतिः, मानवजीवनम् तथा सामुदायिकता—अद्यापि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। === मधुबनी-चित्रकला === मधुबनी-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting|title=मधुबनि-चित्रकला}}</ref> या मिथिला-चित्रकला इति अपि कथ्यते, बिहारराज्यस्य मिथिला-प्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.trulytribal.in/post/mithila-art-culture-much-more?srsltid=AfmBOopcYkgDYPukieHqnevuLLMzFlrxH-1NfxIHD2amdgxcKByc_Vkd|title=मिथिला-प्रदेशम्}}</ref>स्य प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। परम्परया एषा कला मुख्यतः स्त्रीभिः अभ्यासिता। मधुबनीचित्रेषु उज्ज्वलवर्णाः, सूक्ष्मरेखाः, ज्यामितीयाः आकृतयः तथा पौराणिकाः एवं प्राकृतिकाः विषयाः दृश्यन्ते। भारतसर्वकारस्य हस्तशिल्पसम्बद्धे स्रोतसि मधुबनीचित्रकला बिहारस्य मिथिलाक्षेत्रसम्बद्धा लोककला इति निर्दिष्टा अस्ति। पूर्वकाले मधुबनीचित्राणि गृहाणां मृन्मयभित्तिषु तथा भूमौ चित्र्यन्ते स्म। विवाहः, जन्म, धार्मिकोत्सवाः तथा अन्ये शुभावसराः अस्याः चित्रकलायाः निर्माणेन सम्बद्धाः आसन्। कालान्तरे एषा कला पत्रेषु, वस्त्रेषु तथा पटेषु अपि चित्रितुं प्रारब्धा। [[सञ्चिका:मधुबनी-चित्रकला.png|लघुचित्रम्|मधुबनी-चित्रकला]] मधुबनीचित्रेषु हिन्दुधर्मस्य पौराणिककथानां विशेषं स्थानम् अस्ति। रामायणस्य कथाः, कृष्णस्य जीवनम्, शिवः, पार्वती, लक्ष्मीः तथा अन्याः देवताः चित्रेषु दृश्यन्ते। तदतिरिक्तं सूर्यः, चन्द्रः, वृक्षाः, पुष्पाणि, पक्षिणः, मीनाः तथा अन्ये प्राकृतिकविषयाः अपि बहुधा चित्र्यन्ते। मधुबनीचित्रकलायाः प्रमुखाः शैलीभेदाः सन्ति। कचनी-शैली सूक्ष्मरेखाभिः तथा रेखात्मकचित्रणेन प्रसिद्धा अस्ति। भरणी-शैल्यां विविधवर्णैः चित्रस्य अन्तर्भागाः पूर्यन्ते। गोदना-शैली पारम्परिकगोदनचित्राणां सदृशी दृश्यते। एतेषां शैलीभेदानां माध्यमेन कलाकाराः धार्मिकान्, सामाजिकान् तथा प्राकृतिकान् विषयान् अभिव्यञ्जयन्ति। परम्परागतरीत्या मधुबनीचित्रकलायां प्राकृतिकवर्णानां प्रयोगः भवति स्म। चित्रणाय अङ्गुलयः, तृणानि, काष्ठखण्डाः तथा सरलानि उपकरणानि प्रयुज्यन्ते स्म। आधुनिककाले तु लेखनी, तूलिका तथा व्यापारिकवर्णाः अपि प्रयुज्यन्ते। मधुबनीचित्रकला केवलं सज्जायाः माध्यमं नास्ति। सा मिथिलाक्षेत्रस्य सांस्कृतिकस्मृतीनां, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकपरम्पराणां संरक्षणस्य साधनम् अपि अस्ति। अधुना सा भारतस्य सीमां अतिक्रम्य अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे अपि प्रसिद्धा अभवत्। === मण्डलकला === मण्डलकला<ref>{{Cite web|url=https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S|title=मण्डलकला}}</ref> अन्याभ्यः चित्रकलाभ्यः किञ्चित् भिन्ना अस्ति। सा केवलं कस्यचित् एकस्य प्रदेशस्य लोकचित्रकला नास्ति, अपितु हिन्दुधर्मे, बौद्धधर्मे तथा अन्येषु भारतीयधार्मिकपरम्परासु दृश्यते एकः धार्मिकः एवं प्रतीकात्मकः कलारूपः अस्ति। ‘मण्डलमऽ इति शब्दः सामान्यतः वृत्ताकारं अथवा केन्द्राभिमुखं रचनारूपं सूचयति। मण्डले केन्द्रस्थानं विशेषमहत्त्वपूर्णं भवति तथा तस्य परितः विविधाः ज्यामितीयाः आकाराः व्यवस्थितरूपेण स्थाप्यन्ते। वृत्तानि, चतुरस्राणि, त्रिकोणानि तथा अन्याः आकृतयः अस्यां रचनायां प्रयुज्यन्ते। हिन्दुबौद्धपरम्परासु मण्डलस्य धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं महत्त्वम् अस्ति। मण्डलं विश्वस्य, ब्रह्माण्डस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण व्याख्यातुं शक्यते। कतिपयेषु बौद्धपरम्परासु मण्डलानि ध्यानस्य तथा धार्मिकानुष्ठानस्य साधनानि भवन्ति। मण्डलस्य एकं प्रसिद्धं रूपं वालुकामण्डलम् अस्ति। बौद्धपरम्परायां विविधवर्णीयैः वालुकाकणैः अत्यन्तं सूक्ष्मं मण्डलं निर्मीयते। तस्य निर्माणे दीर्घः कालः अपि व्यतीतुम् अर्हति। धार्मिकानुष्ठानस्य समाप्तेः अनन्तरं तत् मण्डलं विनश्यते। एषा प्रक्रिया संसारस्य अनित्यतां सूचयति। आधुनिककाले मण्डलकला केवलं धार्मिकप्रयोगेषु सीमिता नास्ति। अनेकाः जनाः तां ध्यानस्य, मानसिकशान्तेः तथा सज्जायाः माध्यमरूपेण अपि प्रयुञ्जते। तथापि आधुनिकसजावटीरूपस्य मण्डलकला तथा पारम्परिकधार्मिकमण्डलयोः भेदः अवश्यं ज्ञातव्यः। === भित्तिचित्रकला === भित्तिचित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?|title=भित्ति-चित्रकला}}</ref> नाम भवनस्य, मन्दिरस्य, गुहायाः अथवा अन्यस्य वास्तुरचनायाः भित्तौ प्रत्यक्षतया चित्रस्य निर्माणम्। भारतस्य भित्तिचित्रपरम्परा अतीव प्राचीना अस्ति। प्राचीनकालात् एव गुहासु, मन्दिरेषु तथा अन्येषु धार्मिकस्थलेषु भित्तिचित्राणि निर्मितानि। भारतस्य प्रसिद्धेषु प्राचीनभित्तिचित्रेषु अजन्तागुहाचित्राणि विशेषस्थानं धारयन्ति। महाराष्ट्रप्रदेशस्य अजन्तागुहासु बौद्धपरम्परासम्बद्धानि अनेकानि प्राचीनचित्राणि सन्ति। भारतस्य राष्ट्रिय-आधुनिककलासंग्रहालयस्य विवरणानुसारं अजन्तायाः चित्राणि प्राचीनभारतीयभित्तिचित्रपरम्परायाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णेषु अवशेषेषु अन्तर्भवन्ति। अजन्ताचित्रेषु बुद्धस्य जीवनसम्बद्धाः कथाः, जातककथाः तथा विविधाः धार्मिकदृश्याः चित्रिताः सन्ति। तत्र मानवजीवनस्य, वस्त्राणां, आभूषणानां, वास्तुकलायाः तथा प्रकृतेः अनेकाः चित्रणानि अपि दृश्यन्ते। अतः अजन्ताभित्तिचित्राणि केवलं कलाकृतयः न सन्ति, अपितु प्राचीनभारतीयसमाजस्य इतिहासस्य महत्त्वपूर्णाः स्रोतांसि अपि सन्ति। [[सञ्चिका:भित्तिचित्रकला.png|लघुचित्रम्|भित्तिचित्रकला]] भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु भित्तिचित्रकलायाः विभिन्नाः परम्पराः विकसिताः। दक्षिणभारते मन्दिरभित्तिषु हिन्दुधर्मसम्बद्धाः देवताः, पौराणिककथाः तथा धार्मिकसमारोहाः चित्रिताः भवन्ति। अन्येषु प्रदेशेषु राजप्रासादेषु, मन्दिरेषु तथा धार्मिकस्थलेषु भिन्नाः चित्रशैल्यः विकसिताः। भित्तिचित्रकलायां चित्रकारः वास्तुरचनायाः आकारं तथा स्थानं दृष्ट्वा चित्रस्य रचनां करोति। अतः भित्तिचित्रस्य आकारः सामान्यचित्रस्य अपेक्षया भवनस्य रचनया अधिकं सम्बद्धः भवति। चित्रनिर्माणे प्राकृतिकवर्णाः, खनिजवर्णाः तथा अन्ये स्थानीयपदार्थाः ऐतिहासिकरूपेण प्रयुक्ताः सन्ति। भित्तिचित्राणां संरक्षणं सांस्कृतिकदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनभित्तिचित्रेषु तत्कालीनसमाजस्य जीवनशैली, धार्मिकविश्वासाः, वस्त्रप्रकाराः, आभरणानि, वास्तुकला तथा कलात्मकदृष्टिः ज्ञातुं शक्यते। भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परा अजन्तादिभ्यः स्थलेभ्यः आरभ्य परवर्तिकालीनचित्रकलासु अपि प्रभावं जनयति। === उपसंहारः === भारतस्य तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला भारतीयकलायाः विविधतां दर्शयन्ति। तञ्जावूर्-चित्रकला सुवर्णपत्रस्य, धार्मिकविषयाणां तथा अलङ्कारस्य कारणेन प्रसिद्धा अस्ति। वारली-चित्रकला सरलैः ज्यामितीयाकारैः जनजातीयजीवनं तथा प्रकृतिसम्बन्धं प्रदर्शयति। मधुबनी-चित्रकला मिथिलाक्षेत्रस्य धार्मिक-सामाजिक-सांस्कृतिकपरम्पराः चित्ररूपेण प्रस्तुतयति। मण्डलकला धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं प्रतीकरूपं धारयति। भित्तिचित्रकला तु भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परायाः वास्तुकलायाः च महत्त्वपूर्णं संयोजनम् अस्ति। एतेषु कलाप्रकारेषु भेदाः सन्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणम् अस्ति। चित्रकला केवलं सौन्दर्यस्य माध्यमं न भवति; सा इतिहासस्य, धार्मिकविश्वासानां, सामाजिकजीवनस्य तथा सांस्कृतिकपरम्पराणां अभिव्यक्तेः माध्यमम् अपि भवति। आधुनिककाले अपि एताः कलाः नूतनैः माध्यमैः सह विकसिताः भवन्ति। अतः भारतीयपारम्परिकचित्रकलानां संरक्षणं तथा भाविपीढीभ्यः तासां ज्ञानस्य संक्रमणं देशस्य सांस्कृतिकविरासतायाः संरक्षणाय महत्त्वपूर्णम् अस्ति। === सन्दर्भाः === * https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H[https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en? https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en?] * https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/the-enduring-tribal-artistry-of-maharashtra-warli-paintings * [https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting? https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?] * [https://madhubani.nic.in/handicraft/? https://madhubani.nic.in/handicraft/?] * [https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/? https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?] * https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S 8x71nff56fwqjhx46v2m6e1tzks1j6l 500374 500373 2026-09-04T06:34:47Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:मधुबनी-चित्रकला.png|मधुबनी-चित्रकला.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 500374 wikitext text/x-wiki भारतं विविधसंस्कृतीनां, परम्पराणां, धर्माणां च देशः अस्ति। भारतीयकलायाः इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति। भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु जनजातिषु च चित्रकलायाः अनेकाः परम्पराः विकसिताः सन्ति। एतासु चित्रकलासु धार्मिकाः विषयाः, पौराणिककथाः, प्रकृतिः, सामाजिकजीवनम्, उत्सवाः, संस्काराः च प्रमुखतया दृश्यन्ते। केचन कलाप्रकाराः मन्दिरेषु भवन्ति, केचन गृहभित्तिषु चित्र्यन्ते, अन्ये च वस्त्रे, काष्ठे अथवा पत्रेषु निर्मीयन्ते। भारतीयचित्रकलायाः प्रमुखेषु प्रकारेषु तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला विशेषस्थानं धारयन्ति। एतेषां कलाप्रकाराणां शैलीः, निर्माणपद्धतिः, विषयाः च परस्परं भिन्नाः सन्ति। तथापि सर्वेषां कलानां मुख्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः, परम्परायाः, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकजीवनस्य संरक्षणम् अस्ति। === तञ्जावूर्-चित्रकला === तञ्जावूर्-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H|title=तञ्जावूर्-चित्रकला}}</ref> दक्षिणभारतस्य तमिलनाडुराज्ये<ref>{{Cite web|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/tamil-nadu|title=तमिल् नाडु}}</ref> स्थितस्य तञ्जावूर्<ref>{{Cite web|url=https://www.travelsiteindia.com/india/about-thanjavur.html|title=तञ्जावूर्}}</ref>-प्रदेशस्य प्रसिद्धा पारम्परिकचित्रकला अस्ति। अस्याः कलायाः विशेषता अस्ति—उज्ज्वलवर्णानां प्रयोगः, सुवर्णपत्रस्य उपयोगः, अलङ्करणम् तथा चित्रस्य प्रमुखस्य पात्रस्य मध्यभागे स्थापनम्। भारतस्य राष्ट्रीयसंग्रहालयस्य अनुसारं तञ्जावूर्-चित्रकलायां गाढवर्णाः, सुवर्णपत्रम्, गेसो-कार्यं, काचमणयः तथा अर्धमूल्यवान् रत्नानि च प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकलायाः विकासः दक्षिणभारतस्य धार्मिक-सांस्कृतिकवातावरणेन सह सम्बद्धः अस्ति। नायकानां तथा मराठाराजानां शासनकाले तञ्जावूर्-प्रदेशे कला-साहित्य-सङ्गीतादीनां विशेषः विकासः अभवत्। तेन चित्रकलायाः अपि संरक्षणं प्रोत्साहनं च प्राप्तम्। अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखाः विषयाः धार्मिकाः भवन्ति। शिवः, विष्णुः, कृष्णः, लक्ष्मीः, गणेशः, दुर्गा तथा अन्ये देवताः देवीश्च चित्रेषु प्रमुखरूपेण दृश्यन्ते। पुराणेषु, रामायणे, महाभारते तथा अन्येषु धार्मिकग्रन्थेषु वर्णिताः कथाः अपि चित्ररूपेण प्रस्तुताः भवन्ति। सामान्यतः मुख्यदेवता चित्रस्य मध्यभागे स्थाप्यते तथा तस्याः पार्श्वयोः अलङ्काराः भवन्ति। तञ्जावूर्-चित्रनिर्माणे काष्ठफलकस्य अथवा अन्यस्य आधारस्य उपरि वस्त्रं स्थाप्यते। तस्मिन् वस्त्रे प्रथमं चित्रस्य रेखाचित्रं निर्मीयते। ततः चित्रस्य केषुचित् भागेषु उन्नताकारं निर्मातुं विशेषपदार्थस्य प्रयोगः क्रियते। अनन्तरं सुवर्णपत्रं तथा काचमणयः, रत्नानि वा प्रयुज्यन्ते। सुवर्णस्य प्रयोगेन चित्रं प्रकाशमानं तथा भव्यं दृश्यते। परम्परया एषा कला धार्मिकप्रतिमानां निर्माणाय प्रयुज्यते स्म। अधुना तु तञ्जावूर्-चित्राणि गृहसज्जायै, सङ्ग्रहार्थं तथा कलाप्रेमिभिः अपि प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकला दक्षिणभारतस्य समृद्धकलापरम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। === वारली-चित्रकला === वारली-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?|title=वार्ली-चित्रकला}}</ref> महाराष्ट्रप्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra|title=महाराश्ट्रा}}</ref>स्य वारली-जनजात्या सम्बद्धा प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। अस्याः कलायाः मुख्यं वैशिष्ट्यं सरलाः ज्यामितीयाः आकाराः सन्ति। त्रिकोणः, वृत्तम्, चतुरस्रम्, रेखाः तथा बिन्दवः अस्यां चित्रकलायां बहुधा प्रयुज्यन्ते। परम्परया वारली-चित्राणि ग्रामेषु स्थितानां मृन्मयानां गृहाणां भित्तिषु चित्र्यन्ते। गृहभित्तयः मृत्तिकया तथा गोमयेन निर्मिताः भवन्ति। तासु भित्तिषु श्वेतवर्णस्य प्रयोगः प्रमुखतया क्रियते। श्वेतवर्णः प्रायः तण्डुलानां पिष्टेन जलेन च निर्मीयते। चित्रणाय सरलः वेणुदण्डः अपि साधनरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु जनजीवनस्य अनेकाः दृश्याः चित्रिताः भवन्ति। कृषिकार्यम्, पशुपालनम्, आखेटः, विवाहः, उत्सवाः, नृत्यम् तथा धार्मिकाः अनुष्ठानाः अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखविषयाः सन्ति। प्रकृतेः मानवस्य च सम्बन्धः अपि वारलीचित्रेषु महत्त्वपूर्णः अस्ति। वारलीचित्रेषु प्रयुक्ताः ज्यामितीयाः आकाराः विशेषं प्रतीकात्मकं महत्त्वं धारयन्ति। त्रिकोणाः पर्वतानां वृक्षाणां वा रूपं सूचयितुं शक्नुवन्ति। वृत्तं सूर्यं, चन्द्रं अथवा प्रकृतेः चक्राकारस्वरूपं सूचयितुं शक्नोति। चतुरस्रं ग्रामस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु तर्पा-नृत्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं दृश्यं भवति। तर्पा नाम पारम्परिकं वाद्यं वादयन्तं व्यक्तिं परितः जनाः वृत्ताकाररूपेण नृत्यन्तः चित्र्यन्ते। एतत् दृश्यं सामुदायिकैकतां तथा उत्सवप्रियतां प्रदर्शयति। वारलीचित्रकलायाः आधुनिकरूपे अपि परिवर्तनानि दृश्यन्ते। पूर्वं या कला मुख्यतया गृहभित्तिषु चित्र्यते स्म, सा अधुना वस्त्रेषु, भित्तिसज्जायां, हस्तनिर्मितवस्तुषु तथा अन्येषु सजावटीपदार्थेषु अपि प्रयुज्यते। तथापि अस्याः कलायाः मूलविषयाः—प्रकृतिः, मानवजीवनम् तथा सामुदायिकता—अद्यापि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। === मधुबनी-चित्रकला === मधुबनी-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting|title=मधुबनि-चित्रकला}}</ref> या मिथिला-चित्रकला इति अपि कथ्यते, बिहारराज्यस्य मिथिला-प्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.trulytribal.in/post/mithila-art-culture-much-more?srsltid=AfmBOopcYkgDYPukieHqnevuLLMzFlrxH-1NfxIHD2amdgxcKByc_Vkd|title=मिथिला-प्रदेशम्}}</ref>स्य प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। परम्परया एषा कला मुख्यतः स्त्रीभिः अभ्यासिता। मधुबनीचित्रेषु उज्ज्वलवर्णाः, सूक्ष्मरेखाः, ज्यामितीयाः आकृतयः तथा पौराणिकाः एवं प्राकृतिकाः विषयाः दृश्यन्ते। भारतसर्वकारस्य हस्तशिल्पसम्बद्धे स्रोतसि मधुबनीचित्रकला बिहारस्य मिथिलाक्षेत्रसम्बद्धा लोककला इति निर्दिष्टा अस्ति। पूर्वकाले मधुबनीचित्राणि गृहाणां मृन्मयभित्तिषु तथा भूमौ चित्र्यन्ते स्म। विवाहः, जन्म, धार्मिकोत्सवाः तथा अन्ये शुभावसराः अस्याः चित्रकलायाः निर्माणेन सम्बद्धाः आसन्। कालान्तरे एषा कला पत्रेषु, वस्त्रेषु तथा पटेषु अपि चित्रितुं प्रारब्धा। मधुबनीचित्रेषु हिन्दुधर्मस्य पौराणिककथानां विशेषं स्थानम् अस्ति। रामायणस्य कथाः, कृष्णस्य जीवनम्, शिवः, पार्वती, लक्ष्मीः तथा अन्याः देवताः चित्रेषु दृश्यन्ते। तदतिरिक्तं सूर्यः, चन्द्रः, वृक्षाः, पुष्पाणि, पक्षिणः, मीनाः तथा अन्ये प्राकृतिकविषयाः अपि बहुधा चित्र्यन्ते। मधुबनीचित्रकलायाः प्रमुखाः शैलीभेदाः सन्ति। कचनी-शैली सूक्ष्मरेखाभिः तथा रेखात्मकचित्रणेन प्रसिद्धा अस्ति। भरणी-शैल्यां विविधवर्णैः चित्रस्य अन्तर्भागाः पूर्यन्ते। गोदना-शैली पारम्परिकगोदनचित्राणां सदृशी दृश्यते। एतेषां शैलीभेदानां माध्यमेन कलाकाराः धार्मिकान्, सामाजिकान् तथा प्राकृतिकान् विषयान् अभिव्यञ्जयन्ति। परम्परागतरीत्या मधुबनीचित्रकलायां प्राकृतिकवर्णानां प्रयोगः भवति स्म। चित्रणाय अङ्गुलयः, तृणानि, काष्ठखण्डाः तथा सरलानि उपकरणानि प्रयुज्यन्ते स्म। आधुनिककाले तु लेखनी, तूलिका तथा व्यापारिकवर्णाः अपि प्रयुज्यन्ते। मधुबनीचित्रकला केवलं सज्जायाः माध्यमं नास्ति। सा मिथिलाक्षेत्रस्य सांस्कृतिकस्मृतीनां, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकपरम्पराणां संरक्षणस्य साधनम् अपि अस्ति। अधुना सा भारतस्य सीमां अतिक्रम्य अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे अपि प्रसिद्धा अभवत्। === मण्डलकला === मण्डलकला<ref>{{Cite web|url=https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S|title=मण्डलकला}}</ref> अन्याभ्यः चित्रकलाभ्यः किञ्चित् भिन्ना अस्ति। सा केवलं कस्यचित् एकस्य प्रदेशस्य लोकचित्रकला नास्ति, अपितु हिन्दुधर्मे, बौद्धधर्मे तथा अन्येषु भारतीयधार्मिकपरम्परासु दृश्यते एकः धार्मिकः एवं प्रतीकात्मकः कलारूपः अस्ति। ‘मण्डलमऽ इति शब्दः सामान्यतः वृत्ताकारं अथवा केन्द्राभिमुखं रचनारूपं सूचयति। मण्डले केन्द्रस्थानं विशेषमहत्त्वपूर्णं भवति तथा तस्य परितः विविधाः ज्यामितीयाः आकाराः व्यवस्थितरूपेण स्थाप्यन्ते। वृत्तानि, चतुरस्राणि, त्रिकोणानि तथा अन्याः आकृतयः अस्यां रचनायां प्रयुज्यन्ते। हिन्दुबौद्धपरम्परासु मण्डलस्य धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं महत्त्वम् अस्ति। मण्डलं विश्वस्य, ब्रह्माण्डस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण व्याख्यातुं शक्यते। कतिपयेषु बौद्धपरम्परासु मण्डलानि ध्यानस्य तथा धार्मिकानुष्ठानस्य साधनानि भवन्ति। मण्डलस्य एकं प्रसिद्धं रूपं वालुकामण्डलम् अस्ति। बौद्धपरम्परायां विविधवर्णीयैः वालुकाकणैः अत्यन्तं सूक्ष्मं मण्डलं निर्मीयते। तस्य निर्माणे दीर्घः कालः अपि व्यतीतुम् अर्हति। धार्मिकानुष्ठानस्य समाप्तेः अनन्तरं तत् मण्डलं विनश्यते। एषा प्रक्रिया संसारस्य अनित्यतां सूचयति। आधुनिककाले मण्डलकला केवलं धार्मिकप्रयोगेषु सीमिता नास्ति। अनेकाः जनाः तां ध्यानस्य, मानसिकशान्तेः तथा सज्जायाः माध्यमरूपेण अपि प्रयुञ्जते। तथापि आधुनिकसजावटीरूपस्य मण्डलकला तथा पारम्परिकधार्मिकमण्डलयोः भेदः अवश्यं ज्ञातव्यः। === भित्तिचित्रकला === भित्तिचित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?|title=भित्ति-चित्रकला}}</ref> नाम भवनस्य, मन्दिरस्य, गुहायाः अथवा अन्यस्य वास्तुरचनायाः भित्तौ प्रत्यक्षतया चित्रस्य निर्माणम्। भारतस्य भित्तिचित्रपरम्परा अतीव प्राचीना अस्ति। प्राचीनकालात् एव गुहासु, मन्दिरेषु तथा अन्येषु धार्मिकस्थलेषु भित्तिचित्राणि निर्मितानि। भारतस्य प्रसिद्धेषु प्राचीनभित्तिचित्रेषु अजन्तागुहाचित्राणि विशेषस्थानं धारयन्ति। महाराष्ट्रप्रदेशस्य अजन्तागुहासु बौद्धपरम्परासम्बद्धानि अनेकानि प्राचीनचित्राणि सन्ति। भारतस्य राष्ट्रिय-आधुनिककलासंग्रहालयस्य विवरणानुसारं अजन्तायाः चित्राणि प्राचीनभारतीयभित्तिचित्रपरम्परायाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णेषु अवशेषेषु अन्तर्भवन्ति। अजन्ताचित्रेषु बुद्धस्य जीवनसम्बद्धाः कथाः, जातककथाः तथा विविधाः धार्मिकदृश्याः चित्रिताः सन्ति। तत्र मानवजीवनस्य, वस्त्राणां, आभूषणानां, वास्तुकलायाः तथा प्रकृतेः अनेकाः चित्रणानि अपि दृश्यन्ते। अतः अजन्ताभित्तिचित्राणि केवलं कलाकृतयः न सन्ति, अपितु प्राचीनभारतीयसमाजस्य इतिहासस्य महत्त्वपूर्णाः स्रोतांसि अपि सन्ति। [[सञ्चिका:भित्तिचित्रकला.png|लघुचित्रम्|भित्तिचित्रकला]] भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु भित्तिचित्रकलायाः विभिन्नाः परम्पराः विकसिताः। दक्षिणभारते मन्दिरभित्तिषु हिन्दुधर्मसम्बद्धाः देवताः, पौराणिककथाः तथा धार्मिकसमारोहाः चित्रिताः भवन्ति। अन्येषु प्रदेशेषु राजप्रासादेषु, मन्दिरेषु तथा धार्मिकस्थलेषु भिन्नाः चित्रशैल्यः विकसिताः। भित्तिचित्रकलायां चित्रकारः वास्तुरचनायाः आकारं तथा स्थानं दृष्ट्वा चित्रस्य रचनां करोति। अतः भित्तिचित्रस्य आकारः सामान्यचित्रस्य अपेक्षया भवनस्य रचनया अधिकं सम्बद्धः भवति। चित्रनिर्माणे प्राकृतिकवर्णाः, खनिजवर्णाः तथा अन्ये स्थानीयपदार्थाः ऐतिहासिकरूपेण प्रयुक्ताः सन्ति। भित्तिचित्राणां संरक्षणं सांस्कृतिकदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनभित्तिचित्रेषु तत्कालीनसमाजस्य जीवनशैली, धार्मिकविश्वासाः, वस्त्रप्रकाराः, आभरणानि, वास्तुकला तथा कलात्मकदृष्टिः ज्ञातुं शक्यते। भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परा अजन्तादिभ्यः स्थलेभ्यः आरभ्य परवर्तिकालीनचित्रकलासु अपि प्रभावं जनयति। === उपसंहारः === भारतस्य तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला भारतीयकलायाः विविधतां दर्शयन्ति। तञ्जावूर्-चित्रकला सुवर्णपत्रस्य, धार्मिकविषयाणां तथा अलङ्कारस्य कारणेन प्रसिद्धा अस्ति। वारली-चित्रकला सरलैः ज्यामितीयाकारैः जनजातीयजीवनं तथा प्रकृतिसम्बन्धं प्रदर्शयति। मधुबनी-चित्रकला मिथिलाक्षेत्रस्य धार्मिक-सामाजिक-सांस्कृतिकपरम्पराः चित्ररूपेण प्रस्तुतयति। मण्डलकला धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं प्रतीकरूपं धारयति। भित्तिचित्रकला तु भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परायाः वास्तुकलायाः च महत्त्वपूर्णं संयोजनम् अस्ति। एतेषु कलाप्रकारेषु भेदाः सन्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणम् अस्ति। चित्रकला केवलं सौन्दर्यस्य माध्यमं न भवति; सा इतिहासस्य, धार्मिकविश्वासानां, सामाजिकजीवनस्य तथा सांस्कृतिकपरम्पराणां अभिव्यक्तेः माध्यमम् अपि भवति। आधुनिककाले अपि एताः कलाः नूतनैः माध्यमैः सह विकसिताः भवन्ति। अतः भारतीयपारम्परिकचित्रकलानां संरक्षणं तथा भाविपीढीभ्यः तासां ज्ञानस्य संक्रमणं देशस्य सांस्कृतिकविरासतायाः संरक्षणाय महत्त्वपूर्णम् अस्ति। === सन्दर्भाः === * https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H[https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en? https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en?] * https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/the-enduring-tribal-artistry-of-maharashtra-warli-paintings * [https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting? https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?] * [https://madhubani.nic.in/handicraft/? https://madhubani.nic.in/handicraft/?] * [https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/? https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?] * https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S f9zs6lakalewwdlpm83vdq6vmo74b27 500375 500374 2026-09-04T06:34:50Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:भित्तिचित्रकला.png|भित्तिचित्रकला.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: [[:c:COM:WEBHOST|Personal]] AI generated image ([[:c:COM:CSD#F10|F10]]). 500375 wikitext text/x-wiki भारतं विविधसंस्कृतीनां, परम्पराणां, धर्माणां च देशः अस्ति। भारतीयकलायाः इतिहासः अतीव प्राचीनः अस्ति। भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु जनजातिषु च चित्रकलायाः अनेकाः परम्पराः विकसिताः सन्ति। एतासु चित्रकलासु धार्मिकाः विषयाः, पौराणिककथाः, प्रकृतिः, सामाजिकजीवनम्, उत्सवाः, संस्काराः च प्रमुखतया दृश्यन्ते। केचन कलाप्रकाराः मन्दिरेषु भवन्ति, केचन गृहभित्तिषु चित्र्यन्ते, अन्ये च वस्त्रे, काष्ठे अथवा पत्रेषु निर्मीयन्ते। भारतीयचित्रकलायाः प्रमुखेषु प्रकारेषु तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला विशेषस्थानं धारयन्ति। एतेषां कलाप्रकाराणां शैलीः, निर्माणपद्धतिः, विषयाः च परस्परं भिन्नाः सन्ति। तथापि सर्वेषां कलानां मुख्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः, परम्परायाः, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकजीवनस्य संरक्षणम् अस्ति। === तञ्जावूर्-चित्रकला === तञ्जावूर्-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H|title=तञ्जावूर्-चित्रकला}}</ref> दक्षिणभारतस्य तमिलनाडुराज्ये<ref>{{Cite web|url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/tamil-nadu|title=तमिल् नाडु}}</ref> स्थितस्य तञ्जावूर्<ref>{{Cite web|url=https://www.travelsiteindia.com/india/about-thanjavur.html|title=तञ्जावूर्}}</ref>-प्रदेशस्य प्रसिद्धा पारम्परिकचित्रकला अस्ति। अस्याः कलायाः विशेषता अस्ति—उज्ज्वलवर्णानां प्रयोगः, सुवर्णपत्रस्य उपयोगः, अलङ्करणम् तथा चित्रस्य प्रमुखस्य पात्रस्य मध्यभागे स्थापनम्। भारतस्य राष्ट्रीयसंग्रहालयस्य अनुसारं तञ्जावूर्-चित्रकलायां गाढवर्णाः, सुवर्णपत्रम्, गेसो-कार्यं, काचमणयः तथा अर्धमूल्यवान् रत्नानि च प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकलायाः विकासः दक्षिणभारतस्य धार्मिक-सांस्कृतिकवातावरणेन सह सम्बद्धः अस्ति। नायकानां तथा मराठाराजानां शासनकाले तञ्जावूर्-प्रदेशे कला-साहित्य-सङ्गीतादीनां विशेषः विकासः अभवत्। तेन चित्रकलायाः अपि संरक्षणं प्रोत्साहनं च प्राप्तम्। अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखाः विषयाः धार्मिकाः भवन्ति। शिवः, विष्णुः, कृष्णः, लक्ष्मीः, गणेशः, दुर्गा तथा अन्ये देवताः देवीश्च चित्रेषु प्रमुखरूपेण दृश्यन्ते। पुराणेषु, रामायणे, महाभारते तथा अन्येषु धार्मिकग्रन्थेषु वर्णिताः कथाः अपि चित्ररूपेण प्रस्तुताः भवन्ति। सामान्यतः मुख्यदेवता चित्रस्य मध्यभागे स्थाप्यते तथा तस्याः पार्श्वयोः अलङ्काराः भवन्ति। तञ्जावूर्-चित्रनिर्माणे काष्ठफलकस्य अथवा अन्यस्य आधारस्य उपरि वस्त्रं स्थाप्यते। तस्मिन् वस्त्रे प्रथमं चित्रस्य रेखाचित्रं निर्मीयते। ततः चित्रस्य केषुचित् भागेषु उन्नताकारं निर्मातुं विशेषपदार्थस्य प्रयोगः क्रियते। अनन्तरं सुवर्णपत्रं तथा काचमणयः, रत्नानि वा प्रयुज्यन्ते। सुवर्णस्य प्रयोगेन चित्रं प्रकाशमानं तथा भव्यं दृश्यते। परम्परया एषा कला धार्मिकप्रतिमानां निर्माणाय प्रयुज्यते स्म। अधुना तु तञ्जावूर्-चित्राणि गृहसज्जायै, सङ्ग्रहार्थं तथा कलाप्रेमिभिः अपि प्रयुज्यन्ते। तञ्जावूर्-चित्रकला दक्षिणभारतस्य समृद्धकलापरम्परायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। === वारली-चित्रकला === वारली-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?|title=वार्ली-चित्रकला}}</ref> महाराष्ट्रप्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra|title=महाराश्ट्रा}}</ref>स्य वारली-जनजात्या सम्बद्धा प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। अस्याः कलायाः मुख्यं वैशिष्ट्यं सरलाः ज्यामितीयाः आकाराः सन्ति। त्रिकोणः, वृत्तम्, चतुरस्रम्, रेखाः तथा बिन्दवः अस्यां चित्रकलायां बहुधा प्रयुज्यन्ते। परम्परया वारली-चित्राणि ग्रामेषु स्थितानां मृन्मयानां गृहाणां भित्तिषु चित्र्यन्ते। गृहभित्तयः मृत्तिकया तथा गोमयेन निर्मिताः भवन्ति। तासु भित्तिषु श्वेतवर्णस्य प्रयोगः प्रमुखतया क्रियते। श्वेतवर्णः प्रायः तण्डुलानां पिष्टेन जलेन च निर्मीयते। चित्रणाय सरलः वेणुदण्डः अपि साधनरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु जनजीवनस्य अनेकाः दृश्याः चित्रिताः भवन्ति। कृषिकार्यम्, पशुपालनम्, आखेटः, विवाहः, उत्सवाः, नृत्यम् तथा धार्मिकाः अनुष्ठानाः अस्याः चित्रकलायाः प्रमुखविषयाः सन्ति। प्रकृतेः मानवस्य च सम्बन्धः अपि वारलीचित्रेषु महत्त्वपूर्णः अस्ति। वारलीचित्रेषु प्रयुक्ताः ज्यामितीयाः आकाराः विशेषं प्रतीकात्मकं महत्त्वं धारयन्ति। त्रिकोणाः पर्वतानां वृक्षाणां वा रूपं सूचयितुं शक्नुवन्ति। वृत्तं सूर्यं, चन्द्रं अथवा प्रकृतेः चक्राकारस्वरूपं सूचयितुं शक्नोति। चतुरस्रं ग्रामस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण प्रयुज्यते। वारलीचित्रेषु तर्पा-नृत्यम् अत्यन्तं प्रसिद्धं दृश्यं भवति। तर्पा नाम पारम्परिकं वाद्यं वादयन्तं व्यक्तिं परितः जनाः वृत्ताकाररूपेण नृत्यन्तः चित्र्यन्ते। एतत् दृश्यं सामुदायिकैकतां तथा उत्सवप्रियतां प्रदर्शयति। वारलीचित्रकलायाः आधुनिकरूपे अपि परिवर्तनानि दृश्यन्ते। पूर्वं या कला मुख्यतया गृहभित्तिषु चित्र्यते स्म, सा अधुना वस्त्रेषु, भित्तिसज्जायां, हस्तनिर्मितवस्तुषु तथा अन्येषु सजावटीपदार्थेषु अपि प्रयुज्यते। तथापि अस्याः कलायाः मूलविषयाः—प्रकृतिः, मानवजीवनम् तथा सामुदायिकता—अद्यापि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। === मधुबनी-चित्रकला === मधुबनी-चित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting|title=मधुबनि-चित्रकला}}</ref> या मिथिला-चित्रकला इति अपि कथ्यते, बिहारराज्यस्य मिथिला-प्रदेश<ref>{{Cite web|url=https://www.trulytribal.in/post/mithila-art-culture-much-more?srsltid=AfmBOopcYkgDYPukieHqnevuLLMzFlrxH-1NfxIHD2amdgxcKByc_Vkd|title=मिथिला-प्रदेशम्}}</ref>स्य प्रसिद्धा लोकचित्रकलापरम्परा अस्ति। परम्परया एषा कला मुख्यतः स्त्रीभिः अभ्यासिता। मधुबनीचित्रेषु उज्ज्वलवर्णाः, सूक्ष्मरेखाः, ज्यामितीयाः आकृतयः तथा पौराणिकाः एवं प्राकृतिकाः विषयाः दृश्यन्ते। भारतसर्वकारस्य हस्तशिल्पसम्बद्धे स्रोतसि मधुबनीचित्रकला बिहारस्य मिथिलाक्षेत्रसम्बद्धा लोककला इति निर्दिष्टा अस्ति। पूर्वकाले मधुबनीचित्राणि गृहाणां मृन्मयभित्तिषु तथा भूमौ चित्र्यन्ते स्म। विवाहः, जन्म, धार्मिकोत्सवाः तथा अन्ये शुभावसराः अस्याः चित्रकलायाः निर्माणेन सम्बद्धाः आसन्। कालान्तरे एषा कला पत्रेषु, वस्त्रेषु तथा पटेषु अपि चित्रितुं प्रारब्धा। मधुबनीचित्रेषु हिन्दुधर्मस्य पौराणिककथानां विशेषं स्थानम् अस्ति। रामायणस्य कथाः, कृष्णस्य जीवनम्, शिवः, पार्वती, लक्ष्मीः तथा अन्याः देवताः चित्रेषु दृश्यन्ते। तदतिरिक्तं सूर्यः, चन्द्रः, वृक्षाः, पुष्पाणि, पक्षिणः, मीनाः तथा अन्ये प्राकृतिकविषयाः अपि बहुधा चित्र्यन्ते। मधुबनीचित्रकलायाः प्रमुखाः शैलीभेदाः सन्ति। कचनी-शैली सूक्ष्मरेखाभिः तथा रेखात्मकचित्रणेन प्रसिद्धा अस्ति। भरणी-शैल्यां विविधवर्णैः चित्रस्य अन्तर्भागाः पूर्यन्ते। गोदना-शैली पारम्परिकगोदनचित्राणां सदृशी दृश्यते। एतेषां शैलीभेदानां माध्यमेन कलाकाराः धार्मिकान्, सामाजिकान् तथा प्राकृतिकान् विषयान् अभिव्यञ्जयन्ति। परम्परागतरीत्या मधुबनीचित्रकलायां प्राकृतिकवर्णानां प्रयोगः भवति स्म। चित्रणाय अङ्गुलयः, तृणानि, काष्ठखण्डाः तथा सरलानि उपकरणानि प्रयुज्यन्ते स्म। आधुनिककाले तु लेखनी, तूलिका तथा व्यापारिकवर्णाः अपि प्रयुज्यन्ते। मधुबनीचित्रकला केवलं सज्जायाः माध्यमं नास्ति। सा मिथिलाक्षेत्रस्य सांस्कृतिकस्मृतीनां, धार्मिकविश्वासानां तथा सामाजिकपरम्पराणां संरक्षणस्य साधनम् अपि अस्ति। अधुना सा भारतस्य सीमां अतिक्रम्य अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे अपि प्रसिद्धा अभवत्। === मण्डलकला === मण्डलकला<ref>{{Cite web|url=https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S|title=मण्डलकला}}</ref> अन्याभ्यः चित्रकलाभ्यः किञ्चित् भिन्ना अस्ति। सा केवलं कस्यचित् एकस्य प्रदेशस्य लोकचित्रकला नास्ति, अपितु हिन्दुधर्मे, बौद्धधर्मे तथा अन्येषु भारतीयधार्मिकपरम्परासु दृश्यते एकः धार्मिकः एवं प्रतीकात्मकः कलारूपः अस्ति। ‘मण्डलमऽ इति शब्दः सामान्यतः वृत्ताकारं अथवा केन्द्राभिमुखं रचनारूपं सूचयति। मण्डले केन्द्रस्थानं विशेषमहत्त्वपूर्णं भवति तथा तस्य परितः विविधाः ज्यामितीयाः आकाराः व्यवस्थितरूपेण स्थाप्यन्ते। वृत्तानि, चतुरस्राणि, त्रिकोणानि तथा अन्याः आकृतयः अस्यां रचनायां प्रयुज्यन्ते। हिन्दुबौद्धपरम्परासु मण्डलस्य धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं महत्त्वम् अस्ति। मण्डलं विश्वस्य, ब्रह्माण्डस्य अथवा पवित्रस्थानस्य प्रतीकरूपेण व्याख्यातुं शक्यते। कतिपयेषु बौद्धपरम्परासु मण्डलानि ध्यानस्य तथा धार्मिकानुष्ठानस्य साधनानि भवन्ति। मण्डलस्य एकं प्रसिद्धं रूपं वालुकामण्डलम् अस्ति। बौद्धपरम्परायां विविधवर्णीयैः वालुकाकणैः अत्यन्तं सूक्ष्मं मण्डलं निर्मीयते। तस्य निर्माणे दीर्घः कालः अपि व्यतीतुम् अर्हति। धार्मिकानुष्ठानस्य समाप्तेः अनन्तरं तत् मण्डलं विनश्यते। एषा प्रक्रिया संसारस्य अनित्यतां सूचयति। आधुनिककाले मण्डलकला केवलं धार्मिकप्रयोगेषु सीमिता नास्ति। अनेकाः जनाः तां ध्यानस्य, मानसिकशान्तेः तथा सज्जायाः माध्यमरूपेण अपि प्रयुञ्जते। तथापि आधुनिकसजावटीरूपस्य मण्डलकला तथा पारम्परिकधार्मिकमण्डलयोः भेदः अवश्यं ज्ञातव्यः। === भित्तिचित्रकला === भित्तिचित्रकला<ref>{{Cite web|url=https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?|title=भित्ति-चित्रकला}}</ref> नाम भवनस्य, मन्दिरस्य, गुहायाः अथवा अन्यस्य वास्तुरचनायाः भित्तौ प्रत्यक्षतया चित्रस्य निर्माणम्। भारतस्य भित्तिचित्रपरम्परा अतीव प्राचीना अस्ति। प्राचीनकालात् एव गुहासु, मन्दिरेषु तथा अन्येषु धार्मिकस्थलेषु भित्तिचित्राणि निर्मितानि। भारतस्य प्रसिद्धेषु प्राचीनभित्तिचित्रेषु अजन्तागुहाचित्राणि विशेषस्थानं धारयन्ति। महाराष्ट्रप्रदेशस्य अजन्तागुहासु बौद्धपरम्परासम्बद्धानि अनेकानि प्राचीनचित्राणि सन्ति। भारतस्य राष्ट्रिय-आधुनिककलासंग्रहालयस्य विवरणानुसारं अजन्तायाः चित्राणि प्राचीनभारतीयभित्तिचित्रपरम्परायाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णेषु अवशेषेषु अन्तर्भवन्ति। अजन्ताचित्रेषु बुद्धस्य जीवनसम्बद्धाः कथाः, जातककथाः तथा विविधाः धार्मिकदृश्याः चित्रिताः सन्ति। तत्र मानवजीवनस्य, वस्त्राणां, आभूषणानां, वास्तुकलायाः तथा प्रकृतेः अनेकाः चित्रणानि अपि दृश्यन्ते। अतः अजन्ताभित्तिचित्राणि केवलं कलाकृतयः न सन्ति, अपितु प्राचीनभारतीयसमाजस्य इतिहासस्य महत्त्वपूर्णाः स्रोतांसि अपि सन्ति। भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु भित्तिचित्रकलायाः विभिन्नाः परम्पराः विकसिताः। दक्षिणभारते मन्दिरभित्तिषु हिन्दुधर्मसम्बद्धाः देवताः, पौराणिककथाः तथा धार्मिकसमारोहाः चित्रिताः भवन्ति। अन्येषु प्रदेशेषु राजप्रासादेषु, मन्दिरेषु तथा धार्मिकस्थलेषु भिन्नाः चित्रशैल्यः विकसिताः। भित्तिचित्रकलायां चित्रकारः वास्तुरचनायाः आकारं तथा स्थानं दृष्ट्वा चित्रस्य रचनां करोति। अतः भित्तिचित्रस्य आकारः सामान्यचित्रस्य अपेक्षया भवनस्य रचनया अधिकं सम्बद्धः भवति। चित्रनिर्माणे प्राकृतिकवर्णाः, खनिजवर्णाः तथा अन्ये स्थानीयपदार्थाः ऐतिहासिकरूपेण प्रयुक्ताः सन्ति। भित्तिचित्राणां संरक्षणं सांस्कृतिकदृष्ट्या अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति। प्राचीनभित्तिचित्रेषु तत्कालीनसमाजस्य जीवनशैली, धार्मिकविश्वासाः, वस्त्रप्रकाराः, आभरणानि, वास्तुकला तथा कलात्मकदृष्टिः ज्ञातुं शक्यते। भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परा अजन्तादिभ्यः स्थलेभ्यः आरभ्य परवर्तिकालीनचित्रकलासु अपि प्रभावं जनयति। === उपसंहारः === भारतस्य तञ्जावूर्-चित्रकला, वारली-चित्रकला, मधुबनी-चित्रकला, मण्डलकला तथा भित्तिचित्रकला भारतीयकलायाः विविधतां दर्शयन्ति। तञ्जावूर्-चित्रकला सुवर्णपत्रस्य, धार्मिकविषयाणां तथा अलङ्कारस्य कारणेन प्रसिद्धा अस्ति। वारली-चित्रकला सरलैः ज्यामितीयाकारैः जनजातीयजीवनं तथा प्रकृतिसम्बन्धं प्रदर्शयति। मधुबनी-चित्रकला मिथिलाक्षेत्रस्य धार्मिक-सामाजिक-सांस्कृतिकपरम्पराः चित्ररूपेण प्रस्तुतयति। मण्डलकला धार्मिकं तथा आध्यात्मिकं प्रतीकरूपं धारयति। भित्तिचित्रकला तु भारतस्य प्राचीनचित्रपरम्परायाः वास्तुकलायाः च महत्त्वपूर्णं संयोजनम् अस्ति। एतेषु कलाप्रकारेषु भेदाः सन्ति, किन्तु सर्वेषां सामान्यं वैशिष्ट्यं भारतीयसंस्कृतेः संरक्षणम् अस्ति। चित्रकला केवलं सौन्दर्यस्य माध्यमं न भवति; सा इतिहासस्य, धार्मिकविश्वासानां, सामाजिकजीवनस्य तथा सांस्कृतिकपरम्पराणां अभिव्यक्तेः माध्यमम् अपि भवति। आधुनिककाले अपि एताः कलाः नूतनैः माध्यमैः सह विकसिताः भवन्ति। अतः भारतीयपारम्परिकचित्रकलानां संरक्षणं तथा भाविपीढीभ्यः तासां ज्ञानस्य संक्रमणं देशस्य सांस्कृतिकविरासतायाः संरक्षणाय महत्त्वपूर्णम् अस्ति। === सन्दर्भाः === * https://www.artisera.com/blogs/expressions/tanjore-painting?srsltid=AfmBOooSQaeqJ14UrEp2azvOIwCZFf_kZCqOZvLxXjI2vE2pav3pkU9H[https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en? https://sansadkikala.ignca.gov.in/details/fresco-paintings/en?] * https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/the-enduring-tribal-artistry-of-maharashtra-warli-paintings * [https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting? https://tourism.bihar.gov.in/en/experiences/art-and-craft/painting/madhubani-or-mithila-painting?] * [https://madhubani.nic.in/handicraft/? https://madhubani.nic.in/handicraft/?] * [https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/? https://ignca.gov.in/from-wall-to-walls-the-warll-paintings/?] * https://www.invaluable.com/blog/what-is-a-mandala/?srsltid=AfmBOooD7ZCgI7ELQn93RHxEWKnhjsY1OuSvu3fhKSykbrne6whJy16S qrf9sxkxvshp5be5anjodi7fflixam7 3 92452 500377 2026-09-04T10:09:48Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500377 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Hafij khatri}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १०:०९, ४ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) nf3ug98vxd7hn7b2s5z9t6jjjkq7ibb