विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1207 500400 494867 2026-09-08T04:40:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500400 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox Officeholder |name = श्रीशङ्कर दयाल शर्मा<br><small>Shankar Dayal Sharma</small> |image = Shankar Dayal Sharma 36.jpg |office = [[भारत]]स्य '''नवमः''' [[राष्ट्रपतिः]] |primeminister = [[नरसिंह राव]]<br>[[अटल बिहारी वाजपेयी]]<br>[[देवे गौडा]]<br>[[इन्द्र कुमार गुजराल]] |vicepresident = [[के आर् नारायणन्]] |term_start = २५/७/१९९२ |term_end = २५/७/१९९७ |predecessor = [[रामस्वामी वेङ्कटरामन्|श्रीवेङ्कटरामन्]] |successor = [[के आर् नारायणन्]] |office2 = भारतीयः [[उपराष्ट्रपतिः]] |president2 = [[रामास्वामी वेङ्कट रमन|श्रीवेङ्कटरमन]] |term_start2 = १९८७/९/१९९८७ |term_end2 = २५/७/१९९२ |predecessor2 = [[रामास्वामी वेङ्कट रमन|श्रीवेङ्कटरमन]] |successor2 = [[के आर नारायणन्]] |office3 = [[महाराष्ट्रराज्यस्य राज्यपालाः|महाराष्ट्रराज्यस्य राज्यपालः]] |1blankname3 = [[मुख्यमन्त्री]] |1namedata3 = [[शङ्कर राव चव्हाण]] |term_start3 = ३/४/१९८६ |term_end3 = २/९/१९८७ |predecessor3 = [[कोना प्रभाकर राव्]] |successor3 = [[कासु ब्रह्मानन्द रेड्डि]] |office4 = [[पञ्जाबराज्यस्य राज्यपालाः|पञ्जाबराज्यस्य राज्यपालः]] ([[भारतम्]]) |1blankname4 = [[मुख्यमन्त्री]] |1namedata4 = [[सुरजित सिंह बरनाला]] |term_start4 = २६/११/१९८५ |term_end4 = २/४/१९८६ |predecessor4 = [[होकिशे सेमा]] |successor4 = [[सिद्धार्थ शङ्कर राय]] |office5 = [[आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य राज्यपालाः|आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य राज्यपालः]] |1blankname5 = [[मुख्यमन्त्री]] |1namedata5 = [[नादेण्ड्ल भास्कर राव्]]<br>[[एन् टी रामा राव्]] |term_start5 = २९/८/१९८४ |term_end5 = २६/११/१९८५ |predecessor5 = [[ठाकुर राम लाल]] |successor5 = [[कुमुदबेन मणिशङ्कर जोशी]] |birth_date = १९/८/१९१८ |birth_place = [[भोपाल]]-महानगरं, [[ब्रिटिशराज्यम्|ब्रिटिशशासितभारतं]]<br/>(अधुना [[मध्यप्रदेश]]राज्यं, [[भारतम्]])</small> |death_date = २६/१२/१९९९ (८१ वयसि) |death_place = [[देहली]]-महानगरं, [[भारत]]म् |party = कोङ्ग्रेस-पक्षः |spouse = विमला शर्मा |children = द्वौ पुत्रौ<br>एका पुत्री |alma_mater = आगरा-विश्वविद्यालयः<br>आहरा-महाविद्यालयः<br>पञ्जाब-विश्वविद्यालयः<br>लखनऊ-विश्वविद्यालयः<br>फिट्विलियम्-महाविद्यालयः <br>हार्वर्ड्-विश्वविद्यालयः |signature = Signature of Shanker Dayal Sharma.svg |religion = [[हिन्दुधर्मः]] }} '''श्रीशङ्कर दयाल शर्मा''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|S|ə|n|k|ə|r|ə|_|d|ə|y|aː|l|ə|_|S|ə|r|m|aː}}) ({{lang-hi|शङ्कर दयाल शर्मा}}, {{lang-en|Shankar Dayal Sharma}}) [[भारत]]गणराज्यस्य नवमः [[राष्ट्रपतिः]] । श्रीशङ्करः [[उपराष्ट्रपति]]त्वेन, [[राष्ट्रपति]]त्वेन च कार्यरतो भूत्वा दशवर्षाणि यावत् [[भारत]]मातुः सेवाम् अकरोत् । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मनः]] आरभ्य के पी सिंह पर्यन्तं उत्कृटैः नेतृभिः सह तेन कार्यं कृतम् । स्वतन्त्रतान्दोलनं, स्वतन्त्रताप्राप्तिः, देशस्य नवनिर्माणं, देशसेवाधारितराजनीतिः, स्वार्थपूर्तेः राजनीतिः च सर्वं तस्य नेत्रयोः सम्मुखं घटितम् आसीत् । कर्मठता, देशभक्तिः च तस्य शक्तिः आसीत् । == जन्म, परिवारश्च == १९१८ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य एकोनविंशति(१९)तमे दिनाङ्के [[मध्यप्रदेश]]स्य [[भोपाल]]-महानगरे श्रीशङ्करस्य जन्म अभवत् । तस्य पित्रोः नाम खुशी लाल, सुभद्रा च । प्रथमपत्न्याः मृत्योः अनन्तरं खुशी लाल इत्यनेन पुनर्विवाहः कृतः । प्रथमपत्न्याः गर्भादेव श्रीशङ्करस्य जन्म अभवत् । खुशी लाल इत्यस्य द्वितीयपत्न्त्याः चत्वारः पुत्राः आसन् । तेषां नामानि क्रमेण शम्भु लाल, शिव दयाल, ईश दयाल, सोमेश दयाल च । आहात्य तस्य पञ्चपुत्राः आसन् । श्रीशङ्करस्य पिता [[शिव]]भक्तः आसीत्, अतः सः सर्वेषां पुत्राणां नामकरणं [[शिव]]नाम्ना अकरोत् । सामान्यतः विमातुः (stepmother) कारणेन बालकस्य बाल्यं सुखेन, आनन्देन च न गच्छति इति श्रूयते । परन्तु श्रीशङ्करस्य विमाता तं बहुना प्रेम्णा अपालयत् । कारणं श्रीशङ्करस्य विमाता सम्पत बाई तस्य मातुः (सुभद्रायाः) पितृव्यपुत्री (Cousin) एव आसीत् । सा श्रीशङ्करं पुत्रवदेव प्रेम अकरोत् । विदेशं गन्तुं यदा श्रीशङ्करः ऐच्छत्, तदा तस्य विमाता स्वसुवर्णाभूषणानि विक्रीय तस्मै धनम् अयच्छत् । == शिक्षणम् == श्रीशङ्करस्य प्राथमिकशिक्षणं [[भोपाल]]-महानगरे अभूत् । 'इण्टरमीडिएट्'-शिक्षणं समाप्य उच्चशिक्षां प्राप्तुं [[भोपाल]]-महानगरात् [[आगरा]]-महानगरम् अगच्छत् सः । [[आगरा]]-महानगरस्य 'सेण्ट जॉन्स्'-महाविद्यालयात् 'बी ए' उपाधिं प्राप्य [[इलाहाबाद]]-महानगरे, [[लखनऊ]]-महानगरे च सः 'एम ए' उपाधिं प्रापत् । [[संस्कृतभाषा]], [[हिन्दीभाषा]] श्रीशङ्करस्य प्रियभाषे आस्ताम् । तेन तयोः भाषयोः प्रावीण्यमपि प्राप्तमासीत् । [[लखनऊ]]-महाविद्यालयात् तेन एल् एल् बी इत्यस्य अध्ययनमपि सामापितम् आसीत् । छात्रकालादेव सः राजनीतिक्षेत्रे सक्रियः आसीत् । ततः एल् एल् बी इत्यस्य अधिकाध्ययनार्थं सः [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशम् अगच्छत् । 'फिट्ज विलियम्'-महाविद्यालये 'डॉक्टरेट्' इति उपाधिं प्रापत् सः । ततः तेन लोकप्रशानस्य (public management) अध्ययनमपि कृतम् । रतनकुमार इति श्रीशङ्करस्य बालमित्रं स्वजीवन्यां श्रीशङ्करस्य ज्ञानपिपासायाः विषये अलिखत्, “श्रीशङ्करः एकैकस्य विषयस्य गहनाध्ययनं करोति स्म इति तस्य ज्ञानवैशिष्ट्यस्य मूलकारणम् आसीत् । गभीरतया, गहनतया विषयस्य हार्दं ज्ञात्वा सः तद्विषये प्रावीण्यं प्राप्नोति स्म । एतत् सर्वं तस्य कृते सहजकार्यम् आसीत्” इति । == राजनीतिप्रवेशः == छात्रकालादेव सः राजनीतिक्षेत्रे सक्रियः आसीत् । अतः विदेशात् [[भारत|भारतं]] पुनरागत्य सः राजनीतिक्षेत्रे पुनः सक्रियः अभवत् । विदेशात् आगमनानन्तरं बहुकालं यावत् [[लखनऊ]]-महानगरस्य महाविद्यालये डॉ. शर्मा अध्यापयति स्म । परन्तु [[भोपाल]]-महानगरस्य तस्य राजनैतिककेन्द्रत्वात् सः वारं वारं तत्र गच्छति स्म । राजनैतिकक्षेत्रे स्वस्य कृते अधिकाः अवसराः सन्ति इति विचिन्त्य १९४२ तमे वर्षे सः [[भारतस्वतन्त्रतान्दोलन|भारतस्वतन्त्रतान्दोलनाय]] योगदानम् अकरोत् । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मना]] उद्घोषिते “[[भारत छोडो]]”-आन्दोलने श्रीशङ्करः स्वयोगदानम् अयच्छत् । तस्मिन् आन्दोलने भागगृहीतॄन् अनेकान् क्रान्तिकारिणः आङ्ग्लाः कारागारं प्रैषयन् । तेषु क्रान्तिकारिषु श्रीशङ्करः अन्यतमः आसीत् । १९४७ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चविंशतिदिनाङ्के [[भारत]]गणराज्यं स्वतन्त्रम् अभूत् । तत्कालीनः [[उपप्रधानमन्त्री]] [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] "लघुराज्याणि [[भारतम्|भारते]] अन्तर्भवन्तु" इति न्यवेदयत् । परन्तु [[भोपाल]]राज्यस्य राजा [[भारतम्|भारते]] अन्तर्भवितुं सिद्धः नासीत् । अतः [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य नेतृत्वे [[भोपाल]]राज्ये विरोधसभा अभवत् । तस्यां सभायां श्रीशङ्करः अपि आसीत् । ततः विरोधं प्रदर्शयितुं श्रीशङ्करः एकस्याः पदयात्रायाः आयोजनम् अकरोत् । तेन कुपितः राजा तं कारागारं प्रैषयत् । जनसहयोगेन, [[सरदार वल्लभभाई पटेल|लोहपुरुष]]स्य परिश्रमेण च १९४९ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य प्रथमे दिनाङ्के [[भोपाल]]राज्यं [[भारत]]देशे अन्तरभवत् । १९५० तमे वर्षे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य विधिवत् सदस्यता श्रीशङ्करेण प्राप्ता । १९७१ तमे वर्षे सः प्रथमवारं [[लोकसभा]]याः सदस्यः अभवत् । १९७२ तमे वर्षे सः कोङ्ग्रेस-पक्षस्य अध्यक्षपदं व्यभूषयत् । १९७४ तमे वर्षे [[इन्दिरा गान्धी]] द्वारा रचिते मन्त्रिमण्डले सञ्चारविभागस्य दायित्वम् अवहत् । १९८४ तमे वर्षे श्रीशङ्करः [[आन्ध्रप्रदेशराज्य]]स्य [[राज्यपालः]] अभवत् । तस्मिन् वर्षे [[पञ्जाब]]राज्ये [[भिण्डरवाला]] इत्यस्य आतङ्कः आसीत् । तस्य आतङ्कस्य दमनं कर्तुं [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यनया [[ओपरेशन् ब्लू स्टार्|ऑपरेशन् ब्लू स्टार्]] इत्यस्याः योजनायाः घोषणा कृता । तस्यां योजनायां [[सिक्ख]]जनानां पवित्रतमं [[सुवर्णमन्दिर|सुवर्णमन्दिरं]] ध्वस्तमभूत् । [[सुवर्णमन्दिर]]स्य ध्वस्तेन दुःखितौ [[इन्दिरा गान्धी]] इत्यस्याः [[सिक्ख]]-अङ्गरक्षकौ तस्याः हत्याम् अकुरुताम् । ततः [[राजीव गान्धी]] [[भारतम्|भारतस्य]] [[प्रधानमन्त्री]] अभवत् । तेन [[पञ्जाबराज्य]]स्य स्थितिः अवलोक्य [[आन्ध्र]]प्रदेशात् श्रीशङ्करः आहूतः । सः श्रीशङ्करं [[पञ्जाबराज्य]]स्य [[राज्यपाल]]त्वेन अघोयत् । ततः [[महाराष्ट्रराज्य]]स्य [[राज्यपाल]]त्वेनापि तस्य नियुक्तिः अभवत् । == [[उपराष्ट्रपति]]त्वेन श्रीशङ्करः == [[महाराष्ट्र]]राज्ये यदा श्रीशङ्करः [[राज्यपालः]] आसीत्, तदा [[उपराष्ट्रति]]पदं रिक्तम् अभूत् । सर्वैः नेतृभिः श्रीशङ्करः [[उपराष्ट्रपति]]त्वेन चितः । १९८७ तमस्य वर्षस्य 'सितम्बर'-मासस्य तृतीये दिनाङ्के [[उपराष्ट्रपति]]त्वेन श्रीशङ्करः शपथम् अकरोत् । [[उपराष्ट्रपतिः]] [[राज्यसभा]]याः अध्यक्षोऽपि भवति । स्वस्य वाक्पटुता-योग्यता-अनुभवैः [[राज्यसभा]]याः दायित्वम् ऊढं तेन । श्रीशङ्करः यदा [[उपराष्ट्रपतिः]] आसीत्, तदा चत्वारः [[प्रधानमन्त्रि]]णः तेन दृष्टाः । १९८७ तः १९९२ पर्यन्तं [[राज्यसभाध्यक्ष]]त्वेन श्रीशङ्करस्य कार्यकालः [[राज्यसभा]]याः सुवर्णकालत्वेन परिगण्यते । == [[राष्ट्रपति]]त्वेन श्रीशङ्करः == [[नरसिंह राव]] यदा [[प्रधानमन्त्री]] आसीत्, तदा [[राष्ट्रपति]]त्वेन श्री[[वेङ्कटरामन्]] इत्यस्य कार्यकालः समाप्तः अभवत् । अतः १९९२ तमस्य वर्षस्य 'जून'-मासस्य अष्टादशे (१८) दिनाङ्के [[नरसिंह राव]] श्रीशङ्करस्य नाम [[राष्ट्रपति]]प्रत्याशित्वेन अघोषयत् । परन्तु श्रीशङ्करस्य विरोधे अन्येषां प्रत्याशिनां नामानि विपक्षेण उद्घोषितानि । [[मेघालयराज्य]]स्य जी.जी. स्वैल इत्यस्य नाम 'मार्क्सवादी कम्युनिस्ट्'-पक्षेण उद्घोषितम् । तस्मिन् [[राष्ट्रपति]]निर्वाचने श्रीशङ्करस्य विजयः अभवत् । १९९२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य पञ्चविंशति(२५)तमे दिनाङ्के [[सर्वोच्चन्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः]] श्रीशङ्करेण [[राष्ट्रपति]]पदस्य, [[भारतीयसंविधान]]स्य च गौरवरक्षणाय शपथम् अकारयत् । [[राष्ट्रपति]]त्वेन प्रप्रथमं भाषणं कुर्वन् श्रीशङ्करः अवदत्, “मम प्रियदेशवासिनः ! [[भारत]]गणराज्यस्य सर्वोच्चपदाय मम चयनं कृत्वा मह्यं बहुसम्मानः दत्तः भवद्भिः । अस्य पदस्य गौरवं डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]], [[सर्वपल्ले राधाकृष्णन्]], [[जाकिर हुसैन]] सदृशाः महान्तः व्यक्तयः अवर्धयन् । अहं पूर्णबलेन अस्य पदस्य गौरवं रक्षितुं प्रयासं करिष्ये” इति । श्रीशङ्करः वारं वारम् एकं वाक्यं सर्वैभ्यः वदति स्म । सः वदति स्म यत्, “एषः देशः युवकेभ्यः, युवतीभ्यः, सर्वेभ्यः च विकासाय अवसरं यच्छति । भाटकस्य गृहे निवसितः मत्सदृशः जनः अपि [[भारत]]गणराज्यस्य सर्वोच्चपदे आरूढोऽभवत् इत्येव प्रमाणम्, इत्येव वैशिष्ट्यं च” इति । == [[राष्ट्रपति]]त्वेन कार्यभारः == श्रीशङ्करस्य [[राष्ट्रपति]]त्वेन कार्यकालः बहु अस्तव्यस्तः आसीत् । तस्य कार्यकालस्य प्रथमे वर्षे एव १९९२ तमस्य वर्षस्य 'दिसम्बर'-मासस्य षष्ठे दिनाङ्के [[अयोध्या]]यां स्थितं [[बाबरी मस्जिद]] इति [[मुस्लिम]]जनानां प्रार्थनास्थानं ध्वस्तम् अभूत् । ततः आभारते [[साम्प्रदायिकहिंसा]] अभवत् । [[साम्प्रदायिकहिंसा|साम्प्रदायिकहिंसां]] स्थगयितुं श्रीशङ्करेण योग्यनिर्णयाः कृताः । ते निर्णयाः सफलाः अपि अभूवन् । [[राष्ट्रपति]]त्वेन श्रीशङ्करस्य कार्यकालस्य अन्तिमे वर्षे अर्थात् १९९६ तमे वर्षे भारतीयराजनीतेः अस्तव्यस्ततायाः स्थितिः आसीत् । १९९६ तमे वर्षे यत् निर्वाचनम् अभवत्, तस्मिन् कस्यापि पक्षस्य बहुमतं नासीत् । तस्मिन् निर्वाचने [[भारतीयजनतापक्ष]]स्य [[संसदसदस्याः]] अधिकाः आसन् । अतः सः [[अटल बिहारी वाजपेयी]] इत्येनं मन्त्रिमण्डलं रचितुम् आह्वयत् । परन्तु दुर्भाग्यवशात् संसदि बहुमतं सिद्धे न जाते सति त्रयोदशदिनेषु एव [[अटल बिहारी वाजपेयी|वाजपेयी]] द्वारा रचितस्य मन्त्रिमण्डलस्य विर्जनम् अभूत् । ततः [[देवे गौड]] अपि दशमासं (१/६/१९९६ तः ३०/३/१९९७ पर्यन्तं) यावत् [[प्रधानमन्त्रि]]त्वेन कार्यम् अकरोत् । परन्तु ततः [[इन्द्र कुमार गुजराल]] [[प्रधानमन्त्री]] अभवत् । एवं स्वस्य कार्यकालस्य अन्तिमे वर्षे श्रीशङ्करः त्रिभिः संसद्सदस्यैः [[प्रधानमन्त्रि]]शपथम् अकारयत् । १९९७ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य चतुर्विंशतितमे दिनाङ्के श्रीशङ्करस्य [[राष्ट्रपति]]त्वेन कार्यकालः पूर्णः अभवत् । श्रीशङ्करस्य जीवनं देशसेवायै एव आसीत् । तस्य व्यक्तित्वं सर्वदा देशयूनां मार्गदर्शनं करोति । श्री[[रामस्वामी वेङ्कटरामन्]]-महोदयेन स्वस्य कार्यकालसमाप्त्यवसरे श्रीशङ्करस्य विषये यत् उक्तमासीत्, तेन श्रीशङ्करस्य व्यक्तित्वस्य बोधः भवति । १९९२ तमे वर्षे स्वस्य कार्यकालसमाप्त्यवसरे श्री[[रामस्वामी वेङ्कटरामन्]] अवदत् , {{cquote |“It is a matter of deep personal satisfaction to me that Dr. Shankar Dayal Sharma has been elected the next President of India. An eminent scholar well versed in Sanskrit, an erudite jurist not only by learning but by his vast experience, a tried and tested veteran in the cause of nation integrity and unity and above all, a dedicated worked devoted to the welfare of weaker sections of society, Dr. Sharma brings to bear on the high office of the President all the qualities that would go to make his tenure an unequal success.”}} == मृत्युः == जीवनस्य अन्तिमेषु दिनेषु श्रीशङ्करः [[जानुवातः सन्धिवातश्च|सन्धिरोगेण]] (Arthritis) ग्रस्तः अभवत्। तेन रोगेण तस्य मृत्युः तु नाभवत्। परन्तु तस्मात् रोगात् बहुपीडा सोढिता श्रीशङ्करेण। १९९९ तमे वर्षे एकाशीति-वर्षीयः श्रीशङ्करः देहम् अत्यजत्। {{भारतस्य राष्ट्रपतिक्रमः|शीर्षकम्=[[भारतस्य राष्ट्रपतयः]] |पूर्वतनः=[[आर् वेङ्कटरामन्]] |अग्रिमः=[[के आर् नारायणन्]]}} == सम्बद्धाः लेखाः == [[राष्ट्रपतिः]] [[सर्वोच्चन्यायालयः]] [[राष्ट्रपतिभवनम्]] == बाह्यानुबन्धः == http://rajbhavan.maharashtra.gov.in/previous/shankardayalsharma.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220052803/http://rajbhavan.maharashtra.gov.in/previous/shankardayalsharma.htm |date=2012-02-20 }} http://www.britannica.com/EBchecked/topic/538883/Shankar-Dayal-Sharma http://pastpresidentsofindia.indiapress.org/sharma.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230120411/http://pastpresidentsofindia.indiapress.org/sharma.html |date=2013-12-30 }} http://www.madhyaindia.com/dr-shankar-dayal-sharma-ninth-president-of-india/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140130001156/http://madhyaindia.com/dr-shankar-dayal-sharma-ninth-president-of-india/ |date=2014-01-30 }} http://vicepresidentofindia.nic.in/sdsharma.asp http://www.nehu.ac.in/Acts%20&%20Ordinances/OB.14.pdf http://politics.jagranjunction.com/2011/08/19/former-president-dr-shankar-dayal-sharma-profile/ {{भारतस्य राष्ट्रपतयः}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतस्य राष्ट्रपतयः|9]] [[वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:१९१८ जननम्]] [[वर्गः:१९९९ मरणम्]] 68lyfxo9xabu0otgafpvxeincbf7ezg 0 9435 500401 480253 2026-09-08T08:18:40Z ~2026-48473-58 47236 /* */ 500401 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} '''गुवाकहट्टी''' ({{lang-en|Guwahati}}, ) प्राचीनकाले प्राग्ज्योतिषपुर, दुर्जय इति कथ्यते स्म। इदम् असमराज्यस्य महत् नगरम् अस्ति। भारतदेशे वेगेन वर्धमानेषु नगरेषु अन्यतमम्। भारतस्य ईशान्यदिशि विद्यमानं महद्नगरम्। ईशान्यभागस्य 'द्वारम्' इति कथ्यते। असमराज्यस्य राजधानी दिस्पुर अस्मिन् नगरे विद्यते। प्राग्ज्योतिष्पुरम् इत्यस्य अर्थः अस्ति पूर्वीयदीपः इति। अन्यः अर्थः नाम पूर्वदिशः ज्यौतिष्यम् इति। दुर्जयः नाम जेतुम् अशक्यः इति। एते प्रदेशाः वर्मणां पालानां च काले कामरूपराज्यस्य राजधान्यः आसन्। नगरे बहवः हिन्दुदेवालयाः सन्ति। कामाख्यदेवालयः, उमानन्ददेवालयः, नवग्रहदेवालयः, शुक्रेश्वर-वसिष्ठ-लङ्केश्वर-दौल्गोविन्द-दीर्घेश्वरी-उग्रतारा-रुद्रेश्वरदेवालयाः च विद्यन्ते। इदं नगरं 'देवालयनगरम्' इत्यपि निर्दिश्यते। इदं नगरं ब्रह्मपुत्रनदस्य दक्षिणतीरम् शिल्लाङ्ग्-उपत्यका इत्यनयोः मध्ये विद्यते। अस्य पश्चिमदिशि लोकप्रिय-गोपीनाथ-बरदलयः अन्ताराष्ट्रियविमाननिस्थानकं नरेङ्गिक्षेत्रं पूर्वदिशि च विद्यते। ब्रह्मपुत्रस्य उत्तरतीरे उत्तरगुवहाटी नाम्ना नगरं विस्तृतं जातम् अस्ति। {{wide image|Guwahati by Vikramjit Kakati 2012.jpg|1100px|<center>गुवाकहाट्टीमहानगरस्य विहङ्गमं दृश्यम्}} ईशान्यभारतस्य प्रमुखं शिक्षण-वाणिज्यकेन्द्रमस्ति गुवाकहट्टी। इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजि, गुवहाटी विश्वविद्यालयः, काटन् महाविद्यालयः च प्रसिद्धानि शैक्षणिककेन्द्राणि सन्ति। असमराज्यस्य निर्वहण-राजनैतिककार्याणां केन्द्रमस्ति इदं नगरम्। ईशान्यभागस्य क्रीडा-सांस्कृतिककार्याणां केन्द्रमस्ति इदम्। ईशान्यभागस्य प्रमुखं परिवहनकेन्द्रमस्ति। अत्रत्या प्राणिसम्पत्तिः अपि समृद्धा वर्तते । एशियन् गजाः, गौर्, व्याघ्रः इत्यादयः विरलसस्तनीजीविनः अत्र निवसन्ति। नगरे नगरं परितः च पक्षिणः बहु विधाः भवन्ति। ==नामनिष्पत्तिः== गुवहाटी इत्येषः शब्दः असामीभाषायाः शब्दद्वयेन युक्तः अस्ति - 'गुवा' नाम पूगः 'हाट्' नाम विपणिः इति । आरम्भे गौहट्टि इति उच्चार्यते स्म । १९८० तमात् वर्षात् स्थानीय-उच्चारणानुगुणं परिवर्तितम् अस्ति । ==इतिहासः== गुवहाट्याः नामोल्लेखः महाकाव्येषु पुराणेषु च दृश्यते इत्यतः इदम् एशियाखण्डस्य प्राचीननगरेषु अन्यतमम् इति परिगण्यते । महाभारते उल्लिख्यते यत् नरकासुरस्य भगदत्तस्य राजधानी आसीत् इदम् इति । नीलाचलपर्वते विद्यमानः कामाख्यदेव्याः प्राचीनशक्तिदेवालयः (तान्त्रिक-वज्रायनबौद्धमतस्य प्रमुखं स्थानञ्च), चित्राचलपर्वते विद्यमानः विशिष्टः जौतिषिकः नवग्रहदेवालयः, वसिष्ठस्थानस्य पुरातत्त्वावशिष्टाः, अन्यानि स्थानानि च अस्य नगरस्य पौराणिकमहत्त्वं प्राचीनेतिहासं च प्रदर्शयति । अम्बारिखननात् इदं नगरं ६ शतकीयमिति प्रमाणितम् । प्राग्ज्योतिष्पुरम् दुर्जय इति विभिन्नकाले निर्दिश्यमानम् इदं नगरं कामरूपसाम्राज्यस्य वर्मवंशस्य पालवंशस्य च काले राजधानी आसीत् । ह्यूयन् त्साङ्गस्य विवरणानुगुणं प्रसिद्धस्य भास्करवर्मणः (७ शतकम्) अवधौ इदं नगरं १५ कि मी मितं विस्तृतं जातम् । तस्य विशालस्य नौकागणस्य आश्रयभूमिः आसीत् (३०,००० युद्धनौकाः, हिन्दुमहासागरतः चैनादेशं यावत् समुद्रमार्गज्ञातारः आसन् तत्रत्याः अधिकारिणः) । अधुनातनस्य काटन्महाविद्यालयस्य निर्माणावसरे कृतात् खननात् प्राप्तेभ्यः इष्टिकाभित्तिभ्यः गृहेभ्यश्च इदं ज्ञायते यत् ९-११ शतकं यावत् इदं महानगरम् आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वम् आवहति स्म इति । [[File:BALAJI TEMPLE,GUWAHATI.JPG|right|thumb|<center>बालाजिदेवालयः, गुवहाटी]] १२-१५ शतकेषु कमटसाम्राज्यस्य पतनानन्तरं नगरस्य पूर्वतनं वैभवं निरस्तं जातम् । पूर्व-पश्चिम-असमराज्यस्य कोच् हाजो, अहोम् साम्राज्ययोः प्रमुखं सेनाकेन्द्रत्वेन मात्रम् अतिष्ठत् । मुघल्जनाः असमराज्यस्य उपरि १७ वारम् आक्रमणम् अकुर्वन् । किन्तु अहोम्साम्राज्यस्य बिर् लचित् बोर्फुकानेन ते पराजिताः जाताः । गुवहाटीसमीपं १६७१ तमे वर्षे जातं सरैघाट्युद्धं बहु प्रसिद्धं युद्धं यस्मिन् मुघल्जनाः शोचनीयपराजयं प्राप्नुवन् । अति प्रमुखं पुरातत्त्वकेन्द्रमस्ति दिघालिपुखुरिसमीपे विद्यमानम् अम्बारिपुरातत्त्वकेन्द्रम् । ==नगरसंरचना== अस्मिन् नगरे पान्-बझार्, पल्तान्-बझार्, फान्सि-बझार्, उझान्-बझार् च विद्यते ये नगरीयकार्येषु सहकुर्वन्ति । पल्तान्-बझार् उपाहारमन्दिराणां परिवहनव्यवस्थायाः च केन्द्रम् । पान्-बझार् शिक्षण-निर्वहण-कार्यालयीय-सांस्कृतिककेन्द्रं वर्तते । फान्सिबझार् वाणिज्यकेन्द्रं, उझान् बझार् प्रामुख्येन निवासस्थानम् अस्ति । एतेषां प्रदेशानां कारणतः इदं नगरं सर्वदा सक्रियं सजीवञ्च भवति । ==अन्तारचना== मध्यमगात्रकं नगरम् इदं भारतस्य ५० तमं (जनसङ्ख्या दृष्ट्या) नगरं वर्तते । किन्तु अस्य नगरस्य गुणवत्तता अधिका वर्तते । 'औट् लुक्'पत्रिकया कृतं सर्वेक्षणं दर्शयति यत् इदं भारतस्य नगरेषु १६ स्थाने विद्यते इति । सुन्दराः भूप्रदेशाः, हितकरं वातावरणं, आधुनिकविक्रयकेन्द्राणि, आधुनिकगृहसमुच्चयाः, भवनानि, समीचीनः सामाजिकी व्यवस्था च अत्र विद्यते । तथापि अन्तारचना परिष्कारयोग्या वर्तते बहुषु विषयेषु । जलव्यवस्था अपर्याप्ता । पर्वतात् मृत्पतनं नगरे महतीं समस्यां जनयति । [[File:View of Brahmaputra River from Nilachal hill.jpg|left|thumb|<center>नीलाचलतः ब्रह्मपुत्रनदस्य दृश्यम्]] ==जनसङ्ख्या== भारते वेगेन वर्धमानेषु नगरेषु गुवहाटी अन्यतमम् । नगरस्य जनसङ्ख्या वेगेन अवर्धत । १९७१ तमे वर्षे २,००,००० आसीत् । १९९१ तमे वर्षे ५,००,००० जातम् । २००१ तमे वर्षे ८,०८,०२१ जातम् । २०११ तमे वर्षे २,५०,००,००० । २०११ तमे वर्षे पुरुषाः ५५% आसन्, महिलाः ४५% आसन् । ७८% जनाः अक्षरज्ञाः विद्यन्ते तेषु ८१% पुरुषाः ७४% महिलाः । हिन्दुधर्मानुयायिनः अत्र अधिकाः सन्ति । ==आर्थिकता== गुवहाटी ईशान्यभागस्य प्रमुखं वाणिज्यकेन्द्रम् । वाणिज्यं, परिवहनं च अस्य प्रमुखम् आर्थिकमूलम् । इदं प्रमुखं महाविक्रयकेन्द्रं, विपणिः, अल्पशोविक्रयकेन्द्रं च । गुवहाटी टी आक्षन् केन्द्रम् जगति एव बृहत्तमं वर्तते । उत्पादनमपि एतेषु दिनेषु वर्धमानम् अस्ति । नून्मटिप्रदेशे विद्यमानम् ऐ ओ सि एल् पेट्रोलियं संस्करणकेन्द्रं प्रमुखम् उत्पादनोद्यमं वर्तते । प्रकाशक-मुद्रणोद्यमः अपि प्रमुखः वर्तते । गतदशकद्वयात् क्षेत्रविक्रयणं, प्रवासोद्यमः, संशोधनं, सांस्कृतिककलापाः, शिक्षणं च वर्धमानानि सन्ति, नगरस्य आर्थिकतासहायकानि सन्ति । ==परिवहनम्== ===विमानम्=== बोर्झार्मध्ये विद्यमानं लोकप्रिय-गोपिनाथ-बार्डोलोय्-अन्ताराष्ट्रियनिस्थानकं नगरस्य केन्द्रभागतः पश्चिमदिशि २० कि मी दूरे विद्यते । अस्मिन् निस्थानके प्रतिदिनं ९५-१०० विमानयानानि अटन्ति । इतः देहली, मुम्बै, जैपुर्, कोल्कत, बेङ्गलूर्, चेन्नै, अहमदाबाद् इत्यादि नगरं प्रति विमानयानव्यवस्था वर्तते । गुवहाटीतः शिल्लाङ्ग् (३० निमेषाः), तुरा (५० निमेषाः), नहर्लगून् (ईटानगर्), तवाङ्ग् (७५ निमेषाः) नगरं प्रति हेलिकाप्टर्व्यवस्था अपि उपलभ्यते । अस्य विमाननिस्थानकस्य आधुनिकीकरणम् अधुना प्रचलति । ===रैल्यानम्=== गुवाहटी भारतीयरैल्-व्यवस्थायाः ईशान्यसीमामण्डले अन्तर्भवति । गुवहाटीनिःस्थानं मुख्यं वर्तते । कामाख्या, नवगुवहाटी च पश्चिमदिशि पूर्वदिशि च वर्तेते । प्रमुखानि यानानि सन्ति - गुवहाटी राजधानी-एक्प्रेस्, पूर्वूत्तर्-सम्पर्कक्रान्ति-एक्प्रेस्, कामरूप-एक्प्रेस्, सरैघाट्-एक्प्रेस्, नार्त्-ईस्ट्-एक्प्रेस्, गुवहाटी-बेङ्गलूरु-एक्प्रेस्, गुवहाटी-एर्नाक्युलम्-एक्प्रेस्, गुवहाटी-जोरत् जन्-शताब्दि-एक्प्रेस् इत्यादयः । गुवहाटीतः भारतस्य केषाञ्चन केन्द्र-पश्चिमनगराणां प्रति सम्पर्कः कल्पनीयः अस्ति । ===लोकयानम्=== राष्ट्रियमार्गः ३१ - इत्येषः गुवहाटीतः बिहार्, झार्खण्ड्, पश्चिमवङ्गं प्रति सम्पर्कं कल्पयति । राष्ट्रियमार्गः ३७ - इत्येषः असमस्य गोल्परतः नागलेण्डस्य दिमापुरगमनावसरे गुवहाटीतः असमस्य जोर्हत्, दिब्रुगर्, बोङ्गैगान् इत्यादीनां सर्वेषां नगराणां सम्पर्कं कल्पयति । अडबरि पल्तान् बझार् इत्येताभ्यां स्थलाभ्याम् अन्येषां राज्यानां कृते समीचीनः सम्पर्कः कल्पितः अस्ति । सर्वकारेण स्वायत्तसंस्थया च यानव्यवस्था निरुह्यते । इम्फाल्तः गुवहाटीं प्रति नियतयानव्यवस्था वर्तते । भूतान् बाङ्ग्लादेशात् आगताः यात्रिकाः सीमाप्रदेशतः नगरम् लोकयानेन आगन्तुम् अर्हन्ति । ===नौकायानम्=== ब्रह्मपुत्रनदस्य तीरे विद्यमानात् गुवाहटीतः राष्ट्रियजलमार्गः २ पाण्डुप्रदेशे सम्पृक्तः अस्ति । [[File:Assam Cotton College.jpg|left|thumb|<center>काटन्महाविद्यालयः]] ==शिक्षणम् आरोग्यञ्च== गुवाहटीविश्वविद्यालयः नगरस्य जलुक्बारिप्रदेशे वर्तते । असमराज्ये संस्थापितः प्रथमः विश्वविद्यालयः अयम् १९४८ तमे वर्षे कार्योन्मुखः जातः । ईशान्यभागस्य अपि आदिमः शैक्षणिकसंस्था इयम् । इण्डियाटुडे पत्रिकया कृतेन सर्वेक्षणेन ज्ञायते यत् अयं विश्वविद्यालयः भारतस्य अत्युत्तमेषु षड्विंशत्याम् अन्यतमः इति । शताधिकवर्षीयः काटन्विद्यालयः ईशान्यभारते एव पाण्डित्यदृष्ट्या सांस्कृतिकदृष्ट्या च श्रेष्ठः वर्तते । दि इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् टेक्नालजि भारतस्य प्रमुखेषु ऐ ऐ टि संस्थासु षष्ठे स्थाने विद्यते । १९९४ तमे वर्षे आरब्धः अयं विद्यालयः शैक्षणिकदृष्ट्या संशोधनदृष्ट्या च महत्त्वपूर्णः । दि अस्साम् इञ्जिनियरिङ्ग् महाविद्यालयः, गौहाटी वैद्यविद्यालयः, दन्तविद्यालयः, अनुवैद्यविद्यालयश्च प्रमुखाः । ==सन्दर्भः== {{reflist}} == बाह्यसम्पर्कतन्तवः== * [http://www.guwahati.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317173748/http://guwahati.com/ |date=2018-03-17 }} [[वर्गः:असमराज्यम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] cep8co9cbgbet04ucqlpvaskfyspvff 0 13572 500395 483011 2026-09-08T00:32:20Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500395 wikitext text/x-wiki कर्णाटकराज्ये २९ मण्डलानि सन्ति ।[[File:Karnataka districts.PNG|300px|thumb|'''सर्वमण्डलयुक्तं कर्णाटकम्''']] : [[बीदरमण्डलम्]] : [[बेळगावीमण्डलम्]] : [[बिजापुरमण्डलम्]] : [[बागलकोटेमण्डलम्]] : [[बळ्ळारीमण्डलम्]] : [[बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्]] : [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्]] : [[चामराजनगरमण्डलम्]] : [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्]] : [[चित्रदुर्गमण्डलम्]] : [[चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्]] : [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्]] : [[दावणगेरेमण्डलम्]] : [[धारवाडमण्डलम्]] : [[गदगमण्डलम्]] : [[गुल्बर्गामण्डलम्]] : [[हासनमण्डलम्]] : [[हावेरीमण्डलम्]] : [[कोडगुमण्डलम्]] : [[कोलारमण्डलम्]] : [[कोप्पळमण्डलम्]] : [[मण्ड्यमण्डलम्]] : [[मैसूरुमण्डलम्]] : [[मण्ड्यमण्डलम्]] : [[यादगिरिमण्डलम्]] : [[रायचूरुमण्डलम्]] : [[रामनगरमण्डलम्]] : [[शिवमोग्गामण्डलम्]] : [[उडुपीमण्डलम्]] : [[उत्तरकन्नडमण्डलम्]] ==[[कर्णाटकम्]] (KA)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२०११)''' | '''विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बीदरमण्डलम्|बीदर]]|| [[बीदर]]|| align=right | १,५०१,३७४|| align=right | ५,४४८|| align=right | २७६||http://www.bidar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[बेळगावीमण्डलम्|बेळगावी]]|| [[बेळगावी]]|| align=right | ४,२०७,२६४|| align=right | १३,४१५|| align=right | ३१४||http://www.belgaum.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630210052/http://www.belgaum.nic.in/ |date=2015-06-30 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BJ|| [[बिजापुरमण्डलम् (कर्णाटकम्)|बिजापुरम्]]||[[बिजापुरम्]]|| align=right | १,८०८.८६३|| align=right | १०,५१७|| align=right | १७२||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BK|| [[बागलकोटेमण्डलम्|बागलकोटे]]|| [[बागलकोटे]]|| align=right | १,६५२,२३२|| align=right | ६,५८३|| align=right | २५१||http://www.bagalkot.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072308/http://www.bagalkot.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बळ्ळारीमण्डलम् |बळ्ळारी]]|| [[बळ्ळारी]]|| align=right | २,०२५,२४२|| align=right | ८,४३९|| align=right | २४०||http://www.bellary.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072307/http://www.bellary.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्|बेङ्गळूरुग्रामान्तरम्]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | १,८७७,४१६|| align=right | ५,८१५|| align=right | ३२३||http://www.bangalorerural.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331110239/http://www.bangalorerural.nic.in/ |date=2019-03-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्|बेङ्गळूरु]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | ६,५२३,११०|| align=right | २,१९०|| align=right | २,९७९||http://bangaloreurban.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116153217/http://bangaloreurban.nic.in/ |date=2007-11-16 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CJ|| [[चामराजनगरमण्डलम्|चामराजनगरम्]]|| [[चामराजनगरम् ]]|| align=right | ९६४,२७५|| align=right | ५,१०२|| align=right | १८९||http://chamrajnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरु]]|| [[चिक्कमगळूरु]]|| align=right | १,१३९,१०४|| align=right | ७,२०१|| align=right |१५८|| http://chickmagalur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्रदुर्गमण्डलम्|चित्रदुर्गम्]]|| [[चित्रदुर्गम्]]|| align=right | १,५१०,२२७|| align=right | ८,४३७|| align=right | १७९||http://www.chitradurga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315120849/http://www.chitradurga.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दावणगेरेमण्डलम्|दावणगेरे]]|| [[दावणगेरे]]|| align=right | १,७८९.६९३|| align=right | ५,९२६|| align=right | ३०२||http://www.davanagere.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517105317/http://davanagere.nic.in/ |date=2018-05-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धारवाडमण्डलम्|धारवाड]]|| [[धारवाड]]|| align=right | १,६०३,७९४|| align=right | ४,२६५|| align=right | ३७६||http://www.dharwad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DK|| [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्]]|| [[मङ्गळूरु]]|| align=right | १,८९६,४०३|| align=right | ४,५५९|| align=right | ४१६||http://www.dk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315220959/http://www.dk.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गदगमण्डलम्|गदग]]|| [[गदग-बेटगेरी]]|| align=right | ९७१,९५५|| align=right | ४,६५१|| align=right | २०९||http://gadag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुल्बर्गामण्डलम्|गुल्बर्गा]]|| [[गुल्बर्गा]]|| align=right | ३,१२४,८५८|| align=right | १६,२२४|| align=right | १९३||http://www.gulbarga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910164747/http://www.gulbarga.nic.in/ |date=2019-09-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HS|| [[हासनमण्डलम् ]]|| [[हासनम्]]|| align=right | १,७२१,३१९|| align=right | ६,८१४|| align=right |२५३||http://www.hassan.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HV|| [[हावेरीमण्डलम्]]|| [[हावेरी]]|| align=right | १,४३७,८६०|| align=right | ४,८२५|| align=right | २९८||http://haveri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KD|| [[कोडगुमण्डलम्|कोडगु]]|| [[मडिकेरी]]|| align=right | ५४५,३२२|| align=right | ४,१०२|| align=right | १३३||http://www.kodagu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315175025/http://www.kodagu.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[कोलारमण्डलम्|कोलार]]|| [[कोलार]]|| align=right | २,५२३,४०६|| align=right | ८,२२३|| align=right | ३०७||http://kolar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KP|| [[कोप्पळमण्डलम्]]|| [[कोप्पळ]]|| align=right | १,१९३,४९६|| align=right | ७,१९०|| align=right | १६६||http://www.koppal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मण्ड्यमण्डलम्]]|| [[मण्ड्य]]|| align=right | १,७६१,७१८|| align=right | ४,९६१|| align=right | ३५५||http://www.mandya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312035834/http://www.mandya.nic.in/ |date=2019-03-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MY|| [[मैसूरुमण्डलम्]]|| [[मैसूरु]]|| align=right | २,६२४,९११|| align=right | ६,८५४|| align=right | ३८३||http://www.mysore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810052646/http://www.mysore.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रायचूरुमण्डलम्|रायचूरु]]|| [[रायचूरु]]|| align=right | १,६४८,२१२|| align=right | ६,८३९|| align=right | २४१||http://www.raichur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शिवमोग्गामण्डलम्|शिवमोग्गा]]|| [[शिवमोग्गा]]|| align=right | १,६३९,५९५|| align=right | ८,४९५|| align=right | १९३||http://www.shimoga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513041244/http://shimoga.nic.in/ |date=2012-05-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TU|| [[तुमकूरुमण्डलम्|तुमकूरु]]|| [[तुमकूरु]]|| align=right | २,५७९,५१६|| align=right | १०,५९८|| align=right | २४३||http://www.tumkur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320013636/http://www.tumkur.nic.in/ |date=2019-03-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[ उडुपीमण्डलम्|उडुपी]]|| [[उडुपी]]|| align=right | १,१०९४९४|| align=right | ३,८७९|| align=right | २८६|| |- bgcolor=#F4F9FF | UK|| [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नड]]|| [[कारवारम्]]|| align=right | १,३५३,२९९|| align=right | १०,२९१|| align=right | १३२||http://uttarakannada.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RM|| [[रामनगरमण्डलम्|रामनगरम्]] || [[रामनगरम्]] || align=right | ७९,३६५ || || || http://www.ramanagaracity.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161719/http://www.ramanagaracity.gov.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्|चिक्कबळ्ळापुरम्]] || [[चिक्कबळ्ळापुरम्]] || align=right | ५४,९३८ || || || http://www.chikballapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310100553/http://www.chikballapur.nic.in/ |date=2019-03-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | YG|| [[यादगिरिमण्डलम्|यादगिरि]] || [[यादगिरि]] || || || || |} [[वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] n6os45h39k1edsla0atmd8pyrwcl507 0 21852 500394 479961 2026-09-07T23:51:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500394 wikitext text/x-wiki {{Infobox Continent |title = आफ्रीका |image = [[File:Africa (orthographic projection).svg|200px]] |area = {{convert|30,221,532|km2|sqmi|abbr=on}}[[List of continents by area|2nd]] |population = 1.1 billion(2013, [[List of continents by population|2nd]]) |density = 30.51/km² (about 80/sq mi) |demonym = [[African]] |countries = 54 (and 2 disputed) |list_countries = List of sovereign states and dependent territories in Africa |dependencies = External (3) {{Collapsible list | list_style = text-align:left; | 1 = [[Mayotte]] | 2 = [[Réunion]] | 3 = [[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]] }} Internal (4) {{Collapsible list | list_style = text-align:left; | 1 = [[Canary Islands]] | 2 = [[Ceuta]] | 3 = [[Madeira Islands]] | 4 = [[Melilla]] }} |languages = [[Languages of Africa|List of languages]] |time = [[UTC-1]] to [[UTC+4]] |cities = [[List of metropolitan areas in Africa]]<br>[[List of cities in Africa]]<br>{{flagicon|Nigeria}} [[Lagos]]<br>{{flagicon|Egypt}} [[Cairo]]<br>{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}}{{flagicon|Republic of the Congo}} [[Kinshasa]]-[[Brazzaville]]<br>{{flagicon|South Africa}} [[Johannesburg]]<br>{{flagicon|Somalia}} [[Mogadishu]]<br>{{flagicon|Sudan}} [[Khartoum]]-[[Omdurman]]<br>{{flagicon|Tanzania}} [[Dar es Salaam]]<br>{{flagicon|Egypt}} [[Alexandria]]<br>{{flagicon|Ivory Coast}} [[Abidjan]]<br>{{flagicon|Morocco}} [[Casablanca]] }} ==पृष्ठभूमिका== बहोः कालतः '''अन्धकारखण्डः''' इति प्रसिद्धः अयम् आफ्रिकाखण्डः अद्यत्वे अपि अन्ये खण्डाः इव आधुनिकप्रगतिं न प्राप्नोत् । बहु विशालतया व्याप्ता 'सहरामरुभूमिः', समुद्रतरङ्गैः निरन्तरं ताड्यमानं समुद्रतीरम् अनानुकूलाः नद्यः नौकाश्च अस्याः परिस्थितेः कारणीभूतानि स्युः । विशेषः नाम '''आस्ट्रालोपिथेकस्'''नामकस्य मनुष्यसदृशप्राणिनः अवशेषाः अस्य खण्डस्य छिद्रखातासु (इथियोपिया, कीन्या, ताञ्जानिया इत्यादिषु प्रदेशेषु) प्राप्ताः । अत्र मानवस्य समीपबन्धोः 'होमो एरेक्टस्' इत्येतस्य साक्ष्यं लभ्यते । अयमेव २५,००० वर्षाणाम् अनन्तरं '''होमो सेपियन्''' जातः । मध्यकालीने क्रैस्तधर्मयुद्धसमये अरबजनैः उत्तराफ्रिकाविषयः क्रमशः ज्ञातः । १५ शतमाने पोर्चुगल्-राजकुमारस्य प्रिन्स् हेन्रेः समुद्रयानप्रयत्नैः आफ्रिकाविषये अधिकं ज्ञानं प्राप्तम् । आफ्रिका विशेषप्राणिभिः पक्षिभिः खनिजैः युक्तः विपरीतवातावरणैः युक्तः वनवासिभिः युक्तः भूभागः विद्यते । [[File:Great Zimbabwe Closeup.jpg|thumb|left|ग्रेट्-जिम्बाब्वेविनाशः]] ==परिसरः== नित्यहरिद्वर्णता, समशीतोष्णशाद्वलम्, मरुभूमेः वातावरणैश्च युक्तः खण्डः अस्ति अयम् । काभिश्चित् श्रेणिभिः युक्तः उत्तरभागः ४५० मीटर्मितम् उन्नतं वर्तते । पूर्वप्रदेशेषु अनेकाः पर्वतश्रेण्यः वर्तन्ते । दक्षिणभागः ९०० मीटर्मितस्य अपेक्षया उन्नतः अस्ति । मोरोक्को-अल्जीरियाप्रदेशेषु अट्लास्-श्रेण्यः विद्यन्ते (ट्यूबल्शिखरम् - ४०७० मी)। अल्जीरियायाम् अहग्गर् (तहत्-शिखरम् २८५० मी), सुदानौ जेब्-मर्राशैले च स्तः । इथियोपियाप्रदेशे १८०० मीटर्मितस्य अपेक्षया उन्नताः श्रेण्यः सन्ति (ट्यूब्कल्शिखरम् - ४०७० मी) । कीन्या-ताञ्जानियाप्रदेशयोः छिद्रखातपर्वतश्रेण्यः सन्ति (हिमाच्छादितः किलिमञ्जारोशिखरम् - ५८९५ मी, रुवेञ्झेरिशिखरम् - ५१२० मी, कीन्याशिखरं ५१०९ मी) । मध्यताङ्गानिकायाः उपत्यकायां ताञ्जानिया तिष्ठति । जाम्बियायां मुचिङ्गा-लुवाङ्ग्वा च विद्यते । जिम्बाब्वेप्रदेशे मोटोपोपर्वताः, दक्षिण-आफ्रिकायां ड्रेकन्स्बर्ग्-श्रेण्यः विद्यन्ते । मिटुम्बश्रेण्यः जैरेप्रदेशे विद्यत्ने । कर्कवृत्तस्य उत्तर-दक्षिणप्रदेशेषु २०,६५,००० च कि मी विस्तृता सहारामरुभूमिः, दक्षिणमकरवृत्तस्य परिसरे कलहारिमरुभूमिः विद्यते । नमीबियासमुद्रतीरे अपि मरुभूमिः विद्यते । सहरामरुभूमेः पार्श्वे लिबिया, पूर्वमरुभूमिश्च विद्यते । समभाजकवृत्ते स्थितेषु जैरे-लिबेरिया-गबान्-प्रदेशेषु सदा वृष्टिः, हरिद्वर्णसस्यानि भवन्ति । सहारा-कलहारि इत्यादिषु मरुभूमिषु शुष्कवातावरणस्य सस्यानि विद्यन्ते । दक्षिणाफ्रिका-मोरोक्कोप्रदेशेषु मेडिटरेनियन्-वातावरणस्य फलवृक्षाः सन्ति । अवशिष्टेषु भागेषु उष्णवलयस्य तृणशाद्वलानि सन्ति । ==वृष्टिः औष्ण्यञ्च== [[Image:AfricaCIA-HiRes.jpg|thumb|240px|left|आफ्रिकायाः मानचित्रम्]] १५ अक्षांशतः (उत्तरगोलार्धे) उत्तरभागे वृष्टिः नास्ति । मोरोक्को, अल्जीरिया, ट्युनिसियप्रदेशमात्रे २५०-१००० मि मि परिमिता वृष्टिः भवति । १५ अक्षांशतः दक्षिणभागेषु सर्वत्र वृष्टिः भवति । किन्तु सोमालिया, नमीबिया, अङ्गोलाकरावलीप्रदेशेषु सम्पूर्णशुष्कता दृश्यते । बाञ्जुल्तः किंषासां यावत् १००० मि मी अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । फ्रीटौन्, मून्रोविया, लिब्रेविलेप्रदेशेषु वृष्टिः ३००० मि मी अपेक्षया अधिका भवति । अस्मिन् भागे समभाजकवृत्तस्य नित्यहरिद्वर्णयुक्तारण्यानि विद्यन्ते । दक्षिणाफ्रिकायाः पश्चिमभागे वृष्टिः २५० मि मी अपेक्षया न्यूना । अस्मिन् खण्डे तद्विरिद्धऋतवः समानकाले भवन्ति । जनवरिमासे उत्तरभागे शैत्यकालः यदा स्यात् तदा दक्षिणभागे औष्ण्यं भवति २५^० सेल्शियस्मितम् । जुलैमासे सहाराप्रदेशे औष्ण्यं भवति ३५^० सेल्शियस् अपेक्षया अधिकम् । सस्यानि न विद्यन्ते इत्यतः इदं वातावरणम् असहनीयं वर्तते । अस्मिन् काले दक्षिणाफ्रिकायाम् औष्ण्यं १०^० अपेक्षया न्यूनं भवति । जनवरिमासे मोरोक्कोप्रदेशः नितरां शीतलतायुक्तः भवति -५^० सेल्शियस्मितमं भवति । ===सागरप्रवाहः=== पश्चिमे सहारासमुद्रतीरे केनरिशीतप्रवाहः, घाना, कमेरून्, गिनिसमुद्रे गिनि-उष्णप्रवाःअः, सोमालियायाः दक्षिणे पूर्वे च नैऋत्य-मास्नून्-ड्रिफ्ट्-उष्णप्रवाहाः च विद्यन्ते । समभाजकवृत्तप्रदेशेषु तन्नाम नैजीरिया, मालि, छाड, नमीबिया, दक्षिणाफ्रिकायाः पश्चिमभागेषु अरण्यनाशः दुर्भिक्षा च अधिकप्रमाणेन दृश्यते । अस्य परिहारः प्राप्तव्यः अस्ति । ==जलसम्पत्तिः== नैल्नदी जगति विद्यमानासु नदीषु अति दीर्घा ६६९५ कि मी मितयुता च वर्तते । अस्याः उपनद्यः स्६०३ कि मी दूरे सुदानिप्रदेशे विद्यन्ते । जैरेप्रदेशे प्रवहन्त्याः दीर्घायाः जैरेनद्याः अपि अनेकाः उपनद्यः सन्ति । ४१०० कि मी मितदीर्घयुक्ता नैजर्-नदी नैजीरिया, नैजर्, मालि इत्यादिषु देशेषु प्रवहति । अस्मिन् खण्डे विद्यमानाः अन्याः नद्यः सन्ति - जाम्बेजि, आरेञ्ज्, लिम्पूपो, जुब, शिबेलि च । <br /> अत्र विद्यमानेषु सरोवरेषु विक्टोरिया-ताङ्गानिका च मुख्ये स्तः । मलावि, अल्पर्ट्, बङ्ग्वेल, रुडाल्फ्, करिबा, छाड्, टना, नासेर् इत्यादयः साधारणप्रमाणयुक्ताः सरोवराः सन्ति । जाम्बेजिनद्याः १०० मी औन्नत्ययुतः विक्टोरियानामकः जलपाताः विद्यते । अयं खण्डः जलविद्युच्छक्तेः उत्पादने अग्रेसरः अस्ति । आस्वान् (नैल्), जवेन् (नैल्), वोल्टा, करिबा (जाम्बेजि) कोहोरा (जाम्बेजि) इत्यादीनि विद्युच्छक्त्युत्पादनकेन्द्राणि उद्यमानुकूलाः सन्ति । ताञ्जानिया इथियोपियाप्रदेशेषु जलप्रवाहसमस्या अधिका वर्तते । दक्षिणाफ्रिकाप्रदेशे झाञ्झावातः, मोजाम्बिक्समुद्रप्रदेशेषु उष्णवलयस्य झञ्झावातस्य भयं विद्यते । [[File:Ke-Nako Music-Performance Vienna2008c.jpg|thumb|left|upright|135px|दक्षिणाफ्रिकायाः कलावित्]] ==सस्यानि फलोदयश्च== इथियोपिया, दक्षिणाफ्रिका, सोमालिया, मोजाम्बिक्, जिम्बाब्वे प्रदेशेषु यावानलः उत्पाद्यते । ऐवरिकोस्ट्, घाना, नैजीरिया, कमेरून् प्रदेशेषु कोको वर्धन्ते । लिबेरिया, सियेरा लियोन्, नमीबिया, मध्याफ्रिका, काङ्गो, अङ्गोल, ताञ्जानियादिषु काफी उत्पद्यते । बिसावो, ताञ्जानिया, जिम्बाब्वे, नैजीरिया, गिनि, मोरोक्कोप्रदेशेषु फलानि वर्धन्ते । सुदानिप्रदेशे कलायः वर्धते । ईजिप्ट्, छाड, नैजर्, मारिटेनिया, कीन्यादिषु ओट्स् वर्धते । दक्षिणाफ्रिका मोरोक्कोप्रदेशे लिम्बूकसदृशफलानि, ताञ्जानियायां कदली, दक्षिणाअफ्रिका, मोरोक्कोप्रदेशे द्राक्षा, अङ्गोल, गबान्, कमेरून्, काङ्गो, लिबिया, नैजीरिया, बेनिन्भागेषु खर्जूरं, कीन्या, ताञ्जानियादिषु चायं, कमेरून्, ऐवरिकोस्ट्, लिबेरिया, नैजीरियादिषु रब्बर्-वृक्षः, ताञ्जानियायां सीसल्वृक्षः, दक्षिणाफ्रिका, मोजाम्बिक्, जिम्बाब्वे, ताञ्जानियादिषु तमाखुः च वर्धते । [[File:Kobli1.jpg|thumb|right|बेनिन्प्रदेशस्य महिला]] ==प्राणिपक्षिणः== ओष्ट्रः, विशिष्टजातेः गजाः, खड्गमृगः, झीब्रा, चिम्पाञ्जि, सर्पाः, गोरिल्ला, उष्ट्रपक्षी, ओरिङ्क्स्, सिंहश्च अत्रत्याः प्रमुखाः वन्यप्राणिनः । ==खनिजाः== {| class="wikitable" |- ! खनिजाः !! देशाः |- | अयः || लिबिया, मारिटानिया, अल्जीरिया, दक्षिणाफ्रिका |- | अस्बेस्टास् || स्वाजिलेण्ड् |- | क्रोम || दक्षिणाफ्रिका, जिम्बाब्वे |- | वेनेडियम् || दक्षिणाफ्रिका |- | मेङ्गनीस् || गबान्, मोरोक्को, घाना, दक्षिणाफ्रिका |- | निक्केल् || जिम्बाब्वे |- | फास्फेट् || टोगो, सेनेगल्, सहारायाः अरब् प्र ग राज्यम्, मोरोक्को, ट्युनिसिया, ईजिप्ट् |- | वज्रम् || दक्षिणाफ्रिका, नमीबिया, काङ्गो, बोट्स्वाना, अङ्गोल, मध्याफ्रिकागणराज्यम्, घाना, सियेरा लियोन्, लिबेरिया, गिनि |- | बाक्सैट् || गिनि |- | रजतम् || जिम्बाब्वे, अल्जेरिया, काङ्गो |- | सुवर्णम् || दक्षिणाफ्रिका, घाना, जाम्बिया |- | ताम्रम् || काङ्गो, दक्षिणाफ्रिका |- | पारदः || अल्जीरिया |- | आण्टिमनि || दक्षिणाफ्रिका |- | प्लाटिनम् || दक्षिणाफ्रिका |- | लेड् || मोरोक्को, नमीबिया, काङ्गो |- | टिन् || दक्षिणाफ्रिका, नैजीरिया, काङ्गो |- | युरेनियम् || गबान्, नमीबिया, नैजर् |- | खनिजाङ्गारम् || ईजिप्ट्, दक्षिणाफ्रिका |- | अनिलः || अल्जीरिया |- | इन्धनतैलम् || नैजीरिया, अल्जीरिया, अङ्गोल, गबान्, लिबिया, ईजिप्ट् |} [[File:Africa-asia-america-to-scale.jpg|thumb|right|375px|उत्तरामेरिका (वामतः) युरेशिया (दक्षिणतः) एताभ्यां युक्तायाः आफ्रिकायाः चित्रम्]] ==उद्यमाः== उद्यमक्षेत्रे दक्षिणाफ्रिका, नैजीरिया, मोरोक्को प्रदेशाः अधिकां प्रगतिं साधितवन्तः । तृणचारणं, पशुपालनं, कृषिः, उद्यानाभिवृद्धिः इत्यादयः अत्र अधिकप्रमाणकाः उद्योगाः । खनिकर्म, इन्धनतैलोत्पादनम् अस्य खण्डस्य प्रमुखोद्यमाः । ==वैशिष्ट्यानि== सहारामरुभूमिः, नैल्-नदी, सरोवराः, विक्टोरियाजलपातः, पिरमिड्भवनानि, जलबन्धाः, जलविद्युच्छक्तिः, उष्ट्रः, खर्जूरवृक्षाः, अबुसिम्बेल्देवालयः, आफ्रिकानाभाषा, नैल्नद्याः संस्कृतिः, त्सेत्से नामकः महामक्षिका, उष्ट्रपक्षी, मेडीटरेनियन्-वातावरणयुक्ताः उत्तरकरावलीप्रदेशाः च अस्य खण्डस्य विशेषाः । अल्पजनसम्मर्दयुक्तेषु उत्तरभागेषु यवनाः, दक्षिणभागेषु नेग्रायिड्कुलीयाश्च वसन्ति । दक्षिणाफ्रिका जिम्बाब्वेप्रदेशेषु श्वेताः दृश्यन्ते । ==बाह्यानुबन्धः== ;General information * {{dmoz|Regional/Africa}} * [http://www.loc.gov/rr/amed/ African & Middle Eastern Reading Room] from the United States [[Library of Congress]] * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/ Africa South of the Sahara] from [[Stanford University]] * [http://www.afrika.no/index/ The Index on Africa] from ''The Norwegian Council for Africa'' * [http://www.aluka.org/ Aluka] Digital library of scholarly resources from and about Africa * [http://www.usaraf.army.mil/MAP_INTERACTIVE/INTERACTIVE_MAP.swf Africa Interactive Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117005910/http://www.usaraf.army.mil/MAP_INTERACTIVE/INTERACTIVE_MAP.swf |date=2010-01-17 }} from the [[United States Army Africa]] ;History * [http://www.africankingdoms.com/ African Kingdoms] * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/index_section10.shtml The Story of Africa] from [[BBC World Service]] * [http://www.africa.upenn.edu/Urgent_Action/menu_APIC.html Africa Policy Information Center (APIC)] ;News media * [http://allafrica.com/ allAfrica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210121749/http://allafrica.com/ |date=2016-02-10 }} current news, events and statistics * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/focus_magazine/index.shtml Focus on Africa] magazine from [[BBC World Service]] [[वर्गः:भूखण्डाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] ea72rwfzgkqo1hyt5sdfxsy2ung44vl 0 24412 500399 499839 2026-09-08T03:18:09Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500399 wikitext text/x-wiki ’मण्डलम्’ , 'जनपदम्’ , 'जिल्ला’ इत्यादिभिः पदैः निर्दिष्टानि नामानि आङ्लभाषायाः "District" इति अर्थं सूचयन्ति । कार्यनिर्वहणदृष्ट्या राज्यस्य अथवा केन्द्रशासितप्रदेशस्य मण्डलैः विभागः कृतः दृश्यते । तानि मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलैः विभक्तानि भवन्ति । राज्यस्य वा केन्द्रशासितप्रदेशस्य वा कार्याङ्गस्य विभागीयकेन्द्रं भवति। मण्डलानि पुनश्च उपमण्डलेषु (तहशील् अथवा तालूक्) विभक्तानि भवन्ति । कदाचित् तानि उपविभागत्वेन निर्दिश्यन्ते । कदाचित् साक्षात् तालूक् अथवा तहशील् इत्येव कथ्यन्ते । भारते आहत्य ६४० मण्डलानि सन्ति । <ref>http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf</ref> मण्डलकेन्द्रस्य स्थाने एतेषां कार्यालयाः अन्तर्भवन्ति। <!--- TO BE TRANSLATED *the [[Deputy Commissioner (India)|Deputy Commissioner]] or District Magistrate or [[District Collector]], an officer of the [[Indian Administrative Service]], in charge of [[Public administration|administration]] and [[revenue]] collection *the [[Superintendent of Police (India)|Superintendent of Police]] or Deputy Commissioner of Police, an officer belonging to the [[Indian Police Service]], responsible for maintaining [[Law and order (politics)|law and order]] *the [[Deputy Conservator of Forests (India)|Deputy Conservator of Forests]], an officer belonging to the [[Indian Forest Service]], entrusted with the management of the forests, [[Natural environment|environment]] and wildlife of the district Each of these officials is aided by officers of the appropriate branches of state government. ---> सामान्यतः सर्वेषु मण्डलेषु मण्डलकेन्द्राणि भवन्ति । यद्यपि [[मुम्बयी]]नामकं नगरमण्डलम् अस्ति तथापि एतस्य निश्चितः केन्द्रकार्यालयः नास्ति । किन्तु अस्य नगरमण्डलस्य मण्डलाधिकारी (जिल्लाधिकारी) अस्ति । == Overview == {| |- | <div style="float:right;"> {{Indian states and territories image map|image-width=380}} </div> {| class="wikitable sortable" |+ प्रतिराज्यं प्रतिकेन्द्रशासितप्रदेशं च मण्डलानां सङ्ख्या |- ! bgcolor="#99ccff" | मानचित्रसूची ! bgcolor="#99ccff" | राज्यस्य अथवा केन्द्रशासितप्रदेशस्य नाम ! bgcolor="#99ccff" | मण्डलानां सङ्ख्या ! bgcolor="#99ccff" | जनसङ्ख्या<ref>{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/states.php | title = List of states with Population, Sex Ratio and Literacy Census 2011 | publisher = 2011 Census of India | accessdate = 23 January 2013 }}</ref> ! bgcolor="#99ccff" | जनसङ्ख्या प्रति मण्डलम् |- | 1 || [[अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि|अरुणाचलप्रदेशः]] | {{right}} 26 | {{right}} {{formatnum:1383727}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1383727/26round0}}}} |- | 2 || [[असमराज्यस्य मण्डलानि|असमराज्यम्]] | {{right}} 35 | {{right}} {{formatnum:31205576}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:31205576/34round0}}}} |- | 3 || [[आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि|आन्ध्रप्रदेशः]] | {{right}} 13 | {{right}} {{formatnum:49577103}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:49577103/13round0}}}} |- | 4 || [[उत्तरप्रदेशस्य मण्डलानि|उत्तरप्रदेशः]] | {{right}} 75 | {{right}} {{formatnum:199812341}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:199812341/75round0}}}} |- | 5 || [[उत्तराखण्डस्य मण्डलानि|उत्तराखण्डः]] | {{right}} 13 | {{right}} {{formatnum:10086292}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:10086292/13round0}}}} |- | 6 || [[ओडिशाराज्यस्य मणडलानि|ओडिशा]] | {{right}} 30 | {{right}} {{formatnum:41974218}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:41974218/30round0}}}} |- | 7 || [[कर्णाटकस्य मण्डलानि|कर्णाटकम्]] | {{right}} 31 | {{right}} {{formatnum:61095297}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:61095297/31round0}}}} |- | 8 || [[केरळराज्यस्य मण्डलानि|केरळ]] | {{right}} 14 | {{right}} {{formatnum:33406061}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:33406061/14round0}}}} |- | 9 || [[गुजरातराज्यस्य मण्डलानि|गुजरात]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:60439692}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:60439692/33round0}}}} |- | 10 || [[गोवाराज्यस्य मण्डलानि|गोवा]] | {{right}} 2 | {{right}} {{formatnum:1458545}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1458545/2round0}}}} |- | 11 || [[छत्तीसगढराज्यस्य मण्डलानि|छत्तीसगढ]] | {{right}} 28 | {{right}} {{formatnum:25545198}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:25545198/28round0}}}} |- | 12 || [[झारखण्डराज्यस्य मणडलानि|झारखण्ड]] | {{right}} 24 | {{right}} {{formatnum:32988134}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:32988134/24round0}}}} |- | 13 || [[तमिळ्नाडुराज्यस्य मण्डलानि|तमिऴ्नाडु]] | {{right}} 38 | {{right}} {{formatnum:72147030}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:72147030/38round0}}}} |- | 14 || [[तेलङ्गाणाराज्यस्य मण्डलानि|तेलङ्गाणा]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:35003674}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:35003674/33round0}}}} |- | 15 || [[त्रिपुराराज्यम्]] | {{right}} 8 | {{right}} {{formatnum:3673917}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:3673917/8round0}}}} |- | 16 || [[नागालैण्डराज्यम्]] | {{right}} 12 | {{right}} {{formatnum:1978502}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1978502/12round0}}}} |- | 17 || [[पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि|पञ्जाब]] | {{right}} 23 | {{right}} {{formatnum:27743338}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:27743338/23round0}}}} |- | 18 || [[पश्चिमबङ्गराज्यस्य मण्डलानि|पश्चिमबङ्गराज्यम्]] | {{right}} 23 | {{right}} {{formatnum:91276115}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:91276115/23round0}}}} |- | 19 || [[बिहारराज्यस्य मण्डलानि|बिहार]] | {{right}} 38 | {{right}} {{formatnum:104099452}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:104099452/38round0}}}} |- | 20 || [[मणिपुरराज्यम्]] | {{right}} 16 | {{right}} {{formatnum:2570390}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:2570390/16round0}}}} |- | 21 || [[मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि|मध्यप्रदेशः]] | {{right}} 52 | {{right}} {{formatnum:72626809}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:72626809/52round0}}}} |- | 22 || [[महाराष्ट्रस्य मण्डलानि|महाराष्ट्रम्]] | {{right}} 36 | {{right}} {{formatnum:112374333}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:112374333/36round0}}}} |- | 23 || [[मिजोरामराज्यम्]] | {{right}} 11 | {{right}} {{formatnum:1097206}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1097206/11round0}}}} |- | 24 || [[मेघालयराज्यम्]] | {{right}} 12 | {{right}} {{formatnum:2966889}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:2966889/12round0}}}} |- | 25 || [[राजस्थानस्य मण्डलानि|राजस्थानम्]] | {{right}} 33 | {{right}} {{formatnum:68548437}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:68548437/33round0}}}} |- | 26 || [[सिक्किमराज्यम्]] | {{right}} 4 | {{right}} {{formatnum:610577}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:610577/4round0}}}} |- | 27 || [[हरियाणाराज्यस्य मण्डलानि|हरियाणा]] | {{right}} 22 | {{right}} {{formatnum:25351462}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:25351462/22round0}}}} |- | 28 || [[हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि|हिमाचलप्रदेशः]] | {{right}} 10 | {{right}} {{formatnum:6864602}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:6864602/10round0}}}} |- | क || ''[[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहस्य मण्डलानि|अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः]]'' | {{right}} 3 | {{right}} {{formatnum:380581}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:380581/3round0}}}} |- | ख || ''[[चण्डीगढ]]'' | {{right}} 1 | {{right}} {{formatnum:1055450}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1055450/1round0}}}} |- | ग || ''[[जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि|जम्मूकश्मीरम्]]'' | {{right}} 20 | {{right}} {{formatnum:12258093}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:12258093/20round0}}}} |- | घ || ''[[दादरा नगरहवेली च दीव दमण च]]'' | {{right}} 3 | {{right}} {{formatnum:586956}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:586956/3round0}}}} |- | ङ || ''[[पुदुच्चेरी]]'' | {{right}} 4 | {{right}} {{formatnum:1247953}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:1247953/4round0}}}} |- | च || ''[[देहल्याः मण्डलानि|दिल्ली]]'' | {{right}} 11 | {{right}} {{formatnum:16787941}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:16787941/11round0}}}} |- | छ || ''[[लद्दाख्]]'' | {{right}} 2 | {{right}} {{formatnum:290492}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:290492/2round0}}}} |- | ज || ''[[लक्षद्वीपाः]]'' | {{right}} 1 | {{right}} {{formatnum:64473}} | {{right}} {{formatnum:{{#expr:64473/1round0}}}} |- ! !! कुल !! 742 ! {{right}} {{formatnum:1210576856}} ! {{right}} {{formatnum:{{#expr:1210576856/742round0}}}} |} |} ==राज्यानि== === [[आन्ध्रप्रदेशः]] (AP) === {{see also|आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि }} {{legend|#FFFFA7|''प्रस्तावितानि मण्डलानि''}} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor=#99ccff ! # ! सङ्केतः<ref name=distcodes /> ! मण्डलम्<ref name=censusdist2011 /> ! मण्डलकेन्द्रम् ! जनसङ्ख्या <br />(2021) ! विस्तीर्णता <br />(km²) ! सान्द्रता <br />(/km²)<ref name=censusdist2011 /> |- |1 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अल्लूरी सीताराम राजू मण्डलम्|अल्लूरी सीताराम राजू]] |[[पदेरु]] | | | |- |2 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अनकापल्ली मण्डलम्|अनकापल्ली]] |[[अनकापल्ली]] | | | |- | 3 || AN || [[अनन्तपुरमण्डलम्|अनन्तपुरम्]]|| [[अनन्तपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)]]|| {{right}} 4,083,315|| {{right}} 19,130|| {{right}} 213 |- |4 | |style="background:#FFFFA7; " |[[अन्नामय मण्डलम्|अन्नामय]] |[[रायचोटी]] | | | |- |5 | |style="background:#FFFFA7; " |[[बापटला मण्डलम्|बापटला]] |[[बापटला]] | | | |- | 6 || CH || [[चित्तूरुमण्डलम्|चित्तूरु]]|| [[चित्तूरु]] || {{right}} 4,170,468|| {{right}} 15,152|| {{right}} 275 |- | 7 || EG || [[पूर्वगोदावरीमण्डलम्|पूर्वगोदावरी]]|| [[काकिनाड]]|| {{right}} 5,151,549|| {{right}} 10,807|| {{right}} 477 |- |8 | |style="background:#FFFFA7; " |[[एलुरु मण्डलम्|एलुरु]] |[[एलुरु]] | | | |- | 9 || GU || [[गुण्टूरुमण्डलम्|गुण्टूरु]]|| [[गुण्टूरु]]|| {{right}} 4,889,230|| {{right}} 11,391|| {{right}} 429 |- | 10 || CU || [[कडपामण्डलम्|कडपा]]|| [[कडपा]]|| {{right}} 2,884,524|| {{right}} 15,359|| {{right}} 188 |- |11 | |style="background:#FFFFA7; " |[[काकीनाडा मण्डलम्|काकीनाडा]] |[[काकीनाडा]] | | | |- |12 | |style="background:#FFFFA7; " |[[कोनासीमा मण्डलम्|कोनासीमा]] |[[अमलापुरम]] | | | |- | 13 || KR || [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम्]]|| {{right}} 4,529,009|| {{right}} 8,727|| {{right}} 519 |- | 14 || KU || [[कर्नूलुमण्डलम्|कर्नूलु]]|| [[कर्नूलु]]|| {{right}} 4,046,601|| {{right}} 17,658|| {{right}} 229 |- |15 | |style="background:#FFFFA7; " |[[मण्यम् मण्डलम्|मण्यम्]] |[[पार्वतीपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)|पार्वतीपुरम्]] | | | |- |16 | |style="background:#FFFFA7; " |[[एन टी रामराव मण्डलम्|एन् टी आर्]] |[[विजयवाडा]] | | | |- |17 | |style="background:#FFFFA7; " |[[नन्दयाल मण्डलम्|नन्दयाल]] |[[नन्दयाल]] | | | |- |18 | |style="background:#FFFFA7; " |[[पलनाडु मण्डलम्|पलनाडु]] |[[नरसारावपेट्]] | | | |- | 19 || PR || [[प्रकाशमण्डलम्| प्रकाशम्]]|| [[ओङ्गोल्]]|| {{right}} 3,392,764|| {{right}} 17,626|| {{right}} 192 |- |20 | |style="background:#FFFFA7; " |[[श्री बालाजी मण्डलम्|श्री मण्डलम्]] |[[तिरुपति]] | | | |- |21 | |style="background:#FFFFA7; " |[[श्री सत्य साईं मण्डलम्|श्री सत्य साई]] |[[पुट्टपर्थी]] | | | |- | 22 || NE || [[नेल्लूरुमण्डलम्|श्री पोट्टी श्रीरामुलु नेल्लूरु]]|| [[नेल्लूरु]] || {{right}} 2,966,082|| {{right}} 13,076|| {{right}} 227 |- | 23 || SR || [[श्रीकाकुलमण्डलम्|श्रीकाकुलम्]]|| [[श्रीकाकुलम्]]|| {{right}} 2,699,471|| {{right}} 5,837|| {{right}} 462 |- | 24 || VS || [[विशाखपट्टणमण्डलम्|विशाखपट्टणम्]]|| [[विशाखपट्टणम्]]|| {{right}} 4,288,113|| {{right}} 11,161|| {{right}} 384 |- | 25 || VZ || [[विजयनगरमण्डलम्|विजयनगरम्]]|| [[विजयनगरम्]]|| {{right}} 2,342,868|| {{right}} 6,539|| {{right}} 358 |- | 26 || WG || [[पश्चिमगोदावरीमण्डलम्|पश्चिमगोदावरी]]|| [[भीमावरम्]]|| {{right}} 3,934,782|| {{right}} 7,742|| {{right}} 490 |} ==[[आन्ध्रप्रदेशः]] (AP)== {{see also|आन्ध्रप्रदेशस्य मण्डलानि }} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 width=98% style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | width="10%" | '''सङ्केतः''' | width="20%" | '''मण्डलम्''' | width="20%" | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | width="10%" | '''जनसङ्ख्या (२०११) | width="10%" | '''विस्तीर्णता (km²)''' | width="10%" | '''सान्द्रता(/km²)''' | width="20%" | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AD|| [[अदिलाबाद् मण्डलम्|अदिलाबाद्]]|| [[आदिलाबाद्]]|| २,७३७,७३८|| १६,१०५|| १७०|| http://adilabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अनन्तपुरमण्डलम्|अनन्तपुरम्]]|| [[अनन्तपुरम् (आन्ध्रप्रदेशः)]]|| ४,०८३,३१५|| १९,१३०|| २१३|| http://anantapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140603101542/http://anantapur.nic.in/ |date=2014-06-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चित्तूरुमण्डलम्|चित्तूरु]]|| [[चित्तूरु]]|| ४,१७०,४६८|| १५,१५२|| २७५|| http://chittoor.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EG|| [[पूर्वगोदावरीमण्डलम्|पूर्वगोदावरी]]|| [[काकिनाड]]|| ५,१५१,५४९|| १०,८०७|| ४७७||http://eastgodavari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुण्टूरुमण्डलम्|गुण्टूरु]]|| [[गुण्टूरु]]|| ४,८८९,२३०|| ११,३९१|| ४२९||http://guntur.nic.in/ |- bgcolor=#01DFD7 | HY||[[हैदराबाद् मण्डलम्|हैदराबाद्]]|| [[हैदराबाद्]]|| ४,०१०,२३८|| २१७|| १८,४८०||http://hyderabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[कडपामण्डलम्|कडपा]]|| [[कडपा]]|| २,८८४,५२४|| १५,३५९|| १८८||http://kadapa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[करींनगरमण्डलम्|करींनगर्]]|| [[करींनगर]]||३,८११,७३८|| ११,८२३|| ३२२||http://karimnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[खम्मममण्डलम्|खम्मम्]]|| [[खम्मम्]]|| २,७९८,२१४|| १६,०२९|| १७५||http://khammam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कृष्णामण्डलम्|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम्]]|| ४,५२९,००९|| ८,७२७|| ५१९||http://krishna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कर्नूलुमण्डलम्|कर्नूल्]]|| [[कर्नूलु]]|| ४,०४६,६०१|| १७,६५८|| २२९||http://kurnool.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मेहबूब् नगरमण्डलम्|मेहबूब् नगरम्]]|| [[मेहबूब् नगरम्]]|| ४,०४२,१९१|| १८,४३२|| २१९||http://mahabubnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेदक् मण्डलम्|मेदक्]]|| [[सङ्गारेड्डि]]||३,०३१,८७७|| ९,६९९|| ३१३||http://medak.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नल्गोण्डामण्डलम्|नल्गोण्डा]]|| [[नल्गोण्डा]]|| ३,४८३,६४८|| १४,२४०|| २४५||http://nalgonda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE|| [[नेल्लूरुमण्डलम्|नेल्लूरु]]|| [[नेल्लूरु]]|| २,९६६,०८२|| १३,०७६|| २२७||http://nellore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926021745/http://nellore.nic.in/ |date=2011-09-26 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NI|| [[निजामाबाद् मण्डलम्]]|| [[निजामाबाद् (आन्ध्रप्रदेशः)|निजामाबाद्]]|| २,५५२,०७३|| ७,९५६|| ३२१||http://nizamabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PR|| [[प्रकाशमण्डलम्|प्रकाशम्]]|| [[ओङ्गोल्]]|| ३,३९२,७६४|| १७,६२६|| १९३||http://prakasam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रङ्गारेड्डिमण्डलम्|रङ्गारेड्डि]]|| [[हैदराबाद्]]|| ५,२९६,३९६|| ७,४९३|| ७०७||http://rangareddy.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[श्रीकाकुलम्]]|| [[श्रीकाकुलम्]]|| २,६९९,४७१|| ५,८३७|| ४६२||http://srikakulam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VS|| [[विशाखपट्टणमण्डलम्|विशाखपट्टणम्]]|| [[विशाखपट्टणम्]]||४,२८८,११३|| ११,१६१|| ३४०||http://visakhapatnam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VZ|| [[विजयनगरमण्डलम्|विजयनगरम्]]|| [[विजयनगरम्]]|| २,३४२,८६८|| ६,५३९|| ३८४||http://vizianagaram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WA|| [[वरङ्गल् मण्डलम्|वरङ्गल्]]|| [[वरङ्गल्]]|| ३,५२२,६४४|| १२,८४६|| २५२||http://warangal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WG|| [[पश्चिमगोदावरीमण्डलम्|पश्चिमगोदावरी]]|| [[एलुरु]]|| ३,९३४,७८२|| ७,७४२|| ४९०||http://wgodavari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815193442/http://wgodavari.nic.in/ |date=2013-08-15 }} |} ==अरुणाचलप्रदेशः(AR)== {{see also|अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AJ|| [[अञ्जावमण्डलम्|अञ्जाव्]]|| [[हवायी, (भारतम्)|हवायी]] || align=right | १८,४२८|| align=right | ३,२३४||align=right | ६|| http://lohit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चङ्लङ् मण्डलम्|चङ्लङ्]]|| [[चङ्लङ्]]|| align=right | १२४,९९४|| align=right | ४,६६२|| align=right | २७ || http://changlang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EK|| [[पूर्वकमेङ्गमण्डलम्|पूर्वकमेङ्]]|| [[सेप्पा]]|| align=right | ५७,०६५|| align=right | ४,१३४|| align=right | १४|| http://eastkameng.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[पूर्वसियाङ्गमण्डलम्|पूर्वसियाङ्]]|| [[Pasighat]]|| align=right | ८७,४३०|| align=right | ४,००५|| align=right | २२|| http://eastsiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EL|| [[लोहितमण्डलम्|लोहित]]|| [[तेझु]]|| align=right | १४३,४७८|| align=right | २,४०२|| align=right | १३ || http://lohit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LB|| [[दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम्|दक्षिणसुबनसिरी]]|| [[झिरो]]|| align=right | ९७,१६४|| align=right | १०,१३५|| align=right | १० || http://lowersubansiri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पपुम्पारेमण्डलम्|पपुम्पारे]]|| [[युपिया]]|| align=right | १६७,७५०|| align=right | २,८७५|| align=right | ४२ || http://papumpare.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TA|| [[तवाङ्गमण्डलम्|तवाङ्]]|| [[तवाङ्गटौन्]]|| align=right | ३८,९२४|| align=right | २,०८५|| align=right | १९ || http://tawang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[तिरप् मण्डलम्|तिरप्]]|| [[खोंसा]]|| align=right | १००,२२७|| align=right | २,३६३|| align=right | ४२|| http://tirap.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[Dibang Valley district|Dibang Valley]]|| [[अनिनि]]|| align=right | २५७,५४३|| align=right | २३,०२९|| align=right | ४ || http://dibang.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | US|| [[उत्तरसियाङ्गमण्डलम्|उत्तरसियाङ्]]|| [[यिङ्कियोङ्]]|| align=right | ३३,१४६ || align=right | ६,१८८ || align=right | ५ || http://uppersiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UB|| [[उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्|उत्तरसुबनसिरी]]|| [[दापोरिजो]]|| align=right | ५४,९९५|| align=right | ७,०३२|| align=right | ८||http://uppersubansiri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WK|| [[पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्|पश्चिमकामेङ्]]|| [[बोम्डिला]]|| align=right | ७४,५९५|| align=right | ७,४२२|| align=right | १० || http://westkameng.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[पश्चिमसियाङ्गमण्डलम्|पश्चिमसियाङ्ग]]|| [[अलोङ्,अरुणाचलप्रदेशः|अलोङ्Along]]|| align=right | १०३,५७५|| align=right | ८,३२५ || align=right | १२ || http://westsiang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |} ==Assam (AS)== {{See also|Districts of Assam}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''Code''' | '''District''' | '''Headquarters''' | '''Population (2001)''' | '''Area (km²)''' | '''Density (/km²)''' | '''Official website''' |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[Barpeta district|Barpeta]]|| [[Barpeta]]|| align=right | 1,642,420|| align=right | 3,245|| align=right | 506||http://barpeta.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BO|| [[Bongaigaon district|Bongaigaon]]|| [[Bongaigaon]]|| align=right | 906,315|| align=right | 2,510|| align=right | 361||http://bongaigaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083245/http://bongaigaon.gov.in/ |date=2011-08-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CA|| [[Cachar district|Cachar]]|| [[Silchar]]|| align=right | 1,442,141|| align=right | 3,786|| align=right | 381||http://cachar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Darrang district|Darrang]]|| [[Mangaldoi]]|| align=right | 1,503,943|| align=right | 3,481|| align=right | 432||http://darrang.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DM|| [[Dhemaji district|Dhemaji]]|| [[Dhemaji]]|| align=right | 569,468|| align=right | 3,237|| align=right | 176||http://dhemaji.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DB|| [[Dhubri district|Dhubri]]|| [[Dhubri]]|| align=right | 1,634,589|| align=right | 2,838|| align=right | 576||http://dhubri.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[Dibrugarh district|Dibrugarh]]|| [[Dibrugarh]]|| align=right | 1,172,056|| align=right | 3,381|| align=right | 347||http://dibrugarh.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118131217/http://dibrugarh.gov.in/ |date=2021-01-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[Goalpara district|Goalpara]]|| [[Goalpara]]|| align=right | 822,306|| align=right | 1,824|| align=right | 451||http://goalpara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GG|| [[Golaghat district|Golaghat]]|| [[Golaghat]]|| align=right | 945,781|| align=right | 3,502|| align=right | 270||http://golaghat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[Hailakandi district|Hailakandi]]|| [[Hailakandi]]|| align=right | 542,978|| align=right | 1,327|| align=right | 409||http://hailakandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JO|| [[Jorhat district|Jorhat]]|| [[Jorhat]]|| align=right | 1,009,197|| align=right | 2,851|| align=right | 354||http://jorhat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[Karbi Anglong district|Karbi Anglong]]|| [[Diphu]]|| align=right | 812,320|| align=right | 10,434|| align=right | 78||http://karbianglong.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031174011/http://karbianglong.gov.in/ |date=2014-10-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[Karimganj district|Karimganj]]|| [[Karimganj]]|| align=right | 1,003,678|| align=right | 1,809|| align=right | 555||http://karimganj.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019002458/http://karimganj.gov.in/ |date=2014-10-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[Kokrajhar district|Kokrajhar]]|| [[Kokrajhar]]|| align=right | 930,404|| align=right | 3,129|| align=right | 297||http://kokrajhar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[Lakhimpur district|Lakhimpur]]|| [[North Lakhimpur]]|| align=right | 889,325|| align=right | 2,277|| align=right | 391||http://lakhimpur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Marigaon district|Marigaon]]|| [[Marigaon]]|| align=right | 775,874|| align=right | 1,704|| align=right | 455||http://morigaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[Nagaon district|Nagaon]]|| [[Nagaon]]|| align=right | 2,315,387|| align=right | 3,831|| align=right | 604||http://nagaon.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127083327/http://nagaon.gov.in/ |date=2021-01-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NL|| [[Nalbari district|Nalbari]]|| [[Nalbari]]|| align=right | 1,138,184|| align=right | 2,257|| align=right | 504||http://nalbari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NC|| [[Dima Hasao district|Dima Hasao]]|| [[Haflong]]|| align=right | 186,189|| align=right | 4,888|| align=right | 38||http://nchills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003023706/http://nchills.gov.in/ |date=2019-10-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[Sibsagar district|Sibsagar]]|| [[Sibsagar]]|| align=right | 1,052,802|| align=right | 2,668|| align=right | 395||http://sivasagar.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[Sonitpur district|Sonitpur]]|| [[Tezpur]]|| align=right | 1,677,874|| align=right | 5,324|| align=right | 315||http://sonitpur.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201205051/http://sonitpur.gov.in/ |date=2020-12-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[Tinsukia district|Tinsukia]]|| [[Tinsukia]]|| align=right | 1,150,146|| align=right | 3,790|| align=right | 303||http://tinsukia.gov.in/ |} ==बिहारराज्यम्(BR)== {{See also|बिहारराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2011)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(2011) (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AR|| [[अररियामण्डलम्|अररिया]]|| [[अररिया]]|| align=right | २,८०६,२००|| align=right | २,८२९|| align=right | ९९२||http://araria.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | AR|| [[अरवलमण्डलम्|अरवल]]|| [[अरवल]]|| align=right | ६९९,५६३|| align=right | ४,८३९|| align=right | १०९९||http://arwal.bih.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरङ्गाबादमण्डलम्, बिहार|औरङ्गाबाद्]]|| [[औरङ्गाबाद्, बिहार|औरङ्गाबाद्]]|| align=right | २,५११,२४३|| align=right | ३,३०३|| align=right | ७६०||http://aurangabad.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[बाङ्कामण्डलम्|बाङ्का]]|| [[बाङ्का]]|| align=right | २,०२९,३३९|| align=right | ३,०१८|| align=right | ६७२||http://banka.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BE|| [[बेगुसरायीमण्डलम्|बेगुसरायी]]|| [[बेगुसराय]]|| align=right | २,९५४,३६७|| align=right | १,९१७|| align=right | १,५४०||http://begusarai.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[भागलपुरमण्डलम्|भागलपुरम्]]|| [[भागलपुरम्]]|| align=right | ३,०३२,२२६|| align=right | २,५६९|| align=right | १,१८०||http://bhagalpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BJ||[[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरम्]]|| [[आरा]]|| align=right | २,७२०,१५५|| align=right | २,४७३|| align=right | १,१३६||http://bhojpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बक्सरमण्डलम्|बक्सर]]|| [[बक्सर]]|| align=right | १,७०७,६४३|| align=right | १,६२४|| align=right | १,००३||http://buxar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दरभङ्गामण्डलम्|दरभङ्गा]]|| [[दरभङ्गा]]|| align=right | ३,९२१,९७१|| align=right | २,२७८|| align=right | १,७२१||http://darbhanga.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | EC|| [[पूर्वचम्पारणमण्डलम्|पूर्वचम्पारण]]|| [[मोतिहारी]]|| align=right | ५,०८२,८६८|| align=right | ३,९६९|| align=right | १२८१||http://eastchamparan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गयामण्डलम्|गया]]|| [[गया]]|| align=right | ४,३७९,३८३|| align=right | ४,९७८|| align=right | ८८०||http://gaya.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[गोपालगञ्जमण्डलम्|गोपालगञ्ज]]|| [[गोपालगञ्ज]]|| align=right | २,५५८,०३७|| align=right | २,०३३|| align=right | १,२५८||http://gopalganj.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जमुयीमण्डलम्|जमुयी]]|| [[जमुयी]]|| align=right | १,७५६,०७८|| align=right | ३,०९९|| align=right | ५६७||http://jamui.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818201023/http://jamui.bih.nic.in/ |date=2011-08-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JE|| [[जहानाबादमण्डलम्|जहानाबाद्]]|| [[जहानाबाद्]]|| align=right | १,१२४,१७६|| align=right | १,५६९|| align=right | १२०६||http://Jehanabad.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[खगरियामण्डलम्|खगरिया]]|| [[खगरिया]]|| align=right | १,६५७,५९९|| align=right | १,४८६|| align=right |१,११५||http://khagaria.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KI|| [[किशनगञ्जमण्डलम्|किशनगञ्ज]]|| [[किशनगञ्ज]]|| align=right | १,६९०,९४८|| align=right | १,८८४|| align=right | ८९८||http://kishanganj.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KM|| [[कैमूरमण्डलम्|कैमूर]]|| [[भबुवा]]|| align=right | १,६२६,९००|| align=right | ३,३६३|| align=right | ४८८||http://kaimur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कटिहारमण्डलम्|कटिहार]]|| [[कटिहार]]|| align=right | ३,ओ६८,१४९|| align=right | ३,०५६|| align=right | १००४||http://katihar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लक्खिसरायमण्डलम्|लक्खिसराय]]|| [[लक्खिसराय]]|| align=right | १,०००,७१७|| align=right | १,२२९|| align=right | ८१५||http://lakhisarai.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MB|| [[मधुबनीमण्डलम्|मधुबनी]]|| [[मधुबनी]]|| align=right | ४,४७६,०४४|| align=right | ३,५०१|| align=right | १,२७९||http://madhubani.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MG|| [[मुङ्गेरमण्डलम्|मुङ्गेर]]|| [[मुङ्गेर]]|| align=right | १,३५९.०५४|| align=right | १,४१९|| align=right | ९५८||http://munger.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151219044930/http://www.munger.bih.nic.in/ |date=2015-12-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MP|| [[माधेपुरमण्डलम्|माधेपुरम्]]|| [[माधेपुरम्]]|| align=right | १,९९४,६१८|| align=right | १,७८७|| align=right | १११६||http://madhepura.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | MZ|| [[मुझफ्फरपुरमण्डलम्|मुझफ्फरपुर]]|| [[मुझफ्फरपुर]]|| align=right | ४,७७८,६१०|| align=right | ३,१७३|| align=right | १,५०६||http://muzaffarpur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | NL|| [[नलन्दामण्डलम्|नलन्दा]]|| [[बिहारशरीफ]]|| align=right | २,८७२,५२३|| align=right | २,३५४|| align=right | १,२२०||http://nalanda.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | NW|| [[नवादामण्डलम्|नवादा]]|| [[नवादा]]|| align=right | २,२१६,६५३|| align=right | २,४९२|| align=right | ८८९||http://nawada.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पाटनामण्डलम्|पाटना]]|| [[पाटना]]|| align=right | ५,७७२,८०४|| align=right | ३,२०२|| align=right | १,८०३||http://patna.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228012237/http://patna.bih.nic.in/ |date=2011-02-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पूर्णियामण्डलम्|पूर्णिया]]|| [[पूर्णिया]]|| align=right | ३,२७३,१२७|| align=right | ३,२२८|| align=right | १०१४||http://purnia.bih.nic.in{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | RO|| [[रोहतासमण्डलम्|रोहतास]]|| [[सासाराम]]|| align=right | २,९६२,५९३|| align=right | ३,८५०|| align=right | ७६३||http://rohtas.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[सहरसामण्डलम्|सहरसा]]|| [[सहरसा]]|| align=right | १,८९७,१०२|| align=right | १,७०२|| align=right | ११२५||http://saharsa.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SM|| [[समस्तीपुरमण्डलम्|समस्तीपुरम्]]|| [[समस्तीपुरम्]]|| align=right | ४,२५४,७८२|| align=right | २,९०५|| align=right | १,४६५||http://samastipur.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[शिवहरमण्डलम्|शिवहर]]|| [[शिवहर]]|| align=right | ६५६,९१६|| align=right | ४४३|| align=right | १,८८२||http://sheohar.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SP|| [[शेखपुरामण्डलम्|शेखपुरा]]|| [[शेखपुरा]]|| align=right | ६३४,९२७|| align=right | ६८९|| align=right | ९२२||http://sheikhpura.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सारनमण्डलम्|सारन]]|| [[छपरा]]|| align=right | ३,९४३,०९८|| align=right | २,६४१|| align=right | १,४९३||http://saran.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सीतामढी]]|| [[सीतामढी]]|| align=right | ३,४१९,६२२|| align=right | २,१९९|| align=right | १,४९१||http://sitamarhi.bih.nic.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720032153/http://sitamarhi.bih.nic.in/ |date=2018-07-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[सुपौलमण्डलम्|सुपौल]]|| [[सुपौल]]|| align=right | २,२२८,३९७|| align=right | २,४१०|| align=right | ९१८||http://supaul.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SW|| [[सीवानमण्डलम्|सीवान]]|| [[सीवान]]|| align=right | ३,३१८,१७६|| align=right | २,२१९|| align=right | १,४९५||http://siwan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | VA|| [[वैशालीमण्डलम्|वैशाली]]|| [[हाजीपुरम्]]|| align=right | ३,४९५,३४९|| align=right | २,०३६|| align=right | १,७१७||http://vaishali.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | WC|| [[पश्चिमचम्पारणमण्डलम्|पश्चिमचम्पारण]]|| [[बेतिया]]|| align=right | ३,९२२,७८०|| align=right | ५,२२९|| align=right | ७५०||http://westchamparan.bih.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF |} == छत्तिसगढ़(CG)== {{see also|Districts of Chhattisgarh}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[Bastar district|Bastar]]|| [[Jagdalpur]]|| align=right | 1,411,644|| align=right | 14,968|| align=right | 87||http://bastar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020406145058/http://bastar.nic.in/ |date=2002-04-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BJ|| [[Bijapur district, Chhattisgarh|Bijapur]]|| [[Bijapur, Chhattisgarh|Bijapur]]|| align=right | 255,180|| align=right | 6,555|| align=right | 35|| |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[Bilaspur district, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| [[Bilaspur, Chhattisgarh|Bilaspur]]|| align=right | 2,662,077|| align=right | 8,270|| align=right | 241||http://bilaspur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Dantewada district|Dantewada]]|| [[Dantewada]]|| align=right | 532,791|| align=right | 17,538|| align=right | 41||http://dantewada.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhamtari district|Dhamtari]]|| [[Dhamtari]]|| align=right | 799,199|| align=right | 3,383|| align=right | 208||http://dhamtari.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[Durg district|Durg]]|| [[Durg]]|| align=right | 3.343,079|| align=right | 8,542|| align=right | 328||http://durg.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[Jashpur district|Jashpur]]|| [[Jashpur Nagar]]|| align=right | 8,52,043|| align=right | 5,825|| align=right | 127||http://jashpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JC|| [[Janjgir-Champa district|Janjgir-Champa]]|| [[Naila Janjgir]]|| align=right | 1,620,632|| align=right | 3,848|| align=right | 342||http://janjgirchampa.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[Korba district|Korba]]|| [[Korba, Chhattisgarh|Korba]]|| align=right | 1,206,563|| align=right | 6,615|| align=right | 153||http://korba.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051211002149/http://korba.nic.in/ |date=2005-12-11 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[Koriya district|Koriya]]|| [[Baikunthpur, Koriya|Baikunthpur]]|| align=right | 659,039|| align=right | 6,578|| align=right | 89||http://koriya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060102213143/http://koriya.nic.in/ |date=2006-01-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[Kanker district|Kanker]]|| [[Kanker]]|| align=right | 748,593|| align=right | 6,513|| align=right | 100||http://kanker.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KW|| [[Kabirdham district|Kabirdham (formerly Kawardha)]]|| [[Kawardha]]|| align=right | 584,667|| align=right | 4,237|| align=right | 138||http://kawardha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Mahasamund district|Mahasamund]]|| [[Mahasamund]]|| align=right | 1,032,275|| align=right | 4,779|| align=right | 180||http://mahasamund.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NR|| [[Narayanpur district|Narayanpur]]|| [[Narayanpur town|Narayanpur]]|| align=right | 140,206|| align=right | 6,640|| align=right | 17|| |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[Raigarh district|Raigarh]]|| [[Raigarh]]|| align=right | 1,493,627|| align=right | 7,068|| align=right | 179||http://raigarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307064830/http://raigarh.nic.in/ |date=2005-03-07 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RN|| [[Rajnandgaon district|Rajnandgaon]]|| [[Rajnandgaon]]|| align=right | 1,537,520|| align=right | 8,062|| align=right | 159||http://rajnandgaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RP|| [[Raipur district|Raipur]]|| [[Raipur, Chhattisgarh|Raipur]]|| align=right | 4,062,160|| align=right | 13,083|| align=right | 230||http://raipur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[Surguja district|Surguja]]|| [[Surguja]] || align=right | 1,520,661|| align=right | 9,265|| align=right | 137||http://surguja.nic.in/ |} == देहली (DL)== {{see also|देहल्याः मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | CD || [[मध्यदेहलीमण्डलम्|मध्यदेहली]]|| दर्यागञ्ज|| align=right | ६४४,००५ || align=right | २५ || align=right | २५,७५९||http://dccentral.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ED || [[पूर्वदेहलीमण्डलम्|पूर्वदेहली]]|| प्रीतविहार|| align=right | १,४४८,७७० || align=right | ४४० || align=right | ३२९३ ||http://dceast.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ND || [[नवदेहलीमण्डलम्|नवदेहली]]|| कन्नाट् प्लेस् || align=right | ३०२,३६३ || align=right | २२|| align=right | १३७४४||http://dcnewdelhi.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NO || [[उत्तरदेहलीमण्डलम्|उत्तरदेहली]]|| सदरबझार|| align=right | ७७९,७८८ || align=right | ५९ || align=right | १२९९६ ||http://dcnorth.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE || [[उत्तरपूर्वदेहलीमण्डलम्|उत्तरपूर्वदेहली]]|| शहदरा|| align=right | १,७६३,७१२ || align=right | ५२ || align=right | ३३९१७ ||http://dcnortheast.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NW || [[उत्तरपश्चिमदेहलीमण्डलम्|उत्तरपश्चिमदेहली]]|| काञ्झावाला|| align=right | ७८५,२८४ || align=right | १३० || align=right | ६०४१||http://dcnorthwest.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SD || [[दक्षिणदेहलीमण्डलम्|दक्षिणदेहली]]|| साकेत|| align=right | २,२५८,४९० || align=right | २५० || align=right | ९०३३ ||http://dcsouth.delhigovt.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SW || [[दक्षिणपश्चिमदेहलीमण्डलम्|दक्षिणपश्चिमदेहली]]|| वसन्तविहार || align=right | १,७४९,४९२ || align=right | ३९५ || align=right | ४४३० ||http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715211719/http://dcsouthwest.delhigovt.nic.in/ |date=2013-07-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WD || [[पश्चिमदेहलीमण्डलम्|पश्चिमदेहली]]|| राजौरीगार्डन्|| align=right | २,११९,६४१ || align=right | ११२ || align=right | १८९२५||http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103184838/http://dcwestrev.delhigovt.nic.in/ |date=2007-01-03 }} |} ==गोवा(GA)== {{see also|गोवाराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | NG || [[उत्तरगोवामण्डलम्|उत्तरगोवा]]|| [[पणजी]]|| align=right | ७५७,४०७|| align=right | १,७३६|| align=right | ४३६||http://northgoa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219223718/http://northgoa.nic.in/ |date=2011-12-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[दक्षिणगोवामण्डलम्|दक्षिणगोवा]]|| [[मडगांव]]|| align=right | ५८६,५९१|| align=right | १,९६६|| align=right | २९८298||http://southgoa.nic.in/ |} == गुजरातराज्यम् (GJ)== {{see also|गुजरातराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या(2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AH || [[अहमदाबाद् मण्डलम्|अहमदाबाद्]] || [[अहमदाबाद्]] || align=right | ५,८०८,३७८ || align=right | ८,७०७ || align=right | ६६७||http://amdavad.gujarat.gov.in/{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | AM || [[अम्रेलीमण्डलम्|अम्रेली]] || [[अम्रेली]] || align=right | १,३९३,२९५ || align=right | ६,७६० || align=right | २०६||http://amreli.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040318143126/http://www.amreli.gujarat.gov.in/ |date=2004-03-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AN || [[आनन्दमण्डलम्|आनन्द]] || [[आनन्द]] || align=right | १८५६,७१२ || align=right | २,९४२ || align=right | ६३१||http://anand.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506053212/http://www.anand.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BK ||[[बनासकाठामण्डलम्|बनासकाठा]] || [[पालम्पुरम्]] || align=right | २,५०२,८४३ || align=right | १२,७०३|| align=right | १९७||http://banaskantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520081946/http://banaskantha.gujarat.gov.in/ |date=2009-05-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR || [[भरुचमण्डलम्|भरुच]] || [[भरुच]] || align=right | १,३७०,१०४ || align=right | ६,५२४ || align=right | २१०||http://bharuch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410030430/http://bharuch.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BV || [[भावनगरमण्डलम्|भावनगरम्]] || [[भावनगरम्]] || align=right | २,४६९,२६४ || align=right | ११,१५५ || align=right | २२१||http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427204858/http://bhavnagar.gujarat.gov.in/ |date=2009-04-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA || [[दहोडमण्डलम्|दहोड]] || [[दहोड]] || align=right | १,६३५,३७४ || align=right | ३,६४२ || align=right | ४४९||http://dahod.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DG || [[डाङ्गमण्डलम्|द डाङ्ग्स्]] || [[अहवा]] || align=right | १८६,७१२ || align=right | १,७६४ || align=right | १०६||http://dangs.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA || [[गान्धिनगरमण्डलम्|गान्धिनगरम्]] || [[गान्धिनगरम्]] || align=right | १,३३४,७३१ || align=right | ६४९ || align=right | २,०५७||http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093434/http://gandhinagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JA || [[जामनगरमण्डलम्|जामनगरम्]] || [[जामनगरम्]] || align=right | १,९१३,६८५ || align=right | १४,१२५ || align=right | 135||http://jamnagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419235354/http://jamnagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JU ||[[जुनागढमण्डलम्|जुनागढ]] || [[जुनागढ]] || align=right | २,४४८,४२७ || align=right | ८,८३९ || align=right | २७७||http://junagadh.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093445/http://junagadh.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KA || [[कच्छमण्डलम्|कच्छ]] || [[भुज्]] || align=right | १,५२६,३२१ || align=right | ४५,६७२ || align=right | ३३||http://kutch.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101004708/http://kutch.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KH || [[खेडमण्डलम्|खेड]] || [[नडियाद्]] || align=right | २,०२३,३५४ || align=right | ४,२१५ || align=right | ४८०||http://kheda.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301071253/http://kheda.gujarat.gov.in/ |date=2012-03-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MA || [[मेहसाणामण्डलम्|मेहसाणा]] || [[मेहसाणा]] || align=right | १,८३७,६९६ || align=right | ४,३८६ || align=right | ४१९||http://mehsana.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420143952/http://mehsana.gujarat.gov.in/ |date=2020-04-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NR || [[नर्मदामण्डलम्|नर्मदा]] || [[राजपिप्ला]] || align=right | ५१४,०८३ || align=right | २,७४९ || align=right | १८७||http://narmada.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025194843/http://narmada.gujarat.gov.in/ |date=2020-10-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NV || [[नवसारिमण्डलम्|नवसारि]] || [[नवसारि]] || align=right | १,२२९,२५० || align=right | २,२११ || align=right | ५५६||http://navsari.gujarat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA || [[पाटणमण्डलम्|पाटण]] || [[पाटण]] || align=right | १,१८१,९४१ || align=right | ५,७३८ || align=right | २०६||http://patan.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093528/http://patan.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PM || [[पञ्चमहलमण्डलम्|पञ्चमहल]] || [[गोध्रा]] || align=right | २,०२४,८८३ || align=right | ५,२१९ || align=right | ३८८||http://panchmahals.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811070417/http://panchmahals.gujarat.gov.in/ |date=2010-08-11 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PO || [[पोरबन्दरमण्डलम्|पोरबन्दर]] || [[पोरबन्दर]] || align=right | ५३६,८५४ || align=right | २,२९४ || align=right | २३४||http://porbandar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201103042254/http://porbandar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RA || [[राजकोटमण्डलम्|राजकोट]] || [[राजकोट]] || align=right | ३,१५७,६७६|| align=right | ११,२०३|| align=right | २८२||http://rajkot.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101124450/http://rajkot.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SK || [[साबरकाठामण्डलम्|साबरकाठा]] || [[हिम्मतनगरम्]] || align=right | २,०८३,४१६ || align=right | ७,३९० || align=right | 282||http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913162613/http://sabarkantha.gujarat.gov.in/ |date=2011-09-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SN || [[सुरेन्द्रनगरमण्डलम्|सुरेन्द्रनगरम्]] || [[सुरेन्द्रनगरम्]] || align=right | १,५१५,१४७ || align=right | १०,४८९ || align=right | 144||http://surendranagar.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109203040/http://surendranagar.gujarat.gov.in/ |date=2020-11-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ST || [[सूरतमण्डलम्|सूरत्]] || [[सूरत]] || align=right | ४,९९६,३९१ || align=right | ७,६५७ || align=right | ६५३||http://surat.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093545/http://surat.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VD || [[वडोदरामण्डलम्|वडोदरा]] || [[वडोदरा]] || align=right | ३,६३९,७७५ || align=right | ७,७९४ || align=right | ४६७||http://vadodara.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093559/http://vadodara.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VL || [[वल्साडमण्डलम्|वल्साड]] || [[वल्साड]] || align=right | १,४१०,६८० || align=right | ३,०३४ || align=right | ४६५||http://valsad.gujarat.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608093604/http://valsad.gujarat.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |} ==[[हरियाणा]] (HR)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अम्बालामण्डलम्|अम्बाला]]|| [[अम्बाला]]|| align=right | १,०१३,६६०|| align=right | १,५६९|| align=right | ६४६||http://ambala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012221438/http://ambala.nic.in/ |date=2007-10-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[भिवानीमण्डलम्|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| align=right | १,४२४,५५४|| align=right | ५,१४०|| align=right | २७७||http://bhiwani.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163314/http://bhiwani.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फरीदाबादमण्डलम्|फरीदाबाद्]]|| [[फरीदाबाद्]]|| align=right | २,१९३,२७६|| align=right | २,१०५|| align=right | १,०४२||http://faridabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहाबादमण्डलम्|फतेहाबाद्]]|| [[फतेहाबाद्, हरियाणा|फतेहाबाद्]]|| align=right | ८०६,१५८|| align=right | २,४९१|| align=right | ३२४||http://fatehabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुडगांवमण्डलम्|गुडगांव]]|| [[गुडगांव]]|| align=right | १,६५७,६६९|| align=right | २,७६०|| align=right | ६०१||http://gurgaon.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602231540/http://gurgaon.nic.in/ |date=2008-06-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HI|| [[हिसारमण्डलम्|हिसार]]|| [[हिसार]]|| align=right | १,५३६,४१७|| align=right | ३,७८८|| align=right | ४०६||http://hisar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झज्जरमण्डलम्|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| align=right | ८८७,३९२|| align=right | १,८६८|| align=right | ४७५||http://jhajjar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JI|| [[जीन्दमण्डलम्|जीन्द]]|| [[जीन्द]]|| align=right | १,१८९,७२५|| align=right | २,७३६|| align=right | ४३५||http://jind.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कर्नालमण्डलम्|कर्नाल]]|| [[कर्नाल]]|| align=right | १,२७४,८४३|| align=right | २,४७१|| align=right | ५१६||http://karnal.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415152944/http://karnal.nic.in/ |date=2009-04-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कैथलमण्डलम्|कैथल्]]|| [[कैथल]]|| align=right | ९४५,६३१|| align=right | २,७९९|| align=right | ३३८||http://kaithal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुरुक्षेत्रमण्डलम्|कुरुक्षेत्रम्]]|| [[कुरुक्षेत्रम्]]|| align=right | ८२८,१२०|| align=right | १,२१७|| align=right | ६८०||http://kurukshetra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[महेन्द्रगढमण्डलम्|महेन्द्रगढ]]|| [[नर्नौल]]|| align=right | ८१२,०२२|| align=right | १,६८३|| align=right | ४८२||http://mahendragarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MW|| [[मेवातमण्डलम्|मेवात]]|| [[नुह]]|| align=right | ९९३,०००|| align=right | १,७६५ || align=right | ५६२ ||http://mewat.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | PK|| [[पञ्चकुलामण्डलम्|पञ्चकुला]]|| [[पञ्चकुला]]|| align=right | ४६९,२१०|| align=right | ८१६|| align=right | ५७५||http://panchkula.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PP|| [[पाणिपत् मण्डलम्|पाणिपत्]]|| [[पाणिपत्]]|| align=right | ९६७,३३८|| align=right | १,२५०|| align=right | ७७४||http://panipat.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RE|| [[रेवाडीमण्डलम्|रेवाडी]]|| [[रेवाडी]]|| align=right | ७६४,७२७|| align=right | १,५५९|| align=right | ४९१||http://rewari.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703082821/http://rewari.nic.in/ |date=2007-07-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RO|| [[रोहटकमण्डलम्|रोहटक]]|| [[रोहटक]]|| align=right | ९४०,०३६|| align=right | १,६६८|| align=right | ५६४||http://rohtak.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209215206/http://rohtak.nic.in/ |date=2009-02-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिरसामण्डलम्, हरियाणा|सिरसा]]|| [[सिरसा,हरियाणा|सिरसा]]|| align=right | १,१११,०१२|| align=right | ४,२७६|| align=right | २६०||http://sirsa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421232326/http://sirsa.nic.in/ |date=2018-04-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SNP|| [[सोनीपत् मण्डलम्|सोनीपत्]]|| [[सोनीपत्]]|| align=right | १,२७८,८३०|| align=right | २,२६०|| align=right | ५६६||http://sonepat.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | YN|| [[यमुनानगरमण्डलम्|यमुनानगरम्]]|| [[यमुनानगरम्]]|| align=right | ९८२,३६९|| align=right | १,७५६|| align=right | ५५९ ||http://yamunanagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PW|| [[पलवलमण्डलम्|पलवल]] || [[पलवल]]|| align=right | ९३४,६७५ || align=right | १,८७५ || align=right | ४९९|| http://palwal.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} ==हिमाचलप्रदेशः (HP)== {{see also|हिमाचलप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिलासपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः|बिलासपुरम्]]|| [[बिलासपुरम्, हिमाचलप्रदेशः|बिलासपुरम्]]|| align=right | ३४०,७३५|| align=right | १,१६७|| align=right | २९२||http://hpbilaspur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चम्बामण्डलम्|चम्बा]]|| [[चम्बा, हिमाचलप्रदेशः|चम्बा]]|| align=right | ४६०,४९९|| align=right | ६,५२८|| align=right | ७१||http://hpchamba.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हमीरपुरमण्डलम्, हिमाचलप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| [[हमीरपुरम्, हिमाचलप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| align=right | ४१२,००९|| align=right | १,११८|| align=right | ३६९||http://hphamirpur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[काङ्ग्रामण्डलम्|काङ्ग्रा]]|| [[धर्मशाला, हिमाचलप्रदेशः|धर्मशाला]]|| align=right | १,३३८,५३६|| align=right | ५,७३९|| align=right | २३३||http://hpkangra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KI|| [[किन्नौरमण्डलम्|किन्नौर]]|| [[रेकोङ्ग् प्यो]]|| align=right | ८३,९५०|| align=right | ६,४०१|| align=right | १३||http://hpkinnaur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुलुमण्डलम्|कुलु]]|| [[कुलु]]|| align=right | ३७९,८६५|| align=right | ५,५०३|| align=right | ६९||http://hpkullu.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LS|| [[लाहौल्-स्पितीमण्डलम्|लाहौल् तथा स्पिती]]|| [[केलोङ्ग्]]|| align=right | ३३,२२४|| align=right | १३,८३५|| align=right | २||http://hplahaulspiti.gov.in |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मण्डीमण्डलम्|मण्डी]]|| [[मण्डी]]|| align=right | ९००९८७|| align=right | ३,९५०|| align=right | २२८||http://hpmandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शिमलामण्डलम्|शिमला]]|| [[शिमला]]|| align=right | ७२१,७४५|| align=right | ५,१३१|| align=right | १४१||http://hpshimla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिर्मौरमण्डलम्|सिर्मौर]]|| [[नहान्]]|| align=right | ४५८,३५१|| align=right | २,८२५|| align=right | १६२||http://hpsirmaur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोलन् मण्डलम्|सोलन्]]|| [[सोलन्]]|| align=right | ४९९,३८०|| align=right | १,९३६|| align=right | २५८||http://hpsolan.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UNA|| [[उनामण्डलम्|उना]]|| [[उना, हिमाचलप्रदेशः|उना]]|| align=right | ४४७,९६७|| align=right | १,५४०|| align=right | २९१||http://hpuna.nic.in/ |} ==जम्मूकाश्मीरराज्यम् (JK)== {{see also|जम्मूकाश्मीरराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''जनसङ्ख्या (2011)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अनन्तनागमण्डलम्|अनन्तनाग]]|| [[अनन्तनाग]]|| align=right | ७३४,५४९|| align=right | १,०६९,७४९|| align=right | २८५३ || align=right | ३७५ ||http://anantnag.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बडगांवमण्डलम्|बडगांव]]|| [[बडगांव]]|| align=right | ६२९,३०९|| align=right | ७५५,३३१ || align=right | १४०६ || align=right | ७३५ || http://budgam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |BPR ||[[बण्डिपोरामण्डलम्|बण्डिपोरा]]||[[बण्डिपोरा]]|| align=right | ३१६,४३६|| align=right | ३८५०९९ || align=right | ३,०१०|| align=right | ३९८||http://bandipore.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बारामूलामण्डलम्|बारामूला]]|| [[बारामूला]]|| align=right | ८५३,३४४|| align=right | १,०१५,५०३ || align=right | ३३२९ || align=right | ३०५||http://baramulla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DO|| [[डोडामण्डलम्|डोडा]]|| [[डोडा]]|| align=right | ३२०,२५६ || align=right | ४०९,५७६ || align=right | ११,६९१|| align=right | ५९||http://doda.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GB||[[गण्डेरबालमण्डलम्|गण्डेरबाल]] || [[गण्डेरबाल]] || align=right | २११,८९९ || align=right | २९७,००३ || align=right | २५८|| align=right | ११५१|| |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जम्मूमण्डलम्|जम्मू]]|| [[जम्मू]]|| align=right | १,३४३,७५६ || align=right | १,५२६,४०६|| align=right | ३,०९७|| align=right | ५०८||http://jammu.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[कार्गिलमण्डलम्|कार्गिल]] || [[कार्गिलनगरम्|कार्गिल्]]|| align=right | ११९,३०७|| align=right | १४३,३८८ || align=right | १४,०३६|| align=right | ८||http://kargil.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[कठुवामण्डलम्|कठुवा]]|| [[कठुवा]]|| align=right | ५५५०,०८४ || align=right | ६१५,७११ || align=right | २,६५१|| align=right | २०५||http://kathua.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KW|| [[किस्त्वारमण्डलम्|किस्त्वार]] ||[[किस्त्वार]]|| align=right | १९०,८४३|| align=right | २३१,०३७|| align=right | १८४८|| align=right | १२५|| |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुप्वाडामण्डलम्|कुप्वाडा]]||[[कुप्वाडा]] || align=right | ६५०,३९३|| align=right | ८७५,५६४|| align=right | २,३७९|| align=right | २६९||http://kupwara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KG|| [[कुल्गांवमण्डलम्|कुल्गांव]]|| [[कुल्गांव]] || align=right | 437,885 || align=right | 423,181 || align=right | 457|| align=right | 925|| |- bgcolor=#F4F9FF | LE|| [[लेहमण्डलम्|लेह]]|| [[लेह]]|| align=right | ११७,२३२ || align=right | १४७,१०४|| align=right | ४५,११०|| align=right | १||http://leh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PO|| [[पूञ्छमण्डलम्, भारतम्|पूञ्छ]]|| [[पूञ्छ]]|| align=right | ३७२,६१३|| align=right | ४७६,८२० || align=right | १,६७४|| align=right | २२२||http://poonch.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुलवामामण्डलम्|पुलवामा]]|| [[पुलवामा]]|| align=right | ४४१,२७५|| align=right | ५७०,०६०|| align=right | १,३९८|| align=right | ४५२||http://pulwama.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[राजौरीमण्डलम्|राजौरी]]|| [[राजौरी]]|| align=right | ४८३,२८४|| align=right | ६१९,२६६|| align=right | २,६३०|| align=right | १८२||http://rajouri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रामबनमण्डलम्|रामबन]]|| [[रामबन, जम्मूकाश्मीरम्|रामबन]]|| align=right | १८०,८३० || align=right | २८३,३१३|| align=right | १३३० || align=right | 213|| |- bgcolor=#F4F9FF | RS|| [[रियासीमण्डलम्|रियासी]] || [[रियासी]] || align=right | २६८,४४१ || align=right | ३१४,७१४ || align=right | १७१० || align=right | १८४ || |- bgcolor=#F4F9FF | SB|| [[साम्बामण्डलम्|साम्बा]]|| [[साम्बा, जम्मू|साम्बा]]|| align=right | २४५,०१६|| align=right | ३१८,६११|| align=right | ९१३ || align=right | ३१४||http://samba.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |SH|| [[शुपियामण्डलम्|शुपिया]] || [[शुपिया]] || align=right | २११,३३२ || align=right | २६५,९६० || align=right | ३१२ || align=right | ८५२ || |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[श्रीनगरमण्डलम्|श्रीनगरम्]]|| [[श्रीनगरम्]]|| align=right | ९९०,५४८|| align=right | १,२५०,१७३|| align=right | २,२२८|| align=right | ५५६||http://srinagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उधमपुरमण्डलम्|उधमपुरम्]]|| [[उधमपुरम्]]|| align=right | ४७५,०६८|| align=right | ५५५,३५७|| align=right | ४,५५०|| align=right | २११||http://udhampur.gov.in/ |} == झारखण्ड (JH)== {{see also|Districts of Jharkhand}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BO|| [[Bokaro district|Bokaro]]|| [[Bokaro Steel City|Bokaro]]|| align=right | 1,775,961|| align=right | 2,861|| align=right | 621 || http://bokaro.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[Chatra district|Chatra]]|| [[Chatra]]|| align=right | 790,680|| align=right | 3,700|| align=right | 214 || http://chatra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[Deoghar district|Deoghar]]|| [[Deoghar]]|| align=right | 1,161,370|| align=right | 2,479|| align=right | 468 |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhanbad district|Dhanbad]]|| [[Dhanbad]]|| align=right | 2,394,434|| align=right | 2,075|| align=right | 1,154 || http://dhanbad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[Dumka district|Dumka]]|| [[Dumka]]|| align=right | 1,754,571|| align=right | 5,518|| align=right | 318 || http://dumka.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[East Singhbhum district|East Singhbhum]]|| [[Jamshedpur]]|| align=right | 1,978,671|| align=right | 3,533|| align=right | 560 || http://jamshedpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[Garhwa district|Garhwa]]|| [[Garhwa]]|| align=right | 1,034,151|| align=right | 4,064|| align=right | 254 || http://garhwa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GI|| [[Giridih district|Giridih]]|| [[Giridih]]|| align=right | 1,901,564|| align=right | 4,887|| align=right | 389 || http://giridih.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[Godda district|Godda]]|| [[Godda]]|| align=right | 1,047,264|| align=right | 2,110|| align=right | 496 || http://godda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[Gumla district|Gumla]]|| [[Gumla]]|| align=right | 1,345,520|| align=right | 9,091|| align=right | 148|| http://gumla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[Hazaribagh district|Hazaribag]]|| [[Hazaribagh|Hazaribag]]|| align=right | 2,277,108|| align=right | 6,154|| align=right | 370||http://hazaribag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Koderma district|Koderma]]|| [[Koderma]]|| align=right | 498,683|| align=right | 1,312|| align=right | 380 || http://koderma.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LO|| [[Lohardaga district|Lohardaga]]|| [[Lohardaga]]|| align=right | 364,405|| align=right | 1,494|| align=right | 244 || http://lohardaga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PK|| [[Pakur district|Pakur]]|| [[Pakur]]|| align=right | 701,616|| align=right | 1,805|| align=right | 389|| http://pakur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PL|| [[Palamu district|Palamu]]|| [[Daltonganj]]|| align=right | 2,092,004|| align=right | 8,717|| align=right | 240|| http://palamu.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[Ranchi district|Ranchi]]|| [[Ranchi]]|| align=right | 2,783,577|| align=right | 7,974|| align=right | 349 || http://ranchi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[Sahebganj district|Sahibganj]]|| [[Sahebganj]]|| align=right | 927,584|| align=right | 1,599|| align=right | 580 || http://sahibganj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[Seraikela Kharsawan district|Seraikela Kharsawan]]|| [[Seraikela]] || align=right | 848,850|| align=right | 2,725|| align=right | 312|| http://seraikela.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[West Singhbhum district|West Singhbhum]]|| [[Chaibasa]]|| align=right | 2,080,265|| align=right | 9,906|| align=right | 210|| http://chaibasa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RM|| [[Ramgarh district|Ramgarh]]|| [[Ramgarh, Jharkhand|Ramgarh]]|| align=right | 8,39,482|| align=right | 1,212|| align=right | 692 |} ==[[कर्णाटकम्]] (KA)== {{see also|कर्णाटकस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२०११)''' | '''विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बीदरमण्डलम्|बीदर]]|| [[बीदर]]|| align=right | १,५०१,३७४|| align=right | ५,४४८|| align=right | २७६||http://www.bidar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[बेळगावीमण्डलम्|बेळगावी]]|| [[बेळगावी]]|| align=right | ४,२०७,२६४|| align=right | १३,४१५|| align=right | ३१४||http://www.belgaum.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630210052/http://www.belgaum.nic.in/ |date=2015-06-30 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BJ|| [[बिजापुरमण्डलम् (कर्णाटकम्)|बिजापुरम्]]||[[बिजापुरम्]]|| align=right | १,८०८.८६३|| align=right | १०,५१७|| align=right | १७२||http://www.bijapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514062653/http://www.bijapur.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BK|| [[बागलकोटेमण्डलम्|बागलकोटे]]|| [[बागलकोटे]]|| align=right | १,६५२,२३२|| align=right | ६,५८३|| align=right | २५१||http://www.bagalkot.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072308/http://www.bagalkot.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बळ्ळारीमण्डलम्|बळ्ळारी]]|| [[बळ्ळारी]]|| align=right | २,०२५,२४२|| align=right | ८,४३९|| align=right | २४०||http://www.bellary.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810072307/http://www.bellary.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्|बेङ्गळूरुग्रामान्तरम्]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | १,८७७,४१६|| align=right | ५,८१५|| align=right | ३२३||http://www.bangalorerural.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331110239/http://www.bangalorerural.nic.in/ |date=2019-03-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्|बेङ्गळूरु]]|| [[बेङ्गळूरु]]|| align=right | ६,५२३,११०|| align=right | २,१९०|| align=right | २,९७९||http://bangaloreurban.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116153217/http://bangaloreurban.nic.in/ |date=2007-11-16 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CJ|| [[चामराजनगरमण्डलम्|चामराजनगरम्]]|| [[चामराजनगरम्]]|| align=right | ९६४,२७५|| align=right | ५,१०२|| align=right | १८९||http://chamrajnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरु]]|| [[चिक्कमगळूरु]]|| align=right | १,१३९,१०४|| align=right | ७,२०१|| align=right |१५८|| http://chickmagalur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्रदुर्गमण्डलम्|चित्रदुर्गम्]]|| [[चित्रदुर्गम्]]|| align=right | १,५१०,२२७|| align=right | ८,४३७|| align=right | १७९||http://www.chitradurga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315120849/http://www.chitradurga.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दावणगेरेमण्डलम्|दावणगेरे]]|| [[दावणगेरे]]|| align=right | १,७८९.६९३|| align=right | ५,९२६|| align=right | ३०२||http://www.davanagere.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517105317/http://davanagere.nic.in/ |date=2018-05-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धारवाडमण्डलम्|धारवाड]]|| [[धारवाड]]|| align=right | १,६०३,७९४|| align=right | ४,२६५|| align=right | ३७६||http://www.dharwad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DK|| [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्]]|| [[मङ्गळूरु]]|| align=right | १,८९६,४०३|| align=right | ४,५५९|| align=right | ४१६||http://www.dk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315220959/http://www.dk.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गदगमण्डलम्|गदग]]|| [[गदग-बेटगेरी]]|| align=right | ९७१,९५५|| align=right | ४,६५१|| align=right | २०९||http://gadag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुल्बर्गामण्डलम्|गुल्बर्गा]]|| [[गुल्बर्गा]]|| align=right | ३,१२४,८५८|| align=right | १६,२२४|| align=right | १९३||http://www.gulbarga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190910164747/http://www.gulbarga.nic.in/ |date=2019-09-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HS|| [[हासनमण्डलम्]]|| [[हासनम्]]|| align=right | १,७२१,३१९|| align=right | ६,८१४|| align=right |२५३||http://www.hassan.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HV|| [[हावेरीमण्डलम्]]|| [[हावेरी]]|| align=right | १,४३७,८६०|| align=right | ४,८२५|| align=right | २९८||http://haveri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KD|| [[कोडगुमण्डलम्|कोडगु]]|| [[मडिकेरी]]|| align=right | ५४५,३२२|| align=right | ४,१०२|| align=right | १३३||http://www.kodagu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315175025/http://www.kodagu.nic.in/ |date=2019-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[कोलारमण्डलम्|कोलार]]|| [[कोलार]]|| align=right | २,५२३,४०६|| align=right | ८,२२३|| align=right | ३०७||http://kolar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KP|| [[कोप्पळमण्डलम्]]|| [[कोप्पळ]]|| align=right | १,१९३,४९६|| align=right | ७,१९०|| align=right | १६६||http://www.koppal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मण्ड्यमण्डलम्]]|| [[मण्ड्य]]|| align=right | १,७६१,७१८|| align=right | ४,९६१|| align=right | ३५५||http://www.mandya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312035834/http://www.mandya.nic.in/ |date=2019-03-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | MY|| [[मैसूरुमण्डलम्]]|| [[मैसूरु]]|| align=right | २,६२४,९११|| align=right | ६,८५४|| align=right | ३८३||http://www.mysore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190810052646/http://www.mysore.nic.in/ |date=2019-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रायचूरुमण्डलम्|रायचूरु]]|| [[रायचूरु]]|| align=right | १,६४८,२१२|| align=right | ६,८३९|| align=right | २४१||http://www.raichur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शिवमोग्गामण्डलम्|शिवमोग्गा]]|| [[शिवमोग्गा]]|| align=right | १,६३९,५९५|| align=right | ८,४९५|| align=right | १९३||http://www.shimoga.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513041244/http://shimoga.nic.in/ |date=2012-05-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TU|| [[तुमकूरुमण्डलम्|तुमकूरु]]|| [[तुमकूरु]]|| align=right | २,५७९,५१६|| align=right | १०,५९८|| align=right | २४३||http://www.tumkur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190320013636/http://www.tumkur.nic.in/ |date=2019-03-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उडुपीमण्डलम्|उडुपी]]|| [[उडुपी]]|| align=right | १,१०९४९४|| align=right | ३,८७९|| align=right | २८६|| |- bgcolor=#F4F9FF | UK|| [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नड]]|| [[कारवारम्]]|| align=right | 1,353,299|| align=right | 10,291|| align=right | 132||http://uttarakannada.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RM|| [[रामनगरमण्डलम्|रामनगर]] || [[रामनगरम्]] || align=right | ७९,३६५ || || || http://www.ramanagaracity.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161719/http://www.ramanagaracity.gov.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CK|| [[चिक्कबळ्ळापुरमण्डलम्|चिक्कबळ्ळापुर]] || [[चिक्कबळ्ळापुरम्]] || align=right | ५४,९३८ || || || http://www.chikballapur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310100553/http://www.chikballapur.nic.in/ |date=2019-03-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | YG|| [[यादगिरिमण्डलम्|यादगिरि]] || [[यादगिरि]] || || || || |} == केरळ (KL)== {{see also|Districts of Kerala}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[Alappuzha district|Alappuzha]]|| [[Alappuzha]]||align=right| 2,105,349||align=right| 1,414||align=right| 1,489||http://www.alappuzha.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525195417/http://alappuzha.nic.in/ |date=2018-05-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ER|| [[Ernakulam district|Ernakulam]]|| [[Kakkanad]]||align=right| 3,098,378||align=right| 2,951||align=right| 1,050|| http://ernakulam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ID|| [[Idukki district|Idukki]]|| [[Painavu]]||align=right| 1,128,605||align=right| 4,479||align=right| 252|| http://idukki.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[Kollam district|Kollam]]|| [[Kollam]]||align=right| 2,584,118||align=right| 2,498||align=right| 1,034|| http://kollam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[Kannur district|Kannur]]|| [[Kannur]]||align=right| 2,412,365||align=right| 2,966||align=right| 813 || http://kannur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KS|| [[Kasaragod district|Kasaragod]]|| [[Kasaragod]]||align=right| 1,203,342||align=right| 1,992||align=right| 604||http://kasargod.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KT|| [[Kottayam district|Kottayam]]|| [[Kottayam]]||align=right| 1,952,901||align=right| 2,203||align=right| 886|| http://kottayam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KZ|| [[Kozhikode district|Kozhikode]]|| [[Kozhikode]]||align=right| 2,878,498||align=right| 2,345||align=right| 1,228||http://kozhikode.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Malappuram district|Malappuram]]|| [[Malappuram]]||align=right| 3,629,640||align=right| 3,550||align=right| 1,022||http://malappuram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PL|| [[Palakkad district|Palakkad]]|| [[Palakkad]]||align=right| 2,617,072||align=right| 4,480||align=right| 584||http://palakkad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PT|| [[Pathanamthitta]]|| [[Pathanamthitta]]||align=right| 1,231,577||align=right| 2,462||align=right| 500||http://pathanamthitta.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TS|| [[Thrissur district|Thrissur]]|| [[Thrissur]]||align=right| 2,975,440||align=right| 3,032||align=right| 981||http://thrissur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TV|| [[Thiruvananthapuram]]|| [[Thiruvananthapuram]]||align=right| 3,234,707||align=right| 2,192||align=right| 1,476||http://www.trivandrum.gov.in// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315003725/http://www.trivandrum.gov.in// |date=2018-03-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WA|| [[Wayanad district|Wayanad]]|| [[Kalpetta]]||align=right| 786,627||align=right| 2,131||align=right| 369 || http://wayanad.nic.in/ |} ==मध्यप्रदेशः (MP)== {{see also|मध्यप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | width="10%" | '''सङ्केतः''' | width="20%" | '''मण्डलम्''' | width="20%" | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | width="10%" | '''जनसङ्ख्या (२०११) | width="10%" | '''विस्तीर्णता (km²)''' | width="10%" | '''सान्द्रता(/km²)''' | width="20%" | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलिराजपुरमण्डलम्|अलिराजपुरम्]]|| [[अलिराजपुरम्]]|| || || |||http://alirajpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AP|| [[अन्नुपुरमण्डलम्|अन्नुपुरम्]]|| [[अन्नुपुरम्]]|| align=right | ६,६७,१५५|| align=right | ३,७०१|| align=right | १८०|| http://anuppur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AS|| [[अशोकनगरमण्डलम्|अशोकनगरम्]]|| [[अशोकनगरम्]]|| align=right | ६,८८,९४०|| align=right | ४,६७३.९४|| align=right | १४७||| http://ashoknagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बालाघाटमण्डलम्|बालाघाट्]]|| [[बालाघाट्]]|| align=right | १,४४५,७६०|| align=right | ९,२२९|| align=right | १५७|| http://balaghat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बर्वानिमण्डलम्|बर्वानि]]|| [[बर्वानि]]|| align=right | १,०८१,०३९|| align=right | ५,४३२|| align=right | १९९|| http://barwani.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BE|| [[बेतुलमण्डलम्|बेतुल]]|| [[बेतुल]]|| align=right | १,३९४,४२१|| align=right | १०,०४३|| align=right | १३९|| http://betul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[भिण्डमण्डलम्|भिण्ड]]|| [[भिण्ड]]|| align=right | १,४२६,९५१|| align=right | ४,४५९|| align=right | ३२०|| http://bhind.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[भोपालमण्डलम्|भोपाल]]|| [[भोपाल]]|| align=right | १,८३६,७८४|| align=right | २,७७२|| align=right | ६६३|| http://bhopal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU || [[बर्हानपुरमण्डलम्|बर्हानपुरम्]]|| [[बर्हानपुरम्]]|| || |||| http://burhanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[छतरपुरमण्डलम्|छतरपुरम्]]|| [[छतरपुरम्]]|| align=right | १,४७४,६३३|| align=right | ८,६८७|| align=right | १७०|| http://chhatarpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CN|| [[छिन्दवाडामण्डलम्|छिन्दवाडा]]|| [[छिन्दवाडा]]|| align=right | १,८४८,८८२|| align=right | ११,८१५|| align=right | १५६|| http://chhindwara.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DM|| [[दमोहमण्डलम्|दमोह]]|| [[दमोह]]|| align=right | १,०८१,९०९|| align=right | ७,३०६|| align=right | १४८|| http://damoh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DT|| [[दतियामण्डलम्|दतिया]]|| [[दतिया]]|| align=right | ६२७,८१८|| align=right |२,६९४|| align=right | २३३|| http://datia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[देवासमण्डलम्|देवास]]|| [[देवास]]|| align=right | १,३०६,६१७|| align=right | ७,०२०|| align=right | १८६|| http://dewas.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धारमण्डलम्|धार]]|| [[धार]]|| align=right | १,७४०,५७७|| align=right | ८,१५३|| align=right | २१३|| http://dhar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[दिण्डोरीमण्डलम्|दिण्डोरी]]|| [[दिण्डोरी]]|| align=right | ५७९,३१२|| align=right | ७,४२७|| align=right | ७८|| http://dindori.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुनामण्डलम्|गुना]]|| [[गुना]]|| align=right | ९७६,५९६|| align=right | ६,४८५|| || http://guna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GW|| [[ग्वालियरमण्डलम्|ग्वालियर्]]|| [[ग्वालियर्]]|| align=right | १,६२९,८८१|| align=right | ५,४६५|| align=right | २९८|| http://gwalior.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हरदामण्डलम्|हरदा]]|| [[हरदा]]|| align=right | ४७४,१७४|| align=right | ३,३३९|| align=right | १४२|| http://harda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HO|| [[होशङ्गाबादमण्डलम्|होशङ्गाबाद्]]|| [[होशङ्गाबाद्]]|| align=right | १,०८५,०११|| align=right | ६,६९८|| align=right | १६२|| http://hoshangabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | IN|| [[इन्दौरमण्डलम्|इन्दौर]]|| [[इन्दौर]]|| align=right | ४,५८५,३२१|| align=right | ३,८९८|| align=right | ६६३|| http://www.indore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724145904/http://www.indore.nic.in/ |date=2019-07-24 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जबलपुरमण्डलम्|जबलपुरम्]]|| [[जबलपुरम्]]|| align=right | २,१६७,४६९|| align=right | ५,२१०|| align=right | ४१६|| http://jabalpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झबुवामण्डलम्|झबुवा]]|| [[झबुवा]]|| align=right | १,३९६,६७७|| align=right | ६,७८२|| align=right | २०६|| http://jhabua.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कटनीमण्डलम्|कटनी]]|| [[कटनी]]|| align=right | १,०६३,६८९|| align=right | ४,९४७|| align=right | २१५|| http://katni.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EN|| [[खाण्डवामण्डलम्|खाण्डवा]] (पूर्वनीमर)|| [[खाण्डवा]]|| align=right | १,७०८,१७०|| align=right | १०,७७९|| align=right | १५८|| http://khandwa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WN|| [[खर्गोनमण्डलम्|खर्गोन]]|| [[खर्गोन]](पश्चिमनीमर)|| align=right | 1,529,954|| align=right | 8,010|| align=right | 191|| http://khargone.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ML|| [[मण्डलामण्डलम्|मण्डला]]|| [[मण्डला]]|| align=right | ८९३,९०८|| align=right | ५,८०५|| align=right | १५४|| http://mandla.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MS|| [[मन्दसोरमण्डलम्|मन्दसोर]]|| [[मन्दसोर]]|| align=right | १,१८३,३६९|| align=right | ५,५३०|| align=right | २१४|| http://mandsaur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोरेनामण्डलम्|मोरेना]]|| [[मोरेना]]|| align=right | १,५८७,२६४|| align=right | ४,९९१|| align=right | ३१८|| http://morena.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नरसिङ्गपुरमण्डलम्|नरसिङ्गपुरम्]]|| [[नरसिङ्गपुरम्]]|| align=right | ९५७,३९९|| align=right | ५१३३|| align=right | १८७|| http://narsinghpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NE|| [[नीमचमण्डलम्|नीमच]]|| [[नीमच]]|| align=right | ७२५,४५७|| align=right | ४,२६७|| align=right | 170|| http://neemuch.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पन्नामण्डलम्|पन्ना]]|| [[पन्ना]]|| align=right | ८५४,२३५|| align=right | ७,१३५|| align=right | १२०|| http://panna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RE|| [[रेवामण्डलम्|रेवा]]|| [[रेवा]]|| align=right | १,९७२,३३३|| align=right | ६,३१४|| align=right | ३१२|| http://rewa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[रायगढमण्डलम्, मध्यप्रदेशः|रायगढ]]|| [[रायगढ, मध्यप्रदेशः|रायगढ]]|| align=right | १,२५३,२४६|| align=right | ६,१४३|| align=right | २०४|| http://rajgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RL|| [[रतलाममण्डलम्|रतलाम]]|| [[रतलाम]]|| align=right | १,२१४,५३६|| align=right | ४,८६१|| align=right | २५०|| http://ratlam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RS|| [[रायसेनमण्डलम्|रायसेन]]|| [[रायसेन]]|| align=right | १,१२०,१५९|| align=right | ८,४६६|| align=right | १३२|| http://raisen.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[सागरमण्डलम्|सागर]]|| [[सागर, मध्यप्रदेशः|सागर]]|| align=right | ६,१२१,७८३|| align=right | १०,२५२|| align=right | १९७|| http://sagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सतनामण्डलम्|सतना]]|| [[सतना]]|| align=right | १,८६८,६४८|| align=right | ७,५०२|| align=right | २४९|| http://satna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सिहोरमण्डलम्|सिहोर]]|| [[सिहोर]]|| align=right | १०,७८.७६९|| align=right | ६,५७८|| align=right | १६४|| http://sehore.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[शिवोनीमण्डलम्|शिवोनी]]|| [[शिवोनी]]|| align=right | १,१६५,८९३|| align=right | ८७५८|| align=right | १३३|| http://seoni.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SH|| [[शहडोलमण्डलम्|शहडोल]]|| [[शहडोल]]|| align=right | १,५७२,७४८|| align=right | ९,९५४|| align=right | १५८|| http://shahdol.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[शाजापुरमण्डलम्|शाजापुरम्]]|| [[शाजापुरम्]]|| align=right | १,२९०,२३०|| align=right | ६,१९६|| align=right | २०८|| http://shajapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SP|| [[शिवपुरमण्डलम्|शिवपुरम्]]|| [[शिवपुरम्]]|| align=right | ५५९,७१५|| align=right | ६,५८५|| align=right | ८५|| http://sheopur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SV|| [[शिवपुरीमण्डलम्|शिवपुरी]]|| [[शिवपुरी]]|| align=right | १,४४०,६६६|| align=right | १०,२९०|| align=right | १४०|| http://shivpuri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सीधीमण्डलम्|सीधी]]|| [[सीधी]]|| align=right | १,८३०,५५३|| align=right | १०,५२०|| align=right | १७४|| http://sidhi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[सिङ्ग्रौलीमण्डलम्|सिङ्ग्रौली]]|| [[वैधान]]|| align=right | ९२०,१६९ || align=right | ५,६७२ || align=right | १६२|| http://singrauli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[टीकमगढमण्डलम्|टीकमगढ]]|| [[टीकमगढ]]|| align=right | १,२०३,१६०|| align=right | ५,०५५|| align=right | २३८|| http://tikamgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UJ|| [[उज्जयिनीमण्डलम्|उज्जयिनी]]|| [[उज्जैन|उज्जयिनी]]|| align=right | १,७०९,८८५|| align=right | ६,०९१|| align=right | २८१|| http://ujjain.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UM|| [[उमरियामण्डलम्|उमरिया]]|| [[उमरिया]]|| align=right | ५१५,८५१|| align=right | ४,०६२|| align=right | १२७|| http://umaria.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VI|| [[विदिशामण्डलम्|विदिशा]]|| [[विदिशा]]|| align=right | १,२१४,७५९|| align=right | ७,३६२|| align=right | १६५|| http://vidisha.nic.in/ |} ==[[महाराष्ट्र राज्यम्]](MH)== {{see also|महाराष्ट्रस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | ''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२००१)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AH|| [[अहमदनगरमण्डलम्|अहमदनगर]]|| [[अहमदनगरम्|अहमदनगर]]|| align=right | ४,०८८,०७७|| align=right | १७,०४८|| align=right | २४०|| http://ahmednagar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AK|| [[अकोलामण्डलम्|अकोला]]|| [[अकोला]]|| align=right | १,६२९,३०५|| align=right | ५,४२९|| align=right | ३०० || http://akola.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अमरावतीमण्डलम्|अमरावती]]||[[अमरावती, महाराष्ट्रम्|अमरावती]]|| align=right | २,६०६.०६३|| align=right | १२,२३५|| align=right | २१३ || http://amravati.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरङ्गाबादमण्डलम्|औरङ्गाबाद्]]|| [[औरङ्गाबाद् (महाराष्ट्रम्)|औरङ्गाबाद्]]|| align=right | २,९२०,५४८|| align=right | १०,१०७|| align=right | २८९ || http://aurangabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[भण्डारामण्डलम्|भण्डारा]]|| [[भण्डारा]]|| align=right| १,१३५,८३५|| align=right | ३,८९०|| align=right | २९२ || http://bhandara.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीडमण्डलम्|बीड]]|| [[बीड]]|| align=right | २,१५९,८४१|| align=right | १०,६९३|| align=right | २०२ || http://beed.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बुलढाणामण्डलम्|बुलढाणा]]|| [[बुलढाणा]]|| align=right | २,२२६,३२८|| align=right | ९,६६१|| align=right | २३० || http://buldhana.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चन्द्रपुरमण्डलम्|चन्द्रपुर]]|| [[चन्द्रपुरम्|चन्द्रपुर]]|| align=right | २,०७७,९०९|| align=right | ११,४४३|| align=right | १८२ || http://chanda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धुळेमण्डलम्|धुळे]]|| [[धुळे]]|| align=right | १,७०८,,९९३|| align=right | ८,०९५|| align=right | २११ || http://dhule.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गडचिरोलीमण्डलम्|गडचिरोली]]|| [[गडचिरोली]]|| align=right | ९,६९,९६०|| align=right | १४,४१२|| align=right | ६७ || http://gadchiroli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GO|| [[गोन्दियामण्डलम्|गोन्दिया]]|| [[गोन्दिया]]|| align=right | १,२००,१५१|| align=right | ५,४३१|| align=right | २२१ || http://gondia.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HI|| [[हिङ्गोलीमण्डलम्|हिङ्गोली]]|| [[हिङ्गोली]]|| align=right | ९८६,७१७|| align=right | ४,५२६|| align=right | २१८ || http://hingoli.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JG|| [[जळगावमण्डलम्|जळगाव]]|| [[जळगाव]]|| align=right | ३,६७९,९३६|| align=right | ११,७६५|| align=right | ३१३ || http://jalgaon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JN|| [[जालनामण्डलम्|जालना]]|| [[जालना, महाराष्ट्रम्|जालना]]|| align=right | १,६१२,३५७|| align=right | ७,७१८|| align=right | २०९ || http://jalna.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोल्हापुरमण्डलम्|कोल्हापुर]]|| [[कोल्हापुर]]|| align=right | ३,५१५,४१३|| align=right | ७,६८५|| align=right | ४५७ || http://kolhapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लातूरमण्डलम्|लातूर]]|| [[लातूर]]|| align=right | २,०७८,२३७|| align=right | ७,१५७|| align=right | २९० || http://latur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MC|| [[मुम्बईमण्डलम्]]|| [[मुम्बई]]|| align=right | ३,३२६,८३७|| align=right | ६९|| align=right | ४८,२१५ || http://mumbaicity.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुम्बई-उपनगर-मण्डलम्]]|| [[बान्द्रा (पूर्वम्)]]|| align=right | ८,५८७,५६१|| align=right | ५३४|| align=right | १६,०८२ || http://mumbaisuburban.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NB|| [[नन्दुरबारमण्डलम्|नन्दूरबार]]|| [[नन्दुरबार]]|| align=right | १,३०९,१३५|| align=right | ५,०५५|| align=right | २५९ || http://nandurbar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ND|| [[नान्देडमण्डलम्|नान्देड]]|| [[नान्देड]]|| align=right | २,८६८,१५८|| align=right | १०,५२८|| align=right | २७२ || http://nanded.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[नागपुरमण्डलम्|नागपुर]]|| [[नागपुर]]|| align=right | ४,०५१,४४४|| align=right | ९,८९२|| align=right | ४१० || http://nagpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NS|| [[नाशिकमण्डलम्|नाशिक]]|| [[नाशिक]]|| align=right | ४,९८७,९२३|| align=right | १५,५३९|| align=right | ३२१ || http://nashik.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | OS|| [[उस्मानाबादमण्डलम्|उस्मानाबाद्]]|| [[उस्मानाबाद्]]|| align=right | १,४७२,२५६|| align=right | ७,५६९|| align=right | १९५ || http://osmanabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[परभणीमण्डलम्|परभणी]]|| [[परभणी]]|| align=right | १,४९१,१०९|| align=right | ६,५११|| align=right | २२९ || http://parbhani.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुणेमण्डलम्|पुणे]]|| [[पुणे]]|| align=right | ७,२२४,२२४|| align=right |१५,६४३|| align=right | ४६२ || http://pune.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RG|| [[रायगडमण्डलम्(महाराष्ट्रम्)|रायगड]]|| [[अलिबाग्]]|| align=right | २,२०५,९७२|| align=right | ७,१५२|| align=right |३०८ || http://raigad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RT|| [[रत्नगिरिमण्डलम्|रत्नागिरि]]|| [[रत्नागिरि]]|| align=right | १,६९६,४८२|| align=right | ८,२०८|| align=right | २०७ || http://ratnagiri.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सिन्धुदुर्गमण्डलम्|सिन्धुदुर्गम्]]|| [[सिन्धुदुर्ग]]|| align=right | ८६१,६७२|| align=right | ५,२०७|| align=right | १६५ || http://sindhudurg.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[साङ्गलीमण्डलम्|साङ्गली]]|| [[साङ्गली]]|| align=right | २,५८१,८३५|| align=right | ८,५७२|| align=right | ३०१ || http://sangli.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोलापुरमण्डलम्|सोलापुरम्]]|| [[सोलापुरम्]]|| align=right | ३,८५५,३८३|| align=right | १४,८९५|| align=right | २५९|| http://solapur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सातारामण्डलम्|सातारा]]|| [[सातारा]]|| align=right | २,७९६,९०६|| align=right | १०,४७५|| align=right | २६७ || http://satara.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113130255/http://satara.gov.in/ |date=2020-11-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[ठाणेमण्डलम्|ठाणे]]|| [[ठाणे]]|| align=right | ८,१२८,८३३|| align=right | ९,५५८|| align=right | ८५० || http://thane.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WR|| [[वर्धामण्डलम्|वर्धा]]|| [[वर्धा]]|| align=right | १,२३०,६४०|| align=right | ६,३०९|| align=right | १९५ || http://wardha.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[वाशिममण्डलम्|वाशिम]]|| [[वाशिम]]|| align=right | १,०१९,७२५|| align=right | ५,१५५|| align=right | १९८ || http://washim.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | YA|| [[यवतमाळमण्डलम्|यवतमाळ]]|| [[यवतमाळ]]|| align=right | २,४६०,४८२|| align=right | १३,५८२|| align=right | १८१ || http://yavatmal.nic.in/ |} == मणिपुर राज्यम् (MN)== {{see also|Districts of Manipur}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिष्णुपुरमण्डलम्]]|| [[बिष्णुपुर]]|| align=right | 205,907|| align=right | 496|| align=right | 415||http://ukhrul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CC|| [[चुरचन्दपुरमण्डलम्]]|| [[चुरचन्दपुर]]|| align=right | 228,707|| align=right | 4,574|| align=right | 50||http://churachandpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CD|| [[चन्देलमण्डलम्]]|| [[चन्देल]]|| align=right | 122,714|| align=right | 3,317|| align=right | 37||http://chandel.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EI|| [[पूर्व-इम्फालमण्डलम्]]||[[पोरोम्पट्]]|| align=right | 393,780|| align=right | 710|| align=right | 555|| http://imphaleast.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SE|| [[सेनापतिमण्डलम्]]|| [[सेनापति]]|| align=right | 379,214|| align=right | 3,269|| align=right | 116||http://Senapati.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TA|| [[तमेङ्ग्लोङमण्डलम्]]|| [[तमेङ्ग्लोङ]]|| align=right | 111,493|| align=right | 4,391|| align=right | 25||http://tamenglong.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[थौबालमण्डलम्]]|| [[थौबाल]]|| align=right | 366,341|| align=right | 514|| align=right | 713||http://thoubal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UK|| [[उख्रुलमण्डलम्]]|| [[उख्रुल]]|| align=right | 140,946|| align=right | 4,547|| align=right | 31||http://ukhrul.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WI|| [[पश्चिम-इम्फालमण्डलम्]]|| [[लाम्फेल्पट्]]|| align=right | 439,532|| align=right | 519|| align=right | 847|| http://imphalwest.nic.in/ |} == मेघालय राज्यम्(ML)== {{see also|Districts of Meghalaya}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | EK|| [[पूर्व खासिहिल्स्]]|| [[Shillong]]|| align=right | 660,994|| align=right | 2,752|| align=right | 240||http://eastkhasihills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WK|| [[पश्चिम खासिहिल्स्]]|| [[Nongstoin]]|| align=right | 294,115|| align=right | 5,247|| align=right | 56||http://westkhasihills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SWG|| [[नैऋत्य खासिहिल्स्]]|| [[Mawkyrwat]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southwestgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रि-भोई]]|| [[Nongpoh]]|| align=right | 192,795|| align=right | 2,378|| align=right | 81||http://ribhoi.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | EJH|| [[पूर्व जैनतियाहिल्स्]]|| [[Khliehriat]]|| align=right | 295,692|| align=right | 3,819|| align=right | 77||http://jaintia.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328212912/http://jaintia.nic.in/ |date=2014-03-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WJH|| [[पश्चिम जैनतियाहिल्स्]]|| [[Jowai]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139|| http://jaintia.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328212912/http://jaintia.nic.in/ |date=2014-03-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | EG|| [[पूर्व गारोहिल्स्]]|| [[विल्यमनगर]]|| align=right | 247,555|| align=right | 2,603|| align=right | 95||http://eastgarohills.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615020254/http://eastgarohills.nic.in/ |date=2008-06-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF |NG|| [[उत्तर गारोहिल्स्]]|| [[resubelpara]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://northgarohills.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608095129/http://northgarohills.gov.in/ |date=2020-06-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WG|| [[पश्चिम गारोहिल्स्]]|| [[तुरा]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://westgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SG|| [[दक्षिण गारोहिल्स्]]|| [[बाघमारा]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southgarohills.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SWG|| [[नैऋत्य गारोहिल्स् ]]|| [[अम्पती]]|| align=right | 515,813|| align=right | 3,714|| align=right | 139||http://southwestgarohills.gov.in/ |} == [[मिजोरामराज्यम्]] (MZ)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (२०११)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AI|| [[ऐजोलमण्डलम्]]|| [[ऐजोल]]|| align=right| ४,००,३०९||align=right |http://aizawl.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चम्पायमण्डलम्]]|| [[चम्पाय]]|| align=right | १,२५,७४५|| align=right |http://champhai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोलासिबमण्डलम्]]|| [[कोलासिब]]|| align=right | ८३,९५५|| align=right |http://kolasib.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[लौङ्गत्लायमण्डलम्]]|| [[लौङ्गत्लाय]]|| align=right | १,१७,८९४|| align=right|http://lawngtlai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लुङ्गलैमण्डलम्]]|| [[लुङ्गलै]]|| align=right | १,६१,४२८|| align=right|http://lunglei.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मामितमण्डलम्]]|| [[मामित]]|| align=right | ८६,३६४|| align=right|http://mamit.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[साइहामण्डलम्]]|| [[साइहा]]|| align=right | ५६,५७४|| align=right|http://saiha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SE|| [[सेरसिपमण्डलम्]]|| [[सेरसिप]]|| align=right | ६४,९३७|| align=right|http://serchhip.nic.in/ |} == [[नागाल्याण्डराज्यम्]] (NL)== {{see also|Districts of Nagaland}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[Dimapur district|Dimapur]]|| [[Dimapur]]|| align=right | 308,382|| align=right | 926|| align=right | 333||http://dimapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Kohima district|Kohima]]|| [[Kohima]]|| align=right | 314,366|| align=right | 3,113|| align=right | 101||http://kohima.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MK|| [[Mokokchung district|Mokokchung]]|| [[Mokokchung]]|| align=right | 227,230|| align=right | 1,615|| align=right | 141||http://mokokchung.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MN|| [[Mon district|Mon]]|| [[Mon, India|Mon]]|| align=right | 259,604|| align=right | 1,786|| align=right | 145||http://mon.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PH|| [[Phek district|Phek]]|| [[Phek]]|| align=right | 148,246|| align=right | 2,026|| align=right | 73||http://phek.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TU|| [[Tuensang district|Tuensang]]|| [[Tuensang]]|| align=right | 414,801|| align=right | 4,228|| align=right | 98||http://tuensang.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | WO|| [[Wokha district|Wokha]]|| [[Wokha]]|| align=right | 161,098|| align=right | 1,628|| align=right | 99||http://wokha.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ZU|| [[Zunheboto district|Zunheboto]]|| [[Zunheboto]]|| align=right | 154,909|| align=right | 1,255|| align=right | 123||http://zunheboto.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |} ==Orissa (OR)== {{See also|Districts of Orissa}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[Angul district|Angul]]|| [[Angul]]|| align=right | 1,139,341|| align=right | 6,347|| align=right | 180|| |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[Boudh district|Boudh]] (Bauda)|| [[Boudh]]|| align=right | 373,038|| align=right | 4,289|| align=right | 87|| |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[Bhadrak district|Bhadrak]]|| [[Bhadrak]]|| align=right | 1,332,249|| align=right | 2,788|| align=right | 478|| |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[Balangir district|Balangir]] || [[Balangir]]|| align=right | 1,335,760|| align=right | 6,552|| align=right | 204|| |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[Bargarh district|Bargarh]] (Baragarh)|| [[Bargarh]]|| align=right | 1,345,601|| align=right | 5,832|| align=right | 231|| |- bgcolor=#F4F9FF | BW|| [[Balasore district|Balasore]] || [[Balasore]]|| align=right | 2,023,056|| align=right | 3,706|| align=right | 546|| |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[Cuttack district|Cuttack]]|| [[Cuttack]]|| align=right | 2,340,686|| align=right | 3,915|| align=right | 598|| |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[Debagarh district|Debagarh]] (Deogarh)|| [[Debagarh]]|| align=right | 274,095|| align=right | 2,781|| align=right | 99|| |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[Dhenkanal district|Dhenkanal]]|| [[Dhenkanal, India|Dhenkanal]]|| align=right | 1,065,983|| align=right | 4,597|| align=right | 232|| |- bgcolor=#F4F9FF | GN|| [[Ganjam]]|| [[Chhatrapur]]|| align=right | 3,136,937|| align=right | 8,033|| align=right | 391|| http://ganjam.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[Gajapati district|Gajapati]]|| [[Paralakhemundi]]|| align=right | 518,448|| align=right | 3,056|| align=right | 170|| |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[Jharsuguda district|Jharsuguda]]|| [[Jharsuguda]]|| align=right | 509,056|| align=right | 2,202|| align=right | 231|| |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[Jajpur district|Jajpur]] || [[Panikoili]]|| align=right | 1,622,868|| align=right | 2,885|| align=right | 563|| |- bgcolor=#F4F9FF | JS|| [[Jagatsinghpur district|Jagatsinghpur]]|| [[Jagatsinghpur]]|| align=right | 1,056,556|| align=right | 1,759|| align=right | 601|| |- bgcolor=#F4F9FF | KH|| [[Khordha district|Khordha]]|| [[Bhubaneswar]]|| align=right | 1,874,405|| align=right | 2,888|| align=right | 649|| |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[Kendujhar district|Kendujhar]] (Keonjhar)|| [[Kendujhar]]|| align=right | 1,561,521|| align=right | 8,336|| align=right | 187|| |- bgcolor=#F4F9FF | KL|| [[Kalahandi district|Kalahandi]]|| [[Bhawanipatna]]|| align=right | 1,334,372|| align=right | 8,197|| align=right | 163|| http://kalahandi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[Kandhamal district|Kandhamal]]|| [[Phulbani]]|| align=right | 647,912|| align=right | 6,004|| align=right | 108|| http://kandhamal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Koraput district|Koraput]]|| [[Koraput]]|| align=right | 1,177,954|| align=right | 8,534|| align=right | 138|| |- bgcolor=#F4F9FF | KP|| [[Kendrapara district|Kendrapara]]|| [[Kendrapara]]|| align=right | 1,301,856|| align=right | 2,546|| align=right | 511|| |- bgcolor=#F4F9FF | ML|| [[Malkangiri district|Malkangiri]]|| [[Malkangiri]]|| align=right | 480,232|| align=right | 6,115|| align=right | 79|| |- bgcolor=#F4F9FF | MY|| [[Mayurbhanj district|Mayurbhanj]]|| [[Baripada]]|| align=right | 2,221,782|| align=right | 10,418|| align=right | 213|| http://mayurbhanj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NB|| [[Nabarangpur district|Nabarangpur]]|| [[Nabarangpur]]|| align=right | 1,018,171|| align=right | 5,135|| align=right | 198|| |- bgcolor=#F4F9FF | NU|| [[Nuapada district|Nuapada]]|| [[Nuapada]]|| align=right | 530,524|| align=right | 3,408|| align=right | 156|| |- bgcolor=#F4F9FF | NY|| [[Nayagarh district|Nayagarh]]|| [[Nayagarh]]|| align=right | 863,934|| align=right | 3,954|| align=right | 218|| |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[Puri district|Puri]]|| [[Puri]]|| align=right | 1,498,604|| align=right | 3,055|| align=right | 491|| |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[Rayagada district|Rayagada]]|| [[Rayagada]]|| align=right | 823,019|| align=right | 7,585|| align=right | 109|| |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[Sambalpur district|Sambalpur]]|| [[Sambalpur]]|| align=right | 928,889|| align=right | 6,702|| align=right | 139|| |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[Subarnapur district|Subarnapur]] (Sonepur)|| [[Sonepur, Orissa|Subarnapur]]|| align=right | 540,659|| align=right | 2,284|| align=right | 237|| |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[Sundergarh district|Sundergarh]] || [[Sundergarh]]|| align=right | 1,829,412|| align=right | 9,942|| align=right | 184|| http://sundergarh.nic.in/ |} ==[[पाण्डीचेरी]] अथवा[[पुदुचेरी]] (PY)== {{see also|पाण्डीचेर्याः मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''मण्डलकेन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपृष्ठम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कारैकलमण्डलम्|कारैकल्]]|| [[कारैकल्]] || align=right | १७०,६४०|| align=right | १६०|| align=right | १,०६७||http://Karaikal.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[माहेमण्डलम्|माहे]]|| [[माहे]] || align=right | ३६,८२३|| align=right | ९|| align=right | ४,०९१||http://mahe.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PO|| [[पाण्डीचेरीमण्डलम्|पाण्डीचेरी]]|| [[पाण्डीचेरीनगरम्|पाण्डीचेरी]] || align=right | ७३५,००४|| align=right | २९३|| align=right | २,५०९||http://puducherry.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | YA|| [[यानम् मण्डलम्|यानम्]]|| [[यानम्, पाण्डीचेरी|यानम्]] || align=right | ३१,३६२|| align=right | ३०|| align=right | १,०४५||http://yanam.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050130000201/http://yanam.nic.in/ |date=2005-01-30 }} |} ==पञ्जाब् (PB)== {{see also|पञ्जाबराज्यस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' |'''मण्डलकेन्द्रम्'' |''' जनसङ्ख्या(2001)''' |''' विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता(/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AM|| [[अमृतसरमण्डलम्|अमृतसर]]|| [[अमृतसर]]|| align=right | ३,०७४,२०७|| align=right | ५,०७५|| align=right | ६०६|| http://amritsar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BNL|| [[बर्नालामण्डलम्|बर्नाला]]|| [[बर्नाला]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[भटिण्डामण्डलम्|भटिण्डा]]|| [[भटिण्डा]]|| align=right | १,१८१,२३६|| align=right | ३,३७७|| align=right | ३५०|| http://bathinda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FI|| [[फिरोजपुरमण्डलम्|फिरोजपुरम्]]|| [[फिरोजपुरम्]]|| align=right | १,७४४,७५३|| align=right | ५,८६५|| align=right | २९७|| http://ferozepur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फरीदकोटमण्डलम्|फरीदकोट]]|| [[फरीदकोट, पञ्जाब्|फरीदकोट]]|| align=right | ५५२,४६६|| align=right | १,४७२|| align=right | ३७५|| http://faridkot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहगढ साहिब् मण्डलम्|फतेहगढ साहिब्]]|| [[फतेहगढ साहिब्]]|| align=right | ५३९,७५१|| align=right | १,१८०|| align=right | ४५७|| http://fatehgarhsahib.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FA|| [[फजिल्कामण्डलम्|फजिल्का]]|| [[फजिल्का]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://fazilka.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GU|| [[गुरुदासपुरमण्डलम्|गुरुदासपुरम्]]|| [[गुरुदासपुरम्]]|| align=right | २,०९६,८८९|| align=right | ३,५७०|| align=right | ५८७|| http://gurdaspur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HO|| [[होशियारपुरमण्डलम्|होशियारपुरम्]]|| [[होशियारपुरम्]]|| align=right | १,४७८,०४५|| align=right | ३,३१०|| align=right | ४४७|| http://hoshiarpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[जलन्धरमण्डलम्|जलन्धर]]|| [[जलन्धर]]|| align=right | १,९५३,५०८|| align=right | २,६५८|| align=right | ७३५|| http://jalandhar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[कपूर्थलामण्डलम्|कपूर्थला]]|| [[कपुर्थला]]|| align=right | ७५२,२८७|| align=right | १,६४६|| align=right | ४५७|| http://kapurthala.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819073139/http://kapurthala.nic.in/ |date=2010-08-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लुधियानामण्डलम्|लुधियाना]]|| [[लुधियाना]]|| align=right | ३,०३०,३५२|| align=right | ३,७४४|| align=right | ८०९|| http://ludhiana.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मनसामण्डलम्, भारतम्|मानसा]]|| [[मनसा, पञ्जाब्|मनसा]]|| align=right | ६८८,६३०|| align=right | २,१७४|| align=right | ३१७|| http://mansa.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोगामण्डलम्|मोगा]]|| [[मोगा, पञ्जाब्|मोगा]]|| align=right | ८८६,३१३|| align=right | १,६७२|| align=right | ५३०|| http://moga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुक्तसरमण्डलम्|श्रीमुक्तसर साहिब्]]|| [[श्रीमुक्तसर साहिब्]]|| align=right | ७७६,७०२|| align=right | २,५९६|| align=right | २९९|| http://muktsar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पठानकोटमण्डलम्|पठानकोट]]|| [[पठानकोट]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://Pathankot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पटियालामण्डलम्|पटियाला]]|| [[पटियाला]]|| align=right | १,८३९,०५६|| align=right | ३,६२७|| align=right | ५०७|| http://patiala.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RU|| [[रूपनगरमण्डलम्|रूपनगरम्]]|| [[रूपनगरम्]]|| align=right | १,११०,०००|| align=right | १,११७|| align=right | ५२४|| http://rupnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SAS|| [[मोहालीमण्डलम्|मोहाली]] अथवा [[अजितगढमण्डलम्|अजितगढ]]|| [[मोहाली]] अथवा [[साहिबजादा अजितसिङ्गनगरम्]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सङ्गरूरमण्डलम्|सङ्गरूर]]|| [[सङ्गरूर]]|| align=right | १,९९८,४६४|| align=right | ५,०२१|| align=right | ३९८|| http://sangrur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | || [[शहीदभगतसिङ्गनगरमण्डलम्|शहीदभगतसिङ्गनगरम्]]|| [[नवान् शहर]]|| align=right | ५८६,६३७|| align=right | १,२५८|| align=right | ४६६ || http://nawanshahr.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TT|| [[तरन् तारन् मण्डलम्]]|| [[तरन् तारन् साहिब्]]|| || || || |} ==[[राजस्थानम्]] (RJ)== {{see also|राजस्थानस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता(km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AJ|| [[अजमेरमण्डलम्|अजमेर]]|| [[अजमेर्]]|| align=right | २,१८०,५२६|| align=right | ८,४८१|| align=right | २५७||http://ajmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203540/http://ajmer.nic.in/ |date=2015-02-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलवरमण्डलम्|अलवर]]|| [[अलवर]]|| align=right | २,९९०,८६२|| align=right | ८,३८०|| align=right | ३५७||http://alwar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803030422/http://alwar.nic.in/ |date=2012-08-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बीकानेरमण्डलम्|बिकानेर]]|| [[बीकानेर]]|| align=right | १,६७३,५६२|| align=right | २७,२४४|| align=right | ६१61||http://bikaner.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BM|| [[बाडमेरमण्डलम्|बाडमेर]]|| [[बाडमेर]]|| align=right | १,९६३,७५८|| align=right | २८,३८७|| align=right | ६९||http://barmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154347/http://barmer.nic.in/ |date=2014-12-18 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बांसवाडामण्डलम्|बांसवाडा]]|| [[बांसवाडा]]|| align=right | १,५००,४२०|| align=right | ५,०३७|| align=right | २९८||http://banswara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[भरतपुरमण्डलम्|भरतपुरम्]]|| [[भरतपुरम्]]|| align=right | २,०९८,३२३|| align=right | ५,०६६|| align=right | ४१४||http://bharatpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512184953/http://bharatpur.nic.in/ |date=2013-05-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बारामण्डलम्|बारा]]|| [[बारा]]|| align=right | १,०२२,५६८|| align=right | ६,९५५|| align=right | १४७||http://Baran.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425203918/http://baran.nic.in/ |date=2009-04-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बून्दीमण्डलम्|बुन्दी]]|| [[बून्दी]]|| align=right | ९६१,२६९|| align=right | ५,५५०|| align=right | १७३||http://bundi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501203724/http://bundi.nic.in/ |date=2009-05-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BW|| [[भिलवाडामण्डलम्|भिलवाडा]]|| [[भिलवाडा]]|| align=right | २,००९,५१६|| align=right | १०,४५५|| align=right | १९२||http://bhilwara.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508053201/http://bhilwara.nic.in/ |date=2009-05-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CR|| [[चुरुमण्डलम्|चुरु]]|| [[चुरु]]|| align=right | १,९२२,९०८|| align=right | १६,८३०|| align=right | ११४||http://churu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206042050/http://churu.nic.in/ |date=2012-02-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्तौडगढमण्डलम्|चित्तौडगढ]]|| [[चित्तौडगढ]]|| align=right | १,८०२,६५६|| align=right | १०,८५६|| align=right | १६६||http://chittorgarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231429/http://chittorgarh.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[दौसामण्डलम्|दौसा]]|| [[दौसा]]|| align=right | १,३१६,७९०|| align=right | ३,४२९|| align=right | ३८४||http://dausa.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080131224345/http://dausa.nic.in/ |date=2008-01-31 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धौलपुरमण्डलम्|धौलपुरम्]]|| [[धौलपुरम्]]|| align=right | ९८२,८१५|| align=right | ३,०८४|| align=right | ३१९||http://dholpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829124718/http://dholpur.nic.in/ |date=2005-08-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DU|| [[डुङ्गरपुरमण्डलम्|डुङ्गरपुरम्]]|| [[डुङ्गरपुरम्]]|| align=right | १,१०७,०३७|| align=right | ३,७७०|| align=right | २९४||http://dungapur.nic.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | GA|| [[गङ्गानगरमण्डलम्|गङ्गानगरम्]]|| [[गङ्गानगरम्]]|| align=right | १,७८८,४८७|| align=right | ७,९८४|| align=right | २२४||http://ganganagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119115934/http://ganganagar.nic.in/ |date=2012-01-19 }} |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हनुमानगढमण्डलम्|हनुमानगढ]]|| [[हनुमानगढ]]|| align=right | १,५१७,३९०|| align=right | १२,६४५|| align=right | १२०||http://hanumangarh.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429195052/http://hanumangarh.nic.in/ |date=2009-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JJ|| [[झुञ्झुनुमण्डलम्|झुञ्झुनु]]|| [[झुञ्झुनु]]|| align=right | १,९१३,०९९|| align=right | ५,९२८|| align=right | ३२३||http://jhunjhunu.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223160948/http://jhunjhunu.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JL|| [[जालौरमण्डलम्|जालौर]]|| [[जालौर]]|| align=right | १,४४८,४८६|| align=right | १०,६४०|| align=right | १३६||http://jalore.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007100206/http://jalore.nic.in/ |date=2011-10-07 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JO|| [[जोधपुरमण्डलम्|जोधपुरम्]]|| [[जोधपुरम्]]|| align=right | २,८८०,७७७|| align=right | २२,८५०|| align=right | १२६||http://jodhpur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523045929/http://jodhpur.nic.in/ |date=2013-05-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[जयपुरमण्डलम्|जयपुरम्]]|| [[जयपुरम्]]|| align=right | ५,२५२,३८८|| align=right | ११,१५२|| align=right | ४७१||http://jaipur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051105100942/http://jaipur.nic.in/ |date=2005-11-05 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JS|| [[जैसलमेरमण्डलम्|जैसलमेर]]|| [[जैसलमेर]]|| align=right | ५,०७,९९९|| align=right | ३८,४०१|| align=right | १३||http://jaisalmer.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409231232/http://jaisalmer.nic.in/ |date=2009-04-09 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JW|| [[झालवाडामण्डलम्|झालवाडा]]|| [[झालवाडा]]|| align=right | १,१८०,३४२|| align=right | ६,२१९|| align=right | १९०||http://jhalawar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052547/http://www.jhalawar.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KA|| [[करौलीमण्डलम्|करौली]]|| [[करौली]]|| align=right | १,२०५,६३१|| align=right | ५,५३०|| align=right | २१८||http://karauli.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052542/http://www.karauli.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[कोटामण्डलम्|कोटा]]|| [[कोटा]]|| align=right | १,५६८,५८०|| align=right | ५,४४६|| align=right | २८८||http://kota.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504121015/http://kota.nic.in/ |date=2009-05-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नागौरमण्डलम्|नागौर]]|| [[नागौर]]|| align=right | २,७७३,८९४|| align=right | १७,७१८|| align=right | १५७||http://nagaur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203231308/http://www.nagaur.nic.in/ |date=2007-12-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PA|| [[पालीमण्डलम्|पालीi]]|| [[पाली]]|| align=right | १,८१९,२०१|| align=right | १२,३८७|| align=right | १४७||http://pali.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112215332/http://pali.nic.in/ |date=2015-01-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PG|| [[प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ (राजस्थानम्)|प्रतापगढ]]|| align=right | {{formatnum:१७५८६७}} || align=right | ६४२ || align=right | २७४ ||http://pratapgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[राजसमन्दमण्डलम्|राजसमन्द]]|| [[राजसमन्द]]|| align=right | ९८६,२६९|| align=right | ३,८५३|| align=right | २५६||http://rajsamand.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205060304/http://rajsamand.nic.in/ |date=2007-02-05 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[सीकरमण्डलम्|सीकर]]|| [[सीकर]]|| align=right | २,२८७,२२९|| align=right | ७,७३२|| align=right | २९६||http://sikar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201444/http://sikar.nic.in/ |date=2012-02-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SM|| [[सवायीमाधोपुरमण्डलम्|सवायीमाधोपुरम्]]|| [[सवायीमाधोपुरम्]]|| align=right | १,११६,०३१|| align=right | ४,५००|| align=right | २४८||http://sawaimadhopur.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520123107/http://sawaimadhopur.nic.in/ |date=2013-05-20 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सिरोहीमण्डलम्|सिरोही]]|| [[सिरोही]]|| align=right | ८५०, ७५६|| align=right | ५,१३६|| align=right | १६६||http://sirohi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082647/http://sirohi.nic.in/ |date=2013-04-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TO|| [[टोङ्कमण्डलम्|टोङ्क]]|| [[टोङ्क, भारतम्|टोङ्क]]|| align=right | १,२११,३४३|| align=right | ७,१९४|| align=right | १६८||http://tonk.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410052537/http://www.tonk.nic.in/ |date=2009-04-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुरम्]]|| [[उदयपुरम्]]|| align=right | २,६३२,२१०|| align=right | १३,४३०|| align=right | १९६||http://udaipur.nic.in/ |} == [[सिक्किमराज्यम्]] (MP)== {{see also|Districts of Sikkim}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | ES|| [[पूर्वसिक्किममण्डलम्]]|| [[गङ्गटोक]]|| align=right | 244,790|| align=right | 954|| align=right | 257||http://esikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205320/http://esikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NS|| [[उत्तरसिक्किममण्डलम्]]|| [[Mangan, India|मङ्गन्]]|| align=right | 41,023|| align=right | 4,226|| align=right | 10||http://nsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://nsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SS|| [[दक्षिणसिक्किममण्डलम्]]|| [[नाम्ची]]|| align=right | 131,506|| align=right | 750|| align=right | 175||http://ssikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://ssikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |- bgcolor=#F4F9FF | WS|| [[पश्चिमसिक्किममण्डलम्]]|| [[गेझिङ्ग]]|| align=right | 123,174|| align=right | 1,166|| align=right | 106||http://wsikkim.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815205319/http://wsikkim.gov.in/ |date=2013-08-15 }} |} ==[[तमिळ्नाडु]] (TN)== {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AY|| [[अरियलूर् मण्डलम्|अरियलूर्]]|| [[अरियलूर्]]|| align=right | ६९८,०००|| align=right | ३,२०८|| align=right | ३२२|| http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091102195707/http://municipality.tn.gov.in/Ariyalur/ |date=2009-11-02 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CH|| [[चेन्नैमण्डलम्|चेन्नै]]|| [[चेन्नै]] (मद्रास्)|| align=right | ४,२१६,२६८|| align=right | १७४|| align=right | २४,२३१|| http://www.chennai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429011354/http://www.chennai.tn.nic.in/ |date=2011-04-29 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CO|| [[कोयम्बत्तूरुमण्डलम्|कोयम्बत्तूरु]]|| [[कोयम्बत्तूरु]]|| align=right | ४,२२४,१०७|| align=right | ७,४६९|| align=right | ५६६|| http://www.coimbatore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050406223200/http://www.coimbatore.tn.nic.in/history.html |date=2005-04-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | CU|| [[कडलूरुमण्डलम्|कडलूरु]]|| [[कडलूरु]]|| align=right | २,२८०,५३०|| align=right | ३,९९९|| align=right | ५७०|| http://www.cuddalore.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060201235923/http://www.cuddalore.tn.nic.in/ |date=2006-02-01 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धर्मपुरीमण्डलम्|धर्मपुरी]]|| [[धर्मपुरी]]|| align=right | २,८३३,२५२|| align=right | ४,४९७|| align=right | २९४|| http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721174824/http://www.dharmapuri.tn.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | DI|| [[दिण्डुगलमण्डलम्|दिण्डुगल]]|| [[दिण्डुगल्]]|| align=right | १,९१८,९६०|| align=right | ६,०५८|| align=right | ३१७|| http://www.dindigul.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225064813/http://www.dindigul.tn.nic.in/ |date=2018-12-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | ER|| [[ईरोडमण्डलम्|ईरोड]]|| [[ईरोड]]|| align=right | २,५७४,०६७|| align=right | ५,७१४|| align=right | ३१४|| http://erode.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KC|| [[काञ्चिपुरमण्डलम्|काञ्चिपुरम्]]|| [[काञ्चिपुरम्]]|| align=right | २,८६९,९२०|| align=right |४,४३३|| align=right | ६४७|| http://www.kanchi.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908064506/http://www.kanchi.tn.nic.in/ |date=2017-09-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KK|| [[कन्याकुमारीमण्डलम्|कन्याकुमारी]]|| [[नागरकोयिल्]]|| align=right | १,६६९,७६३|| align=right | १,६८५|| align=right | ९९१|| http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125193622/http://www.kanyakumari.tn.nic.in/ |date=2021-01-25 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KR|| [[करूरुमण्डलम्|करूरु]]|| [[करूरु]]|| align=right | ९३३,७९१|| align=right | २,८९६|| align=right | ३२२|| http://karur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[मधुरैमण्डलम्|मधुरै]]|| [[मधुरै]]|| align=right | २,५६२,२७९|| align=right | ३,६७६|| align=right | ६९७|| http://www.madurai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321120205/http://www.madurai.tn.nic.in/ |date=2019-03-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | NG|| [[नागपट्टिणमण्डलम्|नागपट्टिणम्]]|| [[नागपट्टिणम्]]|| align=right | १,४८७,०५५|| align=right | २,७१६|| align=right | ५४८|| http://www.nagapattinam.tn.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NI|| [[नीलगिरीमण्डलम्|नीलगिरि]]|| [[ऊटी|उदकमण्डलम्]]|| align=right | ७६४,८२६|| align=right | २,५४९|| align=right | ३००|| http://nilgiris.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NM|| [[नामक्कलमण्डलम्|नामक्कल]]|| [[नामक्कल]]|| align=right | १,४९५,६६१|| align=right | ३,४२९|| align=right | ४३६|| http://namakkal.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PE|| [[पेरम्बलूरुमण्डलम्|पेरम्बलूरु]]|| [[पेरम्बलूरु]]|| align=right | ४८६,९७१|| align=right | १,७५२|| align=right | 278|| http://www.perambalur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813070309/http://www.perambalur.tn.nic.in/ |date=2006-08-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[पुदुक्कोट्टैमण्डलम्|पुदुक्कोट्टै]]|| [[पुदुक्कोट्टै]]|| align=right | १,४५२,२६९|| align=right | ४,६५१|| align=right | ३१२|| http://pudukkottai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रामनाथपुरमण्डलम्|रामनाथपुरम्]]|| [[रामनाथपुरम्]]|| align=right | १,१८३,३२१|| align=right | ४,१२३|| align=right | २८७|| http://ramanathapuram.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सेलं मण्डलम्|सेलम्]]|| [[सेलं, तमिळ्नाडु|सेलम्]]|| align=right | २,९९२,७५४|| align=right | ५,२२०|| align=right | ५७३|| http://salem.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[शिवगङ्गामण्डलम्|शिवगङ्गा]]|| [[शिवगङ्गा]]|| align=right | १,१५०,७५३|| align=right | ४,०८६|| align=right | २८२|| http://sivaganga.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TP|| [[तिरुप्पूरमण्डलम्|तिरुप्पूर]]|| [[तिरुप्पूर]]|| align=right | १९,१७,०३३|| align=right | ५,१०६|| align=right | ३७५|| http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212230043/http://tiruppurcorp.tn.gov.in/ |date=2009-02-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TC|| [[तिरुचिरापळ्ळिमण्डलम्|तिरुचिरापळ्ळि]]|| [[तिरुचिरापळ्ळि]]|| align=right | २,३८८,८३१|| align=right | ४,४०७|| align=right | 542|| http://tiruchirappalli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TH|| [[तेनिमण्डलम्|तेनि]]|| [[तेनि]]|| align=right | १,०९४,७२४|| align=right | ३,०६६|| align=right | ३५७|| http://www.theni.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060810180551/http://www.theni.tn.nic.in/ |date=2006-08-10 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TI|| [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्|तिरुनेल्वेली]]|| [[तिरुनेल्वेली]]|| align=right | २,८०१,१९४|| align=right | ६,८१०|| align=right | ४११|| http://www.nellai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704012421/http://www.nellai.tn.nic.in/ |date=2018-07-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TJ|| [[तञ्जावूरुमण्डलम्|तञ्जावूरु]]|| [[तञ्जावूरु]]|| align=right | २,२०५,३७५|| align=right | ३,३९७|| align=right | ६४९|| http://thanjavur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TK|| [[तूतुकुडिमण्डलम्|तूतुकुडि]]|| [[तूतुकुडि]] (तुटिकोरन्)|| align=right | १,५६५,७४३|| align=right | ४,६२१|| align=right | 339|| http://thoothukudi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TL|| [[तिरुवळ्ळूरुमण्डलम्|तिरुवळ्ळूरु]]|| [[तिरुवळ्ळूरु]]|| align=right | २,७३८,८६६|| align=right | ३,४२४|| align=right | ८००|| http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716022602/http://www.tiruvallur.tn.nic.in/ |date=2011-07-16 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TR|| [[तिरुवारूरुमण्डलम्|तिरुवारूरु]]|| [[तिरुवारूरु]]|| align=right | १,१६५,२१३|| align=right | २,१६१|| align=right | 539|| http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113073936/http://www.tiruvarur.tn.nic.in/ |date=2006-01-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | TV|| [[तिरुवण्णामलैमण्डलम्|तिरुवण्णामलै]]|| [[तिरुवण्णामलै]]|| align=right | २,८८१,८५३|| align=right | ६,१९१|| align=right | ४६६|| http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924193702/http://www.tiruvannamalai.tn.nic.in/ |date=2011-09-24 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VE|| [[वेल्लूरुमण्डलम्|वेल्लूरु]]|| [[वेल्लूरु]]|| align=right | ३,४८२,९७०|| align=right | ६,०७७|| align=right | ५७३|| http://vellore.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VL|| [[विऴुप्पुरमण्डलम्|विऴुप्पुरम्]]|| [[विळुप्पुरम्]]|| align=right | २,९४३,९१७|| align=right | ७,२१७|| align=right | ४०८|| http://www.viluppuram.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808053020/http://www.viluppuram.tn.nic.in/ |date=2006-08-08 }} |- bgcolor=#F4F9FF | VR|| [[विरुदुनगरमण्डलम्|विरुदुनगरम्]]|| [[विरुदुनगरम्]]|| align=right | १२०१७८९ || align=right | ३,४४६ || align=right | ३४७ || http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190514153823/http://www.virudhunagar.tn.nic.in/ |date=2019-05-14 }} |} == [[त्रिपुराराज्यम्]] (TR)== {{see also|Districts of Tripura}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | DH|| [[धलाइमण्डलम्]]|| [[अमबाशा ]]|| align=right | 307,417|| align=right | 2,523|| align=right | 122||http://dhalai.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NT|| [[उत्तरत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[धर्मनगर]]|| align=right | 590,655|| align=right | 2,821|| align=right | 209||http://northtripura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[दक्षिणत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[Udaipur, Tripura|Udaipur]]|| align=right | 762,565|| align=right | 2,152|| align=right | 354||http://southtripura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KH || [[खोवइमण्डलम्]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://khowai.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[सिपाहीजाला]]|| [[विश्रामगञ्ज]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://sepahijala.nic.in/welcome.html |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[उनाकोटी]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://unakoti.nic.in/welcome.html |- bgcolor=#F4F9FF | ST|| [[गोमतीमण्डलम्]]|| [[--]]|| align=right | --|| align=right | --|| align=right | --||http://gomati.nic.in/gomati.html |- bgcolor=#F4F9FF | WT|| [[पश्चिमत्रिपुरामण्डलम्]]|| [[आगरतळा]]|| align=right | 1,530,531|| align=right | 2,997|| align=right | 511||http://westtripura.nic.in/ |} ==उत्तरप्रदेशः (UP)== {{see also|उत्तरप्रदेशस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AG|| [[आग्रामण्डलम्|आग्रा]]|| [[आग्रा]]|| align=right | ३,६११,३०१|| align=right | ४,०२७|| align=right | ८९७||http://agra.nic.in/def.asp |- bgcolor=#F4F9FF | AH|| [[अलाहाबादमण्डलम्|अलाहाबद्]]|| [[अलाहाबाद्]]|| align=right | ४,९४१,५१०|| align=right | ५,४२४|| align=right | ९११||http://allahabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अलिगढमण्डलम्|अलिगढ]]|| [[अलिगढ, उत्तरप्रदेशः|अलिगढ]]|| align=right | २,९९०,३८८|| align=right | ३,७४७|| align=right | ७९८||http://aligarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AN|| [[अम्बेडकरनगरमण्डलम्|अम्बेडकरनगरम्]]|| [[अक्बरपुरम्, अम्बेडकरनगरम्|अक्बरपुरम्]]|| align=right | २,०२५,३७३|| align=right | २,३७२|| align=right | ८५४||http://ambedkarnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | AU|| [[औरैयामण्डलम्|औरैया]]|| [[औरैया]]|| align=right | १,१७९,४९६|| align=right | २,०५१|| align=right | ५७५||http://auraya.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | AZ|| [[अझमगढमण्डलम्|अझमगढ]]|| [[अझमगढ]]|| align=right | ३,९५०,८०८|| align=right | ४,२३४|| align=right | ९३३||http://azamgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BB|| [[बाराबङ्कीमण्डलम्|बाराबङ्की]]|| [[बाराबङ्की]]|| align=right | २,६७३,३९४|| align=right | ३,८२५|| align=right | ६९९||http://barabanki.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BD|| [[बदांयूमण्डलम्|बदांयू]]|| [[बदांयू]]|| align=right | ३,०६९,२४५|| align=right | ५,१६८|| align=right | ५९४||http://badaun.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BG|| [[बागपतमण्डलम्|बागपत्]]|| [[बागपत्]]|| align=right | १,१६४,३८८|| align=right | १,३४५|| align=right | ८६६||http://bagpat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BH|| [[बहरैचमण्डलम्|बहरैच्]]|| [[बहरैच्]]|| align=right | २,३८४,२३९|| align=right | ५,७४५|| align=right | ४१५||http://behraich.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206030259/http://behraich.nic.in/ |date=2007-02-06 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[बिजनौरमण्डलम्|बिजनौर]]|| [[बिजनौर]]|| align=right | ३,१३०,५८६|| align=right | ४,५६१|| align=right | ६८६||http://bijnor.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | BL|| [[बलियामण्डलम्|बलिया]]|| [[बलिया]]|| align=right | २,७५२,४१२|| align=right | २,९८१|| align=right | ९२३||http://ballia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[बान्दामण्डलम्|बान्दा]]|| [[बान्दा, उत्तरप्रदेशः|बान्दा]]|| align=right | १,५००,२५३|| align=right | ४,४१३|| align=right | ३४०||http://banda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BP|| [[बलरामपुरमण्डलम्|बलरामपुरम्]]|| [[बलरामपुरम्]]|| align=right | १,६८४,५६७|| align=right | २,९२५|| align=right | ५७६||http://balrampur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[बरेलीमण्डलम्|बरेली]]|| [[बरेली]]|| align=right | ३,५९८,७०१|| align=right | ४,१२०|| align=right | ८७३||http://bareilly.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BS|| [[बस्तिमण्डलम्|बस्ति]]|| [[बस्ति, उत्तरप्रदेशः|बस्ति]]|| align=right | २,०६८,९२२|| align=right | ३,०३४|| align=right | ६८२||http://basti.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BU|| [[बुलन्दशहरमण्डलम्|बुलन्दशहर]]|| [[बुलन्दशहर]]|| align=right | २,९२३,२९०|| align=right | ३,७१९|| align=right | ७८६||http://bulandshahar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CD|| [[चन्दौलीमण्डलम्|चन्दौली]]|| [[चन्दौली]]|| align=right | १,६३९,७७७|| align=right | २,५५४|| align=right | ६४२||http://chandauli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CS|| [[छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरमण्डलम्|छत्रपतिशाहूजिमहाराजनगरम्]] || [[गौरीगञ्ज]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | CT|| [[चित्रकूटमण्डलम्|चित्रकूटम्]]|| [[चित्रकूटधाम (कार्वी)]]|| align=right | ८००,५९२|| align=right | ३,२०२|| align=right | २५०||http://chitrakoot.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DE|| [[देवरियामण्डलम्|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तरप्रदेशः|देवरिया]]|| align=right | २,७३०,३७६|| align=right | २,५३५|| align=right | १,०७७||http://deoria.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ET|| [[एटामण्डलम्|एटा]]|| [[एटा]]|| align=right | २,७८८,२७०|| align=right | ४,४४६|| align=right | ६२७||http://etah.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF |KR || [[कांशीरामनगरमण्डलम्|कांशीरामनगरम्]]|| [[कासगञ्ज]]|| || || || |- bgcolor=#F4F9FF | EW|| [[इटावामण्डलम्|इटावा]]|| [[इटावा]]|| align=right | १,३४०,०३१|| align=right | २,२८७|| align=right | ५८६||http://etawah.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FI|| [[फिरोझाबादमण्डलम्|फिरोझाबाद्]]|| [[फिरोझाबाद्]]|| align=right | २,०४५,७३७|| align=right | २,३६१|| align=right | ८६६||http://firozabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FR|| [[फर्रुकाबादमण्डलम्|फर्रुकाबाद्]]|| [[फतेहगढ]]|| align=right | १,५७७,२३७|| align=right | २,२७९|| align=right | ६९२||http://farrukhabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FT|| [[फतेहपुरमण्डलम्|फतेहपुरम्]]|| [[फतेहपुरम्, उत्तरप्रदेशः|फतेहपुरम्]] || align=right | २,३०५,८४७|| align=right | ४,१५२|| align=right | ५५५||http://fatehpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | FZ|| [[फैजाबादमण्डलम्|फैजाबाद्]]|| [[फैजाबाद्]]|| align=right | २,०८७,९१४|| align=right | २,७६५|| align=right | ७५५||http://faizabad.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |date=2011-09-03 }} |- bgcolor=#F4F9FF | GB|| [[गौतमबुद्धनगरमण्डलम्|गौतमबुद्धनगरम्]]|| [[नोयडा]]|| align=right | १,१९१,२६३|| align=right | १,२६९|| align=right | ९३९||http://gbnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GN|| [[गोण्डामण्डलम्|गोण्डा]]|| [[गोण्डा]]|| align=right | २,७६५,७५४|| align=right | ४,४२५|| align=right | ६२५||http://gonda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GP|| [[गाझिपुरमण्डलम्|गाझिपुरम्]]|| [[गाझिपुरम्]] || align=right | ३,०४९,३३७|| align=right | ३,३७७|| align=right | ९०३||http://ghazipur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GR|| [[गोरखपुरमण्डलम्|गोरखपुरम्]]|| [[गोरखपुरम्]]|| align=right | ३,७८४,७२०|| align=right | ३,३२५|| align=right | १,१३८||http://gorakhpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | GZ|| [[गाझियाबादमण्डलम्, भारतम्|गाझियाबाद्]]|| [[गाझियाबाद्, उत्तरप्रदेशः|गाझियाबाद्]]|| align=right | ३,२८९,५४०|| align=right | १,९५६|| align=right | १,६८२||http://ghaziabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HM|| [[हमीरपुरमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| [[हमीरपुरम्, उत्तरप्रदेशः|हमीरपुरम्]]|| align=right | १,०४२,३७४|| align=right | ४,३२५|| align=right | २४१||http://hamirpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[हरदोयीमण्डलम्|हरदोयी]]|| [[हरदोयी]]|| align=right | ३,३९७,४१४|| align=right | ५,९८६|| align=right | ५६८||http://hardoi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HT|| [[महामायानगरमण्डलम्|महामायानगरम्]]|| [[हाथरस]]|| align=right | १,३३३,३७२|| align=right | १,७५२|| align=right | ७६१||http://hathras.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JH|| [[झान्सीमण्डलम्|झान्सी]]|| [[झान्सी]]|| align=right | १,७४६,७१५|| align=right | ५,०२४|| align=right | ३४८||http://jhansi.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JL|| [[जालौनमण्डलम्|जलौन]]|| [[उरयी]]|| align=right | १,४५५,८५९|| align=right | ४,५६५|| align=right | ३१९||http://jalaun.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JP|| [[ज्योतिबाफुलेनगरमण्डलम्|ज्योतिबाफुलेनगरम्]]|| [[अम्रोहा]]|| align=right | १,४९९,१९३|| align=right | २,३२१|| align=right | ६४६||http://jpnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} |- bgcolor=#F4F9FF | JU|| [[जौनपुरमण्डलम्|जौनपुरम्]]|| [[जौनपुरम्, उत्तरप्रदेशः|जौनपुरम्]]|| align=right | ३,९११,३०५|| align=right | ४,०३८|| align=right | ९६९ || http://jaunpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KD|| [[रमाबायीनगरमण्डलम्|रमाबायीनगरम् (कानपुरदेहातमण्डलम्)]]|| [[अक्बरपुरम्, रमाबायीनगरम्|अक्बरपुरम्]]|| align=right | १,५८४,०३७|| align=right | ३,१४३|| align=right | ५०४||http://kanpurdehat.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | KJ|| [[कन्नौजमण्डलम्|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| align=right | १,३८५,२२७|| align=right | १,९९३|| align=right | ६९५||http://kannauj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KN|| [[कानपुरनगरमण्डलम्|कानपुरम्]]|| [[कानपुरम्]]|| align=right | ४,१३७,४८९|| align=right | ३,०२९|| align=right | १,३६६||http://kanpurnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KS|| [[कौशाम्बीमण्डलम्|कौशाम्बी]]|| [[मञ्झानपुरम्]]|| align=right | १,२९४,९३७|| align=right | १,८३७|| align=right | ७०५||http://kaushambhi.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} |- bgcolor=#F4F9FF | KU|| [[कुशीनगरमण्डलम्|कुशीनगरम्]]|| [[पडरौना]]|| align=right | २,८९१,९३३|| align=right | २,९०९|| align=right | ९९४||http://kushinagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LA|| [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुरम्]]|| [[ललितपुरम्]]|| align=right | ९७७,४४७|| align=right | ५,०३९|| align=right | 194||http://lalitpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LK|| [[लखीमपुरखीरीमण्डलम्|लखीमपुरखीरी]]|| [[खीरी]]|| align=right | ३,२००,१३७|| align=right | ७,६८०|| align=right | ४१७||http://kheri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | LU|| [[लखनौमण्डलम्|लखनौ]]|| [[लखनौ]]|| align=right | ३,६८१,४१६|| align=right | २,५२८|| align=right | १,४५६ ||http://lucknow.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MB|| [[मवुमण्डलम्|मवु]]|| [[मवु]]|| align=right | १,८४९,२९४|| align=right | १,७१३|| align=right | १,०८०||http://mau.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | ME|| [[मेरठमण्डलम्|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| align=right | ३,००१,६३६|| align=right | २,५२२|| align=right | १,१९०||http://meerut.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MG|| [[महाराजागञ्जमण्डलम्|महाराजागञ्ज]]|| [[महाराजागञ्ज, उत्तरप्रदेशः|महाराजागञ्ज]]|| align=right | २,१६७,०४१|| align=right | २,९४८|| align=right | ७३५||http://maharajganj.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MH|| [[महोबामण्डलम्|महोबा]]|| [[महोबा]]|| align=right | ७०८,८३१|| align=right | २,८४७|| align=right | २४९||http://mahoba.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MI|| [[मिर्जापुरमण्डलम्|मिर्जापुरम्]]|| [[मिर्जापुरम्]]|| align=right | २,११४,८५२|| align=right | ४,५२२|| align=right | ४६८||http://mirzapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MO|| [[मोरादाबादमण्डलम्|मोरादाबाद्]]|| [[मोरादाबाद्]]|| align=right | ३,७४९,६३०|| align=right | ३,६४८|| align=right | १,०२८||http://moradabad.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MP|| [[मैनपुरीमण्डलम्|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| align=right | १,५९२,८७५|| align=right | २,७६०|| align=right | ५७७||http://mainpuri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MT|| [[मथुरामण्डलम्|मथुरा]]|| [[मथुरा]]|| align=right | २,०६९,५७८|| align=right | ३,३३३|| align=right | ६२१||http://mathura.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[मुजफ्फरनगरमण्डलम्|मुजफ्फरनगरम्]]|| [[मुजफ्फरनगरम्]]|| align=right | ३,५४१,९५२|| align=right | ४,००८|| align=right | ८८४||http://muzaffarnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PN || [[पञ्चशीलनगरमण्डलम्]] (हापुर)|| [[हापुर]]|| align=right | १,४५१,९८३|| || || |- bgcolor=#F4F9FF | PI|| [[पीलीभीतमण्डलम्|पीलीभीत्]]|| [[पीलीभीत्]]|| align=right | १,६४३,७८८|| align=right | ३,४९९|| align=right | ४७०|| http://www.pilibhit.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180504053550/http://www.pilibhit.nic.in/ |date=2018-05-04 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PB || [[प्रबुद्धनगरमण्डलम्|प्रबुद्धनगरम्]] (शामली)|| [[शामली]]|| align=right | १,०७,२३३|| || || http://nppshamli.in/statis.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517001110/http://nppshamli.in/statis.aspx |date=2018-05-17 }} |- bgcolor=#F4F9FF | PR|| [[प्रतापगढमण्डलम्, उत्तरप्रदेशः|प्रतापगढ]]|| [[प्रतापगढ, उत्तरप्रदेशः|प्रतापगढ]]|| align=right | २,७२७,१५६|| align=right | ३,७१७|| align=right | ७३४||http://pratapgarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RA|| [[रामपुरमण्डलम्|रामपुरम्]]|| [[रामपुरम्, उत्तरप्रदेशः|रामपुरम्]]|| align=right | १,९२२,४५०|| align=right | २,३६७|| align=right | ८१२||http://rampur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RB|| [[रायबरेलीमण्डलम्|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| align=right | २,८७२,२०४|| align=right | ४,६०९|| align=right | ६२३||http://raebareli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SA|| [[सहारनपुरमण्डलम्|सहारनपुरम्]]|| [[सहारनपुरम्]]|| align=right | २,८४८,१५२|| align=right | ३,६८९|| align=right |७७२||http://saharanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SI|| [[सीतापुरमण्डलम्|सीतापुरम्]]|| [[सीतापुरम्]]|| align=right | ३,६१६,५१०|| align=right | ५,७४३|| align=right | ६३०||http://sitapur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SJ|| [[शाहजहानपुरमण्डलम्|शाहजहानपुरम्]]|| [[शाहजहानपुरम्]]|| align=right | २,५४९,४५८|| align=right | ४,५७५|| align=right | ५५७||http://shahjahanpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SK|| [[सन्तकबीरनगरमण्डलम्|सन्तकबीरनगरम्]]|| [[खलिलाबाद्, भारतम्|खलिलाबाद्]]|| align=right | १,४२४,५००|| align=right | १,४४२|| align=right | ९८८||http://sknagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SN|| [[सिद्धार्थनगरमण्डलम्|सिद्धार्थनगरम्]]|| [[नवगढ]]|| align=right | २,०३८,५९८|| align=right | २,७५१|| align=right | ७४१||http://sidharthnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SO|| [[सोनभद्रमण्डलम्|सोनभद्र]]|| [[राबर्ट्स्गञ्ज]]|| align=right | १,४६३,४६८|| align=right | ६,७८८|| align=right | २१६||http://sonbhadra.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | SR|| [[सन्तरविदासनगरमण्डलम्|सन्तरविदासनगरम्]]|| [[ग्यानपुरम्]]|| align=right | १,३५२,०५६|| align=right | ९६०|| align=right | १,४०८||http://srdnagar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} |- bgcolor=#F4F9FF | SU|| [[सुल्तानपुरमण्डलम्|सुल्तानपुरम्]]|| [[सुल्तानपुरम्, उत्तरप्रदेशः|सुल्तानपुरम्]]|| align=right | ३,१९०,९२६|| align=right | ४,४३६|| align=right | ७१९||http://sultanpur.nic.in |- bgcolor=#F4F9FF | SV|| [[श्रावस्तीमण्डलम्|श्रावस्ती]]|| [[श्रावस्ती]]|| align=right | १,१७५,४२८|| align=right | १,१२६|| align=right | १,०४४||http://shravasti.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UN|| [[उन्नावमण्डलम्|उन्नाव्]]|| [[उन्नाव्]]|| align=right | २,७००,४२६|| align=right | ४,५५८|| align=right | ५९२||http://unnao.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | VA|| [[वाराणसीमण्डलम्|वाराणसी]]|| [[वाराणसी]]|| align=right | ३,१४७,९२७|| align=right | १,५७८|| align=right | १,९९५||http://varanasi.nic.in/ |} ==[[उत्तराखण्डराज्यम्]] (UK)== {{see also|उत्तराखण्डस्य मण्डलानि}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | AL|| [[अल्मोरामण्डलम्|अल्मोरा]]||[[अल्मोरा]] |- bgcolor=#F4F9FF | BA|| [[बागेश्वरमण्डलम्|बागेश्वरम्]]|| [[बागेश्वरम्]]|| align=right | २४९,४५३|| align=right | २,३१०|| align=right | १०८||http://bageshwar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CL|| [[चमोलीमण्डलम्|चमोली]]|| [[चमोली गोपेश्वरम्|गोपेश्वरम्]]|| align=right | ३६९,१९८|| align=right | ७,६९२|| align=right | ४८||http://chamoli.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | CP|| [[चम्पावतमण्डलम्|चम्पावत]]|| [[चम्पावतनगरम्|चम्पावत]]|| align=right | २२४,४६१|| align=right | १,७८१|| align=right | १२६||http://champawat.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[डेहराडूनमण्डलम्|डेहराडून्]]|| [[डेहराडून्]]|| align=right | १,२७९,०८३|| align=right | ३,०८८|| align=right | ४१४||http://dehradun.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HA|| [[हरिद्वारमण्डलम्|हरिद्वारम्]]|| [[हरिद्वारम्]]|| align=right | १,४४४,२१३|| align=right | २,३६०|| align=right | ६१२||http://haridwar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[नैनितालमण्डलम्|नैनिताल्]]|| [[नैनिताल्]]|| align=right | ७६२,९१२|| align=right | ३,८५३|| align=right | १९८||http://nainital.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PG|| [[पौरीगढवालमण्डलम्|पौरीगढवाल]]|| [[पौरी]]|| align=right | ६९६,८५१|| align=right | ५,४३८|| align=right | १२८||http://pauri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PI|| [[पिथौरागढमण्डलम्|पिथौरागढ]]|| [[पिथौरागढ]]|| align=right | ४६२,१४९|| align=right | ७,११०|| align=right | ६५||http://pithoragarh.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | RP|| [[रुद्रप्रयागमण्डलम्|रुद्रप्रयागः]]|| [[रुद्रप्रयागः]]|| align=right | २२७,४६१|| align=right | १,८९६|| align=right | १२०||http://rudraprayag.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | TG|| [[टिहरीगढवालमण्डलम्|टिहरीगढवाल्]]|| [[टिहरी]]|| align=right | ६०४, ६०८|| align=right | ४,०८५|| align=right | १४८||http://tehri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | US|| [[उधमसिङ्गनगरमण्डलम्|उधमसिङ्गनगरम्]]|| [[रुद्रपुरम्]]|| align=right | १,२३४,५४८|| align=right | २,९१२|| align=right | ४२४||http://usnagar.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UT|| [[उत्तरकाशीमण्डलम्|उत्तरकाशी]]|| [[उत्तरकाशी]]|| align=right | २९४,१७९|| align=right | ७,९५१|| align=right | ७||http://uttarkashi.nic.in/ |} ==West Bengal (WB)== {{see also|Districts of West Bengal}} {| class="wikitable sortable" border=0 cellpadding=1 cellspacing=1 style="border:1px solid black" |- bgcolor=#99ccff | '''सङ्केतः''' | '''मण्डलम्''' | '''केन्द्रम्''' | '''जनसङ्ख्या (2001)''' | '''विस्तीर्णता (km²)''' | '''सान्द्रता (/km²)''' | '''अधिकृतजालपुटम्''' |- bgcolor=#F4F9FF | BI|| [[Birbhum district|Birbhum]]|| [[Suri, Birbhum|Suri]]|| align=right | 3,012,546|| align=right | 4,545|| align=right | 663 ||http://birbhum.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | BN|| [[Bankura district|Bankura]]|| [[Bankura]]|| align=right | 3,191,822|| align=right | 6,882|| align=right | 464 ||http://bankura.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428213307/http://www.bankura.nic.in/ |date=2009-04-28 }} |- bgcolor=#F4F9FF | BR|| [[Bardhaman district|Bardhaman]]|| [[Bardhaman]]|| align=right | 6,919,698|| align=right | 7,024|| align=right | 985 ||http://bardhaman.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DA|| [[Darjeeling district|Darjeeling]]|| [[Darjeeling]]|| align=right | 1,605,900|| align=right | 3,149|| align=right | 510 ||http://darjeeling.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | DD|| [[Dakshin Dinajpur district|Dakshin Dinajpur]]|| [[Balurghat]]|| align=right | 1,670,931|| align=right | 2,183|| align=right | 688 ||http://ddinajpur.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HG|| [[Hooghly district|Hooghly]]|| [[Hugli-Chuchura]]|| align=right | 5,040,047|| align=right | 3,149|| align=right | 1,601 ||http://hooghly.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | HR|| [[Howrah district|Howrah]]|| [[Howrah]]|| align=right | 4,274,010|| align=right | 1,467|| align=right | 2,913 ||http://howrah.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | JA|| [[Jalpaiguri district|Jalpaiguri]]|| [[Jalpaiguri]]|| align=right | 3,403,204|| align=right | 6,227|| align=right | 547 ||http://jalpaiguri.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KB|| [[Cooch Behar district|Cooch Behar]]|| [[Cooch Behar]]|| align=right | 2,478,280|| align=right | 3,387|| align=right | 732 ||http://coochbehar.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | KO|| [[Kolkata district|Kolkata]]|| [[Kolkata]]|| align=right | 4,580,544|| align=right | 185|| align=right | 24,760 ||http://kolkata.gov.in/{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- bgcolor=#F4F9FF | MA|| [[Maldah district|Maldah]]|| [[English Bazar]]|| align=right | 3,290,160|| align=right | 3,733|| align=right | 881 ||http://malda.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PM || [[Paschim Medinipur district|Paschim Medinipur]]|| [[Midnapore]]|| align=right | 5,193,411 || align=right | 9,786 || align=right | 531 || http://paschimmedinipur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PR || [[Purba Medinipur district|Purba Medinipur]]|| [[Tamluk]]|| align=right | 4,417,377 || align=right | 4,785 || align=right | 923 || http://purbamedinipur.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | MU|| [[Murshidabad district|Murshidabad]]|| [[Baharampur]]|| align=right | 5,863,717|| align=right | 5,324|| align=right | 1,101 ||http://murshidabad.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | NA|| [[Nadia district|Nadia]]|| [[Krishnanagar, Nadia|Krishnanagar]]|| align=right | 4,603,756|| align=right | 3,927|| align=right | 1,172 ||http://nadia.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PN|| [[North 24 Parganas district|North 24 Parganas]]|| [[Barasat]]|| align=right | 8,930,295|| align=right | 4,095|| align=right | 2,181 ||http://north24parganas.nic.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PS|| [[South 24 Parganas district|South 24 Parganas]]|| [[Alipore]]|| align=right | 6,909,015|| align=right | 9,955|| align=right | 694 ||http://s24pgs.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | PU|| [[Purulia district|Purulia]]|| [[Purulia]]|| align=right | 2,535,233|| align=right | 6,259|| align=right | 405 ||http://purulia.gov.in/ |- bgcolor=#F4F9FF | UD|| [[Uttar Dinajpur district|Uttar Dinajpur]]|| [[Raiganj]]|| align=right | 2,441,824|| align=right | 3,180|| align=right | 768 ||http://uttardinajpur.nic.in/ |} ==नगरमण्डलानि== *[[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्]] *[[कोलकातानगरमण्डलम्]] *[[मध्यदेहलीमण्डलम्]] *[[चेन्नैमण्डलम्]] *[[हैदराबादनगरमण्डलम्]] *[[Kamrup Metropolitan district]] *[[एर्णाकुलम् मण्डलम्]] *[[मुम्बयीनगरमण्डलम्]] ==See also== *[[Administrative divisions of India]] *[[Municipalities of India]] == टिप्पणी == {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्काः == *[http://www.demographie.net/atlas2001 2001 maps]; provides maps of social, economic and demographic data of India in 2001 {{Geography of India}} {{India topics}} {{Articles on second-level administrative divisions of Asian countries}} {{DEFAULTSORT:Districts of India}} [[वर्गः:भारतस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:चित्रसारमञ्जूषे नावश्यके]] jrymmhrveu7qixj9umm5jq4c0etudge 0 24592 500398 481680 2026-09-08T03:01:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500398 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बांसवाडामण्डलम् | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Banswara in Rajasthan (India).svg | map_alt = | map_caption = राजस्थानराज्ये बांसवाडामण्डलम् | image_dot_map = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type = Country | subdivision_name = भारतम् | subdivision_type1 = States and territories of India|State | subdivision_name1 = राजस्थान | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 5037 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = |leader_title = |leader_name = | population_total = 1798194 | population_as_of = २००१ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi= | population_est = | pop_est_as_of = | website = http://www.banswara.nic.in | footnotes = }} '''बांसवाडामण्डलं''' ({{lang-hi|बांसवाड़ा जिला}}, {{lang-en|Banswara district}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[बांसवाडा]]नामकं नगरम् । ==भौगोलिकम्== बांसवाडामण्डलस्य विस्तारः ५०३७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)|प्रतापगढमण्डलं]], [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेशराज्यं]] च, पश्चिमे [[अजमेरमण्डलम्]], उत्तरे [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुरमण्डलं]], दक्षिणे [[गुजरातराज्यम्]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले [[माही]] इत्येषा एका एव नदी प्रवहति । ==जनसङ्ख्या== २०११ जनगणनानुगुणं बांसवाडामण्डलस्य जनसङ्ख्या १७९८१९४ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३९९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३९९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २६.५८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९७९ अस्ति । अत्र साक्षरता ५७.०२ % अस्ति । ==उपमण्डलानि== अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि- * [[बांसवाडा]] * कुशलगढ * घाटोल ==वीक्षणीयस्थलानि== * माही जलबन्धः * आनन्दसागर झील (बाई तडागः) * डाइलाव झील * अब्दुल्ला पीर * मदारेश्वर ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.banswara.nic.in Banswara District website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }} * [http://www.investrajasthan.com/maps/banswara.htm Banswara District map (Invest Rajasthan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205002847/http://www.investrajasthan.com/maps/banswara.htm |date=2005-02-05 }} [[वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 0vql8y7gpyj9umbigq01fqh5t8b3joe 0 54661 500396 490693 2026-09-08T01:24:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500396 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Quanzhou_Museum_-_Hindu_relief_-_DSCF8208.JPG|दक्षिणत|लघुत्तम| हिन्दूत्कीर्णनम्, च्वानजो-सङ्ग्रहालयस्थम्। एतत् चित्रं [[होलीपर्व|होली]]<nowiki/>-पर्वणः समारोहाय [[नरसिंह]]<nowiki/>कथायाः वर्णनं करोति।]] '''चीनदेशे हिन्दूधर्मस्य''' अनुसरणम् अल्पसंख्यकैः चीनदेशस्य नागरिकैः भवति। आधुनिकचीनदेशीयायां मुख्यधारायां हिन्दूधर्मस्य उपस्थितिः अतीव सीमिता अस्ति, परन्तु पुरातात्विकसाक्ष्यैः ज्ञायते यत्, मध्ययुगीनचीनदेशस्य विभिन्न-प्रान्तेषु हिन्दूधर्मस्य उपस्थितिः आसीदिति। <ref name="hxinchuan">Huang Xinchuan (1986), '''Hinduism and China''', in Freedom, Progress, and Society (Editors: Balasubramanian et al.</ref> चीन-देशस्य इतिहासात् अधिकं बौद्धधर्मस्य विस्तारेण सम्पूर्णदेशे [[हिन्दूधर्मः|हिन्दू]]<nowiki/>प्रभावः अवशोषितः अभवत्।<ref>John Kieschnick and Meir Shahar (2013), India in the Chinese Imagination - Myth, Religion and Thought, ISBN 978-0812245608, University of Pennsylvania Press</ref> भारतस्य [[वैदिकी संस्कृतिः|वैदिककालात्]] प्रचलिताः वास्तविकपरम्पराः [[चीन]]<nowiki/>-देशे लोकप्रियाः सन्ति, यथा [[योगः]], [[ध्यान|ध्यानं]] च।  हिन्दूसमुदायः विशेषरूपेण अय्यवोले, मनिग्रामम् इत्येतयोः तमिल-व्यापारि-मण्डल्याः माध्यमेन, एकवारं मध्यकालीने दक्षिणचीनदेशे प्रतिष्ठितः।<ref>W.W. Rockhill (1914), Notes on the relations and trade of China with the Eastern Archipelago and the coasts of Indian Ocean during the 14th century", T'oung-Pao, 16:2</ref><ref>T.N. Subramaniam (1978), A Tamil Colony in Medieval China, South Indian Studies, Society for Archaeological, Historical and Epigraphical Research, pp 5-9</ref> एतस्य प्रमाणं दक्षिणपूर्वचीन-देशे च्वानजो, फ़ुज़ियान इत्यतयोः प्रान्तयोः काई-यु-आन-मन्दिरेण, तत्सदृशैः अनेकैः स्मारकैः सिद्ध्यति। <ref name="johnguy">John Guy (2001), The Emporium of the World: Maritime Quanzhou 1000-1400 (Editor: Angela Schottenhammer), ISBN 978-9004117730, Brill Academic, pp. 294-308</ref> [[हांग् कांग् नगरम्|हाँग काँग]]<nowiki/>-नगरे हिन्दू आप्रवासिनां (immigrant) लघुः समूदायः निवसति। == इतिहासः == === प्राचीनहिन्दूप्रभावः === [[सञ्चिका:Longmen-apsara-near-jingshansidong.jpg|वामतः|लघुत्तम|250x250पिट|अप्सरसां चित्रं, यत् चीन-देशस्य लुओयांग-प्रान्तस्य लोंगमेन-ग्रोट्टोइस् इत्यत्र अस्ति। ]] प्राचीनचीनीधर्मस्योपरि हिन्दुधर्मस्य प्रभावस्य कानिचन उदाहरणानि सन्ति, येषु "षड्दर्शनम्" अथवा "षड्सिद्धान्तः" इत्येताभ्यां सह [[योगः]], स्तूपः (जम्बुद्वीपे स्तूपानां शिवालयत्वेन निर्माणम् अभवत्) इत्येतयोः अपि समावेशः भवति । चीन-देशे हिन्दूधर्मः अधिकः लोकप्रियः नासीत्, तस्माद्विपरीताः मान्यताः [[बौद्धधर्मः]], कन्फ्यूशीवादः च अधिकां लोकप्रियताम् अलभेताम्। एतादृश्यां स्थित्यां तिब्बत-प्रान्ते केचन अपवादाः अपि सन्ति।<ref>Sherring and Longstaff (1936), [https://archive.org/stream/westerntibetbrit00sherrich#page/n9/mode/2up Western Tibet and the British borderland - The Sacred Country of Hindus and Buddhists] Edward Arnold, London</ref> चीन-देशे लघुः हिन्दूसमुदायः आसीत्, यः सामान्यतः चीन-देशस्य दक्षिणपूर्वदिशायां स्थितः आसीत्। त्रयोदश्याः शताब्द्याः अन्ते लिखिताः तमिल-चीनीभाषायाः द्विभाषिशिलालेखाः च्वानजो-प्रान्तस्थात् [[शिवः|शिव]]<nowiki/>-मन्दिरस्य अवशेषैः सह प्राप्ताः। संभवतः द्वयोः दक्षिण-भारतीय-शैल्याः हिन्दूमन्दिरयोः एकं (115) स्यात्तत्। तस्य निर्माणं पुरातनस्य पोताश्रयस्य (port) दक्षिणपूर्वक्षेत्रे, यत्र प्राचीने काले विदेशिव्यापारिणां विदेशी अन्तर्देशः (enclave) स्थितः आसीत्, तत्र जातं स्यात्। <ref>[http://www.tamilnation.org/heritage/china.htm]</ref> चतुर्णां स्वर्गीयराज्ञां विचारधारा मूलतः दिग्पालेभ्यः समुत्पन्ना। सन-वुकोंग इत्यस्य [[हनुमान्|हनुमति]] निष्ठा आसीत् इति केचन विद्वांसः स्रोतः यच्छन्ति। सन-वुकोंग इत्येषः चीन-देशीयपौराणिकस्य चरित्रस्य पात्रम् अस्ति। यक्षः (चीनी: 夜叉) मूलतः हिन्दूधर्मस्य इतिहासस्य कश्चन प्राकृतिकः भूतः उत राक्षस-विशेषः। चीनदेशस्य यक्षं प्रति विश्वासः सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रस्य (Lotus Sutra) (पुण्डरीक अर्थात् कमलं, अतः तत्स्तोत्रं कमलसूत्रम् इत्यपि प्रसिद्धम्) माध्यमेन अभवत्, यत् मूलतः धर्मरक्षाद्वारा 290 CE समीपे चीनीभाषायां अनूदितम्। कालान्तरे 406 CE समीपे कुमारजीवद्वारा तस्य सूत्रस्य सप्तपूलिकायाः (fascicle) रूपेण अनुवादः लोकप्रियः अभवत्।  चीनदेशीयलोकधर्मे (folk religion) अनेकाः किंवदंत्यः, कथाः च (यथा - विद्रोही (Nezha)), हिन्दूपौराणिककथाभ्यः स्वीकृताः। <ref>Chinese ''Nezha'' has been traced to Hinduism's ''Nalakubara''</ref> दशम्यां शताब्द्यां टिएन्झै (Tianxizai) इत्यस्य अनुवादोत्तरं विद्रोही इत्यादि प्रसिद्धम् अभवत्। <ref>Meir Shahar (2013), in India in the Chinese Imagination - Myth, Religion and Thought, ISBN 978-0812245608, University of Pennsylvania Press, pp. 21-44</ref> एतस्य प्रभावस्य, विचारसंश्लेषणस्य च कालखण्डे पूर्वोपस्थितानाम् अवधारणानाम् अपि तादात्म्यम् अभवत् - राक्षसान् लू-ओ-चा (''luocha) ''इत्यस्य रूपेण, ''पिशाचान्''  पिशेझुओ (''pishezuo) ''इत्यस्य रूपेण ते स्वीकृतवन्तः। === प्रभावकारी धर्मः === प्राचीनचीनप्रदेशस्य अभिलेखस्य, आधुनिकपुरातत्त्वसंशोधनस्य च अनुसारं हिन्दुधर्मस्य काश्चन परम्पराः चीन-देशस्य अनेकेषु प्रेदशेषु प्रचलिताः आसन्।  [[सञ्चिका:Jiucenglou_of_Mogao_Caves.jpg|लघुत्तम|मोगाओ गुहा (Tun-huang - Mogao) चीन-देशस्य उत्तरभागे स्थिते गांसू-प्रान्ते अस्ति। बौद्धकलायाः प्रभाविताः हिन्दु-देवानां मूर्तयः अपि इतः प्राप्ताः। उदाहरणरूपेण, २८५ क्रमाङ्कस्य गुहायां गजमुखिनः गणेशस्य स्थापना षष्ठम्यां शताब्द्याम् अभवत्। <ref>Alice Getty (1936), Gaṇeśa: a monograph on the elephant-faced god, Reprinted in 1971, Oxford: Clarendon Press, Chapter 7, pp. 67-78</ref>]] == च्वानजो-प्रान्ते हिन्दूपरम्परा == [[File:Carving of Shiva wife from a Hindu Temple at Quanzhou.jpg|thumb|left|220px|च्वानजो-प्रान्तस्य गुहायां शिवस्य शिल्पमूर्तिः]] [[File:Fujian in China (+all claims hatched).svg|220px|thumb|मध्यकालीने चीनदेशे हिन्दुधर्मस्य उपस्थितेः प्रमाणानि पुरातत्त्वविभागः अपि ददाति। तस्य स्थलस्य स्थितिः।<ref name=johnguy/>]] च्वानजो-प्रान्तस्य फुजियन्-प्रदेशे चीन-देशे स्थितस्य हिन्दूधर्मस्य प्रमाणानि विशेषतया प्राप्तानि। <ref>Richard Pearson, Li Min and Li Guo (2002), Quanzhou Archaeology: A Brief Review, International Journal of Historical Archaeology, Vol. 6, No. 1, pp. 23-34</ref> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुधर्म]] * [[अफगानिस्थाने हिन्दुधर्मः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/chinrelg.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051130092700/http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/chinrelg.html |date=2005-11-30 }} * http://www.religionfacts.com/chinese_religion/history.htm * http://www.friesian.com/six.htm * http://hinduwebsite.com/hinduism/h_buddhism.htm * http://www.hindu.org/publications/frawley/yogabuddhism.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827153514/http://www.hindu.org/publications/frawley/yogabuddhism.html |date=2006-08-27 }} * [http://ismaili.net/Source/0104c.html Siva Temple in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231084823/http://ismaili.net/Source/0104c.html |date=2016-12-31 }} * [http://www.iskconhk.org Hare Krishna - ISKCON Hong Kong Center] * [http://www.elephantgodhk.com 象神金殿] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103100934/http://www.elephantgodhk.com/ |date=2012-01-03 }} == सन्दर्भः == {{Reflist|2}} [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:देशानुसारं हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:चीनदेशः]] h1je9jh6ix6xwmw8w5utmmi7v0s6dca 0 56427 500397 488802 2026-09-08T02:29:12Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500397 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक म्रिथ जिव |name = पुष्पकविमानम् |AKA = |Image_Name = Pushpakviman.jpg |image_size = 300 |Image_Caption = श्री[[रामः]], [[सीता]] च अन्यैः सह पुष्पकविमाने आरूढौ |Mythology = [[रामायणम्]] |Grouping = प्राचीनं हिन्दूपौराणिकं वाहनम् |Sub_Grouping = आकाशीयं वाहनम् |Parents = |Country = [[श्रीलंका]], [[भारतम्]] |Region = भारतीयोपमहाद्वीपः |Habitat = |First_Reported = |Last_Reported = |Similar_creatures = }} '''पुष्पकविमानं''' [[हिन्दू]][[पुराणानि|पौराणिक]]<nowiki/>-महाकाव्ये [[रामायणम्|रामायणे]] वर्णितं वायु-वाहनम् अस्ति| तस्मिन् [[श्रीलङ्का|लंका]]<nowiki/>याः राजा [[रावणः]] यात्रां करोति स्म। एतस्य विमानस्योल्लेखः एव सीताहरणस्य प्रकरणेऽपि प्राप्यते। रामायणस्य अनुसारं राम-रावणयोः युद्धोद्धरं [[रामः|श्रीराम]]<nowiki/>-[[सीता]]<nowiki/>-[[लक्ष्मणः|लक्ष्मणाः]] लङ्कायाः नवघोषितेन राज्ञा [[विभीषणः|विभीषणेन]] तथा अन्यैः सेवकैः सह लङ्कायाः [[अयोध्या]]<nowiki/>म् अगच्छन्। एतद्विमानं मूलतः धनदेवतायाः, [[कुबेरः|कुबेर]]<nowiki/>स्य पार्श्वे आसीत्, किन्तु रावणः स्वानुजात् भ्रातुः कुबेरात् बलपूर्वकं सुवर्णमण्डितया लङ्कापुर्या सह एतद्विमानम् अपि अपाकर्षयत्। <ref name="अजब"> </ref><ref name="जगत">{{cite web|url=http://www.samacharjagat.com/news/auto/pushpaka-vimana-of-ravana-86407|title=रावणस्य रहस्यानि लङ्कायां षड् विमनास्थानकानि आसन्।|accessmonthday=|accessdate=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=९ सितंबर, २०१६|year=|month=|format=|work=|publisher=समाचार जगत|pages=|language=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170328015604/http://www.samacharjagat.com/news/auto/pushpaka-vimana-of-ravana-86407|archivedate=2017-03-28|quote=|deadurl=yes}}</ref><ref name="अवश्य">{{cite web|url=http://hindi.webdunia.com/dussehra-special/ravana-116100500048_3.html|title=रावणस्य 10 विषयान् पठन्तु....|accessmonthday=|accessdate=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=|work=[[दैनिक जागरण]]|publisher=वेब दुनिया|pages=|language=|archiveurl=|archivedate=|quote=}} </ref> यदा रावणः कुबेरात् तस्य नगरीं लंकापुरीं तथा च एतद्विमानं बलपूर्वकम् अपाकर्षयत्, ततः कुबेरः वर्तमानस्य तिब्बत-प्रदेशस्य समीपे नवीनायाः नगर्याः अलकापुर्याः<ref>[https://books.google.co.in/books?id=f4pUBQAAQBAJ&pg=PA102&lpg=PA102&dq=%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3+%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82&source=bl&ots=Fw5RYsnMpx&sig=ij1jjHJQ-WiBInjjGGCYRPQyd2U&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjkvdaq4f3SAhVIz1QKHYiVAOgQ6AEIHjAB#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82&f=false] पुस्तक - विक्रमशिला का इतिहास </ref> निर्माणम् अकरोत्। रावणस्य वधोत्तरं भगवान् रामः एकत् विमानं नीत्वा अयोध्यां प्रति अगच्छत्। ततः एतस्य मूलस्वामिने कुबेराय एतत् प्रत्यार्पयत्।<ref>कीर्तिं स्वकीयां लोकेषु संस्थाप्य पावनीं प्रभुः ।<br> पुष्पकं च कुबेराय विमानं च तदा ददौ ।।<br> रुद्रसङ्ख्या सहस्राब्दं राज्यं कृत्वा परं ययौ।। ६३ ।। [ https://sa.wikisource.org/wiki/भविष्यपुराणम्_/पर्व_३_(प्रतिसर्गपर्व)/खण्डः_४/अध्यायः_१५ भविष्यपुराणम् /पर्व ३ (प्रतिसर्गपर्व)/खण्डः ४/अध्यायः १५]</ref> रामः एकवारम् एव एतस्य पुष्पकविमानस्य उपयोगं विभीषणस्य भावेन निवदने कृते सति अकरोत्। <ref name="उजाला">{{cite web|url=http://www.amarujala.com/spirituality/religion/ramleela-puspak-viman-airport-of-ravan|title=अत्र स्थापयति स्म रावणः स्वपुष्पकविमानम्|accessmonthday=|accessdate=|last=|first=टीम डिजिटल|authorlink=|coauthors=|date=११ अक्तूबर, २०१३|year=|month=|format=|work=|publisher=|pages=|language=|archiveurl=|archivedate=|quote=}} </ref> अन्येषु ग्रन्थेषु उल्लेखितम् अस्ति यत्, पुष्पकविमानस्य प्रारुपम् एवं निर्माणविधिः अङ्गिराऋषिणा  जातः आसीत्। तथा च एतस्य निर्माणं, शृङ्गारः च देव-शिल्पिना [[विश्वकर्मदिनम्|विश्वकर्मणा]] अभवत्। [[भारत]]<nowiki/>स्य प्राचीनहिन्दूग्रन्थेषु बहुत्र विमानानां, युद्धे प्रयोगस्य विस्तृतं वर्णनं प्राप्यते। तत्र रावणस्य पुष्पकविमानस्यापि उल्लेखः प्राप्यते। तद्विहाय अन्येषां सैनिकक्षमतायुक्तानां विमानानाम् उपरि आरुह्य गतवान्, सविमानं युद्धकाले अदृश्यः अभवत् विमानेन शत्रो पृष्ठे प्रतिडयनम् इत्यादिषु विमानस्य वर्णनं प्राप्यते। प्राचीनकाले विमानानां मुख्यतः द्वौ विभागौ प्राप्येते। प्रथमे तु मानवनिर्मितानि विमानानि, यानि आधुनिकविमानवद् एव पक्षसहितानि आसन्। तथा च द्वितीये प्रकारे आश्चर्यजनकविमानानि, यानि मानवनिर्मितानि न भवन्ति स्म, अपि तु तेषाम् आकारः, प्रकारश्च आधुनिकावशकाशयानवत् (UFO) भवति स्म।<ref name="ट्री">{{cite web|url=http://hindi.speakingtree.in/allslides/content-244055|title=रावणस्य पार्श्वे वास्तव्येन आसीत् पुष्पकविमानम्!|accessmonthday=|accessdate=|last=शर्मा|first=ऋचा|authorlink=|coauthors=|date=११ नवंबर, २०१३|year=|month=|format=|work=|publisher=स्पीकिंग ट्री|pages=|language=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170330002707/http://hindi.speakingtree.in/allslides/content-244055|archivedate=2017-03-30|quote=|deadurl=yes}}</ref> == विशेषगुणाः == इतस्मिन् विमाने अनेकाः विशेषताः आसन्। यथा - १. एतत् विमानं यात्रिमां सङ्ख्यायाः, वायुघनत्वस्य च अनुसारं स्वमेव स्वाकारं लघुं, बृहतं च कर्तुं सक्षमम् आसीत्।<ref name="ज्ञान">{{cite web|url=http://www.gyanpanti.com/secrets-of-pushpak-vimana-in-hindi/|title=पुष्पकविमानस्य अदभुतं रहस्यं|accessmonthday=|accessdate=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=२२|year=२०१६|month=दिसंबर|format=|work=|publisher=ज्ञानपनती .काम|pages=|language=|archiveurl=|archivedate=|quote=}}</ref> २. कुत्रापि आवागमनाय मनसः गतिना एतत् गन्तुं सक्षमम् आसात्। ३. आकाशेन सह एतत् भूमौ अपि चलति स्म। ४. स्वामिनः इच्छितगतिना डयितुं सक्षमे विमानेऽस्मिन् अनेकयात्रिणां भारः वोढुं क्षमता आसीत्। यतो हि एतत् विमानं गगने स्वस्य स्वामिनः इच्छानुसारं भ्रमणं कर्तुं सक्षमम् आसीत्, अतः एतस्य स्वामी कुबेरः अन्येभ्यः देवेभ्यः अपि यात्रायै यच्छति स्म।   == ग्रन्थेषु उल्लेखः == [[सञ्चिका:Sita_Abduction.jpg|लघुत्तम|300x300पिट|[[गुजरातराज्य]]<nowiki/>स्य [[मोढेरा]]<nowiki/>-प्रदेशे स्थितस्य [[मोढेरा सूर्यमन्दिरम्|सूर्यमन्दिरस्य]]  स्तम्भे रावणद्वारा पुष्पकविमानेन सीताहरणस्य दृश्यम्]] === विमानस्य निर्माणम् === [[ऋग्वेदः|ऋगवेदे]] द्विशताधिकं (२००) वारं विमानस्य विषये उल्लेखः प्राप्यते। तत्र विविधानि विमानानि अन्तर्भवन्ति। यथा तिमञ्जिला-त्रिभुजाकाराणां त्रिचक्रयुक्तानां विमानानाम् उल्लेखः विद्यते। तेषु अनेकेषां विमानानां निर्माणम् [[अश्विनीकुमारः|अश्विनीकुमाराभ्यां]] कृतम् आसीत्। तौ विमानवैज्ञानिकत्वेन प्रसिद्धौ आस्ताम्। एतेषु साधारणतया त्रयः यात्रिणः प्रवासं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म। तेषां विमानानि उभयतः पक्षौ भवतः स्म। विमनोपकरणानां निर्माणे मुख्यतः त्रीणां धातूनाम् उपोयगः भवति स्म - [[सुवर्णम्|स्वर्णं]], [[रजतम्|रजतं]], [[अयः|लौहः]] च। वेदेषु विमानानाम् अनेके प्रकाराः आकाराः च उल्लेखिताः सन्ति। उदाहरणतया अग्निहोत्रविमाने द्वे ऊर्जास्रोतसी (engine), हस्तिविमाने तु अधिकानि ऊर्जास्रोतांसि भवन्ति स्म। कस्यापि विमानस्य स्वरूपम्, आकारश्च सद्यकालीनानां किंगफिशर-पक्षिणः अनुरूपं भवति स्म। जलयानम् अपि आसीत् यत् वायौ, जले च उभयत्र यात्रां कर्तुं सरक्षमम् आसीत्।<ref>([//hi.wikipedia.org/wiki/ऋगवेद ऋगवेद] ६.५८.०३)</ref> कारा-नामकं विमानं वायौ, जले च चलति स्म। <ref>(ऋग वेद 9.14.1)</ref> त्रिताला-नामकं विमानं त्र्यट्टात्मकम् आसीत्।<ref>(ऋग वेद 3.14.1)</ref> त्रिचक्र-रथ-नामकं त्रिचक्रयुक्तं विमानम् आकाशे डयते स्म ।<ref>(ऋग वेद 4.36.1)</ref> कस्यचित् रथस्य सदृशं प्रतीयमानं विमानं वाष्पेन अथवा वायुना चलति स्म।<ref>(ऋग वेद 5.41.6)</ref> विद्युत-रथ-नामकं विमानं विद्युच्छक्त्या चलति स्म।<ref>(ऋग वेद 3.14.1)</ref> [[समराङ्गणसूत्रधार]]-नामके ग्रन्थे विमानानां विषये तथा च तैः सह सम्बद्धानां सर्वेषां विषयाणाम् अद्भुतज्ञानं प्राप्यते। ग्रन्थस्य निर्माणं २२५ तः अधिकपदेषु निर्माणं, उड्डयनं, गति), सामान्यम्, आकस्मिकम् अवतरणं च, पक्षिणां संयोगेन दुर्घटनादिनाम् उल्लेखः प्राप्यते।।<ref name="ट्री"/> ===पुष्पकस्य उल्लेखः=== प्राचीने हिन्दूसाहित्ये देव-शिल्पिना विश्वकर्मणा निर्मितानाम् अनेकेषां विमानानां वर्णनं प्राप्यते। यथा वाल्मीकि-रामायणस्य अनुसारं शिल्पाचार्येण विश्वकर्मणा पितामहस्य [[ब्रह्मा|ब्रह्मणः]] प्रयोगाय पुष्पकविमानस्य निर्माणं कृतम् आसीत्। == उद्धरणम् == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Youtube}}: रामायण पुष्पक विमान अब कहा है जानिए सच * {{Youtube}}:पहला विमान किसका था? पुष्पक विमान रावण ... * {{Cite web|url=https://dharmalay.com/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7/|title=पुष्पकविमानस्य निर्माणविधिः|date=१४ मार्च, २०१५|publisher=धर्मालय.काम|last=संचालक|first=धर्मालय|accessdate=2017-04-02|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330175050/https://dharmalay.com/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7/|deadurl=yes}} [[वर्गः:रामायणम्]] rbd1vntusaj3r34v5obq6s008e21p58 0 92455 500385 2026-09-07T14:23:09Z Kandarpajit Kallol 8931 {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | education = त्रिपुरा विश्... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 500385 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | education = [[त्रिपुरा विश्वविद्यालय]], [[इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय]] | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} '''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति। == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्। प्रारम्भे सः तान्त्रिक-अभियांत्रिकीक्षेत्रे कार्यरतः आसीत्, पश्चात् चलचित्र-सङ्गीत-सृजनात्मकमाध्यमेषु प्रविष्टवान्। == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति। ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्। == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति। == पुस्तकं == २०२१ तमे वर्षे प्रणवस्य ''Dreaming Reality In The World Of Lenses'' इति अङरेजीभाषायां लिखितं लघुपुस्तकं Notion Press द्वारा प्रकाशितम् अभवत्। अस्मिन् अभिनयसम्बद्धाः विषयाः चर्चिताः सन्ति। == सन्दर्भाः == <references> <ref>[https://tripuranewslive.com/journey-of-a-north-eastern-actor-mr-pranab-kr-nath-from-an-engineer-to-an-artist/ Tripura News Live — Pranab Kr Nath]</ref> <ref>[https://nenow.in/north-east-news/tripura/shiksha-o-tripura-short-film-education-system-tripura.html Northeast Now — Shiksha O Tripura]</ref> <ref>[https://tripuratimes.com/ttimes/%E2%80%9Csesh-belay-tumi%E2%80%9D-pranab-kr-naths-poignant-short-film-premieres-in-digital-platforms-20695.html Tripura Times — Sesh Belay Tumi]</ref> </references> == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] [[वर्गः:त्रिपुरायाः जनाः]] [[वर्गः:भारतीयाः अभिनेतारः]] [[वर्गः:भारतीयाः सङ्गीतकाराः]] 2xrc8e5erytcf4yk34pi8jfsol402jm 500386 500385 2026-09-07T14:24:21Z Kandarpajit Kallol 8931 /* सन्दर्भाः */ 500386 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | education = [[त्रिपुरा विश्वविद्यालय]], [[इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय]] | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} '''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति। == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्। प्रारम्भे सः तान्त्रिक-अभियांत्रिकीक्षेत्रे कार्यरतः आसीत्, पश्चात् चलचित्र-सङ्गीत-सृजनात्मकमाध्यमेषु प्रविष्टवान्। == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति। ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्। == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति। == पुस्तकं == २०२१ तमे वर्षे प्रणवस्य ''Dreaming Reality In The World Of Lenses'' इति अङरेजीभाषायां लिखितं लघुपुस्तकं Notion Press द्वारा प्रकाशितम् अभवत्। अस्मिन् अभिनयसम्बद्धाः विषयाः चर्चिताः सन्ति। == सन्दर्भाः == <references> == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] [[वर्गः:त्रिपुरायाः जनाः]] [[वर्गः:भारतीयाः अभिनेतारः]] [[वर्गः:भारतीयाः सङ्गीतकाराः]] mgj18bh38z99q7zbarn34v69m7fevp1 500387 500386 2026-09-07T14:24:32Z Kandarpajit Kallol 8931 500387 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | education = [[त्रिपुरा विश्वविद्यालय]], [[इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय]] | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} '''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति। == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्। प्रारम्भे सः तान्त्रिक-अभियांत्रिकीक्षेत्रे कार्यरतः आसीत्, पश्चात् चलचित्र-सङ्गीत-सृजनात्मकमाध्यमेषु प्रविष्टवान्। == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति। ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्। == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति। == पुस्तकं == २०२१ तमे वर्षे प्रणवस्य ''Dreaming Reality In The World Of Lenses'' इति अङरेजीभाषायां लिखितं लघुपुस्तकं Notion Press द्वारा प्रकाशितम् अभवत्। अस्मिन् अभिनयसम्बद्धाः विषयाः चर्चिताः सन्ति। == सन्दर्भाः == == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] [[वर्गः:त्रिपुरायाः जनाः]] [[वर्गः:भारतीयाः अभिनेतारः]] [[वर्गः:भारतीयाः सङ्गीतकाराः]] nb3c734gq7gwqav9o2tko3670lkrlq9 500388 500387 2026-09-07T14:24:46Z Kandarpajit Kallol 8931 500388 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | education = [[त्रिपुरा विश्वविद्यालय]], [[इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय]] | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} '''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति। == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्। प्रारम्भे सः तान्त्रिक-अभियांत्रिकीक्षेत्रे कार्यरतः आसीत्, पश्चात् चलचित्र-सङ्गीत-सृजनात्मकमाध्यमेषु प्रविष्टवान्। == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति। ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्। == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति। == पुस्तकं == २०२१ तमे वर्षे प्रणवस्य ''Dreaming Reality In The World Of Lenses'' इति अङरेजीभाषायां लिखितं लघुपुस्तकं Notion Press द्वारा प्रकाशितम् अभवत्। अस्मिन् अभिनयसम्बद्धाः विषयाः चर्चिताः सन्ति। == सन्दर्भाः == == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] qce47xirtltwhtuockdcdle0k7i5hyd 500389 500388 2026-09-07T14:26:30Z Kandarpajit Kallol 8931 500389 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = भारतीय | education = त्रिपुरा विश्वविद्यालय, इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} '''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति।<ref>[https://tripuranewslive.com/journey-of-a-north-eastern-actor-mr-pranab-kr-nath-from-an-engineer-to-an-artist/ Tripura News Live — Pranab Kr Nath]</ref> == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्। प्रारम्भे सः तान्त्रिक-अभियांत्रिकीक्षेत्रे कार्यरतः आसीत्, पश्चात् चलचित्र-सङ्गीत-सृजनात्मकमाध्यमेषु प्रविष्टवान्।<ref>[https://tripuranewslive.com/a-rising-artist-mr-pranab-kr-nath-emerged-from-the-north-east-tripura/ Tripura News Live — A Rising Artist Mr. Pranab Kr Nath]</ref> == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति।<ref>[https://nenow.in/north-east-news/tripura/shiksha-o-tripura-short-film-education-system-tripura.html Northeast Now — Shiksha O Tripura]</ref> ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्।<ref>[https://tripuratimes.com/ttimes/%E2%80%9Csesh-belay-tumi%E2%80%9D-pranab-kr-naths-poignant-short-film-premieres-in-digital-platforms-20695.html Tripura Times — Sesh Belay Tumi]</ref> == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति। == पुस्तकं == २०२१ तमे वर्षे प्रणवस्य ''Dreaming Reality In The World Of Lenses'' इति अङरेजीभाषायां लिखितं लघुपुस्तकं Notion Press द्वारा प्रकाशितम् अभवत्। अस्मिन् अभिनयसम्बद्धाः विषयाः चर्चिताः सन्ति। == सन्दर्भाः == <references /> == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] [[वर्गः:त्रिपुरायाः जनाः]] [[वर्गः:भारतीयाः अभिनेतारः]] [[वर्गः:भारतीयाः सङ्गीतकाराः]] 6uejelp5kr1sb7ord3f0001j153d7f6 500390 500389 2026-09-07T14:27:34Z Kandarpajit Kallol 8931 500390 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = भारतीय | education = त्रिपुरा विश्वविद्यालय, इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} ''''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति।<ref name="TNL">{{cite web |url=https://tripuranewslive.com/journey-of-a-north-eastern-actor-mr-pranab-kr-nath-from-an-engineer-to-an-artist/ |title=Journey of a North-Eastern Actor, Mr. Pranab Kr Nath: From an Engineer to an Artist |website=Tripura News Live |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्।<ref name="TNL"/> == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति।<ref name="NENOW">{{cite web |url=https://nenow.in/north-east-news/tripura/shiksha-o-tripura-short-film-education-system-tripura.html |title=‘Shiksha O Tripura’, a short film on modern education system in Tripura, released |website=Northeast Now |date=१२ अप्रैल २०२२ |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्।<ref name="TT">{{cite web |url=https://tripuratimes.com/ttimes/%E2%80%9Csesh-belay-tumi%E2%80%9D-pranab-kr-naths-poignant-short-film-premieres-in-digital-platforms-20695.html/ |title=“Sesh Belay Tumi”: Pranab Kr Nath's Poignant Short Film Premieres in Digital Platforms |website=Tripura Times |date=२५ अक्टूबर २०२४ |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति।<ref name="IMDb">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm11922723/ |title=Pranab Kr Nath |website=IMDb |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] 9un54w2urc21ap5u51prfbvkuhyegrf 500391 500390 2026-09-07T14:28:08Z Kandarpajit Kallol 8931 added [[Category:भारतस्य जनाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500391 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = भारतीय | education = त्रिपुरा विश्वविद्यालय, इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} ''''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति।<ref name="TNL">{{cite web |url=https://tripuranewslive.com/journey-of-a-north-eastern-actor-mr-pranab-kr-nath-from-an-engineer-to-an-artist/ |title=Journey of a North-Eastern Actor, Mr. Pranab Kr Nath: From an Engineer to an Artist |website=Tripura News Live |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्।<ref name="TNL"/> == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति।<ref name="NENOW">{{cite web |url=https://nenow.in/north-east-news/tripura/shiksha-o-tripura-short-film-education-system-tripura.html |title=‘Shiksha O Tripura’, a short film on modern education system in Tripura, released |website=Northeast Now |date=१२ अप्रैल २०२२ |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्।<ref name="TT">{{cite web |url=https://tripuratimes.com/ttimes/%E2%80%9Csesh-belay-tumi%E2%80%9D-pranab-kr-naths-poignant-short-film-premieres-in-digital-platforms-20695.html/ |title=“Sesh Belay Tumi”: Pranab Kr Nath's Poignant Short Film Premieres in Digital Platforms |website=Tripura Times |date=२५ अक्टूबर २०२४ |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति।<ref name="IMDb">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm11922723/ |title=Pranab Kr Nath |website=IMDb |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] [[वर्गः:भारतस्य जनाः]] ikagzd0qdr882pp1zb62l7hfhbvb6eh 500392 500391 2026-09-07T14:28:26Z Kandarpajit Kallol 8931 /* */ 500392 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = प्रणव कर नाथ | image = Pranab Kr Nath Book Release Interview.jpg | caption = प्रणव कर नाथ | birth_date = १८ दिसम्बर १९९१ | birth_place = साबरूम, [[त्रिपुरा]], [[भारत]] | nationality = भारतीय | education = त्रिपुरा विश्वविद्यालय, इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालय | occupation = अभिनेता, चलचित्रनिर्माता, सङ्गीतकार | years_active = २०१८–वर्तमानम् | parents = प्रेमतोष नाथ<br>कल्पना नाथ }} '''प्रणव कर नाथ''' (जन्म १८ दिसम्बर १९९१) [[भारत|भारतस्य]] [[त्रिपुरा|त्रिपुराराज्ये]] साबरूम-नगरे जातः भारतीयः अभिनेता, चलचित्रनिर्माता च सङ्गीतकारः अस्ति। सः स्वतन्त्रेषु लघुचलचित्रेषु, कलाचित्रेषु, सङ्गीतदृश्यचित्रेषु च कार्यं करोति।<ref name="TNL">{{cite web |url=https://tripuranewslive.com/journey-of-a-north-eastern-actor-mr-pranab-kr-nath-from-an-engineer-to-an-artist/ |title=Journey of a North-Eastern Actor, Mr. Pranab Kr Nath: From an Engineer to an Artist |website=Tripura News Live |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == जीवनम् == प्रणव कर नाथस्य जन्म १८ दिसम्बर १९९१ दिनाङ्के त्रिपुराराज्यस्य साबरूम-नगरे अभवत्। तेन त्रिपुरायां प्रारम्भिकशिक्षा प्राप्ता। अनन्तरं सः त्रिपुरा-विश्वविद्यालये तथा इन्दिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विश्वविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्।<ref name="TNL"/> == चलचित्रक्षेत्रम् == प्रणवः अनेकासु स्वतन्त्रलघुचलचित्रकृतिषु अभिनयरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य प्रमुखासु कृतिषु ''छिपी द केप'', ''हृदयपोड़ा'', ''सेई कालोदीन'', ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' तथा ''शेष बेलाय तुमि'' इत्यादयः सन्ति। ''शिक्षा ओ त्रिपुरा'' इति २०२२ तमे वर्षे निर्मितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् त्रिपुराराज्यस्य आधुनिकशिक्षाव्यवस्थायाः विषयः निरूपितः अस्ति। अस्मिन् प्रणवः राहुलस्य भूमिकां निर्वहति।<ref name="NENOW">{{cite web |url=https://nenow.in/north-east-news/tripura/shiksha-o-tripura-short-film-education-system-tripura.html |title=‘Shiksha O Tripura’, a short film on modern education system in Tripura, released |website=Northeast Now |date=१२ अप्रैल २०२२ |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> ''शेष बेलाय तुमि'' इति २०२४ तमे वर्षे प्रणवेन निर्देशितं बाङ्लाभाषायाः लघुचलचित्रम् अस्ति। अस्मिन् प्रेम, वियोगः तथा मानवीयसम्बन्धाः चित्रिताः सन्ति। प्रणवः अस्य चलचित्रस्य निर्देशकः तथा मुख्याभिनेता च आसीत्।<ref name="TT">{{cite web |url=https://tripuratimes.com/ttimes/%E2%80%9Csesh-belay-tumi%E2%80%9D-pranab-kr-naths-poignant-short-film-premieres-in-digital-platforms-20695.html/ |title=“Sesh Belay Tumi”: Pranab Kr Nath's Poignant Short Film Premieres in Digital Platforms |website=Tripura Times |date=२५ अक्टूबर २०२४ |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == सङ्गीतम् == प्रणवः स्वतन्त्रसङ्गीतकारः तथा सङ्गीतनिर्माता अस्ति। सः हिन्दी-बाङ्लाभाषयोः गीतानि निर्माति। तस्य गीतानां मध्ये ''चांदनी रात'', ''दिल तेरा मेरा'', ''मेरी दुनिया'', ''पल भर का साथ'', ''तेरा मेरा सफर'', ''ओ प्रिया आयना आबार फेरा'' तथा ''दिबानिशि कांदे अंतर'' इत्यादीनि उल्लेखनीयानि सन्ति।<ref name="IMDb">{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm11922723/ |title=Pranab Kr Nath |website=IMDb |access-date=७ सितम्बर २०२६ }}</ref> == सन्दर्भाः == {{reflist}} == बाह्यसम्बन्धाः == * [https://www.imdb.com/name/nm11922723/ IMDb] * [https://www.wfcn.co/profile/pranabkrnathactor WFCN] * [https://filmfreeway.com/PranabKrNath FilmFreeway] [[वर्गः:भारतस्य जनाः]] pdcyqi62w6sonw19a7ec9x37mak6w3y 0 92456 500393 2026-09-07T17:24:17Z 2540345siriashok 46742 Siri 500393 wikitext text/x-wiki == सामान्यपरिचयः == ललितासहस्रनाम हिन्दुधर्मस्य शाक्तसम्प्रदाये प्रसिद्धं स्तोत्रम् अस्ति। अस्मिन् स्तोत्रे देवी ललितात्रिपुरसुन्दर्याः सहस्रं नामानि वर्णितानि सन्ति। प्रत्येकं नाम देव्या विविधगुणान्, स्वरूपं, शक्तिं वा तत्त्वं सूचयति। सहस्रनाम इत्यस्य अर्थः “सहस्रं नामानि” इति भवति। ललितासहस्रनामस्य पाठः प्रायः लयबद्धरीत्या तथा पुनरावृत्त्या क्रियते। पाठसमये शब्दोच्चारणं, श्वासप्रश्वासस्य लयः तथा मनसः एकाग्रता इत्येतेषां समन्वयः भवति। अतः धार्मिकमहत्त्वस्य अतिरिक्तं अस्य पाठस्य ध्वनिशास्त्रीयं, शारीरं तथा मनोवैज्ञानिकं अध्ययनम् अपि कर्तुं शक्यते। == ऐतिहासिकधार्मिकपृष्ठभूमिः == ललितासहस्रनाम ब्रह्माण्डपुराणस्य ललितोपाख्याने सम्बद्धम् अस्ति। पारम्परिकवर्णनानुसारम् ऋषिः अगस्त्यः भगवान् हयग्रीवं देवी ललितायाः स्वरूपं तथा तस्याः सहस्रनामानि पृच्छति। तदा हयग्रीवः अगस्त्याय ललितादेव्याः सहस्रनामानि उपदिशति। ललितासहस्रनामं शाक्तसम्प्रदाये विशेषतः श्रीविद्यापरम्परायां महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयति। अस्य नामसु देव्या सौन्दर्यं, ज्ञानं, करुणा, शक्तिः तथा विश्वसम्बद्धानि विविधतत्त्वानि वर्णितानि सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य ऐतिहासिककालविषये विद्वत्सु सर्वसम्मतिः नास्ति। तथापि धार्मिक-सांस्कृतिकपरम्परायां ललितासहस्रनामस्य महत्त्वं दीर्घकालात् विद्यमानम् अस्ति। == संरचना == ललितासहस्रनामस्य मुख्यविशेषता तत्र वर्णितानि सहस्रं नामानि सन्ति। एतानि नामानि संस्कृतभाषायां पद्यरूपेण विन्यस्तानि सन्ति। विभिन्नेषु पाठभेदेषु श्लोकानां गणनायां किञ्चित् भेदः दृश्यते। नामसु देवी ललितायाः रूपस्य वर्णनं, तस्याः विविधशक्तीनां निरूपणं तथा दार्शनिकविचाराणां प्रस्तुतीकरणं दृश्यते। केषुचित् नामसु प्रकृतेः, चेतनायाः, ज्ञानस्य तथा ब्रह्माण्डस्य सम्बन्धिताः विचाराः अपि प्रकटिताः सन्ति। पाठस्य समये उच्चारणस्य शुद्धता, स्वरस्य लयः तथा शब्दानां पुनरावृत्तिः महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। एतेषां विशेषतानां कारणेन ललितासहस्रनामस्य पाठः ध्वन्यात्मकदृष्ट्या अपि अध्ययनयोग्यः भवति। == वैज्ञानिकदृष्टिकोणः == आधुनिकवैज्ञानिकदृष्ट्या मन्त्रपाठस्य अध्ययनं मुख्यतः ध्वनि, श्वसनप्रक्रिया, ध्यानम् तथा तन्त्रिकातन्त्रस्य क्रियाशीलता इत्यादीनां आधारेण क्रियते। ललितासहस्रनामस्य पाठे समानलयेन शब्दानाम् उच्चारणं तथा पुनरावृत्तिः भवति। एतादृशः लयबद्धः पाठः श्वासप्रश्वासस्य गतिं प्रभावितुं शक्नोति तथा मनसः ध्यानं एकस्मिन् विषयेषु स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। वैज्ञानिकाः मन्त्रपाठस्य प्रभावं ज्ञातुं हृदयगतेः परिवर्तनशीलता, श्वसनगति तथा स्वायत्ततन्त्रिकतन्त्रस्य क्रियाशीलता इत्यादीनां शारीरिकपरिमाणानां मापनं कुर्वन्ति। अनेन मन्त्रपाठस्य समये शरीरस्य तथा मनसः प्रतिक्रियाः अधिकतया ज्ञातुं शक्यन्ते। == शारीरिकमानसिकप्रभावाः == नियमितमन्त्रपाठस्य समये श्वसनस्य लयः अधिकं नियमितः भवितुं शक्नोति। श्वसनस्य तथा हृदयगतेः मध्ये सम्बन्धः अस्ति, अतः श्वसनस्य परिवर्तनं स्वायत्ततन्त्रिकतन्त्रस्य क्रियायाम् अपि प्रभावं जनयितुं शक्नोति। मानसिकदृष्ट्या मन्त्रस्य पुनरावृत्तिः व्यक्तेः ध्यानं एकस्मिन् शब्दे अथवा ध्वनौ स्थापयितुं साहाय्यं करोति। दीर्घकालं यावत् एकाग्रतया पाठः क्रियमाणः चेत् मनोविक्षेपस्य न्यूनीकरणं तथा मानसिकशान्तेः अनुभूतिर्भवितुम् अर्हति। तथापि एते प्रभावाः व्यक्तिभेदेन परिवर्तितुं शक्नुवन्ति। अतः मन्त्रपाठस्य सर्वेषु व्यक्तिषु समानः प्रभावः भवति इति निश्चितरूपेण वक्तुं न शक्यते। == वैज्ञानिकाध्ययनानि == अद्यतनकाले मन्त्रपाठस्य शारीरिकप्रभावान् ज्ञातुं वैज्ञानिकैः विविधाः प्रयोगाः कृताः सन्ति। एतेषु हृदयगति, हृदयगतेः परिवर्तनशीलता, श्वसनम् तथा स्वायत्ततन्त्रिकतन्त्रस्य गतिविधिः इत्यादयः परिमाणाः परीक्ष्यन्ते। एकस्मिन् आधुनिकवैज्ञानिकाध्ययने मन्त्रपाठस्य विभिन्नपद्धतीनां समये हृदयसम्बद्धानि तथा श्वसनसम्बद्धानि परिमाणानि परीक्षितानि। तत्र उच्चैः पाठः, ओष्ठचालनपूर्वकः पाठः तथा मानसिकः पाठः इत्यादीनां पद्धतीनां तुलनां कृतवती। एतेषु अध्ययनेषु प्राप्ताः परिणामाः मन्त्रपाठस्य शरीरक्रियाविज्ञानसम्बद्धान् प्रभावान् अवगन्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति। किन्तु सामान्यतः मन्त्रपाठस्य विषये प्राप्ताः वैज्ञानिकपरिणामाः प्रत्यक्षतया ललितासहस्रनामस्य विशिष्टप्रभावस्य प्रमाणं न भवन्ति। अतः ललितासहस्रनामस्य वैज्ञानिकाध्ययनं पृथक् विस्तृततया करणीयम्। == उल्लेखाः == '''1. ललितासहस्रनामस्तोत्रम्''' '''    ललितासहस्रनामस्तोत्रम्⁠''' '''2. ललितासहस्रनामावली''' '''    ललितासहस्रनामावली⁠''' '''3. ललितासम्बद्धाः संस्कृतग्रन्थाः''' '''    ललितासम्बद्धाः ग्रन्थाः⁠''' '''4. श्रीविद्यापरम्परायाः ऐतिहासिकाध्ययनम्''' '''    श्रीविद्यापरम्परायाः ऐतिहासिकाध्ययनम्⁠''' '''5. ललितासहस्रनामावली''' '''   ''' == बाह्यसम्पर्काः == 1. ललितासहस्रनामस्तोत्रम्     https://sanskritdocuments.org/doc_devii/lalita.html 2. ललितासहस्रनामावली     https://sanskritdocuments.org/doc_devii/lalitaa1000.html 3. ललितासम्बद्धाः संस्कृतग्रन्थाः     https://sanskritdocuments.org/sanskrit/lalita/ 4. श्रीविद्यापरम्परायाः ऐतिहासिकाध्ययनम्     https://www.jstor.org/stable/jj.18253036 5. श्रीललितासहस्रनामस्तोत्रम् — सम्पूर्णपाठः     https://sanskritdocuments.org/doc_devii/lalitacomplete.pdf == चित्रवीथिका == [[सञ्चिका:Shree Lalitha Tripurasundari Devi.jpg|687x687अणवः]][[सञ्चिका:MANTRA BENEFITS.png|540x540अणवः]] j0kznz089jx3x0a3dqsmg8swtilg6ba