फलकम्:Infobox deity

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sa">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>sawiki</dbname>
    <base>https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">माध्यमम्</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेषः</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">सम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्यः</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडियासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">सञ्चिका</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">सञ्चिकासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकिसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">फलकम्</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">फलकसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">साहाय्यम्</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">साहाय्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्गः</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्गसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">प्रवेशद्वारम्</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">प्रवेशद्वारसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">पटलम्</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">पटलसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>फलकम्:Infobox deity</title>
    <ns>10</ns>
    <id>15668</id>
    <revision>
      <id>500436</id>
      <parentid>499269</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <origin>500436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17036" sha1="f6kuwk1gn6py1rziyiha4pve6yt3d39" xml:space="preserve">{{Infobox

| abovestyle = {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}
 | egyptian | ईजिप्त = background-color: #decd87;
 | greek | ग्रीक | यवन = background-color: #cef2e0;
 | hindu | हिन्दू | हिन्दु | सनातनधर्मः | [[सनातनधर्मः]] | [[हिन्दूधर्मः]] | hinduism = background-color: #FFC569;
 | irish = background-color: #c1e6c1;
 | jain | जैन | jainism = background-color: #F5DEB3;
 | buddhist | बौद्ध | buddhism = background-color: #FFD700;
 | slavic | स्लाविक = background-color: #c2efdf;
 | turkic = background-color: #c2efdf;
 | roman | रोमन = background-color: #ddc3e2;
 | etruscan | एट्रस्कन = background-color: #f7e3cd;
 | mesopotamian = color: #FFFFFF; background-color: #228b22;
 | canaanite | कनानी = color: #FFFFFF; background-color: #800080;
 | muisca = background-color: #FFD500;
 | #default = background-color: #FFC569;
 }}
| headerstyle = {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}}
 | egyptian | ईजिप्त = background-color: #decd87;
 | greek | ग्रीक | यवन = background-color: #cef2e0;
 | hindu | हिन्दू | हिन्दु | सनातनधर्मः | [[सनातनधर्मः]] | [[हिन्दूधर्मः]] | hinduism = background-color: #FFC569;
 | irish = background-color: #c1e6c1;
 | jain | जैन | jainism = background-color: #F5DEB3;
 | buddhist | बौद्ध | buddhism = background-color: #FFD700;
 | slavic | स्लाविक = background-color: #c2efdf;
 | turkic = background-color: #c2efdf;
 | roman | रोमन = background-color: #ddc3e2;
 | etruscan | एट्रस्कन = background-color: #f7e3cd;
 | mesopotamian = color: #FFFFFF; background-color: #228b22;
 | canaanite | कनानी = color: #FFFFFF; background-color: #800080;
 | muisca = background-color: #FFD500;
 | #default = background-color: #FFC569;
 }}

| above = {{#if:{{{honorific_prefix|{{{उपाधिः|}}}}}}|&lt;span style=&quot;font-size: smaller; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_prefix|{{{उपाधिः}}}}}}&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;}}{{{नाम|{{{name|{{{Name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}}}}}}}{{#if:{{{honorific_suffix|}}}|&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size: smaller; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific_suffix}}}&lt;/span&gt;}}

| subheader = {{#if:{{{deity_of|{{{god_of|{{{God_of|{{{alusi_of|{{{देवता|{{{देवः|{{{देवी|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}|{{larger|{{{deity_of|{{{god_of|{{{God_of|{{{alusi_of|{{{देवता|{{{देवः|{{{देवी|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} }} }}
| subheader2 = {{#if:{{{member_of|{{{सदस्यः|}}}}}}|{{{member_of|{{{सदस्यः}}}}}}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB |getPreferredValue |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced=no |noicon=yes| maxvals=1|{{{चित्रम्|{{{image|{{{Image|}}}}}}}}}}}|size={{{चित्रपरिमाणम्|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{वर्णनम्|{{{alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption = {{{शीर्षकम्|{{{caption|{{{Caption|}}}}}}}}}

| label1 = अन्यनामानि
| data1 = {{{अन्यनामानि|{{{other_names|{{{Other_names|}}}}}}}}}

| label2 = संस्कृतेतिहासे नाम
| data2 = {{{hiro|{{{Hiro|}}}}}}

| label3 = पुरातननॉर्स् नाम
| data3 = {{{old_norse|{{{Old_Norse|}}}}}}

| label4 = [[देवनागरी]]
| data4 = {{{देवनागरी|{{{devanagari|{{{Devanagari|}}}}}}}}}

| label5 = संस्कृतानुवादः
| data5 = {{{संस्कृतानुवादः|{{{sanskrit_transliteration|{{{Sanskrit_transliteration|}}}}}}}}}

| label6 = तमिळलिपिः
| data6 = {{{तमिळलिपिः|{{{tamil_script|{{{Tamil_script|}}}}}}}}}

| label7 = तमिळानुवादः
| data7 = {{{तमिळानुवादः|{{{tamil_transliteration|{{{Tamil_transliteration|}}}}}}}}}

| label8 = कन्नडलिपिः
| data8 = {{{कन्नडलिपिः|{{{kannada_script|{{{Kannada_script|}}}}}}}}}

| label9 = कन्नडानुवादः
| data9 = {{{कन्नडानुवादः|{{{kannada_transliteration|{{{Kannada_transliteration|}}}}}}}}}

| label10 = {{{script_name}}}
| data10 = {{#if:{{{script_name|}}}|{{{script|}}} }}

| label11 = सम्पूज्यते
| data11 = {{{सम्पूज्यते|{{{venerated_in|}}}}}}

| label12 = सम्बद्धता
| data12 = {{if empty| {{{सम्बद्धता|}}} | {{{सम्बन्धः|}}} | {{{affiliation|}}} | {{{associate|}}} }}

| label13 = प्रमुखोपासनाकेन्द्रम्
| data13 = {{{प्रमुखकेन्द्रम्|{{{उपासनाकेन्द्रम्|{{{cult_centre|{{{cult_center|}}}}}}}}}}}}

| label14 = पूर्वजाः
| data14 = {{{पूर्वजाः|{{{predecessor|}}}}}}

| label15 = उत्तराधिकारिणः
| data15 = {{{उत्तराधिकारिणः|{{{successor|}}}}}}

| label16 = निवासस्थानम्
| data16 = {{if empty| {{{निवासस्थानम्|}}} | {{{धाम|}}} | {{{निवासः|}}} | {{{abode|}}} | {{{abodes|}}} }}

| label17 = {{#if:{{{planet|{{{ग्रहः|}}}}}}|[[ग्रहः]]|[[लोकः]]}}
| data17 = {{if empty| {{{ग्रहः|}}} | {{{planet|}}} | {{{लोकः|}}} | {{{world|}}} }}

| label18 = मन्त्रः
| data18 = {{{मन्त्रः|{{{mantra|}}}}}}

| label19 = {{#if:{{{weapon|{{{शस्त्रम्|{{{आयुधम्|}}}}}}}}}|आयुधम्|आयुधानि}}
| data19 = {{if empty| {{{आयुधम्|}}} | {{{आयुधानि|}}} | {{{शस्त्रम्|}}} | {{{शस्त्राणि|}}} | {{{weapon|}}} | {{{weapons|}}} }}

| label20 = सेना
| data20 = {{{सेना|{{{सैन्यम्|{{{army|}}}}}}}}}

| label21 = युद्धानि
| data21 = {{{युद्धम्|{{{युद्धानि|{{{युद्धक्षेत्राणि|{{{battles|{{{Battles|}}}}}}}}}}}}}}}

| label22 = कलाकृतयः
| data22 = {{if empty| {{{कलाकृतयः|}}} | {{{artefacts|}}} | {{{artifacts|}}} }}

| label23 = प्राणिनः
| data23 = {{{प्राणिनः|{{{animals|}}}}}}

| label24 = {{#if:{{{symbol|{{{प्रतीकम्|}}}}}}|प्रतीकम्|प्रतीकानि}}
| data24 = {{if empty| {{{प्रतीकम्|}}} | {{{प्रतीकानि|}}} | {{{symbol|}}} | {{{symbols|}}} }}

| label25 = औन्नत्यम्
| data25 = {{{औन्नत्यम्|{{{height|}}}}}}

| label26 = वयः
| data26 = {{{वयः|{{{age|}}}}}}

| label27 = वृक्षः
| data27 = {{{वृक्षः|{{{tree|}}}}}}

| label28 = दिनम्
| data28 = {{{दिनम्|{{{वासरः|{{{day|}}}}}}}}}

| label29 = वर्णः
| data29 = {{if empty| {{{वर्णः|}}} | {{{complexion|}}} | {{{colour|}}} | {{{color|}}} }}

| label30 = क्रमाङ्कः
| data30 = {{{क्रमाङ्कः|{{{number|}}}}}}

| label31 = [[वाहनम्]]
| data31 = {{{वाहनम्|{{{mount|}}}}}}

| label32 = धर्मग्रन्थाः
| data32 = {{{धर्मग्रन्थाः|{{{ग्रन्थाः|{{{साहित्यम्|{{{texts|}}}}}}}}}}}}

| label33 = क्षेत्रम्
| data33 = {{{क्षेत्रम्|{{{प्रदेशः|{{{region|}}}}}}}}}

| label34 = जातीयसमूहः
| data34 = {{{जातीयसमूहः|{{{ethnic_group|}}}}}}

| label35 = {{#if:{{{temples|{{{मन्दिराणि|}}}}}}|मन्दिराणि|मन्दिरम्}}
| data35 = {{if empty| {{{मन्दिराणि|}}} | {{{मन्दिरम्|}}} | {{{temples|}}} | {{{temple|}}} }}

| label36 = उत्सवाः
| data36 = {{if empty| {{{उत्सवाः|}}} | {{{पर्वाणि|}}} | {{{festivals|}}} }}

| header37 = {{#if:{{{birth_name|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{father|}}}{{{mother|}}}{{{siblings|}}}{{{dynasty|}}}{{{माता|}}}{{{पिता|}}}{{{पत्नी|}}}{{{पतिः|}}}{{{सहचरी|}}}{{{सन्ततिः|}}}{{{जन्म|}}}{{{सहोदराः|}}}|व्यक्तिगतविवरणम्}}

| label38 = जन्म
| data38 = {{Br separated entries|1={{#if:{{{जन्मनाम|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{जन्मनाम|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}&lt;/span&gt;}}|2={{{जन्मदिनाङ्कः|{{{birth_date|}}}}}}|3={{#if:{{{जन्मस्थानम्|{{{birth_place|}}}}}}|&lt;span class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{जन्मस्थानम्|{{{birth_place|}}}}}}&lt;/span&gt;}}}}

| label39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{मृत्युदिनाङ्कः|}}}|देहत्यागः|''मोक्षः''}}
| data39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{मृत्युदिनाङ्कः|}}}
 |{{Br separated entries|1={{{मृत्युदिनाङ्कः|{{{death_date|}}}}}}|2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;span class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/span&gt;}}}}
 |{{Br separated entries|1={{{मोक्षदिनाङ्कः|{{{moksha_date|}}}}}}|2={{#if:{{{मोक्षस्थानम्|{{{moksha_place|}}}}}}|&lt;span class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{मोक्षस्थानम्|{{{moksha_place|}}}}}}&lt;/span&gt;}}}}
 }}

| label40 = {{#if:{{{consort|{{{सहचरी|{{{पत्नी|}}}}}}}}}|सहचरी|{{#if:{{{consorts|{{{सहचर्यः|}}}}}}|सहचर्यः|पतिः / पत्नी}}}}
| data40 = {{if empty| {{{सहचरी|}}} | {{{पत्नी|}}} | {{{पतिः|}}} | {{{सहचर्यः|}}} | {{{consort|}}} | {{{consorts|}}} | {{{spouse|}}} }}

| label41 = {{#if:{{{offspring|{{{अपत्यम्|{{{पुत्रः|{{{पुत्री|}}}}}}}}}}}}|अपत्यम्|अपत्यानि}}
| data41 = {{if empty| {{{अपत्यम्|}}} | {{{अपत्यानि|}}} | {{{सन्ततिः|}}} | {{{offspring|}}} | {{{children|}}} }}

| label42 = पितरौ
| data42 = {{#if:{{{parents|{{{पितरौ|}}}}}}
 |{{{parents|{{{पितरौ|}}}}}}
 |{{unbulleted list
    |1={{#if:{{{father|{{{पिता|}}}}}}|{{{father|{{{पिता|}}}}}} (पिता)}}
    |2={{#if:{{{mother|{{{माता|}}}}}}|{{{mother|{{{माता|}}}}}} (माता)}}
  }}
 }}

| label43 = सहोदराः
| data43 = {{{सहोदराः|{{{siblings|}}}}}}

| label44 = वंशः
| data44 = {{{वंशः|{{{dynasty|}}}}}}

| header45 = {{#if:{{{greek_equivalent|}}}{{{roman_equivalent|}}}{{{norse_equivalent|}}}{{{etruscan_equivalent|}}}{{{christian_equivalent|}}}{{{slavic_equivalent|}}}{{{hinduism_equivalent|}}}{{{canaanite_equivalent|}}}{{{equivalent1|}}}{{{equivalent2|}}}|समतुल्यदेवताः}}

| label46 = ग्रीक-समतुल्यः
| data46 = {{{greek_equivalent|{{{Greek_equivalent|}}}}}}

| label47 = रोमन-समतुल्यः
| data47 = {{{roman_equivalent|{{{Roman_equivalent|}}}}}}

| label48 = नॉर्स-समतुल्यः
| data48 = {{{norse_equivalent|{{{Norse_equivalent|}}}}}}

| label49 = एट्रस्कन-समतुल्यः
| data49 = {{{etruscan_equivalent|{{{Etruscan_equivalent|}}}}}}

| label50 = क्रैस्त-समतुल्यः
| data50 = {{{christian_equivalent|{{{Christian_equivalent|}}}}}}

| label51 = स्लाविक-समतुल्यः
| data51 = {{{slavic_equivalent|{{{Slavic_equivalent|}}}}}}

| label52 = हिन्दू-समतुल्यः
| data52 = {{{hinduism_equivalent|{{{Hinduism_equivalent|}}}}}}

| label53 = कनानी-समतुल्यः
| data53 = {{{canaanite_equivalent|{{{Canaanite_equivalent|}}}}}}

| label54 = {{{equivalent1_type|}}} समतुल्यः
| data54 = {{#if:{{{equivalent1_type|}}}|{{{equivalent1|}}}}}

| label55 = {{{equivalent2_type|}}} समतुल्यः
| data55 = {{#if:{{{equivalent2_type|}}}|{{{equivalent2|}}}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox deity with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox deity]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;
| abode | abodes | affiliation | age | alt | alusi_of | animals | army | artefacts | artifacts | associate | Battles | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | Canaanite_equivalent | canaanite_equivalent | caption | Caption | children | Christian_equivalent | christian_equivalent | color | colour | complexion | consort | consorts | cult_center | cult_centre | day | death_date | death_place | deity_of | Devanagari | devanagari | dynasty | ethnic_group | Etruscan_equivalent | etruscan_equivalent | equivalent1 | equivalent1_type | equivalent2 | equivalent2_type | father | festivals | God_of | god_of | Greek_equivalent | greek_equivalent | height | Hinduism_equivalent | hinduism_equivalent | Hiro | hiro | honorific_prefix | honorific_suffix | image | Image | imagesize | image_size | image_upright | Kannada_script | kannada_script | Kannada_transliteration | kannada_transliteration | mantra | member_of | moksha_date | moksha_place | mother | mount | Name | name | Norse_equivalent | norse_equivalent | number | offspring | Old_Norse | old_norse | other_names | Other_names | parents | planet | predecessor | qid | region | Roman_equivalent | roman_equivalent | Sanskrit_transliteration | sanskrit_transliteration | script | script_name | siblings | Slavic_equivalent | slavic_equivalent | spouse | successor | symbol | symbols | Tamil_script | tamil_script | Tamil_transliteration | tamil_transliteration | temple | temples | texts | tree | type | venerated_in | weapon | weapons | world | suppressfields | fetchwikidata | child | nocat_wdimage
| नाम | उपाधिः | देवता | देवः | देवी | सदस्यः | चित्रम् | चित्रपरिमाणम् | वर्णनम् | शीर्षकम् | अन्यनामानि | देवनागरी | संस्कृतानुवादः | तमिळलिपिः | तमिळानुवादः | कन्नडलिपिः | कन्नडानुवादः | सम्पूज्यते | सम्बद्धता | सम्बन्धः | प्रमुखकेन्द्रम् | उपासनाकेन्द्रम् | पूर्वजाः | उत्तराधिकारिणः | निवासस्थानम् | धाम | निवासः | ग्रहः | लोकः | मन्त्रः | शस्त्रम् | शस्त्राणि | आयुधम् | आयुधानि | सेना | सैन्यम् | युद्धम् | युद्धानि | युद्धक्षेत्राणि | कलाकृतयः | प्राणिनः | प्रतीकम् | प्रतीकानि | औन्नत्यम् | वयः | वृक्षः | दिनम् | वासरः | वर्णः | क्रमाङ्कः | वाहनम् | धर्मग्रन्थाः | ग्रन्थाः | साहित्यम् | क्षेत्रम् | प्रदेशः | जातीयसमूहः | मन्दिरम् | मन्दिराणि | उत्सवाः | पर्वाणि | जन्म | जन्मनाम | जन्मदिनाङ्कः | जन्मस्थानम् | मृत्युदिनाङ्कः | मृत्युस्थानम् | मोक्षदिनाङ्कः | मोक्षस्थानम् | सहचरी | सहचर्यः | पत्नी | पतिः | अपत्यम् | अपत्यानि | सन्ततिः | पुत्रः | पुत्री | पुत्राः | पितरौ | पिता | माता | सहोदराः | वंशः
}}{{#if:{{{type|}}}||[[Category:Pages using infobox deity without type param]]}}{{#if:{{{color|}}}{{{colour|}}}|[[Category:Pages using infobox deity with color param]]}}&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|{{{चित्रम्|}}}}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f6kuwk1gn6py1rziyiha4pve6yt3d39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दत्तात्रेयः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17604</id>
    <revision>
      <id>500433</id>
      <parentid>301037</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <origin>500433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62570" sha1="lak4jasjdwmowcnlt8negfmoq1pti2t" xml:space="preserve">{{Infobox deity
| type = hindu
| name = भगवान् दत्तात्रेयः
| image = Ravi Varma-Dattatreya.jpg
| caption = राजा रविवर्मणा चित्रितः भगवान् दत्तात्रेयः (१८९०)
| affiliation = [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनाम्]] संयुक्तस्वरूपम्, [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] साक्षात्स्वरूपम्
| deity_of = [[योगः|योगेश्वरः]], [[अवधूतः]], गुरुरूपः भगवान्
| abode = [[सह्याद्रिः]], [[माहुर]], औदुम्बरवृक्षः, गन्धमादनपर्वतः, [[गिरिनार्]]
| mantra = ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः &lt;br /&gt; ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि तन्नो दत्तः प्रचोदयात्
| weapon = [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]], [[शङ्खः]], [[त्रिशूलम्]], [[डमरुः]], [[कमण्डलुः]], [[जपमाला]]
| consort = [[अनघा]] (लक्ष्मीरूपा)
| parents = [[अत्रिः|महर्षिः अत्रिः]] (पिता), [[अनसूया]] (माता)
| siblings = [[सोमः|सोमः (चन्द्रः)]], [[दुर्वासाः]]
| mount = [[कामधेनुः]] (गौः / पृथिवी), चत्वारः [[श्वानः|श्वानाः]] (चत्वारः वेदाः)
| tree = [[औदुम्बरः]] (उदुम्बरवृक्षः)
| day = [[गुरुवासरः]] (बृहस्पतिवासरः)
| festivals = [[दत्तात्रेयजयन्ती]] (मार्गशीर्षपूर्णिमा)
| texts = [[अवधूतगीता]], [[त्रिपुरारहस्यम्]], [[दत्तात्रेयोपनिषत्]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणम्]] (एकादशस्कन्धः), [[गुरुचरित्रम्]]
}}

'''दत्तात्रेयः''' ([[संस्कृतम्|संस्कृते]]: दत्तात्रेयः, [[IAST]]: ''Dattātreya'') [[भारतम्|भारती]]य[[सनातनधर्म:|सनातनधर्मी]]यैः [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनां]] ([[ब्रह्मा|ब्रह्मा]][[विष्णुः|विष्णु]][[शिवः|महेश्वरा]]णाम्) संयुक्तः अवतारः भगवान् इति परिगणितः। दत्त इति पदस्य अर्थः अनुगृहीतम् (आत्मसमर्पितं) इति। स्वयम् आत्मानं त्रिमूर्तयः [[अत्रिः|अत्र्य]]नसूयादम्पतीभ्यां दत्तवन्तः। एषः अत्रेः पुत्रः अतः आत्रेयः इति नाम अपि अस्ति। अतः त्रिमूर्तिभिः दत्तः अत्रेः पुत्रः इति भावेन दत्तात्रेयः इति ख्यातः। एतस्य विषये अधिकं ज्ञातुं '''[[गुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः पठनीयः। ईश्वरीयशक्तित्रयस्य साकारमूर्तिः दत्तात्रेयः। अतः अस्य आराधनेन अपरिमितं फलम् अचिरेण लभते। भगवान् दत्तात्रेयः आजन्म [[ब्रह्मचारी]], सर्वव्यापी, [[अवधूतः]], [[योगः|योगेश्वरः]], सङ्कटे पतितं भजकं क्षिप्रं विमोचयति (स्मर्तृगामी)।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattātreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatāra |publisher=State University of New York Press |year=1998 |isbn=978-0791436967 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;

दत्तात्रेयः [[नाथसम्प्रदायः|नाथसम्प्रदाये]] [[शिवः|आदिनाथस्य]] साक्षात् अवतारः, नाथपरम्परायाः प्रथमगुरुः (आदिगुरुः) चापि मन्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mallinson |first=James |title=The Ocean of Inquiry: A Translation of the Vicharsagar |publisher=YogaVidya.com |year=2011 |pages=23-25}}&lt;/ref&gt; वैष्णवपरम्परायां [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणानुसारम्]] एषः भगवतः विष्णोः षष्ठः अवतारः मन्यते। अस्य तात्त्विकं स्वरूपम् [[अवधूतगीता|अवधूतगीतायां]] [[त्रिपुरारहस्यम्|त्रिपुरारहस्ये]] च विशदतया प्रतिपादितम् अस्ति।

== नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'दत्त' तथा 'आत्रेय' इति पदद्वयेन दत्तात्रेयपदस्य सिद्धिः भवति:
* '''दत्तः''' : 'दा' धातोः क्त-प्रत्यये कृते 'दत्तः' इति रूपम्। यः स्वेच्छया समर्पितवान् अथवा यस्मै आत्मसमर्पणं कृतम्। भागवतपुराणे प्रतिपादितं यत् यदा महर्षिः अत्रिः परब्रह्मस्वरूपिणः सन्तानस्य प्राप्तये तपश्चकार, तदा त्रिमूर्तयः स्वयमेव तस्मै आत्मानं दत्तवन्तः : ''&quot;दत्तो मयाऽहमिति यद् भगवान् स दत्तः&quot;''।
* '''आत्रेयः''' : अत्रेः अपत्यं पुमान् इति आत्रेयः (अत्रि + ढक्)। महर्षेः अत्रेः कुलभूषणत्वात् सः आत्रेयः इत्युच्यते।

तात्त्विकदृष्ट्या दत्तात्रेयः निर्गुणपरब्रह्मणः सगुणः प्रकाशः, यः सर्वेभ्यः उपाधिभ्यः मुक्तः सन् प्रकृत्या सह समरसतां प्रापयति।

== जन्म ख्यातिः च ==
दत्तात्रेयस्य जन्म [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] माहुर् (माहूर) इति ग्रामे अभवत्। [[सह्याद्रिः|सह्याद्रिश्रेण्यां]] समचरत् इति भक्तानां विश्वासः। एषु दिनेषु गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिनः दत्तात्रेयविषये प्रचारं प्रसारं च कुर्वन्तः सन्ति। ७०-सङ्ख्याधिकानि दत्तात्रेयमन्दिराणि एतैः निर्मितानि। [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरुमण्डलस्य]] [[चन्द्रद्रोणपर्वतः|चन्द्रद्रोणपर्वतस्य]] प्रदेशे प्राचीनः दत्तात्रेयदेवालयः अस्ति। तत्र सूफीसन्तः अपि पूजां करोति स्म इति ज्ञायते। [[मैसूरु|मैसूरु]]महाराजः 'दत्तात्रेयः' इति कञ्चित् ग्रन्थं रचितवान्। [[गुजरात्राज्यम्|गुजरात्राज्यस्य]] गिरिनार् इति पर्वतप्रदेशे प्राचीनं दत्तात्रेयमन्दिरं पादुकास्थानं च अस्ति।

=== अत्र्यनसूयोपाख्यानम् ===
[[चित्रम्:Lord Dattatreya from Devgad.jpg|220px|thumb|left|भगवान् दत्तात्रेयः]]
दत्तात्रेयस्य जन्मकथा [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणे]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणे]], [[ब्रह्माण्डपुराणम्|ब्रह्माण्डपुराणे]] च विस्तरेण वर्णिता अस्ति।

महर्षिः [[अत्रिः]] तस्य पत्नी [[अनसूया]] (कर्दमप्रजापतेः पुत्री) च गन्धमादनपर्वते (मतान्तरेण ऋक्षपर्वते अथवा [[सह्याद्रिः|सह्याद्रौ]]) दीर्घकालं यावत् घोरं तपश्चरन्तौ आस्ताम्। अनसूयायाः पातिव्रत्यस्य तपस्तेजसः च प्रभावं परीक्षितुं त्रिमूर्तयः ([[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] च) यतिवेषं धारयित्वा अत्र्याश्रमम् आजग्मुः। ते अतिथिरूपेण भोजनं याचितवन्तः, किन्तु एकं विषमं नियमं न्यवेदयन् यत् अनसूया विवस्त्रा (दिगम्बरा) भूत्वा तेभ्यः भिक्षां दद्यात्।

महातपस्विनी अनसूया स्वपातिव्रत्यबलेन मन्त्रपूतं पादोदकं तेषां मूर्धनि सिञ्चितवती। तत्क्षणमेव ते त्रयोऽपि देवाः षण्मासीयाः नवजातशिशवः अभवन्। ततः अनसूया मातृवात्सल्यामृतेन तान् स्नापयित्वा स्तन्यपानम् अकारयत्। यदा देवलोके [[सरस्वती]], [[लक्ष्मीः]], [[पार्वती]] च स्वपतीनां स्थितिं ज्ञात्वा चिन्ताकुलाः अत्र्याश्रमम् आगत्य अनसूयां प्रार्थितवत्यः, तदा साध्वी अनसूया तान् देवान् पुनः मूलस्वरूपं प्रापयत्।

ततः प्रसन्नाः त्रिमूर्तयः अत्रये अनसूयायै च वरं दत्तवन्तः। तदनुसारेण त्रिमूर्तीनाम् अंशात् त्रयः पुत्राः प्रादुर्भूताः:
# ब्रह्मणः अंशात् [[चन्द्रः|सोमः (चन्द्रमाः)]]
# शिवस्य अंशात् [[दुर्वासाः]]
# विष्णोः अंशात् (त्रिमूर्तीनां संयुक्तैकरूपेण च) '''दत्तात्रेयः'''

कालान्तरे सोमः दुर्वासाः च तपसे वनं प्रस्थितौ, स्वतेजः च दत्तात्रेये विलीनं कृतवन्तौ। एवं भगवान् दत्तात्रेयः साक्षात् त्रिमूर्तिस्वरूपः अभवत्।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya Dnyankosh |year=2000 |publisher=Datta Sampradaya Prakashan |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

दत्तात्रेयस्य आविर्भावतिथिः [[मार्गशीर्षमासः|मार्गशीर्षमासस्य]] पूर्णिमायां मन्यते, या भारते प्रतिवर्षं '''दत्तात्रेयजयन्ती''' रूपेण श्रद्धया आचर्यते।

== दत्तात्रेयस्य चतुर्विंशतिगुरवः ==
[[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणस्य]] एकादशस्कन्धे (अध्यायाः ७ तः ९) दत्तात्रेयस्य (अवधूतस्य) महाराजस्य [[यदुः|यदोः]] च संवादः वर्णितः अस्ति। अवधूतस्य परमशान्तं, भयरहितं, विदेहवत् आनन्दमयं च स्वरूपं दृष्ट्वा राजा यदुः विस्मितः सन् अपृच्छत्: &quot;हे महात्मन्! भवान् कर्मरहितः, निरीहः, बालवत् विचरन् अपि कथम् एतादृशम् अगाधं ब्रह्मानन्दम् अनुभवति?&quot;

तदा दत्तात्रेयः प्रत्युवाच यत् अहम् आत्मज्ञानप्राप्तये प्रकृतेः चतुर्विंशतिं (२४) गुरून् स्वीकृतवान्। प्रकृतौ विद्यमानेभ्यः सर्वेभ्यः पदार्थेभ्यः मया सत्यस्य ज्ञानं लब्धम्। ते चतुर्विंशतिगुरवः अधोनिर्दिष्टाः सन्ति:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Ascetics and Brahmins in Ancient India |publisher=Anthem Press |year=2011 |isbn=978-0857284327 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto; width:95%; font-size:95%;&quot;
! क्र. !! प्राकृतिकः गुरुः !! प्राकृतिकं निरीक्षणम् !! दत्तात्रेयस्य शिक्षा / आध्यात्मिकः पाठः
|-
| १ || '''पृथिवी''' || सर्वे प्राणिनः पृथिव्यां पादाघातं कुर्वन्ति, खननं कुर्वन्ति, मलिनतां च क्षिपन्ति; तथापि सा न कुप्यति, सर्वं सहते, सर्वेभ्यः अन्नजलादिकं ददाति। || '''धैर्यं परोपकारश्च:''' साधकेन पृथिवीवत् सर्वसहिष्णुना, क्षमाशीलेन, परोपकारनिरतेन च भवितव्यम्।
|-
| २ || '''वायुः''' || वायुः सुगन्धे दुर्गन्धे वा सर्वत्र विचरति, किन्तु कस्यापि गन्धेन सक्तः न भवति; सः स्वच्छाभ्रं स्पृशन् गच्छति। || '''अनासक्तिः:''' योगी संसारे सर्वत्र विचरन् अपि विषयेषु रागद्वेषासक्तिरहितः स्यात्।
|-
| ३ || '''आकाशः''' || आकाशः अनन्तः, सर्वव्यापी, मेघधूमधूलिभिः कदापि न लिप्यते; सः सर्वदा निर्लेपः तिष्ठति। || '''अलिप्तता सर्वव्यापकत्वं च:''' आत्मा आकाशवत् सर्वगतः, शरीरभेदैः लिङ्गादिभेदैश्च अलिप्तः, निर्विकारश्च अस्ति।
|-
| ४ || '''जलम्''' || जलं स्वभावतः निर्मलं, स्निग्धं, मधुरं, सर्वेषां मलं प्रक्षाल्य पावयति च। || '''शुचित्वं माधुर्यं च:''' योगी जलवत् अन्तर्बाह्यशुचिः, स्निग्धहृदयः, स्वदर्शनेन सम्भाषणेन च अन्यान् पावनं कुर्यात्।
|-
| ५ || '''अग्निः''' || अग्निः तेजस्वी, सर्वभक्षकः अपि स्वयम् अदोषः, सर्वेषां वस्तुनां भस्म कृत्वा तेजोमयः भवति। || '''तेजस्वित्वं तपश्च:''' ज्ञानी पुरुषः अशुद्धं सर्वं भस्मीकृत्य स्वतेजसा प्रकाशते, कस्यापि सङ्गेन दूषितः न भवति।
|-
| ६ || '''चन्द्रमाः''' || चन्द्रस्य कलानां ह्रासवृद्धी भवतः, किन्तु चन्द्रमण्डलस्य स्वरूपस्य वास्तविकी ह्रासवृद्धिः न भवति। || '''आत्मनः निर्विकारत्वम्:''' जन्मादयः षड्भावाः शरीरस्यैव भवन्ति, न तु नित्यस्य आत्मनः।
|-
| ७ || '''सूर्यः''' || सूर्यः स्वकिरणैः जलम् आदत्ते, पुनः समयविशेषे वृष्टिरूपेण तदेव जलं जगते मुञ्चति, कस्यापि प्रति पक्षपातं न करोति। || '''निःस्वार्थसंग्रहः त्यागश्च:''' योगी इन्द्रियैः भोगान् गृह्णीयात् केवलं लोककल्याणाय तान् समर्पयितुम्, न तु स्वाभिमानाय।
|-
| ८ || '''कपोतः''' || जाले पतितान् स्वशिशून् दृष्ट्वा मोहाकुला कपोतदम्पती अपि जाले पतित्वा विनष्टौ। || '''अतिस्नेहस्य बन्धनम्:''' संसारे पुत्रादिषु अत्यधिकः मोहः विनाशस्य कारणं भवति; मोहेन विवेकः नश्यति।
|-
| ९ || '''अजगरः''' || अजगरः आहारार्थं न धावति, यत् किञ्चित् दैवेन प्राप्तं तत् भुक्त्वा सन्तोषेण तिष्ठति। || '''सन्तोषः प्रारब्धस्वीकारश्च:''' मुमुक्षुणा अहर्निशं भोगप्राप्तये व्यग्रं न भवितव्यम्, यदृच्छालाभसन्तुष्टेन भाव्यम्।
|-
| १० || '''समुद्रः''' || वर्षाकाले नदीनां प्रवेशेनापि समुद्रः न वर्धते, ग्रीष्मे जलानयनाभावेऽपि न शुष्यति; सः गम्भीरः तिष्ठति। || '''प्रशान्तचित्तता:''' हर्षशोकयोः उपस्थितौ ज्ञानी समुद्रवत् प्रशान्तः अक्षोभ्यश्च भवेत्।
|-
| ११ || '''पतङ्गः''' || पतङ्गः दीपशिखायाः रूपमोहेन आकृष्टः सन् अग्नौ पतित्वा भस्मसात् भवति। || '''रूपमोहात् रक्षा:''' दृश्यसौन्दर्ये रूपलावण्ये च आसक्तः सन् मनुष्यः विनश्यति, अतः कामरूपमोहात् दूरे स्थातव्यम्।
|-
| १२ || '''भ्रमरः''' || भ्रमरः पुष्पाणां हानिम् अकुर्वन् केवलं मधुरं सारम् आदत्ते। || '''सारग्राहिता:''' साधकेन सर्वशास्त्रेभ्यः केवलं तत्त्वसारः गृह्णीतव्यः, गृहेभ्यः अल्पमेव भिक्षान्नम् आदत्तव्यम्।
|-
| १३ || '''मधुहा''' || मधुमक्षिकाभिः बहुकष्टेन सञ्चितं मधु मधुहा (मधुहर्ता) ताः हत्वा हरति। || '''अतिसञ्चयत्यागः:''' आवश्यकताभ्यः अधिकं धनसञ्चयः विनाशस्य मूलम्; सञ्चितं धनम् अन्ये हरन्ति।
|-
| १४ || '''गजः''' || गजः काष्ठमयीं हस्तिनीं काममोहात् स्पृष्ट्वा बन्धनगर्ते पतति। || '''कामविजयः:''' कामवासनायाः, स्पर्शसुखस्य च वशीभूताः पुरुषाः बन्धनं प्राप्नुवन्ति।
|-
| १५ || '''हरिणः''' || हरिणः व्याधस्य मधुरसङ्गीतेन मोहितः सन् निश्चलः तिष्ठति, व्याधश्च तं हन्ति। || '''शब्दमोहत्यागः:''' कर्णप्रियशब्देषु, मिथ्याप्रशंसासु च मुग्धः न भवितव्यम्।
|-
| १६ || '''मत्स्यः''' || मत्स्यः जिह्वालोभेन वडिशे (मत्स्यवेधकाण्डे) लग्नं मांसखण्डं खादन् प्राणान् त्यजति। || '''जिह्वाजयः:''' रसनेन्द्रियस्य लोभः मनुष्यं नाशयति; जिह्वाजयः आत्मसंयमस्य प्रथमं सोपानम्।
|-
| १७ || '''पिङ्गला वेश्या''' || पिङ्गला नाम वेश्या धनिकपुरुषस्य प्रतीक्षया बहुदुःखम् अन्वभूत्; पश्चात् वैराग्यं प्राप्य भगवति मनः स्थापयित्वा सुखेन अस्वपत्। || '''आशात्यागः परं सुखम्:''' सांसारिकाशा एव दुःखस्य कारणम्, आशात्यागेनैव परमशान्तिः लभ्यते।
|-
| १८ || '''कुररपक्षी''' || आमिषखण्डं (मांसखण्डं) गृहीतं कुररं दृष्ट्वा अन्ये पक्षिणः तम् आक्रमन्; यदा सः आमिषं त्यक्तवान्, तदा सः शान्तिम् अलभत। || '''परिग्रहत्यागः:''' वस्तुसंग्रहेण शत्रुता, भयं च जायते; त्यागेनैव परमं सुखं लभ्यते।
|-
| १९ || '''बालकः''' || बालकः मानापमानरहितः, चिन्तामुक्तः, अहङ्कारशून्यः सन् स्वयमेव क्रीडति आनन्दति च। || '''निरहङ्कारता:''' अहङ्कारं त्यक्त्वा बालकवत् निष्कपटभावेन आनन्दमये आत्मनि स्थातव्यम्।
|-
| २० || '''कुमारी कन्या''' || कन्यायाः हस्ते द्वौ कङ्कणौ परस्परं संघट्ट्य शब्दं अकुरुताम्; यदा सा एकमेव कङ्कणं धारितवती, तदा शब्दः शान्तः अभवत्। || '''एकान्तवासः:''' बहुजनेषु कलहः, द्वाभ्यां सम्भाषणम्; अतः ध्यानार्थं मुनिना एकाकिना स्थातव्यम्।
|-
| २१ || '''इषुकारः''' || बाणनिर्माता बाणस्य ऋजुकरणे एतावत् एकाग्रः आसीत् यत् पार्श्वे गच्छन्तं राजसैन्यम् अपि न दृष्टवान्। || '''एकाग्रता (समाधिः):''' योगिना स्वचित्तं परब्रह्मणि इषुकारवत् पूर्णैकाग्रतया योजनीयम्।
|-
| २२ || '''सर्पः''' || सर्पः स्वयम् आश्रयं न निर्माति, परनिर्मिते बिले सुखेन निवसति, एकाकी च सञ्चरति। || '''अनियतवासः:''' संन्यासिना स्वार्थे गृहनिर्माणादिकं न कर्तव्यम्, यत्र कुत्रापि शान्ते स्थाने वासः कार्यः।
|-
| २३ || '''ऊर्णनाभिः''' || ऊर्णनाभिः (तन्तुवायः/लूता) स्वमुखात् तन्तून् बहिः प्रसार्य जालं रचयति, पुनः तान् स्वस्मिन्नेव संहरति। || '''सृष्टिसंहारयोः स्वरूपम्:''' ईश्वरः इदं विश्वं स्वात्मनः सृजति, पालयति, पुनः स्वात्मनि एव विलीनं करोति।
|-
| २४ || '''भृङ्गीकीटः''' || कीटः भृङ्गीकीटेन कुड्ये बद्धः सन् भिया तमेव ध्यायन् स्वयं भृङ्गीरूपताम् आप्नोति। || '''ध्यानात् तन्मयता:''' यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया, तत्तत्स्वरूपतां याति; परब्रह्मध्यानेन जीवः ब्रह्मैव भवति।
|}

== प्रतिमाशास्त्रं प्रतीकविधानं च ==
आधुनिके काले भगवान् दत्तात्रेयः प्रायः त्रिमस्तकः, षड्भुजः, संन्यासिस्वरूपेण च पूज्यते। अस्य रूपे गभीरं दार्शनिकं रहस्यं निगूढम् अस्ति:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gopinatha Rao |first=T. A. |title=Elements of Hindu Iconography |volume=2 |publisher=Motilal Banarsidass |year=1985 |pages=251-255}}&lt;/ref&gt;

=== त्रिमस्तकाः षड्भुजाश्च ===
* '''त्रिमस्तकाः:''' मध्यभागस्य मस्तकः भगवतः [[विष्णुः|विष्णोः]] (पालनकर्तुः), दक्षिणभागस्य मस्तकः ब्रह्मणः (सृष्टिकर्तुः), वामभागस्य मस्तकः [[शिवः|शिवस्य]] (संहारकर्तुः) च प्रतीकः अस्ति। एते त्रयः मस्तकाः कालत्रयस्य (भूत-वर्तमान-भविष्यतः), गुणत्रयस्य (सत्त्व-रजस्-तमसाम्), अवस्थात्रयस्य (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तीनाम्) च साक्षिस्वरूपतां दर्शयन्ति।
* '''षड्भुजाः तेषां चिह्नानि च:'''
# [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]] (विष्णोः चिह्नम्) : कालचक्रस्य धर्मसंरक्षणस्य च प्रतीकम्।
# [[शङ्खः]] (विष्णोः चिह्नम्) : नादब्रह्मणः ॐकारध्वनेः च प्रतीकम्।
# [[त्रिशूलम्]] (शिवस्य चिह्नम्) : आधिभौतिक-आधिदैविक-आध्यात्मिकानां त्रितापानां नाशकम्।
# [[डमरुः]] (शिवस्य चिह्नम्) : सृष्टेः स्पन्दनस्य शब्दब्रह्मणः च मूलम्।
# [[जपमाला]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : निरन्तरभगवत्स्मरणस्य ज्ञानस्य च प्रतीकम्।
# [[कमण्डलुः]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : विरक्तेः संन्यासधर्मस्य च प्रतीकम्।

=== कामधेनुः चत्वारः श्वानाश्च ===
* '''कामधेनुः (गौः):''' दत्तात्रेयस्य पृष्ठभागे स्थिता धेनुः साक्षात् भूमाता, कामधेनुः च अस्ति, या समस्तानां प्राणिनां पोषणं करोति, प्रकृतिधर्मस्य च रक्षणं सूचयति।
* '''चत्वारः श्वानाः:''' दत्तात्रेयस्य पादपार्श्वे विद्यमानाः चत्वारः श्वानाः चतुरः वेदान् ([[ऋग्वेदः|ऋग्वेदं]], [[यजुर्वेदः|यजुर्वेदं]], [[सामवेदः|सामवेदम्]], [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदं]] च) प्रतिनिधियन्ति। श्वानः स्वामिभक्तेः, अप्रमत्ततायाः (जागरूकतायाः) च प्रतीकः अस्ति। अपि च दत्तात्रेयस्य दृष्टौ उच्चनीचभेदः नास्ति; ब्रह्म सर्वभूतेषु समानरूपेण वर्तते इति एते श्वानाः सूचयन्ति।

=== औदुम्बरवृक्षः ===
भगवतः दत्तात्रेयस्य निवासः [[औदुम्बरः|औदुम्बरवृक्षस्य]] (उदुम्बरस्य) अधः मन्यते। अयम् वृक्षः कल्पवृक्षवत् सर्वकामनापूरकः, अमृततुल्यौषधीयगुणसम्पन्नः, परब्रह्मसाक्षात्कारस्य पावनस्थानं च मन्यते।

== पुरातत्त्वप्रतिमाशास्त्रम् एकमुखीदत्तात्रेयश्च ==
[[चित्रम्:Ek Mukhi Datta,Narayanpur,Pune.jpg|220px|thumb|right|एकमुखीदत्तात्रेयमूर्तिः (नारायणपुरम्, पुणे)]]
ऐतिहासिकदृष्ट्या पुराविद्भिः अन्वेषितं यत् प्राचीनकाले दत्तात्रेयस्य मूर्तिः 'एकमुखी चतुर्भुजा' च आसीत्।
* '''बादामीगुहा (कर्णाटकम्):''' चालुक्यवंशस्य काले (षष्ठ-सप्तमशताब्द्यां) बादामीगुहासु दत्तात्रेयस्य एकमुखी मूर्तिः उत्कीर्णा अस्ति। तत्र सः प्रशान्तयोगिरूपेण, चतुर्भिः हस्तैः शङ्खचक्रकमण्डल्वादीन् धारयन् दृश्यते।
* '''अजमेर-फलकं (राजस्थानम्):''' राजस्थानस्य अजमेरमण्डले दशमशताब्द्याः एका मूर्तिः प्राप्ता, यस्यां दत्तात्रेयः एकमुखयुक्तः, शैव-वैष्णवचिह्नैः समन्वितः 'हरिहरपितामह'-स्वरूपेण उत्कीर्णः अस्ति।

मध्यकाले (विशेषतः चतुर्दश-षोडशशताब्द्योः महाराष्ट्र-कर्णाटकयोः दत्तसम्प्रदायस्य उदयात् परं) त्रिमस्तकषड्भुजरूपस्य प्रतिष्ठा सर्वत्र संवृद्धा। अद्यापि माहूरक्षेत्रे, नृसिंहवाड्यामपि च दत्तात्रेयस्य एकमुखी प्राचीनपरम्परा समुपलभ्यते।

== दत्तात्रेयसाहित्यं दर्शनं च ==
दत्तात्रेयस्य नाम्ना सम्बद्धाः बहवः ग्रन्थाः वेदान्तस्य योगस्य च अमूल्यरत्नानि सन्ति:

=== अवधूतगीता ===
[[अवधूतगीता]] अद्वैतवेदान्तस्य परमोच्चग्रन्थः मन्यते। अस्मिन् अष्टौ अध्यायाः, २८९ श्लोकाः च सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे दत्तात्रेयः आत्मनः नित्यमुक्ततां, शुद्धबुद्धस्वरूपतां च प्रतिपादयति:
{{उद्धरणम्|ईश्वराऽनुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना।&lt;br /&gt;महाभयपरित्राणा विप्राणामुपजायते॥|मूलम्=[[अवधूतगीता]] १.१}}
अवधूतगीतायाम् जातिवर्णभेदातीतः, बन्धमोक्षातीतः, परमहंसभावः वर्णितः।

=== त्रिपुरारहस्यम् ===
[[त्रिपुरारहस्यम्]] (हरितायनसंहिता) भगवता दत्तात्रेयेन [[परशुरामः|परशुरामाय]] उपदिष्टं महान् ग्रन्थः। अस्य ज्ञानखण्डे चितिशक्तेः (परमसंवित्स्वरूपिण्याः महात्रिपुरसुन्दर्याः) अद्वैतदर्शनं, जगन्मिथ्यात्वं, मोक्षप्राप्तेः साक्षात् उपायाश्च सुबोधाख्यायिकाभिः प्रतिपादिताः सन्ति।

=== उपनिषदः ===
१०८ उपनिषत्सु दत्तात्रेयविषयकाः मुख्याः उपनिषदः सन्ति:
# '''[[दत्तात्रेयोपनिषत्]]:''' इयम् अथर्ववेदीया उपनिषत्। अत्र दत्तात्रेयस्य तारकमन्त्रः, बीजमन्त्रः (द्रां), षोडशाक्षरमन्त्रराजः, महामन्त्रश्च वर्णितः।
# '''[[अवधूतोपनिषत्]]:''' कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत्, यस्याम् अवधूतस्य लक्षणं, वर्णाश्रममुक्तता च निरूपिता।
# '''[[शाण्डिल्योपनिषत्]]:''' अत्र दत्तात्रेयः शाण्डिल्यमहर्षये अष्टाङ्गयोगस्य, नादबिन्दुकलायाः, ब्रह्मणः ध्यानस्य च रहस्यं बोधयति।
# '''[[जाबालदर्शनोपनिषत्]]:''' योगस्य तत्त्वदर्शनं दत्तात्रेयोपदेशरूपेण उपनिबद्धम्।

=== पाञ्चरात्रसंहितासु ===
वैष्णवपाञ्चरात्रग्रन्थेषु यथा सात्वतसंहितायाम् अहिर्बुध्न्यसंहितायां च दत्तात्रेयः योगप्रवर्तकविष्ण्ववताररूपेण पूजितः अस्ति।

== दत्तात्रेयसम्प्रदायाः परम्पराश्च ==
दत्तात्रेयस्य उपासना भारते बहुभिः पन्थिभिः परम्पराभिश्च क्रियते:

* '''[[नाथसम्प्रदायः]]:''' नाथपरम्परायां दत्तात्रेयः आदिनाथस्य शिष्यः, मत्स्येन्द्रनाथ-गोरक्षनाथानां पथप्रदर्शकः, हठयोगस्य चाचार्यः मन्यते।
* '''दशनामी-अवधूतसम्प्रदायौ:''' श्रीआदिशङ्कराचार्यस्य दशनामीसंन्यासिपरम्परायां जूना-अखाडा इत्यस्य इष्टदेवता भगवान् दत्तात्रेयः अस्ति।
* '''[[महानुभावसम्प्रदायः]]:''' त्रयोदशशताब्द्यां चक्रधरस्वामिना प्रवर्तिते महानुभावपन्थे पञ्चकृष्णेभ्यः दत्तात्रेयः प्रथमः परमेश्वरः अवतारश्च मन्यते।
* '''महाराष्ट्रस्य कर्णाटकस्य च दत्तपरम्परा:''' सन्त [[एकनाथः]], [[तुकारामः]], दासोपन्तः, [[जनार्दनस्वामी]] च दत्तात्रेयं स्वोपास्यदेवं मेनिरे। १५शताब्द्यां सरस्वतीगङ्गाधरेण रचितः '''[[गुरुचरित्रम्|श्रीगुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः दत्तभक्तानां परमपवित्रः वेदतुल्यश्च ग्रन्थः अस्ति।
* '''आन्ध्रस्य तेलुगुपरम्परा:''' आन्ध्रप्रदेशे दासोपन्त-परमानन्दतीर्थादयः दत्तात्रेयम् अद्वैतविद्यागुरुत्वेन पूजयन्ति।

== दत्तात्रेयस्य प्रसिद्धावताराः ==
दत्तसम्प्रदाये भगवतः दत्तात्रेयस्य प्रादुर्भावाः अवताराश्च विश्रुताः सन्ति:
# '''[[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]''' (१३२० तः १३५० ई.) : आन्ध्रप्रदेशस्य पीठापुरे जन्म, कुरुवपुरे तपः। अयम् कलिकालस्य प्रथमावतारः मन्यते।
# '''[[नृसिंहसरस्वती]]''' (१३७८ तः १४५८ ई.) : महाराष्ट्रस्य कारञ्जानगरे जन्म, गाणगापुरे वासो मुक्तिश्च। एतेषाम् अमृतमयचरितम् 'गुरुचरित्रे' वर्णितम् अस्ति।
# '''[[माणिक प्रभुः]]''' (१८१७ तः १८६५ ई.) : कर्णाटकस्य माणिकनगरे सकलमतसम्प्रदायस्य संस्थापकः दत्तस्वरूपः महापुरुषः।
# '''[[स्वामी समर्थः]]''' (अक्कलकोटमहाराजः, देहत्यागः १८७८ ई.) : साक्षात् नृसिंहसरस्वतीस्वामिनः यतीन्द्ररूपं मन्यन्ते भक्ताः।
# '''[[साईबाबा (शिर्डी)|शिर्डीनिवासी साईबाबा]]''' : बहवः दत्तभक्ताः साईबाबां दत्तात्रेयावताररूपेण मन्यन्ते।
# '''वासुदेवानन्दसरस्वती (टेंबेस्वामी)''' (१८५४ तः १९१४ ई.) : दत्तपरम्परायाः महान्तः यतयः, ये दत्तसाहित्यं संस्कृतभाषया पुनरुद्धृतवन्तः।

== प्रमुखतीर्थक्षेत्राणि मन्दिराणि च ==
[[चित्रम्:Dattatreya Temple of Girnar.JPG|220px|thumb|right|गिरिनारपर्वते दत्तात्रेयस्य मन्दिरम् (गुजरातम्)]]
दत्तात्रेयस्य मुख्यतीर्थानि भारते सुप्रसिद्धानि सन्ति:
* '''[[माहुर|माहूर]] (मातापुरम्, महाराष्ट्रम्):''' यवतमाळ-नाान्देडमण्डलयोः सीम्नि स्थितम्। अत्र अनसूया-दत्तात्रेययोः पावनं मन्दिरम् अस्ति। अत्र दत्तात्रेयस्य शयनस्थानं मन्यते।
* '''[[गाणगापुरम्]] (कर्णाटकम्):''' कलबुरगिमण्डले भीमा-अमरजासङ्गमे स्थितम्। अत्र श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां 'निर्गुणपादुकाः' पूज्यन्ते।
* '''[[नृसिंहवाडी]] (महाराष्ट्रम्):''' कोल्हापुरमण्डले कृष्णा-पञ्चगङ्गासङ्गमे स्थितं प्रसिद्धं दत्तपीठम्।
* '''[[गिरिनार्|गिरिनारपर्वतः]] (गुजरातम्):''' जूनागढसमीपे स्थिते अस्मिन् उन्नतपर्वते दत्तात्रेयस्य पादुकास्थानम् अस्ति, यत्र भगवता सहस्रवर्षाणि तपस्तप्तम्।
* '''[[पीठापुरम्]] (आन्ध्रप्रदेशः):''' श्रीपादश्रीवल्लभस्य जन्मभूमिः, पादगयाक्षेत्रम्।
* '''कुरुवपुरम् (कर्णाटक-तेलङ्गानासीम्नि):''' कृष्णातीरे श्रीपादश्रीवल्लभस्य तपोभूमिः।
* '''[[चन्द्रद्रोणपर्वतः]] (बाबाबाबुडनगिरिः, कर्णाटकम्):''' चिक्कमगळूरुमण्डले चन्द्रद्रोणपर्वते स्थितं प्राचीनं दत्तात्रेयपीठम्। अत्र सूफीसन्तस्य हजरत दादामियान् इत्यस्य दत्तपीठस्य च सामञ्जस्यं ज्ञायते।
* '''अवधूत दत्तपीठम् (मैसूरु, कर्णाटकम्):''' [[मैसूरु|मैसूरुनगरे]] गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिभिः स्थापितम् इदं पीठं विश्वे ७०-अधिकदत्तात्रेयमन्दिराणां निर्माणं प्रचारं च कृतवत्। मैसूरुमहारजः अपि दत्तात्रेयविषये ग्रन्थरचनां कृतवान्।

== श्रीदत्तात्रेयस्य उपासनाविधिः ==
दत्तात्रेयस्य प्रतिमां वा चित्रम् आनीय रक्तवस्त्रे पीतवस्त्रे वा संस्थाप्य चन्दनं लेपयित्वा पुष्पैः (विशेषतः अपामार्ग-तुलसी-बिल्वपत्रैः) अलङ्कुर्वन्तु। धूपधूमं दीपं च दत्त्वा, नैवेद्यं समर्प्य मङ्गलारतिं कुर्यात्। तन्नाम वेदोक्तरीत्या षोडशोपचारपूजाम् समाचरेत्। गुरुवारः, पौर्णिमा, प्रदोषकालश्च अस्योपासनायां प्रशस्ताः तिथयः सन्ति।

== श्रीदत्तात्रेयस्तोत्राणि ==
नारदपुराणोक्तं पारम्परिकं श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रं भक्तानां कल्पवृक्षतुल्यं मन्यते:
&lt;poem&gt;
जगदुत्पत्तिकर्त्रे च स्थितिसंहारहेतवे। 
भवपाशविमुक्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १॥

जराजन्मविनाशाय देहशुद्धिकराय च। 
दिगम्बर दयामूर्ते दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ २॥

कर्पूरकान्तिदेहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च। 
वेदशास्त्रपरिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ३॥

ह्रस्वदीर्घकृशस्थूलनामगोत्रविवर्जित। 
पञ्चभूतैकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ४॥

यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यज्ञरूपाय वै प्रभो। 
यज्ञप्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ५॥

आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णुः अन्ते देवः सदाशिवः। 
मूर्तिमयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ६॥

भोगलयाय भोगाय भोगयोग्याय धारिणे। 
जितेन्द्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ७॥

दिगम्बराय दिव्याय दिव्यरूपधराय च। 
सदोदितपरब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ८॥

जम्बूद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुरनिवासिने। 
जयमान सतां देव दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ९॥

भिक्षाटनं गृहे ग्रामे पात्रं हेममयं करे। 
नानास्वादमयी भिक्षा दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १०॥

ब्रह्मज्ञानमयी मुद्रा वक्त्रे चाकाशभूतले। 
प्रज्ञानघनबोधाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ११॥

अवधूत सदानन्द परब्रह्मस्वरूपिणे। 
विदेहदेहरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १२॥

सत्यरूप सदाचार सत्यधर्मपरायण। 
सत्याश्रय परोक्षाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १३॥

शूलहस्ताय गदापाणे वनमालासुकन्धर। 
यज्ञसूत्रधर ब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १४॥

क्षराक्षरस्वरूपाय परात्परपराय च। 
दत्तमुक्तिप्रदो देवि दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १५॥

दत्तविद्याढ्य लक्ष्मीश दत्तस्वात्मस्वरूपिणे। 
गुणनिर्गुणरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १६॥

शत्रुनाशकरं स्तोत्रं ज्ञानविज्ञानदायकम्। 
सर्वपापशमं याति दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १७॥
&lt;/poem&gt;

== मन्त्राः ==
एतत् स्तोत्रं पठित्वा १०८ वारं:
&quot;ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां &quot;
इति मन्त्रस्य जपनं मनसि कृत्वा दशवारं &quot;ॐ द्रां दत्तात्रेयाय स्वाहा&quot; इति मन्त्रं जपेत्।

=== दत्तात्रेयोपनिषदुक्ताः सम्पूर्णाः मन्त्राः ===
दत्तात्रेयोपनिषदि भगवतः दत्तात्रेयस्य विविधाः सिद्धाः मन्त्राः वर्णिताः सन्ति:

* '''दत्तात्रेय-एकाक्षरबीजमन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ द्रां|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत्}}

* '''दत्तात्रेय-अष्टाक्षरमन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः॥}}

* '''दत्तात्रेय-षोडशाक्षरमन्त्रराजः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ ऐं क्रों क्लीं क्लूं ह्रां ह्रीं ह्रूं सौः दत्तात्रेयाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}}

* '''दत्तात्रेय-अनुष्टुप्मन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानन्ददायक।&lt;br /&gt;दिगम्बर मुने बालपिशाच ज्ञानसागर॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}}

* '''दत्तात्रेय-महामन्त्रः (मालामन्त्रः):'''
: {{उद्धरणम्|ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय स्मरणमात्रसन्तुष्टाय महाभयनिवारणाय महाज्ञानप्रदाय चिदानन्दात्मने बालोन्मत्तपिशाचवेषाय महायोगिने अवधूताय अनसूयानन्दवर्धनायात्रिपुत्राय सर्वकामफलप्रदाय ॐ भवबन्धमोचनाय ह्रीं सकलविभूतिदाय क्रों साध्याकर्षणाय सौः सर्वमनःक्षोभणाय श्रीं महो चिरञ्जीविने वषट् वशीकुरु वशीकुरु वौषट् आकर्षयाकर्षय हुं विद्वेषय विद्वेषय फट् उच्चाटयोच्चाटय ठः ठः स्तम्भय स्तम्भय खः खः मारय मारय नमः सम्पन्नाय नमः सम्पन्नाय स्वाहा पोषय पोषय परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्रांश्छिन्धि छिन्धि ग्रहान् निवारय निवारय व्याधीन् निवारय निवारय दुःखं हरय हरय दारिद्र्यं विद्रावय विद्रावय देहं पोषय पोषय चित्तं तोषय तोषय सर्वमन्त्रसर्वयन्त्रसर्वतन्त्रसर्वपल्लवस्वरूपाय ॐ नमः शिवाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् द्वितीयः खण्डः}}

* '''दत्तगायत्रीमन्त्राः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}
: अथवा:
: {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे योगेश्वराय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}
: अथवा:
: {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे अत्रिसुताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}

* '''जयघोष-मन्त्राः:'''
: {{उद्धरणम्|श्री गुरुदेव दत्त॥}}
: {{उद्धरणम्|दिगम्बरा दिगम्बरा श्रीपाद वल्लभ दिगम्बरा॥}}

== अपि च पश्यन्तु ==
* [[अवधूतगीता]]
* [[त्रिपुरारहस्यम्]]
* [[गुरुचरित्रम्]]
* [[त्रिमूर्तिः]]
* [[नाथसम्प्रदायः]]
* [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]
* [[नृसिंहसरस्वती]]

== आधाराः ==
{{टिप्पणीसूची}}

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता संस्कृतविकिस्रोते अवधूतगीता]
* [https://sa.wikisource.org/wiki/दत्तात्रेयोपनिषत् संस्कृतविकिस्रोते दत्तात्रेयोपनिषत्]
* [https://artsandculture.google.com/asset/dattatreya-ravi-varma-press/qQHbHVNM5Sc8dA गूगल आर्ट्स् एण्ड् कल्चर मध्ये राजा रविवर्मणः दत्तात्रेयचित्रम्]

[[वर्गः:हिन्दुदेवताः]]
[[वर्गः:विष्णोः अवताराः]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:योगिनः]]
[[वर्गः:ऋषयः]]</text>
      <sha1>lak4jasjdwmowcnlt8negfmoq1pti2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500435</id>
      <parentid>500433</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T23:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>500435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62507" sha1="g57p9swr9kjdvpd2927w9848zmp8d4j" xml:space="preserve">{{Infobox deity
| type = hindu
| name = भगवान् दत्तात्रेयः
| image = Ravi Varma-Dattatreya.jpg
| caption = राजा रविवर्मणा चित्रितः भगवान् दत्तात्रेयः (१८९०)
| affiliation = [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनाम्]] संयुक्तस्वरूपम्, [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] साक्षात्स्वरूपम्
| deity_of = [[योगः|योगेश्वरः]], [[अवधूतः]], गुरुरूपः भगवान्
| abode = [[सह्याद्रिः]], [[माहुर]], औदुम्बरवृक्षः, गन्धमादनपर्वतः, [[गिरिनार्]]
| mantra = ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः &lt;br /&gt; ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि तन्नो दत्तः प्रचोदयात्
| weapon = [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]], [[शङ्खः]], [[त्रिशूलम्]], [[डमरुः]], [[कमण्डलुः]], [[जपमाला]]
| consort = [[अनघा]] (लक्ष्मीरूपा)
| parents = [[अत्रिः|महर्षिः अत्रिः]] (पिता), [[अनसूया]] (माता)
| siblings = [[सोमः|सोमः (चन्द्रः)]], [[दुर्वासाः]]
| mount = [[कामधेनुः]] (गौः / पृथिवी), चत्वारः [[श्वानः|श्वानाः]] (चत्वारः वेदाः)
| tree = [[औदुम्बरः]] (उदुम्बरवृक्षः)
| day = [[गुरुवासरः]] (बृहस्पतिवासरः)
| festivals = [[दत्तात्रेयजयन्ती]] (मार्गशीर्षपूर्णिमा)
| texts = [[अवधूतगीता]], [[त्रिपुरारहस्यम्]], [[दत्तात्रेयोपनिषत्]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणम्]] (एकादशस्कन्धः), [[गुरुचरित्रम्]]
}}

'''दत्तात्रेयः''' ([[संस्कृतम्|संस्कृते]]: दत्तात्रेयः, [[IAST]]: ''Dattātreya'') [[भारतम्|भारती]]य[[सनातनधर्म:|सनातनधर्मी]]यैः [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनां]] ([[ब्रह्मा|ब्रह्मा]][[विष्णुः|विष्णु]][[शिवः|महेश्वरा]]णाम्) संयुक्तः अवतारः भगवान् इति परिगणितः। दत्त इति पदस्य अर्थः अनुगृहीतम् (आत्मसमर्पितं) इति। स्वयम् आत्मानं त्रिमूर्तयः [[अत्रिः|अत्र्य]]नसूयादम्पतीभ्यां दत्तवन्तः। एषः अत्रेः पुत्रः अतः आत्रेयः इति नाम अपि अस्ति। अतः त्रिमूर्तिभिः दत्तः अत्रेः पुत्रः इति भावेन दत्तात्रेयः इति ख्यातः। एतस्य विषये अधिकं ज्ञातुं '''[[गुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः पठनीयः। ईश्वरीयशक्तित्रयस्य साकारमूर्तिः दत्तात्रेयः। अतः अस्य आराधनेन अपरिमितं फलम् अचिरेण लभते। भगवान् दत्तात्रेयः आजन्म [[ब्रह्मचारी]], सर्वव्यापी, [[अवधूतः]], [[योगः|योगेश्वरः]], सङ्कटे पतितं भजकं क्षिप्रं विमोचयति (स्मर्तृगामी)।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattātreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatāra |publisher=State University of New York Press |year=1998 |isbn=978-0791436967 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;

दत्तात्रेयः [[नाथसम्प्रदायः|नाथसम्प्रदाये]] [[शिवः|आदिनाथस्य]] साक्षात् अवतारः, नाथपरम्परायाः प्रथमगुरुः (आदिगुरुः) चापि मन्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mallinson |first=James |title=The Ocean of Inquiry: A Translation of the Vicharsagar |publisher=YogaVidya.com |year=2011 |pages=23-25}}&lt;/ref&gt; वैष्णवपरम्परायां [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणानुसारम्]] एषः भगवतः विष्णोः षष्ठः अवतारः मन्यते। अस्य तात्त्विकं स्वरूपम् [[अवधूतगीता|अवधूतगीतायां]] [[त्रिपुरारहस्यम्|त्रिपुरारहस्ये]] च विशदतया प्रतिपादितम् अस्ति।

== नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'दत्त' तथा 'आत्रेय' इति पदद्वयेन दत्तात्रेयपदस्य सिद्धिः भवति:
* '''दत्तः''' : 'दा' धातोः क्त-प्रत्यये कृते 'दत्तः' इति रूपम्। यः स्वेच्छया समर्पितवान् अथवा यस्मै आत्मसमर्पणं कृतम्। भागवतपुराणे प्रतिपादितं यत् यदा महर्षिः अत्रिः परब्रह्मस्वरूपिणः सन्तानस्य प्राप्तये तपश्चकार, तदा त्रिमूर्तयः स्वयमेव तस्मै आत्मानं दत्तवन्तः : ''&quot;दत्तो मयाऽहमिति यद् भगवान् स दत्तः&quot;''।
* '''आत्रेयः''' : अत्रेः अपत्यं पुमान् इति आत्रेयः (अत्रि + ढक्)। महर्षेः अत्रेः कुलभूषणत्वात् सः आत्रेयः इत्युच्यते।

तात्त्विकदृष्ट्या दत्तात्रेयः निर्गुणपरब्रह्मणः सगुणः प्रकाशः, यः सर्वेभ्यः उपाधिभ्यः मुक्तः सन् प्रकृत्या सह समरसतां प्रापयति।

== जन्म ख्यातिः च ==
दत्तात्रेयस्य जन्म [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] माहुर् (माहूर) इति ग्रामे अभवत्। [[सह्याद्रिः|सह्याद्रिश्रेण्यां]] समचरत् इति भक्तानां विश्वासः। एषु दिनेषु गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिनः दत्तात्रेयविषये प्रचारं प्रसारं च कुर्वन्तः सन्ति। ७०-सङ्ख्याधिकानि दत्तात्रेयमन्दिराणि एतैः निर्मितानि। [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरुमण्डलस्य]] [[चन्द्रद्रोणपर्वतः|चन्द्रद्रोणपर्वतस्य]] प्रदेशे प्राचीनः दत्तात्रेयदेवालयः अस्ति। तत्र सूफीसन्तः अपि पूजां करोति स्म इति ज्ञायते। [[मैसूरु|मैसूरु]]महाराजः 'दत्तात्रेयः' इति कञ्चित् ग्रन्थं रचितवान्। [[गुजरात्राज्यम्|गुजरात्राज्यस्य]] गिरिनार् इति पर्वतप्रदेशे प्राचीनं दत्तात्रेयमन्दिरं पादुकास्थानं च अस्ति।

=== अत्र्यनसूयोपाख्यानम् ===
[[चित्रम्:Lord Dattatreya from Devgad.jpg|220px|thumb|left|भगवान् दत्तात्रेयः]]
दत्तात्रेयस्य जन्मकथा [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणे]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणे]], [[ब्रह्माण्डपुराणम्|ब्रह्माण्डपुराणे]] च विस्तरेण वर्णिता अस्ति।

महर्षिः [[अत्रिः]] तस्य पत्नी [[अनसूया]] (कर्दमप्रजापतेः पुत्री) च गन्धमादनपर्वते (मतान्तरेण ऋक्षपर्वते अथवा [[सह्याद्रिः|सह्याद्रौ]]) दीर्घकालं यावत् घोरं तपश्चरन्तौ आस्ताम्। अनसूयायाः पातिव्रत्यस्य तपस्तेजसः च प्रभावं परीक्षितुं त्रिमूर्तयः ([[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] च) यतिवेषं धारयित्वा अत्र्याश्रमम् आजग्मुः। ते अतिथिरूपेण भोजनं याचितवन्तः, किन्तु एकं विषमं नियमं न्यवेदयन् यत् अनसूया विवस्त्रा (दिगम्बरा) भूत्वा तेभ्यः भिक्षां दद्यात्।

महातपस्विनी अनसूया स्वपातिव्रत्यबलेन मन्त्रपूतं पादोदकं तेषां मूर्धनि सिञ्चितवती। तत्क्षणमेव ते त्रयोऽपि देवाः षण्मासीयाः नवजातशिशवः अभवन्। ततः अनसूया मातृवात्सल्यामृतेन तान् स्नापयित्वा स्तन्यपानम् अकारयत्। यदा देवलोके [[सरस्वती]], [[लक्ष्मीः]], [[पार्वती]] च स्वपतीनां स्थितिं ज्ञात्वा चिन्ताकुलाः अत्र्याश्रमम् आगत्य अनसूयां प्रार्थितवत्यः, तदा साध्वी अनसूया तान् देवान् पुनः मूलस्वरूपं प्रापयत्।

ततः प्रसन्नाः त्रिमूर्तयः अत्रये अनसूयायै च वरं दत्तवन्तः। तदनुसारेण त्रिमूर्तीनाम् अंशात् त्रयः पुत्राः प्रादुर्भूताः:
# ब्रह्मणः अंशात् [[चन्द्रः|सोमः (चन्द्रमाः)]]
# शिवस्य अंशात् [[दुर्वासाः]]
# विष्णोः अंशात् (त्रिमूर्तीनां संयुक्तैकरूपेण च) '''दत्तात्रेयः'''

कालान्तरे सोमः दुर्वासाः च तपसे वनं प्रस्थितौ, स्वतेजः च दत्तात्रेये विलीनं कृतवन्तौ। एवं भगवान् दत्तात्रेयः साक्षात् त्रिमूर्तिस्वरूपः अभवत्।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya Dnyankosh |year=2000 |publisher=Datta Sampradaya Prakashan |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

दत्तात्रेयस्य आविर्भावतिथिः [[मार्गशीर्षमासः|मार्गशीर्षमासस्य]] पूर्णिमायां मन्यते, या भारते प्रतिवर्षं '''दत्तात्रेयजयन्ती''' रूपेण श्रद्धया आचर्यते।

== दत्तात्रेयस्य चतुर्विंशतिगुरवः ==
[[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणस्य]] एकादशस्कन्धे (अध्यायाः ७ तः ९) दत्तात्रेयस्य (अवधूतस्य) महाराजस्य [[यदुः|यदोः]] च संवादः वर्णितः अस्ति। अवधूतस्य परमशान्तं, भयरहितं, विदेहवत् आनन्दमयं च स्वरूपं दृष्ट्वा राजा यदुः विस्मितः सन् अपृच्छत्: &quot;हे महात्मन्! भवान् कर्मरहितः, निरीहः, बालवत् विचरन् अपि कथम् एतादृशम् अगाधं ब्रह्मानन्दम् अनुभवति?&quot;

तदा दत्तात्रेयः प्रत्युवाच यत् अहम् आत्मज्ञानप्राप्तये प्रकृतेः चतुर्विंशतिं (२४) गुरून् स्वीकृतवान्। प्रकृतौ विद्यमानेभ्यः सर्वेभ्यः पदार्थेभ्यः मया सत्यस्य ज्ञानं लब्धम्। ते चतुर्विंशतिगुरवः अधोनिर्दिष्टाः सन्ति:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Ascetics and Brahmins in Ancient India |publisher=Anthem Press |year=2011 |isbn=978-0857284327 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto; width:95%; font-size:95%;&quot;
! क्र. !! प्राकृतिकः गुरुः !! प्राकृतिकं निरीक्षणम् !! दत्तात्रेयस्य शिक्षा / आध्यात्मिकः पाठः
|-
| १ || '''पृथिवी''' || सर्वे प्राणिनः पृथिव्यां पादाघातं कुर्वन्ति, खननं कुर्वन्ति, मलिनतां च क्षिपन्ति; तथापि सा न कुप्यति, सर्वं सहते, सर्वेभ्यः अन्नजलादिकं ददाति। || '''धैर्यं परोपकारश्च:''' साधकेन पृथिवीवत् सर्वसहिष्णुना, क्षमाशीलेन, परोपकारनिरतेन च भवितव्यम्।
|-
| २ || '''वायुः''' || वायुः सुगन्धे दुर्गन्धे वा सर्वत्र विचरति, किन्तु कस्यापि गन्धेन सक्तः न भवति; सः स्वच्छाभ्रं स्पृशन् गच्छति। || '''अनासक्तिः:''' योगी संसारे सर्वत्र विचरन् अपि विषयेषु रागद्वेषासक्तिरहितः स्यात्।
|-
| ३ || '''आकाशः''' || आकाशः अनन्तः, सर्वव्यापी, मेघधूमधूलिभिः कदापि न लिप्यते; सः सर्वदा निर्लेपः तिष्ठति। || '''अलिप्तता सर्वव्यापकत्वं च:''' आत्मा आकाशवत् सर्वगतः, शरीरभेदैः लिङ्गादिभेदैश्च अलिप्तः, निर्विकारश्च अस्ति।
|-
| ४ || '''जलम्''' || जलं स्वभावतः निर्मलं, स्निग्धं, मधुरं, सर्वेषां मलं प्रक्षाल्य पावयति च। || '''शुचित्वं माधुर्यं च:''' योगी जलवत् अन्तर्बाह्यशुचिः, स्निग्धहृदयः, स्वदर्शनेन सम्भाषणेन च अन्यान् पावनं कुर्यात्।
|-
| ५ || '''अग्निः''' || अग्निः तेजस्वी, सर्वभक्षकः अपि स्वयम् अदोषः, सर्वेषां वस्तुनां भस्म कृत्वा तेजोमयः भवति। || '''तेजस्वित्वं तपश्च:''' ज्ञानी पुरुषः अशुद्धं सर्वं भस्मीकृत्य स्वतेजसा प्रकाशते, कस्यापि सङ्गेन दूषितः न भवति।
|-
| ६ || '''चन्द्रमाः''' || चन्द्रस्य कलानां ह्रासवृद्धी भवतः, किन्तु चन्द्रमण्डलस्य स्वरूपस्य वास्तविकी ह्रासवृद्धिः न भवति। || '''आत्मनः निर्विकारत्वम्:''' जन्मादयः षड्भावाः शरीरस्यैव भवन्ति, न तु नित्यस्य आत्मनः।
|-
| ७ || '''सूर्यः''' || सूर्यः स्वकिरणैः जलम् आदत्ते, पुनः समयविशेषे वृष्टिरूपेण तदेव जलं जगते मुञ्चति, कस्यापि प्रति पक्षपातं न करोति। || '''निःस्वार्थसंग्रहः त्यागश्च:''' योगी इन्द्रियैः भोगान् गृह्णीयात् केवलं लोककल्याणाय तान् समर्पयितुम्, न तु स्वाभिमानाय।
|-
| ८ || '''कपोतः''' || जाले पतितान् स्वशिशून् दृष्ट्वा मोहाकुला कपोतदम्पती अपि जाले पतित्वा विनष्टौ। || '''अतिस्नेहस्य बन्धनम्:''' संसारे पुत्रादिषु अत्यधिकः मोहः विनाशस्य कारणं भवति; मोहेन विवेकः नश्यति।
|-
| ९ || '''अजगरः''' || अजगरः आहारार्थं न धावति, यत् किञ्चित् दैवेन प्राप्तं तत् भुक्त्वा सन्तोषेण तिष्ठति। || '''सन्तोषः प्रारब्धस्वीकारश्च:''' मुमुक्षुणा अहर्निशं भोगप्राप्तये व्यग्रं न भवितव्यम्, यदृच्छालाभसन्तुष्टेन भाव्यम्।
|-
| १० || '''समुद्रः''' || वर्षाकाले नदीनां प्रवेशेनापि समुद्रः न वर्धते, ग्रीष्मे जलानयनाभावेऽपि न शुष्यति; सः गम्भीरः तिष्ठति। || '''प्रशान्तचित्तता:''' हर्षशोकयोः उपस्थितौ ज्ञानी समुद्रवत् प्रशान्तः अक्षोभ्यश्च भवेत्।
|-
| ११ || '''पतङ्गः''' || पतङ्गः दीपशिखायाः रूपमोहेन आकृष्टः सन् अग्नौ पतित्वा भस्मसात् भवति। || '''रूपमोहात् रक्षा:''' दृश्यसौन्दर्ये रूपलावण्ये च आसक्तः सन् मनुष्यः विनश्यति, अतः कामरूपमोहात् दूरे स्थातव्यम्।
|-
| १२ || '''भ्रमरः''' || भ्रमरः पुष्पाणां हानिम् अकुर्वन् केवलं मधुरं सारम् आदत्ते। || '''सारग्राहिता:''' साधकेन सर्वशास्त्रेभ्यः केवलं तत्त्वसारः गृह्णीतव्यः, गृहेभ्यः अल्पमेव भिक्षान्नम् आदत्तव्यम्।
|-
| १३ || '''मधुहा''' || मधुमक्षिकाभिः बहुकष्टेन सञ्चितं मधु मधुहा (मधुहर्ता) ताः हत्वा हरति। || '''अतिसञ्चयत्यागः:''' आवश्यकताभ्यः अधिकं धनसञ्चयः विनाशस्य मूलम्; सञ्चितं धनम् अन्ये हरन्ति।
|-
| १४ || '''गजः''' || गजः काष्ठमयीं हस्तिनीं काममोहात् स्पृष्ट्वा बन्धनगर्ते पतति। || '''कामविजयः:''' कामवासनायाः, स्पर्शसुखस्य च वशीभूताः पुरुषाः बन्धनं प्राप्नुवन्ति।
|-
| १५ || '''हरिणः''' || हरिणः व्याधस्य मधुरसङ्गीतेन मोहितः सन् निश्चलः तिष्ठति, व्याधश्च तं हन्ति। || '''शब्दमोहत्यागः:''' कर्णप्रियशब्देषु, मिथ्याप्रशंसासु च मुग्धः न भवितव्यम्।
|-
| १६ || '''मत्स्यः''' || मत्स्यः जिह्वालोभेन वडिशे (मत्स्यवेधकाण्डे) लग्नं मांसखण्डं खादन् प्राणान् त्यजति। || '''जिह्वाजयः:''' रसनेन्द्रियस्य लोभः मनुष्यं नाशयति; जिह्वाजयः आत्मसंयमस्य प्रथमं सोपानम्।
|-
| १७ || '''पिङ्गला वेश्या''' || पिङ्गला नाम वेश्या धनिकपुरुषस्य प्रतीक्षया बहुदुःखम् अन्वभूत्; पश्चात् वैराग्यं प्राप्य भगवति मनः स्थापयित्वा सुखेन अस्वपत्। || '''आशात्यागः परं सुखम्:''' सांसारिकाशा एव दुःखस्य कारणम्, आशात्यागेनैव परमशान्तिः लभ्यते।
|-
| १८ || '''कुररपक्षी''' || आमिषखण्डं (मांसखण्डं) गृहीतं कुररं दृष्ट्वा अन्ये पक्षिणः तम् आक्रमन्; यदा सः आमिषं त्यक्तवान्, तदा सः शान्तिम् अलभत। || '''परिग्रहत्यागः:''' वस्तुसंग्रहेण शत्रुता, भयं च जायते; त्यागेनैव परमं सुखं लभ्यते।
|-
| १९ || '''बालकः''' || बालकः मानापमानरहितः, चिन्तामुक्तः, अहङ्कारशून्यः सन् स्वयमेव क्रीडति आनन्दति च। || '''निरहङ्कारता:''' अहङ्कारं त्यक्त्वा बालकवत् निष्कपटभावेन आनन्दमये आत्मनि स्थातव्यम्।
|-
| २० || '''कुमारी कन्या''' || कन्यायाः हस्ते द्वौ कङ्कणौ परस्परं संघट्ट्य शब्दं अकुरुताम्; यदा सा एकमेव कङ्कणं धारितवती, तदा शब्दः शान्तः अभवत्। || '''एकान्तवासः:''' बहुजनेषु कलहः, द्वाभ्यां सम्भाषणम्; अतः ध्यानार्थं मुनिना एकाकिना स्थातव्यम्।
|-
| २१ || '''इषुकारः''' || बाणनिर्माता बाणस्य ऋजुकरणे एतावत् एकाग्रः आसीत् यत् पार्श्वे गच्छन्तं राजसैन्यम् अपि न दृष्टवान्। || '''एकाग्रता (समाधिः):''' योगिना स्वचित्तं परब्रह्मणि इषुकारवत् पूर्णैकाग्रतया योजनीयम्।
|-
| २२ || '''सर्पः''' || सर्पः स्वयम् आश्रयं न निर्माति, परनिर्मिते बिले सुखेन निवसति, एकाकी च सञ्चरति। || '''अनियतवासः:''' संन्यासिना स्वार्थे गृहनिर्माणादिकं न कर्तव्यम्, यत्र कुत्रापि शान्ते स्थाने वासः कार्यः।
|-
| २३ || '''ऊर्णनाभिः''' || ऊर्णनाभिः (तन्तुवायः/लूता) स्वमुखात् तन्तून् बहिः प्रसार्य जालं रचयति, पुनः तान् स्वस्मिन्नेव संहरति। || '''सृष्टिसंहारयोः स्वरूपम्:''' ईश्वरः इदं विश्वं स्वात्मनः सृजति, पालयति, पुनः स्वात्मनि एव विलीनं करोति।
|-
| २४ || '''भृङ्गीकीटः''' || कीटः भृङ्गीकीटेन कुड्ये बद्धः सन् भिया तमेव ध्यायन् स्वयं भृङ्गीरूपताम् आप्नोति। || '''ध्यानात् तन्मयता:''' यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया, तत्तत्स्वरूपतां याति; परब्रह्मध्यानेन जीवः ब्रह्मैव भवति।
|}

== प्रतिमाशास्त्रं प्रतीकविधानं च ==
आधुनिके काले भगवान् दत्तात्रेयः प्रायः त्रिमस्तकः, षड्भुजः, संन्यासिस्वरूपेण च पूज्यते। अस्य रूपे गभीरं दार्शनिकं रहस्यं निगूढम् अस्ति:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gopinatha Rao |first=T. A. |title=Elements of Hindu Iconography |volume=2 |publisher=Motilal Banarsidass |year=1985 |pages=251-255}}&lt;/ref&gt;

=== त्रिमस्तकाः षड्भुजाश्च ===
* '''त्रिमस्तकाः:''' मध्यभागस्य मस्तकः भगवतः [[विष्णुः|विष्णोः]] (पालनकर्तुः), दक्षिणभागस्य मस्तकः ब्रह्मणः (सृष्टिकर्तुः), वामभागस्य मस्तकः [[शिवः|शिवस्य]] (संहारकर्तुः) च प्रतीकः अस्ति। एते त्रयः मस्तकाः कालत्रयस्य (भूत-वर्तमान-भविष्यतः), गुणत्रयस्य (सत्त्व-रजस्-तमसाम्), अवस्थात्रयस्य (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तीनाम्) च साक्षिस्वरूपतां दर्शयन्ति।
* '''षड्भुजाः तेषां चिह्नानि च:'''
# [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]] (विष्णोः चिह्नम्) : कालचक्रस्य धर्मसंरक्षणस्य च प्रतीकम्।
# [[शङ्खः]] (विष्णोः चिह्नम्) : नादब्रह्मणः ॐकारध्वनेः च प्रतीकम्।
# [[त्रिशूलम्]] (शिवस्य चिह्नम्) : आधिभौतिक-आधिदैविक-आध्यात्मिकानां त्रितापानां नाशकम्।
# [[डमरुः]] (शिवस्य चिह्नम्) : सृष्टेः स्पन्दनस्य शब्दब्रह्मणः च मूलम्।
# [[जपमाला]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : निरन्तरभगवत्स्मरणस्य ज्ञानस्य च प्रतीकम्।
# [[कमण्डलुः]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : विरक्तेः संन्यासधर्मस्य च प्रतीकम्।

=== कामधेनुः चत्वारः श्वानाश्च ===
* '''कामधेनुः (गौः):''' दत्तात्रेयस्य पृष्ठभागे स्थिता धेनुः साक्षात् भूमाता, कामधेनुः च अस्ति, या समस्तानां प्राणिनां पोषणं करोति, प्रकृतिधर्मस्य च रक्षणं सूचयति।
* '''चत्वारः श्वानाः:''' दत्तात्रेयस्य पादपार्श्वे विद्यमानाः चत्वारः श्वानाः चतुरः वेदान् ([[ऋग्वेदः|ऋग्वेदं]], [[यजुर्वेदः|यजुर्वेदं]], [[सामवेदः|सामवेदम्]], [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदं]] च) प्रतिनिधियन्ति। श्वानः स्वामिभक्तेः, अप्रमत्ततायाः (जागरूकतायाः) च प्रतीकः अस्ति। अपि च दत्तात्रेयस्य दृष्टौ उच्चनीचभेदः नास्ति; ब्रह्म सर्वभूतेषु समानरूपेण वर्तते इति एते श्वानाः सूचयन्ति।

=== औदुम्बरवृक्षः ===
भगवतः दत्तात्रेयस्य निवासः [[औदुम्बरः|औदुम्बरवृक्षस्य]] (उदुम्बरस्य) अधः मन्यते। अयम् वृक्षः कल्पवृक्षवत् सर्वकामनापूरकः, अमृततुल्यौषधीयगुणसम्पन्नः, परब्रह्मसाक्षात्कारस्य पावनस्थानं च मन्यते।

== पुरातत्त्वप्रतिमाशास्त्रम् एकमुखीदत्तात्रेयश्च ==
[[चित्रम्:Ek Mukhi Datta,Narayanpur,Pune.jpg|220px|thumb|right|एकमुखीदत्तात्रेयमूर्तिः (नारायणपुरम्, पुणे)]]
ऐतिहासिकदृष्ट्या पुराविद्भिः अन्वेषितं यत् प्राचीनकाले दत्तात्रेयस्य मूर्तिः 'एकमुखी चतुर्भुजा' च आसीत्।
* '''बादामीगुहा (कर्णाटकम्):''' चालुक्यवंशस्य काले (षष्ठ-सप्तमशताब्द्यां) बादामीगुहासु दत्तात्रेयस्य एकमुखी मूर्तिः उत्कीर्णा अस्ति। तत्र सः प्रशान्तयोगिरूपेण, चतुर्भिः हस्तैः शङ्खचक्रकमण्डल्वादीन् धारयन् दृश्यते।
* '''अजमेर-फलकं (राजस्थानम्):''' राजस्थानस्य अजमेरमण्डले दशमशताब्द्याः एका मूर्तिः प्राप्ता, यस्यां दत्तात्रेयः एकमुखयुक्तः, शैव-वैष्णवचिह्नैः समन्वितः 'हरिहरपितामह'-स्वरूपेण उत्कीर्णः अस्ति।

मध्यकाले (विशेषतः चतुर्दश-षोडशशताब्द्योः महाराष्ट्र-कर्णाटकयोः दत्तसम्प्रदायस्य उदयात् परं) त्रिमस्तकषड्भुजरूपस्य प्रतिष्ठा सर्वत्र संवृद्धा। अद्यापि माहूरक्षेत्रे, नृसिंहवाड्यामपि च दत्तात्रेयस्य एकमुखी प्राचीनपरम्परा समुपलभ्यते।

== दत्तात्रेयसाहित्यं दर्शनं च ==
दत्तात्रेयस्य नाम्ना सम्बद्धाः बहवः ग्रन्थाः वेदान्तस्य योगस्य च अमूल्यरत्नानि सन्ति:

=== अवधूतगीता ===
[[अवधूतगीता]] अद्वैतवेदान्तस्य परमोच्चग्रन्थः मन्यते। अस्मिन् अष्टौ अध्यायाः, २८९ श्लोकाः च सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे दत्तात्रेयः आत्मनः नित्यमुक्ततां, शुद्धबुद्धस्वरूपतां च प्रतिपादयति:
{{उद्धरणम्|ईश्वराऽनुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना।&lt;br /&gt;महाभयपरित्राणा विप्राणामुपजायते॥|मूलम्=[[अवधूतगीता]] १.१}}
अवधूतगीतायाम् जातिवर्णभेदातीतः, बन्धमोक्षातीतः, परमहंसभावः वर्णितः।

=== त्रिपुरारहस्यम् ===
[[त्रिपुरारहस्यम्]] (हरितायनसंहिता) भगवता दत्तात्रेयेन [[परशुरामः|परशुरामाय]] उपदिष्टं महान् ग्रन्थः। अस्य ज्ञानखण्डे चितिशक्तेः (परमसंवित्स्वरूपिण्याः महात्रिपुरसुन्दर्याः) अद्वैतदर्शनं, जगन्मिथ्यात्वं, मोक्षप्राप्तेः साक्षात् उपायाश्च सुबोधाख्यायिकाभिः प्रतिपादिताः सन्ति।

=== उपनिषदः ===
१०८ उपनिषत्सु दत्तात्रेयविषयकाः मुख्याः उपनिषदः सन्ति:
# '''[[दत्तात्रेयोपनिषत्]]:''' इयम् अथर्ववेदीया उपनिषत्। अत्र दत्तात्रेयस्य तारकमन्त्रः, बीजमन्त्रः (द्रां), षोडशाक्षरमन्त्रराजः, महामन्त्रश्च वर्णितः।
# '''[[अवधूतोपनिषत्]]:''' कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत्, यस्याम् अवधूतस्य लक्षणं, वर्णाश्रममुक्तता च निरूपिता।
# '''[[शाण्डिल्योपनिषत्]]:''' अत्र दत्तात्रेयः शाण्डिल्यमहर्षये अष्टाङ्गयोगस्य, नादबिन्दुकलायाः, ब्रह्मणः ध्यानस्य च रहस्यं बोधयति।
# '''[[जाबालदर्शनोपनिषत्]]:''' योगस्य तत्त्वदर्शनं दत्तात्रेयोपदेशरूपेण उपनिबद्धम्।

=== पाञ्चरात्रसंहितासु ===
वैष्णवपाञ्चरात्रग्रन्थेषु यथा सात्वतसंहितायाम् अहिर्बुध्न्यसंहितायां च दत्तात्रेयः योगप्रवर्तकविष्ण्ववताररूपेण पूजितः अस्ति।

== दत्तात्रेयसम्प्रदायाः परम्पराश्च ==
दत्तात्रेयस्य उपासना भारते बहुभिः पन्थिभिः परम्पराभिश्च क्रियते:

* '''[[नाथसम्प्रदायः]]:''' नाथपरम्परायां दत्तात्रेयः आदिनाथस्य शिष्यः, मत्स्येन्द्रनाथ-गोरक्षनाथानां पथप्रदर्शकः, हठयोगस्य चाचार्यः मन्यते।
* '''दशनामी-अवधूतसम्प्रदायौ:''' श्रीआदिशङ्कराचार्यस्य दशनामीसंन्यासिपरम्परायां जूना-अखाडा इत्यस्य इष्टदेवता भगवान् दत्तात्रेयः अस्ति।
* '''[[महानुभावसम्प्रदायः]]:''' त्रयोदशशताब्द्यां चक्रधरस्वामिना प्रवर्तिते महानुभावपन्थे पञ्चकृष्णेभ्यः दत्तात्रेयः प्रथमः परमेश्वरः अवतारश्च मन्यते।
* '''महाराष्ट्रस्य कर्णाटकस्य च दत्तपरम्परा:''' सन्त [[एकनाथः]], [[तुकारामः]], दासोपन्तः, [[जनार्दनस्वामी]] च दत्तात्रेयं स्वोपास्यदेवं मेनिरे। १५शताब्द्यां सरस्वतीगङ्गाधरेण रचितः '''[[गुरुचरित्रम्|श्रीगुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः दत्तभक्तानां परमपवित्रः वेदतुल्यश्च ग्रन्थः अस्ति।
* '''आन्ध्रस्य तेलुगुपरम्परा:''' आन्ध्रप्रदेशे दासोपन्त-परमानन्दतीर्थादयः दत्तात्रेयम् अद्वैतविद्यागुरुत्वेन पूजयन्ति।

== दत्तात्रेयस्य प्रसिद्धावताराः ==
दत्तसम्प्रदाये भगवतः दत्तात्रेयस्य प्रादुर्भावाः अवताराश्च विश्रुताः सन्ति:
# '''[[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]''' (१३२० तः १३५० ई.) : आन्ध्रप्रदेशस्य पीठापुरे जन्म, कुरुवपुरे तपः। अयम् कलिकालस्य प्रथमावतारः मन्यते।
# '''[[नृसिंहसरस्वती]]''' (१३७८ तः १४५८ ई.) : महाराष्ट्रस्य कारञ्जानगरे जन्म, गाणगापुरे वासो मुक्तिश्च। एतेषाम् अमृतमयचरितम् 'गुरुचरित्रे' वर्णितम् अस्ति।
# '''[[माणिक प्रभुः]]''' (१८१७ तः १८६५ ई.) : कर्णाटकस्य माणिकनगरे सकलमतसम्प्रदायस्य संस्थापकः दत्तस्वरूपः महापुरुषः।
# '''[[स्वामी समर्थः]]''' (अक्कलकोटमहाराजः, देहत्यागः १८७८ ई.) : साक्षात् नृसिंहसरस्वतीस्वामिनः यतीन्द्ररूपं मन्यन्ते भक्ताः।
# '''[[साईबाबा (शिर्डी)|शिर्डीनिवासी साईबाबा]]''' : बहवः दत्तभक्ताः साईबाबां दत्तात्रेयावताररूपेण मन्यन्ते।
# '''वासुदेवानन्दसरस्वती (टेंबेस्वामी)''' (१८५४ तः १९१४ ई.) : दत्तपरम्परायाः महान्तः यतयः, ये दत्तसाहित्यं संस्कृतभाषया पुनरुद्धृतवन्तः।

== प्रमुखतीर्थक्षेत्राणि मन्दिराणि च ==
[[चित्रम्:Dattatreya Temple of Girnar.JPG|220px|thumb|right|गिरिनारपर्वते दत्तात्रेयस्य मन्दिरम् (गुजरातम्)]]
दत्तात्रेयस्य मुख्यतीर्थानि भारते सुप्रसिद्धानि सन्ति:
* '''[[माहुर|माहूर]] (मातापुरम्, महाराष्ट्रम्):''' यवतमाळ-नाान्देडमण्डलयोः सीम्नि स्थितम्। अत्र अनसूया-दत्तात्रेययोः पावनं मन्दिरम् अस्ति। अत्र दत्तात्रेयस्य शयनस्थानं मन्यते।
* '''[[गाणगापुरम्]] (कर्णाटकम्):''' कलबुरगिमण्डले भीमा-अमरजासङ्गमे स्थितम्। अत्र श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां 'निर्गुणपादुकाः' पूज्यन्ते।
* '''[[नृसिंहवाडी]] (महाराष्ट्रम्):''' कोल्हापुरमण्डले कृष्णा-पञ्चगङ्गासङ्गमे स्थितं प्रसिद्धं दत्तपीठम्।
* '''[[गिरिनार्|गिरिनारपर्वतः]] (गुजरातम्):''' जूनागढसमीपे स्थिते अस्मिन् उन्नतपर्वते दत्तात्रेयस्य पादुकास्थानम् अस्ति, यत्र भगवता सहस्रवर्षाणि तपस्तप्तम्।
* '''[[पीठापुरम्]] (आन्ध्रप्रदेशः):''' श्रीपादश्रीवल्लभस्य जन्मभूमिः, पादगयाक्षेत्रम्।
* '''कुरुवपुरम् (कर्णाटक-तेलङ्गानासीम्नि):''' कृष्णातीरे श्रीपादश्रीवल्लभस्य तपोभूमिः।
* '''[[चन्द्रद्रोणपर्वतः]] (बाबाबाबुडनगिरिः, कर्णाटकम्):''' चिक्कमगळूरुमण्डले चन्द्रद्रोणपर्वते स्थितं प्राचीनं दत्तात्रेयपीठम्। अत्र सूफीसन्तस्य हजरत दादामियान् इत्यस्य दत्तपीठस्य च सामञ्जस्यं ज्ञायते।
* '''अवधूत दत्तपीठम् (मैसूरु, कर्णाटकम्):''' [[मैसूरु|मैसूरुनगरे]] गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिभिः स्थापितम् इदं पीठं विश्वे ७०-अधिकदत्तात्रेयमन्दिराणां निर्माणं प्रचारं च कृतवत्। मैसूरुमहारजः अपि दत्तात्रेयविषये ग्रन्थरचनां कृतवान्।

== श्रीदत्तात्रेयस्य उपासनाविधिः ==
दत्तात्रेयस्य प्रतिमां वा चित्रम् आनीय रक्तवस्त्रे पीतवस्त्रे वा संस्थाप्य चन्दनं लेपयित्वा पुष्पैः (विशेषतः अपामार्ग-तुलसी-बिल्वपत्रैः) अलङ्कुर्वन्तु। धूपधूमं दीपं च दत्त्वा, नैवेद्यं समर्प्य मङ्गलारतिं कुर्यात्। तन्नाम वेदोक्तरीत्या षोडशोपचारपूजाम् समाचरेत्। गुरुवारः, पौर्णिमा, प्रदोषकालश्च अस्योपासनायां प्रशस्ताः तिथयः सन्ति।

== श्रीदत्तात्रेयस्तोत्राणि ==
नारदपुराणोक्तं पारम्परिकं श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रं भक्तानां कल्पवृक्षतुल्यं मन्यते:
&lt;poem&gt;
जगदुत्पत्तिकर्त्रे च स्थितिसंहारहेतवे। 
भवपाशविमुक्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १॥

जराजन्मविनाशाय देहशुद्धिकराय च। 
दिगम्बर दयामूर्ते दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ २॥

कर्पूरकान्तिदेहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च। 
वेदशास्त्रपरिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ३॥

ह्रस्वदीर्घकृशस्थूलनामगोत्रविवर्जित। 
पञ्चभूतैकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ४॥

यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यज्ञरूपाय वै प्रभो। 
यज्ञप्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ५॥

आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णुः अन्ते देवः सदाशिवः। 
मूर्तिमयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ६॥

भोगलयाय भोगाय भोगयोग्याय धारिणे। 
जितेन्द्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ७॥

दिगम्बराय दिव्याय दिव्यरूपधराय च। 
सदोदितपरब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ८॥

जम्बूद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुरनिवासिने। 
जयमान सतां देव दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ९॥

भिक्षाटनं गृहे ग्रामे पात्रं हेममयं करे। 
नानास्वादमयी भिक्षा दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १०॥

ब्रह्मज्ञानमयी मुद्रा वक्त्रे चाकाशभूतले। 
प्रज्ञानघनबोधाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ११॥

अवधूत सदानन्द परब्रह्मस्वरूपिणे। 
विदेहदेहरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १२॥

सत्यरूप सदाचार सत्यधर्मपरायण। 
सत्याश्रय परोक्षाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १३॥

शूलहस्ताय गदापाणे वनमालासुकन्धर। 
यज्ञसूत्रधर ब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १४॥

क्षराक्षरस्वरूपाय परात्परपराय च। 
दत्तमुक्तिप्रदो देवि दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १५॥

दत्तविद्याढ्य लक्ष्मीश दत्तस्वात्मस्वरूपिणे। 
गुणनिर्गुणरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १६॥

शत्रुनाशकरं स्तोत्रं ज्ञानविज्ञानदायकम्। 
सर्वपापशमं याति दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १७॥
&lt;/poem&gt;

== मन्त्राः ==
एतत् स्तोत्रं पठित्वा १०८ वारं:
&quot;ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां &quot;
इति मन्त्रस्य जपनं मनसि कृत्वा दशवारं &quot;ॐ द्रां दत्तात्रेयाय स्वाहा&quot; इति मन्त्रं जपेत्।

=== दत्तात्रेयोपनिषदुक्ताः सम्पूर्णाः मन्त्राः ===
दत्तात्रेयोपनिषदि भगवतः दत्तात्रेयस्य विविधाः सिद्धाः मन्त्राः वर्णिताः सन्ति:

* '''दत्तात्रेय-एकाक्षरबीजमन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ द्रां|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत्}}

* '''दत्तात्रेय-अष्टाक्षरमन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः॥}}

* '''दत्तात्रेय-षोडशाक्षरमन्त्रराजः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ ऐं क्रों क्लीं क्लूं ह्रां ह्रीं ह्रूं सौः दत्तात्रेयाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}}

* '''दत्तात्रेय-अनुष्टुप्मन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानन्ददायक।&lt;br /&gt;दिगम्बर मुने बालपिशाच ज्ञानसागर॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}}

* '''दत्तात्रेय-महामन्त्रः (मालामन्त्रः):'''
: {{उद्धरणम्|ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय स्मरणमात्रसन्तुष्टाय महाभयनिवारणाय महाज्ञानप्रदाय चिदानन्दात्मने बालोन्मत्तपिशाचवेषाय महायोगिने अवधूताय अनसूयानन्दवर्धनायात्रिपुत्राय सर्वकामफलप्रदाय ॐ भवबन्धमोचनाय ह्रीं सकलविभूतिदाय क्रों साध्याकर्षणाय सौः सर्वमनःक्षोभणाय श्रीं महो चिरञ्जीविने वषट् वशीकुरु वशीकुरु वौषट् आकर्षयाकर्षय हुं विद्वेषय विद्वेषय फट् उच्चाटयोच्चाटय ठः ठः स्तम्भय स्तम्भय खः खः मारय मारय नमः सम्पन्नाय नमः सम्पन्नाय स्वाहा पोषय पोषय परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्रांश्छिन्धि छिन्धि ग्रहान् निवारय निवारय व्याधीन् निवारय निवारय दुःखं हरय हरय दारिद्र्यं विद्रावय विद्रावय देहं पोषय पोषय चित्तं तोषय तोषय सर्वमन्त्रसर्वयन्त्रसर्वतन्त्रसर्वपल्लवस्वरूपाय ॐ नमः शिवाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् द्वितीयः खण्डः}}

* '''दत्तगायत्रीमन्त्राः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}
: अथवा:
: {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे योगेश्वराय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}
: अथवा:
: {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे अत्रिसुताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}

* '''जयघोष-मन्त्राः:'''
: {{उद्धरणम्|श्री गुरुदेव दत्त॥}}
: {{उद्धरणम्|दिगम्बरा दिगम्बरा श्रीपाद वल्लभ दिगम्बरा॥}}

== अपि च पश्यन्तु ==
* [[अवधूतगीता]]
* [[त्रिपुरारहस्यम्]]
* [[गुरुचरित्रम्]]
* [[त्रिमूर्तिः]]
* [[नाथसम्प्रदायः]]
* [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]
* [[नृसिंहसरस्वती]]


== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता संस्कृतविकिस्रोते अवधूतगीता]
* [https://sa.wikisource.org/wiki/दत्तात्रेयोपनिषत् संस्कृतविकिस्रोते दत्तात्रेयोपनिषत्]
* [https://artsandculture.google.com/asset/dattatreya-ravi-varma-press/qQHbHVNM5Sc8dA गूगल आर्ट्स् एण्ड् कल्चर मध्ये राजा रविवर्मणः दत्तात्रेयचित्रम्]

[[वर्गः:हिन्दुदेवताः]]
[[वर्गः:विष्णोः अवताराः]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:योगिनः]]
[[वर्गः:ऋषयः]]</text>
      <sha1>g57p9swr9kjdvpd2927w9848zmp8d4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500449</id>
      <parentid>500435</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T07:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <origin>500449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62522" sha1="3hsy9k3kf7znecu0ufkzsjbleccwy17" xml:space="preserve">{{Infobox deity
| type = hindu
| name = भगवान् दत्तात्रेयः
| image = Ravi Varma-Dattatreya.jpg
| caption = राजा रविवर्मणा चित्रितः भगवान् दत्तात्रेयः (१८९०)
| affiliation = [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनाम्]] संयुक्तस्वरूपम्, [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] साक्षात्स्वरूपम्
| deity_of = [[योगः|योगेश्वरः]], [[अवधूतः]], गुरुरूपः भगवान्
| abode = [[सह्याद्रिः]], [[माहुर]], औदुम्बरवृक्षः, गन्धमादनपर्वतः, [[गिरिनार्]]
| mantra = ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः &lt;br /&gt; ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि तन्नो दत्तः प्रचोदयात्
| weapon = [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]], [[शङ्खः]], [[त्रिशूलम्]], [[डमरुः]], [[कमण्डलुः]], [[जपमाला]]
| consort = [[अनघा]] (लक्ष्मीरूपा)
| parents = [[अत्रिः|महर्षिः अत्रिः]] (पिता), [[अनसूया]] (माता)
| siblings = [[चन्द्रः|सोमः (चन्द्रमाः)]], [[दुर्वासाः]]
| mount = [[कामधेनुः]] (गौः / पृथिवी), चत्वारः [[श्वानः|श्वानाः]] (चत्वारः वेदाः)
| tree = [[औदुम्बरः]] (उदुम्बरवृक्षः)
| day = [[गुरुवासरः]] (बृहस्पतिवासरः)
| festivals = [[दत्तात्रेयजयन्ती]] (मार्गशीर्षपूर्णिमा)
| texts = [[अवधूतगीता]], [[त्रिपुरारहस्यम्]], [[दत्तात्रेयोपनिषत्]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणम्]] (एकादशस्कन्धः), [[गुरुचरित्रम्]]
}}

'''दत्तात्रेयः''' ([[संस्कृतम्|संस्कृते]]: दत्तात्रेयः, [[IAST]]: ''Dattātreya'') [[भारतम्|भारती]]य[[सनातनधर्म:|सनातनधर्मी]]यैः [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्तीनां]] ([[ब्रह्मा|ब्रह्मा]][[विष्णुः|विष्णु]][[शिवः|महेश्वरा]]णाम्) संयुक्तः अवतारः भगवान् इति परिगणितः। दत्त इति पदस्य अर्थः अनुगृहीतम् (आत्मसमर्पितं) इति। स्वयम् आत्मानं त्रिमूर्तयः [[अत्रिः|अत्र्य]]नसूयादम्पतीभ्यां दत्तवन्तः। एषः अत्रेः पुत्रः अतः आत्रेयः इति नाम अपि अस्ति। अतः त्रिमूर्तिभिः दत्तः अत्रेः पुत्रः इति भावेन दत्तात्रेयः इति ख्यातः। एतस्य विषये अधिकं ज्ञातुं '''[[गुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः पठनीयः। ईश्वरीयशक्तित्रयस्य साकारमूर्तिः दत्तात्रेयः। अतः अस्य आराधनेन अपरिमितं फलम् अचिरेण लभते। भगवान् दत्तात्रेयः आजन्म [[ब्रह्मचारी]], सर्वव्यापी, [[अवधूतः]], [[योगः|योगेश्वरः]], सङ्कटे पतितं भजकं क्षिप्रं विमोचयति (स्मर्तृगामी)।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattātreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatāra |publisher=State University of New York Press |year=1998 |isbn=978-0791436967 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;

दत्तात्रेयः [[नाथसम्प्रदायः|नाथसम्प्रदाये]] [[शिवः|आदिनाथस्य]] साक्षात् अवतारः, नाथपरम्परायाः प्रथमगुरुः (आदिगुरुः) चापि मन्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mallinson |first=James |title=The Ocean of Inquiry: A Translation of the Vicharsagar |publisher=YogaVidya.com |year=2011 |pages=23-25}}&lt;/ref&gt; वैष्णवपरम्परायां [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणानुसारम्]] एषः भगवतः विष्णोः षष्ठः अवतारः मन्यते। अस्य तात्त्विकं स्वरूपम् [[अवधूतगीता|अवधूतगीतायां]] [[त्रिपुरारहस्यम्|त्रिपुरारहस्ये]] च विशदतया प्रतिपादितम् अस्ति।

== नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'दत्त' तथा 'आत्रेय' इति पदद्वयेन दत्तात्रेयपदस्य सिद्धिः भवति:
* '''दत्तः''' : 'दा' धातोः क्त-प्रत्यये कृते 'दत्तः' इति रूपम्। यः स्वेच्छया समर्पितवान् अथवा यस्मै आत्मसमर्पणं कृतम्। भागवतपुराणे प्रतिपादितं यत् यदा महर्षिः अत्रिः परब्रह्मस्वरूपिणः सन्तानस्य प्राप्तये तपश्चकार, तदा त्रिमूर्तयः स्वयमेव तस्मै आत्मानं दत्तवन्तः : ''&quot;दत्तो मयाऽहमिति यद् भगवान् स दत्तः&quot;''।
* '''आत्रेयः''' : अत्रेः अपत्यं पुमान् इति आत्रेयः (अत्रि + ढक्)। महर्षेः अत्रेः कुलभूषणत्वात् सः आत्रेयः इत्युच्यते।

तात्त्विकदृष्ट्या दत्तात्रेयः निर्गुणपरब्रह्मणः सगुणः प्रकाशः, यः सर्वेभ्यः उपाधिभ्यः मुक्तः सन् प्रकृत्या सह समरसतां प्रापयति।

== जन्म ख्यातिः च ==
दत्तात्रेयस्य जन्म [[महाराष्ट्रराज्यम्|महाराष्ट्रराज्यस्य]] माहुर् (माहूर) इति ग्रामे अभवत्। [[सह्याद्रिः|सह्याद्रिश्रेण्यां]] समचरत् इति भक्तानां विश्वासः। एषु दिनेषु गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिनः दत्तात्रेयविषये प्रचारं प्रसारं च कुर्वन्तः सन्ति। ७०-सङ्ख्याधिकानि दत्तात्रेयमन्दिराणि एतैः निर्मितानि। [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरुमण्डलस्य]] [[चन्द्रद्रोणपर्वतः|चन्द्रद्रोणपर्वतस्य]] प्रदेशे प्राचीनः दत्तात्रेयदेवालयः अस्ति। तत्र सूफीसन्तः अपि पूजां करोति स्म इति ज्ञायते। [[मैसूरु|मैसूरु]]महाराजः 'दत्तात्रेयः' इति कञ्चित् ग्रन्थं रचितवान्। [[गुजरात्राज्यम्|गुजरात्राज्यस्य]] गिरिनार् इति पर्वतप्रदेशे प्राचीनं दत्तात्रेयमन्दिरं पादुकास्थानं च अस्ति।

=== अत्र्यनसूयोपाख्यानम् ===
[[चित्रम्:Lord Dattatreya from Devgad.jpg|220px|thumb|left|भगवान् दत्तात्रेयः]]
दत्तात्रेयस्य जन्मकथा [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणे]], [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणे]], [[ब्रह्माण्डपुराणम्|ब्रह्माण्डपुराणे]] च विस्तरेण वर्णिता अस्ति।

महर्षिः [[अत्रिः]] तस्य पत्नी [[अनसूया]] (कर्दमप्रजापतेः पुत्री) च गन्धमादनपर्वते (मतान्तरेण ऋक्षपर्वते अथवा [[सह्याद्रिः|सह्याद्रौ]]) दीर्घकालं यावत् घोरं तपश्चरन्तौ आस्ताम्। अनसूयायाः पातिव्रत्यस्य तपस्तेजसः च प्रभावं परीक्षितुं त्रिमूर्तयः ([[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] च) यतिवेषं धारयित्वा अत्र्याश्रमम् आजग्मुः। ते अतिथिरूपेण भोजनं याचितवन्तः, किन्तु एकं विषमं नियमं न्यवेदयन् यत् अनसूया विवस्त्रा (दिगम्बरा) भूत्वा तेभ्यः भिक्षां दद्यात्।

महातपस्विनी अनसूया स्वपातिव्रत्यबलेन मन्त्रपूतं पादोदकं तेषां मूर्धनि सिञ्चितवती। तत्क्षणमेव ते त्रयोऽपि देवाः षण्मासीयाः नवजातशिशवः अभवन्। ततः अनसूया मातृवात्सल्यामृतेन तान् स्नापयित्वा स्तन्यपानम् अकारयत्। यदा देवलोके [[सरस्वती]], [[लक्ष्मीः]], [[पार्वती]] च स्वपतीनां स्थितिं ज्ञात्वा चिन्ताकुलाः अत्र्याश्रमम् आगत्य अनसूयां प्रार्थितवत्यः, तदा साध्वी अनसूया तान् देवान् पुनः मूलस्वरूपं प्रापयत्।

ततः प्रसन्नाः त्रिमूर्तयः अत्रये अनसूयायै च वरं दत्तवन्तः। तदनुसारेण त्रिमूर्तीनाम् अंशात् त्रयः पुत्राः प्रादुर्भूताः:
# ब्रह्मणः अंशात् [[चन्द्रः|सोमः (चन्द्रमाः)]]
# शिवस्य अंशात् [[दुर्वासाः]]
# विष्णोः अंशात् (त्रिमूर्तीनां संयुक्तैकरूपेण च) '''दत्तात्रेयः'''

कालान्तरे सोमः दुर्वासाः च तपसे वनं प्रस्थितौ, स्वतेजः च दत्तात्रेये विलीनं कृतवन्तौ। एवं भगवान् दत्तात्रेयः साक्षात् त्रिमूर्तिस्वरूपः अभवत्।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya Dnyankosh |year=2000 |publisher=Datta Sampradaya Prakashan |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

दत्तात्रेयस्य आविर्भावतिथिः [[मार्गशीर्षमासः|मार्गशीर्षमासस्य]] पूर्णिमायां मन्यते, या भारते प्रतिवर्षं '''दत्तात्रेयजयन्ती''' रूपेण श्रद्धया आचर्यते।

== दत्तात्रेयस्य चतुर्विंशतिगुरवः ==
[[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतपुराणस्य]] एकादशस्कन्धे (अध्यायाः ७ तः ९) दत्तात्रेयस्य (अवधूतस्य) महाराजस्य [[यदुः|यदोः]] च संवादः वर्णितः अस्ति। अवधूतस्य परमशान्तं, भयरहितं, विदेहवत् आनन्दमयं च स्वरूपं दृष्ट्वा राजा यदुः विस्मितः सन् अपृच्छत्: &quot;हे महात्मन्! भवान् कर्मरहितः, निरीहः, बालवत् विचरन् अपि कथम् एतादृशम् अगाधं ब्रह्मानन्दम् अनुभवति?&quot;

तदा दत्तात्रेयः प्रत्युवाच यत् अहम् आत्मज्ञानप्राप्तये प्रकृतेः चतुर्विंशतिं (२४) गुरून् स्वीकृतवान्। प्रकृतौ विद्यमानेभ्यः सर्वेभ्यः पदार्थेभ्यः मया सत्यस्य ज्ञानं लब्धम्। ते चतुर्विंशतिगुरवः अधोनिर्दिष्टाः सन्ति:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Ascetics and Brahmins in Ancient India |publisher=Anthem Press |year=2011 |isbn=978-0857284327 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto; width:95%; font-size:95%;&quot;
! क्र. !! प्राकृतिकः गुरुः !! प्राकृतिकं निरीक्षणम् !! दत्तात्रेयस्य शिक्षा / आध्यात्मिकः पाठः
|-
| १ || '''पृथिवी''' || सर्वे प्राणिनः पृथिव्यां पादाघातं कुर्वन्ति, खननं कुर्वन्ति, मलिनतां च क्षिपन्ति; तथापि सा न कुप्यति, सर्वं सहते, सर्वेभ्यः अन्नजलादिकं ददाति। || '''धैर्यं परोपकारश्च:''' साधकेन पृथिवीवत् सर्वसहिष्णुना, क्षमाशीलेन, परोपकारनिरतेन च भवितव्यम्।
|-
| २ || '''वायुः''' || वायुः सुगन्धे दुर्गन्धे वा सर्वत्र विचरति, किन्तु कस्यापि गन्धेन सक्तः न भवति; सः स्वच्छाभ्रं स्पृशन् गच्छति। || '''अनासक्तिः:''' योगी संसारे सर्वत्र विचरन् अपि विषयेषु रागद्वेषासक्तिरहितः स्यात्।
|-
| ३ || '''आकाशः''' || आकाशः अनन्तः, सर्वव्यापी, मेघधूमधूलिभिः कदापि न लिप्यते; सः सर्वदा निर्लेपः तिष्ठति। || '''अलिप्तता सर्वव्यापकत्वं च:''' आत्मा आकाशवत् सर्वगतः, शरीरभेदैः लिङ्गादिभेदैश्च अलिप्तः, निर्विकारश्च अस्ति।
|-
| ४ || '''जलम्''' || जलं स्वभावतः निर्मलं, स्निग्धं, मधुरं, सर्वेषां मलं प्रक्षाल्य पावयति च। || '''शुचित्वं माधुर्यं च:''' योगी जलवत् अन्तर्बाह्यशुचिः, स्निग्धहृदयः, स्वदर्शनेन सम्भाषणेन च अन्यान् पावनं कुर्यात्।
|-
| ५ || '''अग्निः''' || अग्निः तेजस्वी, सर्वभक्षकः अपि स्वयम् अदोषः, सर्वेषां वस्तुनां भस्म कृत्वा तेजोमयः भवति। || '''तेजस्वित्वं तपश्च:''' ज्ञानी पुरुषः अशुद्धं सर्वं भस्मीकृत्य स्वतेजसा प्रकाशते, कस्यापि सङ्गेन दूषितः न भवति।
|-
| ६ || '''चन्द्रमाः''' || चन्द्रस्य कलानां ह्रासवृद्धी भवतः, किन्तु चन्द्रमण्डलस्य स्वरूपस्य वास्तविकी ह्रासवृद्धिः न भवति। || '''आत्मनः निर्विकारत्वम्:''' जन्मादयः षड्भावाः शरीरस्यैव भवन्ति, न तु नित्यस्य आत्मनः।
|-
| ७ || '''सूर्यः''' || सूर्यः स्वकिरणैः जलम् आदत्ते, पुनः समयविशेषे वृष्टिरूपेण तदेव जलं जगते मुञ्चति, कस्यापि प्रति पक्षपातं न करोति। || '''निःस्वार्थसंग्रहः त्यागश्च:''' योगी इन्द्रियैः भोगान् गृह्णीयात् केवलं लोककल्याणाय तान् समर्पयितुम्, न तु स्वाभिमानाय।
|-
| ८ || '''कपोतः''' || जाले पतितान् स्वशिशून् दृष्ट्वा मोहाकुला कपोतदम्पती अपि जाले पतित्वा विनष्टौ। || '''अतिस्नेहस्य बन्धनम्:''' संसारे पुत्रादिषु अत्यधिकः मोहः विनाशस्य कारणं भवति; मोहेन विवेकः नश्यति।
|-
| ९ || '''अजगरः''' || अजगरः आहारार्थं न धावति, यत् किञ्चित् दैवेन प्राप्तं तत् भुक्त्वा सन्तोषेण तिष्ठति। || '''सन्तोषः प्रारब्धस्वीकारश्च:''' मुमुक्षुणा अहर्निशं भोगप्राप्तये व्यग्रं न भवितव्यम्, यदृच्छालाभसन्तुष्टेन भाव्यम्।
|-
| १० || '''समुद्रः''' || वर्षाकाले नदीनां प्रवेशेनापि समुद्रः न वर्धते, ग्रीष्मे जलानयनाभावेऽपि न शुष्यति; सः गम्भीरः तिष्ठति। || '''प्रशान्तचित्तता:''' हर्षशोकयोः उपस्थितौ ज्ञानी समुद्रवत् प्रशान्तः अक्षोभ्यश्च भवेत्।
|-
| ११ || '''पतङ्गः''' || पतङ्गः दीपशिखायाः रूपमोहेन आकृष्टः सन् अग्नौ पतित्वा भस्मसात् भवति। || '''रूपमोहात् रक्षा:''' दृश्यसौन्दर्ये रूपलावण्ये च आसक्तः सन् मनुष्यः विनश्यति, अतः कामरूपमोहात् दूरे स्थातव्यम्।
|-
| १२ || '''भ्रमरः''' || भ्रमरः पुष्पाणां हानिम् अकुर्वन् केवलं मधुरं सारम् आदत्ते। || '''सारग्राहिता:''' साधकेन सर्वशास्त्रेभ्यः केवलं तत्त्वसारः गृह्णीतव्यः, गृहेभ्यः अल्पमेव भिक्षान्नम् आदत्तव्यम्।
|-
| १३ || '''मधुहा''' || मधुमक्षिकाभिः बहुकष्टेन सञ्चितं मधु मधुहा (मधुहर्ता) ताः हत्वा हरति। || '''अतिसञ्चयत्यागः:''' आवश्यकताभ्यः अधिकं धनसञ्चयः विनाशस्य मूलम्; सञ्चितं धनम् अन्ये हरन्ति।
|-
| १४ || '''गजः''' || गजः काष्ठमयीं हस्तिनीं काममोहात् स्पृष्ट्वा बन्धनगर्ते पतति। || '''कामविजयः:''' कामवासनायाः, स्पर्शसुखस्य च वशीभूताः पुरुषाः बन्धनं प्राप्नुवन्ति।
|-
| १५ || '''हरिणः''' || हरिणः व्याधस्य मधुरसङ्गीतेन मोहितः सन् निश्चलः तिष्ठति, व्याधश्च तं हन्ति। || '''शब्दमोहत्यागः:''' कर्णप्रियशब्देषु, मिथ्याप्रशंसासु च मुग्धः न भवितव्यम्।
|-
| १६ || '''मत्स्यः''' || मत्स्यः जिह्वालोभेन वडिशे (मत्स्यवेधकाण्डे) लग्नं मांसखण्डं खादन् प्राणान् त्यजति। || '''जिह्वाजयः:''' रसनेन्द्रियस्य लोभः मनुष्यं नाशयति; जिह्वाजयः आत्मसंयमस्य प्रथमं सोपानम्।
|-
| १७ || '''पिङ्गला वेश्या''' || पिङ्गला नाम वेश्या धनिकपुरुषस्य प्रतीक्षया बहुदुःखम् अन्वभूत्; पश्चात् वैराग्यं प्राप्य भगवति मनः स्थापयित्वा सुखेन अस्वपत्। || '''आशात्यागः परं सुखम्:''' सांसारिकाशा एव दुःखस्य कारणम्, आशात्यागेनैव परमशान्तिः लभ्यते।
|-
| १८ || '''कुररपक्षी''' || आमिषखण्डं (मांसखण्डं) गृहीतं कुररं दृष्ट्वा अन्ये पक्षिणः तम् आक्रमन्; यदा सः आमिषं त्यक्तवान्, तदा सः शान्तिम् अलभत। || '''परिग्रहत्यागः:''' वस्तुसंग्रहेण शत्रुता, भयं च जायते; त्यागेनैव परमं सुखं लभ्यते।
|-
| १९ || '''बालकः''' || बालकः मानापमानरहितः, चिन्तामुक्तः, अहङ्कारशून्यः सन् स्वयमेव क्रीडति आनन्दति च। || '''निरहङ्कारता:''' अहङ्कारं त्यक्त्वा बालकवत् निष्कपटभावेन आनन्दमये आत्मनि स्थातव्यम्।
|-
| २० || '''कुमारी कन्या''' || कन्यायाः हस्ते द्वौ कङ्कणौ परस्परं संघट्ट्य शब्दं अकुरुताम्; यदा सा एकमेव कङ्कणं धारितवती, तदा शब्दः शान्तः अभवत्। || '''एकान्तवासः:''' बहुजनेषु कलहः, द्वाभ्यां सम्भाषणम्; अतः ध्यानार्थं मुनिना एकाकिना स्थातव्यम्।
|-
| २१ || '''इषुकारः''' || बाणनिर्माता बाणस्य ऋजुकरणे एतावत् एकाग्रः आसीत् यत् पार्श्वे गच्छन्तं राजसैन्यम् अपि न दृष्टवान्। || '''एकाग्रता (समाधिः):''' योगिना स्वचित्तं परब्रह्मणि इषुकारवत् पूर्णैकाग्रतया योजनीयम्।
|-
| २२ || '''सर्पः''' || सर्पः स्वयम् आश्रयं न निर्माति, परनिर्मिते बिले सुखेन निवसति, एकाकी च सञ्चरति। || '''अनियतवासः:''' संन्यासिना स्वार्थे गृहनिर्माणादिकं न कर्तव्यम्, यत्र कुत्रापि शान्ते स्थाने वासः कार्यः।
|-
| २३ || '''ऊर्णनाभिः''' || ऊर्णनाभिः (तन्तुवायः/लूता) स्वमुखात् तन्तून् बहिः प्रसार्य जालं रचयति, पुनः तान् स्वस्मिन्नेव संहरति। || '''सृष्टिसंहारयोः स्वरूपम्:''' ईश्वरः इदं विश्वं स्वात्मनः सृजति, पालयति, पुनः स्वात्मनि एव विलीनं करोति।
|-
| २४ || '''भृङ्गीकीटः''' || कीटः भृङ्गीकीटेन कुड्ये बद्धः सन् भिया तमेव ध्यायन् स्वयं भृङ्गीरूपताम् आप्नोति। || '''ध्यानात् तन्मयता:''' यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया, तत्तत्स्वरूपतां याति; परब्रह्मध्यानेन जीवः ब्रह्मैव भवति।
|}

== प्रतिमाशास्त्रं प्रतीकविधानं च ==
आधुनिके काले भगवान् दत्तात्रेयः प्रायः त्रिमस्तकः, षड्भुजः, संन्यासिस्वरूपेण च पूज्यते। अस्य रूपे गभीरं दार्शनिकं रहस्यं निगूढम् अस्ति:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gopinatha Rao |first=T. A. |title=Elements of Hindu Iconography |volume=2 |publisher=Motilal Banarsidass |year=1985 |pages=251-255}}&lt;/ref&gt;

=== त्रिमस्तकाः षड्भुजाश्च ===
* '''त्रिमस्तकाः:''' मध्यभागस्य मस्तकः भगवतः [[विष्णुः|विष्णोः]] (पालनकर्तुः), दक्षिणभागस्य मस्तकः ब्रह्मणः (सृष्टिकर्तुः), वामभागस्य मस्तकः [[शिवः|शिवस्य]] (संहारकर्तुः) च प्रतीकः अस्ति। एते त्रयः मस्तकाः कालत्रयस्य (भूत-वर्तमान-भविष्यतः), गुणत्रयस्य (सत्त्व-रजस्-तमसाम्), अवस्थात्रयस्य (जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तीनाम्) च साक्षिस्वरूपतां दर्शयन्ति।
* '''षड्भुजाः तेषां चिह्नानि च:'''
# [[सुदर्शनचक्रम्|चक्रम्]] (विष्णोः चिह्नम्) : कालचक्रस्य धर्मसंरक्षणस्य च प्रतीकम्।
# [[शङ्खः]] (विष्णोः चिह्नम्) : नादब्रह्मणः ॐकारध्वनेः च प्रतीकम्।
# [[त्रिशूलम्]] (शिवस्य चिह्नम्) : आधिभौतिक-आधिदैविक-आध्यात्मिकानां त्रितापानां नाशकम्।
# [[डमरुः]] (शिवस्य चिह्नम्) : सृष्टेः स्पन्दनस्य शब्दब्रह्मणः च मूलम्।
# [[जपमाला]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : निरन्तरभगवत्स्मरणस्य ज्ञानस्य च प्रतीकम्।
# [[कमण्डलुः]] (ब्रह्मणः चिह्नम्) : विरक्तेः संन्यासधर्मस्य च प्रतीकम्।

=== कामधेनुः चत्वारः श्वानाश्च ===
* '''कामधेनुः (गौः):''' दत्तात्रेयस्य पृष्ठभागे स्थिता धेनुः साक्षात् भूमाता, कामधेनुः च अस्ति, या समस्तानां प्राणिनां पोषणं करोति, प्रकृतिधर्मस्य च रक्षणं सूचयति।
* '''चत्वारः श्वानाः:''' दत्तात्रेयस्य पादपार्श्वे विद्यमानाः चत्वारः श्वानाः चतुरः वेदान् ([[ऋग्वेदः|ऋग्वेदं]], [[यजुर्वेदः|यजुर्वेदं]], [[सामवेदः|सामवेदम्]], [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदं]] च) प्रतिनिधियन्ति। श्वानः स्वामिभक्तेः, अप्रमत्ततायाः (जागरूकतायाः) च प्रतीकः अस्ति। अपि च दत्तात्रेयस्य दृष्टौ उच्चनीचभेदः नास्ति; ब्रह्म सर्वभूतेषु समानरूपेण वर्तते इति एते श्वानाः सूचयन्ति।

=== औदुम्बरवृक्षः ===
भगवतः दत्तात्रेयस्य निवासः [[औदुम्बरः|औदुम्बरवृक्षस्य]] (उदुम्बरस्य) अधः मन्यते। अयम् वृक्षः कल्पवृक्षवत् सर्वकामनापूरकः, अमृततुल्यौषधीयगुणसम्पन्नः, परब्रह्मसाक्षात्कारस्य पावनस्थानं च मन्यते।

== पुरातत्त्वप्रतिमाशास्त्रम् एकमुखीदत्तात्रेयश्च ==
[[चित्रम्:Ek Mukhi Datta,Narayanpur,Pune.jpg|220px|thumb|right|एकमुखीदत्तात्रेयमूर्तिः (नारायणपुरम्, पुणे)]]
ऐतिहासिकदृष्ट्या पुराविद्भिः अन्वेषितं यत् प्राचीनकाले दत्तात्रेयस्य मूर्तिः 'एकमुखी चतुर्भुजा' च आसीत्।
* '''बादामीगुहा (कर्णाटकम्):''' चालुक्यवंशस्य काले (षष्ठ-सप्तमशताब्द्यां) बादामीगुहासु दत्तात्रेयस्य एकमुखी मूर्तिः उत्कीर्णा अस्ति। तत्र सः प्रशान्तयोगिरूपेण, चतुर्भिः हस्तैः शङ्खचक्रकमण्डल्वादीन् धारयन् दृश्यते।
* '''अजमेर-फलकं (राजस्थानम्):''' राजस्थानस्य अजमेरमण्डले दशमशताब्द्याः एका मूर्तिः प्राप्ता, यस्यां दत्तात्रेयः एकमुखयुक्तः, शैव-वैष्णवचिह्नैः समन्वितः 'हरिहरपितामह'-स्वरूपेण उत्कीर्णः अस्ति।

मध्यकाले (विशेषतः चतुर्दश-षोडशशताब्द्योः महाराष्ट्र-कर्णाटकयोः दत्तसम्प्रदायस्य उदयात् परं) त्रिमस्तकषड्भुजरूपस्य प्रतिष्ठा सर्वत्र संवृद्धा। अद्यापि माहूरक्षेत्रे, नृसिंहवाड्यामपि च दत्तात्रेयस्य एकमुखी प्राचीनपरम्परा समुपलभ्यते।

== दत्तात्रेयसाहित्यं दर्शनं च ==
दत्तात्रेयस्य नाम्ना सम्बद्धाः बहवः ग्रन्थाः वेदान्तस्य योगस्य च अमूल्यरत्नानि सन्ति:

=== अवधूतगीता ===
[[अवधूतगीता]] अद्वैतवेदान्तस्य परमोच्चग्रन्थः मन्यते। अस्मिन् अष्टौ अध्यायाः, २८९ श्लोकाः च सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे दत्तात्रेयः आत्मनः नित्यमुक्ततां, शुद्धबुद्धस्वरूपतां च प्रतिपादयति:
{{उद्धरणम्|ईश्वराऽनुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना।&lt;br /&gt;महाभयपरित्राणा विप्राणामुपजायते॥|मूलम्=[[अवधूतगीता]] १.१}}
अवधूतगीतायाम् जातिवर्णभेदातीतः, बन्धमोक्षातीतः, परमहंसभावः वर्णितः।

=== त्रिपुरारहस्यम् ===
[[त्रिपुरारहस्यम्]] (हरितायनसंहिता) भगवता दत्तात्रेयेन [[परशुरामः|परशुरामाय]] उपदिष्टं महान् ग्रन्थः। अस्य ज्ञानखण्डे चितिशक्तेः (परमसंवित्स्वरूपिण्याः महात्रिपुरसुन्दर्याः) अद्वैतदर्शनं, जगन्मिथ्यात्वं, मोक्षप्राप्तेः साक्षात् उपायाश्च सुबोधाख्यायिकाभिः प्रतिपादिताः सन्ति।

=== उपनिषदः ===
१०८ उपनिषत्सु दत्तात्रेयविषयकाः मुख्याः उपनिषदः सन्ति:
# '''[[दत्तात्रेयोपनिषत्]]:''' इयम् अथर्ववेदीया उपनिषत्। अत्र दत्तात्रेयस्य तारकमन्त्रः, बीजमन्त्रः (द्रां), षोडशाक्षरमन्त्रराजः, महामन्त्रश्च वर्णितः।
# '''[[अवधूतोपनिषत्]]:''' कृष्णयजुर्वेदीया उपनिषत्, यस्याम् अवधूतस्य लक्षणं, वर्णाश्रममुक्तता च निरूपिता।
# '''[[शाण्डिल्योपनिषत्]]:''' अत्र दत्तात्रेयः शाण्डिल्यमहर्षये अष्टाङ्गयोगस्य, नादबिन्दुकलायाः, ब्रह्मणः ध्यानस्य च रहस्यं बोधयति।
# '''[[जाबालदर्शनोपनिषत्]]:''' योगस्य तत्त्वदर्शनं दत्तात्रेयोपदेशरूपेण उपनिबद्धम्।

=== पाञ्चरात्रसंहितासु ===
वैष्णवपाञ्चरात्रग्रन्थेषु यथा सात्वतसंहितायाम् अहिर्बुध्न्यसंहितायां च दत्तात्रेयः योगप्रवर्तकविष्ण्ववताररूपेण पूजितः अस्ति।

== दत्तात्रेयसम्प्रदायाः परम्पराश्च ==
दत्तात्रेयस्य उपासना भारते बहुभिः पन्थिभिः परम्पराभिश्च क्रियते:

* '''[[नाथसम्प्रदायः]]:''' नाथपरम्परायां दत्तात्रेयः आदिनाथस्य शिष्यः, मत्स्येन्द्रनाथ-गोरक्षनाथानां पथप्रदर्शकः, हठयोगस्य चाचार्यः मन्यते।
* '''दशनामी-अवधूतसम्प्रदायौ:''' श्रीआदिशङ्कराचार्यस्य दशनामीसंन्यासिपरम्परायां जूना-अखाडा इत्यस्य इष्टदेवता भगवान् दत्तात्रेयः अस्ति।
* '''[[महानुभावसम्प्रदायः]]:''' त्रयोदशशताब्द्यां चक्रधरस्वामिना प्रवर्तिते महानुभावपन्थे पञ्चकृष्णेभ्यः दत्तात्रेयः प्रथमः परमेश्वरः अवतारश्च मन्यते।
* '''महाराष्ट्रस्य कर्णाटकस्य च दत्तपरम्परा:''' सन्त [[एकनाथः]], [[तुकारामः]], दासोपन्तः, [[जनार्दनस्वामी]] च दत्तात्रेयं स्वोपास्यदेवं मेनिरे। १५शताब्द्यां सरस्वतीगङ्गाधरेण रचितः '''[[गुरुचरित्रम्|श्रीगुरुचरित्रम्]]''' इति ग्रन्थः दत्तभक्तानां परमपवित्रः वेदतुल्यश्च ग्रन्थः अस्ति।
* '''आन्ध्रस्य तेलुगुपरम्परा:''' आन्ध्रप्रदेशे दासोपन्त-परमानन्दतीर्थादयः दत्तात्रेयम् अद्वैतविद्यागुरुत्वेन पूजयन्ति।

== दत्तात्रेयस्य प्रसिद्धावताराः ==
दत्तसम्प्रदाये भगवतः दत्तात्रेयस्य प्रादुर्भावाः अवताराश्च विश्रुताः सन्ति:
# '''[[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]''' (१३२० तः १३५० ई.) : आन्ध्रप्रदेशस्य पीठापुरे जन्म, कुरुवपुरे तपः। अयम् कलिकालस्य प्रथमावतारः मन्यते।
# '''[[नृसिंहसरस्वती]]''' (१३७८ तः १४५८ ई.) : महाराष्ट्रस्य कारञ्जानगरे जन्म, गाणगापुरे वासो मुक्तिश्च। एतेषाम् अमृतमयचरितम् 'गुरुचरित्रे' वर्णितम् अस्ति।
# '''[[माणिक प्रभुः]]''' (१८१७ तः १८६५ ई.) : कर्णाटकस्य माणिकनगरे सकलमतसम्प्रदायस्य संस्थापकः दत्तस्वरूपः महापुरुषः।
# '''[[स्वामी समर्थः]]''' (अक्कलकोटमहाराजः, देहत्यागः १८७८ ई.) : साक्षात् नृसिंहसरस्वतीस्वामिनः यतीन्द्ररूपं मन्यन्ते भक्ताः।
# '''[[साईबाबा (शिर्डी)|शिर्डीनिवासी साईबाबा]]''' : बहवः दत्तभक्ताः साईबाबां दत्तात्रेयावताररूपेण मन्यन्ते।
# '''वासुदेवानन्दसरस्वती (टेंबेस्वामी)''' (१८५४ तः १९१४ ई.) : दत्तपरम्परायाः महान्तः यतयः, ये दत्तसाहित्यं संस्कृतभाषया पुनरुद्धृतवन्तः।

== प्रमुखतीर्थक्षेत्राणि मन्दिराणि च ==
[[चित्रम्:Dattatreya Temple of Girnar.JPG|220px|thumb|right|गिरिनारपर्वते दत्तात्रेयस्य मन्दिरम् (गुजरातम्)]]
दत्तात्रेयस्य मुख्यतीर्थानि भारते सुप्रसिद्धानि सन्ति:
* '''[[माहुर|माहूर]] (मातापुरम्, महाराष्ट्रम्):''' यवतमाळ-नाान्देडमण्डलयोः सीम्नि स्थितम्। अत्र अनसूया-दत्तात्रेययोः पावनं मन्दिरम् अस्ति। अत्र दत्तात्रेयस्य शयनस्थानं मन्यते।
* '''[[गाणगापुरम्]] (कर्णाटकम्):''' कलबुरगिमण्डले भीमा-अमरजासङ्गमे स्थितम्। अत्र श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां 'निर्गुणपादुकाः' पूज्यन्ते।
* '''[[नृसिंहवाडी]] (महाराष्ट्रम्):''' कोल्हापुरमण्डले कृष्णा-पञ्चगङ्गासङ्गमे स्थितं प्रसिद्धं दत्तपीठम्।
* '''[[गिरिनार्|गिरिनारपर्वतः]] (गुजरातम्):''' जूनागढसमीपे स्थिते अस्मिन् उन्नतपर्वते दत्तात्रेयस्य पादुकास्थानम् अस्ति, यत्र भगवता सहस्रवर्षाणि तपस्तप्तम्।
* '''[[पीठापुरम्]] (आन्ध्रप्रदेशः):''' श्रीपादश्रीवल्लभस्य जन्मभूमिः, पादगयाक्षेत्रम्।
* '''कुरुवपुरम् (कर्णाटक-तेलङ्गानासीम्नि):''' कृष्णातीरे श्रीपादश्रीवल्लभस्य तपोभूमिः।
* '''[[चन्द्रद्रोणपर्वतः]] (बाबाबाबुडनगिरिः, कर्णाटकम्):''' चिक्कमगळूरुमण्डले चन्द्रद्रोणपर्वते स्थितं प्राचीनं दत्तात्रेयपीठम्। अत्र सूफीसन्तस्य हजरत दादामियान् इत्यस्य दत्तपीठस्य च सामञ्जस्यं ज्ञायते।
* '''अवधूत दत्तपीठम् (मैसूरु, कर्णाटकम्):''' [[मैसूरु|मैसूरुनगरे]] गणपतिसच्चिदानन्दस्वामिभिः स्थापितम् इदं पीठं विश्वे ७०-अधिकदत्तात्रेयमन्दिराणां निर्माणं प्रचारं च कृतवत्। मैसूरुमहारजः अपि दत्तात्रेयविषये ग्रन्थरचनां कृतवान्।

== श्रीदत्तात्रेयस्य उपासनाविधिः ==
दत्तात्रेयस्य प्रतिमां वा चित्रम् आनीय रक्तवस्त्रे पीतवस्त्रे वा संस्थाप्य चन्दनं लेपयित्वा पुष्पैः (विशेषतः अपामार्ग-तुलसी-बिल्वपत्रैः) अलङ्कुर्वन्तु। धूपधूमं दीपं च दत्त्वा, नैवेद्यं समर्प्य मङ्गलारतिं कुर्यात्। तन्नाम वेदोक्तरीत्या षोडशोपचारपूजाम् समाचरेत्। गुरुवारः, पौर्णिमा, प्रदोषकालश्च अस्योपासनायां प्रशस्ताः तिथयः सन्ति।

== श्रीदत्तात्रेयस्तोत्राणि ==
नारदपुराणोक्तं पारम्परिकं श्रीदत्तात्रेयस्तोत्रं भक्तानां कल्पवृक्षतुल्यं मन्यते:
&lt;poem&gt;
जगदुत्पत्तिकर्त्रे च स्थितिसंहारहेतवे। 
भवपाशविमुक्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १॥

जराजन्मविनाशाय देहशुद्धिकराय च। 
दिगम्बर दयामूर्ते दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ २॥

कर्पूरकान्तिदेहाय ब्रह्ममूर्तिधराय च। 
वेदशास्त्रपरिज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ३॥

ह्रस्वदीर्घकृशस्थूलनामगोत्रविवर्जित। 
पञ्चभूतैकदीप्ताय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ४॥

यज्ञभोक्त्रे च यज्ञाय यज्ञरूपाय वै प्रभो। 
यज्ञप्रियाय सिद्धाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ५॥

आदौ ब्रह्मा मध्ये विष्णुः अन्ते देवः सदाशिवः। 
मूर्तिमयस्वरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ६॥

भोगलयाय भोगाय भोगयोग्याय धारिणे। 
जितेन्द्रिय जितज्ञाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ७॥

दिगम्बराय दिव्याय दिव्यरूपधराय च। 
सदोदितपरब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ८॥

जम्बूद्वीपे महाक्षेत्रे मातापुरनिवासिने। 
जयमान सतां देव दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ९॥

भिक्षाटनं गृहे ग्रामे पात्रं हेममयं करे। 
नानास्वादमयी भिक्षा दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १०॥

ब्रह्मज्ञानमयी मुद्रा वक्त्रे चाकाशभूतले। 
प्रज्ञानघनबोधाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ ११॥

अवधूत सदानन्द परब्रह्मस्वरूपिणे। 
विदेहदेहरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १२॥

सत्यरूप सदाचार सत्यधर्मपरायण। 
सत्याश्रय परोक्षाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १३॥

शूलहस्ताय गदापाणे वनमालासुकन्धर। 
यज्ञसूत्रधर ब्रह्मन् दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १४॥

क्षराक्षरस्वरूपाय परात्परपराय च। 
दत्तमुक्तिप्रदो देवि दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १५॥

दत्तविद्याढ्य लक्ष्मीश दत्तस्वात्मस्वरूपिणे। 
गुणनिर्गुणरूपाय दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १६॥

शत्रुनाशकरं स्तोत्रं ज्ञानविज्ञानदायकम्। 
सर्वपापशमं याति दत्तात्रेय नमोऽस्तु ते॥ १७॥
&lt;/poem&gt;

== मन्त्राः ==
एतत् स्तोत्रं पठित्वा १०८ वारं:
&quot;ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां ॐ द्रां &quot;
इति मन्त्रस्य जपनं मनसि कृत्वा दशवारं &quot;ॐ द्रां दत्तात्रेयाय स्वाहा&quot; इति मन्त्रं जपेत्।

=== दत्तात्रेयोपनिषदुक्ताः सम्पूर्णाः मन्त्राः ===
दत्तात्रेयोपनिषदि भगवतः दत्तात्रेयस्य विविधाः सिद्धाः मन्त्राः वर्णिताः सन्ति:

* '''दत्तात्रेय-एकाक्षरबीजमन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ द्रां|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत्}}

* '''दत्तात्रेय-अष्टाक्षरमन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ द्रां दत्तात्रेयाय नमः॥}}

* '''दत्तात्रेय-षोडशाक्षरमन्त्रराजः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ ऐं क्रों क्लीं क्लूं ह्रां ह्रीं ह्रूं सौः दत्तात्रेयाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}}

* '''दत्तात्रेय-अनुष्टुप्मन्त्रः:'''
: {{उद्धरणम्|दत्तात्रेय हरे कृष्ण उन्मत्तानन्ददायक।&lt;br /&gt;दिगम्बर मुने बालपिशाच ज्ञानसागर॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् प्रथमः खण्डः}}

* '''दत्तात्रेय-महामन्त्रः (मालामन्त्रः):'''
: {{उद्धरणम्|ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय स्मरणमात्रसन्तुष्टाय महाभयनिवारणाय महाज्ञानप्रदाय चिदानन्दात्मने बालोन्मत्तपिशाचवेषाय महायोगिने अवधूताय अनसूयानन्दवर्धनायात्रिपुत्राय सर्वकामफलप्रदाय ॐ भवबन्धमोचनाय ह्रीं सकलविभूतिदाय क्रों साध्याकर्षणाय सौः सर्वमनःक्षोभणाय श्रीं महो चिरञ्जीविने वषट् वशीकुरु वशीकुरु वौषट् आकर्षयाकर्षय हुं विद्वेषय विद्वेषय फट् उच्चाटयोच्चाटय ठः ठः स्तम्भय स्तम्भय खः खः मारय मारय नमः सम्पन्नाय नमः सम्पन्नाय स्वाहा पोषय पोषय परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्रांश्छिन्धि छिन्धि ग्रहान् निवारय निवारय व्याधीन् निवारय निवारय दुःखं हरय हरय दारिद्र्यं विद्रावय विद्रावय देहं पोषय पोषय चित्तं तोषय तोषय सर्वमन्त्रसर्वयन्त्रसर्वतन्त्रसर्वपल्लवस्वरूपाय ॐ नमः शिवाय स्वाहा॥|मूलम्=दत्तात्रेयोपनिषत् द्वितीयः खण्डः}}

* '''दत्तगायत्रीमन्त्राः:'''
: {{उद्धरणम्|ॐ दिगम्बराय विद्महे अवधूताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}
: अथवा:
: {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे योगेश्वराय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}
: अथवा:
: {{उद्धरणम्|ॐ दत्तात्रेयाय विद्महे अत्रिसुताय धीमहि। तन्नो दत्तः प्रचोदयात्॥}}

* '''जयघोष-मन्त्राः:'''
: {{उद्धरणम्|श्री गुरुदेव दत्त॥}}
: {{उद्धरणम्|दिगम्बरा दिगम्बरा श्रीपाद वल्लभ दिगम्बरा॥}}

== अपि च पश्यन्तु ==
* [[अवधूतगीता]]
* [[त्रिपुरारहस्यम्]]
* [[गुरुचरित्रम्]]
* [[त्रिमूर्तिः]]
* [[नाथसम्प्रदायः]]
* [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]
* [[नृसिंहसरस्वती]]


== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता संस्कृतविकिस्रोते अवधूतगीता]
* [https://sa.wikisource.org/wiki/दत्तात्रेयोपनिषत् संस्कृतविकिस्रोते दत्तात्रेयोपनिषत्]
* [https://artsandculture.google.com/asset/dattatreya-ravi-varma-press/qQHbHVNM5Sc8dA गूगल आर्ट्स् एण्ड् कल्चर मध्ये राजा रविवर्मणः दत्तात्रेयचित्रम्]

[[वर्गः:हिन्दुदेवताः]]
[[वर्गः:विष्णोः अवताराः]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:योगिनः]]
[[वर्गः:ऋषयः]]</text>
      <sha1>3hsy9k3kf7znecu0ufkzsjbleccwy17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हनुमान्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21506</id>
    <revision>
      <id>500443</id>
      <parentid>495660</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T00:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <origin>500443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23503" sha1="gvdy8ymi1ri7hzodcq1d3v6lrjmdhvl" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = श्रीहनुमान्
| subheader = {{larger|रुद्रावतारः, अञ्जनीसुतः, श्रीरामदूतः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Hanumān&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Ravivarmapress.jpg|220px|center|alt=हृदये सीतारामौ दर्शयन् हनुमान्]]
| caption = स्वहृदये सीतारामयोः दर्शनं कारयन् हनुमान् (रविवर्ममुद्रणालयस्य चित्रम्)

| label1 = नामांतराणि
| data1 = आञ्जनेयः, मारुतिः, पवनपुत्रः, केसरीनन्दनः, बजरङ्गबली

| label2 = अवतारः
| data2 = [[शिवः|एकादशरुद्रावतारः]]

| label3 = मातापितरौ
| data3 = [[अञ्जनादेवी]] (माता), [[केसरी]] (पिता), [[वायुदेवः]] (मानसपिता)

| label4 = आराध्यदेवः
| data4 = [[रामः|श्रीरामः]]

| label5 = व्रतम्
| data5 = [[ब्रह्मचारी|अखण्ड-नैष्ठिक-ब्रह्मचर्यम्]]

| label6 = आयुधम्
| data6 = [[गदा]]

| label7 = निवासः
| data7 = गन्धमादनपर्वतः, कदलीवनम्

| label8 = मन्त्रः
| data8 = ॐ हं हनुमते नमः॥
}}
{{हिन्दूधर्मः}}

'''हनूमान्''' (अथवा '''हनुमान्''', [[IAST]]: ''Hanumān'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] प्रमुखेषु देवेषु, [[रामायणम्|वाल्मीकिरामायणस्य]] प्रमुखपात्रेषु, अनन्यभक्तेः शक्तेः समर्पणस्य च परमादर्शत्वेन जगति पूज्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lutgendorf |first=Philip |title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530922-5 |pages=1-25}}&lt;/ref&gt; सः [[शिवः|भगवतः शिवस्य]] एकादशरुद्रावतारः, [[वायुदेवः|वायुदेवस्य]] मानसपुत्रः, केसरी-अञ्जनायोः औरसपुत्रः च मन्यते। [[रामः|श्रीरामचन्द्रस्य]] परमोपासकः, [[सुग्रीवः|सुग्रीवस्य]] मन्त्री, चिरञ्जीवी, अष्टसिद्धि-नवनिधियुक्तः, व्याकरणवेदान्तादिविद्यासु निष्णातः च सः महाकपिः आसीत्।

श्रीहनुमतः स्मरणाय परमोत्कृष्टः श्लोकः प्रसिद्धः वर्तते:
{{quote|मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।&lt;br /&gt;वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥|रामरक्षास्तोत्रम्, ३३}}

== व्युत्पत्तिः द्वादशनामानि च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'हनु' (चिबुकम्/गण्डस्थलम्) शब्दात् 'मतुप्' प्रत्यये कृते 'हनुमान्' अथवा दीर्घत्वे 'हनूमान्' इति रूपं सिद्ध्यति। बाल्ये इन्द्रस्य वज्रप्रहारेण अस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना वक्रा वा जाता, अतः अस्य नाम 'हनुमान्' अभवत्।

पौराणिकपरम्परायां हनुमतः द्वादश नामानि सर्वपापहराणि विजयप्रदानि च उच्यन्ते:
{{quote|हनुमानञ्जनीसूनुर्वायुपुत्रो महाबलः।&lt;br /&gt;रामेष्टः फाल्गुनसखः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः॥&lt;br /&gt;उदधिक्रमणश्चैव सीताशोकविनाशनः।&lt;br /&gt;लक्ष्मणप्राणदाता च दशग्रीवस्य दर्पहा॥&lt;br /&gt;द्वादशैतानि नामानि कपीन्द्रस्य महात्मनः।&lt;br /&gt;स्वापकाले प्रबोधे च यात्राकाले च यः पठेत्।&lt;br /&gt;तस्य सर्वभयं नास्ति रणे च विजयी भवेत्॥|आनन्दरामायणम्}}

== जन्म बाललीला च ==
पौराणिककथानुसारं देवर्षेः बृहस्पतेः शापेन पुञ्जिकस्थला नाम्नी अप्सरा वानरराजस्य कुञ्जरस्य कन्या 'अञ्जना' रूपेण उत्पन्ना अभवत्। तस्याः विवाहः कपिश्रेष्ठेन केसरिणा सह जातः। अञ्जना पुत्रप्राप्त्यर्थं दीर्घकालं तपः अकरोत्। तदा भगवतः शिवस्य सङ्कल्पेन, [[वायुदेवः|वायुदेवेन]] शिवतेजः अञ्जनायाः कर्णे गर्भरूपेण स्थापितम्। तेन कारणेन चैत्रशुक्लपूर्णिमायां शिवांशभूतस्य मारुतेः जन्म अभवत्। अतः सः 'आञ्जनेयः', 'पवनपुत्रः', 'केसरीनन्दनः' च कथ्यते।

=== सूर्यग्रहणम् इन्द्रवज्रप्रहारश्च ===
बाल्ये क्षुधार्तः हनुमान् उदीयमानम् अरुणं सूर्यं पक्वं मधुरं फलं मत्वा तत् ग्रहीतुम् आकाशे शतयोजनम् उत्पतितवान्। तद्दिने सूर्यग्रहणं कर्तुम् आगतः राहुः बालस्य वेगेन भयभीतश्च जातः। राहोः प्रार्थनया [[इन्द्रः]] स्वस्य [[ऐरावतः|ऐरावतगजे]] आरुह्य उपस्थितः अभवत्। इन्द्रेण प्रयुक्तेन [[वज्रायुधम्|वज्रेण]] आहतः बालः पर्वतोपरि अपतत्, येन तस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना अभवत्।

स्वपुत्रस्य एतां दशां दृष्ट्वा क्रुद्धः वायुदेवः समग्रजगतः प्राणावरोधम् अकरोत्। प्राणाभावेन त्रैलोक्ये हाहाकारः जातः। तदा [[ब्रह्मा]], इन्द्रः, सर्वे च देवाः आगत्य वायुं सान्त्वयन्तः बालकाय अनेकान् दिव्यान् वरान् अददुः:
* ब्रह्मणा ब्रह्मदण्ड-ब्रह्मास्त्राद्यैरवध्यत्वं, स्वेच्छामृत्युत्वं च दत्तम्।
* इन्द्रेण वज्रेण कदापि मरणं न भवेत् इति वरः दत्तः।
* सूर्यदेवेन स्वतेजसः शतांशः, नवव्याकरणानां सकलवेदानां च ज्ञानं दत्तम्।

=== मुनिशापः ===
बाल्ये अतिशयबलसम्पन्नः हनुमान् ऋषीणाम् आश्रमेषु क्रीडन् यज्ञादीन् विघ्नयति स्म। अतः मुनयः तस्मै शापं दत्तवन्तः यत् - &quot;त्वं स्वस्य अलौकिकबलस्य विस्मरणं प्राप्स्यसि; यदा कश्चित् त्वां स्मरयिष्यति, तदैव स्वबलस्य भानं भविष्यति&quot;। एतेन शापेन सः शान्तः भूत्वा विद्याध्ययने रतः जातः।

== रामायणे मुख्यघटनाः ==
[[वाल्मीकिरामायणम्|वाल्मीकिरामायणे]] हनूमान् केवलं भक्तः न, अपितु राजनीतिज्ञः, कूटनीतिज्ञः, महायोद्धा, महाविद्वान् च अस्ति:

=== १. श्रीरामसुग्रीवयोः सख्यम् ===
[[सीता|सीतायाः]] हरणानन्तरं लक्ष्मणसहितः श्रीरामः ऋष्यमूकपर्वतसमीपं यदा आगतवान्, तदा सुग्रीवस्य आज्ञया हनुमान् विप्रवेषं (ब्रह्मचारिरूपं) धृत्वा तयोः परीक्षणार्थं गतवान्। हनूमतः मधुरवाण्या, व्याकरणशुद्धया संस्कृतभाषया च मुग्धः श्रीरामः लक्ष्मणं प्रति अवदत्:
{{quote|नानृग्वेदविनीतस्य नाऋग्वेदधारिणः।&lt;br /&gt;नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्॥&lt;br /&gt;नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।&lt;br /&gt;बहु व्याहरतानेन न किञ्चिदपशब्दितम्॥|वाल्मीकिरामायणम्, किष्किन्धाकाण्डम् ३.२८-२९}}
ततः हनूमान् श्रीरामं स्कन्धयोः आरोप्य सुग्रीवं प्रापय्य तयोः अग्निसमक्षं सख्यम् अकारयत्।

=== २. समुद्रोल्लङ्घनं लङ्काप्रवेशश्च ===
दक्षिणदिशि सीतायाः अन्वेषणकाले समुद्रतटे वानराः निराशताम् अगमन्। तदा वयोवृद्धः [[जाम्बवान्]] हनूमतः सुप्तं बलं स्मारितवान्। बलं स्मृत्वा विराट् रूपं धृत्वा हनुमान् महेन्द्रपर्वतात् शतयोजनविस्तृतं महासागरम् उल्लङ्घितवान्। मार्गे मैनाकपर्वतस्य आतिथ्यं तिरस्कृत्य, सुरसायाः मुखं प्रविश्य युrowत्या निर्गत्य, छायाग्राहिणीं सिंहिकां हत्वा सः लङ्कां प्राप्तवान्।

रात्रौ लङ्काद्वारपालिकाम् असुरीं 'लङ्किणीं' मुष्टिप्रहारेण पराजित्य सः लङ्कायां प्रविष्टवान्। अशोकवाटिकायां राक्षसीभिः परिवेष्टितां शोकमग्नां सीतां दृष्ट्वा सः वृक्षाग्रे स्थित्वा श्रीरामस्य गुणगानम् अकरोत्, तस्य नामाङ्कितां मुद्रिकां (अङ्गुलीयकम्) च सीतायै अददात्। सीता अपि प्रत्यभिज्ञानाय स्वस्य '[[चूडामणिः|चूडामणिम्]]' हनूमते समर्पितवती।

[[चित्रम्:Hanuman in Terra Cotta.jpg|thumb|left|180px|सञ्जीवनीपर्वतम् आनयन् हनुमान्]]

=== ३. लङ्कादहनम् ===
सीतायाः आश्वासनानन्तरं हनुमान् रावणस्य शक्तिपरीक्षार्थम् अशोकवनस्य विनाशम् अकरोत्। तं रोद्धुम् आगतान् रावणपुत्रम् [[अक्षयकुमारः|अक्षयकुमारम्]], जम्बुमालिं च सः यमलोकं प्रेषितवान्। ततः [[मेघनादः|मेघनादेन]] ब्रह्मास्त्रेण बद्धः सन् सः रावणस्य राजसभां नीतः। तत्र निर्भीकतया रावणं धर्मस्य उपदेशं दत्तवान्। क्रुद्धेन रावणेन हनूमतः पुच्छे वस्त्रं वेष्टयित्वा तैलेन प्रज्वालितम्। हनूमान् तेनैव प्रज्वलितेन पुच्छेन समग्रलङ्कानगर्यां दावाग्निं प्रज्वाल्य लङ्कादहनं कृत्वा प्रत्यागतवान्। श्रीरामं प्रति सः प्रथमं वाक्यम् उक्तवान् - &quot;दृष्टा सीता&quot; (मया सीता दृष्टा)।

=== ४. सञ्जीवनीपर्वतानयनम् ===
लङ्कायुद्धे यदा मेघनादस्य वीरघातिनी-शक्त्या लक्ष्मणः मूर्च्छितः अभवत्, तदा लङ्कायाः वैद्यस्य सुषेणस्य निर्देशेन हनुमान् सूर्योदयात् पूर्वम् ओषधिम् आनेतुं हिमालयं जगाम। तत्र द्रोणाचलपर्वते सञ्जीवनी-विशल्या-सुवर्णकरणी-सन्धानी इति चतुर्विधाः ओषधीः अभिज्ञातुम् अशक्तः हनुमान् समग्रमेव पर्वतम् उत्पाट्य दक्षिणहस्ते धृत्वा आकाशमार्गेण लङ्कायाम् आनीतवान्। ओषधेः गन्धेनैव लक्ष्मणः सचेतनः अभवत्, अन्ये च वानराः जीविताः जाताः।

=== ५. अहिरावणवधः पातालविजयश्च ===
युद्धे रावणेन प्रेरिता पाताललङ्कायाः मायावी राजा अहिरावणः विभीषणरूपं धृत्वा रामलक्ष्मणौ सुप्तावस्थायां पाताललोकम् अनयत्। हनुमान् पाताललोकं गत्वा स्वपुत्रेण मकरध्वजेन सह युद्धं कृत्वा, पञ्चमुखरूपं धृत्वा पञ्चप्रदीपानाम् युगपन्निर्वापणं कृत्वा अहिरावणं जघान, श्रीरामलक्ष्मणयोश्च उद्धारम् अकरोत्।

== पञ्चमुखीहनुमान् ==
तन्त्रशास्त्रेषु, पुराणेषु च अहिरावणवधाय हनुमता धृतं 'पञ्चमुखी' रूपम् अतीव प्रसिद्धं पूज्यं च अस्ति। अस्य पञ्च मुखानि पञ्चदिशि स्थितानि सन्ति:
# '''पूर्वमुखम् (वानरः)''' : श्रीरामभक्तिं ददाति, शत्रूणां संहारं करोति।
# '''दक्षिणमुखम् (नृसिंहः)''' : भयनाशं करोति, भूतप्रेतादिकां बाधां दूरीकरोति।
# '''पश्चिममुखम् (गरुडः)''' : सर्पविषबाधां, ग्रहपीडां च नाशयति।
# '''उत्तरमुखम् (वराहः)''' : आयुः, आरोग्यम्, ऐश्वर्यं च प्रयच्छति।
# '''ऊर्ध्वमुखम् (हयग्रीवः)''' : ज्ञानं, बुद्धिं, विद्यां, मोक्षं च ददाति।

== अष्टसिद्धयः नवनिधयश्च ==
सीतादेव्या लङ्कायां प्रसन्नेन मनसा हनूमते अष्टसिद्धीनां नवनिधीनां च स्वामिपदं प्रदत्तम्:
* '''अष्टसिद्धयः''' :
# अणिमा (शरीरस्य अणुवत् सूक्ष्मकरणम्)
# महिमा (पर्वतवत् विशालरूपधारणम्)
# गरिमा (अत्यन्तं भारीकरणम्)
# लघिमा (तुलवत् लघुकरणम्)
# प्राप्तिः (यत्किञ्चित् काम्यते तस्य तत्क्षणप्राप्तिः)
# प्राकाम्यम् (इच्छितस्य भोगस्य सिद्धिः)
# ईशित्वम् (सर्वप्राणिषु प्रभुत्वस्थापनम्)
# वशित्वम् (सर्वेषां वशीकरणम्)
* '''नवनिधयः''' : पद्म, महापद्म, शङ्ख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील, खर्व इति कुबेरस्य नवनिधयः।

== चिरञ्जीवित्वम् ==
सनातनधर्मे सप्त चिरञ्जीविनः (अमरपुरुषाः) उच्यन्ते, येषु हनुमान् प्रमुखः अस्ति:
{{quote|अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः।&lt;br /&gt;कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः॥|स्मृतिवचनम्}}
रामावतारस्य समाप्तिकाले यदा श्रीरामः साकेतलोकं गन्तुम् उद्यतः आसीत्, तदा हनुमान् प्रार्थनाम् अकरोत् - &quot;यावत् जगति रामकथा स्थास्यति, तावत् अहं पृथिव्यां तिष्ठेयम्&quot;। श्रीरामः तस्मै चिरञ्जीवित्वस्य वरं दत्त्वा अवदत् - &quot;यत्र यत्र मम कथा भविष्यति, तत्र तत्र त्वं सूक्ष्मरूपेण उपस्थास्यसि&quot;।

== साहित्ये भक्तिपरम्परायां च ==
* '''हनुमान् चालीसा''' : षोडशशतके गोस्वामी तुलसीदासेन अवधीभाषायां रचिता चत्वारिंशत्-छन्दोमयी स्तुतिः भारते विश्वे च सर्वाधिकं गीयते।
* '''सुन्दरकाण्डम्''' : रामचरितमानसे वाल्मीकिरामायणे च सुन्दरकाण्डस्य पारायणं सङ्कटनिवारकं मन्यते।
* '''हनुमत्कवचम्''', '''हनुमद्बडवानलस्तोत्रम्''', '''सङ्कटमोचनहनुमानाष्टकम्''' इत्यादयः स्तोत्राणि अतीव प्रसिद्धाः सन्ति।

== अपि च पश्यतु ==
* [[रामः]]
* [[रामायणम्]]
* [[सुन्दरकाण्डम्]]
* [[सुग्रीवः]]
* [[अञ्जनादेवी]]
* [[ब्रह्मचारी]]
* [[पञ्चमुखीहनुमान्]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/रामायणम्/सुन्दरकाण्डम् वाल्मीकिरामायणे सुन्दरकाण्डम् - संस्कृतविकिस्रोतः]
* [https://sanskritdocuments.org/doc_hanumaana/ संस्कृतडाक्यूमेंट्स्-जाले हनुमत्स्तोत्राणि]

{{Commonscat|Hanuman}}

[[वर्गः:हनुमान्]]
[[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]]
[[वर्गः:हिन्दुदेवताः]]
[[वर्गः:रुद्रावताराः]]
[[वर्गः:चिरञ्जीविनः]]
[[वर्गः:ब्रह्मचर्यम्]]</text>
      <sha1>gvdy8ymi1ri7hzodcq1d3v6lrjmdhvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यः:Kandarpajit Kallol</title>
    <ns>2</ns>
    <id>84292</id>
    <revision>
      <id>500426</id>
      <parentid>500415</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T12:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kandarpajit Kallol</username>
        <id>8931</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>500426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="2z1egstfkh6bylpn4tp8snhcsn1554z" xml:space="preserve">&lt;!-- begin date code --&gt;
&lt;div style=&quot;border:0px solid #ccc; background: none; text-align: center; padding:3px; float:right; font-size: smaller; font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; line-height: 1.144;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;width:50&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:50&quot;&gt;{{CURRENTDAYNAME}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: x-large; width: 50;&quot;&gt;{{CURRENTDAY}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width: 50;&quot;&gt; {{CURRENTMONTHNAME}}&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;background: #aaaa; color: #000;&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#000000&quot;&gt;{{CURRENTTIME}}&lt;/font&gt; UTC&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- end date code --&gt;

&lt;div id=&quot;EnWpMpBook&quot; style=&quot;padding:1em 0 0; background-repeat:no-repeat; background-position:0% 0%; text-align:center;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:150%;&quot;&gt;{{ font color | green |'''''कन्दर्पजित कल्लोलस्य'''''}}&lt;/div&gt;
&lt;center&gt;&lt;div style=&quot;font-size:150%; &quot;&gt;{{Blue|'''''सदस्यपृष्ठे'''''}}&lt;/div&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;&lt;div style=&quot;font-size:150%; &quot;&gt;{{Red|'''''भवतः स्वागतम्‌'''''}}&lt;/div&gt;&lt;/center&gt;
{{Infobox user
|name=  कन्दर्पजित कल्लोल
|image       = Assamese couple in traditional dress (cropped).jpg|thumb 
|birthdate= [[६ अप्रैल]], १९८७
|birthplace= [[हरलटारी]], [[सापटग्राम]], [[धुब्रिमण्डलम्|धुबुरी]], [[असम]], [[भारत]]
|location= [[बोङ्गाईगाँव]], [[असम]], [[भारत]]
|nationality   = {{flagicon|IND}} [[भारतम्|भारतीय]]
|occupation= 
|nick_name = 
|language= 
|university=
&lt;!-- CONTACT INFO --------------&gt;
| email           = kallolkandarpajit@gmail.com }}
&lt;!-- INFO END--------------&gt;           
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/sa.wikipedia.org/Kandarpajit%20Kallol/0/noredirects/live मम '''संस्कृत''' प्रबन्धः] 
* [https://meta.m.wikimedia.org/wiki/User:Kandarpajit_Kallol My '''META-WIKI''' Account]
* [https://youtube.com/@KKsVlogSapatgram My '''YouTube Channel''']
* [https://www.facebook.com/kandarpajit My '''Facebook Account''']
* [https://kandarpajit.blogspot.com/?m=0 My Blog]
{{#babel:rkt|rjs-n|asm-n|or-n|ben-n|hi-n|en-2}}</text>
      <sha1>2z1egstfkh6bylpn4tp8snhcsn1554z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:BlueSkyWalker</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92382</id>
    <revision>
      <id>500432</id>
      <parentid>499947</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ उत्तर</comment>
      <origin>500432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2075" sha1="4oaees426r6ok4kf0uz404jjos2qpok" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=BlueSkyWalker}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; २२:२८, २ आगस्ट् २०२६ (UTC)

::प्रणामाः नेहलवर्य!
::भवता प्रदत्तं मार्गदर्शनं पठित्वा अहं कृतज्ञः अस्मि। 
::अहं संस्कृतविकिपीडियायां भारतीयशिक्षकाणां, प्राध्यापकानां, विदुषां, शोधकर्तॄणां च विषये ज्ञानकोशीयान् लेखान् लेखितुं चिन्तयामि। 
::अतः जिज्ञासे यत् किं वयम् अत्र एतादृशानां विदुषां लेखानां निर्माणं कर्तुं शक्नुमः? अस्य कृते केचन विशिष्टाः नियमाः, उल्लेखनार्हतायाः मानदण्डाः, मार्गदर्शिकाः वा सन्ति किम्? 
::सर्वे लेखाः प्रामाणिकसन्दर्भसहिताः, व्याकरणदृष्ट्या शुद्धाः, तटस्थदृष्टिकोणेन युक्ताः च भवेयुः इति मम सङ्कल्पः। कृपया अस्मिन् विषये मां मार्गदर्शयन्तु। 
::धन्यवादाः!
::-- [[User:BlueSkyWalker|BlueSkyWalker]] ([[User talk:BlueSkyWalker|चर्चा]]) २२:२०, ९ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>4oaees426r6ok4kf0uz404jjos2qpok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:2541107ananyashrivastava/DNA Analysis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92463</id>
    <revision>
      <id>500427</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>2541107ananyashrivastava</username>
        <id>46751</id>
      </contributor>
      <comment>चित्रं ज्ञानपेटी च योजिता</comment>
      <origin>500427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32149" sha1="60l7s98goatji8f31kkc0z7ok33lshh" xml:space="preserve">[[सञ्चिका:DNA Structure+Key+Labelled.pn NoBB.png|चित्रपाठ्यम्=डी.एन.ए. आनुवंशिकसंरचनायाः चित्रम्|लघुचित्रम्|डी.एन.ए. - आनुवंशिकसंरचना]]

== न्यायविज्ञानम् : डी.एन.ए. अङ्गुलीमुद्राविश्लेषणम् ==
'''आमुख'''

डीएनए अङ्गुलिचिह्नम् एकः आणविकप्रविधिः अस्ति यस्य उपयोगः व्यक्तिस्य डीएनए-विशिष्टप्रदेशानां विश्लेषणं कृत्वा पहिचानः भवति यत् व्यक्तितः व्यक्तिं प्रति भिन्नं भवति । यद्यपि मनुष्येषु अधिकांशः डीएनए-क्रमः समानः अस्ति तथापि कतिपयेषु प्रदेशेषु आनुवंशिकविविधतायाः अद्वितीयाः प्रतिमानाः सन्ति इति तथ्यस्य आधारेण अस्ति । एतेषां विविधतानां अध्ययनं कृत्वा व्यक्तिस्य कृते लक्षणीयं डीएनए-प्रोफाइलं निर्मातुं शक्यते । डीएनए-अङ्गुलिचिह्नं सामान्यतया डीएनए-प्रोफाइलिंग् इति अपि उच्यते, आधुनिकजीवविज्ञाने, न्यायिकविज्ञाने च महत्त्वपूर्णा तकनीका अभवत् । रक्तं, लारं, केशमूलं, त्वचाकोशिका, अन्ये च डीएनए युक्ताः ऊतकाः इत्यादीनां जैविकनमूनानां उपयोगेन एतत् कर्तुं शक्यते । आधुनिकं डीएनए-प्रोफाइलिंग् मुख्यतया अत्यन्तं परिवर्तनशीलक्षेत्रेषु केन्द्रितं भवति यत् शॉर्ट् टैण्डम् रिपीट्स् (STRs) इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । डीएनए-नमूनानां तुलनायै, तेषां उत्पत्तिः एकस्मात् व्यक्तितः भवितुं शक्यते वा इति निर्धारणाय च एषा तकनीकः उपयोगी भवति । न्यायिकजागृतिषु, पितृत्वपरीक्षणेषु, लापतानां व्यक्तिनां पहिचाने, अज्ञातव्यक्तिपरिचयेषु च अस्य व्यापकरूपेण प्रयोगः भवति । डीएनए अङ्गुलिचिह्नेन जैविकपरिचयस्य सटीकतायां बहुषु पारम्परिकपरिचयविधिषु बहु सुधारः अभवत् । अस्य विश्वसनीयता, विस्तृतप्रयोगाः च न्यायिक-आनुवंशिक-अनुसन्धानयोः महत्त्वपूर्णं साधनं कृतवन्तः ।

'''डीएनए अङ्गुलिचिह्नस्य सिद्धान्तः'''

डीएनए-अङ्गुलिचिह्नस्य सिद्धान्तः भिन्न-भिन्न-व्यक्तिनां डीएनए-मध्ये भिन्नतायाः उपस्थितेः आधारेण भवति । यद्यपि मानवस्य DNA इत्यस्य बहुभागः समानः भवति तथापि कतिपयेषु प्रदेशेषु व्यक्तिषु बहु भिन्नाः क्रमाः सन्ति । एते चरक्षेत्राणि मुख्यतया डीएनए-इत्यस्य पुनरावर्तनीयखण्डेषु दृश्यन्ते, यथा चरसङ्ख्या-टैण्डम्-पुनरावृत्तिः (VNTRs) तथा लघु-टैण्डम्-पुनरावृत्तिः (STRs) एतेषु प्रदेशेषु भिन्न-भिन्न-व्यक्तिषु डीएनए-लघु-अनुक्रमाः भिन्न-भिन्न-सङ्ख्यायां पुनरावृत्तिः भवति । पुनरावृत्तीनां संख्यायां व्यवस्थायां च एषः अन्तरः डीएनए-खण्डानां दीर्घतायां, प्रतिमाने च भिन्नतां जनयति । अनेकानाम् अत्यन्तं परिवर्तनशीलानाम् डीएनए-प्रदेशानां विश्लेषणं कृत्वा वैज्ञानिकाः व्यक्तिस्य कृते अद्वितीयं डीएनए-प्रोफाइलं जनयितुं शक्नुवन्ति । यदा जैविकनमूनात् DNA सन्दर्भनमूनेन सह तुलना क्रियते तदा आनुवंशिकचिह्नानां प्रतिमानाः परीक्ष्य ते सुसंगताः सन्ति वा इति निर्धारयितुं शक्यते । यावन्तः डीएनए-चिह्नाः विश्लेषिताः भवन्ति, तावत् असम्बद्धव्यक्तिषु भेदं कर्तुं क्षमता अधिका भवति । समानमिथुनाः महत्त्वपूर्णः अपवादः अस्ति यतोहि सामान्यतया नियमित-डीएनए-प्रोफाइलिंग्-मध्ये प्रयुक्तेषु चिह्नेषु तेषां DNA-प्रोफाइलः समानः भवति । अतः डीएनए अङ्गुलिचिह्नं अस्मिन् सिद्धान्ते कार्यं करोति यत् बहुषु डीएनए प्रदेशेषु उपस्थितानां आनुवंशिकविविधतानां संयोजनं व्यक्तिस्य अत्यन्तं लक्षणं भवति एषः सिद्धान्तः डीएनए-अङ्गुलिचिह्नं पहिचानाय, न्यायिक-अनुसन्धानस्य, पितृत्व-परीक्षणस्य, अन्येषां जैविक-सम्बन्ध-अध्ययनस्य च कृते उपयोगी करोति ।
[[सञ्चिका:Fingerprintforcriminologystubs.jpg|चित्रपाठ्यम्=न्यायविज्ञाने अङ्गुलीमुद्रायाः चित्रम्|लघुचित्रम्|अपराध-अन्वेषणे डी.एन.ए. प्रयोगः]]
'''अङ्गुलिचिह्नीकरणे प्रयुक्ताः DNA क्षेत्राः'''

डीएनए-प्रोफाइलिंग्-मध्ये प्रयुक्तौ पुनरावर्तनीय-डीएनए-प्रदेशयोः द्वौ महत्त्वपूर्णौ प्रकारौ VNTRs, STRs च सन्ति ।

VNTRs मध्ये चरसंख्यायां पुनरावृत्ताः लघु DNA अनुक्रमाः भवन्ति । पुनरावृत्तीनां संख्या व्यक्तिषु भिन्ना भवति, येन डीएनए-खण्डदीर्घतायां भेदाः उत्पद्यन्ते । 

STRs लघुतराः पुनरावृत्ताः अनुक्रमाः सन्ति, प्रायः अनेकवारं पुनरावृत्ताः २–६ DNA आधाराः सन्ति । आधुनिकन्यायिक-डीएनए-प्रोफाइलिंग् मुख्यतया एसटीआर-चिह्नानां उपयोगं करोति यतोहि तेषां कुशलतापूर्वकं विश्लेषणं कर्तुं शक्यते तथा च व्यक्तिषु अत्यन्तं परिवर्तनशीलाः सन्ति| अनेकानाम् STR स्थानानां विश्लेषणं कृत्वा वैज्ञानिकाः कस्यचित् व्यक्तिविशेषस्य कृते अद्वितीयत्वस्य अत्यन्तं उच्चसंभावनायुक्तं DNA प्रोफाइलं निर्मातुं शक्नुवन्ति ।

'''जैविक नमूना संग्रहण'''

डीएनए अङ्गुलिचिह्नस्य आरम्भः कोशिकायुक्तस्य जैविकनमूनायाः संग्रहणेन भवति । सामान्यस्रोताः रक्तं, लारं, केशमूलं, त्वचाकोशिका, वीर्यं, ऊतकं च सन्ति । न्यायिक अन्वेषणेषु अपराधस्थलेन सह सम्बद्धेभ्यः वस्तुभ्यः अथवा पृष्ठेभ्यः जैविकसामग्री प्राप्तुं शक्यते । नमूनाः सावधानीपूर्वकं संग्रहणीयः यत् दूषणं न भवेत् । अन्वेषकाः सामान्यतया बाँझसाधनं, दस्तानानि, समुचितपैकेजिंग् च उपयुञ्जते । संगृहीतस्य नमूनायाः लेबलं कृत्वा, दस्तावेजीकरणं कृत्वा प्रयोगशालाविश्लेषणार्थं परिवहनं क्रियते । अभिरक्षणशृङ्खलायाः निर्वाहः महत्त्वपूर्णः अस्ति यतोहि एतत् प्रमाणं केन सम्पादितवन्तः इति अभिलेखयति तथा च नमूना सम्यक् संरक्षितः इति स्थापयितुं साहाय्यं करोति ।

'''डीएनए निष्कर्षण'''
[[सञ्चिका:DNA Extraction Step One.jpg|चित्रपाठ्यम्=प्रयोगशालायां डी.एन.ए. पृथक्करणस्य चित्रम्|लघुचित्रम्|डी.एन.ए. निष्कर्षणप्रक्रिया]]
अग्रिमः सोपानः संगृहीतजैविकसामग्रीतः DNA पृथक्करणम् अस्ति । कोष्ठकाः प्रथमं भग्नाः भवन्ति येन तेषां सामग्रीः मुक्तः भवति । प्रोटीन, झिल्ली इत्यादीनां कोशिकीयघटकानाम् अपसारार्थं रसायनानां, एन्जाइमानां च उपयोगः भवति ।

ततः शुद्धं डीएनए अवांछितपदार्थेभ्यः पृथक् भवति । निष्कासितस्य DNA इत्यस्य जाँचः भवति यत् तस्य परिमाणं गुणवत्ता च अग्रे विश्लेषणार्थं पर्याप्तं भवति वा इति । न्यायिकप्रकरणेषु समुचितनिष्कासनं विशेषतया महत्त्वपूर्णं भवति यतोहि नमूनानि अत्यल्पाः, क्षीणाः वा डीएनए-विश्लेषणे बाधां जनयन्तः पदार्थाः मिश्रिताः वा भवितुम् अर्हन्ति

'''पीसीआर इत्यस्य उपयोगेन डीएनए प्रवर्धनम्'''

डीएनए इत्यस्य चयनितक्षेत्राणां प्रवर्धनार्थं पॉलिमरेज् चेन रिएक्शन् (PCR) इत्यस्य व्यापकरूपेण उपयोगः भवति । यदा केवलं लघु जैविकनमूना उपलब्धं भवति तदा विशेषतया उपयोगी भवति । पीसीआर विशिष्टानां डीएनए-प्रदेशानां प्रतिलिपिं बहुवारं करोति, येन चयनित-एसटीआर-प्रदेशानां कोटि-कोटि-प्रतिः उत्पाद्यन्ते । प्रक्रियायां विकृतीकरणस्य, एनीलिंगस्य, विस्तारस्य च चक्राः सन्ति । विकृतीकरणकाले डीएनए-ताराः पृथक् भवन्ति । एनीलिंग् इत्यस्य समये प्राइमर् विशिष्टलक्ष्यक्रमेषु संलग्नाः भवन्ति । विस्तारस्य समये डीएनए पॉलीमरेज् न्यूक्लिओटाइड्स् योजयति, नूतनानि डीएनए-ताराः च उत्पादयति । पीसीआर इत्यनेन डीएनए इत्यस्य अल्पमात्रायां विश्लेषणं सम्भवं भवति यस्य परीक्षणं अन्यथा कठिनं स्यात् ।
[[सञ्चिका:Mitochondrial DNA lg.jpg|चित्रपाठ्यम्=कोशिकायाः सूत्रकणिकायाः डी.एन.ए. निष्कर्षणस्य चित्रम्|लघुचित्रम्|सूत्रकणिका-डी.एन.ए. पृथक्करणम्]]
'''डीएनए-खण्डानां पृथक्करणं विश्लेषणं च'''

प्रवर्धनानन्तरं डीएनए-खण्डाः तेषां परिमाणानुसारं पृथक् भवन्ति । प्राचीन डीएनए-अङ्गुलिचिह्न-विधिषु जेल्-विद्युत्प्रचलनस्य सामान्यतया उपयोगः भवति स्म । विद्युत्क्षेत्रं प्रयुक्ते सति डीएनए-खण्डाः जेल्-द्वारा गच्छन्ति, लघुखण्डाः सामान्यतया बृहत्तरेभ्यः अपेक्षया द्रुततरं गच्छन्ति । आधुनिकन्यायिकप्रयोगशालाः सामान्यतया केशिकाविद्युत्प्रचलनस्य उपयोगं कुर्वन्ति, यत् प्रवर्धितानां एसटीआर-खण्डानां पृथक्करणं कृत्वा प्रतिदीप्तलेबलस्य उपयोगेन तेषां पत्ताङ्गीकरणं करोति । STR एलीलस्य आकारं निर्धारयितुं विशेषसॉफ्टवेयरस्य उपयोगेन परिणामितदत्तांशस्य विश्लेषणं भवति । बहुविध STR स्थानेभ्यः एलीलपरिणामानां संग्रहणं व्यक्तिस्य DNA प्रोफाइलं निर्माति ।

'''डीएनए प्रोफाइल तुलना'''

अज्ञातनमूनात् प्राप्तस्य डीएनए-प्रोफाइलस्य तुलना सन्दर्भनमूनेन सह कर्तुं शक्यते । न्यायिक अन्वेषणेषु अपराधस्थलात् प्राप्तानां प्रमाणानां तुलना रुचिकरव्यक्तितः प्राप्तेन डीएनए-सहितं कर्तुं शक्यते । यदि प्रोफाइल् न मेलति तर्हि सामान्यतया व्यक्तिः डीएनए-स्रोतः इति बहिष्कृतः भवितुम् अर्हति । यदि परीक्षितेषु आनुवंशिकचिह्नेषु प्रोफाइल् मेलनं भवति तर्हि अन्यस्य असम्बद्धस्य व्यक्तिस्य समानं प्रोफाइलं भवितुं कियत् सम्भाव्यते इति निर्धारयितुं सांख्यिकीयविश्लेषणं क्रियते 

अतः केवलं द्वौ नमूनानि सर्वथा समानौ इति वक्तुं न अपितु संभाव्यतायाः जनसंख्यायाः च आँकडानां उपयोगेन डीएनए-मेलनस्य व्याख्या क्रियते ।

'''न्यायिक विज्ञान में अनुप्रयोग'''

न्यायिकविज्ञाने डीएनए-अङ्गुलिचिह्नस्य अनेकाः महत्त्वपूर्णाः अनुप्रयोगाः सन्ति । आपराधिक अन्वेषणस्य समये प्राप्तानां जैविकसाक्ष्याणां व्यक्तिनां पहिचाने साहाय्यं कर्तुं शक्नोति । रक्तं, लारं, केशमूलानि इत्यादीनि जैविकसामग्रीणि प्रोफाइलिंग्-कृते उपयुक्तं डीएनए-प्रदानं कर्तुं शक्नुवन्ति । यदा सन्दर्भनमूनानि उपलब्धानि भवन्ति तदा डीएनए-प्रोफाइलिंग् अज्ञातानां अथवा अज्ञातानां व्यक्तिनां पहिचाने अपि सहायकं भवितुम् अर्हति । आपदापीडितपरिचये, लापता-व्यक्ति-अनुसन्धानयोः च उपयोगी भवितुम् अर्हति । अन्यः महत्त्वपूर्णः अनुप्रयोगः जैविकसाक्ष्यं व्यक्तिविशेषेण सह सङ्गतम् अस्ति वा इति निर्धारणम् । अतः डीएनए प्रमाणं अन्वेषकाणां कृते घटनानां पुनर्निर्माणे, प्रकरणे भिन्नसंभावनानां मूल्याङ्कनं च कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति ।

'''पितृत्व एवं सम्बन्ध परीक्षण'''

जैविकसम्बन्धनिर्धारणाय डीएनए-अङ्गुलिचिह्नस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते । बालकः जैविकमातापितृभ्यां आनुवंशिकसामग्रीम् प्राप्नोति । अतः बालस्य डीएनए-प्रोफाइलस्य तुलना कथितानां मातापितृणां प्रोफाइलेन सह कर्तुं शक्यते । पितृत्वपरीक्षायां बालकस्य आनुवंशिकचिह्नानां तुलना मातुः कथितपितुः च चिह्नैः सह क्रियते । बालस्य आनुवंशिकगुणाः ये मातुः उत्तराधिकारं न प्राप्नुवन्ति ते जैविकपित्रा सह सङ्गताः भवेयुः । परिवारस्य सदस्यानां मध्ये जैविकसम्बन्धस्थापनम् इत्यादिषु कतिपयेषु प्रकारेषु ज्ञातिपरीक्षासु अपि एतादृशाः उपायाः उपयोक्तुं शक्यन्ते ।

'''डीएनए अङ्गुलिचिह्नस्य लाभाः'''

डीएनए-अङ्गुलिचिह्नस्य एकः प्रमुखः लाभः अस्य उच्चस्तरस्य भेदभावः अस्ति । बहुचर-डीएनए-चिह्नानां विश्लेषणेन असम्बद्धानां व्यक्तिनां कृते समानं सम्पूर्णं डीएनए-प्रोफाइलं भवितुं अत्यन्तं असम्भाव्यं भवति ।

अन्यः लाभः अस्ति यत् कदाचित् अत्यल्पजैविकनमूनानां DNA प्राप्तुं शक्यते । यदा नमूनाः दृग्गतरूपेण विशिष्टाः न भवन्ति तदा अपि डीएनए-प्रोफाइलः उपयोगी एव तिष्ठितुं शक्नोति । डीएनए प्रोफाइलिंग् जैविकसाक्ष्यस्य तुलनायै वस्तुनिष्ठं वैज्ञानिकपद्धतिं प्रदाति तथा च यदा पारम्परिकपरिचयविधयः अपर्याप्ताः भवन्ति तदा विशेषतया मूल्यवान् भवितुम् अर्हति

'''सीमाः आव्हानानि च'''

उपयोगितायाः अभावेऽपि डीएनए-अङ्गुलिचिह्नस्य केचन सीमाः सन्ति । जैविकनमूनानां संग्रहणं, संग्रहणं, अनुचितरूपेण वा संचालनं कृत्वा डीएनए प्रमाणं दूषितं भवितुम् अर्हति । दूषणेन अन्यस्य व्यक्तिस्य डीएनए-प्रवेशः भवितुम् अर्हति ।

क्षीणनमूनानि अपूर्णानि डीएनए-प्रोफाइलानि अपि उत्पादयितुं शक्नुवन्ति । अन्यत् कठिनता मिश्रित-डीएनए-सन्निधिः अस्ति, यत्र बहुभ्यः व्यक्तिभ्यः आनुवंशिकसामग्री एकस्मिन् नमूने वर्तते । एतादृशानां प्रोफाइलानाम् व्याख्या जटिला भवितुम् अर्हति । डीएनए-साक्ष्यस्य सावधानीपूर्वकं सांख्यिकीयव्याख्या अपि आवश्यकी भवति । डीएनए-मेलनं स्वयमेव न सिद्धयति यत् जैविकसामग्री कथं वा कदा वा कस्मिन्चित् स्थाने उपस्थिता अभवत् ।

'''नैतिक एवं कानूनी विचार'''

डीएनए-दत्तांशकोशाः, डीएनए-प्रोफाइलिंग् च गोपनीयतायाः, आँकडा-संरक्षणस्य च महत्त्वपूर्णाः विषयाः उत्थापयन्ति । डीएनए-मध्ये विस्तृता जैविकसूचना भवति अतः तस्य संग्रहणं भण्डारणं च सावधानीपूर्वकं नियमितं कर्तव्यम् । न्यायिक अन्वेषणेषु डीएनए प्रमाणानां संग्रहणं विश्लेषणं च कुर्वन् समुचितप्रक्रियाणां अनुसरणं करणीयम् । प्रयोगशालासु गुणवत्तानियन्त्रणमानकानां निर्वाहः करणीयः येन दोषाः, दूषणं च न्यूनीकर्तुं शक्यते । न्यायालयेषु डीएनए-साक्ष्यस्य उपयोगाय विश्वसनीयप्रयोगशालाप्रक्रियाः, सटीकव्याख्या, समुचितदस्तावेजानां च आवश्यकता भवति । अतः अन्यसाक्ष्यैः अन्वेषणसूचनाभिः सह संयोजितं चेत् डीएनए-प्रोफाइलिंग् सर्वाधिकं प्रभावी भवति ।

'''डीएनए अङ्गुलिचिह्नस्य महत्त्वम्'''

डीएनए-अङ्गुलिचिह्नेन न्यायिक-अनुसन्धानस्य जैविक-परिचयस्य च परिवर्तनं जातम् । एतत् वैज्ञानिकानां कृते व्यक्तिनां भेदस्य, जैविकसाक्ष्यस्य विश्लेषणस्य, सम्भाव्यसम्बन्धानां स्थापनायाः वा बहिष्कारस्य वा शक्तिशालिनः पद्धतिं प्रदाति । अस्य अनुप्रयोगाः आपराधिकजागृतिभ्यः परं पितृत्वपरीक्षणं, लापतानां व्यक्तिनां पहिचानम्, आपदापीडितानां पहिचानम्, जनसंख्या अध्ययनं च यावत् विस्तृताः सन्ति । पीसीआर, एसटीआर विश्लेषणं, डीएनए अनुक्रमणप्रौद्योगिकीषु सुधारैः सह डीएनए प्रोफाइलिंग् द्रुततरं, अधिकसंवेदनशीलं, अधिकविश्वसनीयं च अभवत् । समग्रतया, डीएनए अङ्गुलिचिह्नं दर्शयति यत् आनुवंशिकसामग्रीषु भेदाः कथं पहिचानाय सम्बन्धविश्लेषणाय च उपयोगी जैविकसाक्ष्ये परिणतुं शक्यन्ते।

'''निगमन'''

डीएनए अङ्गुलिचिह्नं व्यक्तिनां पहिचानाय तेषां डीएनए-मध्ये अद्वितीयविविधतानां विश्लेषणं कृत्वा जैविकसम्बन्धस्थापनार्थं च प्रयुक्ता एकः शक्तिशाली तकनीकः अस्ति । पीसीआर, एसटीआर विश्लेषण इत्यादीनां पद्धतीनां विकासेन डीएनए-प्रोफाइलिंग् द्रुततरं, अधिकं संवेदनशीलं, अत्यन्तं विश्वसनीयं च अभवत् । जैविकसाक्ष्यस्य विश्लेषणं, अज्ञातव्यक्तिपरिचयः, आपराधिकजागृतिषु सहायता च न्यायिकविज्ञाने महत्त्वपूर्णं साधनं जातम् न्यायिकशास्त्रात् परं पितृत्वपरीक्षा, लापता-व्यक्ति-परिचयः, आपदा-पीडित-परिचयः च इत्यत्र अपि उपयोगी भवति । परन्तु सटीकं उत्तरदायी च परिणामं प्राप्तुं सावधानीपूर्वकं नमूनासंग्रहणं, प्रयोगशालाप्रक्रिया, सांख्यिकीयव्याख्या, आनुवंशिकगोपनीयतायाः रक्षणं च अत्यावश्यकम् अस्ति समग्रतया डीएनए-अङ्गुलिचिह्नेन आधुनिक-न्यायिक-अनुसन्धानं जैविक-परिचयं च महत्त्वपूर्णतया उन्नतं कृतम् अस्ति ।</text>
      <sha1>60l7s98goatji8f31kkc0z7ok33lshh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रवि वर्मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92464</id>
    <revision>
      <id>500428</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avilnu</username>
        <id>47241</id>
      </contributor>
      <comment>'''रवि वर्मा''' आधुनिकयुगस्य संज्ञानविज्ञानस्य, व्यवहारसाङ्ख्यिक्याः, तथा सङ्गणकीयज्ञानप्रौद्योगिक्याः क्षेत्रेषु लब्धप्रतिष्ठः कश्चन भारतीयः अनुसन्धाता, व... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="919" sha1="6mddn8ffmkqe6hbhg3g8gqm92dy7h62" xml:space="preserve">'''रवि वर्मा''' आधुनिकयुगस्य संज्ञानविज्ञानस्य, व्यवहारसाङ्ख्यिक्याः, तथा सङ्गणकीयज्ञानप्रौद्योगिक्याः क्षेत्रेषु लब्धप्रतिष्ठः कश्चन भारतीयः अनुसन्धाता, विद्वांश्च वर्तते। अयं विशेषतः मानवीयान्तःकरणस्य क्रियाकलापेषु, आत्मप्रत्ययसातत्यस्य मीमांसायां, तथा परिमाणात्मकसाङ्ख्यिकीयप्रतिमानानां निर्माणे स्वकीयं मौलिकं योगदानं दत्तवान्।</text>
      <sha1>6mddn8ffmkqe6hbhg3g8gqm92dy7h62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500430</id>
      <parentid>500428</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T18:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avilnu</username>
        <id>47241</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>500430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="mhipul77nr4aqx5vj5h2jqy7jdwv2bw" xml:space="preserve">'''रवि वर्मा''' आधुनिकयुगस्य संज्ञानविज्ञानस्य, व्यवहारसाङ्ख्यिक्याः, तथा सङ्गणकीयज्ञानप्रौद्योगिक्याः क्षेत्रेषु लब्धप्रतिष्ठः कश्चन भारतीयः अनुसन्धाता, विद्वांश्च वर्तते। अयं विशेषतः मानवीयान्तःकरणस्य क्रियाकलापेषु, आत्मप्रत्ययसातत्यस्य मीमांसायां, तथा परिमाणात्मकसाङ्ख्यिकीयप्रतिमानानां निर्माणे स्वकीयं मौलिकं योगदानं दत्तवान्।

[[वर्गः:रवि वर्मा]]</text>
      <sha1>mhipul77nr4aqx5vj5h2jqy7jdwv2bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Avilnu</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92465</id>
    <revision>
      <id>500429</id>
      <timestamp>2026-09-09T17:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>500429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="444" sha1="iv3j4xa35tgzo3xc2vw81l7e9tszlqz" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Avilnu}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १७:४२, ९ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>iv3j4xa35tgzo3xc2vw81l7e9tszlqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्गः:रवि वर्मा</title>
    <ns>14</ns>
    <id>92466</id>
    <revision>
      <id>500431</id>
      <timestamp>2026-09-09T18:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avilnu</username>
        <id>47241</id>
      </contributor>
      <comment>{{मुख्यलेखः|रवि वर्मा}}  अयं वर्गः ज्ञानात्मकविज्ञानस्य, व्यवहारसाङ्ख्यिक्याः, मुक्तज्ञानतन्त्रांशस्य च शोधकर्तुः '''रविवर्मणः''' सम्बद्धलेखानां कृते वर्तते। नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="419" sha1="mik230vt4v3rmgfpdvnhkmsuavb2xry" xml:space="preserve">{{मुख्यलेखः|रवि वर्मा}}

अयं वर्गः ज्ञानात्मकविज्ञानस्य, व्यवहारसाङ्ख्यिक्याः, मुक्तज्ञानतन्त्रांशस्य च शोधकर्तुः '''रविवर्मणः''' सम्बद्धलेखानां कृते वर्तते।</text>
      <sha1>mik230vt4v3rmgfpdvnhkmsuavb2xry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुरुचरित्रम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92467</id>
    <revision>
      <id>500434</id>
      <timestamp>2026-09-09T23:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox book | name = श्रीगुरुचरित्रम् | image = Sri Nrusinh Saraswati.jpg | image_caption = श्रीगुरुचरित्रस्य नायकः भगवान् श्रीनृसिंहसरस्वती | author = [[सरस्वतीगङ्गाधरः]] | country = [[भारतम्]] | language = मराठीभाषा|प्राची... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14339" sha1="iona9rhl0475ap5jnnsvbq8vga8efio" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name = श्रीगुरुचरित्रम्
| image = Sri Nrusinh Saraswati.jpg
| image_caption = श्रीगुरुचरित्रस्य नायकः भगवान् श्रीनृसिंहसरस्वती
| author = [[सरस्वतीगङ्गाधरः]]
| country = [[भारतम्]]
| language = [[मराठीभाषा|प्राचीनमराठी (ओवीबद्धम्)]]
| subject = [[दत्तात्रेयः]], [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]], [[नृसिंहसरस्वती]]
| genre = आध्यात्मिकचरितम्, दत्तभक्तिसाहित्यम्
| pages = ५२ अध्यायाः (अवतरणिकया सह ५३)
| pub_date = षोडशशताब्दी (प्रायः १५५० ई.)
}}

'''श्रीगुरुचरित्रम्''' ([[मराठीभाषा|मराठ्याम्]]: श्रीगुरुचरित्र) भारतीयदत्तसम्प्रदायस्य परमपवित्रः, वेदमन्त्रतुल्यः, अतीव प्रामाणिकश्च भक्तिग्रन्थः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattātreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatāra |publisher=State University of New York Press |year=1998 |isbn=978-0791436967 |pages=78-85}}&lt;/ref&gt; अस्य ग्रन्थस्य रचयिता षोडशशताब्द्यां सञ्जातः भक्तकविः '''[[सरस्वतीगङ्गाधरः]]''' अस्ति। सः कर्णाटकराज्यस्य कलबुरगिसमीपे स्थिते 'कडगञ्चि' ग्रामे न्यवसत्। सरस्वतीगङ्गाधरः साक्षात् श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां प्रियशिष्यस्य सायंदेवस्य वंशजः आसीत्।

अयं ग्रन्थः भगवतः [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]] कलिकालिकयोः द्वयोः प्रमुखयोः अवतारयोः : [[श्रीपाद श्रीवल्लभः|श्रीपादश्रीवल्लभस्य]] (१३२० तः १३५० ई.) तथा [[नृसिंहसरस्वती|श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनः]] (१३७८ तः १४५८ ई.) : दिव्यं जीवनवृत्तान्तं, लीलाः, उपदेशान्, चमत्कारांश्च विशदतया वर्णयति। दत्तसम्प्रदाये अयं ग्रन्थः 'कल्पवृक्षः', 'कामधेनुः', 'पञ्चमवेदः' इति च श्रद्धया मन्यते, यस्य पारायणेन भक्तानां समस्ताः आधिव्याधयः विनश्यन्ति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya Dnyankosh |year=2000 |publisher=Datta Sampradaya Prakashan |pages=102-110}}&lt;/ref&gt;

== कथासंरचना संवादपद्धतिश्च ==
श्रीगुरुचरित्रस्य रचना '''सिद्धमुनि-नामधारकयोः संवादरूपेण''' कृता अस्ति।
* '''नामधारकः''' : संसारे क्लिश्यमानस्य, आध्यात्मिकमार्गम् अन्वेषमाणस्य जिज्ञासोः साधकस्य प्रतीकः अस्ति। सः सांसारिकदुःखैः उद्विग्नः सन् सह्याद्रिपर्वते गुरुदर्शनार्थं तपश्चरति।
* '''सिद्धमुनिः''' : भगवान् श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनां साक्षात् अन्तरङ्गशिष्यः योगिवर्यश्च अस्ति।

यदा नामधारकः दुःखार्तः सन् प्राणत्यागार्थम् उद्यतः भवति, तदा सिद्धमुनिः प्रादुर्भूय तं सान्त्वयति, दत्तगुरोः अवताराणां माहात्म्यं च श्रावयितुं प्रतिजानीते। सिद्धमुनेः मुखात् नामधारकं प्रति कथिताः प्रसङ्गाः एव श्रीगुरुचरित्रस्य अध्यायरूपेण ग्रथिताः सन्ति।

== काण्डत्रयं विषयाश्च ==
श्रीगुरुचरित्रे आहत्य ५३ अध्यायाः, प्रायः ७५०० ओव्यः (मराठीपद्यानि) च सन्ति। समग्रः ग्रन्थः वेदानुकूलतया काण्डत्रये विभक्तः अस्ति : &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dhere |first=R. C. |title=Datta Sampradayacha Itihas |year=1964 |publisher=Nilakanth Prakashan |pages=65-72}}&lt;/ref&gt;

=== १. ज्ञानकाण्डम् (अध्यायाः १ तः २४) ===
अस्मिन् भागे दत्तगुरोः प्रादुर्भावः, स्वरूपज्ञानं, श्रीपादश्रीवल्लभस्य च चरितं वर्णितम् अस्ति:
* '''अध्यायाः १ तः ४''' : मङ्गलाचरणम्, गुरुशिष्यसम्बन्धस्य महिमा, अत्रि-अनसूयोः तपः, दत्तात्रेयस्य जन्म, प्रकृतेः चतुर्विंशतिगुरवः (भागवतोक्ताः) च।
* '''अध्यायाः ५ तः १०''' : कलियुगे दत्तात्रेयस्य प्रथमावतारस्य [[श्रीपाद श्रीवल्लभः|श्रीपादश्रीवल्लभस्य]] पीठापुरे (आन्ध्रप्रदेशे) जन्म, तस्य दिव्यबाललीलाः, कुरुवपुरे तपश्चर्या, गोकर्णमहाबलेश्वरतीर्थयात्रा, दीनानां भक्तानाम् उद्धारश्च।
* '''अध्यायाः ११ तः २४''' : द्वितीयावतारस्य [[नृसिंहसरस्वती|श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिनः]] कारञ्जानगरे (महाराष्ट्रस्य वाशिममण्डले) जन्म, शैशवे केवलम् 'ॐ' इति नादोच्चारणम्, मौञ्जीबन्धनानन्तरं चतुरः वेदान् वक्तुं सामर्थ्यम्, अल्पवयसि संन्यासग्रहणम्, काश्यां श्रीकृष्णसरस्वतीतः संन्यासदीक्षा, गङ्गादिपुण्यतीर्थाटनं, गाणगापुरे मठाश्रमप्रतिष्ठा च।

=== २. कर्मकाण्डम् (अध्यायाः २५ तः ३७) ===
अस्मिन् काण्डे वैदिकधर्माचरणस्य, सदाचारस्य, नित्यकर्मणः च सूक्ष्मं विवेचनं विद्यते:
* सन्ध्यावन्दनम्, पञ्चमहायज्ञाः, वैश्वदेवबलिः, गायत्रीमन्त्रजपस्य च महिमा।
* पातिव्रत्यधर्मस्य महत्त्वम्, विधवाधर्मः, अश्वत्थवृक्षस्य (पिप्पलस्य) प्रदक्षिणपूजायाः फलम्।
* [[रुद्राक्षः|रुद्राक्षधारणस्य]], [[भस्म|भस्मलेपनस्य]], काशीस्नानस्य, प्रायश्चित्तविधीनां च शास्त्रीयं रहस्यम्।
* अहंकारीद्विजस्य मानमर्दनं, चण्डालस्य मुखात् वेदोच्चारणं कारयित्वा सर्वभूतेषु ब्रह्मदर्शनस्य बोधः।

=== ३. भक्तिकाण्डम् (अध्यायाः ३८ तः ५३) ===
अस्मिन् काण्डे गाणगापुरक्षेत्रे भगवता श्रीनृसिंहसरस्वतीस्वामिना कृताः अगाधाः अनुग्रहाः चमत्काराश्च वर्णिताः सन्ति:
* दरिद्रविप्रस्य शुष्कक्षेत्रे सुवर्णमयकणानाम् उत्पत्तिः, वन्ध्यायाः ६०-वर्षीयायाः स्त्रियाः पुत्रप्राप्तिः।
* मृतपुत्रस्य पुनरुज्जीवनं, यतियुवकस्य कुष्ठरोगनिवारणम्, अल्पान्नेन सहस्रशः भक्तानां तृप्तिः।
* बीदरनगरस्य यवननृपस्य (सुल्तानस्य) दारुणविस्फोटकरोगस्य निवारणं, तस्य दत्तभक्तिश्च।
* **अवतारसमाप्तिः** : गाणगापुरे भीमा-अमरजासङ्गमे स्वभक्तेभ्यः 'निर्गुणपादुकाः' दत्त्वा, स्वयं श्रीशैलपर्वतस्य कदलीवने गमनम्।
* **अवतरणिका (५३तमः अध्यायः)** : समग्रग्रन्थस्य अध्यायानां सङ्क्षेपसारः फलश्रुतिश्च।

== पारायणपद्धतिः नियमाश्च ==
दत्तसम्प्रदाये श्रीगुरुचरित्रस्य 'सप्ताहपारायणम्' (सप्तसु दिनेषु समग्रग्रन्थपठनम्) अतिपवित्रं मन्यते। अस्याः पद्धतेः विभाजनम् एवं भवति :
* '''प्रथमदिनम्''' : अध्यायाः १ तः ९
* '''द्वितीयदिनम्''' : अध्यायाः १० तः २१
* '''तृतीयदिनम्''' : अध्यायाः २२ तः २९
* '''चतुर्थदिनम्''' : अध्यायाः ३० तः ३५
* '''पञ्चमदिनम्''' : अध्यायाः ३६ तः ३८
* '''षष्ठदिनम्''' : अध्यायाः ३९ तः ४३
* '''सप्तमदिनम्''' : अध्यायाः ४४ तः ५३

=== साधनायाः नियमाः ===
पारायणकाले साधकेन शुचित्वं, सत्यभाषणं, ब्रह्मचर्यपालनं, भूमिशयनम्, एकभुक्तं सात्त्विकभोजनं, नित्यं दत्तपादुकानमनं च करणीयम् इति विधीयते।

== सांस्कृतिकं धार्मिकं च महत्त्वम् ==
श्रीगुरुचरित्रं महाराष्ट्र-कर्णाटक-आन्ध्र-गोवा-गुजरातराज्येषु दत्तभक्तानां गृहे मन्दिरे च नित्यं पूज्यते। गाणगापुरं, नृसिंहवाडी, औदुम्बरः, पीठापुरं, कुरुवपुरं चेति प्रमुखदत्तक्षेत्रेषु अस्य ग्रन्थस्य निरन्तरम् अखण्डपारायणं प्रचलति। अयं ग्रन्थः भक्तिज्ञानवैराग्याणां त्रिवेणीसङ्गमः मन्यते।

== अपि च पश्यन्तु ==
* [[दत्तात्रेयः]]
* [[श्रीपाद श्रीवल्लभः]]
* [[नृसिंहसरस्वती]]
* [[गाणगापुरम्]]
* [[अवधूतगीता]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/दत्तात्रेयोपनिषत् संस्कृतविकिस्रोते दत्तात्रेयोपनिषत्]
* [https://archive.org/details/GuruCharitraEnglish आर्काइव्-जाले श्रीगुरुचरित्रस्य आङ्ग्लानुवादः]

[[वर्गः:साहित्यम्]]
[[वर्गः:हिन्दुधर्मः]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]</text>
      <sha1>iona9rhl0475ap5jnnsvbq8vga8efio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>त्रिमूर्तिः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92468</id>
    <revision>
      <id>500437</id>
      <timestamp>2026-09-09T23:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिमूर्तिः | subheader = {{larger|[[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]] त्रयः प्रधानाः देवाः}} | image = चित्रम्:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|frameless|upright=1|alt=एलिफेण्टा-ग... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27487" sha1="nci1y9qeh9iexdiwlg1kjmwgp3at5sd" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = त्रिमूर्तिः
| subheader = {{larger|[[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]] त्रयः प्रधानाः देवाः}}
| image = [[चित्रम्:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|frameless|upright=1|alt=एलिफेण्टा-गुहायां त्रिमूर्तिः]]
| caption = [[एलिफेण्टा-गुहा|एलिफेण्टा-गुहायाम्]] षष्ठशताब्द्याः 'त्रिमूर्तिः' (सदाशिवस्य त्रिमुखशिल्पम्)

| label1 = देवाः
| data1 = [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] (महेश्वरः)

| label2 = कार्याणि
| data2 = [[सृष्टिः]], [[स्थितिः]] (पालनम्), [[संहारः]] (लयः)

| label3 = सम्बद्धाः गुणाः
| data3 = [[रजोगुणः]] (ब्रह्मा), [[सत्त्वगुणः]] (विष्णुः), [[तमोगुणः]] (शिवः)

| label4 = सहचर्यः (त्रिदेव्यः)
| data4 = [[सरस्वती]], [[लक्ष्मीः]], [[पार्वती]]

| label5 = तादात्म्यम्
| data5 = [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] सगुणाभिव्यक्तिः

| label6 = संयुक्तैक्यावतारः
| data6 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]]

| label7 = धर्मग्रन्थाः
| data7 = [[मैत्रायणीयोपनिषत्]], [[विष्णुपुराणम्]], [[कूर्मपुराणम्]], [[पद्मपुराणम्]], [[कुमारसम्भवम्]]

| label8 = प्रमुखमन्दिराणि
| data8 = [[एलिफेण्टा-गुहा]] (भारतम्), [[प्रम्बानन्]] (इण्डोनेशिया)
}}

'''त्रिमूर्तिः''' ([[संस्कृतम्|संस्कृते]]: त्रिमूर्तिः, [[IAST]]: ''Trimūrti'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]] च मूलभूता काचन दिव्यसंकल्पना वर्तते। अस्यां संकल्पनायां जगतः उत्पत्ति-स्थिति-लयानां त्रिविधकार्यसम्पादकाः त्रयः प्रधानाः देवाः - [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] (महेश्वरः) च - एकस्यैव निर्गुणस्य [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] तिस्रः सगुणमूर्तयः इति परिगण्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=The Principal Upanisads |year=1953 |publisher=HarperCollins |pages=795-797}}&lt;/ref&gt;

सनातनपरम्परायां ब्रह्मा सृष्टेः कर्ता, विष्णुः जगतः पालकः रक्षकश्च, शिवः संहारकर्ता रूपान्तरणकर्ता च मन्यते। एते त्रयः देवाः ब्रह्माण्डे प्राकृतिकनियमानां चक्रस्य (सृष्टि-स्थिति-लयानां) सन्तुलनं धारयन्ति। दार्शनिकदृष्ट्या एषा संकल्पना एकस्यैव अद्वितीयपरमात्मनः विविधकार्याभिव्यक्तिं बोधयति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Flood |first=Gavin |title=An Introduction to Hinduism |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-43878-0 |pages=110-112}}&lt;/ref&gt;

== नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'त्रिमूर्ति' इति पदं कर्मधारय-द्विगु-समासाभ्यां सिद्ध्यति:
* '''तिस्रः मूर्तयः यस्य/यस्याः सः/सा''' (बहुव्रीहिः) अथवा '''तिसृणां मूर्तीनां समाहारः''' (द्विगुसमासः)।
* 'त्रि' इत्युक्ते त्रिसङ्ख्या, 'मूर्तिः' इत्युक्ते रूपम्, आकारः, स्वरूपं वा। अतः 'त्रिमूर्तिः' इत्यस्य अर्थः त्रिरूपात्मकः भगवान् अथवा त्रिविधं रूपम् इति भवति।

तात्त्विकदृष्ट्या अद्वैतवेदान्ते प्रतिपाद्यते यत् मूलतः ईश्वरः निर्गुणः, निराकारः, सर्वव्यापी च अस्ति। किन्तु सृष्टिप्रपञ्चस्य सञ्चालनाय मायोपाधिसंयोगात् स एव त्रिगुणात्मकरूपेण त्रिधा भासते:
# '''रजोगुणेन''' सह स्रष्टा भूत्वा '''ब्रह्मा''' इति कथ्यते।
# '''सत्त्वगुणेन''' सह पालकः भूत्वा '''विष्णुः''' इति कथ्यते।
# '''तमोगुणेन''' सह संहर्ता भूत्वा '''शिवः''' इति कथ्यते।

महाकविः [[कालिदासः]] स्वकीये [[कुमारसम्भवम्|कुमारसम्भवे]] (७.४४) त्रिमूर्तीनाम् अभेदं प्रतिपादयन् लिखति:
{{quote|एकैव मूर्तिर्बिभिदे त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम्।&lt;br /&gt;विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचिद्वेधास्तयोस्तावपि धातुरद्यौ॥|कालिदासः, कुमारसम्भवम्}}
(अर्थात्: मूलतः मूर्तिरेकैव, सा त्रिधा विभक्ता। एतेषु कोऽपि ज्येष्ठः कनिष्ठो वा नास्ति। कदाचित् विष्णोः पुरा हरः (शिवः), कदाचित् हरस्य पुरा हरिः, कदाचित् तयोर्द्वयोः पुरा ब्रह्मा, कदाचित् च ब्रह्मणः पुरा तावुभौ भवतः।)

== त्रिमूर्तेः देवाः कार्याणि गुणाश्च ==
त्रिमूर्तौ अन्तर्भूतानां देवानां स्वरूपं, तेषां तत्त्वं, गुणाः, शक्तयश्च अधस्तने कोष्ठके प्रदर्शिताः सन्ति:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! देवः !! कार्यम् !! तत्त्वम् / गुणः !! सहचरी (शक्तिः) !! निवासस्थानम् !! [[वाहनम्]] !! प्रतीकम् / आयुधम्
|-
| '''[[ब्रह्मा]]''' || सृष्टिः (सृजनम्) || [[रजोगुणः]] || [[सरस्वती]] (ज्ञानशक्तिः) || [[सत्यलोकः]] (ब्रह्मलोकः) || [[हंसः]] || वेदग्रन्थाः, अक्षमाला, कमण्डलुः
|-
| '''[[विष्णुः]]''' || स्थितिः (पालनम्) || [[सत्त्वगुणः]] || [[लक्ष्मीः]] (समृद्धिशक्तिः) || [[वैकुण्ठः]] (क्षीरसागरः) || [[गरुडः]] || सुदर्शनचक्रम्, शङ्खः, गदा, पद्मम्
|-
| '''[[शिवः]]''' || लयः (संहारः/पुनर्नवीकरणम्) || [[तमोगुणः]] || [[पार्वती]] (क्रियाशक्तिः) || [[कैलासः]] || [[नन्दी]] (वृषभः) || त्रिशूलम्, डमरुः, तृतीयनयनम्
|}

=== १. ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता) ===
[[चित्रम्:Brahma Vishnu Mahesh.jpg|220px|thumb|right|कमलोद्भवः ब्रह्मा, शेषशायी विष्णुः, संहारकः शिवश्च]]
[[ब्रह्मा]] जगतः स्रष्टा, चतुर्मुखधारी, वेदानां प्रदाता च अस्ति। सः हिरण्यगर्भात् अथवा विष्णोः नाभीकमलात् प्रादुर्भूतः इति पौराणिकी कथा वर्तते। ब्रह्मा रजोगुणस्य अधिष्ठाता, यतो हि सृष्टिकार्याय कर्मणः प्रवृत्तेः च आवश्यकता भवति। ब्रह्मणः पत्नी विद्यायाः बुद्धेः च देवी [[सरस्वती]] अस्ति। भारते ब्रह्मणः पूजामन्दिराणि विरलानि सन्ति, येषु राजस्थानस्य [[पुष्करम्|पुष्करमन्दिरम्]] अतिप्रसिद्धम् अस्ति।

=== २. विष्णुः (पालनकर्ता) ===
[[विष्णुः]] सम्पूर्णस्य विश्वस्य आधारः, पालकः, धर्मस्य रक्षकश्च अस्ति। सः सत्त्वगुणस्य अधिष्ठाता, यः दयायाः, शान्तेः, सन्तुलनस्य च प्रतीकः वर्तते। यदा यदा लोके धर्मस्य हानिः अधर्मस्य च वृद्धिः भवति, तदा तदा विष्णुः जगद्रक्षणाय विविधेषु रूपेषु अवतरति (दशावताराः)। विष्णोः सहचरी धनधान्यैश्वर्यप्रदात्री [[लक्ष्मीः]] वर्तते। तस्य निवासस्थानं क्षीरसमुद्रस्थः [[वैकुण्ठः]] अस्ति।

=== ३. शिवः (लयकर्ता) ===
[[शिवः]] (महेश्वरः, रुद्रः वा) संहारस्य, रूपान्तरणस्य, वैराग्यस्य च देवः अस्ति। संहारः इत्यस्य अर्थः केवलं विनाशः न, अपितु पुरातनस्य समापनं कृत्वा नूतनस्य सृष्टये मार्गप्रशस्तता (पुनर्नवीकरणम्) इति। सः तमोगुणस्य अधिष्ठाता मन्यते, किन्तु तात्त्विकदृष्ट्या सः गुणातीतः, परमकल्याणकारी (शिवः), आशुतोषश्च अस्ति। शिवस्य सहचरी भगवती [[पार्वती]] (महाशक्तिः) वर्तते, तस्य निवासस्थानं च [[कैलासः|कैलासपर्वतः]] अस्ति।

== धर्मग्रन्थेषु उल्लेखः ==
=== वैदिकसाहित्यम् उपनिषदश्च ===
वैदिकसंहितासु ब्रह्मा (प्रजापतिरूपेण), विष्णुः, रुद्रश्च पृथक् पृथक् देवतारूपेण वर्णिताः सन्ति। कालान्तरे उपनिषत्काले एषां त्रयाणां सामरस्यं परब्रह्मणः अङ्गरूपेण विकसितम्।

[[मैत्रायणीयोपनिषत्|मैत्रायणीयोपनिषदः]] पञ्चमप्रपाठके (५.२) स्पष्टतया उल्लिखितम् अस्ति यत् परब्रह्मणः एव तिस्रः मुख्याः तनवो ब्रह्म-रुद्र-विष्णवः सन्ति:
{{quote|तमो वा इदमग्र आसीदेकम्... तस्यैतास्तनवोऽग्र्यास्तन्मात्रा ब्रह्म-रुद्र-विष्णव इति। अथ यो ह खलु वावास्य राजसोऽंशोऽसौ स ब्रह्मा, अथ यो ह खलु वावास्य तामसोऽंशोऽसौ स रुद्रः, अथ यो ह खलु वावास्य सात्त्विकोऽंशोऽसौ स विष्णुः॥|मैत्रायणीयोपनिषत्, ५.२}}

=== पुराणसाहित्यम् ===
पुराणेषु त्रिमूर्तिसंकल्पना अतीव दृढतया व्याख्याता अस्ति:

* '''[[विष्णुपुराणम्|विष्णुपुराणे]] (१.२.६६)''':
{{quote|सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम्।&lt;br /&gt;स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः॥|विष्णुपुराणम्, १.२.६६}}
(अर्थात्: भगवान् जनार्दनः एक एव सन् सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्मणां सम्पादनाय ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति संज्ञां प्राप्नोति।)

* '''[[कूर्मपुराणम्|कूर्मपुराणे]] (१.९)''':
कूर्मपुराणे प्रतिपादितं यत् त्रयाणां देवानाम् ऐक्यं यः जानाति, स एव मोक्षस्य अधिकारी भवति:
{{quote|एक एव त्रिधा भूतो ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः।&lt;br /&gt;न भेदः कश्चिदेतेषां भेदे प्रत्यववायभाक्॥|कूर्मपुराणम्}}

* '''[[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]]''':
पद्मपुराणस्य सृष्टिखण्डे त्रिमूर्तेः ऐक्यं वर्णयन् प्रोक्तं यत् &quot;यो विष्णवे स शिवाय, यो ब्रह्मणः स सर्वस्मै&quot; इति।

== त्रिदेव्यः (शक्तिसहिता त्रिमूर्तिः) ==
[[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तसिद्धान्तानुसारेण]] जडं जगत् सञ्चालयितुं शिव-विष्णु-ब्रह्मणां स्वकीयशक्त्या सह संयोगः अनिवार्यः भवति। यथोक्तं - &quot;शक्तिहीनः शिवः शवः भवति&quot;। अतः त्रिमूर्तीनां सहचर्यः 'त्रिदेव्यः' इति पूज्यन्ते:
# '''[[सरस्वती]]''' : ब्रह्मणः शक्तिः, या ज्ञानस्य, वाण्याः, सङ्गीतस्य, सृष्टिसङ्कल्पस्य च स्वामिनी अस्ति।
# '''[[लक्ष्मीः]]''' : विष्णोः शक्तिः, या पोषणस्य, ऐश्वर्यस्य, सम्पदः, स्थितेश्च देवी अस्ति।
# '''[[पार्वती]]''' (दुर्गा/काली) : शिवस्य शक्तिः, या बलस्य, पराक्रमस्य, संहारस्य, दुष्टदमनस्य च स्वामिनी अस्ति।

[[देवीभागवतपुराणम्|देवीभागवतपुराणे]] प्रतिपादितं यत् परमशक्तिः [[आदिपराशक्तिः]] स्वयमेव महासरस्वती, महालक्ष्मी, महाकाली इति त्रिविधरूपं धृत्वा ब्रह्माणं, विष्णुं, शिवं च स्वस्वकार्ये नियोजयति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Coburn |first=Thomas B. |title=Devi Mahatmya: The Crystallization of the Goddess Tradition |year=1988 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=81-208-0557-7 |pages=132-135}}&lt;/ref&gt;

== दार्शनिकसम्प्रदायानां दृष्टयः ==
[[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] विभिन्नेषु दार्शनिकसम्प्रदायेषु त्रिमूर्तिविषये स्वकीया विशिष्टा दृष्टिः दृश्यते:

=== १. अद्वैतवेदान्तः स्मार्तपरम्परा च ===
[[आदिशङ्कराचार्यः|आदिशङ्कराचार्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतदर्शने]] निर्गुणं [[ब्रह्म]] एकमेवाद्वितीयम् अस्ति। तदेव उपाधिभेदात् सृष्टिप्रक्रियायां त्रिमूर्तिरूपेण प्रतीयते। स्मार्तपरम्परायां 'पञ्चायतनपूजा' (शिवः, विष्णुः, सूर्यः, गणेशः, देवी च) विहिता अस्ति, यत्र सर्वेषां देवानाम् अभेदः स्वीक्रियते। हरिशङ्करयोः अभेदप्रतिपादकं 'हरिहर'स्वरूपमपि अस्यैव निदर्शनम्।

=== २. शैवदर्शनम् ===
[[शैवसम्प्रदायः|शैवसिद्धान्ते]] [[शिवः]] (परमशिवः वा सदाशिवः) परब्रह्मस्वरूपः अस्ति। सः पञ्चकृत्यानि (सृष्टिः, स्थितिः, संहारः, तिरोभावः, अनुग्रहः च) करोति। अस्मिन् मते ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रश्च सदाशिवस्य एव आज्ञाकारिणः अंशाः मन्यन्ते। एलिफेण्टा-गुहायां स्थितं विशालं त्रिमुखशिल्पं शैवदर्शनानुसारेण सदाशिवस्य सद्योजात (सृष्टिः), वामदेव (स्थितिः), अघोर (संहारः) इति त्रिविधमुखानां प्रतीकम् अस्ति।

=== ३. वैष्णवदर्शनम् ===
[[वैष्णवसम्प्रदायः|वैष्णवदर्शने]] (यथा [[विशिष्टाद्वैतः|विशिष्टाद्वैते]], [[द्वैतदर्शनम्|द्वैते]] च) [[नारायणः]] अथवा [[विष्णुः]] साक्षात् परब्रह्म परमात्मा च अस्ति। सः जगत्सृष्टये स्वनाभिकमलात् ब्रह्माणं जनयति, संहाराय च रुद्रात्मना संहरति। अत्र ब्रह्मा शिवश्च विष्णोः अधीनौ देवताविशेषौ अथवा विष्णोः एव विभूतयः इति मन्यन्ते।

=== ४. शाक्तदर्शनम् ===
[[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शने]] [[आदिपराशक्तिः]] एव सर्वोपरि वर्तते। सा एव त्रिमूर्तीन् उत्पाद्य तेभ्यः सृष्टि-स्थिति-प्रलयकार्याणि वितरति। देवीमाहात्म्ये सा एव महालक्ष्मी-महाकाली-महासरस्वतीरूपेण त्रिमूर्तीनां प्रेरिका शक्तिः इति वर्णिता।

== त्रिमूर्तेः अवतारः - भगवान् दत्तात्रेयः ==
[[चित्रम्:Lord Dattatreya from Devgad.jpg|200px|thumb|left|त्रिमूर्त्यवतारः भगवान् दत्तात्रेयः]]
पौराणिकसाहित्ये त्रिमूर्तीनां संयुक्तैकावताररूपेण भगवान् [[दत्तात्रेयः]] विख्यातः अस्ति। महर्षेः [[अत्रिः|अत्रेः]] पत्न्याः [[अनसूया|अनसूयायाः]] पातिव्रत्येन तपसा च प्रसन्नाः ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरश्च तस्यै वरं दत्तवन्तः। तदनन्तरं त्रिमूर्तीनाम् अंशात् दत्तात्रेयस्य प्रादुर्भावः अभवत्। भगवान् दत्तात्रेयः त्रिमुखी, षड्भुजः, चतुर्वेदस्वरूपैः चतुर्भिः श्वानैः कामधेन्वा च परिवृतः चित्रितः भवति। सः अवधूतपरम्परायाः गुरुपरम्परायाश्च आदिगुरुः मन्यते।

== वास्तुशिल्पम् प्रतिमाविज्ञानं च ==
भारतीयवास्तुशास्त्रे मूर्तिकलायां च त्रिमूर्तेः निरूपणं बहुधा लभ्यते:
# '''एलिफेण्टा-गुहा (महाराष्ट्रम्)''' : मुम्बई-समीपे स्थितायां षष्ठशताब्द्यां निर्मितायां जगत्प्रसिद्धायां गुहायां पाषाणोत्कीर्णा विशाला 'त्रिमूर्ति-सदाशिव'प्रतिमा वर्तते। अस्यां मध्यभागः सौम्यः शान्तश्च (संरक्षकः), दक्षिणभागः कमनीयः (सृजनशीलः), वामभागश्च भयङ्करः सर्पजटाधारी (संहारशीलः) अस्ति।
# '''प्रम्बानन्-मन्दिरम् (इण्डोनेशिया)''' : नवमशताब्द्यां जावाद्वीपे निर्मितं विशालं हिन्दू-देवालयपरिसरम् अस्ति, यत्र त्रिमूर्तीनां कृते त्रयः प्रधानाः देवालयाः (शिवप्रसादः, विष्णुप्रसादः, ब्रह्मप्रसादश्च) समन्विताः सन्ति। इदं मन्दिरं युनेस्को-विश्वपारम्परिकस्थानम् अस्ति।
# '''त्रिपुरान्तकम्, मिथिलेशेश्वरमन्दिराणि''' : दक्षिणभारते उत्तरभारते च त्रिमूर्तिसमन्वितानि मन्दिराणि लभ्यन्ते यत्र त्रयः अपि देवाः एकत्रैव पूज्यन्ते।

== अपि च पश्यतु ==
* [[दत्तात्रेयः]]
* [[त्रिदेवी]]
* [[ब्रह्मा]]
* [[विष्णुः]]
* [[शिवः]]
* [[सनातनधर्मः]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://www.britannica.com/topic/Trimurti एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका-मध्ये त्रिमूर्तिविषयकः लेखः]
* [https://vedabase.io/sa/ वेदान्तसाहित्ये त्रिमूर्तिवर्णनम् - वेदबेस]

[[वर्गः:हिन्दुदेवताः]]
[[वर्गः:सनातनधर्मः]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:त्रिमूर्तिः]]
[[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]]</text>
      <sha1>nci1y9qeh9iexdiwlg1kjmwgp3at5sd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>परब्रह्म</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92469</id>
    <revision>
      <id>500438</id>
      <timestamp>2026-09-09T23:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = परब्रह्म | subheader = {{larger|[[वेदान्तः|वेदान्ते]] सर्वोच्चं परमं सत्यम्}} | image = [[चित्रम्:Om symbol.svg|160px|center|alt=प्रणवः ॐ (परब्रह्मणः प्रतीकम्)]] | capt... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24397" sha1="1wo6m8go8w58w0wdqeh9de6yq1nqdul" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = परब्रह्म
| subheader = {{larger|[[वेदान्तः|वेदान्ते]] सर्वोच्चं परमं सत्यम्}}
| image = [[चित्रम्:Om symbol.svg|160px|center|alt=प्रणवः ॐ (परब्रह्मणः प्रतीकम्)]]
| caption = [[प्रणवः]] (ॐ) - परब्रह्मणः प्रत्यक्षं वाच्यं प्रतीकं च

| label1 = व्युत्पत्तिः
| data1 = परं च तत् ब्रह्म च

| label2 = स्वरूपलक्षणम्
| data2 = [[सच्चिदानन्दः|सच्चिदानन्दः]] (सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म)

| label3 = रूपद्वयम्
| data3 = [[निर्गुण-ब्रह्म|निर्गुणं परब्रह्म]], [[सगुण-ब्रह्म|सगुणं परब्रह्म (ईश्वरः)]]

| label4 = महावाक्यानि
| data4 = प्रज्ञानं ब्रह्म, अहं ब्रह्मास्मि, तत्त्वमसि, अयमात्मा ब्रह्म

| label5 = प्रतीकम्
| data5 = [[ॐ|प्रणवः (ॐ)]]

| label6 = प्रमुखग्रन्थाः
| data6 = [[उपनिषदः]], [[भगवद्गीता]], [[ब्रह्मसूत्राणि]] ([[प्रस्थानत्रयी]])

| label7 = साक्षात्कारमार्गः
| data7 = [[ज्ञानयोगः]], [[भक्तियोगः]], [[कर्मयोगः]]

| label8 = फलम्
| data8 = [[मोक्षः]] (कैवल्यम्, भगवत्प्राप्तिः)
}}

'''परब्रह्म''' (अथवा '''परब्रह्मन्''', [[IAST]]: ''Parabrahman'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]] च सर्वोच्चं, चरमम्, अद्वितीयं च परमार्थतत्त्वं वर्तते। इदं देश-काल-निमित्त-उपाधिभ्यः परं, गुणातीतम्, अव्यक्तम्, अनन्तं, नित्यं च परमचैतन्यस्वरूपम् अस्ति। उपनिषत्सु, [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]], [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रेषु]] (प्रस्थानत्रय्यां) च परब्रह्मणः वर्णनं सम्पूर्णस्य विश्वस्य अभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वेन, सर्वाधारत्वेन, अन्तिमाश्रयत्वेन च कृतम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=Indian Philosophy (Volume 2) |year=1927 |publisher=Oxford University Press |pages=533-542}}&lt;/ref&gt;

वेदान्ते परब्रह्मणः द्वे रूपे निर्दिश्येते - '''निर्गुणं परब्रह्म''' तथा '''सगुणं परब्रह्म''' (अपरं ब्रह्म अथवा [[ईश्वरः]])। यदा परब्रह्म मायादिरहितं, विशुद्धचैतन्यरूपं, निर्विशेषं च वर्ण्यते, तदा तत् 'निर्गुणम्' उच्यते। यदा च तत् मायोपहितं सत् जगतः सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्ता, सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान् प्रभुः इति वर्ण्यते, तदा तत् 'सगुणम्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Deutsch |first=Eliot |title=Advaita Vedanta: A Philosophical Reconstruction |year=1973 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0271-4 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

== व्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'परब्रह्म' इति पदं कर्मधारयसमासेन सिद्ध्यति:
* '''परं च तत् ब्रह्म च इति परब्रह्म'''।
* 'ब्रह्म' इति पदं 'बृह्' वृद्धौ धातोः 'मनिन्' प्रत्यये कृते निष्पद्यते: ''&quot;बृहत्त्वात् बृंहणत्वाच्च तद् ब्रह्मेत्युच्यते परम्&quot;''। अर्थात् यत् स्वयं निरतिशयम महत् अस्ति, अपरं च सर्वं प्रपञ्चं स्वात्मनि वर्धयति व्याप्य तिष्ठति च, तत् 'ब्रह्म' इति कथ्यते।
* 'पर' शब्दस्य अर्थः भवति - उत्कृष्टम्, अतीतम्, अनाद्यनन्तम्, इन्द्रियातीतं चरमं तत्त्वम्।

[[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणे]] परब्रह्मणः त्रिधा प्रतीतिः वर्णिता अस्ति (१.२.११):
{{quote|वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम्।&lt;br /&gt;ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते॥|श्रीमद्भागवतपुराणम्, १.२.११}}
(अर्थात्: तत्त्वविदः ज्ञानिनः अद्वयज्ञानरूपं यत् परमार्थतत्त्वं वदन्ति, तदेव वेदान्तिभिः 'ब्रह्म' इति, योगिभिः 'परमात्मा' इति, भक्तैश्च 'भगवान्' इति शब्द्यते।)

== लक्षणद्वयम् ==
वेदान्तशास्त्रे परब्रह्मणः बोधनाय लक्षणद्वयं प्रतिपादितम् अस्ति:
# '''स्वरूपलक्षणम्''' : यत् वस्तुनः नित्यं, स्वभावसिद्धम्, आन्तरिकं च लक्षणं भवति।
# '''तटस्थलक्षणम्''' : यत् वस्तुनः आगन्तुकं, कार्यापेक्षया वा कल्पितं लक्षणं भवति।

=== १. स्वरूपलक्षणम् (सच्चिदानन्दः) ===
परब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं त्रिविधम् अस्ति:
* '''सत्यम् (सत्)''' : यत् त्रिषु कालेषु (भूत-वर्तमान-भविष्यत्सु) अपरिवर्तनीयं, निर्बाधं, नित्यं च तिष्ठति।
* '''ज्ञानम् (चित्)''' : यत् स्वयम्प्रकाशमानं, जडरहितं, विशुद्धं ज्ञानस्वरूपम् अस्ति।
* '''अनन्तम् (आनन्दः)''' : यत् देशतः, कालतः, वस्तुतश्च परिच्छेदरहितम्, असीमम्, परमानन्दमयम् अस्ति।

[[तैत्तिरीयोपनिषत्|तैत्तिरीयोपनिषदि]] (२.१.१) परब्रह्मणः स्वरूपलक्षणम् एवं निर्दिष्टम्:
{{quote|सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति॥|तैत्तिरीयोपनिषत्, २.१.१}}
अपि च तत्रैव परब्रह्म आनन्दस्वरूपम् इति प्रतिपाद्योक्तम्: ''&quot;रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति&quot;'' (२.७.१)।

=== २. तटस्थलक्षणम् (जगत्कारणत्वम्) ===
जगतः सृष्टि-स्थिति-प्रलयव्यापारेण परब्रह्मणः यत् लक्षणं प्रकाश्यते, तत् तटस्थलक्षणम् उच्यते। [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रस्य]] द्वितीये सूत्रे महर्षिः बादरायणः कथयति:
{{quote|जन्माद्यस्य यतः॥|ब्रह्मसूत्रम्, १.१.२}}
(अर्थात्: यस्मात् परब्रह्मणः अस्य जगतः जन्म, स्थितिः, प्रलयश्च भवन्ति, तदेव परब्रह्म।)

अस्य मूलं [[तैत्तिरीयोपनिषत्|तैत्तिरीयोपनिषदः]] भृगुवल्ल्यां लभ्यते:
{{quote|यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासस्व। तद् ब्रह्मेति॥|तैत्तिरीयोपनिषत्, ३.१.१}}

== प्रस्थानत्रय्यां परब्रह्म ==
वेदान्तदर्शनस्य त्रयः मूलस्तम्भाः 'प्रस्थानत्रयी' इति प्रसिद्धाः - उपनिषदः (श्रुतिप्रस्थानम्), भगवद्गीता (स्मृतिप्रस्थानम्), ब्रह्मसूत्राणि (न्यायप्रस्थानम्) च। एषु त्रिषु परब्रह्मणः विवेचनम् अतीव गहनतया कृतम् अस्ति।

=== १. उपनिषदः ===
उपनिषत्सु परब्रह्मणः साक्षाद्बोधाय चत्वारि 'महावाक्यानि' उद्घोषितानि सन्ति:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! महावाक्यम् !! उपनिषत् !! वेदः !! तात्त्विकार्थः
|-
| '''प्रज्ञानं ब्रह्म''' || [[ऐतरेयोपनिषत्]] || [[ऋग्वेदः]] || विशुद्धं चैतन्यमेव परब्रह्म अस्ति।
|-
| '''अहं ब्रह्मास्मि''' || [[बृहदारण्यकोपनिषत्]] || [[यजुर्वेदः]] || मम अन्तरात्मा साक्षात् परब्रह्मस्वरूपः अस्ति।
|-
| '''तत्त्वमसि''' || [[छान्दोग्योपनिषत्]] || [[सामवेदः]] || हे श्वेतकेतो, सः परमात्मा त्वमेव असि।
|-
| '''अयमात्मा ब्रह्म''' || [[माण्डूक्योपनिषत्]] || [[अथर्ववेदः]] || अयं जीवात्मा वस्तुतः परब्रह्म एव।
|}

[[बृहदारण्यकोपनिषत्|बृहदारण्यकोपनिषदि]] (२.३.६) महर्षिः याज्ञवल्क्यः परब्रह्मणः अवाच्यत्वं निर्दिशन् '''&quot;नेति नेति&quot;''' (न इति, न इति - इदम् अपि न, तद् अपि न) इति पद्धत्या सर्वाणि मायिकविशेषणानि अपाकरोति।

=== २. भगवद्गीता ===
[[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]] भगवान् श्रीकृष्णः परब्रह्मणः स्वरूपं बहुधा वर्णयति:
* '''अक्षरं ब्रह्म परमम्''' (गीता ८.३) : परब्रह्म सर्वदा अविनाशि, नित्यं च अस्ति।
* '''ज्ञेयस्वरूपम्''' (गीता १३.१२):
{{quote|ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते।&lt;br /&gt;अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥|भगवद्गीता, १३.१२}}
* '''पुरुषोत्तमयोगः''' (गीता १५.१६-१८) : लोके द्वौ पुरुषौ स्तः - क्षरः (विनाशी जडप्रपञ्चः), अक्षरः (कूटस्थः जीवात्मा) च। किन्तु एताभ्यां परः यः उत्तमः पुरुषः परमात्मा इति गीयते, स एव परब्रह्म (पुरुषोत्तमः)।

=== ३. ब्रह्मसूत्राणि ===
महर्षेः व्यासस्य [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रेषु]] वेदान्तवाक्यानां समन्वयेन परब्रह्मणः लक्षणं, जगत्कारणत्वं, साधना, फलञ्च तार्किकपद्धत्या स्थापितानि सन्ति। प्रथमसूत्रेणैव ब्रह्मजिज्ञासा आरभ्यते: ''&quot;अथातो ब्रह्मजिज्ञासा&quot;'' (१.१.१)।

== वेदान्तदर्शनेषु परब्रह्मणः स्वरूपम् ==
[[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]] विभिन्नाः आचार्याः स्वस्वदृष्ट्या परब्रह्मणः व्याख्यां कृतवन्तः:

=== १. अद्वैतवेदान्तः (आदिशङ्कराचार्यः) ===
[[चित्रम्:Shankaracharya.jpg|180px|thumb|right|अद्वैतप्रतिष्ठापकाः आदिशङ्कराचार्याः]]
[[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतमते]] परब्रह्म एकमेवाद्वितीयम्, निर्विशेषम्, अखण्डचैतन्यरूपं च अस्ति।
* अत्र 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति स्वरूपलक्षणम्। परब्रह्मणि सजातीय-विजातीय-स्वगतभेदाः न सन्ति।
* मायायाः उपाधिना तदेव परब्रह्म 'सगुणं ब्रह्म' अथवा 'ईश्वरः' इति प्रतीयते।
* व्यावहारिकदृष्ट्या जगत् सत्यमिव भासते, किन्तु पारमार्थिकदृष्ट्या ब्रह्म एव एकमात्रं सत्यम्:
{{quote|ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः।&lt;br /&gt;अनेन वेद्यं सच्छास्त्रमिति वेदान्तडिण्डिमः॥|वेदान्तडिण्डिमः}}

=== २. विशिष्टाद्वैतवेदान्तः (रामानुजाचार्यः) ===
[[चित्रम्:Ramanuja.jpg|180px|thumb|left|विशिष्टाद्वैतप्रवर्तकाः रामानुजाचार्याः]]
[[रामानुजाचार्यः|रामानुजाचार्यस्य]] [[विशिष्टाद्वैतः|विशिष्टाद्वैतमते]] परब्रह्म निर्गुणं न, अपितु अनन्त-कल्याणगुणगणसम्पन्नं सगुणं भवति।
* परब्रह्म साक्षात् भगवान् [[नारायणः]] (श्रीमन्नारायणः, विष्णुः) अस्ति।
* चित् (जीवात्मानः) अचित् (प्रकृतिः) च परब्रह्मणः शरीरभूताः सन्ति, परब्रह्म च तयोः आत्मा (शरीर-शरीरिभावः)।
* परब्रह्मणि स्वगतभेदः वर्तते, किन्तु सः एकमेव अद्वितीयरूपेण विशिष्टः अस्ति।

=== ३. द्वैतवेदान्तः (मध्वाचार्यः) ===
[[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यस्य]] [[द्वैतदर्शनम्|द्वैतमते]] परब्रह्म सर्वथा स्वतन्त्रं तत्त्वम् अस्ति, जीवाः जडप्रपञ्चश्च सर्वदा परतन्त्राः सन्ति।
* परब्रह्म साक्षात् [[विष्णुः]] (हरिः) अस्ति, यः सर्वगुणपूर्णः, दोषदूरश्च वर्तते।
* जीवेश्वरयोः, जीवप्रकृत्योः, जडेश्वरयोः च मध्ये पञ्चविधाः शाश्वतभेदाः (पञ्चभेदाः) सन्ति। परब्रह्मणः कृपां विना मुक्तिः न सम्भवति।

=== ४. शुद्धाद्वैतम् (वल्लभाचार्यः) ===
[[वल्लभाचार्यः|वल्लभाचार्यस्य]] मते परब्रह्म साक्षात् पूर्णपुरुषोत्तमः [[कृष्णः]] अस्ति। जगत् ब्रह्मणः एव कार्यम् अतः सत्यम् अस्ति, न तु मिथ्या। माया ब्रह्मणः इच्छाशक्तिः वर्तते।

=== ५. अचिन्त्यभेदाभेदः (चैतन्यमहाप्रभुः) ===
[[गौडीयवैष्णवसम्प्रदायः|गौडीयपरम्परायां]] परब्रह्मणः जीवेन सह सम्बन्धः अचिन्त्यभेदाभेदात्मकः मन्यते - यथा अग्नेः तस्य विस्फुलिङ्गैः (कणैः) सह युगपद् भेदः अभेदश्च तिष्ठतः।

== शैव-शाक्तदर्शनेषु परब्रह्म ==
* '''शैवदर्शने (परशिवः)''' : [[शैवसम्प्रदायः|शैवसिद्धान्ते]] [[काश्मीरशैवदर्शनम्|काश्मीरशैवागमे]] च [[शिवः]] (परमशिवः वा परशिवः) परब्रह्मस्वरूपः अस्ति। सः प्रकाशात्मकः (शिवः) विमर्शात्मकः (शक्तिः) च सन् सम्पूर्णे विश्वे क्रीडति।
* '''शाक्तदर्शने (आदिपराशक्तिः)''' : [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शने]] साक्षात् [[आदिपराशक्तिः]] (महादेवी, महाकाली, ललिता महात्रिपुरसुन्दरी) एव परब्रह्ममयी अस्ति। सा चिद्रूपिणी, जगज्जननी, ब्रह्मविद्या च उच्यते।

== परब्रह्मसाक्षात्कारस्य उपायाः ==
वेदान्ते परब्रह्मसाक्षात्काराय (मोक्षप्राप्तये) मुख्याः मार्गाः निर्दिष्टाः सन्ति:
# '''[[ज्ञानयोगः]]''' : साधनचतुष्टयसम्पन्नः साधकः सद्गुरोः सकाशात् वेदान्तवाक्यानां '''श्रवणम्''', युक्त्या '''मननम्''', अखण्डध्यानेन च '''निदिध्यासनम्''' कृत्वा &quot;अहं ब्रह्मास्मि&quot; इति साक्षात्करोति।
# '''[[भक्तियोगः]]''' : सगुणपरब्रह्मणः (भगवतः) पादारविन्दे अनन्यशरणं गत्वा भगवत्कृपायाः अनुभूत्या परब्रह्मणः सान्निध्यं लभते।
# '''[[कर्मयोगः]]''' : फलासक्तिं त्यक्त्वा ईश्वरार्पणबुद्ध्या क्रियमाणं निष्कामकर्म चित्तशुद्धिं जनयति, या ज्ञानप्राप्तौ सहायिका भवति।

== अपि च पश्यतु ==
* [[ब्रह्म]]
* [[आत्मा]]
* [[वेदान्तः]]
* [[प्रस्थानत्रयी]]
* [[उपनिषदः]]
* [[ईश्वरः]]
* [[मोक्षः]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://vedabase.io/sa/ वेदान्तसाहित्ये ब्रह्मविचारः - वेदबेस]
* [https://www.britannica.com/topic/Brahman-Hindu-concept एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका-मध्ये परब्रह्मविषयकः लेखः]

[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]]
[[वर्गः:उपनिषदः]]
[[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]]
[[वर्गः:सनातनधर्मः]]</text>
      <sha1>1wo6m8go8w58w0wdqeh9de6yq1nqdul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>प्रणवः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92470</id>
    <revision>
      <id>500439</id>
      <timestamp>2026-09-09T23:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = प्रणवः | subheader = {{larger|[[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] ध्वनिप्रतीकम्, एकाक्षरं ब्रह्म}}&lt;br /&gt;'''ॐ''' | image = [[चित्रम्:Om symbol.svg|160px|center|alt=प्रणवः (ॐ)]] | caption = पवि... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16900" sha1="kazgt8g4zwrz0us39hhbxxgtgu65egz" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = प्रणवः
| subheader = {{larger|[[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] ध्वनिप्रतीकम्, एकाक्षरं ब्रह्म}}&lt;br /&gt;'''ॐ'''
| image = [[चित्रम्:Om symbol.svg|160px|center|alt=प्रणवः (ॐ)]]
| caption = पवित्रः ॐकारः - अनाहतनादस्य परब्रह्मणश्च साक्षात्प्रतीकम्

| label1 = व्युत्पत्तिः
| data1 = प्र + णु (स्तुतौ) + अप्

| label2 = अङ्गानि (मात्राः)
| data2 = अ-कारः, उ-कारः, म-कारः, अर्धमात्रा (अमात्रा)

| label3 = प्रतिनिधित्वम्
| data3 = जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-तुरीयावस्थाः

| label4 = प्रमुखसूत्राणि
| data4 = तस्य वाचकः प्रणवः (योगसूत्रम् १.२७)&lt;br /&gt;प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा (मुण्डकोपनिषत् २.२.४)

| label5 = प्रयोज्यपरम्पराः
| data5 = [[सनातनधर्मः]], [[बौद्धधर्मः]], [[जैनदर्शनम्]], [[सिखधर्मः]]

| label6 = प्रमुखोपनिषदः
| data6 = [[माण्डूक्योपनिषत्]], [[प्रश्नोपनिषत्]], [[कठोपनिषत्]], [[तैत्तिरीयोपनिषत्]]

| label7 = साधनाफलम्
| data7 = चित्तवृत्तिनिरोधः, अन्तरायनाशः, [[आत्मज्ञानम्]]
}}

'''प्रणवः''' (अथवा '''ओङ्कारः''', '''ॐ''', [[IAST]]: ''Praṇava'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]], [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]], [[योगदर्शनम्|योगशास्त्रस्य]] च परमपवित्रः, अनादिसिद्धः, एकाक्षरी मन्त्रः वर्तते। अयं साक्षात् सच्चिदानन्दस्वरूपिणः [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] मुख्यः वाचकः (संज्ञा), अनाहतनादस्य च मूलध्वनिः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=The Principal Upanisads |year=1953 |publisher=HarperCollins |pages=67-72}}&lt;/ref&gt;

महर्षिः [[पतञ्जलिः]] स्वकीये [[योगसूत्राणि|योगसूत्रे]] (१.२७) ईश्वरस्य स्वरूपं निर्दिशन् कथयति:
{{quote|तस्य वाचकः प्रणवः॥|पातञ्जलयोगसूत्रम्, १.२७}}
(अर्थात्: तस्य सर्वज्ञस्य परमेश्वरस्य वाचकः संज्ञाभूतः शब्दः 'प्रणवः' एव अस्ति।)

सर्वे वैदिकाः मन्त्राः, यज्ञाः, स्वाध्यायाः, उपाधयश्च ॐकारेणैव आरभ्यन्ते। प्रणवं विना कृतं वैदिकं कर्म अपूर्णम् इति मन्यते। अयम् एकाक्षरः मन्त्रः सम्पूर्णस्य विश्वस्य उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयतत्त्वानां, चतुर्णां वेदानां, चेतनायाः चतसृणाम् अवस्थानां च मूलप्रतिनिधिः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gambhiranda |first=Swami |title=Eight Upanishads with the Commentary of Sankaracarya |year=1957 |publisher=Advaita Ashrama |pages=175-182}}&lt;/ref&gt;

== व्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'प्रणव' इति शब्दस्य निष्पत्तिः 'प्र' उपसर्गपूर्वकात् 'णु' (स्तुतौ, शब्दे वा) धातोः 'अप्' प्रत्यये कृते भवति:
* '''प्रकर्षेण नूयते स्तूयते अनेन इति प्रणवः''' - येन परब्रह्म परमात्मा प्रकर्षेण सम्यक्तया स्तूयते, सः 'प्रणवः'।
* '''प्रकर्षेण नवं नूतनं करोति साधकं ज्ञानाग्निना इति प्रणवः''' - यस्य जपेन ध्यानेन च साधकस्य पूर्वपापानि नश्यन्ति, सः नित्यनूतनं विशुद्धं चैतन्यं प्राप्नोति, सः 'प्रणवः'।

अयं प्रणवः त्रिभिः वर्णैः सङ्घटितः अस्ति - '''अ-कारः''', '''उ-कारः''', '''म-कारः''' च (अ + उ + म् = ॐ)। अस्य उपरि विद्यमानः बिन्दुः नादश्च अस्य चतुर्थं तत्त्वं (अर्धमात्रां वा अमात्राम्) सूचयतः।

== माण्डूक्योपनिषदि मात्राविभागः ==
[[माण्डूक्योपनिषत्|माण्डूक्योपनिषदि]] प्रणवस्य स्वरूपं चेतनायाः चतुर्भिः पादैः (अवस्थाभिः) सह अतीव वैज्ञानिकतया व्याख्यातम् अस्ति:
{{quote|ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव। यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव॥|माण्डूक्योपनिषत्, १}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! मात्रा !! चेतनावस्था !! शरीरोपाधिः !! समष्टिस्वरूपम् !! तत्त्वम् !! देवता
|-
| '''अ (A)''' || [[जाग्रदवस्था]] (Waking) || स्थूलशरीरम् || वैश्वानरः (विराट्) || उत्पत्तिः (सृष्टिः) || [[ब्रह्मा]]
|-
| '''उ (U)''' || [[स्वप्नावस्था]] (Dream) || सूक्ष्मशरीरम् || तैजसः (हिरण्यगर्भः) || स्थितिः (पालनम्) || [[विष्णुः]]
|-
| '''म (M)''' || [[सुषुप्त्यवस्था]] (Deep Sleep) || कारणशरीरम् || प्राज्ञः (ईश्वरः) || लयः (संहारः) || [[शिवः]]
|-
| '''अमात्रा (अर्धमात्रा)''' || [[तुरीयावस्था]] (Transcendental) || उपाधिरहितम् || विशुद्धं परब्रह्म || शान्तम्, अद्वैतम्, कैवल्यम् || साक्षात् परब्रह्म
|}

माण्डूक्योपनिषदः द्वादशे खण्डे चतुर्थ्याः अमात्रारूपस्य तुरीयावस्थायाः परमं स्वरूपं प्रतिपादितम्:
{{quote|अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद॥|माण्डूक्योपनिषत्, १२}}

== धर्मग्रन्थेषु प्रणवमाहात्म्यम् ==
=== १. उपनिषदः ===
* '''[[कठोपनिषत्|कठोपनिषदि]] (१.२.१५-१६)''':
यमराजः नचिकेतसं प्रति प्रणवतत्त्वम् उपदिशन् वदति:
{{quote|सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।&lt;br /&gt;यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्॥&lt;br /&gt;एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम्।&lt;br /&gt;एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्॥|कठोपनिषत्}}

* '''[[मुण्डकोपनिषत्|मुण्डकोपनिषदि]] (२.२.४)''':
परब्रह्मणः साक्षात्काराय प्रणवः धनुषः सदृशः वर्णितः:
{{quote|प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते।&lt;br /&gt;अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्॥|मुण्डकोपनिषत्, २.२.४}}
(अर्थात्: प्रणवः धनुः अस्ति, जीवात्मा शरः (बाणः) अस्ति, परब्रह्म च तस्य लक्ष्यम् अस्ति। साधकेन अप्रमत्तेन (सावधानेन) तत् लक्ष्यं वेद्धव्यं, बाणवत् ब्रह्मण्येव तन्मयता प्रापणीया।)

* '''[[तैत्तिरीयोपनिषत्|तैत्तिरीयोपनिषदि]] (१.८.१)''':
{{quote|ओमिति ब्रह्म। ओमितीदं सर्वम्।|तैत्तिरीयोपनिषत्}}

* '''[[प्रश्नोपनिषत्|प्रश्नोपनिषदि]] (५.२)''':
{{quote|एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः। तस्माद् विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति॥|प्रश्नोपनिषत्}}

=== २. भगवद्गीता ===
[[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]] भगवान् श्रीकृष्णः प्रणवं स्वकीयविभूतिरूपेण वर्णयति:
* ''&quot;प्रणवः सर्ववेदेषु पौरुषं नृषु&quot;'' (गीता ७.८) - सर्वेषु वेदेषु अहं प्रणवः अस्मि।
* ''&quot;गिरामस्म्येकमक्षरम्&quot;'' (गीता १०.२५) - वाणीषु अहम् एकाक्षरं (ॐकारः) अस्मि।
* ''&quot;ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्॥&quot;'' (गीता ८.१३) - यः पुरुषः एकाक्षरं ब्रह्मस्वरूपं प्रणवम् उच्चारयन् मां स्मरन् देहत्यागं करोति, सः परमां मुक्तिं प्राप्नोति।
* ''&quot;ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः&quot;'' (गीता १७.२३)।

=== ३. योगशास्त्रम् साधनापद्धतिश्च ===
महर्षिः पतञ्जलिः [[पातञ्जलयोगसूत्राणि|पातञ्जलयोगसूत्रे]] प्रणवजपस्य तस्य ध्यानस्य च विधिं फलं च स्पष्टयति:
* '''तज्जपस्तदर्थभावनम्''' (१.२८) : केवलं ॐकारस्य वाचनिकजपः न पर्याप्तः, अपितु तदर्थस्य (परमात्मस्वरूपस्य) गभीरं भावनं (ध्यानम्) कर्तव्यम्।
* '''ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च''' (१.२९) : अस्य प्रणवजपस्य प्रभावात् अन्तरात्मनः साक्षाद्बोधः भवति, तथा च व्याधि-स्त्यान-संशय-प्रमादादयः नवविधाः योगान्तरायाः नश्यन्ति।

== इतरभारतीयपरम्परासु ॐकारः ==
सनातनधर्मस्य अतिरिक्तं भारते उत्पन्नेषु इतरधर्मेषु अपि ॐकारस्य परमं स्थानं वर्तते:
* '''[[बौद्धधर्मः]]''' : तिब्बती-महायान-बौद्धपरम्परायां मन्त्राणाम् आरम्भे ॐकारः प्रयुज्यते। प्रसिद्धः मन्त्रः - ''&quot;ॐ मणिपद्मे हूं&quot;''।
* '''[[जैनदर्शनम्]]''' : जैनपरम्परायां पञ्चपरमेष्ठिनां (अरिहन्त-अशरीरी सिद्ध-आचार्य-उपाध्याय-मुनीनां) प्रथमाक्षराणां समाहारेण ॐकारस्य उत्पत्तिः मन्यते (अ+अ+आ+उ+म = ॐ)।
* '''[[सिखधर्मः]]''' : गुरुग्रन्थसाहिबस्य प्रारम्भः '''&quot;ੴ&quot;''' (इक ओंकार) इति महावाक्येन भवति, यस्य अर्थः 'ईश्वरः एकः अद्वितीयश्च' इति।

== सङ्गणके यूनिकोड-व्यवस्था ==
आधुनिकसङ्गणकव्यवस्थायां देवनागरी-ॐकारस्य कृते यूनिकोड-सङ्केतः वर्तते:
* '''यूनिकोड-मानम्''' : {{code|U+0950}} (DEVANAGARI OM)
* '''तिब्बती ॐ''' : {{code|U+0F00}}
* '''जैन ॐ''' : {{code|U+1F549}}

== अपि च पश्यतु ==
* [[परब्रह्म]]
* [[माण्डूक्योपनिषत्]]
* [[योगसूत्राणि]]
* [[गायत्रीमन्त्रः]]
* [[नादब्रह्म]]


== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://vedabase.io/sa/ वेदान्ते प्रणवविचारः - वेदबेस]
* [https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/mandukya.html माण्डूक्योपनिषत् तथा माण्डूक्यकारिका - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]

[[वर्गः:मन्त्राः]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:उपनिषदः]]
[[वर्गः:योगदर्शनम्]]
[[वर्गः:सनातनधर्मः]]
[[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]]</text>
      <sha1>kazgt8g4zwrz0us39hhbxxgtgu65egz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नादब्रह्म</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92471</id>
    <revision>
      <id>500440</id>
      <timestamp>2026-09-09T23:51:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = नादब्रह्म | subheader = {{larger|ध्वनिरूपं परब्रह्म, सङ्गीतयोगयोः परमोद्देश्यम्}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Nāda Brahman&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Saraswati by Raja Ravi Varma.jpg|frameless|upright=1|alt=नाद... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15358" sha1="gyyljqqh3muk27qdciosi4pntgqc0fv" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = नादब्रह्म
| subheader = {{larger|ध्वनिरूपं परब्रह्म, सङ्गीतयोगयोः परमोद्देश्यम्}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Nāda Brahman&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Saraswati by Raja Ravi Varma.jpg|frameless|upright=1|alt=नादब्रह्ममयी भगवती सरस्वती]]
| caption = नादब्रह्ममयी [[सरस्वती|भगवती सरस्वती]], राजा रविवर्मणः चित्रम्

| label1 = व्युत्पत्तिः
| data1 = नादः एव ब्रह्म (कर्मधारयः)

| label2 = नादद्वयम्
| data2 = [[आहतनादः]] (सङ्गीतम्), [[अनाहतनादः]] (समाधिः)

| label3 = वाक्चतुष्टयम्
| data3 = [[परा]], [[पश्यन्ती]], [[मध्यमा]], [[वैखरी]]

| label4 = प्रमुखग्रन्थाः
| data4 = [[सङ्गीतरत्नाकरः]], [[हठयोगप्रदीपिका]], [[नादबिन्दूपनिषत्]], [[वाक्यपदीयम्]]

| label5 = साधनापद्धतिः
| data5 = [[नादानुसन्धानम्]], सङ्गीतोपासना, कुण्डलिनीयोगः

| label6 = फलम्
| data6 = चित्तलयः, [[नादब्रह्मसाक्षात्कारः]], मोक्षः
}}

'''नादब्रह्म''' (अथवा '''नादब्रह्मन्''', [[IAST]]: ''Nādabrahma'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]], [[सङ्गीतशास्त्रम्|भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य]], [[योगशास्त्रम्|योगदर्शनस्य]] च काचन अतीव गभीरा आध्यात्मिक-दार्शनिकी च संकल्पना वर्तते। अस्यां संकल्पनायां सम्पूर्णस्य विश्वस्य आदिमं मूलकारणं, परमं सत्यं च [[परब्रह्म]] विशुद्धध्वनिरूपेण, स्पन्दनरूपेण (Cosmic Vibration), चैतन्यमयनादरूपेण च साक्षात्क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Beck |first=Guy L. |title=Sonic Theology: Hinduism and Sacred Sound |year=1993 |publisher=University of South Carolina Press |isbn=0-87249-855-7 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

भारतीयसङ्गीतशास्त्रस्य मूर्धन्यग्रन्थे '[[सङ्गीतरत्नाकरः|सङ्गीतरत्नाकरे]]' आचार्यः [[शार्ङ्गदेवः]] नादब्रह्मणः मङ्गलाचरणं कुर्वन् लिखति:
{{quote|चैतन्यं सर्वभूतानां विवृतं जगदात्मना।&lt;br /&gt;नादब्रह्म तदानन्दमद्वितीयमुपास्महे॥|सङ्गीतरत्नाकरः, १.३.१}}
(अर्थात्: यत् सर्वप्राणिनां चैतन्यरूपम् अस्ति, यत् सम्पूर्णजगद्रूपेण विवर्तितं (विस्तृतं) वर्तते, तद् आनन्दमयं अद्वितीयं नादब्रह्म वयम् उपास्महे।)

== व्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'नाद' इति शब्दस्य अतीव गूढा तात्त्विकी च व्युत्पत्तिः सङ्गीतशास्त्रेषु दीयते:
{{quote|नकारं प्राणनामानं दकारमनलं विदुः।&lt;br /&gt;जातः प्राणाग्निसंयोगात्तेन नादोऽभिधीयते॥|सङ्गीतरत्नाकरः, १.३.६}}
* '''न-कारः''' : प्राणवायोः (जीवनशक्तेः) वाचकः अस्ति।
* '''द-कारः''' : पावकस्य (जाठराग्नेः, ऊर्जायाः) वाचकः अस्ति।

यदा प्राणवायुः मूलाधारात् समुत्थाय जाठराग्निना सह संयुज्यते, तदा शरीरे नाभि-हृदय-कण्ठ-मूर्धसु सञ्चरन् ध्वनिं जनयति। स एव 'नादः' इति उच्यते।

=== आहतनादः अनाहतनादश्च ===
सङ्गीते योगे च नादस्य द्वौ मुख्यौ भेदौ मन्येते:
# '''आहतनादः (Struck Sound)''' : यः नादः द्वयोः वस्त्वोः परस्परं सङ्घर्षात्, आघातात्, घर्षणात् वा उत्पद्यते, सः 'आहतनादः'। मानवकण्ठेन उच्चार्यमाणा वाणी, वीणा-वेणु-मृदङ्गादिभिः वाद्ययन्त्रैः उत्पन्नाः स्वराः च आहतनादस्य रूपाणि सन्ति। अयं नादः सङ्गीतस्य, भाषायाः, लोकव्यवहारस्य च आधारः भवति।
# '''अनाहतनादः (Unstruck Sound)''' : यः नादः विना कञ्चिदाघातं, विना घर्षणं, स्वतः एव ब्रह्माण्डे सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति, सः 'अनाहतनादः'। अयं भौतिककर्णाभ्यां न श्रूयते, अपितु गभीरायां ध्यानसमाधौ अन्तःकरणेन (हृदयस्थ-अनाहतचक्रे) अनुभूयते। अयम् अनाहतनादः एव साक्षात् नादब्रह्म, यस्य साक्षात्कारेण मोक्षः प्राप्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rowell |first=Lewis |title=Music and Musical Thought in Early India |year=1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-73111-7 |pages=45-48}}&lt;/ref&gt;

== वाक्चतुष्टयं शब्दब्रह्म च ==
[[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] तथा आचार्य-भर्तृहरेः [[वाक्यपदीयम्|वाक्यपदीये]] नादस्य शब्दस्य च चतस्रः सूक्ष्मावस्थाः वर्णिताः सन्ति:
{{quote|चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः।&lt;br /&gt;गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति॥|ऋग्वेदः, १.१६४.४५}}

ताः चतस्रः वाचः यथा:
# '''परा वाक्''' : मूलाधारचक्रे स्थिता, सर्वथा अव्यक्ता, निस्पन्दा, विशुद्धचैतन्यमयी च। इयं साक्षात् नादब्रह्मणः मूलस्वरूपम् अस्ति।
# '''पश्यन्ती वाक्''' : नाभौ (मणिपूरचक्रे) स्थिता, यत्र भावस्य प्रथमं सूक्ष्मं दर्शनं (स्फुरणम्) भवति।
# '''मध्यमा वाक्''' : हृदये (अनाहतचक्रे) स्थिता, यत्र शब्दः बुद्धौ विचारे च सङ्कल्पविकल्पात्मकः भवति, किन्तु बाह्यतः न श्रूयते।
# '''वैखरी वाक्''' : कण्ठे मुखे च स्थिता, या वायुना सह जिह्वा-तालु-दन्तादिस्थानेषु सङ्घट्टिता भूत्वा श्रव्यरूपेण प्रकटीभवति।

== सङ्गीतशास्त्रे नादब्रह्मोपासना ==
भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतं (कर्नाटकसङ्गीतं हिन्दुस्तानीसङ्गीतं च) केवलं श्रोतृरञ्जनार्थं न, अपितु आत्मसाक्षात्कारस्य नादब्रह्मोपासनायाश्च साधनम् इति मन्यते।

सङ्गीतस्य सप्त स्वराः - '''षड्जः (सा)''', '''ऋषभः (रे)''', '''गान्धारः (ग)''', '''मध्यमः (म)''', '''पञ्चमः (प)''', '''धैवतः (ध)''', '''निषादः (नि)''' - नादब्रह्मणः एव शरीरावयवाः मन्यन्ते। नादादेव श्रुतयः, श्रुतिभ्यः स्वराः, स्वरेभ्यो रागाः, रागेभ्यश्च सम्पूर्णं गान्धर्ववेदम् उत्पद्यते।

[[याज्ञवल्क्यस्मृतिः|याज्ञवल्क्यस्मृतौ]] महर्षिः याज्ञवल्क्यः सङ्गीतस्य मोक्षसाधनत्वं प्रतिपादयन् वदति:
{{quote|वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः।&lt;br /&gt;तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गं नियच्छति॥|याज्ञवल्क्यस्मृतिः, ३.११५}}

कर्नाटकसङ्गीतस्य जगद्गुरुः सन्त-त्यागराजः नादब्रह्मणः परमभक्तः आसीत्। सः स्वकीयेषु प्रसिद्धेषु कीर्तनेषु नादब्रह्मणः महिमानं गायति:
* ''&quot;नादतनूमनिशं शङ्करं नमामि मे मनसा शिरसा&quot;'' - नादमेव शरीरं यस्य तं शङ्करं नमामि।
* ''&quot;नादोपासनचे शङ्करनारायणविधुलु वेलसिरी&quot;'' - नादोपासनया एव ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरश्च विराजन्ते।

== योगशास्त्रे नादानुसन्धानम् ==
[[हठयोगः|हठयोगे]] नादब्रह्मणः साक्षात्काराय '''नादानुसन्धानम्''' परमं साधनम् उक्तम् अस्ति। स्वात्मारामयोगी [[हठयोगप्रदीपिका|हठयोगप्रदीपिकायाः]] चतुर्थोपदेशे (समाधिलक्षणे) लिखति:
{{quote|सदाशिवोक्तानि सपादकोटिलयावधानानि वसन्ति लोके।&lt;br /&gt;नादानुसन्धानकमेकमेव मन्यामहे मुख्यतमं लयानाम्॥|हठयोगप्रदीपिका, ४.६६}}

योगसाधकः यदा षण्मुखीमुद्रां बध्वा एकाग्रचित्तः भूत्वा दक्षिणकर्णे अन्तर्ध्वनिं शृणोति, तदा नादश्रवणस्य चत्वारः क्रमाः (सोपानानि) भवन्ति:
# '''आरम्भावस्था''' : प्रथमतः मेघगर्जनम्, समुद्रघोषः, भेरी, ममर्दलः इव गभीराः स्थूलनादाः श्रूयन्ते।
# '''घटावस्था''' : ततः शङ्खस्य, घण्टायाः, काहलस्य च ध्वनयः जायन्ते।
# '''परिचयावस्था''' : तदनन्तरं वेणोः (वंशी), वीणायाः, मृदङ्गस्य च मधुराः नादाः स्फुरन्ति।
# '''निष्पत्त्यवस्था''' : अन्ते भ्रमरगुञ्जनम्, किङ्किणीनादः, मञ्जीरध्वनिः इव सूक्ष्मातिसूक्ष्माः नादाः प्रभवन्ति।

अस्मिन् अन्तिमे सोपाने साधकस्य चित्तं नादे पूर्णतया विलीनो भवति (चित्तलयः)। चित्ते विलीने सति साधकः नादातीतं परं ब्रह्म कैवल्यं प्राप्नोति।

== अपि च पश्यतु ==
* [[प्रणवः]]
* [[परब्रह्म]]
* [[सङ्गीतरत्नाकरः]]
* [[हठयोगप्रदीपिका]]
* [[सरस्वती]]
* [[कुण्डलिनी]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/सङ्गीतरत्नाकरः सङ्गीतरत्नाकरः - संस्कृतविकिस्रोतः]
* [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/hatha_pradipika.html हठयोगप्रदीपिका नादानुसन्धानपद्धतिः - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]

[[वर्गः:सङ्गीतशास्त्रम्]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:योगदर्शनम्]]
[[वर्गः:भारतीयदर्शनम्]]
[[वर्गः:सनातनधर्मः]]</text>
      <sha1>gyyljqqh3muk27qdciosi4pntgqc0fv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कुण्डलिनी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92472</id>
    <revision>
      <id>500441</id>
      <timestamp>2026-09-09T23:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = कुण्डलिनी | subheader = {{larger|सुप्ता प्राणशक्तिः, भुजङ्गमाकारा पराशक्तिः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Kuṇḍalinī Śakti&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Yogin in meditation chakras kundalini snake.jpg|200px|center|alt=क... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17887" sha1="5o387b8xq7zffeofxyybwaxp0mr3uyd" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = कुण्डलिनी
| subheader = {{larger|सुप्ता प्राणशक्तिः, भुजङ्गमाकारा पराशक्तिः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Kuṇḍalinī Śakti&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Yogin in meditation chakras kundalini snake.jpg|200px|center|alt=कुण्डलिनीशक्तिः षट्चक्राणि च]]
| caption = ध्याने षट्चक्राणां भेदनं कुर्वती सर्पाकारा कुण्डलिनीशक्तिः

| label1 = व्युत्पत्तिः
| data1 = कुण्डलं विद्यते अस्याः सा (कुण्डल + इनि + ङीप्)

| label2 = मूलस्थानम्
| data2 = [[मूलाधारचक्रम्]] (कन्दमूलम्)

| label3 = लक्ष्यस्थानम्
| data3 = [[सहस्रारचक्रम्]] (परमशिवेन सह मिलनम्)

| label4 = रूपम्
| data4 = सार्धत्रिवलयाकारः सुप्तभुजङ्गः

| label5 = नाडीत्रयम्
| data5 = [[इडा]], [[पिङ्गला]], [[सुषुम्णा]]

| label6 = प्रमुखग्रन्थाः
| data6 = [[हठयोगप्रदीपिका]], [[षट्चक्रनिरूपणम्]], [[घेरण्डसंहिता]], [[सौन्दर्यलहरी]]

| label7 = चरमफलम्
| data7 = [[षट्चक्रभेदनम्]], शिवशक्तिसामरस्यम्, [[मोक्षः]]
}}

'''कुण्डलिनी''' (अथवा '''कुण्डलिनीशक्तिः''', [[IAST]]: ''Kuṇḍalinī'') [[योगशास्त्रम्|योगशास्त्रे]], [[हठयोगः|हठयोगे]], [[तन्त्रम्|तन्त्रशास्त्रे]] च मानवशरीरस्य मूलाधारे सुप्तावस्थायां स्थिता परमा सूक्ष्मा प्राणशक्तिः, दैवी चेतना, अथवा साक्षात् [[आदिपराशक्तिः|आदिपराशक्तेः]] वैयक्तिकं रूपं वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Avalon |first=Arthur |title=The Serpent Power |year=1919 |publisher=Ganesh &amp; Co. |isbn=978-81-85988-14-6 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

हठयोगस्य मूर्धन्यग्रन्थे '[[हठयोगप्रदीपिका|हठयोगप्रदीपिकायां]]' (३.१) आचार्यः [[स्वात्मारामः]] कुण्डलिन्याः सर्वोच्चं स्थानं वर्णयन् लिखति:
{{quote|सशैलवनधात्रीणां यथाधारोऽहिनायकः।&lt;br /&gt;सर्वेषां योगतन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली॥|हठयोगप्रदीपिका, ३.१}}
(अर्थात्: यथा पर्वतानां, वनानां, पृथिव्याश्च आधारः शेषनागः अस्ति, तथैव सर्वेषां योगसाधनानां, तन्त्राणां च मुख्यः आधारः कुण्डलिनीशक्तिरेव अस्ति।)

सामान्यमानवेषु इयं शक्तिः मूलाधारचक्रे सुप्तावस्थायां तिष्ठति। यदा योगसाधनेन, प्राणायामेन, ध्यानबलेन च इयं शक्तिः जागृता भवति, तदा सा [[सुषुम्णा|सुषुम्णानाड्याम्]] ऊर्ध्वं सञ्चरन्ती षट्चक्राणां भेदनं कृत्वा शीर्षस्थे [[सहस्रारचक्रम्|सहस्रारचक्रे]] परमशिवेन सह सम्मिलति। एतदेव 'शिवशक्त्योः सामरस्यम्' अथवा मोक्षः इति कथ्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Saraswati |first=Swami Satyananda |title=Kundalini Tantra |year=1984 |publisher=Bihar School of Yoga |isbn=978-81-85787-15-2 |pages=12-25}}&lt;/ref&gt;

== व्युत्पत्तिः रूपं च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'कुण्डलिनी' इति पदं 'कुण्डल' शब्दात् मत्वर्थीये 'इनि' प्रत्यये कृते, ततः स्त्रीलिङ्गे 'ङीप्' प्रत्ययेन सिद्ध्यति:
* '''कुण्डलं सर्पाकारं वलयं विद्यते अस्याः सा कुण्डलिनी''' - या सर्पवत् कुण्डलाकारा (Circular/Coiled) वर्तते सा कुण्डलिनी।
* तन्त्रशास्त्रेषु अस्याः अन्यानि नामानि सन्ति - '''भुजङ्गी''', '''सर्पिणी''', '''कुटिलाङ्गी''', '''अरुन्धती''', '''ईश्वरी''', '''शक्तिः''' च।

=== सार्धत्रिवलयस्य रहस्यम् ===
कुण्डलिनी मूलाधारे त्रिकोणमण्डले स्वपुच्छं मुखे गृहीत्वा '''सार्धत्रिवलयेन''' (३.५ वेष्टनैः) स्वयम्भू-लिङ्गं परिवेष्ट्य सुषुम्णायाः मुखम् आच्छाद्य सुप्ता वर्तते इति योगग्रन्थेषु वर्णितम् अस्ति। अस्य सार्धत्रिवलयस्य गूढार्थः निम्नरूपेण व्याख्यायते:
# '''त्रीणि वलयानि''' : प्रकृतिसम्बद्धानां सत्त्व-रज-तमो गुणानां, प्रणवस्य अ-उ-म इति तिसृणां मात्राणां, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-अवस्थानां च प्रतीकानि सन्ति।
# '''अर्धवलयम्''' : गुणातीतायाः, अमात्ररूपायाः, परब्रह्मस्वरूपिण्याः [[तुरीयावस्था|तुरीयावस्थायाः]] प्रतीकम् अस्ति।

== नाडीत्रयम् ==
कुण्डलिन्याः सञ्चारे त्रीणि मुख्यानि नाडीसंस्थानानि प्रधानानि भवन्ति:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! नाडी !! स्थानम् !! स्वरूपम् / प्रतीकम् !! तत्त्वम् !! कार्यम्
|-
| '''[[इडा]]''' || मेरुदण्डस्य वामभागः || चन्द्रनाडी (शीतला, श्वेता) || गङ्गास्वरूपा, मानसिकी शक्तिः || अन्तर्मुखता, शान्तिः, मनःसञ्चालनम्
|-
| '''[[पिङ्गला]]''' || मेरुदण्डस्य दक्षिणभागः || सूर्यनाडी (उष्णा, रक्ता) || यमुनास्वरूपा, प्राणशक्तिः || बहिर्मुखता, क्रियाशीलता, प्राणसञ्चालनम्
|-
| '''[[सुषुम्णा]]''' || मेरुदण्डस्य मध्यभागः || ब्रह्मनाडी (अग्निस्वरूपा) || सरस्वतीस्वरूपा, आध्यात्मिकशक्तिः || कुण्डलिन्याः ऊर्ध्वगमनमार्गः, समाधिः
|}

== षट्चक्राणि ==
सुषुम्णामार्गे स्थितानि षट् ऊर्जामण्डलानि 'षट्चक्राणि' इति कथ्यन्ते। कुण्डलिनी एतेषां सर्वेषां भेदनं कृत्वा सहस्रारं प्राप्नोति:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! चक्रम् !! शरीरस्थानम् !! दलसङ्ख्या !! तत्त्वम् !! बीजमन्त्रः !! वर्णः !! प्रतीकम्
|-
| '''[[मूलाधारचक्रम्|मूलाधारः]]''' || गुद-उपस्थयोः मध्ये || ४ || पृथ्वी || लं (Laṃ) || रक्तः || कुण्डलिन्याः सुप्तस्थानम्
|-
| '''[[स्वाधिष्ठानचक्रम्|स्वाधिष्ठानम्]]''' || जननेन्द्रियमूले || ६ || जलम् || वं (Vaṃ) || नारङ्गः || कामक्रोधादिनियन्त्रणम्
|-
| '''[[मणिपूरचक्रम्|मणिपूरम्]]''' || नाभिमण्डले || १० || अग्निः || रं (Raṃ) || पीतः || प्राणस्य तेजसश्च केन्द्रम्
|-
| '''[[अनाहतचक्रम्|अनाहतम्]]''' || हृदये || १२ || वायुः || यं (Yaṃ) || हरितः || अनाहतनादः, प्रेम, भक्तिः
|-
| '''[[विशुद्धचक्रम्|विशुद्धम्]]''' || कण्ठकूपे || १६ || आकाशः || हं (Haṃ) || नीलः || विशुद्धविवेकः, वाणीसिद्धिः
|-
| '''[[आज्ञाचक्रम्|आज्ञा]]''' || भ्रूमध्ये (नेत्रयोर्मध्ये) || २ || मनः / महत्तत्त्वम् || ॐ (Om) || श्वेत/इन्डिगो || दिव्यदृष्टिः, आत्मबोधः
|- style=&quot;background-color:#ffe4b5; font-weight:bold;&quot;
| '''[[सहस्रारचक्रम्|सहस्रारम्]]''' || शीर्षोपरि (ब्रह्मरन्ध्रे) || १००० || परब्रह्म || ॐ || अनन्तज्योतिः || शिवशक्त्योः मिलनम् (मोक्षः)
|}

== षट्चक्रभेदनं कुण्डलिनीजागरणञ्च ==
कुण्डलिनीजागरणस्य प्रक्रियायां त्रयाणां 'ग्रन्थीनां' (मानसिक-अविद्याबन्धानां) भेदनं भवति:
# '''ब्रह्मग्रन्थिः''' (मूलाधार-स्वाधिष्ठानयोः मध्ये) : भौतिकसंसारस्य, स्थूलशरीरस्य, जडपदार्थानां च आसक्तिं भेदयति।
# '''विष्णुग्रन्थिः''' (अनाहतचक्रे) : भावात्मकासक्तिं, ममतां, मान-प्रतिष्ठादिकं च दूरीकरोति।
# '''रुद्रग्रन्थिः''' (आज्ञाचक्रे) : सूक्ष्माहङ्कारं, द्वैतभावं, भेदबुद्धिं च विनाश्य अद्वैतज्ञानं जनयति।

यदा कुण्डलिनी आज्ञाचक्रं भित्त्वा ब्रह्मरन्ध्रस्थं सहस्रारकमलं प्रविशति, तदा तत्र नित्यस्थितेन परमशिवेन सह तस्याः ऐक्यं भवति। एतेन मिलनेन सहस्रारात् आनन्दामृतस्य वर्षा भवति, साधकश्च निर्विकल्पसमाधौ लीनः भूत्वा 'जीवन्मुक्तः' भवति।

== धर्मग्रन्थेषु वर्णनम् ==
=== १. षट्चक्रनिरूपणम् ===
आचार्य-पूर्णानन्दयतिना विरचिते '[[षट्चक्रनिरूपणम्|षट्चक्रनिरूपणे]]' कुण्डलिन्याः परमं रूपम् एवं स्तूयते:
{{quote|ध्यायेत् कुण्डलिनीं सुप्तां मूलाधारे त्रिकोणिनीम्।&lt;br /&gt;तडिल्लेखावपुर्नित्या सर्वतेजोमयी परा॥|षट्चक्रनिरूपणम्}}

=== २. सौन्दर्यलहरी ===
[[आदिशङ्कराचार्यः|भगवत्पादः आदिशङ्कराचार्यः]] '[[सौन्दर्यलहरी|सौन्दर्यलहर्याः]]' नवमे श्लोके कुण्डलिन्याः सहस्रारगमनं दिव्यरीत्या वर्णयति:
{{quote|महीं मूलाधारे कमपि मणिपूरे हुतवहं&lt;br /&gt;स्थितं स्वाधिष्ठाने हृदि मरुतमाकाशमुपरि।&lt;br /&gt;मनोऽपि भ्रूमध्ये सकलमपि भित्त्वा कुलपथं&lt;br /&gt;सहस्रारे पद्मे सह रहसि पत्या विहरसे॥|सौन्दर्यलहरी, ९}}
(अर्थात्: हे भगवति! त्वं मूलाधारे पृथिवीतत्त्वं, स्वाधिष्ठाने जलं, मणिपूरे अग्निं, हृदये वायुं, विशुद्धौ आकाशं, भ्रूमध्ये मनश्च भित्त्वा कुलमार्गेण निर्गत्य सहस्रारे पद्मे निभृते स्थाने स्वपतिना परमशिवेन सह विहरसि।)

== साधना सचेतनावधानञ्च ==
योगशास्त्रेषु दृढतया प्रतिपादितं यत् कुण्डलिनी एका परमशक्तिशालिनी दैवी ऊर्जा अस्ति। अस्याः जागरणाय:
* '''साधनाङ्गानि''' : यम-नियमयोः दृढपालनम्, नाडीशोधनं, [[प्राणायामः]] (विशेषतः भस्त्रिका), बन्धत्रयम् (मूलबन्ध-उड्डियान-जालन्धराः), मुद्राश्च (शक्तिचालनी, महामुद्रा)।
* '''सावधानता''' : अनाचारिणा, अशोधितचित्तेन, केवलं कौतुकात् वा हठात् कृतेन अभ्यासेन शरीरे मनसि च तीव्रा विकृतिः (उन्मादः, नाडीदाहः, रोगश्च) उत्पद्यते। अतः सद्गुरोः साक्षात् प्रत्यक्षमार्गदर्शनं विना कुण्डलिनीसाधना कदापि न करणीया।

== अपि च पश्यतु ==
* [[नादब्रह्म]]
* [[हठयोगप्रदीपिका]]
* [[षट्चक्रनिरूपणम्]]
* [[सहस्रारचक्रम्]]
* [[आदिशङ्कराचार्यः]]
* [[प्राणायामः]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/shatchakranirupana.html षट्चक्रनिरूपणम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]
* [https://sa.wikisource.org/wiki/हठयोगप्रदीपिका हठयोगप्रदीपिका - संस्कृतविकिस्रोतः]

[[वर्गः:कुण्डलिनी]]
[[वर्गः:योगशास्त्रम्]]
[[वर्गः:हठयोगः]]
[[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]]
[[वर्गः:सनातनधर्मः]]
[[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]]</text>
      <sha1>5o387b8xq7zffeofxyybwaxp0mr3uyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ब्रह्मचारी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92473</id>
    <revision>
      <id>500442</id>
      <timestamp>2026-09-10T00:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = ब्रह्मचारी | subheader = {{larger|ब्रह्मचर्यव्रतधारी, वेदाध्ययनरतः साधकः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Brahmacārī&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Iyer Upanayanam.jpg|200px|center|alt=उपनयनसंस्कारानन्... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22114" sha1="bnw12dx5gmlejvgrgvjn6gsfks5ccip" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = ब्रह्मचारी
| subheader = {{larger|ब्रह्मचर्यव्रतधारी, वेदाध्ययनरतः साधकः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Brahmacārī&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Iyer Upanayanam.jpg|200px|center|alt=उपनयनसंस्कारानन्तरं दण्डधारी ब्रह्मचारी]]
| caption = उपनयनसंस्कारानन्तरं दण्डं यज्ञोपवीतं च धारयन् नूतनः ब्रह्मचारी

| label1 = व्युत्पत्तिः
| data1 = ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचारी (ब्रह्मन् + चर् + णिनि)

| label2 = सम्बन्धितः आश्रमः
| data2 = [[ब्रह्मचर्यम्|ब्रह्मचर्याश्रमः]] (प्रथमाश्रमः)

| label3 = मुख्यौ भेदौ
| data3 = [[#उपकुर्वाणः|उपकुर्वाणः]], [[#नैष्ठिकः|नैष्ठिकः]]

| label4 = प्रमुखसंस्कारः
| data4 = [[उपनयनम्]] (यज्ञोपवीतधारणम्)

| label5 = चिह्नानि
| data5 = [[यज्ञोपवीतम्]], मेखला, दण्डः, कौपीनम्, शिखा

| label6 = नित्यानुष्ठानानि
| data6 = [[सन्ध्यावन्दनम्]], समिदाधानम्, भिक्षाचर्या, वेदाध्ययनम्

| label7 = चरमसाध्यम्
| data7 = आत्मज्ञानम्, विद्याप्राप्तिः, ओजस्तेजोवृद्धिः, [[मोक्षः]]
}}

'''ब्रह्मचारी''' (स्त्रीलिङ्गे: '''ब्रह्मचारिणी''', [[IAST]]: ''Brahmacārī'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] वर्णाश्रमव्यवस्थायां चतुर्षु आश्रमेषु प्रथमे [[ब्रह्मचर्यम्|ब्रह्मचर्याश्रमे]] वसन्, गुरुकुले विद्याध्ययनं कुर्वन्, इन्द्रियसंयमपूर्वकं ब्रह्मणि रतः साधकः उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=P. V. |title=History of Dharmasastra |volume=II, Part I |year=1974 |publisher=Bhandarkar Oriental Research Institute |isbn=978-81-7080-043-9 |pages=268-280}}&lt;/ref&gt; व्याकरणदृष्ट्या &quot;ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचारी&quot; - अर्थात् यः वेदे, तपोमये ज्ञाने, वीर्यरक्षायां, परब्रह्मणि वा स्वजीवनम् आचरति सः ब्रह्मचारी भवति।

वैदिकपरम्परायां ब्रह्मचारिणः स्थानम् अतीव पूज्यं गौरवपूर्णं च मन्यते। [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदस्य]] एकादशकाण्डे प्रसिद्धे 'ब्रह्मचारिसूक्ते' (११.५) ब्रह्मचारी समग्रस्य विश्वस्य प्राणभूतः, सूर्याग्निसमतेजस्वी, देवानां मृत्युविजयस्य मूलकारणञ्च उद्घोषितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=S. |title=The Principal Upanisads |year=1953 |publisher=HarperCollins |isbn=978-81-7223-124-8 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== व्युत्पत्तिः व्याकरणञ्च ==
संस्कृतव्याकरणशास्त्रे 'ब्रह्मचारी' इति शब्दस्य निष्पत्तिः निम्नरूपेण भवति:
* '''विग्रहः''' : ''ब्रह्मणि चरति इति ब्रह्मचारी''।
* '''धातुप्रत्ययौ''' : 'ब्रह्मन्' इति उपपदे सति 'चर्' (गतौ भक्षणे आचरणे च) धातोः पाणिनीयसूत्रेण 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये' (अष्टाध्यायी ३.२.७८) इति सूत्रेण ताच्छील्ये (स्वभावे) 'णिनि' प्रत्ययः भवति।
* '''पदसिद्धिः''' : ब्रह्मन् + चर् + इन् = ब्रह्मचारिन् (प्रातिपदिकम्)। पुंलिङ्गे प्रथमैकवचने 'ब्रह्मचारी' इति रूपं सिद्ध्यति। स्त्रीलिङ्गे 'ङीप्' प्रत्यये कृते 'ब्रह्मचारिणी' इति रूपं भवति।

अत्र 'ब्रह्म' शब्दस्य चत्वारः प्रमुखाः अर्थाः गृह्यन्ते:
# '''वेदः''' : वेदानां स्वाध्यायः अध्ययनं च।
# '''तपः''' : इन्द्रियनिग्रहपूर्वकं ज्ञानसाधना।
# '''वीर्यम्''' : शरीरस्थस्य सूक्ष्मौजसः रक्षणं संवर्धनञ्च।
# '''परमात्मा''' : सर्वव्यापिनः सच्चिदानन्दघनस्य परब्रह्मणः साक्षात्कारः।

अतः यः एतेषु चतुर्षु अङ्गेषु निष्ठापूर्वकं चरति आचरति च, स एव यथार्थः ब्रह्मचारी।

== वेदेषु ब्रह्मचारिणः महिमा ==
[[अथर्ववेदः|अथर्ववेदे]] ब्रह्मचारिणे एकादशकाण्डस्य पञ्चमं सूक्तं पूर्णतया समर्पितम् अस्ति, यत् 'ब्रह्मचारिसूक्तम्' इति नाम्ना विश्रुतम्। अस्मिन् सूक्ते ब्रह्मचारिणः अलौकिकं सामर्थ्यं वर्णयन् ऋषिः ब्रूते:

{{quote|ब्रह्मचारी समिधा मेखलया श्रमेण लोकांस्तपसा पिपर्ति।&lt;br /&gt;स आचार्यं तपसा पिपर्ति स देवान्त्सर्वान्त्स्वयशसा समनक्ति॥|अथर्ववेदः, ११.५.१}}
(अर्थात्: ब्रह्मचारी समिधा, मेखलया, स्वपरिश्रमेण, तपसा च लोकान् पालयति। सः स्वगुरोः इच्छां पूरयति, स्वतेजसा च सर्वान् देवान् समन्तात् शोभयति।)

तथैव देवानाम् अमरत्वस्य रहस्यमपि ब्रह्मचर्ये एव निहितम् इति तत्रैव प्रतिपादितम्:
{{quote|ब्रह्मचर्येण तपसा देवा मृत्युमपाघ्नत।&lt;br /&gt;इन्द्रो ह ब्रह्मचर्येण देवेभ्यः स्व१राभरत्॥|अथर्ववेदः, ११.५.१९}}
(अर्थात्: ब्रह्मचर्यरूपेण तपसा देवाः मृत्युम् अपाकुर्वन् जितवन्तः। इन्द्रः अपि ब्रह्मचर्येणैव देवेभ्यः दिव्यं तेजः स्वर्गञ्च आहृतवान्।)

== ब्रह्मचारिणः द्वौ मुख्यौ भेदौ ==
[[मनुस्मृतिः|मनुस्मृतौ]], [[याज्ञवल्क्यस्मृतिः|याज्ञवल्क्यस्मृतौ]] च धर्मशास्त्रकारैः ब्रह्मचारिणः मुख्यतया द्वौ भेदौ निर्दिष्टौ:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold; text-align:center;&quot;
! भेदः !! परिभाषा स्वरूपञ्च !! कालावधिः !! गन्तव्यः आश्रमः
|-
| '''१. उपकुर्वाणः''' || यः वेदाध्ययनकाले गुरुकुले ब्रह्मचर्येण तिष्ठति, विद्यासमाप्तौ गुरवे दक्षिणां दत्त्वा, समावर्तनसंस्कारं कृत्वा गृहस्थाश्रमं प्रविशति। || द्वादश, चतुर्विंशतिः, षट्त्रिंशद् वर्षाणि वा (विद्याध्ययनपर्यन्तम्) || [[गृहस्थाश्रमः]]
|-
| '''२. नैष्ठिकः''' || यः आजन्म गुरुकुले तिष्ठन्, आमरणं ब्रह्मचर्यव्रतम् अखण्डतया पालयति, शरीरान्तं यावत् गुरुसेवायां ब्रह्मचिन्तने च रतः भवति, सः नैष्ठिकः। || आजन्म (आमरणम्) || [[संन्यासाश्रमः|संन्यासः]] / ब्रह्मसाक्षात्कारः
|}

मनुस्मृतौ नैष्ठिकब्रह्मचारिणः लक्षणम् एवं वर्णितम् अस्ति:
{{quote|यदि त्वात्यन्तिको वासो गोष्ठे वा गुरुसन्निधौ।&lt;br /&gt;यजेत विधिनानेन समाप्तेः स्वस्य चेतसः॥&lt;br /&gt;न संविशति यो योषित्सङ्गं त्यक्त्वा जितेन्द्रियः।&lt;br /&gt;स याति ब्रह्मणः स्थानं न चेहाजायते पुनः॥|मनुस्मृतिः, २.२४३-२४४}}

== बाह्यचिह्नानि उपनयनञ्च ==
ब्रह्मचर्याश्रमस्य प्रवेशः [[उपनयनम्|उपनयनसंस्कारेण]] (यज्ञोपवीतधारणेन) भवति। तदनन्तरं ब्रह्मचारी एतानि पञ्च बाह्यचिह्नानि धारयति:
# '''[[यज्ञोपवीतम्]]''' : गायत्रीमन्त्रदीक्षापूर्वकं स्कन्धे धृतं त्रिवृत् सूत्रम्, यत् देव-ऋषि-पितृऋणानां स्मरणं कारयति।
# '''मेखला''' : मुञ्जतृणनिर्मिता कटिसूत्रं, या कटिप्रदेशं दृढं कृत्वा वीर्यरक्षणे साहाय्यं करोति।
# '''दण्डः''' : पलाश-बिल्व-वटकाष्ठनिर्मितः दण्डः, यः संयमस्य, आत्मरक्षणस्य, सन्मार्गगमनस्य च प्रतीकः अस्ति।
# '''कौपीनम् / कार्ष्णम्''' : शुद्धं वासः, प्राचीनकाले कृष्णमृगस्य चर्म (कार्ष्णम्) वा धार्यते स्म।
# '''शिखा''' : शिरसः पृष्ठभागे विद्यमाना शिखा, या सुषुम्णानक्षत्रस्य सहस्रारचक्रस्य च रक्षणं करोति।

== ब्रह्मचारिणः नियमाः आचाराश्च ==
धर्मशास्त्रेषु ब्रह्मचारिणः कृते कठोरनियमाः निर्दिष्टाः सन्ति, येन तस्य शारीरिक-मानसिक-आत्मिकविकासः भवेत्:

=== १. अष्टविधमैथुनत्यागः ===
दक्षस्मृतौ ब्रह्मचारिणः कृते मनसा, वाचा, कर्मणा च अष्टप्रकारकस्य मैथुनस्य पूर्णत्यागः विहितः:
{{quote|स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम्।&lt;br /&gt;सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च॥&lt;br /&gt;एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः।&lt;br /&gt;विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदष्टलक्षणात्॥|दक्षस्मृतिः, ७.३१-३२}}
एतेषाम् अष्टानाम् अङ्गानां वर्जनमेव वास्तविकं ब्रह्मचर्यम् उच्यते।

=== २. नित्यानुष्ठानानि ===
* '''त्रिकालसन्ध्या''' : प्रातः, मध्याह्ने, सायं च [[गायत्रीमन्त्रः|गायत्रीमन्त्रेण]] सन्ध्योपासनम्।
* '''समिदाधानम्''' : प्रतिदिनं प्रातः सायं च अग्नौ शुष्कसमिधां समर्पणम् (अग्निकार्यम्)।
* '''भिक्षाचर्या''' : अहङ्कारनाशाय सात्त्विकाय आहाराय च नगरे गृहस्थेभ्यः &quot;भवति भिक्षां देहि&quot; इति भिक्षायाचनम्। प्राप्तं सर्वमपि गुरवे समर्प्य तदनुज्ञया एव भोजनम्।
* '''गुरुशुश्रूषा''' : गुरोः पादसेवनम्, गुरुकुलस्य सर्वाणि कार्याणि श्रद्धया करणम्।
* '''अध्ययनम्''' : नित्यं वेदानाम्, उपनिषदां, षडङ्गानां च एकाग्रचित्तेन स्वाध्यायः।

=== ३. वर्ज्यानि कर्माणि ===
[[मनुस्मृतिः|मनुस्मृतेः]] द्वितीयाध्याये ब्रह्मचारिणा कानि वस्तूनि त्याज्यानि इति स्पष्टम् उक्तम्:
{{quote|वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसांस्त्रियः।&lt;br /&gt;शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम्॥&lt;br /&gt;अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम्।&lt;br /&gt;कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम्॥|मनुस्मृतिः, २.१७७-१७८}}
अर्थात् मद्यपानं, मांसाहारः, सुगन्धितद्रव्याणि, पुष्पाणां माला, रसयुक्तपदार्थाः, स्त्रीणां सङ्गः, हिंसा, तैलाभ्यङ्गः, नेत्राञ्जनम्, पादरक्षा (उपानहौ), छत्रधारणम्, काम-क्रोध-लोभाः, नर्तन-गायन-वाद्यविलासाश्च ब्रह्मचारिणा सर्वथा त्याज्याः।

== इतिहासे प्रसिद्धाः ब्रह्मचारिणः ==
भारतीयपरम्परायां बहवः महापुरुषाः अखण्डब्रह्मचर्येण जगति अमरतां गताः:
* '''[[भीष्मः|भीष्मपितामहः]]''' : महाभारते स्वपितुः शन्तनोः सुखार्थम् आजन्म अखण्ड-नैष्ठिक-ब्रह्मचर्यस्य महतीं प्रतिज्ञां कृतवान्, यया सः 'भीष्मः' इति नाम्ना प्रसिद्धः जातः।
* '''[[सनत्कुमारः|सनत्कुमाराः]] (चतुःसनः)''' : ब्रह्मणः मानसाः पुत्राः सनक-सनन्दन-सनातन-सनत्कुमाराः आजन्म पञ्चवर्षीयबालकरूपेण ब्रह्मचारिणः स्थिताः।
* '''[[हनूमान्]]''' : परमवीरः, जितेन्द्रियः, अष्टसिद्धि-नवनिधियुक्तः हनुमान् ब्रह्मचारिणां परमः आदर्शः मन्यते।
* '''[[दत्तात्रेयः]]''' : अवधूतशिरोमणिः, आजन्म विरक्तः ब्रह्मचारी।
* '''आधुनिकयुगे''' : [[दयानन्दसरस्वती|स्वामी दयानन्दसरस्वती]], [[विवेकानन्दः|स्वामी विवेकानन्दः]] इत्यादयः महापुरुषाः अपि ब्रह्मचर्यबलेन एव राष्ट्रस्य धर्मस्य च महतीं सेवां कृतवन्तः।

== वैज्ञानिकम् आध्यात्मिकञ्च महत्त्वम् ==
आयुर्वेदे चरकाचार्येण शरीरस्य त्रयः उपस्तम्भाः उक्ताः - 'आहारः, निद्रा, ब्रह्मचर्यं च'। एतेषु ब्रह्मचर्यं वीर्यरक्षणाय, ओजसो वृद्धये च सर्वप्रधानम्।
* '''ओजस्तेजोवृद्धिः''' : वीर्यरक्षणेन तस्य रूपान्तरम् 'ओजसि' भवति, येन बुद्धेः तीक्ष्णता, मेधाशक्तिः, धारणाशक्तिः, मुखमण्डले कान्तिश्च उत्पद्यते।
* '''दीर्घायुष्यम्''' : योगशास्त्रानुसारं &quot;मरणं बिन्दुपातेन जीवनं बिन्दुधारणात्&quot;। ब्रह्मचर्येण शरीरे रोगप्रतिरोधकशक्तिः वर्धते, मनुष्यश्च नीरोगः दीर्घायुश्च भवति।
* '''आत्मसाक्षात्कारः''' : विना ब्रह्मचर्येण कुण्डलिनीजागरणम्, समाधिः, ब्रह्मसाक्षात्कारश्च असम्भवः भवति।

== अपि च पश्यतु ==
* [[ब्रह्मचर्यम्]]
* [[आश्रमाः]]
* [[उपनयनम्]]
* [[यज्ञोपवीतम्]]
* [[गुरुकुलम्]]
* [[भीष्मः]]
* [[हनूमान्]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/अथर्ववेदः/काण्डं_११/सूक्तं_०५ अथर्ववेदस्य ब्रह्मचारिसूक्तम् - संस्कृतविकिस्रोतः]
* [https://sa.wikisource.org/wiki/मनुस्मृतिः/द्वितीयोऽध्यायः मनुस्मृतौ ब्रह्मचारिधर्माः - संस्कृतविकिस्रोतः]

[[वर्गः:ब्रह्मचर्यम्]]
[[वर्गः:आश्रमाः]]
[[वर्गः:सनातनधर्मः]]
[[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]]
[[वर्गः:संस्काराः]]</text>
      <sha1>bnw12dx5gmlejvgrgvjn6gsfks5ccip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पञ्चमुखीहनुमान्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92474</id>
    <revision>
      <id>500444</id>
      <timestamp>2026-09-10T00:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = पञ्चमुखीहनुमान् | subheader = {{larger|महाविराट्स्वरूपः, पञ्चवक्त्रधारी, सर्वशत्रुहन्ता}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Pañcamukhī Hanumān&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Idol of five-headed Hanuman in Pan... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18324" sha1="cq89nh5nrkezyz2cep8ryfdzw0ecp4h" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = पञ्चमुखीहनुमान्
| subheader = {{larger|महाविराट्स्वरूपः, पञ्चवक्त्रधारी, सर्वशत्रुहन्ता}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Pañcamukhī Hanumān&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Idol of five-headed Hanuman in Panchmukhi Maruti Temple, Pune.jpg|220px|center|alt=पञ्चमुखीहनुमतः मूर्तिः]]
| caption = पुणेनगरस्य ऐतिहासिक-पञ्चमुखीमारुतिमन्दिरे पञ्चमुखीहनुमतः विग्रहः

| label1 = पञ्च मुखानि
| data1 = वानरः (पूर्वम्), नृसिंहः (दक्षिणम्), गरुडः (पश्चिमम्), वराहः (उत्तरम्), हयग्रीवः (ऊर्ध्वम्)

| label2 = नेत्राणि
| data2 = पञ्चदश (प्रतिमुखं त्रीणि नेत्राणि)

| label3 = भुजाः
| data3 = दश भुजाः (विविधायुधधारिणः)

| label4 = प्रमुखोद्देश्यम्
| data4 = पाताललङ्कायां अहिरावणस्य वधः, श्रीरामलक्ष्मणयोः उद्धारः

| label5 = प्रमुखग्रन्थाः
| data5 = [[सुदर्शनसंहिता]], [[पराशरसंहिता]], अगस्त्यसंहिता

| label6 = प्रमुखमन्दिराणि
| data6 = मन्त्रालयम् (कर्णाटकम्), पुणे (महाराष्ट्रम्), रामेश्वरम्, काष्ठमण्डपम् (नेपालः)

| label7 = फलप्राप्तिः
| data7 = शत्रुनाशः, भूतबाधानिवारणम्, विषहरणम्, सम्पत्प्राप्तिः, [[मोक्षः]]
}}
{{हिन्दूधर्मः}}

'''पञ्चमुखीहनुमान्''' (अथवा '''पञ्चमुखहनुमान्''', [[IAST]]: ''Pañcamukha-Hanumān'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]], तन्त्रशास्त्रे, [[रामायणम्|रामायणपरम्परायां]] च भगवतः [[हनुमान्|हनूमतः]] अत्यन्तं शक्तिशाली, भयङ्करः, सर्वकल्याणप्रदश्च विराट्-अवतारः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rao |first=T. A. Gopinatha |title=Elements of Hindu Iconography |volume=II, Part II |year=1916 |publisher=Law Printing House, Madras |isbn=978-81-208-0878-2 |pages=588-590}}&lt;/ref&gt; अस्मिन् स्वरूपे हनूमान् पञ्चभिः मुखैः (वानर-नृसिंह-गरुड-वराह-हयग्रीवमुखैः), पञ्चदशभिः नेत्रैः, दशभिः भुजैश्च युक्तः सन् विराजमानः अस्ति।

पौराणिककथानुसारं पाताललङ्कायां मायाविनः राक्षसस्य अहिरावणस्य वधं कृत्वा [[रामः|श्रीरामस्य]] लक्ष्मणस्य च प्राणरक्षणार्थं हनूमता एतत् पञ्चमुखं विराट् रूपं धृतम् आसीत्।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lutgendorf |first=Philip |title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530922-5 |pages=383-395}}&lt;/ref&gt;

== शास्त्रीयप्रमाणं ध्यानञ्च ==
'[[सुदर्शनसंहिता|सुदर्शनसंहितायां]]' पञ्चमुखहनुमतः ध्यानस्वरूपम् एवं विशदरूपेण वर्णितम् अस्ति:

{{quote|पञ्चवक्त्रं महाभीमं त्रिपञ्चनयनैर्युतम्।&lt;br /&gt;बाहुभिर्दशभिर्युक्तं सर्वकामार्थसिद्धिदम्॥&lt;br /&gt;पूर्वं तु वानरं वक्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम्।&lt;br /&gt;दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्॥&lt;br /&gt;दक्षिणो नारसिंहोऽयं वज्रदंष्ट्रो महाद्युतिः।&lt;br /&gt;प्रत्यक्षो भयनाशी च सर्वभूतविनाशनः॥&lt;br /&gt;पश्चिमं गारुडं वक्त्रं वक्रतुण्डं महाबलम्।&lt;br /&gt;सर्वविषहरं रौद्रं सर्वदुष्टनिवारणम्॥&lt;br /&gt;उत्तरं कौमदं वक्त्रं वाराहं भूरिवर्चसम्।&lt;br /&gt;पातालगमनोद्योगं सर्वसम्पत्प्रदायकम्॥&lt;br /&gt;ऊर्ध्वं हयाननं घोरं दानवान्तकरं परम्।&lt;br /&gt;येन वक्त्रेण विप्रेन्द्र सर्वज्ञानं प्रयच्छति॥|सुदर्शनसंहिता, पञ्चमुखहनुमत्कवचम्}}

== उत्पत्तिप्रसङ्गः (अहिरावणवधः) ==
लङ्कायुद्धे यदा रावणस्य सर्वे वीराः पुत्राश्च मृताः, तदा रावणेन स्वस्य मायावी मित्रं पाताललङ्कायाः अधिपतिः अहिरावणः स्मृतः। अहिरावणः देवी-भद्रकाल्याः उपासकः आसीत्। सः विभीषणस्य कपटरूपं धृत्वा रात्रौ श्रीरामस्य लक्ष्मणस्य च शिबिरं प्रविष्टवान्, तयोः हरणं कृत्वा पाताललोकं नीतवान्, तयोः बलेः च योजनाम् अकरोत्।

यदा हनुमान् रामलक्ष्मणयोः अन्वेषणं कुर्वन् पाताललोकं प्राप्नोत्, तदा तत्र तस्य युद्धं स्वपुत्रेण मकरध्वजेन (पातालद्वारपालेन) सह अभवत्। मकरध्वजं बद्ध्वा हनूमान् राजप्रासादं प्रविश्य गुप्तगुहायाम् अहिरावणस्य रहस्यम् अजानात्। 

अहिरावणस्य प्राणः तस्य शरीरे न, अपितु पाताललङ्कायाः पञ्चसु पृथक् पृथक् दिशासु प्रज्वलितेषु पञ्चसु दिव्यदीपेषु सुरक्षितः आसीत्। तस्मै वरः आसीत् यत् यः कश्चित् युगपत् (एकस्मिन्नेव समये) तान् पञ्चापि दीपान् निर्वापयिष्यति, स एव तस्य वधं कर्तुं समर्थः भविष्यति। 

अस्य रहस्यस्य ज्ञानेन हनुमान् तत्क्षणमेव पञ्चभिः मुखैः युक्तं विराट् रूपं प्राकटयत्:
# पूर्वे स्वकीयवानरमुखेन पूर्वस्थं दीपम्,
# दक्षिणे नृसिंहमुखेन दक्षिणस्थं दीपम्,
# पश्चिमे गरुडमुखेन पश्चिमस्थं दीपम्,
# उत्तरे वराहमुखेन उत्तरस्थं दीपम्,
# ऊर्ध्वभागे हयग्रीवमुखेन आकाशस्थं दीपञ्च
हनूमान् पञ्चभ्यो मुखेभ्यः एकस्मिन्नेव क्षणे प्रचण्डं वायुं प्रमुच्य पञ्चापि दीपान् युगपन्निर्वापितवान्। दीपेभ्यः निर्वापितेभ्यः अहिरावणः स्वस्य शक्तिं हत्वा मृत्यम् अवाप। ततः हनुमान् श्रीरामलक्ष्मणयोः बन्धनं मोचयित्वा मकरध्वजं पातालस्य सिंहासने अभिषिक्तवान्।

== पञ्चमुखानां विवरणं फलञ्च ==
पञ्चमुखानां प्रत्येकमपि मुखं विशिष्टायाः दिशायाः, देवतायाः, शक्तेश्च प्रतीकं वर्तते:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! क्रमः !! मुखम् !! दिक् !! सम्बद्धदेवता !! स्वरूपम् !! प्रयोजनं फलञ्च
|-
| १ || '''वानरमुखम्''' || पूर्वम् || [[हनुमान्]] || कोटिसूर्यसमप्रभम्, दंष्ट्राकरालम् || श्रीरामभक्तिप्राप्तिः, शत्रुनाशः, पापप्रक्षालनम्
|-
| २ || '''नारसिंहमुखम्''' || दक्षिणम् || [[नृसिंहः]] || वज्रदंष्ट्रः, भयङ्करं, ज्वलन्नेत्रम् || भूत-प्रेत-पिशाचबाधानिवारणम्, अभयदानम्, सर्वशत्रुसंहारः
|-
| ३ || '''गारुडमुखम्''' || पश्चिमम् || [[गरुडः]] || वक्रतुण्डं, तीक्ष्णचञ्चुः, सर्पहन्ता || सर्प-वृश्चिकादिविषनिवारणम्, अकालमृत्युदोषनाशः, ग्रहपीडाहरणम्
|-
| ४ || '''वाराहमुखम्''' || उत्तरम् || [[वराहः]] || भूरिवर्चसम्, दंष्ट्रायुक्तम्, पातालगमनम् || सर्वसम्पत्प्राप्तिः, भूमिलाभः, धनधान्यसमृद्धिः, अष्टैश्वर्यम्
|-
| ५ || '''हयग्रीवमुखम्''' || ऊर्ध्वम् || [[हयग्रीवः]] || अश्वमुखम्, दिव्यज्ञानप्रदम् || वेदविद्याप्राप्तिः, बुद्धिमेधावृद्धिः, वाक्पटुत्वम्, [[मोक्षः]]
|}

== दश भुजाः आयुधानि च ==
पञ्चमुखीहनुमान् दशभिः भुजैः सुसज्जितः अस्ति, येषु त्रैलोक्यस्य सर्वाणि दिव्यायुधानि स्थितानि सन्ति:
# '''[[त्रिशूलम्]]''' : शिवशक्तेः प्रतीकः, त्रितापनाशकम्।
# '''[[खड्गः]]''' : अज्ञानविदारकः, धर्मरक्षकः।
# '''खट्वाङ्गः''' : यमदण्डसमः, दुष्टदमकः।
# '''पाशः''' : वरुणदेवस्य, आसुरीशक्तीनां बन्धनार्थम्।
# '''अङ्कुशः''' : मनसः इन्द्रियाणां च नियन्त्रणप्रतीकः।
# '''पर्वतः''' : [[सञ्जीवनी]]पर्वतखण्डः (द्रोणाचलः), आरोग्यप्रदः।
# '''[[गदा]]''' : हनूमतः मुख्यम् आयुधम्, बलवीर्यप्रतीकम्।
# '''चक्रम्''' : विष्णोः सुदर्शनचक्रम्, अधर्मनाशकम्।
# '''मुष्टिः''' : वज्रमुष्टिः, असुरमर्दिनी।
# '''अमृतकलशः''' : अमृतपूर्णपात्रम्, अमरत्वजीवनप्रदम्।

== तन्त्रशास्त्रे मन्त्राः उपासना च ==
तन्त्रशास्त्रेषु, विशेषतः 'पराशरसंहितायां', पञ्चमुखीहनुमतः उपासना सकलसङ्कटनाशिनी, महासिद्धिकरी च कथिता अस्ति। अस्य मूलमन्त्रः निम्नरूपेण जप्यते:

{{quote|ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पूर्वकपिमुखाय सकलशत्रुसंहारकाय स्वाहा।&lt;br /&gt;ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय दक्षिणनृसिंहमुखाय करालवदनाय सर्वभूतप्रमथनाय स्वाहा।&lt;br /&gt;ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पश्चिमगरुडमुखाय सर्वविषहराय स्वाहा।&lt;br /&gt;ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय उत्तरवराहमुखाय सर्वसम्पत्प्रदाय स्वाहा।&lt;br /&gt;ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय ऊर्ध्वहयग्रीवमुखाय सर्वज्ञानप्रदाय स्वाहा॥|पराशरसंहिता}}

अयं मन्त्रः पञ्चबाणानां निवारकः, सर्वरोगशामकः, साधकस्य सर्वाभीष्टप्रदायकश्च मन्यते।

== प्रसिद्धाः मन्दिराः तीर्थानि च ==
भारते नेपाले च पञ्चमुखीहनुमतः कानिचन अतीव प्राचीनानि तीर्थमन्दिराणि सन्ति:
* '''मन्त्रालयम् (कर्णाटकम्)''' : मन्त्रालयस्थस्य श्रीराघवेन्द्रस्वामिनः तपोभूमिः 'पञ्चमुखी' इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अत्रैव श्रीराघवेन्द्रतीर्थेन द्वादशवर्षाणि यावत् कठोरं तपः कृत्वा पञ्चमुखीहनुमतः साक्षाद् दर्शनं प्राप्तम् आसीत्।
* '''पुणे (महाराष्ट्रम्)''' : पुणेनगरस्य ऐतिहासिकं 'पञ्चमुखी मारुतिमन्दिरम्' अतीव जाग्रतं तीर्थं मन्यते।
* '''काष्ठमण्डपम् (काठमाण्डू, नेपालः)''' : हनुमान्ढोका-राजप्रासादस्य नासचुक-विभागे मल्लनृपाणां काले निर्मितं पञ्चमुखीहनुमतः अद्वितीयं मन्दिरम् अस्ति।
* '''रामेश्वरम् (तमिऴनाडु)''' : रामेश्वरतीर्थक्षेत्रे पञ्चमुखीहनुमतः प्रसिद्धं मन्दिरं वर्तते, यत्र तरन्तः शिलाखण्डाः (रामसेतोः पाषाणाः) स्थापिताः सन्ति।

== अपि च पश्यतु ==
* [[हनुमान्]]
* [[रामः]]
* [[रामायणम्]]
* [[सुदर्शनसंहिता]]
* [[नृसिंहः]]
* [[हयग्रीवः]]
* [[गरुडः]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sanskritdocuments.org/doc_hanumaana/panchamukhahanumatkavacham.html पञ्चमुखहनुमत्कवचम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]
* [https://sa.wikisource.org/wiki/पञ्चमुखहनुमत्कवचम् पञ्चमुखहनुमत्कवचम् - संस्कृतविकिस्रोतः]

[[वर्गः:हनुमान्]]
[[वर्गः:हिन्दुदेवताः]]
[[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]]
[[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]]
[[वर्गः:पौराणिकपात्राणि]]</text>
      <sha1>cq89nh5nrkezyz2cep8ryfdzw0ecp4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अवधूतः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92475</id>
    <revision>
      <id>500445</id>
      <timestamp>2026-09-10T07:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = अवधूतः | subheader = {{larger|वर्णाश्रमातीतः, सर्वसङ्गपरित्यक्तः, जीवन्मुक्तः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Avadhūta&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Ravi Varma-Dattatreya.jpg|200px|center|alt=अवधूतशिरोमण... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16663" sha1="ot9tv4yuuwo6db7j90ph4d9y88onnc3" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = अवधूतः
| subheader = {{larger|वर्णाश्रमातीतः, सर्वसङ्गपरित्यक्तः, जीवन्मुक्तः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Avadhūta&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Ravi Varma-Dattatreya.jpg|200px|center|alt=अवधूतशिरोमणिः भगवान् दत्तात्रेयः]]
| caption = अवधूतशिरोमणिः भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (राजा रविवर्मणः चित्रम्)

| label1 = व्युत्पत्तिः
| data1 = अव + धूञ् (कम्पने/त्यागे) + क्त (सर्वबन्धनविधूय स्थितः)

| label2 = स्थितिः
| data2 = [[तुरीयावस्था|तुरीयातीतावस्था]], वर्णाश्रमातीतपदम्

| label3 = मुख्यलक्षणाणि
| data3 = दिगम्बरत्वम्, निर्द्वन्द्वता, समदृष्टिः, बालवच्चर्या

| label4 = चरमपदम्
| data4 = [[जीवन्मुक्तिः]], परब्रह्मसाक्षात्कारः

| label5 = आदिगुरुः
| data5 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]]

| label6 = प्रमुखग्रन्थाः
| data6 = [[अवधूतगीता]], [[अवधूतोपनिषत्]], [[श्रीमद्भागवतम्]]

| label7 = प्रसिद्धाः अवधूताः
| data7 = [[दत्तात्रेयः]], [[शुकदेवः]], [[जडभरतः]], सदाशिवब्रह्मेन्द्रः
}}

'''अवधूतः''' (स्त्रीलिङ्गे: '''अवधूता''' वा '''अवधूतिनी''', [[IAST]]: ''Avadhūta'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]], [[वेदान्तः|अद्वैतवेदान्ते]], [[योगशास्त्रम्|योगे]], [[तन्त्रम्|तन्त्रशास्त्रे]] च तस्य परमहंसस्य महायोगिनः संज्ञा वर्तते, यः अहङ्कारम्, अविद्यां, लौकिकसामाजिकमर्यादाः, देहाध्यासं च सर्वथा विधूय (परित्यज्य) केवलं सच्चिदानन्दघने परब्रह्मणि एव नित्यतृप्तः सन् विचरति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Feuerstein |first=Georg |title=The Deeper Dimension of Yoga: Theory and Practice |year=2003 |publisher=Shambhala Publications |isbn=978-1-57062-935-8 |pages=275-278}}&lt;/ref&gt;

अयम् एका तादृशी आत्यन्तिकी आध्यात्मिकदशा अस्ति या वर्णाश्रमातीतपदे (तुरीयातीतावस्थायाम्) स्थिता भवति। अवधूतः न सामान्यः गृहस्थः, न वानप्रस्थः, न च पारम्परिकः दण्डधारी संन्यासी, अपितु सर्वोपाधिविनिर्मुक्तः 'जीवन्मुक्तः' भवति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=The Samnyasa Upanisads: Hindu Scriptures on Asceticism and Renunciation |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-507045-3 |pages=228-235}}&lt;/ref&gt; भारतीयपरम्परायां भगवान् [[दत्तात्रेयः]] अवधूतानाम् आदिगुरुः शिरोमणिश्च मन्यते।

== व्युत्पत्तिः अक्षरार्थरहस्यञ्च ==
संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'अव' उपसर्गपूर्वकस्य 'धू' (विधूनने/कम्पने/परित्यागे) धातोः 'क्त' प्रत्यये कृते 'अवधूत' इति शब्दः निष्पद्यते। यः सांसारिकमलानि, बन्धनानि, वासनाश्च विधूतवान् (परित्यक्तवान्) सः अवधूतः।

'[[अवधूतोपनिषत्|अवधूतोपनिषदि]]' तथा '[[अवधूतगीता|अवधूतगीतायां]]' अवधूत-शब्दस्य प्रत्येकम् अक्षरस्य दिव्यः दार्शनिकः अर्थः प्रतिपादितः अस्ति:
{{quote|अक्षरत्वाद् वरेण्यत्वाद्धूतसंसारबन्धनात्।&lt;br /&gt;तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वात् अवधूतोऽभिधीयते॥|अवधूतोपनिषत्, २; अवधूतगीता, ८.६}}

अस्य श्लोकस्य गूढार्थः निम्नरूपेण व्याख्यायते:
# '''अ (अक्षरत्वात्)''' : सः अविनाशी, निर्विकारः, अक्षरब्रह्मस्वरूपः अस्ति; तस्य आत्मभावः कदापि क्षयं न प्राप्नोति।
# '''व (वरेण्यत्वात्)''' : सः त्रिभुवने वरेण्यः (सर्वश्रेष्ठः), कामनाविहीनः, गुणातीतः च अस्ति।
# '''धू (धूतसंसारबन्धनात्)''' : येन अविद्या, कामः, कर्म, संसारबन्धनं च समूलं विधूतं (भस्मसात् कृतम्) अस्ति।
# '''त (तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वात्)''' : यः वेदान्तस्य 'तत्त्वमसि' (तत् त्वम् असि), 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादि-महावाक्यानां साक्षात् लक्ष्यभूतः अनुभवस्वरूपश्च अस्ति।

== अवधूतस्य लक्षणानि चर्या च ==
धर्मशास्त्रेषु उपनिषत्सु च अवधूतस्य स्थितिः अतीव विशदरूपेण वर्णिता अस्ति:
* '''वर्णाश्रमातीतः''' : सः जातिकुल-वर्णाश्रमाणां परिधेः बहिः तिष्ठति। न तस्य यज्ञोपवीतं, न शिखा, न च संध्यावन्दनादीनां बाह्यकर्मकाण्डानां बन्धनं भवति।
* '''दिगम्बरत्वम् अथवा कौपीनम्''' : शरीरभावस्य पूर्णतया विगलितत्वात् अवधूताः प्रायः दिगम्बराः (दिशः एव वस्त्राणि येषां ते) भवन्ति, अथवा केवलं कौपीनं जीर्णां कन्थां वा धारयन्ति।
* '''समदृष्टिः निर्द्वन्द्वता च''' : अवधूतः &quot;समलोष्टाश्मकाञ्चनः&quot; भवति। मृत्तिकायां, पाषाणे, सुवर्णे च तस्य समाना दृष्टिः। सुख-दुःखयोः, शत्रु-मित्रे, शीतोष्णयोः, मानापमानयोश्च सः निर्विकल्पः भवति।
* '''आहारनियमाभावः''' : सः न आहाराय व्याकुलः भवति। यत्किञ्चित् यदृच्छया प्राप्तं (मधुकरीवृत्त्या वा अजगरवृत्त्या वा) तेनैव सन्तुष्टः भवति।

=== बाह्यरूपस्य त्रिविधत्वम् ===
श्रीमद्भागवते, जाबालोपनिषदि च प्रतिपादितं यत् परमज्ञानी अवधूतः लोकेषु विचरन् जनैः सह सम्बन्धात् मुक्तये प्रायः त्रिधा बाह्यरूपं धारयति:
{{quote|बालवन्मूकवद्वापि पिशाचवदुन्मत्तवच्चरेत्।&lt;br /&gt;विमुक्तसङ्गो विशुद्धधीरात्मन्येवात्मना रतः॥|भागवतपुराणम्}}
# '''बालवत्''' : बालकवत् अहङ्कारशून्यः, निर्दोषः, छल-कपट-वञ्चनाविहीनः, यः सर्वत्र आनन्दमेव पश्यति।
# '''उन्मत्तवत्''' : लोकरीतिं सामाजिकप्रतिष्ठां च विहाय ब्रह्मानन्दरसे उन्मत्तः इव विचरति।
# '''पिशाचवत्''' : बाह्यशुद्धेः वेषभूषायाश्च उपेक्षां कुर्वन्, लोकेभ्यः विरक्तः भूत्वा तिष्ठति।

== अवधूतानां भेदाः ==
तन्त्रशास्त्रेषु, विशेषतः 'महानिर्वाणतन्त्रे', अवधूतानां चत्वारः प्रमुखाः भेदाः निर्दिष्टाः सन्ति:
# '''ब्रह्मावधूतः''' : यः परमहंसः सन् सर्वत्र ब्रह्म पश्यति; एषः पूर्णसंन्यासी अपि भवितुमर्हति, विरक्तः गृहस्थोऽपि भवितुमर्हति।
# '''शैवावधूतः''' : यः शैवदीक्षाम् अङ्गीकृत्य शिखा-यज्ञोपवीतादिकं विसृज्य संन्यासं प्राप्नोति।
# '''वीरावधूतः''' : यः तान्त्रिक-वीरभावेन साधनां कृत्वा सर्वबन्धननाशं करोति।
# '''कुलावधूतः''' : कौलमार्गे परमां सिद्धिं प्राप्तः योगी, यः वर्णाश्रममुक्तः भवति।

संन्यासपरम्परायां संन्यासस्य षट्सु स्तरेषु (कुटीचकः, बहूदकः, हंसः, परमहंसः, तुरीयातीतः, अवधूतश्च) अवधूतपदं सर्वोच्चं चरमकाष्ठारूपं च अङ्गीकृतम् अस्ति।

== प्रसिद्धाः अवधूताः ==
भारतीय-इतिहास-पुराणेषु बहवः महापुरुषाः अवधूतकोटौ परिगणिताः सन्ति:
* '''भगवान् [[दत्तात्रेयः]]''' : अवधूतानाम् आदिगुरुः; यस्य चतुर्विंशतिगुरवः प्रकृतेः आसन्।
* '''महर्षिः [[शुकदेवः]]''' : महर्षेः व्यासस्य पुत्रः, यः गर्भादेव विरक्तः सन् दिगम्बररूपेण विचरति स्म, येन राज्ञे परीक्षिताय श्रीमद्भागवतं श्रावितम्।
* '''[[जडभरतः]]''' : ऋषभदेवस्य पुत्रः, यः बाह्यतः जडवत् पिशाचवत् च आचरन् सौवीरराजाय रहूगणाय आत्मज्ञानस्य परमं रहस्यम् उपादिशत्।
* '''ऋषभदेवः''' : भागवतस्य पञ्चमस्कन्धे अवधूतचर्यायाः परमादर्शत्वेन वर्णितः तीर्थङ्करः।
* '''सदाशिवब्रह्मेन्द्रः''' (१८ शतकम्) : दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धः अद्वैतवेदान्ती, अवधूतयतिः, यः नित्यं मौने दिगम्बरावस्थायां च विचरन् बहूनि अद्वैतस्तोत्राणि रचितवान्।
* '''स्वामी समर्थः''' (अक्कलकोटमहाराजः, १९ शतकम्) : दत्तात्रेयपरम्परायाः प्रसिद्धः अवधूतसद्गुरुः।
* '''भगवान् नित्यानन्दः''' (गणेशपुरी, २० शतकम्) : सिद्धपरम्परायाः अवधूतः, यस्य उपदेशाः 'चिदाकाशगीता' नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति।

== अवधूतसाहित्यम् ==
अवधूतदर्शनस्य प्रतिपादकाः केचन प्रमुखाः ग्रन्थाः सन्ति:
* '''[[अवधूतगीता]]''' : भगवान् दत्तात्रेयेन उपदिष्टा अद्वैतवेदान्तस्य सर्वोत्कृष्टा कृतिः, यस्यां जीव-ब्रह्मणोः पूर्णम् ऐक्यं प्रतिपादितम्।
* '''[[अवधूतोपनिषत्]]''' : सामवेदान्तर्गता संन्यासोपनिषत्, यत्र अवधूतलक्षणानि विस्तरेण वर्णितानि।
* '''[[श्रीमद्भागवतम्]]''' : एकादशस्कन्धे यदु-दत्तात्रेयसंवादे अवधूतस्य चतुर्विंशतिगुरूणां वर्णनम्।
* '''सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः''' : गोरक्षनाथविरचिते अस्मिन् ग्रन्थे अवधूतयोगिनः स्वरूपं वर्णितम्।

== अपि च पश्यतु ==
* [[दत्तात्रेयः]]
* [[अवधूतगीता]]
* [[अवधूतोपनिषत्]]
* [[श्रीमद्भागवतम्]]
* [[जीवन्मुक्तिः]]
* [[परमहंसः]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता अवधूतगीता - संस्कृतविकिस्रोतः]
* [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतोपनिषत् अवधूतोपनिषत् - संस्कृतविकिस्रोतः]

[[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:संन्यासः]]
[[वर्गः:दत्तात्रेयः]]
[[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]]
[[वर्गः:योगशास्त्रम्]]</text>
      <sha1>ot9tv4yuuwo6db7j90ph4d9y88onnc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नाथसम्प्रदायः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92476</id>
    <revision>
      <id>500446</id>
      <timestamp>2026-09-10T07:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = नाथसम्प्रदायः | subheader = {{larger|सिद्धसिद्धान्तपरम्परा, हठयोगस्य मूलस्रोतम्}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Nātha Sampradāya&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Gorakshanath.jpg|220px|center|alt=महायोगी ग... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17178" sha1="chsr8x14i381fuyggh81jilsi5witqx" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = नाथसम्प्रदायः
| subheader = {{larger|सिद्धसिद्धान्तपरम्परा, हठयोगस्य मूलस्रोतम्}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Nātha Sampradāya&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Gorakshanath.jpg|220px|center|alt=महायोगी गोरक्षनाथः]]
| caption = सम्प्रदायस्य प्रमुखप्रवर्तकः महायोगी [[गोरक्षनाथः]]

| label1 = आदिगुरुः
| data1 = साक्षात् भगवान् [[शिवः]] (आदिनाथः)

| label2 = प्रमुखसंस्थापकाः
| data2 = [[मत्स्येन्द्रनाथः]], [[गोरक्षनाथः]]

| label3 = मुख्यदर्शनम्
| data3 = [[हठयोगः]], पिण्डब्रह्माण्डवादः, सिद्धसिद्धान्तः, अद्वैतशैवदर्शनम्

| label4 = प्रमुखकेन्द्राणि
| data4 = गोरक्षपुरम् (उत्तरप्रदेशः), काष्ठमण्डपम् (नेपालः), कादरी (कर्णाटकम्), गिरनारपर्वतः (गुजरात)

| label5 = अभिवादनम्
| data5 = &quot;आदेश!&quot; (अलख निरञ्जन!)

| label6 = प्रमुखग्रन्थाः
| data6 = [[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः]], [[हठयोगप्रदीपिका]], [[गोरक्षसंहिता]], [[शिवसंहिता]]

| label7 = उपपन्थाः
| data7 = द्वादशपन्थाः (बाराह पन्थ)
}}
{{हिन्दूधर्मः}}

'''नाथसम्प्रदायः''' (अथवा '''सिद्धसिद्धान्तपरम्परा''', '''अवधूतसम्प्रदायः''', '''योगिसम्प्रदायः''', [[IAST]]: ''Nātha-sampradāya'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] अत्यन्तं प्राचीनः, प्रभावशाली, योगकेन्द्रितश्च शैव-तन्त्र-परम्परायाः सम्प्रदायः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Briggs |first=George Weston |title=Gorakhnāth and the Kānphaṭa Yogīs |year=1938 |publisher=Y.M.C.A. Publishing House, Calcutta |isbn=978-81-208-0564-4 |pages=1-25}}&lt;/ref&gt; अस्य सम्प्रदायस्य आदिगुरुः साक्षात् [[शिवः|भगवान् शिवः]] ('आदिनाथः') मन्यते। आदिनाथेन उपदिष्टं गुह्यं योगज्ञानं [[मत्स्येन्द्रनाथः|मत्स्येन्द्रनाथेन]], तस्य परमशिष्येण च [[गोरक्षनाथः|गोरक्षनाथेन]] (गोरखनाथेन) समग्रभारते विस्तरेण प्रसारितम्।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=White |first=David Gordon |title=The Alchemical Body: Siddha Traditions in India |year=1996 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-89499-7 |pages=73-105}}&lt;/ref&gt;

अस्य सम्प्रदायस्य साधकाः 'नाथयोगिनः', 'अवधूताः', कर्णयोः कुण्डलधारणात् 'कनफटा-योगिनः' इति नाम्ना अपि लोके विख्याताः सन्ति। [[हठयोगः|हठयोगस्य]], षट्चक्रभेदनस्य, [[कुण्डलिनी|कुण्डलिनीजागरणस्य]], नादानुसन्धानस्य, कायाकल्पस्य च व्यवस्थितं शास्त्रीयं रूपं नाथसम्प्रदायस्यैव महती देनः अस्ति।

== व्युत्पत्तिः दर्शनञ्च ==
संस्कृतसाहित्ये 'नाथ' शब्दस्य दार्शनिकः अर्थः अतीव व्यापकः अस्ति:
* '''ना''' = अनादिरूपम् (अविनाशि-परब्रह्म)
* '''थ''' = त्रिभुवने स्थितम् (त्रैलोक्यस्य रक्षकः/स्थापकः)
अतः यः अनादिस्वरूपः सन् त्रिभुवनस्य पालनं करोति, मोक्षं च ददाति सः '''नाथः''' उच्यते।

गोरक्षनाथविरचितायां '[[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः|सिद्धसिद्धान्तपद्धतौ]]' नाथशब्दस्य महिमा एवं स्तूयते:
{{quote|नाकारमनादिरूपं थकारं भुवनत्रये।&lt;br /&gt;नाथानां नाथभूतं च तस्मै नाथात्मने नमः॥|सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः}}

=== पिण्ड-ब्रह्माण्ड-सिद्धान्तः ===
नाथदर्शनस्य आधारशिला &quot;यत् पिण्डे तत् ब्रह्माण्डे&quot; इति सिद्धान्तः वर्तते:
* मानवकलेवरम् (पिण्डः) समग्रस्य विश्वस्य (ब्रह्माण्डस्य) सूक्ष्मप्रतिकृतिः अस्ति।
* ये पर्वताः, नद्यः, लोकाः, समुद्राश्च बाह्ये ब्रह्माण्डे सन्ति, ते सर्वे मेरुदण्डस्थ-नाडीषु (इडा-पिङ्गला-सुषुम्णासु), षट्चक्रेषु च सूक्ष्मतया वर्तन्ते।
* 'पिण्डसंवित्तिः' अर्थात् शरीरस्थ-नाडीचक्राणां ज्ञानेन, हठयोगसाधनेन च देहस्य अमरत्वं (दिव्यदेहप्राप्तिः), शिवशक्त्योः ऐक्येन परमानन्दश्च प्राप्यते।

== नवनाथाः ==
नाथसम्प्रदाये 'नवनाथाः' परमपूज्याः सिद्धाचार्याः मन्यन्ते। एतेषां नवनाथानां प्रभावः समग्रभारते, नेपाले, तिब्बते च अद्यापि विद्यते:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! क्रमः !! नाथगुरुः !! उपाधिः / स्वरूपम् !! विशेषयोगदानम्
|-
| १ || '''[[शिवः|आदिनाथः]]''' || साक्षात् परमशिवः || सम्प्रदायस्य मूलप्रवर्तकः, योगविद्यायाः प्रथमः उपदेष्टा
|-
| २ || '''[[मत्स्येन्द्रनाथः]]''' || मीनानाथः || 'कौलज्ञाननिर्णय'स्य रचयिता, गोरखनाथस्य गुरुः, तन्त्रसिद्धः
|-
| ३ || '''[[गोरक्षनाथः]]''' || गोरखनाथः || हठयोगस्य व्यवस्थितकर्ता, 'सिद्धसिद्धान्तपद्धतेः' प्रणेता
|-
| ४ || '''जालन्धरनाथः''' || बालनाथः || जालन्धरबन्धस्य प्रवर्तकः, कानिफनाथस्य गुरुः
|-
| ५ || '''कानिफनाथः''' || कान्हपा / कृष्णपादः || प्रख्यातः तान्त्रिकसिद्धः, चौरासी-सिद्धेषु अन्यतमः
|-
| ६ || '''चर्पटीनाथः''' || अवधूतसिद्धः || रसविद्यायाः (रसशास्त्रस्य/आयुर्वेदस्य) ज्ञाता, रसायनसिद्धः
|-
| ७ || '''नागार्जुननाथः''' || रसविद्यापतिः || धातुवादस्य, रसायनशास्त्रस्य, दीर्घायुष्यविद्यायाश्च आचार्यः
|-
| ८ || '''भर्तृहरिनाथः''' || राजा भर्तृहरिः || 'वैराग्यशतकस्य' रचयिता, उज्जयिन्याः नृपतिः, गोरखनाथशिष्यः
|-
| ९ || '''गोपीचन्दनाथः''' || गङ्गादेवीपुत्रः || राजवैभवं त्यक्त्वा विरक्तः अवधूतयोगी, जालन्धरशिष्यः
|}

== हठयोगस्य विकासः ==
नाथयोगिभिः योगसाधनायाः व्यावहारिकं रूपं विकसितं यत् 'हठयोगः' इति प्रसिद्धम्:
* '''ह''' (सूर्यः - पिङ्गलानाडी) तथा '''ठ''' (चन्द्रः - इडानाडी) - तयोः द्वयोः प्राणापानयोः सङ्गमः सुषुम्णायां कृत्वा कुण्डलिन्याः सहस्रारगमनमेव हठयोगः।
* आचार्यस्वात्मारामेण विरचिता '[[हठयोगप्रदीपिका]]' नाथपरम्परायाः गुरुपरम्परां स्मरन्ती आरभ्यते:
{{quote|श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या।&lt;br /&gt;विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगमारोढुमिच्छोरधिरोहिणीव॥|हठयोगप्रदीपिका, १.१}}

हठयोगे मुख्यानि चत्वारि अङ्गानि भवन्ति:
# '''आसनम्''' : शरीरस्य दृढतायै, स्थैर्यप्रदानार्थं च (पद्मासन-सिद्धासनादिकम्)।
# '''[[प्राणायामः]]''' : नाडीशुद्धये, प्राणशक्तेः सञ्चालनाय च।
# '''मुद्रा बन्धश्च''' : महामुद्रा, विपरीतकरणी, खेचरी, मूलबन्ध-उड्डियान-जालन्धरादयः, येन कुण्डलिनी शक्तिः जागृता भवति।
# '''नादानुसन्धानम्''' : अनहदनादस्य श्रवणेन मनसः लयो भवति, समाधिश्च सिद्ध्यति।

== द्वादशपन्थाः (बाराह पन्थ) ==
गोरक्षनाथेन तथा तस्य शिष्यैः सम्प्रदायस्य संरक्षणाय प्रचाराय च समग्रभारते द्वादश उपपन्थाः (द्वादश शाखाः) स्थापिताः:
# '''सत्यनाथी''' (ब्रह्मस्वरूपः)
# '''धर्मनाथी''' (धर्मप्रचारकः)
# '''रामपन्थी'''
# '''नटेश्वरी'''
# '''कपिलानी''' (कपिलमुनेः परम्परा)
# '''गङ्गानाथी'''
# '''मन्नार्थी'''
# '''आईपन्थी''' (विमलादेवीपरम्परा)
# '''पाकलपन्थी'''
# '''ध्वजपन्थी'''
# '''पागलपन्थी'''
# '''वैरागपन्थी''' (भर्तृहरिपरम्परा)

== वेषभूषा साधनाचिह्नानि च ==
नाथयोगिनां वेषाचरणं विशिष्टं भवति:
* '''कुण्डलम् (दर्शनम्)''' : दीक्षाकाले कर्णयोः मध्यभागे छिद्रं कृत्वा स्फटिकस्य, ताम्रस्य वा शृङ्गस्य कुण्डलं धार्यते। अतः एते 'कनफटा' इति कथ्यन्ते।
* '''नाद-जनेऊ (शैलिशृङ्गी)''' : कण्ठे धृतं कृष्णसूत्रं (शैली), यस्मिन् मृगशृङ्गनिर्मिता लघुनादिका (शृङ्गी) भवति। योगिनः ध्याने भोजनकाले च अस्याः वादनं कुर्वन्ति।
* '''भस्म (विभूतिः)''' : समग्रशरीरे भस्मनः लेपनं वैराग्यस्य अमरतायाश्च प्रतीकम्।
* '''धूनी''' : नित्यं प्रज्वलिता अखण्डधूनी, या तपोऽग्नेः स्वरूपम्।
* '''अभिवादनम्''' : नाथयोगिनः परस्परं मिलन्तः &quot;आदेश!&quot; अथवा &quot;अलख निरञ्जन!&quot; इति वदन्ति। अस्य अर्थः 'सर्वत्र विद्यमानाय अलक्ष्य-निरञ्जन-परमात्मने नमः'।

== दत्तात्रेयस्य सम्बन्धः ==
नाथसम्प्रदाये भगवान् [[दत्तात्रेयः]] अपि परमगुरुत्वेन, आदि-अवधूतत्वेन च पूज्यते। बहवः नाथसिद्धाः दत्तात्रेयं स्वस्य मार्गदर्शकं मन्यन्ते। दत्तात्रेयस्य '[[अवधूतः|अवधूतभावः]]' नाथयोगिनां जीवने पूर्णतया प्रतिफलति।

== प्रमुखग्रन्थाः ==
नाथपरम्परायाः प्रमुखाः संस्कृतग्रन्थाः सन्ति:
* '''[[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः]]''' (गोरक्षनाथः)
* '''गोरक्षशतकम्''' तथा '''गोरक्षसंहिता'''
* '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' (स्वात्मारामः)
* '''शिवसंहिता'''
* '''घेरण्डसंहिता'''
* '''कौलज्ञाननिर्णयः''' (मत्स्येन्द्रनाथः)
* '''अमनस्कयोगः''' तथा '''योगबीजम्'''

== अपि च पश्यतु ==
* [[गोरक्षनाथः]]
* [[मत्स्येन्द्रनाथः]]
* [[हठयोगप्रदीपिका]]
* [[हठयोगः]]
* [[कुण्डलिनी]]
* [[अवधूतः]]
* [[दत्तात्रेयः]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/हठयोगप्रदीपिका हठयोगप्रदीपिका - संस्कृतविकिस्रोतः]
* [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/siddhasiddhantapaddhati.html सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]

[[वर्गः:नाथसम्प्रदायः]]
[[वर्गः:योगशास्त्रम्]]
[[वर्गः:हठयोगः]]
[[वर्गः:शैवसम्प्रदायः]]
[[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]]
[[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]]</text>
      <sha1>chsr8x14i381fuyggh81jilsi5witqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अवधूतगीता</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92477</id>
    <revision>
      <id>500447</id>
      <timestamp>2026-09-10T07:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = अवधूतगीता | subheader = {{larger|दत्तात्रेयप्रणीता परमाद्वैतवेदान्तसंहिता}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Avadhūta Gītā&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Ravi Varma-Dattatreya.jpg|220px|center|alt=भगवान् दत्त... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18242" sha1="d9lc9406kpveg3eja6zhu7s9asz1r3c" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = अवधूतगीता
| subheader = {{larger|दत्तात्रेयप्रणीता परमाद्वैतवेदान्तसंहिता}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Avadhūta Gītā&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Ravi Varma-Dattatreya.jpg|220px|center|alt=भगवान् दत्तात्रेयः]]
| caption = अस्याः गीतायाः वक्ता साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (राजा रविवर्मणः चित्रम्)

| label1 = रचयिता / वक्ता
| data1 = साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः)

| label2 = भाषा
| data2 = [[संस्कृतम्]]

| label3 = विषयः
| data3 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[अवधूतः|अवधूतदर्शनम्]], समरसता, सहजयोगः

| label4 = अध्यायाः
| data4 = ८ (अष्ट अध्यायाः)

| label5 = श्लोकाः
| data5 = २८९ (अष्टाशीत्यधिक-द्विशतं श्लोकाः)

| label6 = सम्प्रदायः
| data6 = [[दत्तात्रेयसम्प्रदायः]], [[नाथसम्प्रदायः]]

| label7 = मूलसिद्धान्तः
| data7 = &quot;अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः&quot;
}}
{{हिन्दूधर्मः}}

'''अवधूतगीता''' ([[IAST]]: ''Avadhūta Gītā'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]] च परमा महती, गभीरा, क्रान्तिकारी च दार्शनिकग्रन्थरत्ना अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=195-215}}&lt;/ref&gt; अस्य ग्रन्थस्य वक्ता साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) मन्यते। ग्रन्थेऽस्मिन् शुद्धाद्वैतस्य, सर्वव्यापिनः आत्मतत्त्वस्य, जीवन्मुक्तस्य सहजस्थितेः, समरसतायाश्च अनुपमं वर्णनं प्राप्यते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |year=2010 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-341421-6 |pages=50}}&lt;/ref&gt;

'अवधूत' इत्युक्ते सर्वपाशमुक्तः, द्वन्द्वातीतः, विदेहकैवल्यसम्पन्नः परमहंसः; 'गीता' इत्युक्ते च ब्रह्मविद्यायाः परमं गानम्। अस्यां गीतायां न केवलं ज्ञानकाण्डस्य अपितु योगसाधनायाः पराकाष्ठायाः (सहजसमाधेः) निरूपणं वर्तते। अयं ग्रन्थः [[नाथसम्प्रदायः|नाथसम्प्रदाये]], सिद्धपरम्परायां, वेदान्तिनां मध्ये च परमार्षग्रन्थत्वेन समाद्रियते।

== नामकरणं व्युत्पत्तिश्च ==
अयं ग्रन्थः पारम्परिकसाहित्ये 'दत्तात्रेयगीता', 'अवधूतग्रन्थः', 'दत्तगीतायोगशास्त्रम्', 'वेदान्तसारः' इति नामभिः अपि ज्ञायते।

अस्याः गीतायाः अष्टमेऽध्याये स्वयं दत्तात्रेयेण 'अवधूत' शब्दस्य चत्वारि अक्षराणि (अ-व-धू-त) वेदान्तदृष्ट्या व्याख्यातानि सन्ति:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता |title=अवधूतगीता, अष्टमोऽध्यायः |publisher=संस्कृतविकिस्रोतः |language=sa}}&lt;/ref&gt;
{{quote|अवधूतलक्षणं वर्णैर्ज्ञातव्यं भगवत्तमैः।&lt;br /&gt;वेदवर्णार्थतत्त्वज्ञैर्वेदवेदान्तवादिभिः॥&lt;br /&gt;
आशापाशविनिर्मुक्त आदिमध्यान्तनिर्मलः।&lt;br /&gt;आनन्दे वर्तते नित्यमकारं तस्य लक्षणम्॥&lt;br /&gt;
वासना वर्जिता येन वक्तव्यं च निरामयम्।&lt;br /&gt;वर्तमानेषु वर्तेत वकारं तस्य लक्षणम्॥&lt;br /&gt;
धूलिधूसरगात्राणि धूतचित्तो निरामयः।&lt;br /&gt;धारणाध्याननिर्मुक्तो धूकारस्तस्य लक्षणम्॥&lt;br /&gt;
तत्त्वचिन्ता धृता येन चिन्ताचेष्टाविवर्जितः।&lt;br /&gt;तमोऽहङ्कारनिर्मुक्तस्तकारस्तस्य लक्षणम्॥|अवधूतगीता, ८.५-९}}

अस्य गूढार्थः:
* '''अ''' (अकारः) = आशापाशविनिर्मुक्तः, आदि-मध्य-अन्तेषु सर्वथा निर्मलः, नित्यम् आत्मानन्दे निमग्नः।
* '''व''' (वकारः) = सर्ववासनावर्जितः, निरामयवागीशः, भूतभविष्यच्चिन्तारहितः सन् नित्यं वर्तमाने स्थितः।
* '''धू''' (धूकारः) = धूतचित्तः (क्षालित-कल्मषः), धूलिधूसरितगात्रः, कृत्रिम-धारणाध्यानादिभ्यः मुक्तः।
* '''त''' (तकारः) = तत्त्वचिन्तने प्रतिष्ठितः, अविद्या-तमसः अहङ्काराच्च सर्वथा विमुक्तः।

== ग्रन्थसंरचना अध्यायाश्च ==
अवधूतगीतायाम् आहत्य अष्टौ (८) अध्यायाः, २८९ श्लोकाश्च सन्ति। ग्रन्थस्य सप्त अध्यायाः प्राचीनतमं मौलिकं दार्शनिकं कलेवरं दधति, अष्टमेऽध्याये च अवधूतस्य गुणानां विस्तारः अस्ति:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! अध्यायः !! श्लोकसंख्या !! मुख्यविषयः !! दार्शनिकं सारम्
|-
| '''प्रथमोऽध्यायः''' || ८० || अद्वैतस्वरूपप्रतिपादनम् || आत्मनः सर्वव्यापकता, सर्वत्र एकस्यैव ब्रह्मणः सत्ता, भेदाभावः, समरसता।
|-
| '''द्वितीयोऽध्यायः''' || ४० || आत्मशुद्धिः गुरोश्च महत्त्वम् || आत्मनः निर्गुणत्वम्, मायायाः असत्त्वम्, गुरुतत्त्वस्य आन्तरिकं स्वरूपम्।
|-
| '''तृतीयोऽध्यायः''' || ४६ || शिवस्वरूपता निरूपणम् || &quot;विशुद्धोऽसि सदाशिवः&quot; - जीवस्य साक्षात् शिवरूपत्वम्, अज्ञानासंस्पर्शः।
|-
| '''चतुर्थोऽध्यायः''' || २५ || निर्विकल्पस्वरूपस्थितिः || समाधि-आसन-ध्यानादि-पारमार्थिक-निषेधः, स्वरूपे विश्रान्तिः।
|-
| '''पञ्चमोऽध्यायः''' || ३२ || समरसतायाः पराकाष्ठा || शोक-मोह-शून्यता, &quot;समं सर्वत्र पश्यन्ति&quot;, सर्वभेदानां लयोल्लासः।
|-
| '''षष्ठोऽध्यायः''' || २७ || द्वैताद्वैतविवेकनिरासः || &quot;न ते न मे&quot; - ग्राह्य-ग्राहक-भावरहितं निष्प्रपञ्चं परं तत्त्वम्।
|-
| '''सप्तमोऽध्यायः''' || १५ || अवधूतस्य जीवन्मुक्तावस्था || अवधूतस्य आचरणम्, दिगम्बरत्वम्, संन्यासस्य परा सीमा।
|-
| '''अष्टमोऽध्यायः''' || २४ || अवधूतलक्षणवर्णनम् || 'अवधूत'वर्णव्युत्पत्तिः, यतिगुणाः, भागवतपुराणसाम्यम्।
|}

== प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः ==

=== १. ईश्वराऽनुग्रहात् अद्वैतवासना ===
ग्रन्थस्य प्रारम्भे एव दत्तात्रेयः उद्घोषयति यत् अद्वैतज्ञानस्य पिपासा केवलं भगवदनुग्रहेण एव लभ्यते:
{{quote|ईश्वरानुग्रहादेव पुंसामद्वैतवासना।&lt;br /&gt;महद्भयपरित्राणाद्विप्राणामुपजायते॥|अवधूतगीता, १.१}}

=== २. अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः ===
अवधूतगीतायाः प्रधानं सूत्रं वर्तते यत् आत्मा न तु शरीरम्, न मनः, न च बुद्धिः, अपितु सर्वव्यापी निराकारः चैतन्यघनः अस्ति:
{{quote|वेदान्तसारसर्वस्वं ज्ञानं विज्ञानमेव च।&lt;br /&gt;अहमात्मा निराकारः सर्वव्यापी स्वभावतः॥|अवधूतगीता, १.५}}

=== ३. समरसता (समता) ===
नाथपरम्परायां वेदान्ते च 'समरसता' इत्यस्य विशेषं स्थानं वर्तते। यदा सर्वत्र जगति, देहे, जडे, चेतने च एकः एव आत्मरसः अनुभूयते, तदा द्वैतं विनश्यति:
{{quote|यत्र सर्वं समं भाति भेदाभेदो न विद्यते।&lt;br /&gt;तत्र का वन्दना का वा पूजा ध्यानं विधीयते॥}}

=== ४. द्वैताद्वैतविवर्जितम् ===
अवधूतगीता केवलं वादानुवादस्य अद्वैतं न प्रतिपादयति, अपितु द्वैताद्वैतयोः द्वयोः अपि परस्तात् यत् परमतत्त्वं वर्तते, तत् निर्दिशति:
{{quote|अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे।&lt;br /&gt;समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्वैतविवर्जितम्॥|अवधूतगीता, १.३६}}

== श्रीमद्भागवतपुराणेन सह साम्यम् ==
अवधूतगीतायाः अष्टमाध्यायस्य द्वितीयादारभ्य चतुर्थीपर्यन्तं श्लोकाः [[श्रीमद्भागवतम्|श्रीमद्भागवतपुराणस्य]] एकादशस्कन्धे (उद्धवगीतायाम्, ११.११.२९-३१) अक्षरशः समानाः प्राप्यन्ते:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=White |first=David Gordon |title=The Alchemical Body |year=1996 |publisher=University of Chicago Press |pages=73-105}}&lt;/ref&gt;
{{quote|कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः।&lt;br /&gt;अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः॥&lt;br /&gt;
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितषड्गुणः।&lt;br /&gt;अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः॥&lt;br /&gt;
कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम्।&lt;br /&gt;सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः॥|अवधूतगीता ८.२-४ एवं श्रीमद्भागवतम् ११.११.२९-३१}}
अनेन ज्ञायते यत् अवधूतपरम्परा वेदान्तस्य भागवतधर्मस्य च प्राचीने काले परस्परं गभीरतया सङ्ग्रथिता आसीत्।

== आधुनिके युगे प्रभावः ==
* '''[[स्वामी विवेकानन्दः]]''' : स्वामी विवेकानन्दः अवधूतगीतां भृशं प्रशंसति स्म। १८९५ तमे वर्षे अमेरिकाराज्येषु स्वशिष्यान् पाठयन् सः अवधूतगीतायाः श्लोकान् उद्धृत्य अवदत् - &quot;अयं ग्रन्थः आत्मनः स्वाधीनतायाः, अभयस्य, परब्रह्मस्वरूपतायाश्च अप्रतिमः नादः अस्ति।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vivekananda |first=Swami |title=The Complete Works of Swami Vivekananda |volume=7 |year=1900 |publisher=Advaita Ashrama |chapter=Inspired Talks: July 28, 1895}}&lt;/ref&gt;
* '''निर्गुणी-सन्तपरम्परा''' : [[कबीरः|कबीरस्य]], गोरखनाथस्य, ज्ञानदेवस्य च वाणिषु अवधूतगीतायाः &quot;सहज&quot;, &quot;निरञ्जन&quot;, &quot;समरस&quot; इत्येतेषां भावानां स्पष्टः प्रभावः दृश्यते।
* '''अन्तर्राष्ट्रियप्रसारः''' : स्वामी अशोकानन्देन आङ्ग्लभाषायाम्, आलेक्सान्द्रा डेविड-नील महोदया द्वारा फ्रेञ्चभाषायां च अस्य ग्रन्थस्य अनुवादाः कृताः, येन पाश्चात्त्यदेशेषु अपि अस्य ग्रन्थस्य महती ख्यातिः सञ्जाता।

== अपि च पश्यतु ==
* [[दत्तात्रेयः]]
* [[अवधूतः]]
* [[नाथसम्प्रदायः]]
* [[अष्टावक्रगीता]]
* [[भगवद्गीता]]
* [[अद्वैतवेदान्तः]]
* [[श्रीमद्भागवतम्]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sa.wikisource.org/wiki/अवधूतगीता अवधूतगीता - संस्कृतविकिस्रोतः]
* [https://sanskritdocuments.org/all_pdf/avadhutagiitaa.pdf अवधूतगीता मूलसंस्कृतम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]
* [https://www.gitasupersite.iitk.ac.in/minigita/avadhuta अवधूतगीता - गीतासुपरसाइट् (IIT Kanpur)]

[[वर्गः:अवधूतगीता]]
[[वर्गः:वेदान्तः]]
[[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]]
[[वर्गः:दत्तात्रेयः]]
[[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]]
[[वर्गः:गीताग्रन्थाः]]
[[वर्गः:योगशास्त्रम्]]</text>
      <sha1>d9lc9406kpveg3eja6zhu7s9asz1r3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अनघा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92478</id>
    <revision>
      <id>500448</id>
      <timestamp>2026-09-10T07:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = अनघा | subheader = {{larger|दत्तात्रेयस्य शक्तिः, महालक्ष्मीस्वरूपा देवी}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Devī Anaghā&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|220px|center|alt=देवी अनघा (महालक्... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12596" sha1="otc5bndkcgs4apuki38sixd2x1xo51d" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = अनघा
| subheader = {{larger|दत्तात्रेयस्य शक्तिः, महालक्ष्मीस्वरूपा देवी}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Devī Anaghā&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|220px|center|alt=देवी अनघा (महालक्ष्मीस्वरूपा)]]
| caption = दत्तात्रेयपरम्परायां पूजिता निष्पापस्वरूपा देवी अनघा (राजा रविवर्मणः चित्रम्)

| label1 = स्वरूपम्
| data1 = त्रिदेवीनाम् (सरस्वती-लक्ष्मी-पार्वतीनाम्) ऐक्यरूपम्, [[महालक्ष्मीः]], [[योगमाया]]

| label2 = पतिः / सहचरः
| data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (अनघस्वामी)

| label3 = पुत्राः
| data3 = अष्टौ पुत्राः (कान्तिमान्, दीप्तिमान् इत्यादयः)

| label4 = निवासः
| data4 = सह्याद्रिपर्वतः, गन्धमादनपर्वतः, भक्तानां हृत्पद्मम्

| label5 = प्रमुखव्रतम्
| data5 = [[अनघाष्टमी]] (मार्गशीर्षकृष्णाष्टमी)

| label6 = मन्त्रः
| data6 = &quot;ॐ अनघायै नमः&quot;&lt;br /&gt;&quot;ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं द्रं अनघालक्ष्मीसहित-श्रीअनघदत्तात्रेयाय नमः&quot;
}}
{{हिन्दूधर्मः}}

'''अनघा''' ([[IAST]]: ''Anaghā'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]] तथा [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयपरम्परायां]] साक्षात् भगवान् दत्तात्रेयस्य आदिशक्तिः, सहचरी, [[महालक्ष्मीः|महालक्ष्म्याः]] योगमायायाश्च पूर्णावतारभूता देवी वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rangachari |first=Mahabhashyam |title=Sri Gurudeva Datta Vaibhavam |year=1987 |publisher=S.V. Panduranga Rao |pages=45-72}}&lt;/ref&gt; संस्कृतभाषायां 'अनघा' शब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थः भवति &quot;या निष्पापा, विमला, सर्वपापहरिणी च अस्ति&quot;। 

यदा भगवान् दत्तात्रेयः योगिराजत्वेन, गृहस्थभावस्य उदात्तप्रतीकत्वेन च पूज्यते, तदा सः 'अनघः' (अनघस्वामी) इति नाम्ना, तस्य दिव्यशक्तिः च 'अनघादेवी' (अनघालक्ष्मीः) इति नाम्ना अर्च्यते। दम्पतीरूपेण एतौ 'अनघदम्पती' इति विख्यातौ।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=78-85}}&lt;/ref&gt; भगवती अनघा त्रिदेवीनाम् (सरस्वत्याः, लक्ष्म्याः, पार्वत्याश्च) संयुक्तस्वरूपं मन्यते, यथा दत्तात्रेयः ब्रह्मा-विष्णु-शिवानाम् ऐक्यस्वरूपः अस्ति।

== नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतव्याकरणानुसारम्:
* '''अघम्''' = पापम्, दुःखम्, अज्ञानम्, भवबन्धनं वा।
* '''न अघं यस्यां सा अनघा''' = यस्यां कश्चिदपि दोषः, पापं वा न विद्यते, या च स्वभक्तानां सर्वं पापकल्मषं हरति सा 'अनघा'।

तात्त्विकदृष्ट्या:
* भगवान् दत्तात्रेयः शुद्ध-परब्रह्मस्वरूपः 'पुरुषः' अस्ति।
* देवी अनघा तस्य विलासमयी, विश्वसञ्चालिका 'प्रकृतिः' (चित्-शक्तिः) वर्तते।
* 'ललितासहस्रनामस्तोत्रे' अपि भगवत्याः पराशक्तेः नामसु &quot;अनघा निष्कला शान्ता निष्कामा निरुपप्लवा&quot; इति अनघानाम उल्लिखितम् अस्ति।

== पौराणिककथा लीला च ==
[[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणे]] तथा 'दत्तपुराणे' दत्तात्रेयस्य अनघादेव्याश्च सम्बन्धिन्याः लीलायाः विशदं वर्णनं लभ्यते:
* मुनीनां योगिनां च परीक्षार्थं भगवान् दत्तात्रेयः सरयूनद्याः (वा नर्मदायाः) जले शतवर्षं यावत् निमग्नः अभवत्।
* यदा सः जलात् बहिरागतः, तदा तस्य पार्श्वे एका परमलावण्यमयी, दिव्यरूपा कन्या (अनघा) आसीत्।
* बाह्यदृष्ट्या विषयासक्तमिव आत्मानं प्रदर्शयितुं दत्तात्रेयः तया सह मदिरापानं विलासं च अकरोत्।
* परन्तु ये तत्त्वज्ञाः ऋषयः आसन्, ते अजानन् यत् दत्तात्रेयः गगनवत् सर्वथा निर्लेपः अस्ति, तस्य अङ्के स्थिता कन्या च अन्या कापि न, अपितु साक्षात् सर्वमङ्गला महालक्ष्मीः (अनघा) एव अस्ति।
* ऋषयः उभयोः पादयोः प्रणम्य वरं प्राप्नुवन्।

हैहयवंशस्य चक्रवर्ती नृपतिः [[सहस्रार्जुनः|कार्तवीर्यार्जुनः]] दत्तात्रेयस्य तथा अनघादेव्याः उपासनया एव सहस्रभुजानां बलं, धर्मनिष्ठां, सार्वभौमं चक्रवर्तित्वं च अलभत।

== अष्टौ पुत्राः (अष्टसिद्धयः) ==
अनघापरम्परायाम् अनघादेव्याः तथा अनघदत्तस्य अष्टौ दिव्यपुत्राः वर्णिताः सन्ति। एते पुत्राः मानवीयान् अष्टपाशान् (काम-क्रोध-लोभ-मोह-मद-मात्सर्य-दम्भ-असूयादीन्) नाशयन्ति, अष्टौ सिद्धीः च ददति:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya: The Divine Guru |year=1992 |publisher=Datta Sansthan |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;
# '''कान्तिमान्''' (अणिमासिद्धिप्रदायकः)
# '''दीप्तिमान्''' (लघिमासिद्धिप्रदायकः)
# '''मतिमान्''' (महिमासिद्धिप्रदायकः)
# '''द्युतिमान्''' (प्राप्तिसिद्धिप्रदायकः)
# '''पुष्टिमान्''' (प्राकाम्यसिद्धिप्रदायकः)
# '''तेजस्वान्''' (ईशित्वसिद्धिप्रदायकः)
# '''भव्यः''' (वशित्वसिद्धिप्रदायकः)
# '''कीर्तिमान्''' (कामावसायितासिद्धिप्रदायकः)

== अनघाष्टमीव्रतम् ==
दत्तात्रेयभक्तेषु '''[[अनघाष्टमी]]''' अत्यन्तं पावनं प्रसिद्धं च व्रतम् अस्ति:
* '''कालः''' : मार्गशीर्षमासस्य कृष्णपक्षस्य अष्टमीतिथौ इदं व्रतं विशेषरूपेण अनुष्ठीयते। केचन भक्ताः प्रतिमासं कृष्णपक्षस्य अष्टम्याम् अपि इदं कुर्वन्ति।
* '''विधिः''' : अनघायन्त्रे वा कलशे अनघालक्ष्मीसहितस्य अनघदत्तात्रेयस्य आवाहनं क्रियते। अष्टदिक्षु अष्टौ पुत्राः पूज्यन्ते।
* '''तोरम् (रक्तसूत्रम्)''' : अस्मिन् व्रते अष्टग्रन्थियुक्तं रक्तसूत्रं (तोरम्) हस्ते बध्यते, यत् सर्वानिष्टनिवारकं मन्यते।
* '''फलश्रुतिः''' : अनेन व्रतेन त्रिविधतापाः (आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविकाः) नश्यन्ति, कौटुम्बिकशान्तिः, दारिद्र्यनाशः, अन्ते च मोक्षप्राप्तिः भवति।

== स्तोत्राणि मन्त्राश्च ==
अनघादेव्याः पूजने प्रमुखाः मन्त्राः स्तोत्राणि च प्रयुज्यन्ते:

=== प्रार्थनाश्लोकः ===
{{quote|अनघानघयोः पादपङ्कजे शरणं मम।&lt;br /&gt;त्रिविधं तापजातं मे विनाशयतु तत्क्षणात्॥}}

=== मूलमन्त्रः ===
{{quote|ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं द्रं अनघालक्ष्मीसहित-श्रीअनघदत्तात्रेयाय नमः॥}}

== अपि च पश्यतु ==
* [[दत्तात्रेयः]]
* [[अवधूतः]]
* [[अवधूतगीता]]
* [[महालक्ष्मीः]]
* [[सहस्रार्जुनः]]
* [[अनघाष्टमी]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sanskritdocuments.org/doc_dattatreya/anaghaashtamiivrathakatha.html अनघाष्टमीव्रतकथा - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]
* [https://www.dattavani.org अनघादत्ततत्त्वम् - दत्तात्रेयपरम्परा]

[[वर्गः:अनघा]]
[[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]]
[[वर्गः:दत्तात्रेयः]]
[[वर्गः:महालक्ष्मीः]]
[[वर्गः:शक्तिः]]
[[वर्गः:हिन्दुव्रतानि]]</text>
      <sha1>otc5bndkcgs4apuki38sixd2x1xo51d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>त्रिपुरारहस्यम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92479</id>
    <revision>
      <id>500450</id>
      <timestamp>2026-09-10T07:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueSkyWalker</username>
        <id>47011</id>
      </contributor>
      <comment>{{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिपुरारहस्यम् | subheader = {{larger|हारीतायनसंहिता, शाक्त-अद्वैतदर्शनस्य मुकुटमणिः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Tripurā Rahasyam&lt;/small&gt; | image = चित्रम्:Tripura Sundari2.jpg|220px|center|alt=मह... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति</comment>
      <origin>500450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15583" sha1="knncsyiu8v6pi7ucji3311m3t4blu0k" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle = background-color: #FFC569;
| headerstyle = background-color: #FFC569;
| above = त्रिपुरारहस्यम्
| subheader = {{larger|हारीतायनसंहिता, शाक्त-अद्वैतदर्शनस्य मुकुटमणिः}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Tripurā Rahasyam&lt;/small&gt;
| image = [[चित्रम्:Tripura Sundari2.jpg|220px|center|alt=महात्रिपुरसुन्दरी]]
| caption = ग्रन्थस्य प्रतिपाद्या परादेवता महात्रिपुरसुन्दरी (चितिशक्तिः)

| label1 = अपरनाम
| data1 = [[हारीतायनसंहिता]]

| label2 = मुख्योपदेष्टा
| data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः)

| label3 = मुख्यश्रोता
| data3 = भार्गव-[[परशुरामः]]

| label4 = ग्रन्थकारः
| data4 = महर्षिः हारीतायनः

| label5 = भाषा
| data5 = [[संस्कृतम्]]

| label6 = विभागः (खण्डानि)
| data6 = ३ खण्डानि (माहात्म्यखण्डम्, ज्ञानखण्डम्, चर्याखण्डम्)

| label7 = मुख्यविषयः
| data7 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शनम्]], चितिशक्तिः, [[श्रीविद्या]]

| label8 = प्रमुखसिद्धान्तः
| data8 = चितिस्वातन्त्र्यवादः, दर्पणनगरदृष्टान्तः
}}
{{हिन्दूधर्मः}}

'''त्रिपुरारहस्यम्''' (अथवा '''हारीतायनसंहिता''', [[IAST]]: ''Tripurā Rahasyam'') [[संस्कृतम्|संस्कृतसाहित्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्ततन्त्रस्य]], काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च परमः प्रामाणिकः, गम्भीरः, अनुपमश्च दार्शनिकग्रन्थः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=169-172}}&lt;/ref&gt; अस्य ग्रन्थस्य मुख्योपदेष्टा साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]], मुख्यश्रोता च भार्गव-[[परशुरामः]] वर्तते। परशुरामेण उपदिष्टं ज्ञानं महर्षिः हारीतायनः देवर्षिनारदस्य प्रेरणया श्लोकरूपेण निबबन्ध, अतः अस्य नाम 'हारीतायनसंहिता' इति अपि प्रसिद्धम्।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kaviraj |first=Gopinath |title=Tripura Rahasya (Jnana Khanda) |year=1925 |publisher=Princess of Wales Sarasvati Bhavana Texts, Varanasi |pages=1-18}}&lt;/ref&gt;

अस्मिन् ग्रन्थे जगत्प्रपञ्चस्य मूलकारणभूता, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-रूपाणां त्रयाणां पुराणां प्रकाशिनी तुरीया संवित्-शक्तिः 'महात्रिपुरसुन्दरी' इति रूपेण निरूपिता अस्ति। आधुनिके युगे भगवान् [[रमणमहर्षिः]] अस्य ग्रन्थस्य (विशेषतः ज्ञानखण्डस्य) अतीव प्रशंसां करोति स्म, स्वभक्तान् च अस्य अध्ययनाय प्रेरयति स्म।&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ramanananda Saraswathi |first=Swami |title=Tripura Rahasya: The Secret of the Supreme Goddess |year=2010 |publisher=World Wisdom |isbn=978-0-941532-49-5 |pages=xv-xx}}&lt;/ref&gt;

== नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च ==
संस्कृतवाङ्मये 'त्रिपुरारहस्य' शब्दस्य अर्थः अतीव गूढः दार्शनिकश्च अस्ति:
* '''त्रिपुरा''' : 'त्रीणि पुराणि यस्याः सा' अथवा 'त्रिषु पुरे स्थिता'। त्रीणि पुराणि नाम:
*# जाग्रत्, स्वप्नः, सुषुप्तिः चेति तिस्रः अवस्थाः।
*# स्थूलम्, सूक्ष्मम्, कारणम् चेति त्रीणि शरीराणि।
*# [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] चेति सृष्टि-स्थिति-लयकारिणः त्रयः देवाः।
:एतेषां सर्वेषां त्रिकाणां मूलाधारभूता, तासां प्रकाशिका, कालत्रयातीता परा संवित् (शुद्धचैतन्यम्) एव 'महात्रिपुरा' उच्यते।
* '''रहस्यम्''' : गूढतमं ज्ञानम्, यत् केवलं शुद्धान्तःकरणैः मुमुक्षुभिः विचारशीलेन ज्ञानेन एव अनुभूयते।

== ग्रन्थस्य संरचना (खण्डत्रयम्) ==
पारम्परिकविवरणानुसारं त्रिपुरारहस्ये द्वादशसहस्रं (१२,०००) श्लोकाः आसन्, ये त्रिषु खण्डेषु विभक्ताः:&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pandit |first=M. P. |title=Gems from the Tantras: Tripura Rahasya |year=1969 |publisher=Ganesh &amp; Co. |pages=25-40}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|- style=&quot;background-color:#FFC569; font-weight:bold;&quot;
! खण्डम् !! श्लोकसंख्या !! अध्यायाः !! मुख्यविषयः
|-
| '''माहात्म्यखण्डम्''' || २,१६३ || ८० || भगवत्याः ललितायाः प्रादुर्भावः, भण्डासुरवधः, श्रीचक्रस्य माहात्म्यं च।
|-
| '''ज्ञानखण्डम्''' || ६,६८७ || २२ || शुद्ध-अद्वैतज्ञानम्, चितिशक्तिदर्शनम्, हेमलेखा-हेमचूडयोः संवादः, विदेहमुक्तिः।
|-
| '''चर्याखण्डम्''' || लुप्तप्रायम् || - || योगसाधना, मन्त्रोपासना, तान्त्रिक-आचारविधयः च।
|}

अद्यत्वे अस्य 'ज्ञानखण्डम्' तथा 'माहात्म्यखण्डम्' एव समुपलभ्येते, चर्याखण्डं तु कालप्रवाहे लुप्तप्रायं वर्तते।

== ज्ञानखण्डस्य प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः ==
त्रिपुरारहस्यस्य ज्ञानखण्डः अद्वैतवेदान्तस्य शिखरग्रन्थेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः:

=== १. चितिशक्तिरेव जगत् (चिन्मात्रवादः) ===
ग्रन्थे प्रतिपादितं यत् दृश्यमानं समग्रं जगत् जडं नास्ति, अपितु तत् शुद्धचैतन्यस्य (चितेः) एव विलासः अस्ति। चितिशक्तिः स्वस्य स्वातन्त्र्यबलेन स्वस्मिन् एव जगदाकारेण भासते:
{{quote|चितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा वाक् स्वरसोदिता।&lt;br /&gt;स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं चित्स्वरूपिणः॥}}

=== २. दर्पणनगरदृष्टान्तः ===
अद्वैतवेदान्ते रज्जुसर्पवत्, त्रिपुरारहस्ये 'दर्पणनगरस्य' दृष्टान्तः सर्वाधिकं प्रयुक्तः अस्ति:
* यथा विमले दर्पणे प्रतिबिम्बितं विशालं नगरं दर्पणात् पृथक् नास्ति, दर्पणेन सह अभिन्नं वर्तते, तथैव इदं विचित्रं विश्वं शुद्धचैतन्ये चितौ प्रतिबिम्बितं सत् चिद्रूपमेव अस्ति।
* दर्पणे नगरस्य प्रवेशेन दर्पणस्य कापि हानिः न भवति, तथैव जगत्प्रपञ्चेन चैतन्यस्य कोऽपि विकारः न जायते।

=== ३. हेमलेखा-हेमचूडयोः उपाख्यानम् ===
ज्ञानखण्डे (अध्याय ३ तः ८ पर्यन्तम्) राज्ञः हेमचूडस्य तस्य विदुष्याः पत्न्याः च 'हेमलेखायाः' संवादः अतीव प्रसिद्धः अस्ति:
* हेमचूडः संसारे विषयासक्तः आसीत्। हेमलेखा तस्मै आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, साक्षीचैतन्यस्य च उपदेशं ददाति।
* हेमलेखायाः उपदेशेन हेमचूडः जाग्रत्-स्वप्नयोः मिथ्यात्वं ज्ञात्वा समाधौ प्रतिष्ठितेन मनसा जीवन्मुक्तः भवति।

=== ४. जाग्रत्-स्वप्नयोः साम्यम् ===
त्रिपुरारहस्ये जाग्रदवस्थायाः स्वप्नावस्थायाश्च तात्त्विकं साम्यं प्रतिपादितम्। उभौ अपि मनःकल्पितौ स्तः। केवलम् अनुभवकालस्य दीर्घत्व-ह्रस्वत्वयोः भेदः अस्ति। उभयोः अधिष्ठानं तु नित्यशुद्धा संविदेव।

== काश्मीरशैवदर्शनेन सह सम्बन्धः ==
त्रिपुरारहस्यम् अद्वैतवेदान्तस्य, काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च अपूर्वं सङ्गमस्थलं वर्तते:
* अत्र जगत् केवलं 'मिथ्या' (अनिर्वचनीयम्) इति मत्वा न त्यज्यते, अपितु भगवत्याः चितेः आनन्दमयी अभिव्यक्तिः (स्वातन्त्र्यशक्तिः) इति मत्वा स्वीक्रियते।
* शिवः शक्तिश्च वस्तुतः अभिन्नौ स्तः। शिवः प्रकाशरूपः, शक्तिः च विमर्शरूपा वर्तते।

== आधुनिके युगे प्रभावः ==
* '''[[रमणमहर्षिः]]''' : तिरुवण्णामलै-क्षेत्रस्य साक्षात्कारी महर्षिः रमणः त्रिपुरारहस्यं परम-अद्वैतग्रन्थं मन्यते स्म। सः बहुवारं स्वशिष्यान् अस्य ग्रन्थस्य श्लोकान् व्याख्याय बोधयति स्म।
* '''आङ्ग्लानुवादः''' : रमणमहर्षेः सान्निध्ये मुनगल वेङ्कटरामय्य महोदयेन (स्वामिरमानन्दसरस्वती) अस्य ज्ञानखण्डस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः, येन पाश्चात्त्यजगति अपि अस्य ग्रन्थस्य महती प्रतिष्ठा जाता।
* '''गोपीनाथ कविराजः''' : महामहोपाध्यायः गोपीनाथ कविराजः १९२५-१९३२ वर्षेषु अस्य ग्रन्थस्य गम्भीरसंशोधनपूर्वकं सम्पादनं कृतवान्।

== अपि च पश्यतु ==
* [[दत्तात्रेयः]]
* [[अवधूतः]]
* [[अवधूतगीता]]
* [[अनघा]]
* [[परशुरामः]]
* [[अद्वैतवेदान्तः]]
* [[रमणमहर्षिः]]
* [[श्रीविद्या]]

== बाह्यसम्पर्काः ==
* [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/tripuraarahasya.html त्रिपुरारहस्यम् ज्ञानखण्डम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]
* [https://archive.org/details/tripurarahasya त्रिपुरारहस्यम् (गोपीनाथकविराजसम्पादितम्) - आर्काइव्.आर्ग]

[[वर्गः:त्रिपुरारहस्यम्]]
[[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]]
[[वर्गः:शाक्तसम्प्रदायः]]
[[वर्गः:दत्तात्रेयः]]
[[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]]
[[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]]
[[वर्गः:रमणमहर्षिः]]</text>
      <sha1>knncsyiu8v6pi7ucji3311m3t4blu0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोरडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92480</id>
    <revision>
      <id>500451</id>
      <timestamp>2026-09-10T08:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prabhu Prasad Tripathy</username>
        <id>20941</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1372338454|Sorada]]&quot; पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम्</comment>
      <origin>500451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24223" sha1="noipan0i10zzmml70vjfm4pjy4zggnv" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;nickname ib-settlement-other-name&quot;&gt;सुरडा&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;नगरम्&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |[[File:Surada-city.jpg|300x300अणवः|Skyline of Sorada]]&lt;div class=&quot;ib-settlement-caption&quot;&gt;सोरडा इत्यस्यां आकाशरेखा&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |उपनामः&amp;nbsp;&lt;div class=&quot;ib-settlement-nickname nickname&quot;&gt;एस् आर् डी&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;div class=&quot;switcher-container&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:India_Odisha_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|Sorada is located in Odisha]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:57.358%;left:49.749%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pr&quot; style=&quot;width:6em;left:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;स्थानः ओडिशा, भारत&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;ओडिशा-राज्यस्य मानचित्रं दर्शय।&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:India_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|269x269अणवः|Sorada is located in India]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:54.579%;left:54.495%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pr&quot; style=&quot;width:6em;left:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;सोरडा (भारत) &lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;भारतस्य मानचित्रं दर्शय।&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |समन्वयकः&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;span class=&quot;geo-inline&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&amp;params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;19°45′43 &quot;N&lt;/span&gt; 84°26′18&quot; E&lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;18 &quot;18&quot; 18 18 &quot;18 ′′ 18&quot; 18 '18 &quot;18&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;/ &amp;#x907;&amp;#x924;&amp;#x93F;&amp;#x964;&amp;#x907;&amp;#x924;&amp;#x93F;&amp;#x964;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;19.761959 °N 84.438332 °E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;﻿ / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;19.761959; 84.438332&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;indicator name=&quot;coordinates&quot;&gt;&lt;span id=&quot;coordinates&quot;&gt;[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:9}}&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&amp;params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;19°45′43″N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;84°26′18″E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &amp;#xfeff;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;19.761959°N 84.438332°E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;19.761959; 84.438332&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]&lt;/span&gt;&lt;/indicator&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |देशः
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon nowrap&quot;&gt;[[File:Flag_of_India.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]] &lt;/span&gt;[[भारतम्]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[भारतस्य राज्यानि|राज्यं]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[File:Orissa_Flag(INDIA).png|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]]&lt;/span&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलं]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |प्रथमं स्थापितम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |1476
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |द्वारा स्थापित
| class=&quot;infobox-data&quot; |राजा शन्ढधनु सिंह (अभय प्रताप) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |सर्वकारः।&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• प्रकारः&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |अधिसूचित क्षेत्र परिषद् (एन. ए. सी.) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |शरीरम्&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data agent&quot; |सोरडा एन. ए. सी.
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• एन. ए. सी. अध्यक्ष&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |शिवशङ्करपण्डा (BJD) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• कार्यकारी अधिकारी&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |उमेशचन्द्र साहु 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• विधान परिषद सदस्य&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |नीलमणि बिसोयी (भाजपा) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• संसद सदस्य&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |अनिता सुभादर्शिनी (भाजपा) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |क्षेत्रम्&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;• कुल&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |15.15 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (5.88 वर्गमी) &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ऊर्ध्वगमनम्&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |84 मी. (276 ft) &amp;nbsp;&amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |जनसङ्ख्यायाः&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt; (2011)&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;• कुल&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |14,867
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• घनत्व&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |981.3/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (2,542/वर्ग मील) &amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |भाषाः&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• आधिकारिक&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[आङ्ग्लभाषा]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्&amp;nbsp;]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[स॰सा॰स॰+०५:३०|UTC + 5:30]] (उच्चारणः UTC) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |पिन्
| class=&quot;infobox-data adr&quot; |&lt;div class=&quot;postal-code&quot;&gt;761108&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |एस्. टी. डी. दूरभाषकोड्
| class=&quot;infobox-data&quot; |06819
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |वाहनानां पञ्जीकरणम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |OD-32 (OLD OR-07/OD-07) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |उपविभागः
| class=&quot;infobox-data&quot; |भञ्जनगर
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |अवरोधः।
| class=&quot;infobox-data&quot; |सोरडा
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ओडिशा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र
| class=&quot;infobox-data&quot; |सूरदा
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र
| class=&quot;infobox-data&quot; |अस्का
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |जालस्थलम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://sujogportal.odisha.gov.in/surada/ sujogportal.odisha.gov.in/surada]&lt;/span&gt;
|}
'''सोरडा''' (पूर्वं सुरडा) भारतस्य [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;nowiki/&gt;-राज्यस्य गञ्जम्-मण्डले स्थितः एकः नगरः अधिसूचित-क्षेत्र-परिषद् च अस्ति।

== भूगोलः ==
सोरडा 19°46′N 84°26′E/19.76 °N 84.43 °E/अस्य औन्नत्यं {{Convert|84|m|ft}} मी. (276 फीट्) अस्ति।

अयं गञ्जम्-मण्डलस्य वायव्यसीमायां रुषिकुल्या-जरौ-नद्योः सङ्गमस्थाने स्थितः अस्ति, यस्य सीमायां गञ्जम् इत्यस्य धराकोट, बेलगुन्ठा, भञ्जनगर, कन्धमाल्-मण्डलस्य दारिङ्गिबाडी, राइकिआ च सन्ति।

== व्युत्पत्ति ==
संस्कृतमूलयोः, सुरडा इति पदं संस्कृतशब्दद्वयेन, अर्थात् ''सूरः'' (देवः) तथा अड्डा (स्थानः) इत्येतयोः संयोगः अस्ति, यस्य अर्थः देवतानां स्थानं अथवा अम्ब्रोसिया/अमृतस्य दाता इति। पश्चात् कालान्तरे सुरडा सोरडा अभवत्। &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Meaning of the name Surada|website=Wisdomlib.org|url=https://www.wisdomlib.org/names/surada|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== इतिहासः ==
1880 तमे वर्षे टि. जे. माल्ट्बी इत्यस्य जनगणनायाः प्रतिवेदनस्य अनुसारं खिन्डिरिस्रुङ्ग (खिडिशिङ्गी) इति क्षेत्रस्य स्थापना सबीजापुरस्य राजा शोभाचन्द्र सिङ्घेन ११६८ तमे वर्षे कृता, यस्मिन् गञ्जम्-मण्डलस्य वर्तमानस्य सोरडा, धराकोट, शेरगड-खण्डाः (गजपति-मण्डलस्य मोहना-खण्डस्य केचन भागाः अपि सन्ति) आसन्। १४७६ तमे वर्षे, राजा बलियार् सिङ्घ्, स्वस्य ज्येष्ठपुत्रस्य अकालमृत्योः अनन्तरं, खिडिशिङ्गी-प्रदेशं चतुर्णां भिन्न-सम्पदेषु विभक्तवान्। सोरडा-सम्पत्तिः तस्य तृतीये पुत्राय राजा शन्ढधनु सिंह इत्यस्मै प्राप्तवती।&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Orissa Historical Research Journal|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99984|date=1957}}&lt;/ref&gt;

* बडगड-राजा डमण सिङ्घ् (बलियार् सिङ्घ् इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पुत्रः) 
* धारकोट-राजा हाडु सिंह
* सोरडा-राजा शन्ढधनु सिङ्घ् (अभय प्रतापः इति अपि प्रसिद्धः) 
* शेरगड-राजा परशुरामसिङ्घः (नाबालक:) (राजा बलियार्-वर्येण स्वयं उपस्थापितः) ।

यदा आङ्ग्लाः [[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]&lt;nowiki/&gt;-प्रदेशं वशीकृतवन्तः, तदा ते एतं जमीन्दारी मद्रास्-प्रेसिडेन्सी इत्यस्य प्रशासनस्य अधीनम् अस्थापयन्, यस्य उल्लेखः मद्रास्-प्रेसिदेन्सी इत्यस्य जमीन्दारी-सम्पत्तेः सूच्यां दृश्यते। तदनन्तरं १८३६ तमे वर्षे आङ्ग्लाः बहुविध-विद्रोहस्य, करप्रदानस्य देयस्य च विषये घुमुसर् इत्यनेन सह सोरडा इत्यस्य जमीन्दारी-अधिकारान् नीलाम्य निरसितवन्तः। १९३६ तमे वर्षे, सोरडा नवनिर्मिते [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;nowiki/&gt;-प्रान्तस्य भागः अभवत्, भारतस्य स्वातन्त्र्यात् आरभ्य, ओडिशा-राज्येन प्रशासितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=HISTORY OF ODISHA FROM 1803 TO 1948 AD|url=https://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|accessdate=2026-02-06|website=ddceutkal.ac.in|language=en}}&lt;/ref&gt;

== जनसांख्यिकी ==
2011 तमवर्षस्य भारतस्य [[Census|जनगणना]] सोरडा-नगरस्य जनसङ्ख्या 14,867 आसीत्। जनसङ्ख्यायाः 51% पुरुषाः, 49% महिलाः च सन्ति। सोरडा-नगरस्य साक्षरता-मानं 68.7% अस्ति, यत् राष्ट्रिय-माध्यात् {{Bar box|title=Religion in Sorada &lt;ref&gt;{{cite web |title=Urban Agglomerations/Cities having Census 2011-2020 in Orissa |url=http://www.censusindia.gov.in/data/town/801867-surada-orissa.html |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=10 October 2014}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#Fcd116|float=right|bars={{bar percent|Hinduism|orange|93.04}}
{{bar percent|Islam|green|1.68}}
{{bar percent|Christianity|red|5.21}}
{{bar percent|Sikh|Blue|0.00}}
{{bar percent|Buddhist|orange|0.01}}
{{bar percent|Jain|gray|0.01}}
{{bar percent|Not Stated|Black|0.05}}
{{bar percent|Other|red|0.00}}}}

== दर्शनीयस्थानानि ==
सोरडा-प्रदेशः हरितपर्वतैः, ऋषिकुल्य-जारौ-नद्योः सङ्गमस्थानैः च परिवेष्टितः अस्ति। अष्टप्राचीनानां शिवमन्दिराणां निवासस्थानम् इदं नगरं ''अष्ट-सम्भु-क्षेत्र'' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति, यत् तस्य पुण्यस्य कृते प्रदत्तं उपाधिः अस्ति। तेषु प्राचीनतमं, नदीतीरे स्थितं पञ्चाननमन्दिरं आध्यात्मिक-मनोरञ्जन-भ्रमणार्थं पर्यटकान् आकर्षयति।

* सोरडा जलबन्धः - अस्य जलाशयस्य निर्माणं १८९६ तमे वर्षे अभवत्। तत्र स्थानीयरूपेण पात्मा इति नाम्ना प्रसिद्धा पद्मानद्याः जलं रक्षितम् अस्ति। ओडिशा-सर्वकारः स्वपरिसरस्य उद्यानां, जेट्टी, विहारस्थलस्य च विकासं कृत्वा स्वस्य आकर्षणं वर्धितवान्। खुन्टेश्वरीपर्वतस्य समीपे सोरडा-नगरेण सह जलबन्धस्य विहङ्गमदृश्यानि दृश्यन्ते। &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Water level dips to new low in Sorada reservoir|url=https://www.orissapost.com/water-level-dips-to-new-low-in-sorada-reservoir/amp/|website=Orissapost.com|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

* कन्टापिढा जात्रा - भद्रा-आश्विन्-हिन्दु-मासयोः व्याप्तः सोरडायाः देवी कन्धुणी-देव्याः प्रसिद्धः वार्षिकः उत्सवः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kantapidha Yatra of Goddess Kandhunidevi in Ganjam’s Surada|url=https://kalingatv.com/odisha/watch-kantapidha-yatra-of-goddess-kandhunidevi-in-ganjams-surada-watch/|website=Kalingatv.com|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== उल्लेखनीयजनाः ==

* शशिभूषण रथ - दैनिक् आशा वृत्तपत्रस्य संस्थापकः, समाजसुधारकः, जनप्रतिनिधिः, उद्योगपति, स्वातन्त्र्ययोद्धा च।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://amritkaal.nic.in/district-reopsitory-detail?13362|title=Ganjam Gaurav Shashi Bhushan|accessdate=2026-05-25|publisher=Amritkaal.nic.in}}&lt;/ref&gt;

== जलवायुः क्षेत्रीय-विन्यासः च ==
{{Weather box}}

== शिक्षा ==

* ऋषिकुल्या स्नातक महाविद्यालयः
* केशव पण्डा स्नातक महिला महाविद्यालयः
* ओडिशा आदर्श विद्यालयः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oav.edu.in/OAVSOR|title=Odisha Adarsha Vidyalaya, Sorada|accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;
* ऋषिकुल्या उच्चमाध्यमिक विद्यालयः
* पीसीएम महिला उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः
* विनायक पब्लिक उच्च माध्यमिक विद्यालयः
* ऋषिकुल्य आईटीसी
* शशिभूषण सरकारी उच्च विद्यालयः
* सरकारी बालिका उच्च विद्यालयः
* बॅसयिक उच्च विद्यालयः
* सरस्वती-शिशु-विद्या-मन्दिरम् &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vidyabharatialumni.org/institution/100284349/saraswati-shishu-vidya-mandir-sorada-ganjam-odisha-761108-odisha-vidya-bharti-purav-kshetra-3243.dz|title=Vidya Bharati Purv Chatra Parishad|accessdate=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
* विवेकानन्द शिशु विद्यामन्दिरम्
* मडर्न डिपल पब्लिक स्कूल
* प्रगति पब्लिक स्कूल

== वित्तसंस्थाः ==

* स्टेट्-बेङ्क्-आफ़्-इण्डिया
* पञ्जाब-राष्ट्रिय-बैङ्क्
* भारतीयसङ्घस्य वित्तकोषः
* ओडिशा-ग्रामीण-बैङ्क्
* आक्सिस् ब्याङ्क्
* आस्का केन्द्रीय सहकारी बैंक लिमिटेड

== परिवहनम् ==

=== मार्गः ===
सोरडा राष्ट्रियराजमार्गेण ५९ राज्यराजमार्गेण ३६ च सह सम्बद्धः अस्ति, यः ओडिशा-राज्यस्य सर्वाणि प्रमुखानि स्थानानि नगराणि च संयोजयति। त्रिचक्रवाहनानि आटो-टैक्सी-यानानि नगरे परिवहनस्य महत्त्वपूर्णानि साधनानि सन्ति।

== राजनीतिः ==
सोरडा इति सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य भागः अस्ति। सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य वर्तमानः विधायकः भाजपा-पक्षस्य नीलमणि बिसोयी अस्ति, या २०२४ तमे वर्षे राज्य-सामान्य-विधानसभा-निर्वाचने स्थानं प्राप्तवती।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/odisha/constituency-show/surada#google_vignette|title=Surada Assembly Election Results 2024|accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;

बिजु पट्नायक् 1957 तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने सोरडा-मण्डलात् निर्वाचितः आसीत्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://assembly.odisha.gov.in/Details.aspx?page=LeaderOfOppositionHtmlPages/Late%20Biju%20Patnaik.HTML|title=Profile-Details Late Biju Patnaik|publisher=Odisha Legislative Assembly|accessdate=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

सोरडा आस्का (लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रम्) इत्यस्य भागः अस्ति। 
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|title=Assembly Constituencies - Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies of Odisha|publisher=Election Commission of India|accessdate=2008-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206012916/http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|archivedate=6 February 2009}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भः ==
{{Reflist|2}}{{Ganjam district}}{{Municipalities of Odisha}}
[[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]]</text>
      <sha1>noipan0i10zzmml70vjfm4pjy4zggnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500452</id>
      <parentid>500451</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T08:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prabhu Prasad Tripathy</username>
        <id>20941</id>
      </contributor>
      <origin>500452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23621" sha1="eqrp0lobm8mzjz6pqu5a8k6gs2w63cf" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;nickname ib-settlement-other-name&quot;&gt;सुरडा&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;नगरम्&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |[[File:Surada-city.jpg|300x300अणवः|Skyline of Sorada]]&lt;div class=&quot;ib-settlement-caption&quot;&gt;सोरडा इत्यस्यां आकाशरेखा&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |उपनामः&amp;nbsp;&lt;div class=&quot;ib-settlement-nickname nickname&quot;&gt;एस् आर् डी&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;div class=&quot;switcher-container&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:India_Odisha_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|Sorada is located in Odisha]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:57.358%;left:49.749%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pr&quot; style=&quot;width:6em;left:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;स्थानः ओडिशा, भारत&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;ओडिशा-राज्यस्य मानचित्रं दर्शय।&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:India_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|269x269अणवः|Sorada is located in India]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:54.579%;left:54.495%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pr&quot; style=&quot;width:6em;left:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;सोरडा (भारत) &lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;भारतस्य मानचित्रं दर्शय।&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |समन्वयकः&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;span class=&quot;geo-inline&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&amp;params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;19°45′43 &quot;N&lt;/span&gt; 84°26′18&quot; E&lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;18 &quot;18&quot; 18 18 &quot;18 ′′ 18&quot; 18 '18 &quot;18&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;/ &amp;#x907;&amp;#x924;&amp;#x93F;&amp;#x964;&amp;#x907;&amp;#x924;&amp;#x93F;&amp;#x964;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;19.761959 °N 84.438332 °E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;﻿ / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;19.761959; 84.438332&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;indicator name=&quot;coordinates&quot;&gt;&lt;span id=&quot;coordinates&quot;&gt;[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:9}}&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&amp;params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;19°45′43″N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;84°26′18″E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &amp;#xfeff;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;19.761959°N 84.438332°E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;19.761959; 84.438332&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]&lt;/span&gt;&lt;/indicator&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |देशः
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon nowrap&quot;&gt;[[File:Flag_of_India.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]] &lt;/span&gt;[[भारतम्]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[भारतस्य राज्यानि|राज्यं]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[File:Orissa_Flag(INDIA).png|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]]&lt;/span&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलं]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |प्रथमं स्थापितम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |1476
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |द्वारा स्थापित
| class=&quot;infobox-data&quot; |राजा शन्ढधनु सिंह (अभय प्रताप) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |सर्वकारः।&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• प्रकारः&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |अधिसूचित क्षेत्र परिषद् (एन. ए. सी.) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |शरीरम्&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data agent&quot; |सोरडा एन. ए. सी.
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• एन. ए. सी. अध्यक्ष&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |शिवशङ्करपण्डा (BJD) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• कार्यकारी अधिकारी&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |उमेशचन्द्र साहु 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• विधान परिषद सदस्य&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |नीलमणि बिसोयी (भाजपा) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• संसद सदस्य&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |अनिता सुभादर्शिनी (भाजपा) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |क्षेत्रम्&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;• कुल&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |15.15 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (5.88 वर्गमी) &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ऊर्ध्वगमनम्&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |84 मी. (276 ft) &amp;nbsp;&amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |जनसङ्ख्यायाः&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt; (2011)&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;• कुल&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |14,867
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• घनत्व&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |981.3/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (2,542/वर्ग मील) &amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |भाषाः&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• आधिकारिक&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[आङ्ग्लभाषा]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्&amp;nbsp;]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[स॰सा॰स॰+०५:३०|UTC + 5:30]] (उच्चारणः UTC) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |पिन्
| class=&quot;infobox-data adr&quot; |&lt;div class=&quot;postal-code&quot;&gt;761108&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |एस्. टी. डी. दूरभाषकोड्
| class=&quot;infobox-data&quot; |06819
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |वाहनानां पञ्जीकरणम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |OD-32 (OLD OR-07/OD-07) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |उपविभागः
| class=&quot;infobox-data&quot; |भञ्जनगर
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |अवरोधः।
| class=&quot;infobox-data&quot; |सोरडा
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ओडिशा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र
| class=&quot;infobox-data&quot; |सूरदा
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र
| class=&quot;infobox-data&quot; |अस्का
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |जालस्थलम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://sujogportal.odisha.gov.in/surada/ sujogportal.odisha.gov.in/surada]&lt;/span&gt;
|}
'''सोरडा''' (पूर्वं सुरडा) भारतस्य [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;nowiki/&gt;-राज्यस्य गञ्जम्-मण्डले स्थितः एकः नगरः अधिसूचित-क्षेत्र-परिषद् च अस्ति।

== भूगोलः ==
सोरडा 19°46′N 84°26′E/19.76 °N 84.43 °E/अस्य औन्नत्यं {{Convert|84|m|ft}} मी. (276 फीट्) अस्ति।

अयं गञ्जम्-मण्डलस्य वायव्यसीमायां रुषिकुल्या-जरौ-नद्योः सङ्गमस्थाने स्थितः अस्ति, यस्य सीमायां गञ्जम् इत्यस्य धराकोट, बेलगुन्ठा, भञ्जनगर, कन्धमाल्-मण्डलस्य दारिङ्गिबाडी, राइकिआ च सन्ति।

== व्युत्पत्ति ==
संस्कृतमूलयोः, सुरडा इति पदं संस्कृतशब्दद्वयेन, अर्थात् ''सूरः'' (देवः) तथा अड्डा (स्थानः) इत्येतयोः संयोगः अस्ति, यस्य अर्थः देवतानां स्थानं अथवा अम्ब्रोसिया/अमृतस्य दाता इति। पश्चात् कालान्तरे सुरडा सोरडा अभवत्। &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Meaning of the name Surada|website=Wisdomlib.org|url=https://www.wisdomlib.org/names/surada|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== इतिहासः ==
1880 तमे वर्षे टि. जे. माल्ट्बी इत्यस्य जनगणनायाः प्रतिवेदनस्य अनुसारं खिन्डिरिस्रुङ्ग (खिडिशिङ्गी) इति क्षेत्रस्य स्थापना सबीजापुरस्य राजा शोभाचन्द्र सिङ्घेन ११६८ तमे वर्षे कृता, यस्मिन् गञ्जम्-मण्डलस्य वर्तमानस्य सोरडा, धराकोट, शेरगड-खण्डाः (गजपति-मण्डलस्य मोहना-खण्डस्य केचन भागाः अपि सन्ति) आसन्। १४७६ तमे वर्षे, राजा बलियार् सिङ्घ्, स्वस्य ज्येष्ठपुत्रस्य अकालमृत्योः अनन्तरं, खिडिशिङ्गी-प्रदेशं चतुर्णां भिन्न-सम्पदेषु विभक्तवान्। सोरडा-सम्पत्तिः तस्य तृतीये पुत्राय राजा शन्ढधनु सिंह इत्यस्मै प्राप्तवती।&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Orissa Historical Research Journal|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99984|date=1957}}&lt;/ref&gt;

* बडगड-राजा डमण सिङ्घ् (बलियार् सिङ्घ् इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पुत्रः) 
* धारकोट-राजा हाडु सिंह
* सोरडा-राजा शन्ढधनु सिङ्घ् (अभय प्रतापः इति अपि प्रसिद्धः) 
* शेरगड-राजा परशुरामसिङ्घः (नाबालक:) (राजा बलियार्-वर्येण स्वयं उपस्थापितः) ।

यदा आङ्ग्लाः [[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]&lt;nowiki/&gt;-प्रदेशं वशीकृतवन्तः, तदा ते एतं जमीन्दारी मद्रास्-प्रेसिडेन्सी इत्यस्य प्रशासनस्य अधीनम् अस्थापयन्, यस्य उल्लेखः मद्रास्-प्रेसिदेन्सी इत्यस्य जमीन्दारी-सम्पत्तेः सूच्यां दृश्यते। तदनन्तरं १८३६ तमे वर्षे आङ्ग्लाः बहुविध-विद्रोहस्य, करप्रदानस्य देयस्य च विषये घुमुसर् इत्यनेन सह सोरडा इत्यस्य जमीन्दारी-अधिकारान् नीलाम्य निरसितवन्तः। १९३६ तमे वर्षे, सोरडा नवनिर्मिते [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;nowiki/&gt;-प्रान्तस्य भागः अभवत्, भारतस्य स्वातन्त्र्यात् आरभ्य, ओडिशा-राज्येन प्रशासितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=HISTORY OF ODISHA FROM 1803 TO 1948 AD|url=https://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|accessdate=2026-02-06|website=ddceutkal.ac.in|language=en}}&lt;/ref&gt;

== जनसांख्यिकी ==
2011 तमवर्षस्य भारतस्य [[Census|जनगणना]] सोरडा-नगरस्य जनसङ्ख्या 14,867 आसीत्। जनसङ्ख्यायाः 51% पुरुषाः, 49% महिलाः च सन्ति। सोरडा-नगरस्य साक्षरता-मानं 68.7% अस्ति, यत् राष्ट्रिय-माध्यात् । 

== दर्शनीयस्थानानि ==
सोरडा-प्रदेशः हरितपर्वतैः, ऋषिकुल्य-जारौ-नद्योः सङ्गमस्थानैः च परिवेष्टितः अस्ति। अष्टप्राचीनानां शिवमन्दिराणां निवासस्थानम् इदं नगरं ''अष्ट-सम्भु-क्षेत्र'' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति, यत् तस्य पुण्यस्य कृते प्रदत्तं उपाधिः अस्ति। तेषु प्राचीनतमं, नदीतीरे स्थितं पञ्चाननमन्दिरं आध्यात्मिक-मनोरञ्जन-भ्रमणार्थं पर्यटकान् आकर्षयति।

* सोरडा जलबन्धः - अस्य जलाशयस्य निर्माणं १८९६ तमे वर्षे अभवत्। तत्र स्थानीयरूपेण पात्मा इति नाम्ना प्रसिद्धा पद्मानद्याः जलं रक्षितम् अस्ति। ओडिशा-सर्वकारः स्वपरिसरस्य उद्यानां, जेट्टी, विहारस्थलस्य च विकासं कृत्वा स्वस्य आकर्षणं वर्धितवान्। खुन्टेश्वरीपर्वतस्य समीपे सोरडा-नगरेण सह जलबन्धस्य विहङ्गमदृश्यानि दृश्यन्ते। &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Water level dips to new low in Sorada reservoir|url=https://www.orissapost.com/water-level-dips-to-new-low-in-sorada-reservoir/amp/|website=Orissapost.com|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

* कन्टापिढा जात्रा - भद्रा-आश्विन्-हिन्दु-मासयोः व्याप्तः सोरडायाः देवी कन्धुणी-देव्याः प्रसिद्धः वार्षिकः उत्सवः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kantapidha Yatra of Goddess Kandhunidevi in Ganjam’s Surada|url=https://kalingatv.com/odisha/watch-kantapidha-yatra-of-goddess-kandhunidevi-in-ganjams-surada-watch/|website=Kalingatv.com|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== उल्लेखनीयजनाः ==

* शशिभूषण रथ - दैनिक् आशा वृत्तपत्रस्य संस्थापकः, समाजसुधारकः, जनप्रतिनिधिः, उद्योगपति, स्वातन्त्र्ययोद्धा च।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://amritkaal.nic.in/district-reopsitory-detail?13362|title=Ganjam Gaurav Shashi Bhushan|accessdate=2026-05-25|publisher=Amritkaal.nic.in}}&lt;/ref&gt;

== जलवायुः क्षेत्रीय-विन्यासः च ==
{{Weather box}}

== शिक्षा ==

* ऋषिकुल्या स्नातक महाविद्यालयः
* केशव पण्डा स्नातक महिला महाविद्यालयः
* ओडिशा आदर्श विद्यालयः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oav.edu.in/OAVSOR|title=Odisha Adarsha Vidyalaya, Sorada|accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;
* ऋषिकुल्या उच्चमाध्यमिक विद्यालयः
* पीसीएम महिला उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः
* विनायक पब्लिक उच्च माध्यमिक विद्यालयः
* ऋषिकुल्य आईटीसी
* शशिभूषण सरकारी उच्च विद्यालयः
* सरकारी बालिका उच्च विद्यालयः
* बॅसयिक उच्च विद्यालयः
* सरस्वती-शिशु-विद्या-मन्दिरम् &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vidyabharatialumni.org/institution/100284349/saraswati-shishu-vidya-mandir-sorada-ganjam-odisha-761108-odisha-vidya-bharti-purav-kshetra-3243.dz|title=Vidya Bharati Purv Chatra Parishad|accessdate=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
* विवेकानन्द शिशु विद्यामन्दिरम्
* मडर्न डिपल पब्लिक स्कूल
* प्रगति पब्लिक स्कूल

== वित्तसंस्थाः ==

* स्टेट्-बेङ्क्-आफ़्-इण्डिया
* पञ्जाब-राष्ट्रिय-बैङ्क्
* भारतीयसङ्घस्य वित्तकोषः
* ओडिशा-ग्रामीण-बैङ्क्
* आक्सिस् ब्याङ्क्
* आस्का केन्द्रीय सहकारी बैंक लिमिटेड

== परिवहनम् ==

=== मार्गः ===
सोरडा राष्ट्रियराजमार्गेण ५९ राज्यराजमार्गेण ३६ च सह सम्बद्धः अस्ति, यः ओडिशा-राज्यस्य सर्वाणि प्रमुखानि स्थानानि नगराणि च संयोजयति। त्रिचक्रवाहनानि आटो-टैक्सी-यानानि नगरे परिवहनस्य महत्त्वपूर्णानि साधनानि सन्ति।

== राजनीतिः ==
सोरडा इति सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य भागः अस्ति। सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य वर्तमानः विधायकः भाजपा-पक्षस्य नीलमणि बिसोयी अस्ति, या २०२४ तमे वर्षे राज्य-सामान्य-विधानसभा-निर्वाचने स्थानं प्राप्तवती।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/odisha/constituency-show/surada#google_vignette|title=Surada Assembly Election Results 2024|accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;

बिजु पट्नायक् 1957 तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने सोरडा-मण्डलात् निर्वाचितः आसीत्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://assembly.odisha.gov.in/Details.aspx?page=LeaderOfOppositionHtmlPages/Late%20Biju%20Patnaik.HTML|title=Profile-Details Late Biju Patnaik|publisher=Odisha Legislative Assembly|accessdate=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

सोरडा आस्का (लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रम्) इत्यस्य भागः अस्ति। 
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|title=Assembly Constituencies - Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies of Odisha|publisher=Election Commission of India|accessdate=2008-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206012916/http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|archivedate=6 February 2009}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भः ==
{{Reflist|2}}{{Ganjam district}}{{Municipalities of Odisha}}
[[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]]</text>
      <sha1>eqrp0lobm8mzjz6pqu5a8k6gs2w63cf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500453</id>
      <parentid>500452</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T08:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prabhu Prasad Tripathy</username>
        <id>20941</id>
      </contributor>
      <comment>/* जलवायुः क्षेत्रीय-विन्यासः च */</comment>
      <origin>500453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23519" sha1="42ga6k1k0eqsb7fxzgn848rshfpbpbv" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox ib-settlement vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; |&lt;div class=&quot;fn org&quot;&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;nickname ib-settlement-other-name&quot;&gt;सुरडा&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-subheader&quot; |&lt;div class=&quot;category&quot;&gt;नगरम्&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |[[File:Surada-city.jpg|300x300अणवः|Skyline of Sorada]]&lt;div class=&quot;ib-settlement-caption&quot;&gt;सोरडा इत्यस्यां आकाशरेखा&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |उपनामः&amp;nbsp;&lt;div class=&quot;ib-settlement-nickname nickname&quot;&gt;एस् आर् डी&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |&lt;div class=&quot;switcher-container&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:India_Odisha_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|Sorada is located in Odisha]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:57.358%;left:49.749%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pr&quot; style=&quot;width:6em;left:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;स्थानः ओडिशा, भारत&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;ओडिशा-राज्यस्य मानचित्रं दर्शय।&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Location map/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;div class=&quot;locmap&quot; style=&quot;width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto&quot;&gt;&lt;div style=&quot;width:250px;padding:0&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position:relative;width:250px&quot;&gt;[[File:India_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|269x269अणवः|Sorada is located in India]]&lt;div class=&quot;od notheme&quot; style=&quot;top:54.579%;left:54.495%;font-size:91%&quot;&gt;&lt;div class=&quot;id&quot; style=&quot;left:-4px;top:-4px&quot;&gt;[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;pr&quot; style=&quot;width:6em;left:5px&quot;&gt;&lt;div&gt;सोरडा&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;padding-top:0.2em&quot;&gt;सोरडा (भारत) &lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;switcher-label&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;भारतस्य मानचित्रं दर्शय।&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-full-data&quot; |समन्वयकः&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;span class=&quot;geo-inline&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&amp;params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;19°45′43 &quot;N&lt;/span&gt; 84°26′18&quot; E&lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;18 &quot;18&quot; 18 18 &quot;18 ′′ 18&quot; 18 '18 &quot;18&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;/ &amp;#x907;&amp;#x924;&amp;#x93F;&amp;#x964;&amp;#x907;&amp;#x924;&amp;#x93F;&amp;#x964;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;19.761959 °N 84.438332 °E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;﻿ / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;19.761959; 84.438332&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;indicator name=&quot;coordinates&quot;&gt;&lt;span id=&quot;coordinates&quot;&gt;[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:9}}&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&amp;params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;19°45′43″N&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;84°26′18″E&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &amp;#xfeff;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;19.761959°N 84.438332°E&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;&amp;#xfeff; / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;19.761959; 84.438332&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]&lt;/span&gt;&lt;/indicator&gt;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |देशः
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;flagicon nowrap&quot;&gt;[[File:Flag_of_India.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]] &lt;/span&gt;[[भारतम्]]
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[भारतस्य राज्यानि|राज्यं]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;span class=&quot;flagicon&quot;&gt;[[File:Orissa_Flag(INDIA).png|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]]&lt;/span&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलं]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |प्रथमं स्थापितम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |1476
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |द्वारा स्थापित
| class=&quot;infobox-data&quot; |राजा शन्ढधनु सिंह (अभय प्रताप) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |सर्वकारः।&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• प्रकारः&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |अधिसूचित क्षेत्र परिषद् (एन. ए. सी.) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |शरीरम्&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data agent&quot; |सोरडा एन. ए. सी.
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• एन. ए. सी. अध्यक्ष&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |शिवशङ्करपण्डा (BJD) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• कार्यकारी अधिकारी&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |उमेशचन्द्र साहु 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• विधान परिषद सदस्य&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |नीलमणि बिसोयी (भाजपा) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• संसद सदस्य&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |अनिता सुभादर्शिनी (भाजपा) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |क्षेत्रम्&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;• कुल&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |15.15 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (5.88 वर्गमी) &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ऊर्ध्वगमनम्&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |84 मी. (276 ft) &amp;nbsp;&amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |जनसङ्ख्यायाः&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt; (2011)&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |&lt;div style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;• कुल&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
| class=&quot;infobox-data&quot; |14,867
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• घनत्व&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |981.3/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (2,542/वर्ग मील) &amp;nbsp;
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header&quot; |भाषाः&lt;div class=&quot;ib-settlement-fn&quot;&gt;&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |• आधिकारिक&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[आङ्ग्लभाषा]]
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्&amp;nbsp;]]
| class=&quot;infobox-data&quot; |[[स॰सा॰स॰+०५:३०|UTC + 5:30]] (उच्चारणः UTC) 
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |पिन्
| class=&quot;infobox-data adr&quot; |&lt;div class=&quot;postal-code&quot;&gt;761108&lt;/div&gt;
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |एस्. टी. डी. दूरभाषकोड्
| class=&quot;infobox-data&quot; |06819
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |वाहनानां पञ्जीकरणम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |OD-32 (OLD OR-07/OD-07) 
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |उपविभागः
| class=&quot;infobox-data&quot; |भञ्जनगर
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |अवरोधः।
| class=&quot;infobox-data&quot; |सोरडा
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ओडिशा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र
| class=&quot;infobox-data&quot; |सूरदा
|- class=&quot;mergedrow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र
| class=&quot;infobox-data&quot; |अस्का
|- class=&quot;mergedtoprow&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |जालस्थलम्
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://sujogportal.odisha.gov.in/surada/ sujogportal.odisha.gov.in/surada]&lt;/span&gt;
|}
'''सोरडा''' (पूर्वं सुरडा) भारतस्य [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;nowiki/&gt;-राज्यस्य गञ्जम्-मण्डले स्थितः एकः नगरः अधिसूचित-क्षेत्र-परिषद् च अस्ति।

== भूगोलः ==
सोरडा 19°46′N 84°26′E/19.76 °N 84.43 °E/अस्य औन्नत्यं {{Convert|84|m|ft}} मी. (276 फीट्) अस्ति।

अयं गञ्जम्-मण्डलस्य वायव्यसीमायां रुषिकुल्या-जरौ-नद्योः सङ्गमस्थाने स्थितः अस्ति, यस्य सीमायां गञ्जम् इत्यस्य धराकोट, बेलगुन्ठा, भञ्जनगर, कन्धमाल्-मण्डलस्य दारिङ्गिबाडी, राइकिआ च सन्ति।

== व्युत्पत्ति ==
संस्कृतमूलयोः, सुरडा इति पदं संस्कृतशब्दद्वयेन, अर्थात् ''सूरः'' (देवः) तथा अड्डा (स्थानः) इत्येतयोः संयोगः अस्ति, यस्य अर्थः देवतानां स्थानं अथवा अम्ब्रोसिया/अमृतस्य दाता इति। पश्चात् कालान्तरे सुरडा सोरडा अभवत्। &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Meaning of the name Surada|website=Wisdomlib.org|url=https://www.wisdomlib.org/names/surada|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== इतिहासः ==
1880 तमे वर्षे टि. जे. माल्ट्बी इत्यस्य जनगणनायाः प्रतिवेदनस्य अनुसारं खिन्डिरिस्रुङ्ग (खिडिशिङ्गी) इति क्षेत्रस्य स्थापना सबीजापुरस्य राजा शोभाचन्द्र सिङ्घेन ११६८ तमे वर्षे कृता, यस्मिन् गञ्जम्-मण्डलस्य वर्तमानस्य सोरडा, धराकोट, शेरगड-खण्डाः (गजपति-मण्डलस्य मोहना-खण्डस्य केचन भागाः अपि सन्ति) आसन्। १४७६ तमे वर्षे, राजा बलियार् सिङ्घ्, स्वस्य ज्येष्ठपुत्रस्य अकालमृत्योः अनन्तरं, खिडिशिङ्गी-प्रदेशं चतुर्णां भिन्न-सम्पदेषु विभक्तवान्। सोरडा-सम्पत्तिः तस्य तृतीये पुत्राय राजा शन्ढधनु सिंह इत्यस्मै प्राप्तवती।&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Orissa Historical Research Journal|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99984|date=1957}}&lt;/ref&gt;

* बडगड-राजा डमण सिङ्घ् (बलियार् सिङ्घ् इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पुत्रः) 
* धारकोट-राजा हाडु सिंह
* सोरडा-राजा शन्ढधनु सिङ्घ् (अभय प्रतापः इति अपि प्रसिद्धः) 
* शेरगड-राजा परशुरामसिङ्घः (नाबालक:) (राजा बलियार्-वर्येण स्वयं उपस्थापितः) ।

यदा आङ्ग्लाः [[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]&lt;nowiki/&gt;-प्रदेशं वशीकृतवन्तः, तदा ते एतं जमीन्दारी मद्रास्-प्रेसिडेन्सी इत्यस्य प्रशासनस्य अधीनम् अस्थापयन्, यस्य उल्लेखः मद्रास्-प्रेसिदेन्सी इत्यस्य जमीन्दारी-सम्पत्तेः सूच्यां दृश्यते। तदनन्तरं १८३६ तमे वर्षे आङ्ग्लाः बहुविध-विद्रोहस्य, करप्रदानस्य देयस्य च विषये घुमुसर् इत्यनेन सह सोरडा इत्यस्य जमीन्दारी-अधिकारान् नीलाम्य निरसितवन्तः। १९३६ तमे वर्षे, सोरडा नवनिर्मिते [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]&lt;nowiki/&gt;-प्रान्तस्य भागः अभवत्, भारतस्य स्वातन्त्र्यात् आरभ्य, ओडिशा-राज्येन प्रशासितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=HISTORY OF ODISHA FROM 1803 TO 1948 AD|url=https://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|accessdate=2026-02-06|website=ddceutkal.ac.in|language=en}}&lt;/ref&gt;

== जनसांख्यिकी ==
2011 तमवर्षस्य भारतस्य [[Census|जनगणना]] सोरडा-नगरस्य जनसङ्ख्या 14,867 आसीत्। जनसङ्ख्यायाः 51% पुरुषाः, 49% महिलाः च सन्ति। सोरडा-नगरस्य साक्षरता-मानं 68.7% अस्ति, यत् राष्ट्रिय-माध्यात् । 

== दर्शनीयस्थानानि ==
सोरडा-प्रदेशः हरितपर्वतैः, ऋषिकुल्य-जारौ-नद्योः सङ्गमस्थानैः च परिवेष्टितः अस्ति। अष्टप्राचीनानां शिवमन्दिराणां निवासस्थानम् इदं नगरं ''अष्ट-सम्भु-क्षेत्र'' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति, यत् तस्य पुण्यस्य कृते प्रदत्तं उपाधिः अस्ति। तेषु प्राचीनतमं, नदीतीरे स्थितं पञ्चाननमन्दिरं आध्यात्मिक-मनोरञ्जन-भ्रमणार्थं पर्यटकान् आकर्षयति।

* सोरडा जलबन्धः - अस्य जलाशयस्य निर्माणं १८९६ तमे वर्षे अभवत्। तत्र स्थानीयरूपेण पात्मा इति नाम्ना प्रसिद्धा पद्मानद्याः जलं रक्षितम् अस्ति। ओडिशा-सर्वकारः स्वपरिसरस्य उद्यानां, जेट्टी, विहारस्थलस्य च विकासं कृत्वा स्वस्य आकर्षणं वर्धितवान्। खुन्टेश्वरीपर्वतस्य समीपे सोरडा-नगरेण सह जलबन्धस्य विहङ्गमदृश्यानि दृश्यन्ते। &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Water level dips to new low in Sorada reservoir|url=https://www.orissapost.com/water-level-dips-to-new-low-in-sorada-reservoir/amp/|website=Orissapost.com|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

* कन्टापिढा जात्रा - भद्रा-आश्विन्-हिन्दु-मासयोः व्याप्तः सोरडायाः देवी कन्धुणी-देव्याः प्रसिद्धः वार्षिकः उत्सवः अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kantapidha Yatra of Goddess Kandhunidevi in Ganjam’s Surada|url=https://kalingatv.com/odisha/watch-kantapidha-yatra-of-goddess-kandhunidevi-in-ganjams-surada-watch/|website=Kalingatv.com|accessdate=1 June 2026}}&lt;/ref&gt;

== उल्लेखनीयजनाः ==

* शशिभूषण रथ - दैनिक् आशा वृत्तपत्रस्य संस्थापकः, समाजसुधारकः, जनप्रतिनिधिः, उद्योगपति, स्वातन्त्र्ययोद्धा च।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://amritkaal.nic.in/district-reopsitory-detail?13362|title=Ganjam Gaurav Shashi Bhushan|accessdate=2026-05-25|publisher=Amritkaal.nic.in}}&lt;/ref&gt;

== शिक्षा ==

* ऋषिकुल्या स्नातक महाविद्यालयः
* केशव पण्डा स्नातक महिला महाविद्यालयः
* ओडिशा आदर्श विद्यालयः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oav.edu.in/OAVSOR|title=Odisha Adarsha Vidyalaya, Sorada|accessdate=2026-02-06}}&lt;/ref&gt;
* ऋषिकुल्या उच्चमाध्यमिक विद्यालयः
* पीसीएम महिला उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः
* विनायक पब्लिक उच्च माध्यमिक विद्यालयः
* ऋषिकुल्य आईटीसी
* शशिभूषण सरकारी उच्च विद्यालयः
* सरकारी बालिका उच्च विद्यालयः
* बॅसयिक उच्च विद्यालयः
* सरस्वती-शिशु-विद्या-मन्दिरम् &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vidyabharatialumni.org/institution/100284349/saraswati-shishu-vidya-mandir-sorada-ganjam-odisha-761108-odisha-vidya-bharti-purav-kshetra-3243.dz|title=Vidya Bharati Purv Chatra Parishad|accessdate=2026-06-01}}&lt;/ref&gt;
* विवेकानन्द शिशु विद्यामन्दिरम्
* मडर्न डिपल पब्लिक स्कूल
* प्रगति पब्लिक स्कूल

== वित्तसंस्थाः ==

* स्टेट्-बेङ्क्-आफ़्-इण्डिया
* पञ्जाब-राष्ट्रिय-बैङ्क्
* भारतीयसङ्घस्य वित्तकोषः
* ओडिशा-ग्रामीण-बैङ्क्
* आक्सिस् ब्याङ्क्
* आस्का केन्द्रीय सहकारी बैंक लिमिटेड

== परिवहनम् ==

=== मार्गः ===
सोरडा राष्ट्रियराजमार्गेण ५९ राज्यराजमार्गेण ३६ च सह सम्बद्धः अस्ति, यः ओडिशा-राज्यस्य सर्वाणि प्रमुखानि स्थानानि नगराणि च संयोजयति। त्रिचक्रवाहनानि आटो-टैक्सी-यानानि नगरे परिवहनस्य महत्त्वपूर्णानि साधनानि सन्ति।

== राजनीतिः ==
सोरडा इति सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य भागः अस्ति। सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य वर्तमानः विधायकः भाजपा-पक्षस्य नीलमणि बिसोयी अस्ति, या २०२४ तमे वर्षे राज्य-सामान्य-विधानसभा-निर्वाचने स्थानं प्राप्तवती।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/odisha/constituency-show/surada#google_vignette|title=Surada Assembly Election Results 2024|accessdate=2026-05-18}}&lt;/ref&gt;

बिजु पट्नायक् 1957 तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने सोरडा-मण्डलात् निर्वाचितः आसीत्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://assembly.odisha.gov.in/Details.aspx?page=LeaderOfOppositionHtmlPages/Late%20Biju%20Patnaik.HTML|title=Profile-Details Late Biju Patnaik|publisher=Odisha Legislative Assembly|accessdate=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;

सोरडा आस्का (लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रम्) इत्यस्य भागः अस्ति। 
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|title=Assembly Constituencies - Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies of Odisha|publisher=Election Commission of India|accessdate=2008-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206012916/http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|archivedate=6 February 2009}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भः ==
{{Reflist|2}}{{Ganjam district}}{{Municipalities of Odisha}}
[[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]]</text>
      <sha1>42ga6k1k0eqsb7fxzgn848rshfpbpbv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>