विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 823 500479 489673 2026-09-11T07:14:47Z Ganesh Paudel 6561 आन्तरिक सूत्राणि शोधितम् 500479 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox writer | image = पाणिनिचित्रम्.jpg | image_size = 300px | caption = '''व्याकरणशास्त्रस्य रचनां कुर्वन् भगवान् पाणिनिः''' | name = महर्षिः पाणिनिः <!-- deleting this line will use the article title as the page name --> | birth_date = क्रैस्तपूर्वं सप्तमशताब्दी | birth_place = शालातुरग्रामः (सद्यः पाकिस्थानस्य लाहौर-नगरस्य समीपे) | death_date = त्रयोदश्यां तिथौ | death_place = | occupation = वैयाकरणः, कविः | other names = | nationality = भारतीयः | ethnicity = | education =तक्षशिलाविश्वविद्यालयः, तक्षशिला, पाकिस्थानम् ( पूर्वं भारते आसीत्, विभाजनान्तरं पाकिस्थाने जातम् ) | genre = संस्कृतव्याकरणस्य रचयिता | subject = [[अष्टाध्यायी]], धातुपाठः, गणपाठः, उणादिकोषः, [[लिङ्गानुशासनम्]], जाम्बवतीजयम् । | movement = | notableworks = अष्टाध्यायी | spouse = | partner = दाक्षी (माता), पणिनः (शालङ्किः) (पिता) | children = | relatives = | influences = [[संस्कृतव्याकरणम्]] | influenced = |भ्राता -=महर्षिः पिङ्गलः}} '''महर्षिः पाणिनिः''' संस्कृतभाषाया महान् वैय्याकरणः । तेन लिखितः [[अष्टाध्यायी|अष्टाध्यायीनामको]] व्याकरणग्रन्थो विश्वप्रसिद्धो वर्तते । संस्कृतभाषायाः प्राचीनाः वैयाकरणाः नामभिः स्तूयन्ते यथा- :'''इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नाऽपिशलाः शाकटायनः ।''' :'''पाणिन्यमरजैनेन्द्रा इत्यष्टौ शाब्दिका मताः ॥''' [[सञ्चिका:Panini 1.jpg|300px|दक्षिणतः|पाणिनेः मूर्तिः]] इत्यष्टसु शाब्दिकेषु अष्टम एव पाणिनिः वर्तते । <br /> स्वतः पूर्वान् वैयाकरणान् पाणिनिः स्वस्य "अष्टाध्यायी" इत्येतस्मिन् ग्रन्थे अन्यान्यव्याकरणप्रक्रियानिरूपणसूत्रेषु स्मरति, यथा- "ऋतो भारद्वाजस्य"७/२/६३. "लोपः शाकल्यस्य"८/३/१९. "त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य"८/४/५०. "वा सुप्यापिशलेः"६/१/९२. इत्यादि । पाणिनिः भगवान् व्याकरणशास्त्रस्य केन्द्रविन्दुर्मतः । यद्यपि तत्पूर्वमपि दश पाणिनिस्मृता दश अनपेक्षिताः षोडशेति षड्विंशतिराचार्याः सन्त्येव व्याकरणशास्त्रप्रवक्तारस्तथाऽपि भगवतः पाणिनेः व्याकरणशास्त्रकेन्द्रविन्दुत्वं विलेंसत्येव तदुपस्थापनप्रावीण्येन । पाणिनिह भगवान् सर्वाणि प्रचलितव्याकरणशास्त्रीणि समालोच्य विशदमपि शब्दप्रयोगविषयमुपसमाहृत्य व्याकरणसूत्राणि प्रणिनायं यत्र निखिलमेव संप्रपञ्चं शब्दानुशासनमात्मसाभूतमस्ति । तस्यः । हि व्याकरणसंहिता अष्टाध्यायी नामा प्रसिद्धाऽस्ति । यद्यपि आपिशलव्याकरणं . पाणिनेरुपजीव्यमासीत् यथा हरदत्तः सङ्कतयति तथापि तस्य मौलिकत्वम'क्षुण्णमविहतञ्चास्त्येव । चीनदेशतो बौद्धभिक्षुः "ह्युन्शैङ्ग" भारतदेशमागतः, अपि च तेन व्याकरणं पठितमत्र, स अपि पाणिनेर्विषये कथितवान् यद्भारते सर्वे तस्यैव व्याकरणशास्त्रं पठन्तीति। == नामान्तराणि == [[तदाशयं वर्तते|तादशस्य]] महामुनेः परिचयः सम्यक्तया नैवोपलभ्यत इति सुमहत्कष्ट” दटमं । स हि पाणिन-पाणिनि-पणिपुत्र-दाक्षीपुत्र-शालङ्किशालातुरीय-आहिका दैरपि अभिधीयते। यथाऽऽह त्रिकाण्डशेषे पुरुषोत्तमः - पाणिनिस्त्वाहिको दाक्षीपुत्रः शालङ्किपाणिनौ । शालोतरीयः - यथा च वैजयन्तीकोशे - ‘शालातुरीयको दाक्षीपुत्रः पाणिनिराहिकः । पाणिनीयशिक्षाया याजुषपाठे - दाक्षीपुत्रः पाणिनेयो येनेदं व्याहृतं भुवि । यथा च यशस्तिलकचम्पूग्रन्थे - "पाणिपुत्र इव पदप्रयोगेषु”। तत्र पाणिनः ‘पणिन्' शब्दात् अणि गाथिविदपिकेशिगणिपणूिनश्च' इति । प्रकृत्या सिध्यति । अर्थश्चास्य पणिनः अपत्यमिति । पाणिनिस्तु पणिनोऽपत्य‘मिति पणिन् शब्दाद् बाह्वादिभ्यश्च<ref>६।४।१५३</ref> इति । केचित् पणिनोऽपत्यं पाणिनस्तस्यापत्यं युवेति पाणिनिरिति । अत्र प्रथममेव मतं समीचीन दश्यते । किञ्च प्रकरणेषु पाणिनः पाणिनिश्चोभावेण गोत्ररूपेण स्मृतौ स्तः । यदि द्वितीयमतमवलम्व्यते तदा पाणिन इत्यस्मान्निष्पन्नस्य पाणिनिशब्दस्य गोत्ररूपेण नैवोल्लेखः स्यात् । पाणिनेय इति तु ‘पणिन्' शब्दात् ‘शुभ्रादिभ्यश्च' इति अपत्यार्थं ढकि सिध्यति । पाणिपुत्र इति तु पाणिनः पुत्र इति षष्ठीतत्पुरुषे नलोपे सिध्यति । दाक्षीपुत्र इति तु दक्षस्यायत्यं स्त्री दाक्षी तस्याः पुत्र इति । '''‘सर्वे सर्वपदादेशाः दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः ।'''<ref>महा०:१।१।२०</ref> '''दाक्षीपुत्रवचोव्याख्यापटुर्मीमांसकाग्रणीः ।''' '''<nowiki/>'शङ्करः शाङ्करी प्रादाद्दाक्षीपुत्राय धीमते ।।''' शालङ्किः इति तु पितृव्यपदेशजं नामेति केचित् । अस्य व्युत्पत्तिरपि, बहुधा कल्पिताऽस्ति । पैलादिगणे शालङ्किः पठ्यते तेन शलङ्कुरित्यस्य पाठेसामथ्र्थात् शलङ्कादेशस्तत्मादिम् इति केचित् । शालातुरीय इति शलातुरसम्बद्धत्वात् । शलातुरोऽभिजनोऽस्येति कूदीशलातुर-वर्मती-कुचवाराड्ढक्छण्ढञ्यकः<ref>४।३।९४</ref> इति छणि सिध्यति । तत्प्रयोगश्च यथा - ‘राज्यशा (सा) लातुरीयतन्त्रयोरुभयोरपि निष्णातः (ध्रुवसेनप्रशस्त्रो) ‘शालातुरीयपदमेतनुक्रमेण,<ref>काव्यालङ्कारे ६/६२</ref> ‘शालातुरीयस्तत्र भवान् पाणिनिः' (गणरत्नमहोदधौ) आहिक इति तु अहौ (अहिधरे) भक्तिर्यस्येति आहिकः ‘अचित्ताददेशकाला ठक<ref>४।३।९६</ref> इति ठगिति केचित् । == परिचयः == पाणिनिह गोत्रनाम पाणिनिः, पिता शलङ्कः माता दाक्षी, विशेषनाम आहिकः,. मातुलो व्याडिः स एव दाक्षिर्दाक्षायणो वा, अनुजस्तु, पिङ्गलः, आचार्यों वर्षांपाध्यायः, मातामहश्व व्यडः, निवासो वाहिकदेशः, शिष्याः कौत्सकात्यायनप्रभृतयः, निधतिथिस्त्रयोदशी, अभिजनश्च शलातुर इति पण्डिता अनुमान्ति । पाणिनी वा पाणिनिह गोत्रनामैव । यथोक्त बौधायनश्रोतसूत्रे पैङ्गलायना बैहीनरयः ‘काशकृत्स्नाः पाणिनिर्वाल्मीकिः आपिशलयः-(प्रवराध्याये) तथैव मात्स्ये‘पाणिनिश्चैव त्र्यायाः सर्व एते प्रकीर्तिता,<ref>१९७।१०</ref> तथा च वायुपुराणे‘बभ्रवः पाणिनश्च व धानजय्यारत्तथैव'<ref>९१।९९</ref> एवमेव हरिवंशेऽपि<ref>१॥२७॥४९</ref> युधिष्ठिरमहाभागो निर्दशति यद्गतानुगतिको वैयाकरणा लक्षणैकचक्षुष - नं तु लक्ष्योन्मुखाः । ते हि यथाकथमपि लक्षणानुसारेण शब्दसाधुत्वद्योतनायै . पयतन्ते । तेन ते भ्रमादेव पाणिनं पाणिनेः पितृत्वेन कल्पयन्ति स्म । पाणिन । पाणिनिस्तु गोत्रसूचकं एव यस्य प्रवर्तकः पणिन् त्वा पणिनः इति । वयमपि तमेवांनुसरामः । स हि वन्द्योऽस्माकम् । तस्य पिता शलङ्को वा शलङकुरिति महाभाष्य (नवह्निक) भूमिकायां शिवदत्तमहाभागो निश्चिनोति । शालङ्किह पाणिनेः पितृव्यपदेशजं नामेति । महाभाष्येये शालङ्केर्यून्छात्राः शालङ्का इति प्रतिपादितं दृश्यते।<ref>४।१।९०</ref> पत्यं शालङ्कायनस्तस्यापत्यं शालङ्कायनिः। कौशिकान्वये शालङ्कायन लेखो दृश्यते । ते हि खलु राजन्यः काशिकायां<ref>५।३।११०</ref> किन "किपदस्यैव पाणिनिना, सह सम्बन्धो वर्तते न वेति न सम्यञ्ज्ञातमस्माभिः। तस्य माता दाक्षीति महाभाष्यस्य ‘दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः'<ref>१।१।२</ref> शिक्षायाः शङ्करः शाङ्करीं प्रादाद् दाक्षीपुत्राय धीमते',<ref>५६</ref> इव ज्ञायते। दाक्षी हिंदक्षस्थापत्य स्त्रीति गोत्रप्रत्ययान्तदाक्षिशब्दस्य स्त्रियां रूपम् । तेन हि पाणिनेर्माता' दक्षकुलोत्पन्नाऽऽसीदिति ज्ञायते । सैव । ‘व्याडया' इत्यप्यभिधीयते ।व्याडिशब्दों हि पाणिनिना क्रौड्यादिगणे पठितत्वात् तस्य स्त्रियां 'क्रौड्यादिभ्यश्च'<ref>४।१।८०</ref> इति ष्यङि टापि व्याड्याऽपि भवति । तस्य प्रयोगस्तु न कुत्रापि दृष्टः । '''आहिकस्तु तस्य नाक्षत्रनामेति अनुमीयते न तु तथ्यानुसारेण ।''' मातुलो व्याडिरिति व्याडेः दाक्षि-दाक्षायणादिनामान्तरबोध्यत्वेनानुमीयते । पाणिनेर्माता हि दाक्षी व्याडिह दाक्षिरिति तयो भगिनीभ्रातृत्वं सम्पद्यत एव । महाभाष्ये व्याडिह दक्षिायणनाम्नोद्धतः यथा-'शोभना खलु दाक्षायुणस्यं. सङ्ग्रहस्यं कृति'।<ref>२।३।६६</ref> स हि दाक्षिनाम्नाऽपि काशिकायां<ref>६।२।६९</ref> स्मृतः । दक्षशब्दागोत्रबोधक-इन् प्रत्यये दाक्षिर्भवति तथैव तस्मादिनन्तत्वात्फकि दाक्षायणश्च । तस्य हि पिङ्गलाचार्योऽनुजः । कात्यायनीय-ऋक्सर्वानुक्रमण्याः वृत्तिकारः । षड्गुरुशिष्यो वेदार्थदीपिकायां छन्दःशास्त्रस्य प्रवक्तारं पिङ्गलं पाणिन्यनुजे मन्यते । यथोक्त' 'तथा च सूत्र्यते भगवता पिङ्गलेन पाणिन्यनुजेन ‘क्वचिन्नवकाश्चत्वारः इति परिभाषा ।' तथैव पाणिनीयशिक्षाप्रकाशे उक्तम् - ‘ज्येष्ठभ्रातृभिर्वहितो व्याकरणेऽनुजस्तत्रं भवान् पिङ्गलाचार्यस्तन्मतमर्नु भाव्य शिक्षां वक्तुं प्रतिजानीते' इति । पाणिनेः आचार्यस्तु वर्षांपाध्यायः। नन्दकाले हि पाटलीपुत्रे वर्षांपवर्ष नामान विचक्षणावास्तामिति कंथासरित्सागरतो ज्ञायते । यद्यपि पाणिनिता स्वाचार्यः कुत्रापि नामग्राहं नैव स्मृतः केवलम् ‘आचार्याणाम्' इत्येवोंपन्यस्तमु, ... तथापि पाणिनेः पाटलीपुत्रे अध्ययनं तु राजशेखरोऽपि सङ्ख्तयति । यथोक्त काव्यमीमांसायां - ‘श्रूयते हि पाटलीपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा-अंत्रोवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः वररुचिः पतञ्जलिः इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः' इति । कथासरित्सागरेऽप्युक्तम् - '''अथ कालेन वर्षस्य शिष्यवर्गों महानभूत् ।''' '''तत्रैकः पाणिनिर्नाम जडबुद्धितरोऽभवत् ।।'''<ref>१।४।२०</ref> इति । कथाप्रसङ्गश्चेत्थम् - पाटलीपुत्रे हि वर्षाचार्यस्यानेके शिष्या आसन् । तेषु पाणिनिर्नाम मूढमतिः ' सर्वैस्तिरकृतो गुरुपत्न्युपदेशेन तपस्तप्तु' गोपर्वतं जगाम । यथोक्त स्कन्दे - '''गोपर्वतमिति स्थानं शम्भोः प्रख्यापितं पुरा।''' '''यत्र पाणिनिना लेभे वैयाकरणिकाग्रचता।।''' इति । तत्र हि स महेश्वरमाशुतोषं तपसा प्रसाद्य तत्कृपया कृत्स्लं व्याकरण लेभे । यथोक्त पाणिनीयशिक्षायां - '''येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।''' '''कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ।''' इति । ततश्च लब्धविद्यः स पाटलीपुत्रमागत्य मुखे, सर्व विनिवेद्य के सञ्जातः । अथ च वररुचिनामा तस्य सहाध्यायी ते शास्त्रचर्चा माजुहाव । प्रवृत्ते च शास्त्रार्थे यदा पाणिनिः पराजयद्वारि समुपस्थित भगवता शङ्करेण गगने महान् हुङ्कारः कृतो येन वररुचिर्हतप्रभः स पाणिनिश्च विजयमवाप । ततश्च खिन्नो वररुचिरपि तपस्तप्तुं हिमाल दाराधितः शम्भुः स्वल्पेनैव कालेन । ततश्च लब्धकृत्स्नव्याकरणः स पुनः पाटलीपुत्रमाजगाम । तदा पाणिनिसूत्राणि सम्प्रचलितानि आसन् । वर । तत्रानुक्तदुरुक्तपक्षमवलम्ब्य वातिकानि प्राणिनायेति ।। दण्ड्याचार्योऽपि अवन्तिसुन्दरीकथायां वर्षोंपवर्षयोः पाटलीपुत्र ऽव वर्णयति किन्तु स पाणिनि नैव स्मरति तत्र । सप्तत्यधिकनन्दस्थितिक भागवतानुसारेण कलिगतपञ्चसहस्रवर्षाण्यभितोऽनुमीयते, अर्थात् विक १९७५ मितवर्षमभितोनन्दकालो मतः । यथोक्त तत्र - '''आरम्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् ।''' '''तावद्वर्षसहस्र तु शतं पञ्चदशोत्तरम् ।''' इति । भवतो नाम परीक्षितः । कलियुगारम्भश्च यथा - '''यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मादेवापरेऽहनि ।''' '''प्राप्तं कलियुगमिति प्रवदन्ति विचक्षणाः।।''' कृष्णो हि भगवान् पञ्चविशोत्तरशतवर्षाणि पृथिव्यां स्थित्वा महाभारतयुद्धात् षट्त्रिंशद्वर्षानन्तरं दिवमारुरोहेति महाभारताज्जायते । परीक्षतो हि - जन्म महाभारतयुद्धाद्दशमे मासि सज्जातमित्यपि तत्रैवोक्तम् । द्रौण्यस्त्रपीडितो हि सः प्रथमं मृत एव जीनं लेभेऽनन्तरञ्च भगवता योगबलेनांज्जीवित इत्यप्ति तत्रैवोक्तम् । ततश्च षट्त्रिंशद्वर्षपर्यन्तं युधिष्ठिरो महीं शशास । कृष्णे चे . दिवमारूढे सोऽपि परीक्षितं राज्ये निवेश्य महाप्रस्थानाय प्रवृत्त इति परीक्षिज्जन्मकलियुगप्रारम्भान्तरांले पञ्चत्रिंशद्वर्षाणामन्तरमासीदिति । नन्दकाले वर्षोंपवर्षयोः स्थितिनिरूपणाय युधिष्ठिरमहाभागः किमर्थं नोद्यत इत्यज्ञातमेवास्माकम् । स हि नन्दकालमपि विक्रमार्कात्पञ्चदशशतवर्षपूर्वमेव कथयति वा षोडशशतबर्षपूर्वमात्रम् । वस्तुतस्तु कलिगत ३०५५ मितवर्षायभितौ नृपविक्रमार्क आसीत्, नन्दश्च कलिगताशीत्यधिकसहस्रवर्षाण्यभितः । तेने ३०५५ सङ्ख्यातः १०८० सङ्ख्यायाः सन्धाने १९७५ सङ्ख्याऽवशिष्यते । तेन हि नन्दस्थितिकालो विक्रमपूर्वाद्वितीयसहस्राब्दीमभितः । अपरेतु महेश्वरमेव पाणिनेरु मन्यन्ते । परन्तु न तत्र किञ्चिदपि प्रमाणम् । तेन पाणिनेराचार्यस्य नाम सन्दिग्धमेवेति युधिष्ठिरमहाभागमतम् । वयन्तु वर्षाचार्य पाणिनेराचार्यत्वेन स्वीकरणे न् कामप्यापत्तिमनुभवामः ।, बर्षाचार्यों हि ऐन्द्रव्याकरणस्यानुयायी आसीत् । 'गङ्गाका' इति प्रयोगः सम्भवति पौरन्दरमतमनुसरति स्म। यत एव पाणिनिना ‘आदाचार्याणां<ref>७॥३॥४९</ref> इति सूत्रं पठितम्, बहुबचनान्तपदनिर्देशेन गुरुश्च स्मृतः । बहुवचनान्ताचार्यपदेन गुरोः स्मरणपरम्पराऽतिप्राचीना लन्धप्रसरा च दृश्यते । पदमज्जर्यामप्युक्तम् - '''आचार्यस्य पाणिनेर्य आचार्यः स इहाचार्यः, गुरुत्वाद्वहुवचनम् ।''' इति । एवमेव दीर्धादाचार्याणां<ref>८।४।५२</ref> इति सूत्रेऽपि स तथैव स्मरति गुरुम् । गुरुमते दीर्घात्परस्य यरो न द्वित्वं पाणिनिमते तु द्वित्वमेव । यथा । दात्र, दात्त्रम् । अनेनाऽपि तेस्य वर्षाचार्यों गुरुरासीदिति वक्तुं शक्यते । तस्य मातामहो व्यड़ इत्यनुमीयते । तथाकल्पने व्याडेस्तस्य मातलत्वकैल्पनैवं प्रमाणम्। प्रायशो वैयाकरणा हि शब्दसिद्धिमेवेच्छन्ति तथ्यमपास्यापि । ते हि व्याडिपदं व्यडपदागोप्रत्यययोगेन सम्पन्नं मन्यन्ते ‘अत इज' [४।१।९५ ) इति सूत्रबलात् । तेनैव व्यडो हि पाणिनेर्मातामह इति कल्पितः । यदि व्याडिपदस्य अन्यथाऽपि सिद्धिः सम्भवति यथा विपूर्वका अडधा. रौणादिके णिप्रत्ययेऽपि व्याडिरेव सिध्यति यथा सादिः, तदा व्यस्य कल्प स्वस्यामेव पर्यवस्यति । तथापि युधिष्ठिरमहाभागसदृशा विचक्षणास्तव ‘र्थथन्त्यंत एवास्माकमप्यभिष्टमेव व्यडो हि पाणिनेर्मातामह इति । == जन्मकर्मभूमिः == पाणिनेर्देशविषये पण्डिता नैकमत्यं भजन्ते । केचिद्धि ‘तूदीशल ‘रवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्ढंञ्यकः<ref>४।३।९४</ref> इति पाणिनीये सूत्रे उल्लि, शलातुरग्राममेव पाणिनेर्जन्मभूमित्वेन गृह्णन्ति । किन्तु तन्न शोध यतः शलातुरात्तु पूर्वसूत्रानुसारेणाभिजनेऽर्थे एव छण्प्रत्ययो भवति न । निवासेऽर्थे। महाभाष्ये<ref>४।३।९०</ref> अभिजननिवासयोर्भेदं स्पष्टमेव निरू तम् यथा अभिजनो नाम यत्र पूर्वैरूषितं निवासो नाम यत्र सम्प्रत्युच्यत इत्येतेन यदि पाणिनिः शालातुरीयस्तदापि शलातुरस्तस्य पूर्वजवासभूमिरेव । तस्यैव, । तस्य निवासविषये तु न किञ्चिदपि इदमित्थन्तया वक्तुं पा युधिष्ठिरो' महाभागो हि पाणिनीये ‘उदक् च विपाशः'<ref>४।२।७४</ref> त ‘वाहिकग्रामेभ्यश्च'<ref>४।२।१७</ref> सूत्रे समाधृत्य पाणिनेर्वाहिकदेशवासिन मनुमाति । किन्तु तथामतेऽपि विप्रतिपत्तयः सम्भवन्ति । पाणिनीयसूत्रेषु त वान्येऽपि ग्रामाः स्मृता दृश्यन्ते येषु कतमः पाणिनेरभिमत इति न शक * तत्वंतो निरूपयितुम् । यथा काश्यादिभ्यष्ठनिठौ।<ref>४।२।११६</ref> शीनरेषु<ref>४।२।११८</ref> मद्रवृज्योंः कन्<ref>४।२।१३१</ref> कच्छादि<ref>४।२।१३३</ref>, मद्रेभ्योऽबू,<ref>४।२।१०८</ref> इत्यादिः । एवञ्च से ग्राम - जनपददेशांश्च स्मरति । यथा ग्रामजनपदैकदेशादठञौ<ref>४।३।७</ref> इत्यत्र । ग्रामं जनपदञ्च, नगरात्कुत्सनप्रावीण्यंयोः<ref>४।२।१२८</ref> इत्यत्रं नगर । प्राचां देशे<ref>१।१।७५</ref> इत्यत्र देशं राष्ट्रवारपाराद्धखौ<ref>४।२।९३</ref> इत्यत्र राष्ट्र राजन्वान् सौराज्ये<ref>८।२।१४</ref> इत्यत्र राज्यं राजानञ्च, मो रोजि संमः क्वौ<ref>८।३।२५</ref> इत्यत्र सम्राज्य, महाराजाड् ढङ्<ref>४॥३॥९७</ref> इत्यत्र महाराजम् । एवमेव स प्राच्यौदीच्यदाक्षिणात्यप्रदेशानपि जानाति । तथापि ‘उदक् च विपाशः' इति सूत्रेण तस्य विपाश उत्तरकूलस्थकूपनिमित्तकप्रयोज्यः स्थानीयशब्दानपि जानातीति अवश्यमेव तेन तत्प्रदेशवासिना भाव्यमिति प्रबलस्तर्कः । तत्रापि स ‘रोणी'<ref>४।२।७८</ref> इति सूत्रं विशेषेण पृथगेमेवे पठति । सम्भवति रोण्या सह तस्य विशेषपक्षपातः । सामान्यसङ्ग्राही गणपाठी 'चाचार्य एकमेव शब्द तथा स्मरतीति तत्र हेतोः सम्भावना न तथा तथ्यहीना । केचिद्धि पाणिनि गौडियमप्यामनन्ति किन्तु तच्चिन्त्यमेव यतः स प्राच्यदेशप्रयुक्तशब्देषु स्वकीयामसहमति जनयति 'प्राचा' इति पदोल्लेखेन । तथैव [[नेपालदेशः|नेपालेषु]]। [[पश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|पश्चिमाञ्चलक्षेत्रे]] ‘[[पाणीनि ग्रामपालिका|पणेना]]' संज्ञकः कश्चिदुग्रामः सम्प्रत्यपि अस्तित्वं भजते । जैनो कथयन्ति यदेतत्परिसरभूमिरेव पाणिनेर्जन्मकर्मभूमिरिति । तदपि चिन्त्येमेव यतो यदि स औदिच्यो भवेत्तदा स<nowiki>''</nowiki> काशकृत्स्नमवश्यमेव स्मरेत् । अर्पचे से ।। शब्दानामौदीच्यरूपेषु स्वकीयामसहमति दर्शयति उदीचा' इति पदव्यवहोरण। यदि स स्वयमेवौदीच्यो भवेत्तदा कथं स उदींचां मतं वैकल्पिकत्वेन गृह्णीयात् । तेनाऽस्य शलातूरवाहिकादिप्रदेशभवत्वमपि नैव सिध्यति । यच्चः तेनं विपाश •; उदावतकूपविशेषाणां कृते' 'उदक् च विपाशः' इति सूत्र प्रणीतं तत्तस्य सूक्ष्मे क्षणशक्तेः परिचायकमेव । उक्तमेव तत्र महाभाष्यकारेण ‘महती सूक्ष्मोक्षिका है ... वर्तते सूत्रकारस्य' इति । वयन्त्वेतावदेवानुमामो यत्पाणिनेः पूर्वपुरुषाः शलातुरग्रामे प्रतिवसन्ति । * स्म । तेन हि स शलातुरीय इति संज्ञितः । तस्य पिता वा पितामहो वा । शलातुरं त्यक्त्वा केनाऽपि कारणेन काशीं गताः । तत्र व पाणिनिर्जन्म लेभे । ।।। तत्रत्य एव स प्रारम्भिकी. शिक्षामवाप्य शास्त्राध्ययनार्थं पाटलीपुत्रं गतः । । तत्र स वर्षाचार्याच्छास्त्राण्यधीतवान् । पाटलीपुत्रो हि तदानीं विद्यायाः केन्द्रस्थानमासीत् । तत्र सः गौडीयज़नसम्पर्कोणः प्राच्यप्रदेशप्रयुक्तविशिष्टशब्दानां ज्ञानमवाप । शब्दानामौदीच्यरूपं तु तस्य पितृपैतामहमेवाऽऽसीत् । स्वयञ्च मध्यदेशीयत्वास संस्कृतशब्दानां चतुदिक्षु प्रचलितेषु रूपेषु' पारङ्गत आसीदेव। यदा हि तेन माहेश्वराणि सूत्राणि ज्ञातानि तदैव स हि स्वकीयं प्रौढमनुभवं तत्र संयोज्य व्याकरणसंहितां प्रणिनायेति । == स्थितिकालः == यथा च पाणिनेः जन्मकर्मभूमिविषयेऽस्माकमज्ञता विद्यते तथैव तत्काल' विषयेऽपि । पाणिनिः कदाऽभूदिति विषयमवलम्ब्य सन्त्यनेके ग्रन्थाः प्रणीताः | किन्तु नैकत्रापि विदुषां संवादिता तद्विषये । महाभारतयुद्धकालात् ( कलेरारम्भादेकपञ्चाशद्वर्षपूर्वम् ) आरभ्य विक्रमपूर्वप्रथमशतकपर्यन्तं पाणिनेः कालोऽनुमितः पौर्वात्यपाश्चात्यविचक्षणैः । तेऽपि स्वमतसमर्थकाय वाह्यमाभ्यन्तरञ्च । साक्ष्य प्रस्तुवन्ति । तेषु हि युधिष्ठिरमहाभागो विक्रमार्गादेकोनत्रिशच्छतमितवर्षपूर्वं सत्यव्रतः २३५० वर्षपूर्वं, गोल्डस्टुकरः ६५० वर्षपूर्व, बेलबेलकरश्च ६५०' वर्षपूर्वं, भाण्डारकरश्न ६५० वर्षपूर्वं, वासुदेवशरणः ४५० वर्षांपूर्वी मैक्डोनलः ४५० वर्ष पूर्वं, मैक्समूलरः ३०० वर्षपूर्वं, वेवरः २५० विक्रमपूर्वं, कीथश्च २५० विक्रमपूर्वं पाणिनिकालमामनन्ति । कतिपयेऽन्ये मौनमाश्रयन्ते, इतरेऽनिर्वाच्यमपि मन्यन्ते । वयन्तु ज्ञानतोऽज्ञानतो वा कथासरित्सागरमेवानुसृत्य पाणिन नन्दसमकालिकमेव मन्यमानाः विष्णुपुराण-श्रीमद्भागवतप्रभृतिग्रेन्थोदितनन्दाभिषेककालमाकलय्य भगवन्तं पाणिनि श्रीमन्नुपविक्रमाकद द्विसहस्रवर्ष पूर्वभवं मन्यामहे । तत्र प्रथभं युधिष्ठिरभीमांसकमतं सङ्क्षेपतः प्रस्तूयते । युधिष्ठिरो हि महाभागः स्वमतपुष्टये सुबहनि अन्तःसाक्ष्ये समाधृतानि प्रमाणानि प्रस्तौति येषां समग्र विवेचनं तु लघुकायेऽस्मिन् ग्रन्थे न सम्भवति । केवलं तेषां सारमेवोपस्थाप्यतेऽत्र । १. पाणिनिः नन्दकालस्थितिमानिति कथासरित्सागरे यदुक्त तत्कथाकारस्य भ्रम एव । सम्भवति चैष भ्रमो बौद्धकालिकगोत्रनामव्यवहारासमुत्पन्नः स्यात् । पाणिनिवररुच्योः समकालिकत्वं कदापि न सम्भवति । तत्रापि वृररुचेः कौशाम्बेयत्वं हास्यास्पदं यतः पतञ्जलिह वातिककारं दाक्षिणात्यं मन्यते । २. आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्पे यदुक्त 'तस्थाऽप्यन्यतमः तख्यः पाणिनिर्नाम माणवः' इति तन्न सूत्रकारपाणिनिपरम् । पाणिनिगोत्रीयः कश्चिन्माणवः स सम्भवति । ३. बुद्धकालिकमख़लीशब्दस्य संस्कृतरूपं . मस्करिशब्दः पाणिनिना मस्करमस्करिणौवेंजुपरिव्राजकयोः<ref>६।१।१५४</ref> इति सूत्रे साधितत्वात् स् हि बुद्धानन्तरवर्तीति यदुक्त तदपि निराधारमेव । तत्र द्वे तथ्ये विवेचनीये प्रथमं तु मङ्खलीशब्दस्य संस्कृतरूपं मस्करी इति चिन्तनमेव भ्रान्तिमूलकं, अपरञ्च मङ्खलीशब्दस्य बौद्धद्यौतकत्वमपि निरर्थकमेव । मस्करस्तु मस्क ( गतौ ) धातोररच्प्रत्यये सिध्यति तस्यार्थश्च वेणुः मस्करी. तद्वान् परिव्राजको दण्डिसन्यासी । मङ्खलीशब्दस्तु ‘मङि' पदस्यापभ्रंश एव ।। ४. पाणिनिह ‘क्षुद्रमालवात्सेनासंज्ञायाम्' इति गणसूत्रे सिकन्दरपराजयिनीं क्षुद्रमालवसेनां स्मरति । तेन स तदन्तरवर्तीति वेवरमतं चिन्त्यमेव ( यतः क्षुद्रकमालवसेना तु महाभारतयुद्धेऽपि संलग्नाऽऽसीत् । ५. अष्टाध्याय्यां हि इन्द्रवरु-<ref>४।१।४९</ref> सूत्र यवनस्योल्लेखों विद्यते । तेन हि पाणिनिः सिकन्दरानन्तरवर्तीति कीथमतमपि चिन्त्यमेव यतः भारतीया हि यवनमादिकालादेव जानन्ति न तु सिकन्दरोपदेशतः । यवना हि भारतीया एव ययातेवयान्यां जातस्य तुर्वसोः सन्तानानि इमे यदात्याज्ञया मूलभूमिमुत्सृज्य पश्चिमोत्तरदिशि प्रस्थितास्तन्नाम्नैव तद्देशोऽपि यूनान इति । ख्यातः । यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्य वनाः स्मृताः इति महाभारते<ref>१।१३६।२</ref> उक्तमेव । ६. यच्च ‘कुमारः श्रमणादिभिः' इति सूत्रकृतं<ref>२॥१॥७०</ref> श्रमणोंल्लेखमादाय श्रमणशब्दं च बौद्धैः सह संयोज्य पाणिनि बुद्धपश्चाद्भवं साधयितुंप्रयतितं तदपि चिन्त्यमेव यतः शतपथब्राह्मणे<ref>१४।७।१।२२</ref> एवं श्रमणस्योल्लेखो दृश्यते परिव्राट्सामान्येऽर्थे । तैत्तिरीयारण्यकेऽपि<ref>२।७।१</ref> शब्दोऽयं प्रयुक्तो दृश्यते । कुमारश्रमणे कुमारस्यार्थोऽपि न माणवकपरोऽपि तु अकृतविवाहबोधनपरः । तेन कुमारश्रमणो हि. ब्रह्मचर्यादेव संन्यस्तः। ७. राजशेखरस्यानुश्रुतिरप्यप्रामाणिकी. यतः प्रथमं तु स नितान्तमर्वाचीन । । आचार्यः अपरञ्च तस्य पतञ्जलेः पाणिनिसमकालिकत्वकथनञ्च नैवोपयुक्तमिति । ८. पाणिनिः ‘निर्वाणोऽवाते<ref>८।२।५०</ref> इति सूत्र प्रयुक्तो निर्वाणशब्दो बातभिन्नकर्तरि सिद्धो यस्याशयः शमन मरणं वा । यथा निर्वाणोऽग्निः । निर्वाणः प्रदीपः- निर्वाणो भिक्षुरिति । यदि पाणिनिबौद्धपश्चाद्वर्ती भवेत्तदा सोऽपि निर्वाणपदं बौद्धप्रसिद्धमोक्ष ऽर्थेएव गृह्णीयात् । यः खलु मंखलीपदस्य संस्कृतरूपं स्मरति (यथोक्त कैश्चिद्वस्तुतस्तु नैव तथा) स कथं निर्वाणपदस्य मोक्षपरकमर्थं न सूचयेत् । ९. बुद्धकाले 'पालीप्राकृते एव जनभाषात्वेन प्रतिष्ठिते आस्तां संस्कृतं तु शिष्टभाषमात्रमैव किन्तु पाणिनिसमये संस्कृतमेव भाषितभाषा आसीद्यस्य खलु जना भावविनिमयं कुर्वन्ति स्म । पाणिनीयव्याकरणे दैनन्दिनप्रयोशब्दानां सिद्धिरेवास्य प्रथमं प्रमाणं, अंपरञ्च भाषायामपि स्वरव्यवहारस्योल्लेखः प्रमाणम् । भाषायामचो विकल्पेन्नोदात्तत्वं,<ref>विभाषा भाषायां ६/२/८१</ref> तथा च भाषाशब्दानामपि स्वरे एव भेदो ययोस्तादृशयोः अन्न यणचं प्रत्यययोः ' पृथक्पृथग्विधानं (उदक् च विपाशः<ref>४।२।७४</ref> 'इति अञ्, अन्यत्र अण्) यदि पाणिनिकाले भाषायां स्वरस्योपयोगो न स्यात्तदा स किमर्थं अत्रोऽणश्च पृथग्विधानं कुर्वीत । यथोत्तरर्वातभिर्वैयाकरणैर्वेदिकप्रकिया-सम्बद्धसूत्राणि त्यक्तानि तथैव सोऽपि भाषायां स्वरभेदकप्रत्ययव्यवः प्रक्रिय स्थामेव न गृह्णीयात्। १०. योगप्रमाणे च तदभावेऽदर्शनं स्यात्<ref>१।२</ref> इति सूत्रं पञ्चांलादि-देशवाचिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तभूतक्षत्रियाणामभावे तत्तद्देशवाचकत्वं व्यवहार एव सिमायाति इति सङ्घ तयति, तादृशश्च क्षत्रियान्तकारी कालः आर्यसभ्यातायां त्रिवारमागतः परशुरामप्रयाणे महाभारत युद्ध नन्दोदये च। तत्र पाणिनः सङ्केतो नैव प्रथमकालं सूचयति तस्य, स्वयमेवाऽपि महाभारतयुद्धा तु नैव चे, तृतीयकालं. विनाशसमकालमेव तस्य निवास इति सम्बन्धज्ञानाभावसम्भवात्। तेनावश्यं द्वितीयकालमेवः तेन सङ्केतितं भवति यतश्च तस्य प्राचीनत्वं सिद्ध्यति। ११. शौनको योस्क स्मरति, यास्कः शौनकं कौत्सञ्च स्मरति पाणिनिः शौनकं स्मरति, शौनको ब्याडि स्मरति, व्याडिश्च पाणिनेः संग्रहं करोतीति, शौनक-यास्क-व्याङि-पिङ्गल-पाणिनि-कौत्सादीनां समकालिकत्वमेव सिध्यति । शौनको हि अधिसीयकृष्णस्य राज्यकाले आसीत् । यास्को हि महाभारते<ref>१२।३४२।७२</ref> स्मृतः । तेनैव हि तेषां महाभारतयुद्धानन्तरर्वातंतृतीयशतकमेव स्थितिकालः सम्भवति । तस्मात्पाणिनेः स्थितिकालो नृपविक्रमाक २९०० मितवर्षपूर्वः इति । प्रणम्य तं महाविचक्षणं वयमत्र प्रस्तुमः । अन्येषां मतं तु तेनैव महा-, विचक्षणेन खण्डितत्वात्तत्र नैव किञ्चिद्वक्तव्यमवशिष्टम् । तत्प्रस्तुततथ्येष्वेव यञ्चितिन्तं तदेवोत्रोपस्थाप्यते । तत्र हि कथासरित्सागरोपवणतकथोपरि वयं कृतश्रद्धाः स्मः । वररुचेः कौशम्बेयत्वमतिवादः सम्भवति अथवा सुदीर्घकालव्यवहितत्वान्महाभाष्यकारस्यापि तत्र सम्यग्दृष्टिरलब्धप्रसराऽपि सम्भवति । अथवा सम्भवति कौशाम्व्यां वररुचेर्मातृकुलम् । पाणिनिवररुच्योः समकालिकत्वं न, तथा विप्रतिपत्तिजनकम् । कौटिल्यपाणिन्योः समकालिकत्वमपि न तथाऽसाम्प्रतमुस्मद्विचारे । तद्विषये विष्णुपुराणश्रीमद्भागवतादावपि समुक्तवत्वात्। द्वितीयतथ्यं न केऽपि प्रमाणत्वं स्वीकर्वन्ति। तृतीयतथ्ये एतावदेव कथनीयं यत्तथागतबुद्धो गौतमबुद्धश्च नैकव्यक्तित्वबोधकौ । तथागतो हि बुद्धो रामायणकालादपि प्राचीनस्तस्य तत्राप्युल्लेखात्। गौतमबुद्धस्तु तदपेक्षया नितान्तपश्चाद्वर्ती । तेन यदि बौद्धशब्दः कश्चित्सस्कृत | शास्त्र विशेपतः पाणिनीये व्याकरणे स्वमूलत्वेन संवदतेऽपि न स गौतमबुद्धाव. बोधकः । तेन पाणिनेः प्राचीनत्वं नैव हीयते । चतुर्थतत्वे नतमस्तकाः स्म स्वीकाराय । " एवमेव पञ्चमपक्षेऽपि । यवना हि भारतीय आर्या एवस्माकं सध्रर्माणः । । राज्यनिष्काशनानन्तरं ते हि खलुः विंर्धामणेः संञ्जात इति । पश्चाच्च काल - वशात्तैः स्वमूलमपि विस्मृतम् । भारतीयास्तु त्रुटितं स्वाङ्ग स्मरन्त्येवे एवमेव षष्ठेऽपि तथ्ये। सप्तमे हि तथ्थे वयं सश्रद्धं प्रतिब्रूमो यद्राजशेखरस्यानुश्रुतिर्न तथाऽप्रामा| णिकी। तेन त्वेतावदेवोक्त पाटलीपुत्रे वर्षोंपवर्ष-पाणिनि-वररुचि-पतञ्जलि-प्रभृतयो विद्वांसः परीक्षिताः परां ख्यातिञ्च गता इति । ते हि समकालिका, आसन्निति तत्र नैवोक्तम् । तत्पंक्तिश्च यथा - श्रूयते च पाटलीपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा-अत्र वर्षांपवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः वररुचिः पतञ्जलिरिह' परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः । इति । कामं तेन उपवर्षवष पाणिनिपिङ्गलौ समकालिको स्मृतौ ‘इह' इत्यनेन पृथक्कृतत्वात् ।' तत्तु सर्वेषामभीष्टमेव उपवर्षवष हि भ्रातरौ तथैव पाणिनिपिङ्गलौ च । व्याडिः वररुचिः पतञ्जलिश्च पृथक् पृथगेवोल्लिखिताः पृथक्कालभवाः कामं तेषां स्थितिकालानुसारेण क्रमो निर्दिष्टो भवेदपि । वर्षों हि पाणिनेराचार्यस्तेन तयोरेकसभायामेव परीक्षा कथं कल्पनीया ? ते हि सर्वे स्वस्वकाले परीक्षिता इत्येव राजशेखरस्याशयोऽस्मान्मुखरयति । अपरञ्च राजशेखरस्यार्वाचीनत्वेऽपि प्रामाणिकत्वं तु मद्धध्मः । स हि खलु स्वयमेव स्वविषयस्य भारतीयविश्वकोष एव । अष्टमं तत्वं शिरसा धारयामः । नवम तथ्यं तु हृदये जनावृतेन स्वागतीकुर्मः । दशमे तथ्येऽस्माकमेतावदेव वक्तव्यमस्ति यद्यदि तत्सूत्र' तथाविधभाव- । , बोधनपरमपि तादृशः कालस्तु तृतीय एव यतः प्रभृति सर्वक्षत्रिया नितान्तमेव प्रणष्टाः। द्वितीयकाले हि युद्धे क्षत्रियास्तु मारितास्तच्च युद्ध क्षेत्रान्तकृदप्यासीदेव किन्तु तत्र त एव मृता ये खलु युद्धे समागता आसन् । तत्र वीराणामुन्मूलनमभून्नतु क्षत्रियाणामेव । तथामते सति आश्वमेधिकपर्वणि समुपवणतयुद्धस्य मिथ्यात्वापत्तिः । भीष्मस्य 'स्वे स्वे राज्येऽभिषेचय कुमारानु, यत्र च नास्ति कुमारो जातस्तत्र कुमारीमभिषेचय, यश च साऽपि न विद्यते तत्र तवंश्यमभिषेचय' इति वचनादेव तत्र सर्वक्षत्रान्तकल्पनैव निर्मूला भवतिं । महाभारतयुद्धानन्तरमपि । राष्ट्रियराज्यानि पञ्चालादीनि ' सौवीरसिन्धुप्रभृतीनि यथापूर्वमेवासन् । तृतीये हि काले क्षत्रियाः समूलं प्रणष्ट्राः नन्दो हि द्वितीय इव भार्गवः सर्वक्षत्रसंहारं | कृत्वा राष्ट्रियराज्योपहरणञ्च कृतवान् यत आरभ्य शूद्रप्राया भूपाला अभूवन्निति [[विष्णुपुराण|विष्णुपुराणा]]<nowiki/>दिषु स्पष्टमेव । विनाशसमकालमेव तन्निवासस्मृतिनँव लुप्यते हि किन्तु यत्र पञ्चालक्षत्रिया हि न सन्ति तस्य तद्योगेनाभिधान निरर्थकमेवेत्याशयेनाऽप्युक्त भवंति तथा। चरमे हि शौनकस्य पाणिनिपूर्ववर्तित्वं तु प्रसिद्धमेव । महाभारतयुद्धा नन्तरं बहुकालपर्यन्तमेव भारतीयसंस्कृतिः कुष्ठितेव सञ्जाता । तदा दीर्घसत्राणी प्रवृत्तिः स्वाभाविक्येव भवति । संस्कृतभाषाया भाषितभाषात्वं जनसामान्यव्यवहारलपितत्वञ्च नन्दकालपर्यन्तमप्यासीदेव । पालिप्राकृतयोरवस्थितिरपि । वैदिककालादेवाऽऽसीदेव । तेनास्मद्विचारे तु पाणिनेः स्थितिकालो नन्दसमये । एव समीचीनो यः श्रीमन्नृपविक्रमाकद द्विसहस्रवर्षपूर्वमासीत् । पाणिनिह सिंहेन निहत इति पञ्चतन्त्रोद्धृतपद्याज्ज्ञायते । तत्रोक्त-- '''सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिनेः,''' '''मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम् ।''' '''छन्दोज्ञाननिधि जधानी मकरोबेलातटे पिङ्गल-''' '''मज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोऽस्तिरश्च गुणैः॥''' इति । कथ्यते पाणिनिस्त्रयोदशीतिथौ प्राणान् जहौ । किन्तु कस्यामित्येनिश्चयात्सवस्वेव त्रयोदशीषु वैयाकरणा व्याकरणस्य पठनपाठनादिकर्म नैव कुर्वन्ति। पाणिनिविषये वयमेतदधिकं नैव किञ्चिपि जानीमहे । == प्रातिशाख्यपाणिनीयाष्टाध्याय्योः पौर्वापर्यम् == प्रातिशाख्याष्टाध्याय्योः पौर्वापर्यविषयेऽपि पण्डिताः नैकंमत्यं भजन्ते । केचन प्रातिशाख्यानि पाणिनेः पूर्ववर्तीनि मन्यन्ते अपरे तु पश्चद्वितन्यपि। तत्र प्रातिशाख्यानां पाणिनिपूर्ववतत्वसमर्थकानां मतान्यत्र प्रथममुपस्थाप्यन्ते । १. प्रातिशाख्येषु अनेकेषां पूर्वीचार्याणां मतानि नामग्राहं स्मृतानि सन्ति किन्तु न तत्रं कुत्राऽपि प्राणिनेरुल्लेखस्तद्विपरीतं पाणिनिस्मृतीनां शोकल्यशाकटायंकाश्यपगालवगार्यादीनां तत्रोल्लेखः । अनेन प्रातिशाख्यानां पाणिनेः पूर्ववतत्वं सिध्यति । २. प्रातिशाख्येषु हि षत्वणत्वादीनां प्रतिपदविधानमस्ति यस्यायन महानु श्रमोऽपेक्षितः । किन्तु पाणिनिना 'अपदान्तस्य मूर्धन्यः<ref>८।३।५५</ref> इत्यधिकारव्यवस्थया ‘इण्कोः' इत्यनुवृत्य कतिपयेषामेव व्यवस्थया षत्वविधान रषाभ्यां नो णः समानपदे', 'इत्यनुवृत्य कतिपयैरेव, सूगैर्णत्ववि मंपिकृतम् । यदि प्रातिशाख्यं हि पाणिनिपश्चाद्वति भवेत्तदा तत्रापि एष वैज्ञानिकविधिरवलम्बितो भवेत् । ३. एवमेव विसर्जनीयसपादि विधानेऽपि शौनकादिप्रातिशास् .. विधिय॑वहियते पाणिनीयसूत्रषु नियमानुगमनविधिः । तेनापि प्रमा पाणिनेः पूर्ववतत्वं सिध्यति । ४. शौनकीयप्रातिशाख्यस्य कारिकापद्धतिः पाणिनीयसूत्रपट प्राचीना दृश्यते । यत्रापि सूत्रपद्धतिरवलम्बिता तत्रापि तेषु पनि न्यूनतरैव वैज्ञानिकता । यथा शौनकीयं ‘समानाक्षरे संस्थाने दीर्घमेकमुमे स्त्र इति सूत्र पाणिनना ‘अकः सवर्ण दीर्घः' इत्थनेनैव साधितम् । ॐ दये एकारमकारः स्वरोदयः' इत्थेतत् ‘आद्गुणः' इत्येतेनैव । किन्तु केचित्तु तदनादृत्य प्रातिशाख्यं शौनकीयमपि पाणिनेः पश्वादन मन्यन्ते । तदनुसारेण मङ्गलविधानं संज्ञाविधानं च प्रातिशाख्ये पाणिनित व ग्रहीतम् । अपरञ्च शौनको व्याडि स्मरति पाणिनिस्त नेति ।' | तस्त्वनेके सम्भवन्ति तथ्यन्त्वेकमेव । शौनकीयप्रातिशाख्यं हि पाणिनेः पूर्ववर्येव संरचनादृष्ट्या विषयदृष्ट्या च । कानिचित्प्रातिशाख्यान पश्चाद्वतन्यपि तेषु शौनकीयं कात्यायनीयञ्च पाणिनेः पूर्ववतिये पश्चाद्वर्तीन्यपि । == पाणिनीयव्याकरणसंहितायाः वैशिष्टयम् == पतञ्जलिरुश्च रुद्घोषयति:: “प्रमाणभूत, आचार्यों दर्भपवित्रपाणिः शुचावकाशे पर मंहता प्रयत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म । तत्राशक्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितं. -पुनरियता सूत्रेण<ref>१।१।१</ref> पाणिनीये हि व्याकरणे नैकोऽपि वर्णो निष्प्रयोजनः कुतः सूत्रमिति । । पुनरग्रे कथयति - "सामर्थ्ययोगान्न हि किञ्चिदस्मिन् पश्यामि शास्त्रे यदनर्थकं स्यात् ।" “पाणिनीयं महत् सुविहितम्'<ref>४।२।६६</ref> जयादित्यो हि कथयति - महती सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य ( ४।२।७४ ) । अङ्गनन्दन ( इङ्गलैण्ड ) वास्तव्यो मोनिथर विलियम्स महाशयः कथयति संस्कृतव्याकरणं हि तन्मानवमस्तिष्कप्रतिभाया अद्भूततममुत्पादनं यन्न कोऽपि देशोऽद्यावधि प्रस्तोतुमशकत् । शार्मण्यदेशोद्भवो मोक्षमूलर उद्घोषयति- भारतीयार्याणां व्याकरणान्वययोग्यतो जगति कस्या अपि जातेः व्याकरणं साहित्यापेक्षया समुन्नततरमस्ति ।' कोलबुकमहोदयः कथयति - “व्याकरणस्य नियमा, नितान्तसावधानतया प्रणीता आसनु, तेषां प्रतिपादनरीतिश्चात्यन्तप्रतिभापूर्णाऽऽसीत्।" हण्टरमहाशयस्य मते - ‘जगति यानि खलु व्याकरणानि सन्ति, तेषु पाणिनीयं हि व्याकरणमुत्कृण्टतमम् । तस्य वर्णशुद्धता, भाषाया धात्वन्वयसिद्धान्तः प्रयोगविधयश्च अद्वितीया अपूर्वाश्च । इदं हि मानवमस्तिष्कस्य नितान्तमहत्वशाली आविष्कारः। शेरवात्सकी महाशयमते- ‘पाणिनीयं हि व्याकरणं मानवप्रतिभायाः सर्वोत्कृष्टरचनास्वन्यतमम् । ( युधिष्ठिरमहाभागस्य संस्कृतव्याकरणशास्त्रेतिहासतः साभारम् ) पाणिनीयं हि व्याकरणमकालकमुच्यते । कालबिषयपरिभाषाशून्यत्वादिदं हि । तथा मतम् । तस्य शास्त्र हि कालोपसर्जने च तुल्यमितिं । सूत्राणां लघूकरणमेव पाणिनेर्महद्वैशिष्टयम् । सुमहद्वयाकरणशास्त्रस्य लधुभिः सूत्रैः समग्रव्याख्यानमेवास्योल्लेखनीयोपलब्धिः । सूत्राणां सुबोध्यता विषयस्य क्रमबद्धता प्रस्तुती करणस्य वैज्ञानिकता, सम्पूर्णता चास्य विशेषतास्वन्यतमाः । अत्रावलम्ब्रिताः . प्रत्याहारव्यवस्था, संज्ञाव्यवस्था, अनुवृत्तिव्यवस्था, विषयस्य यथासम्भव ।। सामान्यीकरणब्यवस्था च पाणिनीयसूत्राणां महनीयताप्रतिपादकाः । प्रत्याहाराश्च द्विचत्वारिंशदणादयप्रत्याहारसूत्राणि चतुर्दश, अइउणु प्रभुतीनि । वर्णसाहाय्येन प्रत्याहारगणना आदिरन्त्येन सहेता। संज्ञासूत्राणि शेषोध्यसखि, प्रभृतीनि संज्ञाश्च टि-द्यु-भ-घि-षट्-लुक्-श्लू-लुप्प्रभृत्यः । तत्र अचोऽन्त्यादि टि, दाधाघ्वदाप, यचि भम्, शेषोध्यसखि, ष्णान्ताः षट् प्रत्ययस्य लुक्लुलुपः, इत्यादि । एवमेव इत्-संयोग-पद-सर्वनामुस्थान-अवसान-गुण-वृद्धि-ह्रस्व-दीर्घ लुत-विभक्ति-सार्वधातुक- आर्धधातुक-कृत्--उपसर्जन-कर्तृ-कर्म-करण-सम्प्रदान अपादान-सम्बन्ध-अधिकरण-अङ्ग-उपधा--धातु-उपसर्ग-अनुनासिक-सवर्ण-संख्थासर्वनाम-अव्यय--सम्प्रसारण-प्रातिपादिक-परस्मैपद--आत्मनेपद--संहिता-अपृक्तअभ्यास-अभ्यस्त-आभ्रंडित-विभाषा-उदात्त--अनुदात्त-त्वरित-ध--निष्ठाप्रमृतयश्च । संज्ञाविषयाः । ते च यथा—इत्-उपदेशेऽजनुनासिक इत्, हलन्त्यं,आदिनि टुडवः, षः प्रत्ययस्य, चुट्स, लशक्वतद्धिते इति, संयोगः-हलोऽनन्तराः संयोगः- पदंसुप्तिङन्तं पदं स्वादिष्वेसर्वनामस्थाने, नः क्ये, सिति च, सर्वनामस्थानंशिः सर्वनामस्थानं, सुडनपुंसकस्य, अवसानं-विरामोऽवसानम्, गुणः- अङ गुणः, वृद्धि–वृद्धिरादैच, ह्रस्वदीर्घप्लुताः-ऊकालोज्झस्वदीर्घप्लुतः, विभक्तिविभक्तिश्च, प्राग्दिशो विभक्तिः, सार्वधातुकम्-तिशित्सावंधातुकम्, अर्धधातुक-आर्धधातुकं शेषः, लिट् च, लिङाशिषि, कृत्-कृदति, उपसर्जनमू-.. प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्,' कर्ता-स्वतन्त्रः कर्ता, तत्प्रयोजको । हेतुश्च, कर्म-कर्तुरीप्सिततमं कर्म, तथायुक्त चानीप्सितम्, . अकथितञ्च, करणं-साधकतमं करणंम्, सम्प्रदानं-यस्मैदानं सम्प्रदानं, अपादानं-धवस. पायेऽपादानम्, अधिकरणं आधारोऽधिकरणम्, अङ्गम्-यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादिप्रत्ययेऽङ्गम्, उपधा–अलोऽन्त्यांपूर्व उपधा, धातु-भूवादयो धातवः, सनाद्यन्ता धातवः, उपसर्गः-उपसर्गाः क्रियायोगे, अनुनासिकः-मुखनासिका वचनोऽनुनासिकः, सवर्ण-तुल्यास्य प्रयत्नं सवर्णम्, सङ्ख्या सङख्या, सर्वनाम-सवदीनि सर्वनामानि,' विभाषा दिक्समासे बहुब्रीही बहुगणबतुडति, अव्ययं--स्वरादिनिपातमव्ययम्, तद्धितश्चासर्वविभक्तिः, कृन्मेजन्तः, क्त्वातो सुन्कसुन, अव्ययीभावश्च, सम्प्रसारणं-इग्यणः सम्प्रसारणम्, प्रातिपदिक अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्, कृत्तद्धितसमासाश्च, परस्मैपदं-लः परस्मै-पदम्, आत्मनेपदम्-तङानावात्मनेपदम्, संहिता-परः सन्निकर्षः संहिता, अव्ययीभावः–अव्ययम्, कर्मधारयः-तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः, द्विगुः-सङ्ख्यापूर्वो द्विगुः, द्वन्द्वः-चायँ द्वन्द्वः, अपृक्तः-अपृक्त एकाल्प्रत्ययः, अभ्यासः-पूर्वोऽभ्यासः, अभ्यस्तम्-उमे अभ्यस्तम्, जक्षित्यादयः षट,...|| आम्र डितम्-तस्य परमाम्रोडितम्, विभाषा-नवेति विभाषा, उदात्तःउच्चै रुदात्तः. अनुदात्तः-नीचैस्नुदात्तः. स्वरितः-समाहारः स्वरितः, घः । तरप्तमपौ घः, निष्ठा-क्तक्तवतू निष्ठा, गतिः-गतिश्च, लंघु-हस्वं लघु, गुरु-संयोगे गुरु दीर्घ च, एकद्विवचने-द्वयेकयोद्ववचनैकवचनं, बहुवचनेबहुषु बहुवचनम्, सम्बुद्धिः-एकवचनं सम्बुद्धिः, आमन्त्रितमुसामन्त्रितम्, उत्तमपुरुषः-अस्मद्युत्तमः, मध्यमपुरुषः-युष्मच्छब्दसमानाधिकरणे स्थानित्यपि मध्यमः, प्रथमपुरुषः-शेषे प्रथमः, वृद्ध–वृद्धिर्यस्यांचामादिस्तवृद्धम्, त्यंदादीनि च, एड् प्राचां देशे, नदी-यूस्त्रास्यौ नदी, वाऽऽमि कृत्यः कृत्याः, इति । । एवमाद्या अन्या अपि संज्ञा व्याकरणे प्रयुक्ताः । तासु कतिपयास्तु पूर्वा चार्यैरेवोपकल्पिता, पाणिनिना यथायर्थं वा किञ्चित्संशोध्य स्वीकृताः, काश्चितु पाणिनिनैव प्रकल्पिताः । ध-घु-घि-टि-भ-षट् प्रभृतयः पाणिनिना स्वयमेव प्रर्वार्तताः संज्ञा हि नाममात्रकथनम् । उक्तमेव-साक्षाच्छंक्तिग्राहकत्वं संज्ञासूत्रत्वम् । महाभाष्येऽप्युक्त'-‘लोके तावन्मातापितरौ पुत्रस्य जातस्य सं वृतेऽवकाशे नम कुर्वाते-यज्ञदत्तो देवदत्त इति । तयोरुपचारादन्येऽपि जानन्ति यदस्ये संज्ञेति । एवमिहापि । इहैव तावत्केचिद् व्याचक्षाणा आहुः वृद्धिशब्दः संज्ञा आदेचः संज्ञिनः । इति । संज्ञाविषये इदमपि चिन्तनीयं यच्छब्दस्य स्वरूपमेवे । संज्ञि भवति न तु तत्पर्यायबोधकशब्दोऽपि यदि शब्दसंज्ञा नैव कृता चेत् ।। यथा ‘अग्नेढेक्' इत्यनेन अग्निशब्दादेव ढक् भवति न तु बह्निशब्दादपि । किन्तु वाचकशब्दग्रहणे तु सर्वेषामेव ग्रहणं भवति यथा, जनपदवाचिशब्दकथने सर्वेषामैव जनपदवाचकशब्दानां ग्रहणं भवति तदत्रसूत्र--स्वं रूपं शब्दस्यॉशब्दैः संज्ञा' इति । संज्ञाविषये एतदपि विचारणीयं यद्यदा संज्ञया यावदपेक्ष्यते तावदेवं तस्य क्षेत्र' भवति । यथा घु संज्ञया दोधा धातू एव।संज्ञया तप्तमावेव। धातु-संज्ञयी ध्रुवार्दयों का सनाद्यन्ता. एव न तु कृतन्ता अपि । एवमेव गणपाठोऽपि पाणिनेर्महद्वैशिष्टयम् । गणपाठसाहाय्यादेव प्रतिपदपाठभराद्वयाकरणं मुक्त. सल्लधु सुपाठ्यञ्च सञ्जातम् । एकप्रकृतिका शब्दा एकस्मिन् गणे पठ्यन्ते । यथा गर्गादिम्यो यज्, वाह्वादिभ्यश्च, शिवादिभ्योऽण, अर्शआदिभ्योञ्च् गणपाठेऽपि यथासम्भवं तत्प्रकृतिकशब्दाः सङ्गृहीताः भवन्ति । यत्र च तदप्यसम्भवं तत्र आकृतिगणोऽयमिति निर्देशः कृतो भवति । तस्याशयश्च गणोऽयमाकृत्यैव ज्ञातव्य इति । पाणिनीयव्याकरणे सुत्राणां षविधा व्यवस्था कृताऽस्ति । संज्ञा-परिभाषाविधि-नियम-अतिदेश-अधिकारभेदात् । उक्तमेव '''संज्ञा च परिभाषा च विधिनयम एव च ।।''' '''अतिंदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम् ।।''' तत्र संज्ञा तु व्याख्यातैव । परिभाषा तु साक्षाद्विधिशास्त्रत्वात् परिग्राहकशास्त्रमेव । परितो व्यावृत्ता भाषा परिभाषा । कानिचित्परिभाषासूत्राणि यथा विप्रतिषेधे परं कार्यम्, इको गुणवृद्धी, आद्यन्तौ टकितौ, अलोपोऽन्यतरस्याम्, आदेः परस्य, ङिच्च, मिदचोऽन्त्यात्परः, षष्ठी स्थानेऽन्तरतमः, अनेकाले शित्सर्वस्य, स्वरितेनाधिकार इत्यादीनि । विधिश्चात्यन्ताप्राप्तौ प्रापकः । तेनं विधिसूशं हि अत्यन्ताप्राप्त्यर्थप्रतिपादकत्वे सति साक्षात्साधुत्वविधायकशास्त्रमेव । यथा इको यणचि, एवोऽयवायावः, आदगुणः, वृद्धिरेचि, इत्यादि । स च द्विविधः आदेशविधिरागमविधिश्च । एकस्य स्थानेऽपरस्य निवेशक आदेशो यथा जसः शी, टाङसिङसामिनात्स्याः, इणो गा लुङि इत्यादि । आगमश्च अपूर्ववर्णविन्यासः । यथा आमिसर्वनाम्नः सुट, सुट् तिथोः, ह्रस्वनद्यापो नुट्, इत्यादि । पुनश्च स नाशनिषेधभेदाद् द्विविधः । नाशो यथा लोपः शाकल्यस्य, निषेधो यथा न धातुलोप आर्धधातुके, न -पदान्ताट्टोरनाम् । । नियमश्च पाक्षिके सति एकपक्षनियामकः । तेन इतरव्यावर्तकशास्त्रमेव नियमसूत्रम् । यथा पतिः समास एव । तथैव सामान्यप्राप्तस्य विशेषावधारणमपि नियमः । यथा ‘कृत्तद्धितसमासाश्च' । अन्यधर्मस्यान्यस्मिन्नारोपणमतिदेशः । तेन सादृश्यग्राहकशास्त्रामेव अतिदेशसूत्रम् । यथा स्थानिवदादेशोऽनल्विधौं । स च कार्यनिमित्तसंज्ञारूपभेदाच्चतुविधः । यथा कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः, पुंवत्कर्मधारयः इति । कांर्यातिदेशः, गोतोणित् इति निमित्तादेशः, बहुगणवतुडति सङ्ख्या इति । संझातिदेशः, स्त्रियां च इति रूपातिदेशः । विषयप्रवर्तनमेवाधिकारः । यथोक्तम् - '''कार्याकार्यनिमित्तानां पदानां यदुदीरणम् ।''' '''वक्ष्यमाणार्थसंक्षेपादधिकारः स उच्यते ।'''' यथा अव्ययीभावः, तत्पुरुषः, तद्विताः, इत्यादि । एवञ्च वैशिष्ट्यसम्पन्नं हि पाणिनीयं व्याकरणं सर्वातिशायि सर्वग्राह्यञ्च । पाणिनीयाष्टाध्याय्यां हि अष्टावध्यायाः प्रत्यध्यायञ्चत्वारः पादोश्च प्रतिपादं सूत्राणि चेति । सूत्राणां सङ्ख्या हि ३९९६ उक्ता किन्तु साम्प्रतिके ग्रन्थे तु ३९८३ एव वर्तते । सम्भवति योगविभागमतभेदात्तथा सञ्जातं. स्यात् । पाणिनिः कथं शास्त्रोपदेशमकरोदिति विषये पण्डिताः स्वं स्वमनुमानमुच्चरुद्धोषयन्ति । केषाञ्चिन्मते आचार्येण प्रथममेव सूत्राणि पृथक्पृथगुपदिष्टानि ।। केचाञ्चिन्मतेतु स चोपदेशः संहितारूपेणाऽऽसीत् पश्चाच्च वृत्तिकारेण योगो विभक्त इति । अस्य हि नाम शब्दानुशासनम् इत्याचार्यसम्मतम्, अष्टकं वा अष्टाध्यायी, इति तु पश्चान्निदष्टम् । महाभाष्येऽप्युक्तम् अथेति शब्दोऽधिकारार्थे प्रयुज्यते। शब्दानुशासनं नाम, शास्त्रमधिकृतं वेदितव्यम् इति । वाणिनीयग्रन्थो वृत्तिसूत्रपदेनाऽप्यभिधीयते । पाणिनीयसूत्राणां वृत्तिसद्भावात् वार्तिकानां तदभावाच्च तयोवैषम्यबोधनायेदभिति नागेशभट्टो व्याख्याति । भर्तृहर्रािह महाभाष्यदीपिकायां वातकानां कृते भाष्यसूत्रमिति पदं प्रयुक्त । वार्तिकोपरि भाष्यग्रन्थस्यैव भावात्कथनंमिदमत्युक्तमेव । वृत्तिशब्दस्त्वेकतो व्याख्याऽथे। प्रचलितोऽस्ति यथा प्राणिनीयसूत्राणां काशिकावृत्तिः । अपरतश्च, वृत्तिनमः वर्तनं यदधिकृत्य शास्त्र प्रवर्तते । व्याकरणे हि पञ्चवृत्तयः सुप्-ति-कृत्तद्धित-समासभेदात् । तेन वृत्तिसूत्रनाम शास्त्रं प्रवृत्तिबोधकं सूत्रम् । केचिदिदं मूलशास्त्रमपि वदन्ति, अपरे अष्टिकामपि । अष्टिका पाणिनीयाष्टाध्यायी इति बालमनोरमायामुक्तम् । महाभाष्यकारस्तु पाणिनीयशास्त्र संहितापाठे रचितं मन्यते । स हि वहुञ योगविभागमप्रामाणिकं मत्वा स्व* सूत्राविच्छेदमपि करोति । उक्तमेव तत्र - "यर्था पुनरियमन्तरमनिवृत्तिः सा कि प्रकृतितो भवति स्थानियल षष्ठीति । आहोस्विदादेशतः स्थान प्राप्यमाणानामन्तस्तम आदेशो भवतीति कत: पुनरियं विचारणा ? उभयथा हि तुल्या संहिता स्थानेऽन्तरतम ३ परं इति ।' 'नैव विज्ञायते कञ्क्वरपो यश्चेति । कथं तह ? कञ्क्वसोऽयनश्चेनि।<ref>४॥१॥१६</ref> संहितापाठश्च यथा - वृद्धिरादैजदेडगुण इको गुणवृद्धी न धातुलोप आर्धधातुके क्ङिति च दीधीवेवीटां हलोनन्तरासंयोगो मुखनासिकावचनोऽनुनासिकस्तुल्यास्यप्रयत्न संवंर्ण नाज्झलावीदेद्विवचनं प्रगृह्यमदसोमाच्छे निपात एकाजनाङोत्सम्बुद्धौ । शाकल्यस्येतावनाषेऽत्र 'ऊँ' इत्यादि । संहिता च एक श्रुितिस्वर एव पठिताऽऽसीत् । उक्तमेव-एकश्रुत्या सूत्राणि पठयन्त इति । केचित्तु सस्वरपाठमपि समर्थयन्ति । तत्र महाभाष्यकारो निश्चिनोति - "अभेदकां गुणा इत्येव न्याय्यम् । कुत एतत् ? यदिदं अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनदात्त इति उदात्तग्रहणं करोति । यदि हि भेदका गुणा स्युरुपात्तमेवोच्चारयेत् ।<ref>१/१/१</ref> एकश्रुतिनिर्देशात्सिद्धम्।<ref>६।४।१७२</ref> केचित्क्वचित् स्वरविशेषसिद्ध्यर्थविशिष्टस्वरयुक्तपाठमपिः मन्यन्ते । नागेशभटूमते तुं सम्पूर्णाष्टाध्यायी आचार्येण एकश्रुत्या पठितेत्यत्र न मानस । क्वचित्कस्यचित्पदस्य एकश्रुत्या पाठो यथा दाण्डिनायनादिसूशे ऐक्ष्वाकेति । एतावदेव भाष्याल्लभ्यते । इति ।<ref>उद्योते १/१/१</ref> स पुनः कथयति नन्वेवमपि चतसरि आद्युदात्तनिपातनसामथ्र्थात् : चतस्त्र : इत्यत्र ‘चतुरः शसि' इत्यस्याप्रवृत्तिरिति भाष्योक्तमनुपपन्नम्::किन्तु 'चतुरः शसि’<ref>६।११/६७</ref> इत्यस्य भाष्ये 'आद्युदात्तनिपातनं करिष्यते' इत्यत्र कुत-- मित्यस्य स्थाने करिष्यते इति प्रयोगादेव पाठ एकश्रुतिस्वरे आसीदिति स्पष्टमेवेति युधिष्ठिरमीमांसकमतम् । अस्माकं मते तु पाणिनीयसंहिता एकश्रुतिस्वरे एवं पठिताऽऽसीदाचार्येण । कामं क्वचित्स्वरविशेषनिर्देशाय सस्वरपाठोऽपि कृतःसम्भवति । इदमपि चिन्तनीयं यत्कामं प्रथमं सूत्राणि संहितापाठे एवं रचितांन्यासनू किन्तु प्रवचनकाले तु आचार्येणैव योगविभागोऽपि कृतः स्यादेवान्यथा व्याख्याऽसम्भवापत्तेः । पाणिनिह भगवान् स्वोपज्ञमकालकव्याकरणं स्वयमुप्यनेकवार प्रांवोचदिति महाभाष्यादिभिर्जायते । तस्य च महान् शिष्यवर्ग आसीद्येषांकृते ओदनस्य' | प्रबन्धोऽपि कृत आसीत् । तेनैव ते ओदनपाणिनीया इत्युक्ताः । एतच्च तदा परम्परैवाऽऽसीत्, यथा च घृतरौढीयाः । एषां हि आद्यपदोदात्तत्वेन व्यङ्गेयुः मप्यर्थ प्रतिजानते पण्डिताः । यथा घृतप्रधानो रौढिस्तस्य छात्रा ये खलु घृतः निमित्तमेव रौढीयं शास्त्र पठन्ति तथैव ओदनुपाणिनीया अपि । परम्परेयम्धुनाऽपि वर्तते । अद्यतनाश्छात्रा अपि ओदनसंस्कृताः । ते हि खलु ओदननिमित्त संस्कृतं पठन्ति ज्ञानार्थ तु इतरभाषाविषयम् । अधिकतरराजकीयसंस्कृतछात्रावासे इदमेव द्रष्टु’ शक्यते । अस्माभिरपि तदनुभूतमेव । स्याद्यद्वा त।। सूत्रकारेण । स्वप्रणीतसूत्राणामनेकधा व्याख्यानं कृतमिति तु ग्रन्थान्तरैज्ञयते। -तथी • व्याख्याने. संहिताया योगविभागः परमावश्यकस्तथैव सूत्राणां वृत्ति-उदाहरण-प्रत्युद्धाहरणादीनामपि तत्रावश्यकता भवति अन्यथा प्रवचनासम्भवात् । तेनैतसिध्यति यत्पाणिनिना संहितापाठस्य प्रथमं योगविभागः कृतः सूत्राणां वृत्तिश्चे व्याख्याता कामं सोऽधुना कालेन लुप्ता वा सैव वृत्तिकारान्तरपरिष्कृता । तेनैव पाणिनीयसंहिताया वृद्धपाठो लघुपाठश्चाधुनाऽपि स्मयेंते । तेन चात्र नेदमवर गन्तव्यं यत्पाणिनीयसंहिता भरतनाट्यशास्त्रवत् विस्तृता संक्षिप्त चाऽऽसीदिति । अत्र तु वृद्धपाठेन सवृत्तिकसोदाहरणप्रत्युदाहणादिपाठो लघुपाठेन केवल सूत्रपाङः एवावगन्तव्यः । संस्कृतसाहित्ये, हि वृद्धलघुशब्दौ सर्वत्रैव प्रयुक्तौ दृश्येतेथा वृद्धहारीतस्मृतिः लघुहारीतस्मृतिः वृद्धमनुस्मृतिः, मनुस्मृतिः, बृद्धयाज्ञवल्क्यस्मृतिः याज्ञवल्क्यस्मृतिः । संम्प्रति तु पाणिनीयशास्त्रस्य काशिकावृत्तिसम्बद्धः प्राच्यपाठ एव बृद्धपाठ इति कथ्यते । तथैव क्षीरबृत्तिसम्बद्ध औदीच्यपाठः कात्यायनबृत्तिसम्बद्धो दाक्षिणात्यपाठश्च लघुपाठ इति । महाभाष्यकारो यः स्वयमौदीच्यः (काश्मीरः) लघुपाठसम्बद्धश्च लिखित-- 'कथन्त्वेतत्सूत्र पठितव्यम् ? किमाकडारादेका संज्ञा, आहोस्वित् प्राक्कडारात्परं कार्यमिति । कुतः पुनरयं सन्देहः उभयथा ह्याचार्येण शिष्याः सूत्र * प्रतिपादिताः केचिदाकडारादेका संज्ञति केचित्प्राक्कडारात्परं कार्यमिति ।<ref>१।४।१</ref> अनेनैतज्ज्ञायते यद्भाष्यकारसमक्षं सवृत्तिकः संहितापाठ आसीत्पाणिनिकृतः । काशिकायामप्युक्तम् - शुङ्गाशब्दं स्त्रीलिङ्गमन्ये पठन्ति ततो ढकं प्रत्युदाहरन्ति शौय इति, । द्वयमपि चैतत्प्रमाणमुभयथा सूत्रप्रणयनात् ।<ref>४।१।११७</ref> सत्रं त<nowiki>''</nowiki>विकर्ण: शुङ्गच्छगलाद्वत्सभरद्वाजात्रिषु ‘इति उदाहरणञ्च शौङ्ग इति । काशिकायमेव,<ref>६।२।१०४</ref> पूर्वपाणिनीया अपरपाणिनीया इति पाणिनिशिष्या द्विधा विभक्ता दृश्यन्ते । पूर्वे हि सवृत्तिकसूत्रपाठसम्बद्धा अपरे तु अवृत्तिकसूत्रपाठसम्बद्धा इत्यनुभीयते । महाभाष्यदीपिकाया भर्तृहरिरपि, व्यवस्थामेतां स्मरति - 'उभयथा ह्याचार्येण शिष्याः प्रतिपादिताः केचिद्वाक्यस्य केचिद्वर्णस्य ।<ref>१।१।४५</ref> अस्यायमाशयो यद् ‘इग्यणः सम्प्रसारणम्' इति सूत्रं भगवता पाणिनिना द्विधा व्याख्यातं यथा “यणः स्थाने इक् इति वाक्यस्यैव सम्प्रसारणसंज्ञा, यणः स्थाने भाविन इन्वर्णस्य , सम्प्रसारणसंज्ञति च । तथैव-पाणीनीयं 'तद्धरति' वहत्यावहति भारीद्वशादिभ्यः'<ref>५॥१॥५०</ref> इति सूत्रमधिकृत्य कथयति - सूत्रार्थद्वयमपि चैतदाचार्येण शिष्याः प्रतिपादिताः । तदभयमधि ग्राम अनेनैतत्सिध्यति , यत्पाणनीयसूत्राणां स्वीपज्ञवृत्तिश्च जयादित्यसमक्षमप्यासीत् । तेन अष्टास्वध्यायेषु सूत्राणां विभाजनं प्रत्यध्यायं पादनिरूपणञ्चं प्रतिपादं सूत्रनिरूपणञ्च प्रथमं पाणिनिनैव कृतमिति संज्ञायते । योगविभागभ्रमस्तु मूलपाठप्रणाशादेव। अथ पाणिनीयसंहिता कुत आरब्धा इति विषयेऽपि पण्डिताः स्वस्वप्रतिमा प्राखर्यं नर्तयन्ति । केचिदिमां ‘वृद्धिरादैच्” इति सूत्रादारब्धां मन्यन्ते केचित्तू “अथ शब्दानुशासनम्' इति सूत्रादेव । प्रथमपक्षे कैयटादयोदृश्यन्तेऽपरपक्षे पतञ्जलि-जयादित्य-पुरुषोत्तम-सृष्टिधरं-मेधातिथिजिनेन्द्रबुद्धिप्रभृतयः ।, कैयटमनुसरन्ति मयोजित्प्रभृतयः । पूर्वपक्षधराणां मते हि पाणिनीयं शास्त्रं ‘वृद्धिरादैच्” इति सूत्रादेवारब्धम् तेषां मते अथ शब्दानुशासनं 'इति भाव्यकारवचनम्' तथैव प्रत्याहारसूत्राणि च माहेश्वराण न तु पाणिनीयानि । सम्भवति ‘वृद्धिरादैम्' इति सूत्रभाष्ये ‘माङ्गलिक आचार्यो महतः शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थं वृद्धिशब्दमादितः प्रयुक्त इति वचनमेव भ्रमकारणमियि युधिष्ठिरमहाभागकथनं समीचीनमेव । तत्र तु ‘भूवादयो धातवः'<ref>१।३।१</ref> इत्यत्र वकारग्रहणं मध्यमङ्गलार्थ, एवमेव ' नोदात्तस्वरितोदयम्'<ref>८।४।६७</ref> इत्यत्र ‘उदय' शब्दोऽन्त्यमङ्गलार्थमित्यपि । * उक्तम् । यदि 'बृद्धिरादेव' इत्यत्र वृद्धिपदमादिमङ्गलार्थमितिकथने आदिपर्द प्रारम्भार्थबोधक मन्यते तदा कथं<ref>१।३।१</ref> सूत्रे मध्यमङ्गलं भवेद्वा<ref>८।४।६७</ref> सूत्रे अन्त्यमङ्गलार्थञ्च । वस्तुतस्तु ग्रन्थास्यास्य मध्यवर्तसूत्रं तु 'छन्दसि घस्”<ref>५॥१॥१०६</ref> इति तथैव अन्तिमं सूत्रं 'अ अ' इति । तेनेदं सिध्यति यदैत्र । आदिमध्यान्त्यपदानि न तु मुख्यार्थबोधकानि किन्तु सामिप्यादिसम्बन्धेन लक्षणार्थबोधकानि एव । आदिमङ्गलमिति प्रारम्भनिमित्तकमङ्गलमेवं तद्यंत्र . कुत्रापि कृतं स्यात् । पतञ्जलिप्रभृतयस्तु ‘अथ शब्दानुशासनम्' इत्येव प्रारम्भसूत्रं मन्यते तथैव प्रत्याहारसूत्राण्यपि पाणिनीयान्येवं । स हि सूत्रान्तरवद् ‘अथ शब्दानुशासनम् इति सूत्रमपि व्याख्याति । यथा- अथेति शब्दोऽधिकारार्थः प्रयुज्यते । शब्दानुशासनं नाम शास्त्रमधिकृतं वेदितव्यम् । अत्र केनाधिकृतं ? पाणिनिना । ततश्च केन प्रयुज्यते ? तनैव येनाधिकृत- मिति उभयत्र पाणिनेरेव सङ्कतः स्पष्ट एव । काशिकायां भाषावृत्तौ च सूत्रमिदं सूत्रान्तरवद्वयाख्यातमस्ति । भाषाबृत्यर्थविवृतौ श्रीधराचार्यः कथयति - व्याकरणशास्त्रमारभमाणो भगवान् पाणिनिर्मुनिः प्रयोजननामनी व्याचिरूयासुः प्रतिजानीते अथ शब्दानुशासनमिति। मनुस्मृतेर्भाष्यकृन्मेधातिथिः “पौरूषेयेष्वपि ग्रन्थेषु नैव सर्वेषु प्रयोजनाभिधानमोद्रियते । तथाहि भगवान् पाणिनिरनुक्त्वैव प्रयोजनं ‘अथ शब्दानुशासनम्' इति सूत्रसन्दर्भमारभते । इति स्मरति । अत्रदेमप्यवधेयं यद् ‘हल्’ सूत्रानन्तरं इति प्रत्याहारसूत्राणि' इत्येव दृश्यते अष्टाध्याप्याः अनेकेषु प्राचीनहस्तलेखेषु । ( तेन तत्र ‘माहेश्वराणि' इति पदं संक्षिप्तं संम्भवति पश्चादिति ) युधिष्ठिरमीमांसकस्य मतम् ।<ref>सं . व्याः इ. चतुर्थ संस्करणं प्रथमभागे २३० पृष्ठे</ref> अपरञ्च, तादृशमहत्वमण्डितग्रन्थप्रणेता मुनिश्चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य प्रयोजननामनी एव नैव प्रस्तौतीति युक्त्यसङ्गतमेतत् । अस्मट्टष्टौ तु ‘अथ शब्दानु- । शासनम्' इति प्रथमं पाणिनीयं सूत्रम् । प्रत्याहारसूत्राण्यपि पाणिनीयान्येव । तेन हि महेश्वरात्तु अक्षरसमाम्नायं एंव प्राप्तः । सूत्राणि तु तेनैव प्रणीतानि । तंत्र हि अथ शब्दो मङ्गलार्थे, अनन्तरार्थे, आरम्भार्थे च । अथेति मङ्गलं, जयपनयनानन्तरम्-कृतोपनयनो हि व्याकरणमधीते ‘इति शास्त्रात् । यथा भाष्यकारः पतञ्जलिरेव-पुराकल्पे एतदासीत्, संस्कारोत्तरकालं ब्राह्मणा. रणं, स्माधीयते ।<ref>१।१।१</ref> अथेति प्रारम्भेऽधिकारे च । दृश्यते हि परम्पराऽन्यत्रापि यथा 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इति जैमिनिशास्त्रस्थात्रम अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति बादरायणशास्त्रप्रारम्भसूत्रम्, अथ योगा इति पातञ्जलशास्त्र', अथातो धर्म व्याख्यास्यामः इति काणादम, अयानुवाकान् वक्ष्यामि ‘इति. कातीयशास्त्र, अथातोऽधिकारः इत्यपि, अथ शब्दानुशासनंमिति पाणिनीयशास्त्रम् ।। ज्ञब्दानुशासनमिति ग्रन्थ ग्रन्थनाम च । व्याकरणं हि शब्दशास्त्रमिति सर्वत्र प्रसिद्धिः तदेतत् शब्दानुशासनं हि ग्रन्थस्य प्रयोजनमपि अत्र शब्दा अनुशास्यन्ते इति शब्दांनामनुशासनं साधुत्वासाधुत्वविवेक इति शब्दानुशासनम् । नाम चास्यः तदेव तथैव श्रुतत्वात् । तथा च 'अइउण्’ प्रभृतीनि प्रत्याहारसूत्रोष्यपि पाणिनीयान्येव । प्राचीनाचार्येषु नन्दिकेश्वर एव एक आचार्यों यः प्रत्याहारसूत्राणि माहेश्वराणि मन्यते । तमेवानुयाति भट्टोजिदीक्षितोऽपि सहानुयायिभिः । किन्तु पतञ्जलिहि भगवान् तानि पाणिनीयान्येव मन्यते । यथोक्त महाभाष्ये ‘हयवरट्” इति प्रत्याहारसूत्रमधिकृत्य - “एषा ह्याचार्यस्य शैली लक्ष्यते यत्तुल्यजातीयांस्तुल्यजातीयेषुपदिशक्तिअचोऽक्षु हलो हल्सु । अत्र ह्याचार्यपदं पाणिनिमेव सङ्कतयतीति नैव द्वैमत्याय भवेत् । निरूक्तस्य व्याख्यातः स्कन्दस्वामी तु स्पष्टमेव , कथयति-नापि: : ‘अइउण्” इति पाणिनीयप्रत्याहारसमाम्नायवत्' इति।<ref>१।१</ref> ‘तथैव आश्चर्यमञ्जरीकारः कुलशेखरश्च मन्यते । यथोक्त पाणितिप्रत्याहार इव महाप्राणझषाश्लिष्टो झषालङ्कृतश्चे ( समुद्रः इतिं )।' । तदेषं महान् शास्त्रौघः ‘अथ : शब्दानुशासनम्' इति मङ्गलानन्तरारम्भ * प्रयीजननामनिर्देशकसूत्रात्प्रारब्धः प्रत्याहारसूत्राण्यपि आत्मसात्कुर्वन् ‘अ अ' इति सूत्र सिद्धो भवतीति पर्यवसितम्। अष्टाध्याय्यामपि शास्त्रान्तरेष्विव पाठभेदा सन्ति यान् युधिष्ठिरमहाभागा स्त्रिषु प्रकारेषु विभजते आचार्यस्यैव प्रवचनकृतो भेदः वृत्तिकारकुंतोः भेदः लिपिकारप्रमादकृतो भेदश्चेति । तथापि शास्त्रान्तरापेक्षया अष्टाध्याय्यां । हि स्वल्प एवं पाठभेदः । == पाणिनीयशब्दानुशासनस्य पूर्ववर्तशब्दानुशासनग्रन्थैः सह सम्बन्धः == पाणिनिः भगवान् किं पूर्वशास्त्राण्येव संक्षिप्य स्वसंहितामरचयदथवा स्वानुभवेनैव सूत्राणि प्रणिनायेति बिषये पण्डेिता विवदन्ते । केचित्पाणिनीयँ व्याकरणं तत्पूर्ववतव्याकरणग्रन्थानां सारसङ्क्षेपं मन्यन्तेऽपरे तु मौलिको । कुतिम् । प्रकरणेऽस्मिन् वयं तद्विषये संक्षेपेण विचायामः । पतञ्जलिः महाभाष्यकारः पाणिनीयसंहितां मौलिक स्वानुभवनिष्प। न्नाञ्च मन्यते । स हि कथयति - "प्रमाणभूत . आचार्यो दर्भपवित्रपाणिः शुचावकाशे प्राङ्मुख उपविश्य महताप्रयत्नेनः सूत्राणि प्रणयति स्म ।" इति।<ref>१।१।१</ref> जयादित्यश्च-‘महती सूक्ष्मेक्षिकां वर्तते सूत्रकारस्य' इति<ref>४।२।७४</ref> कथनेन तदेव समर्थयति। पाणिनीयशिक्षागतं निम्नाङ्कितं पद्यमपि तदेव समर्थयति- '''<nowiki/>'येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् ।''' '''कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ।।''' इति । तैत्तिरीयप्रातिशाख्यस्य व्यास्याता गाग्र्यो गोपालयज्वा मूलशास्त्रत्ववर्णपूर्वस्यापि कस्यचित् ‘रोरि' इति लोपः स्मर्यते ।” “तदुक्त मूलशास्त्र - ओमभ्यादाने, अचः प्लुत इति' इत्यादिकथनेन पाणिनीयं हि व्याकरणं मूलशास्त्रपदेन व्यपदिशति । तस्य च मूलशास्त्रशब्दप्रयोगेऽयमेवाशयो यदसौ पाणिनीयं हि शास्त्र' मौलिक शास्त्र मन्यते न तु पूर्वग्रन्थसंक्षेपम् । युधिष्ठिरमहाभागस्य चित्रनं यत्तथाकथनेन स सम्भवतः प्रतिशाख्थं पाणिनीयमूलकं मन्यते । इति वयं श्रद्धातुमसमर्थाः स्मः । यथा सत्स्वपि उत्तानपाद-ध्रुव-उत्कल-वेन। प्रभृतिराजसु स्वगुणप्राकष्यत्पृथु हि वैन्य आदिराज इति स्मर्यंते ( यथा । श्रीमद्भागवते तथैवोक्तम् ) तथैव पाणिनीयं शास्त्रमपि सत्वपि शताधिकेषु पूर्वशास्त्रेषु स्वप्राकष्यन्मूलशास्त्रपदेन व्यपदिश्यत इति किमाश्चर्यम् । केचि। , त्कथयन्ति यत्पाणिनीयं हि शब्दशास्त्रमापिशलव्याकरणस्य नवनिरूपमेवेति । पदमञ्जरीकारो हरदत्तस्तेषामग्रणीः । स हि कथयति- ।। । 'कथं पुनरिदमाचार्येण पाणिनिनाऽवगतमेते साधव इति ? आपिशलेन । पूर्वव्याकरणेन । आपिशलिना र्ताह केनावगतम् ? ततः पूर्वव्याकरणेनेति । किन्तु सोऽपि पाणिनेमौलिकतां तु न मूलतः प्रत्याख्याति । अग्रे स एव कथयति - "पाणिनिरपि स्वकाले शब्दान् प्रत्यक्षयन् आपिशलादिना पूर्वस्मिन्नपि . काले सत्तामनुसन्धत्ते, एवमापिशलिः ।' इति । अस्यायमेवाशयो यत्पाणिनिना स्वपूर्ववतभ्यो विशेषत आपिशलेः शव्दसाधुत्वासाधुत्वविवेको गृहीतस्तथा च स्वकालप्रचलितशब्दानपि प्रत्यक्षीकृत्य व्याकृता इति । एतत्तु स्वभाविकमेव यत्काचिदपि ग्रन्थकृत्स्वपूर्ववतभ्यः स्वल्पं वा बहुँ । प्रभावितो भवत्येव । तत्रापि यदि कश्चित्प्राचीनमेवार्थमनुवदति तदा स.' दोषभाग्भवति किन्तु प्राचीन एवार्थोऽपि यदि नूतनत्वेन प्रत्याय्यते तदा ग्रन्थकृतो मौलिकता नैव प्रणश्यति । प्रकृतिप्रत्ययविभागेन शब्दानां साधनमेव । शब्दशास्त्रस्य प्रयोजनम् । यदि पूर्वाचार्यकृतं तादृशं साधनं स्वभाषयोच्यते तदा को दोषः । पाणिनिना हि ज्ञात्वैव कतिपयतथ्यानि उपेक्षितान्यपि संन्ति या पूर्वव्याकरणसिद्धत्वेन प्रसिद्धत्वान्तानि नैवोक्तानि उक्तमेव महाभाष्यकृता 'नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति' इति<ref>७॥१॥९६</ref> - 'नेक प्रयोजनं योगारम्भं प्रयोजयति इति।<ref>१।१।१२</ref> तेन हि अव्ययीभाव-तत्पुरुष-प्रगृह्य-तद्धित-प्रत्यय-प्रत्याहार-कारक-ससासादीनां व्यवहारस्तु कृतः किन्तु परिभाषा नैव दत्ता । तेन हि ‘औङ आपः, आङि चापः', 'आङो नाऽस्त्रियाम्' इत्यादौ पठितयोः औङ, आङ् चैतयोः परिभाषाऽपि नैव कृता । एवमेव ‘वर्तमाने लट्' इतीत्युक्तः किन्तु कि वर्तमानमिति नैवोक्तम् । एवमेव भूत-भविष्यदादीनां च नैव परिचयो दत्तः । तेन हि । तन्निमित्तं पूर्वव्याकरणमेवाश्रितं स्यात् । तेन हि अनेके प्रचलिततद्धितप्रत्यया अप्यपेक्षिताः । तेनैव तद्धितमूढाः पाणिनीया इति कथ्यते । पाणिनीयव्याकरणे हि सूत्रेष्वेव प्रयुक्ता अपि कतिपयशब्दाः (तेषां सङ्ख्या युधिष्ठिरमहाभागमतेन शतं विद्यते ) पाणिनीयव्याकरणानुसारेण नैव साधिता भवन्ति । यथा जनिकर्तुः प्रकृतिरित्यत्र जनिकर्तुः, तत्प्रयोजको हेतुश्चेत्यत्र तत्प्रयोजकः, पुराणः सर्वनाम, ब्राह्मण इत्यादि । तेषां कृते महाभाष्यकारश्छन्दसं वा सौत्रकार्यं |. मन्यते । एकतः पाणिनिह शप्श्यनोनित्यम्' इति पठति; अपरतश्च जाम्बवतीविजये स्वयमेव ‘पश्यते । इति प्रयुनक्ति । न चापाणिनीयादेव शब्दानामसाधुत्वमेवे भवति। संहस्रशों हि आर्षवाङ्मयप्रयुक्ताः शब्दाः पाणिनीयव्याकरणानुसारेण नैव साधिता भवन्ति न च तेषामसाधुत्वमेव मन्यते । महाभारते प्रयुक्तः पाण्डवेयशब्दः पाणिनीयव्याकरणतो नैव सिध्यति । ते नैवोक्त, संहाभारतटीकाकृतादेव बोधेन । न दृष्ट इति वैयासे शब्दे मा संशयं कृथाः । अज्ञ रज्ञातमित्येव पदं न हि न विद्यते । यान्युज्जहार माहेंन्द्राद् व्यासो व्याकरणार्णवात् । पदरत्नानि कि तानि सन्ति पाणिनिगोष्पदे। तथैव सारस्वतमहाभाष्ये समुद्रवद्वयाकरण महेश्वरे तदर्थकुम्मोद्धरणं वृहस्पतौ । तद्भागभागाच्च शतं पुरन्दरे कुशाग्रविन्दुत्पतितं हि पाणिनौ। इत्थं कतिपयेषामेव नियमानामनवेक्षणादेव पतञ्जलिहि पाणिनीयं हि ब्याकरणं शिष्टपरिज्ञानार्थकमेव मन्यते । यथोक्त महाभाष्ये-- ‘शिष्टपरिज्ञानार्था अष्टाध्यायी' इति<ref>६।३।१०९</ref> किन्त्वेवताऽपि एतन्नैव चिन्त्यं यत्पाणिनीयं हि [[व्याकरणम्|व्याकरणं]] सामान्यजनस्य, कृते नैवोपकारकमिति । एतद्धि तत्काल प्रचलितभाषायाः संक्षिप्त सरलञ्चक व्याकरणम् । ये हि शब्दास्तदा नैव प्रचलिता वा नितान्तप्रसिद्धा आसंस्ते पाणिनिना जानतैव नैवं साधितास्तदां तेषामुपयोगाभावात् । पाण्डवेयपदं कामं महाभारते विद्यते किंन्तु भाषायां तु पाण्डवपदमेव तदाऽपि प्रचलितभासीत् । पाणिनिना हि लोकप्रबृत्तशब्दा एव स्वविषयीकृताः, परिभाषा च तेषामेव.' कृता अत्र स्पष्टीकरणस्यावश्यकताऽनुभूता। किन्त्वेतावताऽपि तस्य समग्रत्वं नैव प्रणश्यति पूर्णरूपत्वात्। संक्षेपेण हि कतिचिद्विषयास्तु उपेक्ष्यन्ते एव । सङ्क्षेपणादित्यस्मान्नेदमवधार्यं यत्पाणिनीयं व्याकरणं पूर्वव्याकरणानां केवलः सारसंक्षेप एव किन्तु स्वपक्षे इदं हि मौलिको ग्रन्थः । पाणिनिना यानि खलु पूर्वसूत्राणि उपादेयान्यासन् । तानि तु संगृहीततान्येव स्वभाषायामवतार्य, संहैव, अनेकानि नवीनसूत्राण्यपि तेन प्रणीतानि येषां पूर्वव्याकरणे नैव भावः । धचिं-घु-टिं-प्रभृतिलघुसंज्ञाः पाणिनिनैवोद्भाविताः सहैव सर्वनामस्थानप्रभृतयस्तु पूर्वव्याकरणांदेवाऽपि गृहीता यतस्ताः तदानी, लोके प्रचलिता आसन् । स हिन वेति विनाषा' इति परिमाव्यापि विभाषास्थाने उभयथा अन्यतरस्याम् इत्यपि प्रयुनक्तिः लोकैस्तथापि ज्ञातत्वात् । सम्भवति कतिपयोपयोगिसूत्राणि तु तेन पूर्वेग्रन्थेभ्यो यथास्थितरूपे एव गृहीतानि । तसस्य निरभिमानितायाः परिणाम एव न त्वल्पज्ञतायाः । यथा - पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति<ref>४॥४॥३५</ref> परिपन्थञ्च तिष्ठति<ref>४।५।३६</ref> वृद्धिरादैजदेङ्गुणः<ref>१।१।१; १।१२</ref> इग्यणः सम्प्रसारणम्<ref>१।१।४५</ref> तडानावात्मनेपदम्<ref>१।४।१०९</ref> स्वाङ्ग तत्प्रत्यये कृम्वोः ।<ref>३।४।६१</ref> कृत्तद्धितसमासाचे<ref>१।२।४६</ref> श्राणामासौदनाट्टिठन्<ref>४।४।६७</ref> । क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च<ref>१।३।२१</ref> स्त्रीपुंवच्च<ref>१॥२॥६६</ref> पुमान् स्त्रियाः<ref>१।२।६७</ref> अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा<ref>१।१।६५</ref> पूर्वसूत्राणि स्वल्पं वा बहु संशोध्य गृहीतानि यथातदस्मै दीयते (नि) युक्तम्<ref>४।४।६६</ref>। यथा च- {| class="wikitable" |'''प्राचीनसूत्रं (आपिशलं)''' |'''पाणिनिसूत्रम् ।''' |- |विभक्तयन्तं पदम् |सुप्तिङन्तं पदम् ।। |- |मन्यकर्मण्यनादरे उपमाने |मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा |- |विभाषा प्राणिषु |ऽप्राणिषु |- |शताञ्च ठन्यतावग्रन्थे |शताञ्चठन्यतावशते |- |तुं रुस्तुशम्यमःसार्वधातुकाच्छन्दसि |तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके। |- |मिदेश्व |मिदेर्गुण । |} प्राचीनप्रत्ययानां प्रयोगो यथा--आङि चापः<ref>७॥३॥१०५</ref> औङ आपः<ref>७।१।१८</ref> आङो नाऽस्त्रियाम्।<ref>७।३।१०८</ref> प्राचीन संज्ञान प्रयोगो यथा अन्यतरस्याम्, उभयथा इत्यादि । प्राचीनधातूनामपि ग्रंहणं यथा-देनंसोरल्लोपः<ref>६।४।१११</ref> इत्यत्र आपिशलोक्त स भुवि धातोः । इत्थं पूर्वशब्दानुशासनग्रन्थैः सह नितान्तमेव सम्बद्धमपि पाणिनीयशब्दानुशासनं स्वकीयं मौलिकत्वं च रक्षतीत्यस्य वैशिष्ट्यम् । ==तस्मै पाणिनये नमः== [[पाणिनीया शिक्षा]]ग्रन्थे त्रयः श्लोकाः पाणिनेः नमस्कारपराः द्श्यन्ते । पाणिनिः वैयाकरणानां प्रातः स्मरणीयः मुनिः । न केवलं वैयाकरणानाम् अपि तु निखिलसंस्कृतविपश्चिताम् एष प्रातर्नमस्यः इत्यत्र न काऽपि संशीतिः । यतः तस्मात् पूर्वतनानाम् ऐन्द्-चान्द्र-आपिशलादीनां व्याकरणशास्त्राणि स्वयमधीत्य तानि असमग्राणि च परिभाव्य 'नवं, समग्रं, विश्वजनीनं च व्याकरणम्’ चिकीर्षुः वाचामधीशं परमेश्वरं तपसा आराधयामास । पाणिनेः तपसा सन्तुष्टः परशिवः ताण्डवं नाट्यम् अकरोत्, नृत्तान्ते चतुर्दशवारम् ढक्काम् अवादयत् । तस्याः ढक्कायाः शब्दान् पाणिनिः अशृणोत् । अत्रायं श्लोकः - :नृत्तावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम् । :उद्धर्तुकामः सनकादिसिद्धान् एतद्विमर्शे शिवसूत्रजालम् ॥ एते शिवडमरुसमुत्थाः शब्दा एव [[माहेश्वरसूत्राणि]] इति श्रूयन्ते । तदनन्तं पाणिनिः व्याकरणशास्त्रस्य मूलाधारम् [[अष्टाध्यायी]]ति सूत्रग्रन्थं व्यरचयत् । :शङ्करः शाङ्करीं प्रादात् दाक्षीपुत्राय धीमते । :वाङ्मयेभ्यः समाहृत्य देवीं वाचमिति स्थितिः ॥ ::येनाक्षरसमाम्नायम् अधिगम्य महेश्वरात् । ::कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥ :येन धौता गिरः पुंसाम् विमलैः शब्दवारिभिः । :तमश्चाज्ञानजं भिन्नं तस्मै पाणिनये नमः ॥ '''पाणिनिः''' संस्कृतस्य महावैयाकरणः । यतः तदनन्तरीयाः ये ये वैयाकरणाः अभवन् ते सर्वेऽपि व्याकरणशास्त्रस्य नाना प्रक्रियायाः निरूपणार्थं पाणिनेः अष्टाध्याय्याः विविधाः व्याख्याः निरचिन्वन् । ==जन्म,कालः, नामानि च== पाणिनेः जन्म क्रिस्तपूर्वसप्तमशताब्द्यां शालातुरग्रामे अभवत् । अतः तस्य 'शालातुरीयः' इति नाम अति प्रसिद्धम् अस्ति । वर्तमानकाले पाकिस्तानदेशे स्थितः लहुरनामकः ग्रामः एव शलातुरग्रामः अस्ति । पाणिनेः मातुः नाम दाक्षी । '''<ref>{{cite book | title=सर्वे सर्वपदादेशाः दाक्षीपुत्रस्य पाणिनि इत्येतेन महाभाष्यकारवचनेन अयं दाक्षीपुत्रः इति ज्ञायते । '''शास्त्रजीवित (कन्नडभाषा)''': | publisher=प्रकाशकः - श्री जयराम सेवा मण्डली, बेङ्गलूरु}}</ref>''' अतः एव सः दाक्षीपुत्रः इत्यपि संस्कृतज्ञाः तं प्रीत्या आह्वयन्ति । 'पणिनः' इति तस्य पितुः नाम । अतः तस्य नाम 'पाणिनिः' अभवत् । शालङ्किः इत्यपि पाणिनेः पितुः नाम आसीदिति वाराणसेयः विद्वान् श्रीगोपालशास्त्रिमहोदयः "प्रशिक्षणसंविधानम्" इति पुस्तके व्यलिखत् । अयं कृशाश्वपुत्रस्य देवलनाम्नः पौत्र इति John Garratt महाशयस्य Classical Dictionary of India पुस्तके उल्लिखितमस्ति । आचार्यः वर्षः पाणिनेः गुरुः आसीत् । पाणिनिः 'नलन्द'विश्वविद्यालये शिक्षां प्राप्तवान् । तस्य गुरुः आसीत् उपवर्षाचार्यस्य सहोदरः वर्षोपाध्यायवर्यः । == पाणिनिस्मृताचार्याः == केचिदाचार्या हि भगवता पाणिनिना स्वप्रणीतायामष्टाध्याय्यां स्मृतास्तेषां । मतानि च तत्र तत्र निर्दष्टानि । एतादृशा आचार्यास्तु आपिशलि-काश्यपगार्ग्य-गालव-चाक्वर्मण-भारद्वाज-शाकटायन-शाकल्य-सेनक-स्फोटायना इति । दशैव । पाणिनिना तेषामाचार्याणां नामग्रहणं किमर्थं कृतमिति विषये पण्डिताः । स्वं स्वं मतमु पस्थापयन्ति । केचिदाचार्यग्र हणं विभाषार्थमित्यामनन्ति । किन्तु । तावत्येवार्थसिद्धिस्तु वा-विभाषा अन्यतरस्यामित्यादिशब्दद्वाराऽपि सम्मवत्येव । यत्र कुत्र द्वयोर्वा त्रयाणामप्याचार्याणां नामग्रहणं दृश्यते । विकल्पविधिनिमित्तं ।। त्वेकस्यैवाचार्यस्य नामग्रहणमपि पर्याप्तमेव । तेनैतत्पर्यवस्यति यद्यत्र विमाषादिकं । पाणिनेरप्यभीष्टं तत्र वा-विभाषा अन्यतरस्यामित्यादिपेदैरभिव्यक्तमस्ति । यथा ‘वा शरि', सर्वत्र विभाषा गोः' ‘झयो होऽन्यतरस्याम्' इत्यादिषु । किन्तु .. यत्र च पाणिनेरनभिमतमतं किन्तुः आचार्य परम्परातः प्रचलितमस्ति तदुपस्थापनायैव भगवता पूर्वाचार्याणां नामग्रहण कृतं दृश्यते । यथा 'लोपः शाकल्यस्य' इति शाकल्यमते एव यलोपो न तु पाणिनिमते । तथैव गो इत्येतस्य स्फोटायनमत एव अवङादेशो न तु सः पाणिनिसम्मतः । तेन विशिष्टमतोल्लेख"नार्थमेवाचार्याणां नाम ग्रहणम् । यत्र च त्र्यधिकाचायणां मतं तत्र आचार्या- णम्' इति पदं, यत्र च साधारणमान्यता तेषां तत्र ‘एकेषां इति पदं, यत्र च । न कस्याऽप्यसम्मतिस्तत्र सर्वेषां' इति पदं, तत्रापि शरावतीदक्षिणपूर्ववत-, . प्रदेशस्थानां कृते ‘प्राचां इति पदं, तदुत्तरर्वातप्रदेशस्थानां कृते ‘उदीचां । इति 'पदं व्यवहृतमस्ति । ‘आदाचार्याणां,<ref>७।३।४९</ref> यजुष्वेकेषाम्,<ref>८।३।१०४</ref> हलि सर्वेषाम्,<ref>८।३।२२</ref> प्राचां इफः तद्धितः,<ref>४।१।१७</ref> ‘उदीचामिञ्,<ref>४।१।१५३</ref> अड् गायँगालवयोः,<ref>७/४/९९</ref> नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम्' इति । अनेनेदमपि तथ्यं पुर आयति यत्पाणिनिकाले संस्कृतं हि प्रतिप्रदेश, किचिद्भिन्नस्वरूपमासीत् । एकस्यैव शब्दस्य प्रदेशानुसार स्वरूपं भिद्यतेस्म । अर्यकशब्दस्य स्त्रियामौदींच्येषु आर्यका भवति अन्यत्र आर्यिका । तथैव हरिणस्यापत्येऽर्थे औदीच्येषु हारिषेणिर्भवति अन्यत्र हारषेण्य इति । एवञ्च आम्रगुप्त शब्दस्यापत्येऽर्थे आम्रगुप्तायनिरन्यंत्र आम्रगुप्त एव । तत्समये प्राच्यौदीच्यसीमा शरावती विभजतेस्म । सा हि नदी उत्तरपूर्वाभिमुखी । तस्या दक्षिणपूर्वस्यां व्यवस्थितां देशः प्राग्देशः उत्तरपरस्यामुदग्देशः । तौ शरावती विभजते । उक्त यथा- '''प्रागुदञ्चौ विभजते हंसः क्षीरोदके यथा ।।''' '''विदुषां शब्दसिद्धयर्थं सा नः पातु शरावती ॥''' तत्रापि भाषाया औदीच्यरूपमेव परिनिष्ठितं मन्यते स्म । यथोक्तम् । शाङ्ख्यायनब्राह्मणे - '''<nowiki/>'उदञ्च एव यन्ति वाचं शिक्षितुम् ।''' '''यो वै तत आगच्छति तं शुश्रूषन्ते ।।'''<ref>८।६</ref> इति औदीच्याः खलु परिनिष्क्रुितशब्दविशेषज्ञा प्राच्याः खलु व्यावहारिकशब्दविशेषज्ञाः । प्राञ्चः खलु भाषायां बाहुल्यमिच्छन्तिस्म । एवमेव दाक्षिणात्याः खलु प्रियतद्धिताः । मध्यदेशीयाः खलु समुचितं रूपं प्रयुञ्जन्ति स्म । पाणिनिहि जन्मनौदीच्योऽपि शिक्षया मध्यदेशीयः । तेन हि स प्राच्यमपि रूपं जानाति स्म । तदा हि पाटलीपुत्रं विद्याया केन्द्रमासीत् । प्राच्योदीच्यदाक्षिणात्यमध्यदेशीयश्छात्रास्तत्र विद्याध्ययनार्थमागच्छन्ति स्म । वर्षीपवर्षी हि तदान्तीन्तनप्रसिद्धाचायौं । वर्षों हि पाणिनेर्गुरुः । पाणिनेर्यत्सम्मतं तदेव रूपं मध्यदेशीयमिति अष्टाध्याय्यां प्राचामुदीचाञ्चोल्लेखः । तत्र आचार्याणामित्युल्लेखः आदाचार्याणां,<ref>७।३।४९</ref> दीर्घादाचार्याणां इति द्वयोः सूत्रयोर्वर्तते । तत्र आचार्याणां मते आद्वा भवति । यथा खट्वाका पक्षे इत् खट्विंका, पक्षे अदेव खद्वका । एवमेव दीर्घात्परस्य न द्वित्वमाचार्याणां मते । यथा दात्रम् । पाणिनिमते द्विरेव तेन दात्त्रम् । एवञ्च औदीच्यमतप्रकाशकानि षट् सूत्राणि सन्ति । तानिचेत्थम् उदीचां माङो व्यतिहारे,<ref>३।४।१९</ref> व्यतिहारेऽर्थे माङः दत्वास्यादुदीचामाचार्याणां मते । आरगुदीचाम् —<ref>४।१।१३०</ref> अपत्येऽर्थे गोधाया ढुकः स्थाने आरम् भवति उदीचामाचार्याणां मते । यथा गोधाया अपत्यं गौधारः अन्यमते ठूगेव तेन गोधेरः ।। उदीचां वृद्धादगोत्रात् -<ref>४॥१॥५७</ref> अगोत्राद् वृद्धादपत्ये फिन् स्यादुदीचा मतेन । यथा आम्रगुप्तस्यापत्यमाम्रगुप्तायनिः । अन्यत्र तु इमेव तेन आम्र गुप्तिः । मातरपितरावुदीचाम् -<ref>६।३।३२</ref> उदीचां मते मातरपितरौ भवति अन्यमते तु मातापितरौ वा पितरौ इति । उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः—<ref>७/३/४६</ref> उदीचामिञ् –<ref>४।१।१५३</ref> सेनान्तलक्षणकारिभ्योऽपत्ये इञ् स्यादुदीचा मतेन । हरिषेणस्यापत्यं हारिषेणिः । अन्येषां मते तु ‘सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च' : इति ण्य एव । तेन हारिषेण्यः । एकेषामिति मताववोधकं सूत्रं ‘यजुष्येकेषाम्'<ref>८।३।१०४</ref> एव । युष्मत्तततक्षुःषु परत एकेषां मते यजुषि सस्य षो भवंति। अचभिष्ट्वं अन्येषां मते तु अचभिस्त्व। प्राचामिति निर्देशोऽष्टाध्याय्यां नवसु सूत्रेषु कृतोऽस्ति स चेत्थम् - अलं खल्वो प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा<ref>३।४।१८</ref> प्रतिषेधार्थकयोरलं खल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात्प्राचां मते । अलं रुदित्वा । अन्यमते तु अलं रोदनेन । प्राचां ष्फ तद्धितः – यजन्तात् ष्फो वा स्यात् स्त्रियां स च तद्धितः । गार्ग्यस्य स्त्री गार्ग्यायणी, गार्गी । अन्यमते तु गार्गी एव.। शोणात् प्राचाम्-<ref>४।१।४३</ref> शोणशब्दात् स्त्रियां डीप स्यात्प्राचां मते । शोणस्य स्त्री शोणी । अन्यमते तु शोणा। प्राचामवृद्धात्फिन् बहुल<ref>४/१/१६०</ref>-अवृद्धात् फिन् वा स्यात् प्राचां मते । यथा ग्लुचुकायनिः । अन्यमते तु ग्लौचुकिः । प्राचामुपादेरडन्तुचौ च-<ref>५।३।८०</ref> उपशब्दपूर्वात्प्रतिपदिकात्पूर्वविषयेऽडन्तुचौ स्तः प्राचां मते, चाद्यथाप्राप्तमपि । उपङः उपकः अन्यमते उपिल: उपिकः उपियो वा ।। एकांच्च प्राचाम्-<ref>५॥३॥९४</ref> एकशब्दात् इतरत्डतमच्च स्यात्पूर्वविषये प्राचा मते । एकतरः एकतमः अन्यमते कियत्तदोरेवखार्याः प्राचाम्-<ref>५।४।१०१</ref> द्विगोरर्धाच्च । खार्याष्टज्वा प्राचां मते । द्विखार द्विखारि । अन्यमते तु द्विखारि एव । गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्यैकैकस्य प्राचाम्<ref>८।२।८६</ref> वा प्लुतः प्राचां मते । यथा आयुष्मान् भव दे३वदत्त, देवद३त्त वा देवदत्त३ । अन्यमते तु देवदत्त३ एव । कूषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च<ref>३/१/९०</ref> अनयोः कर्मकर्तरि न यक श्यन् परस्मैपदश्च वा । यथा कुष्यति पादः स्वयमेव रज्यति पादः स्वयमेव । अन्यमते तु कुष्यते रज्यते इति । सर्वेषामिति निर्देशो, द्वयोः सूत्रयोर्वर्तते यथा-अदः सर्वेषाम्<ref>७।३।१००</ref> अदः पंरस्यापृक्तसार्बधातुकस्य अडागमः स्यात्सर्वमतेन । आदत् । हलि सर्वेषाम्<ref>८।३।२२</ref> भो भगो अधो अपूर्वस्य यकारस्य अशि परे । शाकल्यमतेन लोपो भवति किन्तु हलि परे तु सर्वेषामेव मतेन भवतोति । भो देवाः । अथाष्टाध्याय्यां नामग्राहं ये ख़ल्वाचार्या निर्दिष्टास्तेषां विषये सङ्क्षेपेणाऽत्र चर्चा क्रियते । तेषां हि उपस्थापनसौविध्याय वयं हि वर्णानुक्रमनुसरामः । === आपिशलिः === अपिशलिः व्याकरणाचार्यत्वेनाष्टाध्याय्यां वा सुप्यापिशलेः -<ref>९॥१॥९२</ref> इति सूत्रे समुल्लिखितः । स हि महाभाष्ये एवञ्च कृत्वाऽऽपिशलेराचार्यस्य विधिरुपपन्नो भवति-धेनुरनजिकमुत्पादयति इति<ref>४।२।४५</ref> वचनो स्मृतः । एवञ्च काशिकायां,<ref>७॥३॥८६</ref> न्यासे<ref>४।२।४५</ref> प्रदीपे<ref>५॥१॥२१</ref> तन्त्र-प्रदीपे<ref>७।३।८६</ref> च स स्मृतः । काशिका<ref>६॥२॥३६</ref> नुसारेण आपिशलिशब्दस्तद्धितप्रत्ययान्तः । तेन अपिशलस्यापत्यमापिशलिः । एवमेव पाल्यःचेवर्धः। मानावपि । उज्ज्वलदत्तस्तु उणादिवृत्तौ ‘अपिशलिमुँनिविशेषस्तस्यापत्या- पिशलिबाहवादित्वादिन्' इति मन्यते । बाह्वादिगणे तस्य पाठाभावादुज्ज्वल- . दत्तभतमिति केचित् । पाणिनिस्तु आपिशलि क्रौड्यादिगणे पठति ।<ref>३॥१॥९०</ref> एवमेव राजशेखरः काव्यमीमांसायां शिक्षा आपिशलीयादिका' इति तस्य । शिक्षाग्रन्थमपि स्मरति । एवमेव वाक्यपदीयटीकाकारो वृषमदेवश्च तथेत्याः | पिशलीयशिक्षादर्शनम्' इति पठति । अपिशलस्य वा अपिशलेरपि पुत्रत्वेन स्मृत आपिशलिं न केवलं पाणिनिंनाऽपि तु अत्यैरपि तदनुर्वातभिराचार्यैर्वहुधा. स्मृतत्वात्स महान् वैयाकरण आसीदिति ज्ञायते । पदमञ्जरीकारस्तु तं पाणिनेरुपजीव्यमेव मन्यते । तत्रोक्तम् - “कथं पुनरिदमाचार्येण पाणिनिनाऽवगतमेते साधव इति । आपिशलेन पूर्वव्याकरणेन, आपिशलिना तह केनाऽवगतम् ? ततः पूर्वेण व्याकरणेन । पाणि निरपि स्व काले शब्दान् प्रत्यक्षयन्नाापिशलादिना पूर्वस्मिन्नपि काले सत्तामनुसन्धत्ते, एवमापिशलिः ।" इति । पाणिनिसमये आपिशलिशाला नितान्तं प्रसिद्धाऽऽसीत् । तेनैव , पाणिनिश्छायादिगणे आपिशलिशालाशब्दं पठति । आपिशलेः समयस्तु न स्पष्टतया ज्ञातस्तथापि सं पाणिने नतिदूरपूर्ववर्ती मतः । शाकटायनव्याकणस्यामोधावृत्तिकारः पाल्यकीतिर्यथा स्मरति अष्टका आपिशलपाणिनीयाः, इति, आपिशलेकरणमपि अष्टास्वध्यायेषु विभक्तमासी दित्यनुमीयते । तस्य शिक्षाग्रंथेऽप्यण्टौ प्रकरणान्येव । ‘काशकृत्स्नं गुरुलाधवं आपिशलं पुष्करणम्, इति वामनवचनात् आपिशलमान्तः करणम्' इति सरस्वतीकण्ठामरणस्य हृदयहारिणीटीकायामुक्तत्वात्। तथैव काशिकायां मात्रोपज्ञोपक्रमच्छाये नपुंसके इति सूत्रवृत्तौ आपिशल्युपज्ञं गुरुलार्धवं इति वचनाच्च आपिशलेव्यकरणस्वरूपविषये नैव निश्चयेने इंदमित्थंन्तया वक्तुं शक्यते किं वैदं पुष्करणं किं वा गुरु लाधवं किंवाऽऽन्तः करणमिति । एतावदेव ज्ञायते यदापिशलेर्याकरणं नितान्तमेव सरलमासीत् । तच्च स्त्रियोऽपि पठन्ति स्मेति महाकाव्यस्य आपिशलमधीते ब्राह्मणी आपिशला ब्राह्मणी इति वचनाज्ज्ञायते । युधिष्ठिरमीमांसकेन कतिपयानि आपिशलव्याकरणसम्बद्धसूत्राणि सङ्गृहीतानि सन्ति । तेभ्यश्च तस्य वैयाकरणम तविषये वयं किञ्चिदनु मातुं समर्था भवामः । तेषु हि कानिचिद्यथा- उमस्योभयोऽद्विवचंनटापोः-<ref>तन्त्रप्रदीप २॥३॥८</ref> उभस्योभयादेशो - द्विवचनटाब्बर्जम् । तेन उभयः उभये तु उभौ एव । टापि उभा । विभक्तयन्तं पदम्-ययाऽऽह विद्याभूषणः-अर्थः पदमाहरैन्द्राः विभक्तयन्तं पदम्' आहुरापिशलीयाः, सुप्तिङन्तं पदम् पाणिनीयाः । एवमेव ते विभक्तयन्ताः पदम्',<ref>न्यायसूत्रं (२।२।५७</ref> विभक्तयन्तं पदं ज्ञेयम्,<ref>नाट्यशास्त्रम्-- १४।३९</ref> मन्यकर्मण्यनादरे उपमाने विभाषा प्राणिषु-<ref>प्रदीपे २॥३॥१७</ref>पदमजरी,<ref>२।३।१७</ref> शब्दकौस्तुभे।<ref>२।३।१७</ref> (विषाषा प्राणिषु इत्यापिशलीयं सूत्रम्) । पाणिनीयं तु मन्यकर्मण्यनादरे विमाषाऽप्राणिषु' इति। मन्यतेः कर्मणि वा चतुर्थी स्यादनादरे प्राणिवर्जमुपमाने प्राणिष्वपि । तृणाय वा तणं भने वृषमं वा वृषभाय मन्यते । चिरसाययोर्मश्च प्रगप्रायोरिच्च–(सुयध्ममकरन्दे इदमापिशली सूत्रं मतम्।<ref>५।३।५१,५२</ref> चिरन्तनं, सायन्तनं, प्रगेतनं, आवेतनम । धेनोरमः-<ref>न्यासे ४।२।४५</ref> धेनोः समूहेऽर्थेऽन् भवति । धेनवम्, पाणिनिमते शताच्च ठन्यतावग्रन्थे—<ref>न्यासे ४।२।४५</ref> पाणिनीये त अशते इति । शतिक शत्यम् । शब्विकरणे गुणः–तन्त्र प्रदीपे।<ref>७।२।४६</ref> करोतेमिदेश्च–अनि च विकरणे करोतेः मिदेः।<ref>कातन्त्रं ३/७/३-५</ref> पाणिनीयं तु मिदेर्गुणः इति ‘शिति' इत्यनुवृत्य ।। तुरुस्तु शन्यमः सार्वधातुकासु च्छन्दसि । ञमङणनम्-‘अमङणनाः स्वस्थानी नासिकास्थाश्च इत्यापिशलीयशक्षायां,<ref>१/१९</ref> पाणिनीयशिक्षायां तु ङञणनमाः स्वस्थाननासिकास्थाना।<ref>१/२१</ref> एवमेवापिशलिव्याकरणे काशकृत्स्नव्याकरणवत् 'तदर्हम्'<ref>पा. सू. ५/१/११७</ref> सूत्रस्याभाव उक्तो हेलाराजेन । “आपिशलाः काशकृत्स्नाश्च सूत्रन्मेतनाधीयते इति । तथैव तत्र नाज्झलौं इति पाणिनीयं सूत्रं<ref>१॥१॥१०</ref> अपि नैवाऽऽसीद्यतः पाणिनिना विवृतकरणा वा' इति सूत्रेण पक्षान्तरे ऊष्मणामपि विवृतकरणप्रयत्नः स्वीकृतो येनाज्झिः सह तेषां प्राप्तसवर्णसंज्ञाप्रतिषेधाय सूत्रमिदं तत्रावश्यक सञ्जातम् । किन्तु ईषद्विवृतकरणा ऊष्माणः<ref>३/६</ref> विवृतकरणाः स्वराः<ref>३॥७</ref> इति आपिशले; पृथग्विधानात् न तत्र सवर्णसंज्ञा - न च प्रतिषेधावश्यकता । एतदतिरिक्तमपि यत्र यत्र आपिशले—करणसम्बन्धीनि मुतानि समुधुतानि दृश्यन्ते । यथा - भाषिकसूत्रव्याख्यायामनन्तदेवः - 'यथापिशलिनोक्त-ऋलुवर्णयोर्दीर्धा (न) भवन्तीति । कातन्त्रटीकायां कविराजः - ‘एकवर्णकार्यं विकारः अनेकवर्णकार्यमादेशः इत्यापिशलीयं मतम् । कातन्त्रबृत्तिटीकायां दुर्गाचार्यः । ‘तथा चापिशलीः श्लोकः-- '''आगमोऽनुपधातेन विकारश्नोपमर्दनात् ।''' '''आदेशस्तु प्रसङ्गेन लोपः सर्वापकर्षणात् ।''' भाषावृत्तिव्याख्यायां सृष्टिधरः - तथा चापिशलिः - '''दन्तोष्ठ्यत्वाद्वकारस्य वहव्यधवृधां न भष् ।''' '''उदूठौ भवतो यत्र यो वः प्रत्ययसन्धिजः ।।''' '''अन्तः स्थं तं विजानीयाच्छेषो वर्गीयमुच्यते ।''' शब्दशक्तिप्रकाशिकायां जगदीशतर्कालङ्कारः - '''सशस्त्वं तृणादीनां मन्यकर्मण्यनुक्तके।''' '''द्वितीयावच्चतुर्थ्याऽपि बोध्यते बाधितं यदि ।।''' इत्यापिशलेर्मतम् । उणादिसूत्रवृत्तौ उज्ज्वदत्तः - ‘आपिशलिस्तु - न्यङ्कोर्नेच्भाब शास्ति न्यावं चर्म । स्वधा पितृतृप्तिरित्यापिशंलिः । रामाश्रमीटीकायाममरकोशस्य भानुजिदीक्षितः-<ref>१।१।६६</ref> 'शश्वदेमीक्ष्णं नित्यं सदा सततमजस्रमिति सातत्ये इत्यव्ययप्रकरणे आपिशलिः । कातन्त्रवृत्तेष्टीकायां दुर्गाचार्यः - 'आपिशलीयं मतं तु - '''पादस्त्वर्थसमाप्तिव ज्ञेयो वृत्तस्य वा पूनः ।''' '''मात्रिकस्य चतुर्भागः पाद इत्यभिधीयते ।।''' कातन्त्रवृत्तिपञ्जिकायां त्रिलोचनदासः - तथा चापिशलीयाः पठन्ति - '''सामीप्येऽथ व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा ।''' '''चतुष्व॑र्थेषु मेधावी आदिशब्दं तु लक्षयेंत।।''' इति । व्याकरणातिरिक्तमपि धातुपाठः, गणांदिसूत्राणि शिक्षा चापिशलिंकृतित्वेन । प्रसिद्धाः सन्ति । एवमेव कोश अक्षरतन्त्र-सामप्रातिशाख्यांनि च । अनेनोपर्युपस्थापितवर्णनेन 'सिध्यति यत्पाणिनेरोपिशेलिना सह नितान्तं साम्यमस्ति वैषम्यं तु मनांगेव । तच्च सम्यं सूत्ररचनाप्रकारे संज्ञा-प्रत्ययप्रत्याहारादिविधिषु च दृश्यते । उभयंत्र सूत्रशैलीरवलम्बिताऽस्ति । उभावेव द्विवचन-विभाषा-गुण-सार्वधातुकादिसंज्ञा अवलम्बत: । केवलं पाणिनिसार्वधातुका इत्येतस्य अकारान्तं रूपं पठेति । यथा - "तुरुस्तुशम्यंमः सर्वधातुकासु च्छन्दसि' (आफ्रीिले: ‘तिङ शिसार्वधातुकम्' (पाणिनेः) उभयत्र टॉप-ठन्-शपादिप्रत्ययाः । यथा-- उभस्योभंयो ऽद्विवचनंटापोः (आपिशलेंः) : . . अजाद्यतष्टॉप्(पाणिनेः) । शताच्चं ठन्यतावग्रन्थे (आपिशले:) : शताच्च ठन्यतावशते (पाणिनेः) । शन्विकरणे गुणः (आपिशले:) कर्तरि शत् (पाणिनेः) उभयोरेव प्रत्याहारव्यवस्था । यथा-- 'वहव्यधवृधां न भष्' (आपिशलेः)। "एकाची वशो भष् झषन्तस्य स्वोः' (पाणिनेः) । उभे एव व्याकरणे अष्टास्वध्यायेषु विभक्त । उभयोरेव समानौ धातुगणपाठौ । उभयोरेव. शिक्षासूत्राण्यपि परस्परसंवादीनिं । तेनैव पदमञ्जरीकारी हरदत्तः साधु भणति यदा स कथयति- "कथं पुनरिदमाचार्येण पाणिनिनाऽवगतमेते साधव इति । आपिशलेन पूर्व व्याकरणेन । पाणिनिरपि स्वकाले शब्दान् प्रत्यक्षय॑न् अपिशलादिना पूर्वस्मिन् नापि काले सत्तामनुसन्धन्ते, एवमापिशलिरपि ।” इति । === काश्यपः === पाणिनिः काश्यपाचर्यं 'तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य'<ref>१।२।२५</ref> इति ‘नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम्'<ref>८।४।६७</ref> इति द्वयोः सूत्रयोः स्मरति । तत्रायम्प्रपञ्चो यद् काश्यपस्य मते तृषिमृषिकृषेः सेट् क्त्वा किद्वा भवति । तेन तन्मते तृषित्वा, तषिता इति द्वे रूपे भवतः कित्त्वपक्षे गुणनिषेधात् । पाणिनिमते तु द्वितीय एव पक्षः साधुः । काश्यपो हि वाजसनेयीयप्रातिशाख्येऽपि 'लोपं काश्यपशाकटायन' इति स्मृतः ।<ref>४/५</ref> तञ्च पाणिनिः ऋषित्वेन स्मरति ‘काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः' इति सूत्रे।<ref>४।३।१०३</ref> तेन प्रोक्तमित्यर्थे ऋषिवाचककाश्यपकौशिकाम्यां णिनिर्भवति । यथा काश्यपेन प्रोक्तानि काश्यपीनि । तत्र नामग्रहणं कल्पे नियमार्थमिति महाभाष्यकारवचनम् । काश्यपि व्याकरणं सम्प्रति नैवोपलभ्यते । स्वयं काश्यपोऽपि त्रिषु स्थानेष्वेव, स्मृतो दृश्यते यत्र द्विवारं पाणिनीयसूत्रयोरुपर्युक्तयोरेकवारञ्च ‘निपातः . स्मृतः' इति यजुःप्रतिशाख्ये च । व्याकरणातिरिक्तमपि कल्पच्छेन्दःशास्त्रायुर्वेदशिल्पालंकारशास्त्रपुराणादिविषयेष्वपि काश्यपस्य प्रणेतृत्वमप्युच्यते । काश्यपस्य स्थितिकालः प्राक्पाणिनीय इत्येव ज्ञायते पाणिनीय सूत्रेतस्योल्लेखात्, किन्तु कियत्प्राचीन इति तु नैवानुमातुमपि शक्यते । युधिष्ठिरमहाभागस्तं विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीमवमन्यते । === गार्ग्यः === गार्ग्याचार्योऽपि पाणिनिना स्वपूर्ववतवैयाकरणत्वेन स्मृतस्त्रिवार अड्गार्यगालवयोः,<ref>७।३।९९</ref> ओतो गोर्यस्य<ref>८।३।२०</ref> नोदान्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम्<ref>८।४।६७</ref> इति सूत्रेषु । एवमेव स हि ऋक्प्रातिशाख्ये वाजसनेयीयप्रातिशाख्ये च स्मृतोऽनेकवारम् । यथा ऋक्प्रातिसाख्ये-‘व्याडिशाकल्यगार्ग्याः' इति।<ref>१३।३१</ref> तथैव वाजसनेनीयप्रातिशाख्ये-‘ख्याते खयौ कशौ गार्यः सख्योक्ख्यमुपख्यवर्जम् । निरुक्त च यास्कस्तं स्मरति-तत्र नामानि सर्वाण्याख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च न सर्वांणीति गार्ग्यो वैयाकरणानाञ्चके ।<ref>२।१२</ref> गाय॑स्य हि गर्गपुत्रत्वं सिध्यति गर्गश्व भरद्वाजपुत्रः । अयं हि यास्केनापि स्मृतत्वात् पाणिनिनाऽपि गालवेन सह तस्य स्मरणात्स हि युधिष्ठिरमहाभागमतेन विक्रमपूर्वषष्ठसहस्राब्दीमभितः स्थितिमानित्यनुमितः । तस्य व्याकरणविषये वयं न किमपि जानीम ऋते पाणिनिप्रोक्तम् । व्याकरणातिरिक्तमपि निरुक्त-सामवेदपदपाठ-शालाक्यतन्त्र-भूवर्णन-तक्षशास्त्रादिविषये ग्रन्था गार्य' प्रणीता इति स्मर्यन्ते । === गालवः === गालवं हि वैयाकरणत्वेन पाणिनिश्वतुर्वारं स्मरति अङ्गार्यगालवयोः,<ref>७॥३॥९९</ref> इको ह्रस्वोऽयो गालवस्य<ref>६।३।६१</ref> तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य,<ref>७।१।७४</ref> नोदात्तस्वरितोदयमगार्यकाश्यपगालवानाम्<ref>८।४।६७</ref> इति सूत्रेषु । भाषावृत्तौ<ref>६।१।७७</ref> पुरुषोत्तमदेवः ‘इको यण्भिव्यवधानं व्याडिगालवयोरिति वक्तव्यम्' इति गालवमतं समुद्धरति प्रस्तौति च। देधियत्र दध्यत्रेति रूपद्वयमपि । . गालवस्य न त्वैति ह्ययं ज्ञातमस्ति न च तस्य व्याकरणमेव लम्यते । स हि इको विकल्पेन यण्व्यवधानपक्षधरः । एवश्च च उत्तरपदे परे इगन्तांगस्य ह्रस्वमिच्छति यथा ग्रामणिपुत्रः। यन्तस्य तु न ब्राह्मणीपुत्रः। पाणिनिमते तु अयोऽपि न ह्रस्वः । यथा ग्रामणीपुत्रः । एवमेव गायँगालवयोर्मते रुदश्च । पञ्चम्यः ईटः स्थाने अड् भवति । यथा अरोदत् । पाणिनिमते तु ईडेव । तेन अरोदीत् । तथा च गालवमते तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं इगन्तं क्लीवं प्रवृत्तिनिमित्तैक्ये वा पुंवत् टादावचि । यथा अनादये । गालवो हि बाभ्रत्यगोत्रः पाञ्चालाभिजनः संहितायाः प्रवक्ता शौनकशिष्यः ब्राह्मणक्रमपाठशिक्षानिरुक्तदैवतकामसूत्र-भूवर्णनः शालाक्यतन्त्रादीनामपि प्रणेता मतः । तस्य हि स्थितिकालो नास्माकं ज्ञातः । युधिष्ठिरमहाभागस्तं हि विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीतोऽपि पूर्ववर्तनं मन्यते । स एव जानातु याथार्थ्यम् के वयन्त्वेतावदेव जानीमो यत्सः पाणिनितो दूरपूर्वकालवर्तीति । === चाक्रवर्मणः === चक्रवर्मणो हि ‘ई३ चाक़ वर्मणस्य<ref>६।१।१३०</ref> सूत्रे पाणिनिना आपिशलिना कपश्चक्रवर्मणस्य' इंति पञ्चपाद्यौणादिकसूत्रे,<ref>३।१४४</ref> भट्टोजिदीक्षितेन शब्दकौस्तुभे,<ref>१।१।२७</ref> कातन्त्रपरिशिष्टे श्रीपतिदत्तेन ‘हेतौ वा” इति सूत्रबृत्तौ च वैयाकरणत्वेन स्मृतः । काशिकावृत्यनुसारेण<ref>६।४।१७०</ref> स हि चक्रवर्माख्यस्य पुत्रः । चक्रवर्मा हि वायुपुराणानुसारं कश्यपस्य पौत्रः चाक़ वर्मणो हि आपिशलिना औणादिकसूत्रे (३।१४) स्मृतत्वात्तस्य तत्पूर्ववतत्वं तु सिध्यति किन्तु तस्य पूर्वसीमानिर्धारणाय न वयं समर्थाः । युधिष्ठिरो मीमांसकस्तं विक्रमपूर्वसहस्राब्दीममितः । स्थितिमन्तं मन्यते । चाक्रवर्मणस्य न किञ्चिदपि सूत्रमद्योपलभ्यते व्याकरणसम्बद्धम् । तेन तस्य व्याकरणसम्बद्धमतविषये वयं स्वल्पमेव जानीमः । पाणिनिरपि तं स्वग्रन्थे एकवारमेव स्मरति ‘ई३ चाक़ वर्मणस्य'<ref>६।१।१३०</ref> इति सूत्रे । तदनुसारेण ई३ प्लुतोऽचि परे अप्लुतवद्वा भवति यथा अग्नी ३इति । तथैव तन्मते औणादिककपन्प्रत्ययस्थाने कपप्रत्ययो मतो यस्य स्वरे एव भेदः । शब्दकौस्तुभे चाक्रवर्मणमतानुसारेण द्वयपदस्य , सर्वनामसंज्ञाभावमधिवक्ति यत्पाणिनिमतेन नैव सिध्यति । शिशुपालबध महाकाव्यकारेणमाघकविना द्वादशसर्गस्य त्रयोदश श्लोके प्रयुक्त द्वयेवा इति पदं चाक़मर्णस्य मतानुसारि इति मन्यते । पाणिनिमते तु द्वयानामेव भवति द्वयशब्दस्य सर्वनामसंज्ञाभावात्तत्र ‘सर्वनाम्नः सुट् । इत्येतस्य नैव प्रवृत्तिर्भवति । तत्र भट्रोजिदीक्षितः पठति - ‘यन्तु कञ्चिदाह चाक्रवर्मणव्याकरणे द्वयपदस्याऽपि सर्वनामताभ्युपगमात् तद्रीत्याऽयं प्रयोग इति, तदपि न मुनित्रयमतेनेदानीं साध्वसाधुविभागः । तस्यैवेदानीन्तनशिष्टैवैदाङ्गतया परिगृहीतत्वात् । दृश्यन्ते हि नियतकालाः स्मृतयः । यथा कलौ पाराशरी स्मृतिरिति।<ref>शब्दकौस्तुभे १।१।२७</ref> खण्डनमिदं युधिष्ठिरमहाभागो नैव संवदते । स हि ‘यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यं' इति मतं व्याकरणविरुद्धं मन्यते । तन्मते कुत्रचिन्मतभेदेन रूपद्वयसम्भावनायोमुत्पन्नायां द्वयोरेव प्रयोगः सम्मतः । उक्तमेव स्वयमेव महाभाष्यकारेण इहान्ये वैयाकरणा मृजेरजादौ सङ्क्रमे विभाषा वृद्धिमारभन्ते, तदिहाऽपि साध्यमिति।<ref>१॥१॥३</ref> तेन पाणिनिमते ‘अपित्सार्वधातुकम्' इति ङित्वेन वृद्धिनिषेधात् ‘भृजन्ति' एवं रूपं भवन्ति किन्तु अन्यमते मार्जन्ति इत्यपि भवति । भाष्यकारो हि इतरवैयाकरणसम्मतरूपाणामपि साध्यत्वं मन्यते । वस्तुतस्तु 'नियतकालाः स्मृतयः' इति । धर्मशास्त्रविषयः । देशकालानुसारेण सामाजिकावश्यकताया अपि परिवर्तनीयत्वात्तदनुकूलनाय स्मृतिष्वपि किञ्चित्परिवर्तनं स्वाभाविकमेव भवति । किन्तु व्याकरणे न तथाऽऽपतति । कदाचिद्रूपद्वयसिद्धावपि उभयोरेव प्रयीगे समाजस्य . का हानिः ? अपरञ्च, पाणिनीया हि शब्दनित्यत्ववादिनः ‘सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे<ref>१।१।१</ref> “सर्वे सर्वपदादेशी दाक्षिपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते',<ref>१।१।२०</ref> इत्यादि वचनात् । तथामते कथं सिद्धस्य शब्दस्यांसाधुत्वं सम्भवति ? अनित्यत्वे हि शब्दे देश-कालोच्चारणानुसारेण विकृतिरनुज्ञाप्यते । तथा सति एकतः शब्दनित्यत्वमतं हि निराकृतं भवति, अपरतश्च विकृतमपि रूपं साधु मन्तव्यम् । उमे एव स्थिती आपद्धेतुके । तथा च तथामते ‘महान् हि शब्दस्य प्रयोगविषयः' इति भाष्यकारवचनमपि<ref>१।१।१</ref> दूषितं भवति । तेन नियतकालाः स्मृतयः' इतिवत् ‘यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यं इत्यपि सदोषमेव । पूर्वसम्मत-रूपास्वीकारे शब्दनित्यत्वहानात् । अथ प्रसङ्गाद् द्वेयशव्दस्य सर्वनामसंज्ञाविषये विचार्यते । द्वयशंव्दो हि सङ्ख्या वाचकद्विशव्दान्निष्पद्यते द्वे अवयवे आपेति द्विशब्दात् ‘सद्व्याया अवयवे तयप् इति<ref>५॥२॥४२</ref> तयपि तस्य स्थाने 'द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा<ref>५।२।४३</ref> सूत्रेण अयजादेशे द्वयशव्दसिद्धिः । अयजोंऽनल्विधित्वात्स्थानिवद्भावेन तंयपः ‘प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिषयनेमाश्च' इति<ref>१।१।३३</ref> सूत्रेण जसि विभाषा सर्वनामसंज्ञा भवत्येव किन्तु यथोत्तरमुनिप्रामाण्यवादिनां मते तु तन्न भवति महाभाष्ये ‘अयच्प्रत्ययान्तरं इति<ref>१।१।४४</ref> अयचः प्रत्ययान्तरविधानात् । किन्तु महाभाष्ये एव द्वये प्रत्यया विधीयन्ते तिङश्च' कृतश्च इति<ref>२।३।६५, ६।२।१३९</ref> वचने द्वयपदस्यापि सर्वनामसंज्ञा मतैवान्यथा ‘जशः शिः' इत्यस्य तत्र । कथं प्रबृत्तिः । एकतोऽयच्प्रत्ययस्य तयप आदेशं निषिध्य पृथक्प्रत्ययविधानमपरतश्च द्वयपदस्य सर्वनामव्यवहार इति कथं परस्परविसंवादिकपनं सम्भवति महाभाष्यसदृशग्रन्थे ? तेन हि द्वयशव्दस्य महाभाष्यकारमते सर्वादिवत्सर्वनाम : संज्ञा मतैव । एतन्मतविभेदनिराकरणाय चन्द्रगोमिना प्रथम इति सूत्रे एवं । अयच्प्रत्ययान्तस्याऽपि समावेशः कृतः । तेन स प्रकृतं सूत्र ‘प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाश्च' इति पठति । हेमचन्द्रोऽपि अमप्रत्ययं पृथगेव मत्वा तथैव पठति, त्रयशब्दस्य जसि वा सर्वनामसंज्ञा मन्यते च । स हि माघस्य 'व्यथां द्वयेषामपि मेदिनीभृतां, इति पाठेन भाव्यम् । किन्तु यदि तदपपाठस्तदा नास्माकं किञ्चिद्वक्तव्यम् । यदि तु तदेव तस्य रूपत्वेन सम्मतं तदा तु “यथोत्तरमुनिप्रामाण्यमतमात्रेण तस्य दूषणं न शोभनम् । सिद्धरूपासिद्धौ शव्दनित्यत्वहानाद्विकृतशब्दसाधुत्वापत्तेश्च । तेन भट्टोजिदीक्षितस्य मुनित्रयमतेनेदानीं साध्वसाधुविभाग इति मतं चिन्त्यमेव । चाक़ वर्मणविषये इतोऽधिकं न वयं : किञ्चिदयप्नुमातुं समर्थाः प्रमाणाभावात् । === भारद्वाजः === भारद्वाजश्चान्यतम् पणिनिस्मृतो वैयाकरणः । भारद्वाजोऽयं भरद्वाजपुत्रो वां भारद्वाजगोत्रीयो वा भरद्वाजाभिजनो वेति नैव निश्चेतुं शक्यते । उदीच्या दिशि भरद्वाजो नाम देशविशेषोऽपि स्मृतः–‘आत्रेयाश्च भरद्वाजाः प्रस्थलाश्च कसेरुकाः' इति महाभारतोक्तः। भरद्वाजाभिजनोऽपि भारद्वाजः सम्भवति । भारद्वाजो हि पाणिनिना केवलमेकवारमेय स्मृतः ‘ऋतो भारद्वाजस्य'<ref>७।२।६३</ref> इति सूत्रे । तदनुसारेण ‘अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् ।' इति नियमस्य नियमान्तरव्यवस्थापकसूत्रमिदं तासौ नित्यानिट ऋदन्तादेव थलो नेडिति नियमं करोति ऋदिगभाजन्ता तु भवत्येवेति नियमोऽनेन सिध्यति । तेन “चकर्थ किन्तु भारद्वाजमते जिगयिथ अन्यमते तु जिगेथ । अष्टाध्याय्यामेव ‘कृकणपर्णाद्भारद्वाजे'<ref>४।२।१४५</ref> इति सूत्रं भारद्वाजस्योल्लेखः । तत्र भारद्वाजशब्दोऽपि देशवचन एव न गोत्रशब्द इति काशिकायामुक्तम् । तस्य हि व्याकरणसम्बद्धमतं तैत्तिरीयप्रातिशाख्ये<ref>१७॥३</ref> मैत्रायणीयप्रातिशाख्ये च<ref>२।५।६</ref> समृद्धतं दृश्यते । आद्ये यथा । ‘अनुस्वारेऽण्विति भारद्वाजः । तत्रैव आख्यातानि भारद्वाजदृष्टानीति मतानि । महाभाष्ये<ref>१।१।२०; १।१५५६, ३।१।३८</ref> भारद्वाजीयवातिकान्यपि स्मर्यन्ते । यदि तेषां पाणिनीयसूत्रानुगतत्वं सिध्यति तदा भारद्वाजस्य पाणिनिपरर्वांतत्वं सिध्यति, सूत्रे एव तस्य पाठान्तस्य पाणिनिपूर्ववतत्वमपि सिद्धमेव । तेन सूत्रस्मृतो भारद्वाजोऽन्य एव वृत्तिकारतद्भिन्नोऽन्य एवेत्यनुमीयते । एतदतिरिक्त भारद्वाज-अर्थशास्त्रे आयुबँदै च ग्रन्थकृत्त्वेन स्मृतस्तस्य मतानि च तत्रतत्रोधृतानि दृश्यन्ते । युधिष्ठिरमहाभागस्तं चक्रवर्मणसमसामयिक मन्यते । वयन्तु तमेव प्रणमामः प्रमाणाभावात् । === शाकटायनः === शाकटायनो हि बहुत्र व्याकरणाचार्यत्वेन सादरं स्मृतः । भगवान्पाणिनिस्तं त्रिवारं स्मरति ‘लङ:शाकटायनस्यैव,<ref>३।४।१११</ref> व्योर्लघुप्रयत्नेतरः शाकटायनस्य<ref>८।३।१८</ref> 'त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य'<ref>८।४।५०</ref> इति सूत्रेषु । तथैव वाजसनेयीयप्रातिशाख्ये<ref>३।९,३।१२, ३।८७</ref> ऋक्प्रातिशाख्ये<ref>१।१६,१३॥ ३९</ref> निरुक्त<ref>१।१२</ref> महाभाष्ये<ref>३।३।१, ३।२।११५</ref> काशिकायां<ref>१।४।८६</ref> चतुरध्याय्यां<ref>२/२४</ref> ऋक्तन्त्रे<ref>१/१</ref> बृहद्देवतायां,<ref>२।१,२।९५</ref> नानार्थर्णवसंक्षेपे<ref>६/२</ref> शाकटायनः स्मृतोऽस्ति क्वचित्सिद्धान्तित्वेन तु क्वचित्पर्व 'पक्षत्वेन । अर्थतत्क्रमेण विविच्यते । पाणिनिः शाकटायनं सिद्धवैयाकरणत्वेन स्मरति । तत्र अन्यमते .आतः परस्य ङित्सम्बन्धिने झेर्जुस् भवति । शाकटायनमते तु आदन्तात्परस्य लो झेर्वा जुस् भवति । यथा-या-अयुः, पाणिनिमते जुसोऽभावात् अयान् इति । तथैव शाकटायनमते पदान्तयोर्वकारयकारयोर्लधूच्चारणौ वयौ भवतोऽशि परे विकल्पेन । यथा भोयच्युत । शाकल्यमते तु तादृशयोर्वययोर्लोप एव भवति अवर्णपूर्वयोः, गार्यमते ओकारात्परयोरपि । पाणिनिमते तु तादृशयोर्यवयोः. पूर्णमेवोच्चारणं भवति लोपश्चन । शाकटायनमते त्र्यादिषु वर्णेषु संयुक्त षु न द्वित्वं भवति यथा इन्द्रः । पाणिनिमते तु भवत्येव द्वित्वं यथा इन्द्रः । यास्काचार्येणाऽपि स आचार्यत्वेन स्मृतः । यथोक्तं तत्र नामान्याख्यातज़ानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च ।<ref>निरु० १।१२</ref> [[महाभाष्यम्|महाभाष्ये]]<nowiki/>ऽप्युक्तम् - 'व्याकरणे शकटस्थ तोकम्<ref>३।३।१</ref> वैयाकारणानां शाकटानः<ref>३।२।११५</ref> काशिकायामुक्तम् - अनुशाकटायनं वैयाकरणाः<ref>१।४।८६</ref> उपशाकटायनं वैयाकरणाः<ref>१।४।८७</ref> वैयाकरणेषु शाकटायन एवैतादृशो विपश्चियः सर्वाण्यपि नामानि आख्यातजातानि मन्यते स्म । तद्विवारेऽव्युत्पन्नो नाम नैव कश्चिच्छब्दः । दुर्गाचार्यादयः शाकटायनस्येदं मतं अतिपाण्डित्याभिमानमण्डितमपि मन्यन्ते स्म । यथोक्तं निरुक्ते - 'अथानन्वितेऽप्रादेशिके विकारे पदेभ्यः पदेतरार्धान् संञ्चस्कार शाकटायनः । एतैः कारितं यकारादि चान्तः करणमस्तेः शुद्धश्च सकारादि च',<ref>१।१३</ref> योऽनन्वितेऽर्थे सञ्चस्कार स तेन गह्यः सैषा पुरुषगह न शास्त्रगर्दा ।<ref>१।१४</ref> तथैव च महाभाष्ये - नाम च धातुजमाह निरुक्त व्याकरणे शकटस्यं च तोकम्।<ref>३।३।१</ref> चतुरध्याय्यां चतुर्थाध्याये कौत्सीयपाठे उक्त - '''समासावग्रहविग्रहान् पदे यथोवाचे छन्दसि ।''' '''शाकटायनस्तथा प्रवक्ष्यामि चतुष्टयं पंदम् ।।''' नानाथर्णवसङ्क्षेपे केशवाचार्यः शाकटायनमादिशाब्दिकत्वेन स्मरति । यथा - '''‘शाकटायसूरिस्तु व्याचष्टे स्मादिशाब्दिकः ।'''' इति । यद्यपि शाकट्टायनस्य व्याकरणं सम्प्रति नोपलभ्यते तथापि तत्र तत्र समुदधृतप्रमाणैज्ञते यद्धितहसर्वाङ्गपूर्ण सटिप्पणञ्चासीत् । तत्र हि वैदिकानां लौकिकानाञ्च पदानामञ्चाख्यानमासीत् । नागेशभट्टो यल्लौकिकपदानामेवान्वाख्यानं शाकटायनीयव्याकरणविषषं मन्यते तच्चिन्यमेव यत् स एव पञ्चपादीमुणादिमपि शाकटायनकृति मन्यते यत्र वैदिकानामपि शब्दानामंन्वाख्यानं कृतमस्ति । अपरञ्च प्रातिशाख्येषु तस्य शतशः स्मरणाच्छाकटायनीये लौकिकशब्दानामेवान्वाख्यानस्य कथनं महंती त्रुटिरेव । सम्भवति जैनशाकटायनंव्याकरणं प्राचीनार्षशाकटायनं मत्वैवैष भ्रम उत्पन्नः स्यात् । शाकटायनो हि अनेकैश्च धातुभिरेकमभिधानमनुविहितवान् एकेन चैकमिति दुर्गाचार्यः । स हि सत्यशब्दस्य सिद्धिं ‘इण' (गतौ) तथा ‘अस' (भुवि) धात्वोनिदिशति । यथाऽऽह स्कन्द - '''‘कारितश्च यकारादि चान्तः करणमस्तेः शुद्धञ्च सकारादिञ्च ।'''' नामपदानामनेकधातुभ्यो व्युत्पत्तिर्नकेवलं . शाकटायननिर्दिष्टा अपितु शाकपूणिप्रभृतिनैरुक्ताचार्या अपि तथा व्युत्पादयन्तिस्म। ब्राह्मणारण्यकग्रन्थेषु च तथाविधा अनेका व्युत्पत्तयो दृश्यन्ते । यथा हृदयमिति-हरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये चेति ‘हु', इत्येकमक्षरं, दमन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये चेति द इत्येकमक्षरं, एति स्वर्गलोकं य इति यमित्येकमक्षरम् । भर्ग इति-भ इति भाषयतीमाँल्लोकान्, र इति रञ्जयतीमानि भूतानि, ॥ इति गच्छन्त्यस्मिन्नागच्छन्त्यस्मादिमाः प्रजाः तस्माद्भरणत्वाद्भर्गः । शाकटायनमते शब्दानां त्रिविधत्वम्। यथाऽऽह न्यासकारो जिनेन्द्रबुद्धिः.' तदेवं निरुक्तकारशाकटायनदर्शनेन त्रयी शब्दानां प्रवृत्तिःजातिशब्दाः क्रियांशब्द गुणाशब्दाश्चेति । शाकटायनमते न सन्ति यदच्छाशब्दाः । प्रायः सर्वेषामाचार्याणां मते प्रादय उपसर्गाः शाकटायनमते 'अच्छ', 'श्रद्’ अन्तर' एते त्रयोऽप्युपसर्गाः । यथाऽऽह वृहद् देवतायां शौनकः - '''अच्छश्रदन्तरित्येतानाचार्यः शाकटायनः ।''' '''उपसर्गान् क्रियायोगान् मेने ते तु त्रयोऽधिकाः ।।''' एतदधिकं शाकटायनविषये न किञ्चिदप्यस्माकं मतमस्ति । एतदतिरिक्त शाकटायनस्य दैवतग्रन्थः निरुक्त, कोषः ऋक्तन्त्रं, लघुऋक्तन्त्रं, सामतन्त्रं, पञ्चपादमुणादिसूत्र, श्रद्धकल्पश्चेति शाकटायनप्रणतित्वेन सम्मता ग्रन्थाः । शाकटायनं यास्कस्तत्पूर्ववर्ती शौनकश्च स्मरतीति तौ एव तस्य स्थितिकालस्यावरसीमानौ । तत्स्थितिकालस्य पूर्वसीमा तु अनुमानाधीना एव । तं, हि केचन काण्वशिष्यं मन्यन्तेऽपरे तु काण्वापरभिधानमेव । तथा सति तस्य स्थितिकालो विक्रमपूर्वतृतीयसहस्राब्दीसम सम्भवति । तथैव युधिष्ठिरमहाभागेऽपि निदिशति । वयं तु निर्गतिकासामेव प्रणमामः। === शाकल्यः === भगवता पाणिनिना स्वपूर्ववतवैयाकरणत्वेन स्मृतेषु आचार्येष्वन्यतमः । शाकल्यः । स हि पाणिनिसूत्रेषु चतुर्वारं स्मृतो यथा सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे,<ref>१।१।१६</ref> इकोऽसवणे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च,<ref>६।१।१२७</ref> लोपः शाकल्यस्य,<ref>८।३।१९</ref> सर्वत्र शाकल्यस्य<ref>८।४।५१</ref> इति । तथैव स शौनकेन ऋक्प्रातिशाख्ये<ref>३।१३, ३।१२, ४।१३</ref> तथैव कात्यायनेन वाजसनेयीयप्रातिशाख्ये<ref>३।१०</ref> महाभाष्ये च<ref>६।१।१२७</ref> स्मृतः । शाकल्यस्यापि व्याकरणग्रन्थस्तु नैवोपलभ्यते किन्तु ग्रन्थान्तरसहयोगाच्छाकल्यव्याकरणसम्बद्धमतं किञ्चिज्ज्ञायते । पाणिनीयोद्धरणानुसारेण सम्बुद्धिनिमितक ओकारो वा प्रगृह्यो भवति तु द्वितीयमेव रूपं सिध्यति । तथैव असवर्णेऽचि परे इक पदान्ता प्रकृत्या भवन्ति दीर्घस्य ह्रस्वश्च भवति शाकल्यमतेन । यथा कुमारी+अत्र= कुमारि अत्र । पाणिनिमते कुमार्यत्र । एवञ्च अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्यवयोपो भवति वाऽशि परे । यथा हर इह, हरयिह । पाणिनिमते तु द्वितीयमेव रूपम् । तथैव शाकल्यंमते अचंः परस्य यरः सर्वत्रैव न द्वित्वंम् । इन्द्रः । पाणिनिमते तु इन्न्द्र। एतदपि ज्ञायते, यच्छाकल्यव्याकरणे वैदिककानां लौकिकानाञ्च शब्दानाभन्वाख्यानं कृतमासीत् । शाकल्यो हि शाकलाख्यस्य पुत्रः स्मृतः । शाकलशब्दो हि पाणिनिना। गर्गादिगणे पठितः । शाकल्यः शौनकेन ऋक्प्रातिशाख्ये स्मृतत्वात् तस्य शौनकपुर्वकालवंतता तु निश्चितैव । युधिष्ठिरमहाभागस्तं विक्रमपूर्वैकत्रिशच्छतकमभितः। स्थितिमन्तं मन्यते । वयमपि तदेव मद्धध्मः । शाकल्यो हि वेदसंहिताया अपि प्रवक्ता स्मृतः । यथोक्त वायुपुराणे-वेदमित्रस्तु शाकल्यो महात्मा द्विजस्तम्भः । । चकारसहिताः पञ्चबुद्धिमान् पदसत्तमः।<ref>६२।६३</ref> :: एवमेव शाकल्यकृतः पदपाठश्च स्मर्यते ग्रन्थेषु । एतदधिकं शाकल्यविषये न किमपि वयं जानीमः । === सेनकः === सेनकाचार्यः पाणिनिना 'गिरेश्च सेनकस्य'<ref>५।४।११२</ref> इति सूत्रे स्मृतः ।। गिर्यन्तांदव्ययीभावाट्टज्वा भवति सेनकमतेन, उपगिरम्, उपगिरि । पाणिनिमते द्वितीयमेव रूपं भवति । आचार्योऽयं पाणिनिपूर्ववर्ती इति तु ज्ञातमेव पाणिनीयसूत्रे तस्योल्लेखात् । तदधिकं तद्विषये किमपि न वयं जानीमः । === स्फोटायनः === भगवान् पाणिनिः स्फोटायनाचार्य 'अवङ् स्फोटायनस्य'<ref>६।१।१२३</ref> सूत्रे स्मृति । एतदतिरिक्तमस्याचार्यस्य न कुत्राप्युल्लेखो दृष्टः । स्फोटायनस्याऽपि व्याकरणं सम्प्रति नैवोपलभ्यते । पाणिनीयसूत्रानुसारेणैव तस्य सिद्धान्तो ज्ञातुं शक्यते । स हि अचि परे गोरवङादेश वाञ्छति, विकल्पेन । गो+अग्र = गवांग्रम् । पाणिनिमते तु सर्वत्र विभाषा । गोः' इति वा प्रकृतिभावेन गो अग्रं पक्षे तु ‘एड: पदान्तादति' इति पूर्वरूपेण * गोऽग्नम्। इन्द्रे, परे तु नित्यमवङादेशो भवति । तेन गो-इन्द्र =गवेन्द्रः । स्फोटायनस्य व्युत्पत्तिर्यथा : हरदत्तेन पदमञ्जय निर्दिष्टा स्फोटोऽयनं ।। परायणं यस्य स स्फोटायनः स्फोटप्रतिपादनपरो वैयाकरणाचार्यः । ये त्वौकारं. पठन्ति ते नडादिषु अंश्वादिषु वा पाठ मेन्यन्ते । केचित्तमौदुम्बरायणमपरें तु, कक्षीवानिति संजितमपि । कक्षीवच्छंब्दो हि पाणिनेः,<ref>८।२।१२</ref> सूत्रानुसारेण नियत्नासिध्यति । स हि वैमानिकाचार्यत्वेनापि स्मर्यते । 'चित्रिण्येवेति स्फोटायनः' इति मन्त्रसर्वस्वे भारद्वाजेन तथा स्मृतत्वात् । तस्य स्थितिकालविषये वयम किञ्चिज्ज्ञा एव । युधिष्ठिरो हि मीमांसकस्तस्य विक्रमपूर्वत्रिशेच्छतकमभितः स्थिति मन्यते । स हि अस्माकं वन्द्यः । स्फोटसिद्धौ भरतमिश्रः स्फोटवादस्य प्रवर्तकत्वेन औदुम्परायणं स्मरति । स्फोटायनस्यौदुम्बरायणाभिधानं यदि प्रमाणितं भवति तदा तु व्याकरणे स्फोटवादस्य प्रवर्तकत्वेन स्फोटायन एवोत्तिष्ठते । किन्तु तन्निरूपकप्रमाणाभावे तु वर्णसादृश्यमेव तत्रावशिष्यते । वस्तुतस्तु व्याकरणे स्फोटवादः शब्दनित्यत्ववादस्यांधारशिला। स्फोटेस्तु, द्रव्यं ध्वनिस्तस्य गुणः । स्फोटायनस्तस्याद्यप्रवर्तक इति तु परस्परोपयुक्तता मादधते । स्यादपि तथा । इत्थं पाणिनिस्मृता दश वैथेाकरणा यथामतिः समुपणिताः। अथांगाभिः प्रकरणे व्याकरणकेन्द्रस्थानन्वेन सम्मतस्य भगवतः पाणिनेविषयें किञ्चिदुच्यते | एतदतिरिक्त व्याकरणे सौनागमतमपि महाभाष्यकारेण सप्तवारं स्मृतम् । यथोक्तम् - 'सौनागाः कर्मणि निष्ठायां शकेरिटमिच्छन्ति विकल्पेन' इति । सुनोग' प्रवर्ततं मतमिदमन्यत्रापि समुद्धृतं दृश्यते । तदतिरिक्तमपि यास्काचार्येण: उदुम्बरायण औपमन्यव-काठक्य-चर्मशिरस्तैचिकी-शाकपूणिशतबलाक्ष-मौद्गल्य ! स्थौलस्थिविप्रभृतयो व्याकरणसम्प्रदायप्रवर्तकाः स्मृताः सन्ति । तत्रापि शाक पूणिरन्यत्रापि स्भृतो दृश्यते । तेषां विषयेऽनुसन्धानमपेक्षितमस्ति। ==मरणम्== [[पञ्चतन्त्रम्|पञ्चतन्त्रा]]नुसारेण पाणिनेः मृत्युः सिंहकारणात् अभवत् - 'सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत् प्राणान् प्रियान् पाणिनेः ।' परम्परानुसारेण पाणिनेः मृत्युः त्रयोदशीतिथ्याम् अभवत् । अतः एव पण्डितपरम्परायाम् अधुना अपि त्रयोदश्यां व्याकरणस्य अनध्यायः भवति । मृत्युः इति स्थाने मृत्युः इति भवितव्यम्। == ग्रन्थाः == [[अष्टाध्यायी]] [[माहेश्वरसूत्राणि]] [[जाम्बुवतीविजयम् काव्यम्]] ==उद्धृतयः== {{reflist}} [[वर्गः:वैय्याकरणाः|पाणिनिः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:पाणिनिः]] [[वर्गः:प्रथमशताब्दीपूर्वतनाः कवयः]] d2gko26ksqmlbnt7ya9k37keorphiry 0 892 500487 499304 2026-09-11T11:16:27Z NehalDaveND 9230 पुनर्निर्देशनं प्रति NehalDaveND इत्यनेन [[नेपालदेशः]] तः [[नेपालम्]] पृष्ठं स्थानान्तरितं: शीर्षकदोषः 499304 wikitext text/x-wiki '''नेपालम्''' ([[नेपालभाषा|नेपाल भा]]<nowiki/>षा: नेपाल, {{lang-en|Nepal}}), आधिकारिकरूपेण '''सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः''' ({{lang-ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}, {{lang-en|Federal Democratic Republic of Nepal}}), [[एशिया]] महाद्वीपे दक्षिणे कश्चित् देश: अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[चीन|चीनदेश:]] अस्ति । पश्चिमे, पूर्वे एवं दक्षिणे [[भारतम्|भारत]] देश: अस्ति । [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[तिब्बत|त्रिविष्टपम्]] (तिब्बत) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४११८१ च.कि.मी । जनसङ्ख्या ३ कोटिः । राष्ट्रस्य [https://www.khaberaajki.com राजधानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126235309/https://www.khaberaajki.com/ |date=2020-11-26 }} [[काठमाण्डू|काष्टमण्डपः]] (काठमान्डु/काठमाडौं) । {{Infobox Country | native_name ={{lang|ne| सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br>सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः | common_name = नेपालः | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = Emblem of Nepal.svg | symbol_type = लान्छनम् | national_motto = {{lang|sa|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी}} ([[संस्कृतम्]]) | national_anthem = "[[सयौ थुङ्गा फ़ूलका हामी]]"<br/>"शतपुष्पैः निर्मितम्"<br/> | image_map = Nepal (orthographic projection).svg | official_languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]<ref>According to Interim Constitution [[Nepali language|Nepali]] is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Nepal_Interim_Constitution2007]</ref> | regional_languages = [[नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[थारू भाषा|थारू]], [[गुरूङ्ग भाषा|गुरूङ्ग्]], [[तामाङ्ग भाषा|तामाङ्ग्]], [[मगर भाषा|मगर]], [[अवधी]], [[शेर्पा भाषा|शेर्पा]], [[किराँती भाषा|किराँती]], [[लिम्बु भाषा|लिम्बु]] तथा इतर १०० विविध मौलिक भाषाः। | demonym = नेपाली | capital = [[काठमाण्डू]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}})| latd=27|latm=42|latNS=N| longd=85|longm=19|longEW=E | largest_city = [[काठमाण्डू]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}}) | government_type = [[सङ्घीय गणतन्त्र]] | leader_title1 = [[नेपालराष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] | languages_type= |legislature= | leader_name1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | leader_title2 = [[नेपालस्य प्रधानमन्त्रीणामावलिः|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[खड्गप्रसाद ओली]] | area_km2 = १४७,१८१ | area_sq_mi = ५६,८२७ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = ९४ वां | area_magnitude = १ E१० | percent_water = २.८ | population_estimate = २९,३३१,०००<ref name=unpop>{{Cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref> | population_estimate_year = २०१० | population_estimate_rank = ४०त्तम | population_census = २६,६२०,००० | population_census_year = २०११ |population_census_rank= | population_density_km2 = १९९.३ | population_density_sq_mi = ५१८.१ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ६२ वां | GDP_PPP_year = २०१० | GDP_PPP = $३५.८१३ अर्बुदम्<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=28&pr.y=15 |title=Nepal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=21 April 2011}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $१,२७०<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $१५.८३६ अर्बुदम्<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = २०१० | GDP_nominal_per_capita = $५६२<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = २०११ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> | HDI = {{increase}} ०.४५८<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|accessdate=5 November 2011}}</ref> | HDI_rank = १५७त्तम | HDI_category = <span style="color:#fc0;">निम्न</span> | Gini = ४७.२ |Gini_rank= | Gini_year = २००३–०४ | Gini_category = उत्तमम् | FSI = ९३००.६ {{decrease}} -19| FSI_year = २००७ | FSI_rank = प्रथमम् | FSI_category = Alert | sovereignty_type = [[Unification of Nepal|Unification]] | sovereignty_note = | established_event1 = Kingdom declared | established_date1 = २१ डिसेम्बर् १७६८ | established_event2 = State declared | established_date2 = १५ जनवरि २००७ | established_event3 = गणराज्यम् अभवत् | established_date3 = २८ मै २००८ | currency = [[नेपालरूप्यकाणी]] | currency_code = NPR | time_zone = [[नेपालप्रमाणसमयः|एन् पी टी(NPT)]] | utc_offset = +५:४५ | time_zone_DST = न अनुसृयते | utc_offset_DST = +५:४५ | drives_on = वामतः | cctld = [[.np]] | calling_code = ९७७ |date_format= }} ==इतिहासः== क्रि.पू ६, क्रि.पू ५ शतके च एषः प्रदेशः शाक्यशासने आसीत् । शाक्य राजकुमारेषु एकः सिध्दार्थः गौतमः प्रापञ्चिकव्यामोहं त्यक्त्वा दिव्यं ज्ञानं प्राप्य अग्रे बुध्दः इति विख्यातः । क्रि.पू २५० समये एषः प्रदेशः उत्तरभारतस्य मौर्यसाम्राज्यस्य अङ्गमासीत् । अनन्तरं गुप्तराजाः, अनन्तरं लिच्छविराजाः अनन्तरं चालुकयाः एतस्य प्रदेशस्य उपरि अधिकारं स्थापितवन्तः । अनन्तरं एषः प्रदेशः विविधरीत्य़ा विभक्तः लघुराजैः पालितश्च । १७६५ तमे वर्षे पृथ्वीनारायण शाह इति कश्र्चन गाेर्खाराजः नेपालस्य एकीकरणं कृतवान् । भारतं यदा ब्रिटिषाधीनं आसीत् तदा नेपालस्य स्वायत्ताधिकारः आसीत्। आङ्ग्लैः सह एकस्मिन् युध्दे पराजितः चेदपि सन्धिं कृत्वा स्वायत्तताम् अरक्षत् । एतदनुसारं नेपालः स्वप्रदेशम् उत्तरखण्डं, हिमाचलप्रदेशं, [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] भागं च अाङग्लेभ्यः अयच्छत् । ततः आरभ्य राजशासनमेव नेपाले आसीत् । एषु दिनेषु प्रजासत्तानिमित्तम् आन्दोलनं जातम् । बहुपक्षीया सांसदीया व्यवस्था आगता, राज्ञः अधिकारः न्यूनीकृतः । १९९१ तमे वर्षे प्रथमवारं बहुपक्षाणाम् मध्ये मुक्तनिर्वाचनं जातम् ==भौगोलिकं लक्षणम्== नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे कोसी, [[नारायणी]] ( गण्डकी ) कर्नाली नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र [[सगरमाथा]], [[कञ्चनजङ्घा]], [[अन्नपूर्णा]], [[मकालु]], [[धवलागिरिः]] इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते । ==अर्थव्यवस्था== नेपाळः कृषिप्रधानः देशः । ७६% जनाः कृषिं कुर्वन्ति । व्रीहिः, गोधूमः, शणः, मर्कटान्नम् एतेषां कृष्युत्पन्नानि । यन्त्राणि कृष्युत्पन्नानां संस्काराय उपयुज्यन्ते । प्रवासोद्यमः देशस्य प्रमुखः आर्थिकः व्यवसायः । नेपाळस्य बहुभागाः पर्वतमयाः इति कारणतः मार्गनिर्माणं कठिनम् । रेलयानमार्गनिर्माणम् इतोऽपि कष्टं व्ययकारि च । २००३ तमे वर्षे देशे ८५०० कि.मी मार्गाः आसन् । ५९ कि.मी रेल्वे मार्गः आसीत् । एतेन कारणेन निरीक्षितस्तरस्य आर्थिकी प्रगतिः न जाता । दूरसम्पर्कव्यवस्था न्यूनस्तरीया अस्ति । आधुनिकतन्त्रज्ञानं देशस्य जनतां प्राप्नोत् । नेपाळः विदेशस्य सहायधनम् अवलम्ब्य अस्ति । भारतम्, अमेरिका, जपान्, इङग्लेण्ड, युरोपियन् राष्ट्राणि च साहाय्यं कुर्वन्ति । ==इतरविषयाः== नेपाळः विश्वस्य एकमेव हिन्दुराष्ट्रम् । देशस्य अधिकृतभाषा नेपाली । [[मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[अवधिभाषाः]] अपि भाष्यन्ते । नेपाळे पुरुषाणाम् आयुर्मानं महिलानामेपक्षया अधिकम् । समग्रप्रपञ्चे नेपाळे केवलम् इदृशी स्थितिः विध्यमानम् अस्ति । सांस्कृतिकविषयेषु नेपाळः टिबेटं भरतं च अनुसरति । उत्तरनेपाळे टिबेट्संस्कृतेः प्रतिकृतिः दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र हिन्दुसंस्कृतेः छाया दृश्यते । नेपाळः भारतं बहुधा अवलम्ब्य अस्ति । आर्थिकसहाय्यं, तन्त्रज्ञानं, रक्षणम् इत्यादिविषयेषु भारतात् नेपाळेन बहुसहाय्यं लभ्यते । इदानिं सप्त प्रशासनिक प्रदेशेषु व्यवस्थितं तानि [[कोशी प्रदेश]], [[मधेशप्रदेश]], [[बाग्मती प्रदेश]], [[गण्डकी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]], [[कर्णाली प्रदेश]], [[सुदुरपश्चिम]] नाम्ना ख्याताः । कोशी, बाग्मती, गण्डकी, कर्णाली ख्याताः नद्यः मधेश एवं सुदुर पश्चिम स्थान विशेष लुम्बिनी बुद्धजन्मभूमि इति महत्वेन प्रदेशाः नामाकृतानि सन्ति। इतपूर्वं [[मेची]], [[कोशी]], [[सगरमाथा]], [[जनकपुर]], [[बागमती]], [[नारायणी]], [[गण्डकी]], [[लुम्बिनी]], [[धवलागिरि:]], [[राप्ती]], [[कर्णाली]], [[भेरी]], [[सेती]], [[महाकाली]] इति चतुर्दशाञ्चल्ये विभक्तं आसीत्। दश नद्या, द्वे पर्वतस्य, द्वे धार्मिकस्थाननाम्ना अञ्चलानि आसन्। नेपलदेशे दूरसंचाराव्यवस्था अतीव सुलवमस्ति । == [[नेपालदेशे भूकम्पः २०१५|२०१५ तमे वर्षे भूकम्पः]] == २०१५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के प्रातः ११:५६ वादने नेपालदेशे विनाशकारी भूकम्पः अभवत् । भूकम्पस्य केन्द्रं गोरखामण्डलम् आसीत् । [[महाभूकम्पः|भूकम्पः]] अनेकानि महत्त्वपूर्णानि प्राचीनानि मन्दिराणि, ऐतिहासिकभवनानि अनक्कयत् । १४०० तः अधिकजनाः मृताः अनेके आहताः अभूवन् <ref>[http://aajtak.intoday.in/story/earthquake-in-delhi-ncr-and-other-states-1-809534.html</ref> भूकम्पः [[चीन]]-[[बाङ्गलादेशः]]-[[पाकिस्तान]]-[[भारत]]देशेषु अपि अनुभूतः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |accessdate=2015-04-26 |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427203153/http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |deadurl=yes }}</ref> । <br><gallery class=center caption="नेपालदेशः"> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-22-Stadt-2013-gje.jpg|काठमाण्डू Swayambhunath-Umgebung-04-2007-gje.jpg|Swayambhunath Patan-Palastplatz-Jagannarayan-12-Erdbebenschaden-Krishna-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 30-2013-gje.jpg|Bhaktapur Namche-Khumjung-20-Gebirgsmassiv-2007-gje.jpg|Himalaya Chhukung to Imja Tse Camp-88-Ebene-Wolken-2007-gje.jpg|Himalaya Ulleri-Ghorepani-12-Banthanti-Mountain View Guest House-Nebel-2013-gje.jpg|Kaski District Mustang-Samar-12-neues Gompa-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Dhakmar-64-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> == सन्दर्भ: == * [[CIA World Factbook]] [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203353/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html |date=2007-03-13 }} 2000 * [http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php Nepal Population Report 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060712073700/http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php |date=2006-07-12 }} <references /> {{नेपाल}} {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि]] [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः]] dweeyi8nr259eczg8fanxsd1a6tseef 0 4726 500468 458080 2026-09-11T05:40:47Z Namaskarwiki 40590 सन्धिः 500468 wikitext text/x-wiki '''तत्त्वशास्त्रे''' [[भारत]]<nowiki/>स्य गुरुत्वं सर्वत्र प्रसिद्धं वर्तते। भारते नास्तिकास्तिकभेदेन परस्परं भेदमापन्नानि तानि दर्शनानि सन्ति द्वादश विधानीति तेषु सन्ति षडास्तिकदर्शनानि, षट् च नास्तिकदर्शनानीति । तत्र नास्तिकदर्शनेषु चास्त्येकं दर्शनं बौद्धदर्शनमित्यपि। तच्च बौद्ध दर्शनञ्चास्ति खलु भागत्रयात्मकम् । तत्र च - १. प्रारम्भिकबौद्धदर्शनरूपः प्रथमो भागः । २. द्वितीयश्च महायानदर्शनरूपः । ३. तृतीयश्व बौद्धधर्मपरिचयात्मकः । तत्रापि प्रारम्भिकबौद्धदर्शनस्य मूलाधारभित्तिश्च भगवतो बुद्धस्य चत्वारि आर्यसत्यानि सन्ति, तानि च साक्षाद् बुद्धोक्तानि गीयन्ते इत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विवादः । भगवतो बुद्धस्येमे एव सन्ति मूलभूताः प्रभूताः सदुपदेशा आर्यसत्यचतुष्टयात्मकाः । तानि च दुःख-दुःखसमुदय-दुःखनिरोध-दुःखनिरोधमार्गस्वरूपाणि इति । (१) तत्र चास्ति प्रथमम् आर्यसत्यं दुःखम् । तत्र जन्मापि दुःखम्, जरापि दुःखम्, मरणमपि दुःखम्, जननीजठरे शयनमपि दुःखम्, शोकोऽपि दुःखम्, इच्छायाः पूर्त्यभावोऽपि दुःखम् एवं व्याघातोऽपि दुःखम्, प्रियवस्तु वियोगोऽपि दुःखम्, अप्रियसंयोगोऽपि तथा, तत्त्वतः शरीरमपि दुःखम् इत्येवं क्रमेण सर्वमेव दुःखमिव सकलमेव चराचरात्मकं जगद् दुःखपङ्कनिमग्नमिति विज्ञेयम् इत्यत्र विवेक एव प्रमाणम् । (२) द्वितीयञ्चास्ति खल्वार्यसत्यं दुःखसमुदयरूपम् । अर्थात् दुःखस्य समुदयः ( दुःखस्य समुद्भवो ) भवति । यस्मात् कारणात् इति व्युत्पत्त्या दुःख कारणमेव 'दुःखसमुदय'-शब्दार्थः । सर्वेषामेव कार्याणां कारणनान्तरीयकत्वेन सकारणकत्वं सिद्धयति, यतः सर्वेषामेव कारणानामवश्यमेव किमपि कार्य मस्तीति तु परमार्थः । अतोऽस्ति चेद् दुःखं तदा तस्य कारणेनाऽप्यवश्यमेव भवितव्यम् इति विज्ञेयम् । तच्च कारणमविद्या, तृष्णादिकं द्वादशनिदा नान्तर्गतं विज्ञेयम् । तत्रापि द्वादशनिदानान्तर्गतं जन्म-मरणचक्रमेव 'प्रतीत्यसमुत्पाद'-नाम्ना व्याह्रियते । भगवतो बुद्धस्य शिक्षायाः प्रतीत्यसमुत्पाद एव चास्ति खल्वा धारभूतः स्तम्भः । 'सम्यक् सम्बोधि'-प्राप्त्यवसरे एवेदं प्रतीत्यसमुत्पादविषयक शिक्षणं प्राप्तवान् भगवान् प्रबुद्धो बुद्धः । हीनयानेऽपि खल्वयमेव प्रतीत्यसमुत्पादश्चास्ति बौद्धधर्मस्य बौद्ध दर्शनस्य चाऽऽधारभूतः स्तम्भः, इत्यस्ति हीनयानस्य सैद्धान्तिकः पक्षः । महायानेऽपि चायमेव प्रतीत्यसमुत्पादो हीनयानानुसारं वर्तते भगवतो बुद्धस्य मूलभूत उपदेशात्मक आदेशः । भगवतो बुद्धस्योपदेशान्तर्गतमुपदेशद्वय मेव चास्ति समीचीनं शोभमानम् । १. तत्रैकं दुःखसमुदयरूपम् । २. द्वितीयञ्चास्ति दुःखनिरोधरूपं निर्वाणापरपर्यायस्वरूपम् इति । इदमेव च वर्तते खलु शासितुः शासनम् इति । एतद् विदाङ्कर्तारो जना एव धर्म जानन्ति । एतो हेतुसहितधर्मविषयकं ज्ञानमेव प्रज्ञाभूमिः कथ्यते । तथा चोक्तम् - 'सच्च पटिच्च समुप्पादादि मेदा धम्माभूमिः ।' <ref>विशुद्धिमग्ग १४।३२</ref> प्रसिद्धस्य महायानावलम्बिनो नागार्जुनस्येदमप्यस्ति कथनं यत् प्रतीत्य समुत्पादद्रष्टव चास्ति यथार्थद्रष्टा इति । अपि च महायानमार्गावलम्बी खलु नागार्जुनः प्रतीत्यसमुत्पादमेव शून्यतायाः सिद्धान्तं प्रोट्टङ्कयन्ति वर्णयन्ति च । अयमेव च बुद्धोपदिष्टमार्गः ।। (३) तृतीयश्चास्ति आर्यसत्यः दुःखनिरोधरूपः । स च 'निर्वाण'-शब्द जन्यवोधविषयतां गतोऽपि भवति । निर्वाणश्च खल्वस्ति अमृतरसः । तं रसं पीत्वैव जन्म-मरणादिरूपबन्धनतो निवृत्तो भवति मानव इति च सर्वाणि शास्त्राणि सकलाश्च शास्त्रतत्त्वज्ञा वदन्ति । इममेवाऽभिप्रायं मनसि निधाय भिक्षुगणान् बोधयामास भगवान् बुद्धः । हे भिक्षवः ! ध्यानं दीयताम्, मयाऽमृतं पीतम् । तस्यैवोपदेशमहं भवद्भ्यो ददामि । अस्यैवाऽमृतरसस्य पानं विदधानाः खलु जीवात्मानोऽमरत्वमापन्ना बभूवुः । तच्च जीवनिष्ठममरत्वं सर्वथा निर्माणरूपमिति निर्वाण एवाऽशेष लाभः 'परमाशान्तिः' 'परमा समवाप्ति:' 'परमपदरूपः' 'परमशिव'-कल्याणा वस्थारूपश्चास्तीति मे सुदृढोऽनुभवो विश्वासश्च । अतो निरोधस्यैवाऽपरं नाम निर्वाण इति । अयमेव चास्ति तृतीय आर्यसत्यः-दुःखनिरोधापरपर्यायभूतो निर्वाणरूपः । (४) चतुर्थ आर्यसत्यश्च 'दुःखनिरोधमार्ग' इति । अर्थात् निर्वाणप्राप्ति जनकीभूतो मार्गः । यानि तृष्णादीनि कारणानि दुःखं जनयन्ति तेषां कारणानां विनाशोपाय एव निर्वाणमार्गः कथ्यते । अस्य निर्वाणमार्गस्याऽष्टावङ्गानि सन्ति अतोऽयं निर्वाणमार्गोऽष्टाङ्गिकमार्गोऽपि कथ्यते । तानि चाष्टाङ्गानि निम्नो ल्लिखितानि सन्ति । यथा - १. 'सम्यग् दृष्टिः' इत्यस्ति प्राथमिकमङ्गम् । २. 'सम्यक सङ्कल्पः' इति च द्वितीयं मार्गद्वयमिदं प्रज्ञानाम्ना प्रोच्यते । ३. 'सम्यग् वाक्' इत्यस्ति तृतीयमङ्गम् । ४. 'सम्यक् कर्मान्तम्' चतुर्थमिदम् । ५. 'सम्यक् आजीवः' पञ्चममदः । ६. 'सम्यग् व्यायामः' षष्ठमिदम् । इदञ्च मार्गचतुष्टयं 'शील'-नाम्ना कथ्यते। ७. 'सम्यक् स्मृतिः' इति चास्ति सप्तमम् । ८. 'सम्यक् समाधिः' इति चाष्टमम् । इति च मार्गद्वयं समाधिनाम्ना समुल्लिख्यते । == हीनयान-महायानविचारः == भगवतो बुद्धस्य गार्हस्थ्यजीवनमापन्नस्य जीवनकाले बौद्धधर्मस्य नासीत् कोऽपि सम्प्रदायः । भगवान् बुद्धः खलु निर्वाणप्राप्त्यनन्तरमन्यदार्शनिकधर्म सम्प्रदायवत् स्वीयधर्मसम्प्रदायमप्यजीजनत् । यश्च बौद्ध सम्प्रदायनाम्नाऽधुना तनकालावच्छेदेन गीयते । भगवान् बुद्धस्तदानीन्तनकालावच्छिन्नान् व्याप्यवृत्तित्वेनाऽवच्छिन्नान् भिक्ष प्रवरान् बौद्धान् सम्बोध्य प्रोवाच हे भिक्षव: ! कालान्तरे इमे सर्वेऽपि धर्म सम्प्रदाया वादविवादविषयजनकीभूता भविष्यन्तीति भवद्भिनं सुनिश्चीयता मिति मे सदृढो विश्वासः । अनन्तरकालावच्छेदेन चेदमेव भगवतो बुद्धस्य वचनं कथनं वा बौद्धविद्वत्सु पारस्परिके वादविवादे जायमानेऽनेकेषां सम्प्रदायानां जायमानत्वेन याथार्थ्य रूपावच्छिन्नतां गतमिति सर्वेऽपि जानन्ति बौद्धधर्म-दर्शनवेत्तारो विद्वांसो जनाः । ते च पारस्परिकविरोधिवृत्तिमापन्नाः सम्प्रदायाः इत्थं श्रूयन्ते । यथा स्थविरवादः । अयञ्चाऽत्यन्तमेवाऽस्ति प्राचीनः सम्प्रदायः । एवमन्येऽपि बहवः सन्ति सम्प्रदायाः समुपलब्धमानाः, उदाहरणार्थं यथा - १. 'सर्वास्तिवादिसम्प्रदायः' । २. 'वात्सीपुत्रीयसम्प्रदायः' । ३. 'महासाङ्घिकसम्प्रदायः' । ४. 'काश्यपीयसम्प्रदायः' । ५. 'हैमावतसम्प्रदायः' । इत्यादिरूपेण नानाविधाः सम्प्रदाया अत्रापि मिलन्तीतिवत् अन्यत्रापि सर्वत्रैव मिलन्तीत्येवंक्रमेण बहवस्ते सन्ति सम्प्रदाया ये चाऽस्माभिः सङ्ख्यातुमेव न पार्यन्ते साधारणमनुजैः । अधुनाऽप्ययं बौद्धधर्मसम्प्रदायोऽहनिशमनिशमविच्छिन्नप्रयासायासभार मुद्वहन् समुन्नतिसमुत्सुकतयैवाऽऽत्मानं लब्धवानित्यत्र नास्ति लेशतोऽपि सन्देहा नध्यवसायावसरः । तत्रापि सङ्क्षपतोऽयं बौद्धधर्मो हीनयान-महायानभेदेन सम्प्रदायद्वये भिन्नतां गत एव समनुभूयते । यथा—जैनधर्मसम्प्रदायोऽपि श्वेताम्बर-दिगम्बरभेदेन भिन्नतां गतः शाब्दबोधविषयी क्रियते । एवमन्यत्रापि सर्वत्र बोध्यम् । एवं बौद्धधर्मप्रमुखसम्प्रदायद्वयभूतयोहीनयानमहायानयोरपि सन्ति खल्व वान्तरभेदा नानाविधाः, येषां दिग्दर्शनं किञ्चिन्मानं मयाऽकारि प्रागेव । तथापि ऐतिहासिकदृष्ट्या एवं धार्मिकदृष्ट्या तथा दार्शनिकदृष्ट्या मुख्यतः प्रागुक्तं हीनयान-महायानेति नामकं सम्प्रदायद्वयमेव चास्ति सर्वथा समीचीनम् । तत्रापि-आचार्यः श्रीअसङ्गो बौद्ध विद्वान् हीनयान-महायानयोरैतिहासिकं तत्त्वञ्च विवेचयन् महायानस्य महदेव वैशिष्ट्यं प्राकाश्यं नीतवान् । तथाहि - १. महायानं खल्वस्ति महदेव विशालक्षेत्रकं यतस्तत्र सर्वेषामेव जीवानां मुक्तिविधाननियमो निहितः । २. महायाने प्राणिमात्रस्य सुरक्षाया सन्देशो समुल्लिखितो वर्तते । ३. बोधिसत्त्वप्राप्तिविधानमेव महायानस्य चास्ति लक्ष्यम् । ४. बोधिसत्त्वमेव चास्ति आदर्शो महायानस्य । यश्च खल्वादर्शः सर्वेषा मेव जीवानां मुक्तिसंविधानरूपं चरम कल्याणं बोधयति । ५. महायानस्येयमस्ति मान्यता यद् बुद्धो हि भगवान् सर्वेषामेव जीवानां कल्याणार्थ प्रकारबहुत्वमाश्रित्य समुपदिशति । ते च बुद्धोपदेशाः सर्वथा सन्ति सर्वथा समानमाना इति । इत्यादिरूपेण सन्ति तदीया बहव उपदेशा इति । पश्यन्तु–'महायानाभिधर्मसङ्गीतिशास्त्रे == हीनयान-महायानर्योर्भेदः == सझेपतो हीनयानसम्प्रदायस्येदमेवास्ति लक्ष्यम्, यद् व्यक्तिगतं निर्वाणं जायतामितीदं ज्ञानयानं हीनयानम् । अर्थात् लघुयानेन बोध्यमानं यानं हीन यानमित्यर्थः । अत एव हीनयाने व्यक्तिगतं कल्याणं विचार्यते । तत्र खल हीनयाने 'बहुजनहिताय बहुजनसुखाय चेति नात्र शिक्षणं प्रदीयते । अत एव हीनयानमित्यस्य लघुयानमित्यर्थो लभ्यते । परन्तु भगवतो बुद्धस्य नैवंविधा परमसङ्कोचमापन्ना केवलं स्वार्थमयी कल्याणविषयिणी विचारधाराऽऽसीत् । महायाने तु नैवमस्ति शिक्षणम्, तत्र तत्सम्बन्धिकल्याणविषयकज्ञानयानं 'बहुजनहिताय बहुजनसुखाय च' भवतीति तत्र सामूहिकं सामाजिक कल्याण विषयिणी विचारधारां प्रदत्तवान् भगवान् बुद्धः सर्वेभ्यः स्वात्मजनेभ्यः । अत एव महायानं सामूहिकं यानं विस्तृतं यानमिति च गीयते । महायानानुसारं भगवान् बुद्धः सर्वेभ्यः सन्मार्गानुयायिभ्यो भक्तजनेभ्यो भिक्षुकप्रवरेभ्यो जागतिकबन्धनतो विमुक्तये समुपदिदेश । महायानञ्चास्ति भक्तिप्रधानो धर्मः । हीनयाने तदभावोऽनुभूयते। अपि च महायानदर्शनस्य शून्यवाद एव चास्ति प्रमुखः सिद्धान्तः । शून्य तत्त्वाऽवलम्बिनो दार्शनिका माध्यमिकपदजन्यबोधविषयतां गता भवन्ति । यथोक्तम्- '''<nowiki/>'मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत्' ।''' तच्च शून्यतत्त्वमनिर्वचनीयतायां पर्यवस्यति । अस्यैव शून्यतत्त्वस्य विवर्त भूतं चास्ति प्रभूतं जगत् इति च माध्यमिकास्तन्नयवेत्तारो वा वदन्ति । तच्च शून्यतत्त्वञ्चास्ति सर्वथाऽनिर्वचनीयम् । वेदान्तमतसिद्धाऽनिर्वचनीया ऽज्ञानस्वरूपमायावत् माध्यमिकाऽभिमतं शून्यतत्त्वमपि नहि निवर्तुं शक्ष्यति कश्चिद् विपश्चिदिति तस्याप्य निर्वचनीयत्वं सुस्पष्टमेवेति मन्तव्यम् । == योगाचारमतम् == विज्ञानवादिन एव खल्वाचार्यवसुबन्धुप्रभृतयो दार्शनिका योगाचारपदा भिधेयतां व्रजन्तीति मे मतिः, यतोऽत्र योगचर्यायश्चिास्ति महत्त्वम् । एतत् सम्प्रदायाऽनुयायिनामनुसारं खलु 'बोधि'-समवाप्तये योगश्चास्ति नितान्त मावश्यकः स्वस्मिन् सम्बुद्धत्वलाभायेति । अस्य सम्प्रदायस्य चास्त्येको महत्त्व पूर्णो ग्रन्थोऽसङ्गस्य 'योगाचारभूमिशास्त्रम्'। अनेनापि शास्त्ररूपेण ग्रन्थेन आचार्यप्रवरः श्रीअसङ्गो बौद्धविद्वान् योग द्वारा परमार्थज्ञानप्राप्तिरेव योगाचारदर्शनस्य मूलभूतं प्रभूतं निगूढञ्चास्ति रहस्यमिति ब्रूते । बोधिसत्त्वभूमेरनुकूला जायमाना योगिचर्यैव खलु योगाचारपदाभिधेयतां गता, आहोस्वित् योगदर्शनपदजन्यबोधविषयीभूता, एवं योगशास्त्रजन्यबोध विषयीभूता वा भवतीति श्रूयते । अस्यैव चास्त्यपरं नामधेयं विज्ञानवादोऽपि । घटपटादिस्वरूपाः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्त्यस्यैव विज्ञानस्याऽऽकारविशेषाः । विज्ञानातिरिक्त किमपि नास्त्येव । अयमपि योगाचारः साक्षादद्वैतवादी सन् विवर्तवादं समभ्युपगच्छति । रज्ज्वां प्रतीयमानविवर्तभूतसर्पवत् । यथा वेदान्तिनां नयेऽपि चराचरात्मकं जगदिदं खल्वस्ति ब्रह्मण एव प्रकारविशेषभूतम्, आकारविशेषस्वरूपञ्च । एवं सर्वेऽपि जागतिकाः पदार्था अपि सन्ति तस्यैव ब्रह्मण आकारभूताः । तेषां पदार्थानां जगतश्च नास्ति कापि स्वतन्त्रसत्ता। ब्रह्मसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन तेषां ब्रह्मसत्तयैव सत्तावत्त्वं प्रतीयते । अत एव वेदान्तमतवत् योगाचारमतेऽपि विज्ञानातिरिक्ताः सर्वेऽपि घट-पटादयः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्ति सर्वथा मिथ्याभूताः सत्ताविहीनाश्चेति मन्तव्यं, शुक्तौ रजतवत् । तच्च विज्ञानम् ( ज्ञानम् ) चास्ति क्षणिकम् । क्षणिकत्वञ्च स्वाऽव्यवहि तोत्तरक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वरूपम् । तच्च ज्ञानं ( विज्ञानम् ) द्विविधम् प्रवृत्तिविज्ञानम्, आलयविज्ञानञ्चेति । तत्र प्रवृत्तिविज्ञानं चाक्षुषविज्ञान श्रावणविज्ञान-घ्राणजविज्ञानप्रभृतिभेदेन सप्तविधम् । तत्राऽऽलयविज्ञानम्-आसमन्ताल्लीयन्ते विज्ञानानि यत्रेति यौगिकव्युत्पत्त्या सर्वाणि विज्ञानानि खल आलयविज्ञाने एव लीयमानानि भवन्ति । तच्चाऽऽलय विज्ञानं सुषुप्त्यवस्थात्मके कालेऽपि सन्तिष्ठमानं सत् प्रलयकालपर्यन्तं सन्तिष्ठमानं भवति । विज्ञानवादिनां दार्शनिकानामिदमप्यस्ति कथनं यत् 'सहोपलम्भ'-नियमा नुसारतो घट-पटादयो वस्तुभूता विषयास्तद्विषयकञ्च ज्ञानम् ( विज्ञानम् ) सहैवोत्पन्नतां लभन्ते । विज्ञानमेव वस्तु सदिति नहि ततोऽतिरिक्तं किमपि सत्तावदित्युक्तं प्रागेव । तत्र प्रमाणमप्याह- विज्ञप्तिमात्रमेवैतद् सदर्थावभासनात् । यथा तैमिरिकस्याऽसत् केशचन्द्रादिदर्शनम् ॥ -विंशतिका, का० १। इदानीं माध्यमिक-योगाचार-प्रभृतीनां चतुर्णामेव बौद्धानां दार्शनिकानां दर्शनसम्बन्धि तात्त्विकं विज्ञानमत्रकस्मिन्नेव श्लोकात्मके पद्ये निहितं प्रदर्श्यते - मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत् । योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासां विवर्तोऽखिलः ।। अर्थोऽस्ति क्षणिकस्त्वसावनुमितो बुद्धयेति सौत्रान्तिकाः । प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरञ्च सकलं वैभाषिको भाषते ॥<ref>म -न्या०सि० मु० विला० टीका ।</ref> == चार्वाकदर्शनम् == अस्य चार्वाकदर्शनस्य प्रवक्ता आचार्यो बृहस्पतिरासीदत एवेदं दर्शनं बाह स्पत्यदर्शनम् इत्यपि गीयते। 'लोकायतदर्शनम्' इति चास्ति तदीयं नामा न्तरम् । लोकेषु आयतम् = विस्तृतमित्यर्थः। चार्वाकमते प्रत्यक्षप्रमाणजन्य ज्ञानविषयीभूता ये सन्ति पदार्थास्त एव पारमार्थितां ( सत्यताम् ) गताः सन्तः समनुभूयन्ते । बार्हस्पत्यदर्शनमिदं चार्वाकदर्शनं खलु चास्ति बृहस्पतिप्रणीतसूत्रेष्वनुब द्धम् । तेषां सूत्राणामधुनातनकालावच्छेदेनाऽनुपलब्धिदर्शनात् नामैव केवलं श्रूयते, तदपि श्रवणं सूत्रत्वमात्रेणैव केवलं जायते न तु विशेषतस्तत्तत्सूत्रत्वेने त्यहं 'कुसुमलताशर्मा' सत्यमेव ब्रवीमि । केचिद् दार्शनिकाश्चेत्थं ब्रुवन्ति यदिदं दर्शनं 'चार्वाक'-नामकेन केनचिद् दैत्येन प्रणीतमस्ति न तु देवगुरुणा श्रीबृहस्पतिनापीति । चार्वाकदर्शने पृथिवी, जलम्, तेजो, वायवश्चेति सन्ति चत्वारि द्रव्याणि प्रत्यक्षविषयतां गतानि । एतेषां जडस्वरूपाणां चतुर्णामेव पृथिव्यादिद्रव्याणां परस्परं सम्मेलनेन सम्पाद्यमाने देहेऽस्मिन् चैतन्यमुपजायते। इत्थञ्च चैतन्यस्य शरीरस्यैव धर्मतया चैतन्याश्रयत्वेन शरीरमेवाऽऽत्मेति वदति चार्वाकः । शरीर विनाश एव च मोक्षः, न ज्ञानान्मुक्तिरिति । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'देहस्य नाशो मुक्तिस्तु न ज्ञानान्मुक्तिरिष्यते ।''' '''अत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्यनिलाऽनलः ॥'''<ref>चार्वाकषष्टिः ।</ref> == आहेतदर्शनम् == जैनपदजन्यबोधीयविषयतावन्तः खल्विमे आर्हता 'अर्हत्'-पदसम्बोध्यं देवं देवविशेष वा समुपासते । यथोक्तम् - 'अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः ।'<ref>श्रुतमात्रम् ।</ref> जैनधर्मदर्शनजन्मदाता तथा जैनसम्प्रदायप्रवर्तकश्चास्ति कश्चित् अर्हत्पदा भिधेयतां गतो लोकपूजितो जितरागादिः सर्वज्ञः कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमतिशय शक्तिसम्पन्नो देवविशेषः, स चास्ति खल्वार्हतनामा देवविशेषः । उक्तञ्च- सर्वज्ञो जितरागादिः सर्वथा लोकपूजितः । यथा स्थितार्थवादी च देवोऽर्हन् परमेश्वरः ।। <ref>सर्व० द० सं० आर्हतद० ।</ref> अयञ्च पद्यात्मकः श्लोकः सेश्वरवादितां बोधयति सूचयति चाऽऽर्हता नाम् । एतेनैतेषां निरीश्वरवादिता स्वयमेव निराकृता भवतीति विज्ञेयम् । परन्तु वेदानङ्गीकारमात्रेण जैनसम्प्रदायनिष्ठा नास्तिकता तु तथापि सुस्थिराऽक्षुण्णव चास्तीत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विचिकित्सावसरो विवादो वेति । एवं 'नास्तिको वेदनिन्दकः' इति न्यायेन प्राचीनाचार्यचरणोक्त्या वाऽपि वेदनिन्दकबौद्धचार्वाकवदिमे जैनाऽपरनामधेया आर्हता अपि सन्ति तथा विधा एवेति नूनं निश्चीयताम् । इमे च जैनसम्प्रदायानुयायिनो बौद्धानां क्षणभङ्गवादम्, निरीश्वरवादम्, कदापि कथमपि नाऽङ्गीकुर्वन्ति समादरन्ति च, यतस्तयोर्द्वयोरपि वादयोः सर्वथाऽननुभवान् शास्त्रप्रामाण्याच्चेति नाङ्गीक्रियेते तौ वादौ। एवञ्चार्वाकदर्शनानुसारं जैनसम्प्रदाये तद् दर्शने वा सुखदुःखकारणीभूत योर्धर्माऽधर्मयोस्त्यिनङ्गीकारस्तेषां नये तयोरङ्गीकृतत्वादिति नास्ति तयोः कथमपि विरोधः । अन्यच्च जीवानां शरीरानवच्छिन्नानां खलु धर्माऽधर्मरूपाऽदृष्टवशादेव परमाणनां क्रमशो जायमानेन पारस्परिकसंयोगेन द्वयणुक-त्र्यणुकादिक्रमेण स्थूलपृथिवी-जलादीनाञ्च जनिर्जायते तस्मात् कारणात् सृष्टिप्रयोजकीभूतौ तौ धर्माऽधर्मावश्यमेवाऽङ्गीकायौं, यतस्तावत् प्राणिनामदृष्टमन्तरा सृष्टेरप्यनुपपत्ते र्जायमानत्वेन साऽनुपपन्ना सती धर्माऽधर्मयोरस्तित्वं साधयति बोधयति चेति धर्माऽधर्मयोरङ्गीकारो नितान्तमावश्यक इति जैनशासनरता जैनदार्शनिका वदन्ति । तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे जैनसम्प्रदायदिशा मूलपरमाणुस्वरूपा सर्वथा वैजात्यमापन्नेयं जडत्वेनाऽचेतनात्मिका खलु जैनमतसिद्धा सृष्टिर्नैयायिक वैशेषिकमतवच्चास्ति प्रवाहरूपेणाऽनादिभूतेति विज्ञेयम् । नानाविधानि सुकृतदुष्कृतानि कर्माणि विधानपरस्य जीवस्य स्वीयकर्म सम्बन्धेन चराचरात्मकस्य दृश्याऽदृश्यरूपस्याऽस्य जगतः समुत्पत्तिर्जायते । ततश्च तादृशसम्बन्धसम्पत्त्यनन्तरं देहिनां स्वस्वकर्मवशादेव संस्कारोत्पत्तिर्जायते । पुनश्च संस्कारोत्पत्त्यनन्तरकालावच्छेदेनैव स संस्कारः पौनःपुन्येन प्राणिनां जननं मरणं जननीजठरे शयनञ्च तज्जन्यं सुख-दुःखादिकञ्च प्रापयति भोग्यत्वेन सम्पादयति चेति पुनर्देहिनां जन्मापि खलु तादृशसंस्कारवशादेव जायतेऽतो नहि तत्र किमपि संस्कारातिरिक्तं हेत्वन्तरमपेक्षमाणं भवतीति जैना वदन्ति । == जैना द्विविधाः == श्वेताम्बर-दिगम्बरभेदेन द्विविधभेदावच्छिन्नेषु खल्वार्हतेषु श्वेताम्बरा जैना इत्थं प्रोट्टङ्कयन्ति यत् दिगम्बरमतस्य शिवभूतिभूषितः प्रादुर्भावः ८२ ईसवीये वर्षे सुसम्पन्नोऽभूदिति कर्णाणिकया परम्परातो यथार्थज्ञानविषयीक्रियते । तथैव दिगम्बरा अपि जैनाः श्वेताम्बरस्य तन्मतस्य च भद्रबाहुकृतं प्रादुर्भावम् ई० ७९ वर्षे वर्णयन्ति प्रस्फोरयन्ति च । भारतेऽपि जैनानां स्थान द्वयमस्ति, दक्षिभारतमेकम्, उत्तरभारतं द्वितीयम् । तत्रोत्तरभारते श्वेताम्बराणा ञ्चास्ति मुख्य स्थानम् । दक्षिणभारते च खल मुख्यतो दिगम्बरा निवसन्तीत्यपि कर्णाकणिकया परम्परातः समनुभूयते इति कृतं विस्तरेण । == सांख्यदर्शनम् == महामुनि-श्रीकपिलप्रणीतं सांख्यदर्शनमिदं सकलन्याय-मीमांसाप्रभृतिदर्शने भ्यश्चास्त्यतीव प्राचीनमिति च कर्णाकणिकया परम्परातः श्रूयते । त्रिगुणा त्मिकया जगत्कारणीभूतया प्रकृत्या विरचितत्वादस्य जगतोऽपि त्रैगुण्यं सिद्धयतीति व्यावहारिकञ्चास्ति सांख्यदर्शनमिदमिति नूनं विभावनीयमिति ध्येयम् । व्यवहारेऽप्यस्माभिस्त्रैगुण्यमनुभूयते सांख्यदर्शनमपि तथैवाऽनुभावयति, यतस्तत्कारणीभूतायाः प्रकृतेरपि त्रिगुणात्मकत्वात् । प्रकृतिश्च सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थेति च निगद्यते । सैव च पुनः सत्त्व रजस्तमसां वैषम्यावस्थामापन्ना सती चराचरात्मकं जगदिदं समुत्पादयतीति जगत्कारणीभूता भवतीति भावः । न्याय-वैशेषिकमतवदत्रापि सांख्यदर्शने चेतनस्य जीवात्मस्थानीयस्य पुरुष स्य बहुत्वं नानात्वञ्च कल्प्यते, इति सा कल्पना महत्येव समीचीना, तस्याः सत्तर्कयुक्तत्वात् । अन्यथा एकस्मिन् पुरुषे स्वीक्रियमाणे तस्मिन्नेव विचित्ते सर्वे एव विचित्ताः स्युः, यतस्तस्यैव सर्वशरीरेषु विद्यमानत्वात् । एवमेकस्मिन् वैदुष्यमापन्ने विदुषि सञ्जायमाने सर्वे एव खलु विद्वांसः स्युः । एवम्भूतोपर्युक्ताऽऽपत्तिरूपदोषबाहुल्यानुभवादात्मनः पुरुषस्यैकत्वं नैव कदापि स्वीकर्तुं शक्यते, इत्यतः पारिशेष्यात्तस्य बहुत्वमेव कल्प्यताम् । तथोक्तम् - 'पुरुषबहुत्वं सिद्धम्'<ref>सांख्यका० १६ ।</ref> इदञ्च सांख्यदर्शनं सेश्वरदर्शन-निरीश्वरदर्शनभेदेन भिन्नं सद् द्विविधं परिगण्यते । अस्मिन् महामुनिकपिलप्रणीते सांख्यदर्शने चेश्वरानङ्गीकारात्तस्य सूत्रे कारिकायां वा नामापि न श्रूयते इतीमे कपिलमतानुयायिनः सांख्याः सन्ति निरीश्वरवादिन इति । केवलमेकमात्रं जीवस्थानीयमेकमेव चेतनतत्त्वमभ्युपगम्यते यच्चास्ति पुरुष पदाभिधेयतां गतमिति । तदपि तत्त्वं प्रकृतेश्चैतन्याभिमानान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । == न्यायदर्शनम् == नीयते=प्राप्यते, अयनम् = मोक्षो, येनासौ न्यायः । अथवा नीयते = अधिगम्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनाऽसौ न्यायः । तस्य न्यायस्य यद् दर्शनमनु भवस्तदेव न्यायदर्शनम् = न्यायशास्त्रमित्यर्थः, आन्वीक्षिकीति यावत् । न्याय शास्त्रस्य महत्त्वन्तु सर्वशास्त्रोपकारकत्वेन सर्वत्रैव प्रसिद्ध मस्तीति सर्वेऽपि विद्वांसो विदाङकुर्वन्ति समनुभवन्ति च । तथा चोक्तम् - '''<nowiki/>'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।''' '''आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥''''<ref>न्यायभाष्यम् ।</ref> अपि च- '''<nowiki/>'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्'।'''<ref>'''-श्रुतमात्रम् ।'''</ref> अन्यच्चापि - '''<nowiki/>'तत्रोपनिषदं तात ! परिशेषन्तु पार्थिव !''' '''मथ्नामि मनसा तात ! दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम् ।'''' अस्य न्यायशास्त्रस्य जन्मदातृत्वेन श्रीमहर्षि-गोतम एव चास्त्यादिप्रवर्तकः । अयञ्च महर्षिस्त्रेताकालीनः सन् प्रजापतेः श्रीमहर्षेरङ्गिरसः प्रपौत्रो दीर्घतमसः पुत्रो महान् तपस्वी, तेजस्वी चासीदादिन्यायशास्त्रप्रणेता मनस्वी मनीषी । अस्य महर्षि-गोतमस्य धर्मपत्नी चासीत् परमां ख्याति प्राप्ता काञ्चनाभा चन्द्रोज्ज्वला प्रवालोपमकान्तिकान्ता 'अहल्या'-नाम्नी, स्वयं गोतमेनाऽभिशा पिता स्ववृत्तिशिलात्वधर्म समलञ्चकार । तदनन्तरकालावच्छेदेन साक्षात् सच्चिदानन्दस्वरूपलक्षणलक्षितस्याऽऽनन्द कन्दस्याऽयोध्याचन्द्रस्य कौशल्यानन्दवर्धनस्य भगवतो रामचन्द्रस्य चरणारविन्द स्य संस्पर्शमात्रेण विधूतपापा सा सर्वथाऽभिशापनिवृत्ता जाता। दिव्यं भव्यञ्च शरीरं पुनर्दधौ । ततश्च महर्षेोतमस्य सद्भावनाऽभूत् । सद्भावनाभावितान्तः करणे च पूर्वकालतोऽपि विशेषतः सम्मानमजायत । अस्य महर्षे!तमस्य साक्षात् 'शतानन्द'-नामा पुत्रः श्रीमिथिलेश्वरस्य पुरोहितोऽप्यासीदिति श्रूयते । तदत्र युक्ताऽयुक्तत्वे स्वयमेव विचार्यताम् । अयञ्च महर्षि-गोतमोऽष्टादशपुराणानां ब्रह्मसूत्राणाञ्च रचयितुः श्रीव्यासस्य समकालीन आसीत् । श्रीगोतमस्यापरं नाम अक्षपादोऽप्यासीत् । अस्य महर्षे रक्षपादत्वे श्रीव्यास एवाऽऽसीत् कारणम् । अस्य श्रीगोतमस्य 'अक्षपादे'ति नामविधाने चास्तीयं महती किंवदन्ती यत् श्रीगोतमो महर्षिः शास्त्रीयपदार्थचिन्तासन्तानपरो भूत्वा 'पतितः पतितः पुनरुत्पतसि' इति न्यायेन श्रीगोतमस्य पतनजन्यशारीरिकाऽऽघातव्याघातादिना सर्वोऽपि देहः सजीवनं महदेव गम्भीरं प्रतिदिनं समवर्तत । अनन्तरमेकदा महर्षिः पदार्थीयचिन्तासन्तानेन मार्गभ्रष्टो मार्ग विस्मृतो वा सन्नकस्मादेव कूपे पपात । ततश्च कूपान्तः पतितं तं गोतमं विज्ञाय कश्चिद् देवविशेषः स्वयं तं निष्कास्य स्वीयशक्त्यतिशयबलेन महर्षेः पादयोरक्षिप्रदानं कृतवान् येनास्य नयनत्रितयं जातम् । अपरे विद्वांसो महर्षि-गोतमविषये एवं प्रस्फोरयन्ति यद् गोतमो अक्ष पादश्च द्वित्वसंख्यावत्त्वेन पृथक्-पृथगेव समनुभूयेते । तत्र गोतम आन्वीक्षिक्या जन्मदातृत्वेन प्रवर्तक आसीत् । न्यायसूत्राणाञ्च प्रणेता श्रीअक्षपादश्वासीत् । परन्त्विदं सर्वं 'मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरीतिकी ति न्यायेन कपोल कल्पितत्वेन मिथ्याभूतम् । यतो न्यायसूत्राऽऽन्वीक्षिक्योश्च परस्परमभिन्नत्वात् । == न्यायशास्त्रस्य महत्त्वम् == न्यायशास्त्रेतराणि यानि व्याकरण-वेदान्त-प्रभृतीनि शास्त्राणि तानि सर्वाण्येव शास्त्राणि सन्ति न्यायशास्त्रं समपेक्षमाणानीति तानि सर्वथोपकार कत्वेन न्यायशास्त्रमपेक्षन्ते इति । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्'।''' -श्रुतमात्रम् । 'मानाधीना मेयसिद्धिः' एवम् 'लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुविनिर्णयः' इत्यने नापि प्रमाणभूतेन वाक्यद्वयेन न्यायशास्त्रस्य महदेव महत्त्वं समृद्गीयमानं भवति । अत्र वाक्यद्वयघटकीभूतयोश्च मान-प्रमाण-पदयोरैक्येन अर्थात् एकार्थ कत्वेन, समानार्थकत्वेनेत्यर्थः, न्यायशास्त्ररूपत्वम् । अत एव न्यायशास्त्रमेव प्रमाणशास्त्रं मन्यते लोकः । अपि च— '''<nowiki/>'आषं धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राऽविरोधिना।''' '''यस्तर्केणाऽनुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः' ॥''' -श्रुतमात्रमेव । == न्यायस्य विकासक्रमः == न्यायशास्त्रविकाससम्बन्धिधाराद्वयमेव प्रधानतः समनुभूयते । यस्मिन् धाराद्वये सर्वप्रथमधाराया जन्मदाताऽस्ति श्रीगोतमः । इदमेव च न्याय शास्त्रं न्यायदर्शनशब्देनाप्यभिधीयते । न्यायश्च प्रमाणैरर्थपरीक्षणरूपः । उक्तञ्च– 'प्रमाणैरर्थपरीक्षणम्-न्यायः' । एतेनेदमेवाऽऽयाति यत्- समस्त प्रमाणव्यापारादर्थाऽधिगतिायः, न्या० वा० १ ( पृ० १४ ) 'प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजने'त्यारभ्य 'हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः' इत्येतत् पर्यन्तं तदिदं पञ्चाऽध्यायात्मकं न्यायशास्त्रम् । तत्र प्रत्यध्यायमान्हिकद्वयमस्ति । नीयते = प्राप्यतेऽयनं = मोक्षो, येनासौ न्यायः । अथवा नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनेति न्यायः । न्यायस्य दर्शनं 'न्यायदर्शनम्' न्यायशास्त्र मित्यर्थः । इदमेव न्यायशास्त्रम् आन्वीक्षिकीविद्याशब्देनापि प्रोच्यते । इत्थञ्च वेदार्थाविरोधितौंपयिकवैदिकतत्त्वसंरक्षणोपयोगिप्रमाणादिपदार्थप्रतिपादकत्व रूपमेवास्ति न्यायशास्त्रत्वमिति तु निष्कृष्टार्थः । अस्य महत्त्वम् - '''<nowiki/>'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।''' '''आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥'''' अपि च- '''<nowiki/>'आर्ष धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना ।''' '''यस्त?णानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।।'''' एवं तुरीयपुरुषार्थमोक्षप्रकरणेऽपीत्थमुक्तवन्तः - '''<nowiki/>'तत्रोपनिषदं तात ! परिशेषन्तु पार्थिव ! ।''' '''मथ्नामि मनसा तात ! दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम्' ।''' अपि च वात्स्यायनो ब्रूते-'प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमानमन्वीक्षा, प्रत्यक्षा गमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा, तया प्रवर्तते इत्यान्वीक्षिकी न्यायविद्या, न्यायशास्त्रम् । यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरुद्धं न्यायाभासः स'।<ref>वात्स्याय० भा० सू० १ ।</ref> न्यायस्तु प्रारदर्शितव्युत्पत्तिदिशा बन्धननिवृत्तिरूपः सिद्धयति । एवं स्थिते न्यायविषये इदं प्राचीनाचार्यकथनमपि साधु सङ्गच्छते । तथाहि- '''<nowiki/>'यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् ।''' '''अपन्थानन्तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' ।''' == वैशेषिकदर्शनम् == श्रीजन्मदातृत्वेन कणादेन पित्रा लालितं पालितं पुत्रवच्च परिवधितं वैशेषिकं दर्शनमिदं सर्वेभ्यो दर्शनेभ्योऽतीव श्रेष्ठं सर्वथा प्रशस्तं प्राचीनतमञ्चेति गीयते । अत एव-'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम् । इत्यपि कथनं साधु सङ्गच्छते। अत्र वयं ब्रूमः-शास्त्रं द्विविधम्-१. पदशास्त्रम्, २. पदार्थशास्त्रञ्च । तत्र पदशास्त्रं व्याकरणशास्त्रम्, पदार्थशास्त्रं काणादशास्त्रम् ( वैशेषिकं शास्त्रम्, न्यायशास्त्रम् ) । यद्यपि व्याकरण-वेदान्त-प्रभृतीनामन्येषामपि शास्त्राणां विद्यमानत्वेन शास्त्रत्वकथनं साधु सङ्गच्छते । तथापि-अनयोर्द्वयोः शास्त्रयोः समक्षं नास्ति कस्यापीतरशास्त्रस्य वैशिष्ट्यं महत्त्वं वा प्रभुत्वं वा यन्न्यायशास्त्रातिरिक्त शास्त्राणां मीमांसाप्रभृतीनां समुपकारकत्वेनोपकारं कुर्यात् अस्य वैशेषिक दर्शनस्य पदार्थशास्त्रत्वेन सप्तैव पदार्थाः । तथाहि - '''<nowiki/>'द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् ।''' '''समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥'''' -भाषापरिच्छेदः, १ । इदमेव काणाददर्शनम् ( वैशेषिकदर्शनम् ) औलूक्यदर्शनमप्युच्यते । अस्मिन् कणाददर्शनापरपर्यायभूते प्रभूते-औलुक्यदर्शने 'विशेष'-पदार्थस्यैकस्य नूतन पदार्थाऽङ्गीकारेण 'विशेषस्तु विशेषवान्' इति न्यायेन चाऽन्यदर्शनेभ्यो दर्शन मिदं सुतरां भिद्यते वैशिष्ट्यमापद्यते वेति । प्रमाणानां विचारचर्चाऽवसरे तत्र प्रमाणद्वयमेव मान्यं भवति । यतः 'सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्' अर्थात् सर्वेषां प्रत्यक्षाऽनुमानप्रमाणातिरिक्तानां प्रमाणा नाम्, अत्रैव द्वयोरेव प्रत्यक्षानुमानप्रमाणयोरेवाऽन्तर्भावात् । तथा चोक्तम् - '''<nowiki/>'शब्दोपमानयो व पृथक् प्रामाण्य मिष्यते ।''' '''अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् ॥''' -भाषापरिच्छेदः । == मीमांसादर्शनम् == मीमांसादर्शनमिदं पूर्वमीमांसा-उत्तरमीमांसाभेदेन भिन्नं सद् द्वैविध्य मापन्नमस्ति । तत्र वेदस्य पूर्वभागे योऽस्ति विषयो विचारितस्तादृशविषय विषयको विचार एव 'पूर्वमीमांसा'-शब्देनाऽभिधीयते । स च विचारः 'कर्म' विषयको विचारः । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः।'''<ref>ईशोपनि० २ ।</ref> इत्थञ्चैतत्कर्मविषयकं विचारं विचारितवान् मुनि मिनिः पूर्वभागरूपे वेदैकदेशे। अपि चैतत्कर्मविषयकविचारात्मिकां मीमांसामाश्रित्य भगवान् श्रीकृष्णोऽपि साक्षादेव ब्रूते - '''<nowiki/>'शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्' ।'''<ref>गीता, ४।२१ ।</ref> अर्थात् सर्वविधकामनाशून्यः सन् यत् चित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहो यति र्योगी वा केवलं भोजनं शयनादिरूपं शारीरं कर्म कुर्वन् जीवननिर्वाहार्थं, किमपि किल्बिषं नैव प्राप्नोति । अपि च - '''<nowiki/>'कृतस्य कार्यस्य चेह स्फाति समावह' ।'''<ref>अथर्ववेदः, ३।२४।५ ।</ref> अर्थात् कृतस्य = शारीरिकस्थित्यथं कृतस्येत्यर्थः । कार्यस्य = नित्य नैमित्तिककर्मणः । इह = अस्मिन् चराचरात्मके जगति । स्फातिम् = वृद्धिम् । समावह = सम्यक प्रकारेण कुरु । अनेनापि = अथर्ववेदपठितेनापि मन्त्रेण शास्त्रोक्तनित्यनैमित्तिककर्मविधानमेव श्रेयस्करमित्युक्तवान् अथर्ववेद इत्येव प्रमीयते। अतः पूर्वमीमांसादर्शनस्य कृते जन्मदातृजैमिनिनये कर्मणा एवाऽभ्युदय निःश्रेयसयोः समवाप्तिजनकत्वेन तस्यैव कर्मणः प्राधान्येन निरूपणीयत्वात् इति । == उत्तरमीमांसादर्शनम् == उत्तरमीमांसादर्शनं नाम वेदान्तदर्शनम् । वेदस्यान्ते अर्थात् वेदस्योत्तर भागे ज्ञानस्यैव निरूपणीयत्वेन वेदान्तशब्दार्थो ज्ञाने पर्यवस्यतीति भावः । वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् । उपनिषदश्च ब्रह्मविद्यारूपत्वं विज्ञेयम् । इत्थञ्च 'वेदान्त'-शब्दस्य ब्रह्मविद्यारूपेऽर्थे ब्रह्मरूपेऽर्थे वा पर्यवसानं भवतीति बोध्यम् । अपि च अद्वैतवादस्य चर्चा भारतीयदर्शनस्य चास्ति प्राणः । भारतीय साहित्ये शङ्कराद्वैतवादतः पूर्वमपि खल्वस्याऽद्वैतवादसिद्धान्तस्य वर्णनं निरूपणं वा सर्वथा यत्र-तत्रोपनिषदादिषु सर्वत्रोपलभ्यमानत्वेन प्रामाणिक प्रमारूप ञ्चेति बोध्यम् । उपनिषत्सु तु सैद्धान्तिकरूपेणाऽयमेवाऽद्वैतवादसिद्धान्तः सुस्पष्टतयाऽभि व्यक्तिमापन्नो मिलति । तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे यथा स्वाप्निकसृष्टेश्चर्म चक्षुषः समुन्मीलनानन्तरमविलम्बेनैव ( अव्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेनैव ) बाधो जायते । तथैव ततः किञ्चिदधिककालस्थायिन्या व्यावहारिकसृष्टेर्ज्ञानचक्षुःस्वरूपया ज्ञानदृष्ट्या बाधः । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'कृत्वा ज्ञानमयी दृष्टि पश्येद् ब्रह्ममयं जगत्' ।'''<ref>तेजोविन्दूप० १।२९ ।</ref> अपि च - '''<nowiki/>'भेददृष्टिमविद्येयं तां सदा परिवर्जयेत्' ।'''<ref>महोपनि० ५।११३ ।</ref> अन्यच्चापि- '''"अद्वैतसिद्धान्तमेव हि सत्यं शिवं सुन्दरं सिद्धान्तमस्ति' ।''' <ref>-माण्डूक्योपनि० ७ ।</ref> '''<nowiki/>'शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा'।''' - तत्रैव । 'इत्याद्युपनिषदोऽपि तदेवाऽद्वैतं ब्रह्म प्रमाणयन्ति । श्रीव्यासकथितस्य श्रीशङ्कराचार्यद्वारा वृद्धि प्रापितस्य चाऽद्वैतवेदान्तस्य सम्यक्त्वेन तज्ज्ञानशीलानाञ्च विदुषां वेदान्तशास्त्रमर्मज्ञानामप्यस्त्ययमेव सिद्धान्तः । यथा-अधिष्ठानाऽज्ञानवशात् रज्जौ सर्पत्वप्रकारकः 'अयं सर्पः' इति भ्रमो जायते । रज्जुस्वरूपाऽधिष्ठानसाक्षात्काराच्च स भ्रमो निवर्तते । तथैव कर्मणा समुन्नति गतमज्ञानमधिष्ठानस्वरूपब्रह्मात्मज्ञानेन ( ब्रह्म साक्षात्कारेण = आत्मसाक्षात्कारेण ) नश्यति तदनन्तरञ्चाऽऽत्मा याथार्थ्येन ज्ञायते । यथा-भगवद्भास्करोदयेऽन्धकारमात्रं सर्वथा नश्यति, एवमेव ब्रह्मात्म स्वरूपज्ञानोदये (प्रकाशोदये ) जायमाने वाऽज्ञानं समूलं नाशं गच्छति । अज्ञाननाशे सति सर्वं जगद् ब्रह्ममयं सदेवाऽनुभवगोचरीभूतं भवति । यथोक्तम्- '''<nowiki/>'यथा रज्जु परित्यज्य सर्प गृह्णाति वै भ्रमात् ।''' '''तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत् पश्यति मूढधीः ।''' '''रज्जुखण्डे परिज्ञाते सर्परूपं न तिष्ठति ।''' '''अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते' ।'''<ref>नादविन्दूपनि० ४०।२६-२७ । -</ref> ननु तथापि पुनरज्ञानकार्याणि सर्वाण्येव शरीरेन्द्रियप्रभृतीनि सन्तिष्ठ मानान्येव समनुभूयन्ते । अत्र दृष्टान्तत्रयं समुपस्थाप्यन्ते, सर्वतः प्राक् कुमारी औषधिरेको दृष्टान्तः–यथा कुमारी स्वकारणभूतमूलकारणनाशानन्तरमपि तिष्ठत्येव, यथा वा धूमोऽपि स्वकारणीभूताग्निनाशानन्तरमपि तिष्ठत्येव, एव मिषुनिष्ठोऽपि वेगाख्यः संस्कारः स्वकारणीभूताऽऽकर्षणसंयुक्तज्या इषुसंयोग नाशानन्तरमपि इषुनिष्ठो वेगाख्यः संस्कारः खलु सन्तिष्ठमान एवाऽनुभूयते । तथैव दाष्टान्तिकेऽपि शरीरेन्द्रियप्रभृतिकारणीभूताऽज्ञाननाशेऽपि शरीरे न्द्रियादीनि पुनरपि सन्तिष्ठमानानि समनुभूयन्ते । तेषां शरीरेन्द्रियादीनां विनाशः कदा भवतीति चेत् ? शरीरेन्द्रियविनाशार्थं नास्ति कश्चन नियमः । अस्ति चेत् नियमस्हि अयमेवाऽस्ति नियमः-यद् यदा प्रारब्धं कर्म नश्यति, तदैव शरीरेन्द्रियादीनां विनाशोऽपि जायते, नान्यः पन्था विद्यते तेषां विनाशस्य । == अज्ञानस्वरूपम् == 'अज्ञानन्तु सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं ज्ञानविरोधि भावरूपं यत्किञ्चिदिति' । <ref>वेदान्तसारः</ref> '''प्रश्नः -''' स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव वस्तुतश्चास्त्यज्ञानमिति । तत्रापि नहि केऽपि स्वस्वरूपं जानन्ति, इति चेत् न जानन्तु ते ? परन्तु ये स्वस्वरूपं विदाङकुर्वन्ति विदाङ्कर्तुं वा पारयन्ति ते स्वस्वरूपं कीदृशं जानन्तीत्युच्यताम् । '''उत्तरम् -''' अहं ब्राह्मणः, अहं क्षत्रियः, अहं वैश्यः, अहं शूद्रत्वजात्य. वच्छिन्नः, एवम् अहं पुरुषः, अहं स्त्रीत्वजात्यवच्छिन्नः, इत्यादिरूपेणैव स्वस्व रूपं जानन्ति नान्यथा । परन्तु एवंविधं ज्ञानमप्यज्ञानमेव । एवं स्थिते नहि केऽपि स्वस्वरूपं विदाङकुर्वन्तीति स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव चास्त्यज्ञानम् । ननु मानवः स्वीयं रूपं मानवत्वेन मनुष्यत्वेन वा जानाति न तु पशुत्वेन जानाति 'अहं पशु'रिति । एवं स्त्री स्त्रीत्वेन जानाति कथं पुनरुच्यते नहि केपिं जानन्ति इति ? तन्न साम्प्रतम्-मनुष्यत्वेन, ब्राह्मणत्वादिरूपेण वा स्वरूपज्ञानस्वीकारो मनुष्यः सर्वदा सर्वथा च त्रिषु कालेषु मनुष्य एव यदि भवेत्तदा प्रागुक्तरूपेणा ऽभिधातुं शक्यते, परन्तु नैवमस्ति-इत्यतः स्वस्वरूपाऽज्ञानमेवाङ्गीकार्यमित्येव समीचीनः पन्था। अत्राशङ्कते यत् शास्त्रज्ञा विद्वांस आत्मस्वरूपमीदृशमिति प्रौढविचारकास्ते कथन्न जानन्तीत्युच्यतामिति चेत्, तन्न युक्तम्-शास्त्रज्ञोऽपि चार्वाकः स्थूल शरीरमनात्मरूपमेव आत्मेति विदाङ्कुर्वन् सन्नपि स चार्वाक आत्मनस्स्वरूपं नैव जानातीति वक्तव्यम् । एवमन्येषां प्राणस्याऽऽत्मत्वेन समुपासकानाम्, इन्द्रियो पासकानाम्, तथा मनस्समुपासकानां शास्त्रज्ञानां विदुषाम्-स्वस्वरूपात्मक स्याऽऽत्मनो ज्ञानं नास्त्येव । यतस्ते चार्वाकाः प्राणत्वादिनाऽनात्मरूपेणाऽऽत्मानं जानन्ति, न तु वास्तविकेनाऽऽत्मत्वेनाऽऽत्मानं जानन्ति । एवमन्ये बौद्धा माध्यमिकप्रभृतयः शून्यतत्त्वमेव आत्मेति वदन्तः शास्त्रज्ञा अपि ते नैवाऽऽत्मनस्स्वरूपं विदाङकुर्वन्ति । यत अहमर्थस्याऽऽत्मन आत्मत्वेन भानात्तस्य कथमनिर्वचनीयत्वं स्यात् । ==विस्तारः== दृश् धातुना भावार्थे करणार्थे वा ल्युट्(अन)-प्रत्ययेन दर्शनशब्दः व्युत्पद्यते । भावार्थे अस्य अर्थः अवलोकनक्रिया भवति, करणार्थे अवलोकनक्रियायाः साधनम् । उभयार्थे अस्य शब्दस्य सार्थकत्वं वर्तते । शास्त्रशब्दस्य अपि शंसनक्रियायाः (छेदनम्, अनुशासनम्, अतिरिक्तव्यावर्तनम्) साधकम् इति व्युत्पन्नः अर्थः । अनयोः शब्दयोः दर्शनमेव शास्त्रमिति अर्थे कर्मधारयः समासः भवति । दर्शनस्य विचारणीयतत्त्व-प्राधान्य-भेदात् सम्प्रदायभेदः भवति । प्रत्येकं दर्शनस्य अध्ययनं त्रिभिः दृष्टिभिः कर्तुं शक्यते - * '''[[तत्त्वमीमांसा]]''' - तत्त्वानां, जगतः, सृष्टेः च उत्पत्तिः स्थितिः व्यवहारः लयश्च विमृश्यते । * '''[[ज्ञानमीमांसा]]''' - ज्ञानस्य स्वरूपं, साधनं, प्रामाण्यं प्रक्रिया च अस्यां विमृश्यते । * '''[[आचारमीमांसा]]''' - ईश्वरमतं, सुखदुःखे, मोक्षस्य स्वरूपं साधनं च, नीतिशिक्षा (क्वचित्) च अनया दृष्ट्या विमृश्यते । भारतीयेषु दर्शनेषु अधोलिखितानां दर्शनानां प्राधान्यम् अस्ति । अन्येऽपि अनेकानि दर्शनानि सन्ति । [[चार्वाकदर्शनम्|चार्वाक]], [[बौद्धधर्मः|बौद्ध]], [[जैन]], [[न्याय]], [[सांख्य]], [[योग]], [[वैशेषिक]], [[पूर्व-मीमांसा]], [[उत्तर-मीमांसा]]/[[वेदान्त]], [[व्याकरणदर्शनम्]] * '''[[चार्वाकदर्शनम्]]''' - एतत् प्रायः सर्वप्राचीनं दर्शनम् अस्ति । अस्य प्रणेता बृहस्पतिः अस्ति । तस्य ग्रन्थः बृहस्पतिसूत्रम् उल्लिख्यते श्रूयते च परं अद्य यावत् अस्य ग्रन्थस्य एका अपि प्रतिकृतिः न प्राप्ता । अस्य कश्चित् अर्थशास्त्रमपि अनुमीयते । यतः कौटिलीये अर्थशास्त्रे बृहस्पतेर्यानि मतानि उद्धृतानि तानि चार्वाकदर्शनस्य मतेन साम्यं धारयन्ति । प्राधान्येन वेदसम्बन्धि मतम् । मतसाम्येनैव उभयः बृहस्पती एकमनुमीयेते । अस्य दर्शनस्य [[तत्त्वोपप्लवसिन्धु]]-नामकः एकः अर्वाचीनः ग्रन्थः प्राप्यते । * '''[[बौद्धदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता नागार्जुनः अस्ति । * '''[[जैनदर्शनम्]]''' - * '''[[न्यायदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[गौतमः]] अस्ति । तस्य [[न्यायसूत्राणि|न्यायसूत्रम्]] अस्य प्रवर्तकः ग्रन्थः अस्ति । अस्योपरि [[वात्स्यायनः]] [[न्यायभाष्य]]म् अलिखत् । भाष्यस्योपरि [[उद्योतकरः]] [[न्यायवार्त्तिक]]म् अरचयत् । वार्त्तिकस्य मतं पूरयितुं [[वाचस्पतिमिश्रः]] अस्योपरि [[न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीका]]म् अरचयत् । तात्पर्यटीकायाः मतेषु कृतानामाक्षेपाणां खण्डनं कर्तुं तस्योपरि [[उदयनाचार्यः]] [[न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकापरिशुद्धि]]म् अरचयत् । एतद्दर्शनं [[प्रमाणशास्त्रमपि]] कथ्यते । [[गङ्गेशोपाध्या]]यस्य [[तत्त्वचिन्तामणि]]ग्रन्थेन न्यायस्य अन्यस्य स्वरूपस्य प्रारम्भः भवति यत् [[नव्यन्याय]] इति नाम्ना प्रसिद्धम् । * '''[[वैशेषिकदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[कणाद]]मुनिः अस्ति । तेन [[वैशेषिकसूत्रं]] रचितम् । अस्य तत्त्वमीमांसायां विशेष इति पदार्थस्य प्रतिपादनेन अस्य दर्शनस्य नाम वैशेशिकम् अभवत् । अस्य अन्यानि नामानि [[काणाददर्शनम्]] [[औलूक्यदर्शनम्]] इत्यादीनि सन्ति । * '''[[साङ्ख्यदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[कपिलः (ऋषिः)|कपिल]]मुनिः अस्ति । तस्य [[साङ्ख्यसूत्रम्]] इति ग्रन्थः प्रसिद्धः । परमस्य दर्शनस्य प्रधानः ग्रन्थः [[ईश्वरकृष्ण]]विरचिता [[साङ्ख्यकारिका]] अस्ति । यत् साङ्ख्यसूत्रं प्राप्यते, तस्य प्रवर्तककपिलप्रणेतृत्वं सन्दिग्धमस्ति । * '''[[योगदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[पतञ्जलि]]मुनिः अस्ति । तस्य [[योगदर्शनम्|योगसूत्रं]] चतुर्षु पादेषु विभक्तः । * '''[[मीमांसा|मीमांसादर्शनम्]]''' - इदं दर्शनं पूर्वमीमांसा इति नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । अस्य प्रणेता [[जैमिनि]]ना [[मीमांसासूत्रं]] रचयित्वा अस्य प्रवर्तनम् कृतम् । अस्योपरि [[शबरस्वामि]]ना भाष्यं लिखितम् । भाष्यस्योपरि [[कुमारिलभट्ट]]स्य [[प्रभाकरमिश्र]]स्य च मतभेदेन अस्य द्वौ सम्प्रदायौ जातौ - [[भाट्टमीमांसा]] [[प्राभाकरमीमांसा]] च । कुमारिलभट्टस्य प्रधानाः ग्रन्थाः सन्ति - [[श्लोकवार्त्तिकम्]], [[तन्त्रवार्तिकम्|तन्त्रवार्त्तिकम्]] , [[टुप्टीका]] च । [[प्रभाकर]]स्य प्रमुखौ ग्रन्थौ स्तः [[बृहती]], [[लघ्वी]] च । * '''[[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनम्]]''' - इदं दर्शनम् [[उत्तरमीमांसा]] इति नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् अस्ति । [[बादरायणः]] व्यासः अस्य प्रणेता । तेन [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्र]]म् रचितम् । इदं सूत्रं [[वेदान्तसूत्र]]म्, [[शारीरकसूत्र]]म् अपि कथ्यते । एतद्दर्शनं उपनिषदं प्रमाणं कृत्वा तस्य मतमनुसरति । [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शन]]स्य कालान्तरे अनेके सम्प्रदायाः जाताः तेषां केचित् प्रसिद्धाः सम्प्रदायाः तेषां प्रमुखा आचार्याः च सन्ति - [[अद्वैतवेदान्तः]] ([[शङ्कराचार्यः]]/[[शङ्कराचार्यः|शङ्करः]]), [[द्वैतदर्शनम्|द्वैतवेदान्तः]] ([[मध्वाचार्यः]]), द्वैताद्वैतः, विशिष्टाद्वैतः, शुद्धाद्वैतः आदयः । * '''[[व्याकरणम्|व्याकरणदर्शनम्]]''' - एतद्दर्शनम् [[पाणिनीयदर्शन]] नाम्ना [[माधवाचार्येण]] [[सर्वदर्शनसङ्ग्रह]]नामके ग्रन्थे उल्लिखितम् । अस्य दर्शनस्य प्रारम्भः [[पतञ्जलि]]मुनेः [[महाभाष्यम्|महाभाष्य]]ग्रन्थात् स्वीक्रियते । अस्य दार्शनिकं रूपं [[भर्तृहरिः|भर्तृहरि]]णा [[वाक्यपदीय]]ग्रन्थे विस्तारितम् । [[शब्दब्रह्म]], [[स्फोट]] आदयः अस्य दर्शनस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः सन्ति । [[वर्गः:दर्शनानि|तत्वज्ञानम्]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:दर्शनशास्त्रम्]] 37nbbn3gvo4xxklvojc9q1zmppkbddn 500469 500468 2026-09-11T05:49:22Z Namaskarwiki 40590 /* हीनयान-महायानर्योर्भेदः */ संधि 500469 wikitext text/x-wiki '''तत्त्वशास्त्रे''' [[भारत]]<nowiki/>स्य गुरुत्वं सर्वत्र प्रसिद्धं वर्तते। भारते नास्तिकास्तिकभेदेन परस्परं भेदमापन्नानि तानि दर्शनानि सन्ति द्वादश विधानीति तेषु सन्ति षडास्तिकदर्शनानि, षट् च नास्तिकदर्शनानीति । तत्र नास्तिकदर्शनेषु चास्त्येकं दर्शनं बौद्धदर्शनमित्यपि। तच्च बौद्ध दर्शनञ्चास्ति खलु भागत्रयात्मकम् । तत्र च - १. प्रारम्भिकबौद्धदर्शनरूपः प्रथमो भागः । २. द्वितीयश्च महायानदर्शनरूपः । ३. तृतीयश्व बौद्धधर्मपरिचयात्मकः । तत्रापि प्रारम्भिकबौद्धदर्शनस्य मूलाधारभित्तिश्च भगवतो बुद्धस्य चत्वारि आर्यसत्यानि सन्ति, तानि च साक्षाद् बुद्धोक्तानि गीयन्ते इत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विवादः । भगवतो बुद्धस्येमे एव सन्ति मूलभूताः प्रभूताः सदुपदेशा आर्यसत्यचतुष्टयात्मकाः । तानि च दुःख-दुःखसमुदय-दुःखनिरोध-दुःखनिरोधमार्गस्वरूपाणि इति । (१) तत्र चास्ति प्रथमम् आर्यसत्यं दुःखम् । तत्र जन्मापि दुःखम्, जरापि दुःखम्, मरणमपि दुःखम्, जननीजठरे शयनमपि दुःखम्, शोकोऽपि दुःखम्, इच्छायाः पूर्त्यभावोऽपि दुःखम् एवं व्याघातोऽपि दुःखम्, प्रियवस्तु वियोगोऽपि दुःखम्, अप्रियसंयोगोऽपि तथा, तत्त्वतः शरीरमपि दुःखम् इत्येवं क्रमेण सर्वमेव दुःखमिव सकलमेव चराचरात्मकं जगद् दुःखपङ्कनिमग्नमिति विज्ञेयम् इत्यत्र विवेक एव प्रमाणम् । (२) द्वितीयञ्चास्ति खल्वार्यसत्यं दुःखसमुदयरूपम् । अर्थात् दुःखस्य समुदयः ( दुःखस्य समुद्भवो ) भवति । यस्मात् कारणात् इति व्युत्पत्त्या दुःख कारणमेव 'दुःखसमुदय'-शब्दार्थः । सर्वेषामेव कार्याणां कारणनान्तरीयकत्वेन सकारणकत्वं सिद्धयति, यतः सर्वेषामेव कारणानामवश्यमेव किमपि कार्य मस्तीति तु परमार्थः । अतोऽस्ति चेद् दुःखं तदा तस्य कारणेनाऽप्यवश्यमेव भवितव्यम् इति विज्ञेयम् । तच्च कारणमविद्या, तृष्णादिकं द्वादशनिदा नान्तर्गतं विज्ञेयम् । तत्रापि द्वादशनिदानान्तर्गतं जन्म-मरणचक्रमेव 'प्रतीत्यसमुत्पाद'-नाम्ना व्याह्रियते । भगवतो बुद्धस्य शिक्षायाः प्रतीत्यसमुत्पाद एव चास्ति खल्वा धारभूतः स्तम्भः । 'सम्यक् सम्बोधि'-प्राप्त्यवसरे एवेदं प्रतीत्यसमुत्पादविषयक शिक्षणं प्राप्तवान् भगवान् प्रबुद्धो बुद्धः । हीनयानेऽपि खल्वयमेव प्रतीत्यसमुत्पादश्चास्ति बौद्धधर्मस्य बौद्ध दर्शनस्य चाऽऽधारभूतः स्तम्भः, इत्यस्ति हीनयानस्य सैद्धान्तिकः पक्षः । महायानेऽपि चायमेव प्रतीत्यसमुत्पादो हीनयानानुसारं वर्तते भगवतो बुद्धस्य मूलभूत उपदेशात्मक आदेशः । भगवतो बुद्धस्योपदेशान्तर्गतमुपदेशद्वय मेव चास्ति समीचीनं शोभमानम् । १. तत्रैकं दुःखसमुदयरूपम् । २. द्वितीयञ्चास्ति दुःखनिरोधरूपं निर्वाणापरपर्यायस्वरूपम् इति । इदमेव च वर्तते खलु शासितुः शासनम् इति । एतद् विदाङ्कर्तारो जना एव धर्म जानन्ति । एतो हेतुसहितधर्मविषयकं ज्ञानमेव प्रज्ञाभूमिः कथ्यते । तथा चोक्तम् - 'सच्च पटिच्च समुप्पादादि मेदा धम्माभूमिः ।' <ref>विशुद्धिमग्ग १४।३२</ref> प्रसिद्धस्य महायानावलम्बिनो नागार्जुनस्येदमप्यस्ति कथनं यत् प्रतीत्य समुत्पादद्रष्टव चास्ति यथार्थद्रष्टा इति । अपि च महायानमार्गावलम्बी खलु नागार्जुनः प्रतीत्यसमुत्पादमेव शून्यतायाः सिद्धान्तं प्रोट्टङ्कयन्ति वर्णयन्ति च । अयमेव च बुद्धोपदिष्टमार्गः ।। (३) तृतीयश्चास्ति आर्यसत्यः दुःखनिरोधरूपः । स च 'निर्वाण'-शब्द जन्यवोधविषयतां गतोऽपि भवति । निर्वाणश्च खल्वस्ति अमृतरसः । तं रसं पीत्वैव जन्म-मरणादिरूपबन्धनतो निवृत्तो भवति मानव इति च सर्वाणि शास्त्राणि सकलाश्च शास्त्रतत्त्वज्ञा वदन्ति । इममेवाऽभिप्रायं मनसि निधाय भिक्षुगणान् बोधयामास भगवान् बुद्धः । हे भिक्षवः ! ध्यानं दीयताम्, मयाऽमृतं पीतम् । तस्यैवोपदेशमहं भवद्भ्यो ददामि । अस्यैवाऽमृतरसस्य पानं विदधानाः खलु जीवात्मानोऽमरत्वमापन्ना बभूवुः । तच्च जीवनिष्ठममरत्वं सर्वथा निर्माणरूपमिति निर्वाण एवाऽशेष लाभः 'परमाशान्तिः' 'परमा समवाप्ति:' 'परमपदरूपः' 'परमशिव'-कल्याणा वस्थारूपश्चास्तीति मे सुदृढोऽनुभवो विश्वासश्च । अतो निरोधस्यैवाऽपरं नाम निर्वाण इति । अयमेव चास्ति तृतीय आर्यसत्यः-दुःखनिरोधापरपर्यायभूतो निर्वाणरूपः । (४) चतुर्थ आर्यसत्यश्च 'दुःखनिरोधमार्ग' इति । अर्थात् निर्वाणप्राप्ति जनकीभूतो मार्गः । यानि तृष्णादीनि कारणानि दुःखं जनयन्ति तेषां कारणानां विनाशोपाय एव निर्वाणमार्गः कथ्यते । अस्य निर्वाणमार्गस्याऽष्टावङ्गानि सन्ति अतोऽयं निर्वाणमार्गोऽष्टाङ्गिकमार्गोऽपि कथ्यते । तानि चाष्टाङ्गानि निम्नो ल्लिखितानि सन्ति । यथा - १. 'सम्यग् दृष्टिः' इत्यस्ति प्राथमिकमङ्गम् । २. 'सम्यक सङ्कल्पः' इति च द्वितीयं मार्गद्वयमिदं प्रज्ञानाम्ना प्रोच्यते । ३. 'सम्यग् वाक्' इत्यस्ति तृतीयमङ्गम् । ४. 'सम्यक् कर्मान्तम्' चतुर्थमिदम् । ५. 'सम्यक् आजीवः' पञ्चममदः । ६. 'सम्यग् व्यायामः' षष्ठमिदम् । इदञ्च मार्गचतुष्टयं 'शील'-नाम्ना कथ्यते। ७. 'सम्यक् स्मृतिः' इति चास्ति सप्तमम् । ८. 'सम्यक् समाधिः' इति चाष्टमम् । इति च मार्गद्वयं समाधिनाम्ना समुल्लिख्यते । == हीनयानमहायानविचारः == भगवतो बुद्धस्य गार्हस्थ्यजीवनमापन्नस्य जीवनकाले बौद्धधर्मस्य नासीत् कोऽपि सम्प्रदायः । भगवान् बुद्धः खलु निर्वाणप्राप्त्यनन्तरमन्यदार्शनिकधर्म सम्प्रदायवत् स्वीयधर्मसम्प्रदायमप्यजीजनत् । यश्च बौद्ध सम्प्रदायनाम्नाऽधुना तनकालावच्छेदेन गीयते । भगवान् बुद्धस्तदानीन्तनकालावच्छिन्नान् व्याप्यवृत्तित्वेनाऽवच्छिन्नान् भिक्ष प्रवरान् बौद्धान् सम्बोध्य प्रोवाच हे भिक्षव: ! कालान्तरे इमे सर्वेऽपि धर्म सम्प्रदाया वादविवादविषयजनकीभूता भविष्यन्तीति भवद्भिनं सुनिश्चीयता मिति मे सदृढो विश्वासः । अनन्तरकालावच्छेदेन चेदमेव भगवतो बुद्धस्य वचनं कथनं वा बौद्धविद्वत्सु पारस्परिके वादविवादे जायमानेऽनेकेषां सम्प्रदायानां जायमानत्वेन याथार्थ्य रूपावच्छिन्नतां गतमिति सर्वेऽपि जानन्ति बौद्धधर्म-दर्शनवेत्तारो विद्वांसो जनाः । ते च पारस्परिकविरोधिवृत्तिमापन्नाः सम्प्रदायाः इत्थं श्रूयन्ते । यथा स्थविरवादः । अयञ्चाऽत्यन्तमेवाऽस्ति प्राचीनः सम्प्रदायः । एवमन्येऽपि बहवः सन्ति सम्प्रदायाः समुपलब्धमानाः, उदाहरणार्थं यथा - १. 'सर्वास्तिवादिसम्प्रदायः' । २. 'वात्सीपुत्रीयसम्प्रदायः' । ३. 'महासाङ्घिकसम्प्रदायः' । ४. 'काश्यपीयसम्प्रदायः' । ५. 'हैमावतसम्प्रदायः' । इत्यादिरूपेण नानाविधाः सम्प्रदाया अत्रापि मिलन्तीतिवत् अन्यत्रापि सर्वत्रैव मिलन्तीत्येवंक्रमेण बहवस्ते सन्ति सम्प्रदाया ये चाऽस्माभिः सङ्ख्यातुमेव न पार्यन्ते साधारणमनुजैः । अधुनाऽप्ययं बौद्धधर्मसम्प्रदायोऽहनिशमनिशमविच्छिन्नप्रयासायासभार मुद्वहन् समुन्नतिसमुत्सुकतयैवाऽऽत्मानं लब्धवानित्यत्र नास्ति लेशतोऽपि सन्देहा नध्यवसायावसरः । तत्रापि सङ्क्षपतोऽयं बौद्धधर्मो हीनयान-महायानभेदेन सम्प्रदायद्वये भिन्नतां गत एव समनुभूयते । यथा—जैनधर्मसम्प्रदायोऽपि श्वेताम्बर-दिगम्बरभेदेन भिन्नतां गतः शाब्दबोधविषयी क्रियते । एवमन्यत्रापि सर्वत्र बोध्यम् । एवं बौद्धधर्मप्रमुखसम्प्रदायद्वयभूतयोहीनयानमहायानयोरपि सन्ति खल्व वान्तरभेदा नानाविधाः, येषां दिग्दर्शनं किञ्चिन्मानं मयाऽकारि प्रागेव । तथापि ऐतिहासिकदृष्ट्या एवं धार्मिकदृष्ट्या तथा दार्शनिकदृष्ट्या मुख्यतः प्रागुक्तं हीनयान-महायानेति नामकं सम्प्रदायद्वयमेव चास्ति सर्वथा समीचीनम् । तत्रापि-आचार्यः श्रीअसङ्गो बौद्ध विद्वान् हीनयान-महायानयोरैतिहासिकं तत्त्वञ्च विवेचयन् महायानस्य महदेव वैशिष्ट्यं प्राकाश्यं नीतवान् । तथाहि - १. महायानं खल्वस्ति महदेव विशालक्षेत्रकं यतस्तत्र सर्वेषामेव जीवानां मुक्तिविधाननियमो निहितः । २. महायाने प्राणिमात्रस्य सुरक्षाया सन्देशो समुल्लिखितो वर्तते । ३. बोधिसत्त्वप्राप्तिविधानमेव महायानस्य चास्ति लक्ष्यम् । ४. बोधिसत्त्वमेव चास्ति आदर्शो महायानस्य । यश्च खल्वादर्शः सर्वेषा मेव जीवानां मुक्तिसंविधानरूपं चरम कल्याणं बोधयति । ५. महायानस्येयमस्ति मान्यता यद् बुद्धो हि भगवान् सर्वेषामेव जीवानां कल्याणार्थ प्रकारबहुत्वमाश्रित्य समुपदिशति । ते च बुद्धोपदेशाः सर्वथा सन्ति सर्वथा समानमाना इति । इत्यादिरूपेण सन्ति तदीया बहव उपदेशा इति । पश्यन्तु–'महायानाभिधर्मसङ्गीतिशास्त्रे == हीनयानमहायानयोर्भेदः == सझेपतो हीनयानसम्प्रदायस्येदमेवास्ति लक्ष्यम्, यद् व्यक्तिगतं निर्वाणं जायतामितीदं ज्ञानयानं हीनयानम् । अर्थात् लघुयानेन बोध्यमानं यानं हीन यानमित्यर्थः । अत एव हीनयाने व्यक्तिगतं कल्याणं विचार्यते । तत्र खल हीनयाने 'बहुजनहिताय बहुजनसुखाय चेति नात्र शिक्षणं प्रदीयते । अत एव हीनयानमित्यस्य लघुयानमित्यर्थो लभ्यते । परन्तु भगवतो बुद्धस्य नैवंविधा परमसङ्कोचमापन्ना केवलं स्वार्थमयी कल्याणविषयिणी विचारधाराऽऽसीत् । महायाने तु नैवमस्ति शिक्षणम्, तत्र तत्सम्बन्धिकल्याणविषयकज्ञानयानं 'बहुजनहिताय बहुजनसुखाय च' भवतीति तत्र सामूहिकं सामाजिक कल्याण विषयिणी विचारधारां प्रदत्तवान् भगवान् बुद्धः सर्वेभ्यः स्वात्मजनेभ्यः । अत एव महायानं सामूहिकं यानं विस्तृतं यानमिति च गीयते । महायानानुसारं भगवान् बुद्धः सर्वेभ्यः सन्मार्गानुयायिभ्यो भक्तजनेभ्यो भिक्षुकप्रवरेभ्यो जागतिकबन्धनतो विमुक्तये समुपदिदेश । महायानञ्चास्ति भक्तिप्रधानो धर्मः । हीनयाने तदभावोऽनुभूयते। अपि च महायानदर्शनस्य शून्यवाद एव चास्ति प्रमुखः सिद्धान्तः । शून्य तत्त्वाऽवलम्बिनो दार्शनिका माध्यमिकपदजन्यबोधविषयतां गता भवन्ति । यथोक्तम्- '''<nowiki/>'मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत्' ।''' तच्च शून्यतत्त्वमनिर्वचनीयतायां पर्यवस्यति । अस्यैव शून्यतत्त्वस्य विवर्त भूतं चास्ति प्रभूतं जगत् इति च माध्यमिकास्तन्नयवेत्तारो वा वदन्ति । तच्च शून्यतत्त्वञ्चास्ति सर्वथाऽनिर्वचनीयम् । वेदान्तमतसिद्धाऽनिर्वचनीया ऽज्ञानस्वरूपमायावत् माध्यमिकाऽभिमतं शून्यतत्त्वमपि नहि निवर्तुं शक्ष्यति कश्चिद् विपश्चिदिति तस्याप्य निर्वचनीयत्वं सुस्पष्टमेवेति मन्तव्यम् । == योगाचारमतम् == विज्ञानवादिन एव खल्वाचार्यवसुबन्धुप्रभृतयो दार्शनिका योगाचारपदा भिधेयतां व्रजन्तीति मे मतिः, यतोऽत्र योगचर्यायश्चिास्ति महत्त्वम् । एतत् सम्प्रदायाऽनुयायिनामनुसारं खलु 'बोधि'-समवाप्तये योगश्चास्ति नितान्त मावश्यकः स्वस्मिन् सम्बुद्धत्वलाभायेति । अस्य सम्प्रदायस्य चास्त्येको महत्त्व पूर्णो ग्रन्थोऽसङ्गस्य 'योगाचारभूमिशास्त्रम्'। अनेनापि शास्त्ररूपेण ग्रन्थेन आचार्यप्रवरः श्रीअसङ्गो बौद्धविद्वान् योग द्वारा परमार्थज्ञानप्राप्तिरेव योगाचारदर्शनस्य मूलभूतं प्रभूतं निगूढञ्चास्ति रहस्यमिति ब्रूते । बोधिसत्त्वभूमेरनुकूला जायमाना योगिचर्यैव खलु योगाचारपदाभिधेयतां गता, आहोस्वित् योगदर्शनपदजन्यबोधविषयीभूता, एवं योगशास्त्रजन्यबोध विषयीभूता वा भवतीति श्रूयते । अस्यैव चास्त्यपरं नामधेयं विज्ञानवादोऽपि । घटपटादिस्वरूपाः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्त्यस्यैव विज्ञानस्याऽऽकारविशेषाः । विज्ञानातिरिक्त किमपि नास्त्येव । अयमपि योगाचारः साक्षादद्वैतवादी सन् विवर्तवादं समभ्युपगच्छति । रज्ज्वां प्रतीयमानविवर्तभूतसर्पवत् । यथा वेदान्तिनां नयेऽपि चराचरात्मकं जगदिदं खल्वस्ति ब्रह्मण एव प्रकारविशेषभूतम्, आकारविशेषस्वरूपञ्च । एवं सर्वेऽपि जागतिकाः पदार्था अपि सन्ति तस्यैव ब्रह्मण आकारभूताः । तेषां पदार्थानां जगतश्च नास्ति कापि स्वतन्त्रसत्ता। ब्रह्मसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन तेषां ब्रह्मसत्तयैव सत्तावत्त्वं प्रतीयते । अत एव वेदान्तमतवत् योगाचारमतेऽपि विज्ञानातिरिक्ताः सर्वेऽपि घट-पटादयः सर्वेऽपि पदार्थाः सन्ति सर्वथा मिथ्याभूताः सत्ताविहीनाश्चेति मन्तव्यं, शुक्तौ रजतवत् । तच्च विज्ञानम् ( ज्ञानम् ) चास्ति क्षणिकम् । क्षणिकत्वञ्च स्वाऽव्यवहि तोत्तरक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वरूपम् । तच्च ज्ञानं ( विज्ञानम् ) द्विविधम् प्रवृत्तिविज्ञानम्, आलयविज्ञानञ्चेति । तत्र प्रवृत्तिविज्ञानं चाक्षुषविज्ञान श्रावणविज्ञान-घ्राणजविज्ञानप्रभृतिभेदेन सप्तविधम् । तत्राऽऽलयविज्ञानम्-आसमन्ताल्लीयन्ते विज्ञानानि यत्रेति यौगिकव्युत्पत्त्या सर्वाणि विज्ञानानि खल आलयविज्ञाने एव लीयमानानि भवन्ति । तच्चाऽऽलय विज्ञानं सुषुप्त्यवस्थात्मके कालेऽपि सन्तिष्ठमानं सत् प्रलयकालपर्यन्तं सन्तिष्ठमानं भवति । विज्ञानवादिनां दार्शनिकानामिदमप्यस्ति कथनं यत् 'सहोपलम्भ'-नियमा नुसारतो घट-पटादयो वस्तुभूता विषयास्तद्विषयकञ्च ज्ञानम् ( विज्ञानम् ) सहैवोत्पन्नतां लभन्ते । विज्ञानमेव वस्तु सदिति नहि ततोऽतिरिक्तं किमपि सत्तावदित्युक्तं प्रागेव । तत्र प्रमाणमप्याह- विज्ञप्तिमात्रमेवैतद् सदर्थावभासनात् । यथा तैमिरिकस्याऽसत् केशचन्द्रादिदर्शनम् ॥ -विंशतिका, का० १। इदानीं माध्यमिक-योगाचार-प्रभृतीनां चतुर्णामेव बौद्धानां दार्शनिकानां दर्शनसम्बन्धि तात्त्विकं विज्ञानमत्रकस्मिन्नेव श्लोकात्मके पद्ये निहितं प्रदर्श्यते - मुख्यो माध्यमिको विवर्तमखिलं शून्यस्य मेने जगत् । योगाचारमते तु सन्ति मतयस्तासां विवर्तोऽखिलः ।। अर्थोऽस्ति क्षणिकस्त्वसावनुमितो बुद्धयेति सौत्रान्तिकाः । प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरञ्च सकलं वैभाषिको भाषते ॥<ref>म -न्या०सि० मु० विला० टीका ।</ref> == चार्वाकदर्शनम् == अस्य चार्वाकदर्शनस्य प्रवक्ताचार्यो बृहस्पतिरासीदत एवेदं दर्शनं बार्हस्पत्यदर्शनम् इत्यपि गीयते। 'लोकायतदर्शनम्' इति नामान्तरं तदीयम् । लोकेष्वायतम् = विस्तृतमित्यर्थः। चार्वाकमते प्रत्यक्षप्रमाणजन्य ज्ञानविषयीभूता ये सन्ति पदार्थास्त एव पारमार्थितां ( सत्यताम् ) गताः सन्तः समनुभूयन्ते । बार्हस्पत्यदर्शनमिदं चार्वाकदर्शनं खलु चास्ति बृहस्पतिप्रणीतसूत्रेष्वनुब द्धम् । तेषां सूत्राणामधुनातनकालावच्छेदेनाऽनुपलब्धिदर्शनात् नामैव केवलं श्रूयते, तदपि श्रवणं सूत्रत्वमात्रेणैव केवलं जायते न तु विशेषतस्तत्तत्सूत्रत्वेने त्यहं 'कुसुमलताशर्मा' सत्यमेव ब्रवीमि । केचिद् दार्शनिकाश्चेत्थं ब्रुवन्ति यदिदं दर्शनं 'चार्वाक'-नामकेन केनचिद् दैत्येन प्रणीतमस्ति न तु देवगुरुणा श्रीबृहस्पतिनापीति । चार्वाकदर्शने पृथिवी, जलम्, तेजो, वायवश्चेति सन्ति चत्वारि द्रव्याणि प्रत्यक्षविषयतां गतानि । एतेषां जडस्वरूपाणां चतुर्णामेव पृथिव्यादिद्रव्याणां परस्परं सम्मेलनेन सम्पाद्यमाने देहेऽस्मिन् चैतन्यमुपजायते। इत्थञ्च चैतन्यस्य शरीरस्यैव धर्मतया चैतन्याश्रयत्वेन शरीरमेवाऽऽत्मेति वदति चार्वाकः । शरीर विनाश एव च मोक्षः, न ज्ञानान्मुक्तिरिति । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'देहस्य नाशो मुक्तिस्तु न ज्ञानान्मुक्तिरिष्यते ।''' '''अत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्यनिलाऽनलः ॥'''<ref>चार्वाकषष्टिः ।</ref> == आहेतदर्शनम् == जैनपदजन्यबोधीयविषयतावन्तः खल्विमे आर्हता 'अर्हत्'-पदसम्बोध्यं देवं देवविशेष वा समुपासते । यथोक्तम् - 'अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः ।'<ref>श्रुतमात्रम् ।</ref> जैनधर्मदर्शनजन्मदाता तथा जैनसम्प्रदायप्रवर्तकश्चास्ति कश्चित् अर्हत्पदा भिधेयतां गतो लोकपूजितो जितरागादिः सर्वज्ञः कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमतिशय शक्तिसम्पन्नो देवविशेषः, स चास्ति खल्वार्हतनामा देवविशेषः । उक्तञ्च- सर्वज्ञो जितरागादिः सर्वथा लोकपूजितः । यथा स्थितार्थवादी च देवोऽर्हन् परमेश्वरः ।। <ref>सर्व० द० सं० आर्हतद० ।</ref> अयञ्च पद्यात्मकः श्लोकः सेश्वरवादितां बोधयति सूचयति चाऽऽर्हता नाम् । एतेनैतेषां निरीश्वरवादिता स्वयमेव निराकृता भवतीति विज्ञेयम् । परन्तु वेदानङ्गीकारमात्रेण जैनसम्प्रदायनिष्ठा नास्तिकता तु तथापि सुस्थिराऽक्षुण्णव चास्तीत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि विचिकित्सावसरो विवादो वेति । एवं 'नास्तिको वेदनिन्दकः' इति न्यायेन प्राचीनाचार्यचरणोक्त्या वाऽपि वेदनिन्दकबौद्धचार्वाकवदिमे जैनाऽपरनामधेया आर्हता अपि सन्ति तथा विधा एवेति नूनं निश्चीयताम् । इमे च जैनसम्प्रदायानुयायिनो बौद्धानां क्षणभङ्गवादम्, निरीश्वरवादम्, कदापि कथमपि नाऽङ्गीकुर्वन्ति समादरन्ति च, यतस्तयोर्द्वयोरपि वादयोः सर्वथाऽननुभवान् शास्त्रप्रामाण्याच्चेति नाङ्गीक्रियेते तौ वादौ। एवञ्चार्वाकदर्शनानुसारं जैनसम्प्रदाये तद् दर्शने वा सुखदुःखकारणीभूत योर्धर्माऽधर्मयोस्त्यिनङ्गीकारस्तेषां नये तयोरङ्गीकृतत्वादिति नास्ति तयोः कथमपि विरोधः । अन्यच्च जीवानां शरीरानवच्छिन्नानां खलु धर्माऽधर्मरूपाऽदृष्टवशादेव परमाणनां क्रमशो जायमानेन पारस्परिकसंयोगेन द्वयणुक-त्र्यणुकादिक्रमेण स्थूलपृथिवी-जलादीनाञ्च जनिर्जायते तस्मात् कारणात् सृष्टिप्रयोजकीभूतौ तौ धर्माऽधर्मावश्यमेवाऽङ्गीकायौं, यतस्तावत् प्राणिनामदृष्टमन्तरा सृष्टेरप्यनुपपत्ते र्जायमानत्वेन साऽनुपपन्ना सती धर्माऽधर्मयोरस्तित्वं साधयति बोधयति चेति धर्माऽधर्मयोरङ्गीकारो नितान्तमावश्यक इति जैनशासनरता जैनदार्शनिका वदन्ति । तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे जैनसम्प्रदायदिशा मूलपरमाणुस्वरूपा सर्वथा वैजात्यमापन्नेयं जडत्वेनाऽचेतनात्मिका खलु जैनमतसिद्धा सृष्टिर्नैयायिक वैशेषिकमतवच्चास्ति प्रवाहरूपेणाऽनादिभूतेति विज्ञेयम् । नानाविधानि सुकृतदुष्कृतानि कर्माणि विधानपरस्य जीवस्य स्वीयकर्म सम्बन्धेन चराचरात्मकस्य दृश्याऽदृश्यरूपस्याऽस्य जगतः समुत्पत्तिर्जायते । ततश्च तादृशसम्बन्धसम्पत्त्यनन्तरं देहिनां स्वस्वकर्मवशादेव संस्कारोत्पत्तिर्जायते । पुनश्च संस्कारोत्पत्त्यनन्तरकालावच्छेदेनैव स संस्कारः पौनःपुन्येन प्राणिनां जननं मरणं जननीजठरे शयनञ्च तज्जन्यं सुख-दुःखादिकञ्च प्रापयति भोग्यत्वेन सम्पादयति चेति पुनर्देहिनां जन्मापि खलु तादृशसंस्कारवशादेव जायतेऽतो नहि तत्र किमपि संस्कारातिरिक्तं हेत्वन्तरमपेक्षमाणं भवतीति जैना वदन्ति । == जैना द्विविधाः == श्वेताम्बर-दिगम्बरभेदेन द्विविधभेदावच्छिन्नेषु खल्वार्हतेषु श्वेताम्बरा जैना इत्थं प्रोट्टङ्कयन्ति यत् दिगम्बरमतस्य शिवभूतिभूषितः प्रादुर्भावः ८२ ईसवीये वर्षे सुसम्पन्नोऽभूदिति कर्णाणिकया परम्परातो यथार्थज्ञानविषयीक्रियते । तथैव दिगम्बरा अपि जैनाः श्वेताम्बरस्य तन्मतस्य च भद्रबाहुकृतं प्रादुर्भावम् ई० ७९ वर्षे वर्णयन्ति प्रस्फोरयन्ति च । भारतेऽपि जैनानां स्थान द्वयमस्ति, दक्षिभारतमेकम्, उत्तरभारतं द्वितीयम् । तत्रोत्तरभारते श्वेताम्बराणा ञ्चास्ति मुख्य स्थानम् । दक्षिणभारते च खल मुख्यतो दिगम्बरा निवसन्तीत्यपि कर्णाकणिकया परम्परातः समनुभूयते इति कृतं विस्तरेण । == सांख्यदर्शनम् == महामुनि-श्रीकपिलप्रणीतं सांख्यदर्शनमिदं सकलन्याय-मीमांसाप्रभृतिदर्शने भ्यश्चास्त्यतीव प्राचीनमिति च कर्णाकणिकया परम्परातः श्रूयते । त्रिगुणा त्मिकया जगत्कारणीभूतया प्रकृत्या विरचितत्वादस्य जगतोऽपि त्रैगुण्यं सिद्धयतीति व्यावहारिकञ्चास्ति सांख्यदर्शनमिदमिति नूनं विभावनीयमिति ध्येयम् । व्यवहारेऽप्यस्माभिस्त्रैगुण्यमनुभूयते सांख्यदर्शनमपि तथैवाऽनुभावयति, यतस्तत्कारणीभूतायाः प्रकृतेरपि त्रिगुणात्मकत्वात् । प्रकृतिश्च सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थेति च निगद्यते । सैव च पुनः सत्त्व रजस्तमसां वैषम्यावस्थामापन्ना सती चराचरात्मकं जगदिदं समुत्पादयतीति जगत्कारणीभूता भवतीति भावः । न्याय-वैशेषिकमतवदत्रापि सांख्यदर्शने चेतनस्य जीवात्मस्थानीयस्य पुरुष स्य बहुत्वं नानात्वञ्च कल्प्यते, इति सा कल्पना महत्येव समीचीना, तस्याः सत्तर्कयुक्तत्वात् । अन्यथा एकस्मिन् पुरुषे स्वीक्रियमाणे तस्मिन्नेव विचित्ते सर्वे एव विचित्ताः स्युः, यतस्तस्यैव सर्वशरीरेषु विद्यमानत्वात् । एवमेकस्मिन् वैदुष्यमापन्ने विदुषि सञ्जायमाने सर्वे एव खलु विद्वांसः स्युः । एवम्भूतोपर्युक्ताऽऽपत्तिरूपदोषबाहुल्यानुभवादात्मनः पुरुषस्यैकत्वं नैव कदापि स्वीकर्तुं शक्यते, इत्यतः पारिशेष्यात्तस्य बहुत्वमेव कल्प्यताम् । तथोक्तम् - 'पुरुषबहुत्वं सिद्धम्'<ref>सांख्यका० १६ ।</ref> इदञ्च सांख्यदर्शनं सेश्वरदर्शन-निरीश्वरदर्शनभेदेन भिन्नं सद् द्विविधं परिगण्यते । अस्मिन् महामुनिकपिलप्रणीते सांख्यदर्शने चेश्वरानङ्गीकारात्तस्य सूत्रे कारिकायां वा नामापि न श्रूयते इतीमे कपिलमतानुयायिनः सांख्याः सन्ति निरीश्वरवादिन इति । केवलमेकमात्रं जीवस्थानीयमेकमेव चेतनतत्त्वमभ्युपगम्यते यच्चास्ति पुरुष पदाभिधेयतां गतमिति । तदपि तत्त्वं प्रकृतेश्चैतन्याभिमानान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । == न्यायदर्शनम् == नीयते=प्राप्यते, अयनम् = मोक्षो, येनासौ न्यायः । अथवा नीयते = अधिगम्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनाऽसौ न्यायः । तस्य न्यायस्य यद् दर्शनमनु भवस्तदेव न्यायदर्शनम् = न्यायशास्त्रमित्यर्थः, आन्वीक्षिकीति यावत् । न्याय शास्त्रस्य महत्त्वन्तु सर्वशास्त्रोपकारकत्वेन सर्वत्रैव प्रसिद्ध मस्तीति सर्वेऽपि विद्वांसो विदाङकुर्वन्ति समनुभवन्ति च । तथा चोक्तम् - '''<nowiki/>'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।''' '''आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥''''<ref>न्यायभाष्यम् ।</ref> अपि च- '''<nowiki/>'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्'।'''<ref>'''-श्रुतमात्रम् ।'''</ref> अन्यच्चापि - '''<nowiki/>'तत्रोपनिषदं तात ! परिशेषन्तु पार्थिव !''' '''मथ्नामि मनसा तात ! दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम् ।'''' अस्य न्यायशास्त्रस्य जन्मदातृत्वेन श्रीमहर्षि-गोतम एव चास्त्यादिप्रवर्तकः । अयञ्च महर्षिस्त्रेताकालीनः सन् प्रजापतेः श्रीमहर्षेरङ्गिरसः प्रपौत्रो दीर्घतमसः पुत्रो महान् तपस्वी, तेजस्वी चासीदादिन्यायशास्त्रप्रणेता मनस्वी मनीषी । अस्य महर्षि-गोतमस्य धर्मपत्नी चासीत् परमां ख्याति प्राप्ता काञ्चनाभा चन्द्रोज्ज्वला प्रवालोपमकान्तिकान्ता 'अहल्या'-नाम्नी, स्वयं गोतमेनाऽभिशा पिता स्ववृत्तिशिलात्वधर्म समलञ्चकार । तदनन्तरकालावच्छेदेन साक्षात् सच्चिदानन्दस्वरूपलक्षणलक्षितस्याऽऽनन्द कन्दस्याऽयोध्याचन्द्रस्य कौशल्यानन्दवर्धनस्य भगवतो रामचन्द्रस्य चरणारविन्द स्य संस्पर्शमात्रेण विधूतपापा सा सर्वथाऽभिशापनिवृत्ता जाता। दिव्यं भव्यञ्च शरीरं पुनर्दधौ । ततश्च महर्षेोतमस्य सद्भावनाऽभूत् । सद्भावनाभावितान्तः करणे च पूर्वकालतोऽपि विशेषतः सम्मानमजायत । अस्य महर्षे!तमस्य साक्षात् 'शतानन्द'-नामा पुत्रः श्रीमिथिलेश्वरस्य पुरोहितोऽप्यासीदिति श्रूयते । तदत्र युक्ताऽयुक्तत्वे स्वयमेव विचार्यताम् । अयञ्च महर्षि-गोतमोऽष्टादशपुराणानां ब्रह्मसूत्राणाञ्च रचयितुः श्रीव्यासस्य समकालीन आसीत् । श्रीगोतमस्यापरं नाम अक्षपादोऽप्यासीत् । अस्य महर्षे रक्षपादत्वे श्रीव्यास एवाऽऽसीत् कारणम् । अस्य श्रीगोतमस्य 'अक्षपादे'ति नामविधाने चास्तीयं महती किंवदन्ती यत् श्रीगोतमो महर्षिः शास्त्रीयपदार्थचिन्तासन्तानपरो भूत्वा 'पतितः पतितः पुनरुत्पतसि' इति न्यायेन श्रीगोतमस्य पतनजन्यशारीरिकाऽऽघातव्याघातादिना सर्वोऽपि देहः सजीवनं महदेव गम्भीरं प्रतिदिनं समवर्तत । अनन्तरमेकदा महर्षिः पदार्थीयचिन्तासन्तानेन मार्गभ्रष्टो मार्ग विस्मृतो वा सन्नकस्मादेव कूपे पपात । ततश्च कूपान्तः पतितं तं गोतमं विज्ञाय कश्चिद् देवविशेषः स्वयं तं निष्कास्य स्वीयशक्त्यतिशयबलेन महर्षेः पादयोरक्षिप्रदानं कृतवान् येनास्य नयनत्रितयं जातम् । अपरे विद्वांसो महर्षि-गोतमविषये एवं प्रस्फोरयन्ति यद् गोतमो अक्ष पादश्च द्वित्वसंख्यावत्त्वेन पृथक्-पृथगेव समनुभूयेते । तत्र गोतम आन्वीक्षिक्या जन्मदातृत्वेन प्रवर्तक आसीत् । न्यायसूत्राणाञ्च प्रणेता श्रीअक्षपादश्वासीत् । परन्त्विदं सर्वं 'मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरीतिकी ति न्यायेन कपोल कल्पितत्वेन मिथ्याभूतम् । यतो न्यायसूत्राऽऽन्वीक्षिक्योश्च परस्परमभिन्नत्वात् । == न्यायशास्त्रस्य महत्त्वम् == न्यायशास्त्रेतराणि यानि व्याकरण-वेदान्त-प्रभृतीनि शास्त्राणि तानि सर्वाण्येव शास्त्राणि सन्ति न्यायशास्त्रं समपेक्षमाणानीति तानि सर्वथोपकार कत्वेन न्यायशास्त्रमपेक्षन्ते इति । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम्'।''' -श्रुतमात्रम् । 'मानाधीना मेयसिद्धिः' एवम् 'लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुविनिर्णयः' इत्यने नापि प्रमाणभूतेन वाक्यद्वयेन न्यायशास्त्रस्य महदेव महत्त्वं समृद्गीयमानं भवति । अत्र वाक्यद्वयघटकीभूतयोश्च मान-प्रमाण-पदयोरैक्येन अर्थात् एकार्थ कत्वेन, समानार्थकत्वेनेत्यर्थः, न्यायशास्त्ररूपत्वम् । अत एव न्यायशास्त्रमेव प्रमाणशास्त्रं मन्यते लोकः । अपि च— '''<nowiki/>'आषं धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राऽविरोधिना।''' '''यस्तर्केणाऽनुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः' ॥''' -श्रुतमात्रमेव । == न्यायस्य विकासक्रमः == न्यायशास्त्रविकाससम्बन्धिधाराद्वयमेव प्रधानतः समनुभूयते । यस्मिन् धाराद्वये सर्वप्रथमधाराया जन्मदाताऽस्ति श्रीगोतमः । इदमेव च न्याय शास्त्रं न्यायदर्शनशब्देनाप्यभिधीयते । न्यायश्च प्रमाणैरर्थपरीक्षणरूपः । उक्तञ्च– 'प्रमाणैरर्थपरीक्षणम्-न्यायः' । एतेनेदमेवाऽऽयाति यत्- समस्त प्रमाणव्यापारादर्थाऽधिगतिायः, न्या० वा० १ ( पृ० १४ ) 'प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजने'त्यारभ्य 'हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः' इत्येतत् पर्यन्तं तदिदं पञ्चाऽध्यायात्मकं न्यायशास्त्रम् । तत्र प्रत्यध्यायमान्हिकद्वयमस्ति । नीयते = प्राप्यतेऽयनं = मोक्षो, येनासौ न्यायः । अथवा नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनेति न्यायः । न्यायस्य दर्शनं 'न्यायदर्शनम्' न्यायशास्त्र मित्यर्थः । इदमेव न्यायशास्त्रम् आन्वीक्षिकीविद्याशब्देनापि प्रोच्यते । इत्थञ्च वेदार्थाविरोधितौंपयिकवैदिकतत्त्वसंरक्षणोपयोगिप्रमाणादिपदार्थप्रतिपादकत्व रूपमेवास्ति न्यायशास्त्रत्वमिति तु निष्कृष्टार्थः । अस्य महत्त्वम् - '''<nowiki/>'प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् ।''' '''आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥'''' अपि च- '''<nowiki/>'आर्ष धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना ।''' '''यस्त?णानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।।'''' एवं तुरीयपुरुषार्थमोक्षप्रकरणेऽपीत्थमुक्तवन्तः - '''<nowiki/>'तत्रोपनिषदं तात ! परिशेषन्तु पार्थिव ! ।''' '''मथ्नामि मनसा तात ! दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम्' ।''' अपि च वात्स्यायनो ब्रूते-'प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमानमन्वीक्षा, प्रत्यक्षा गमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्षणमन्वीक्षा, तया प्रवर्तते इत्यान्वीक्षिकी न्यायविद्या, न्यायशास्त्रम् । यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरुद्धं न्यायाभासः स'।<ref>वात्स्याय० भा० सू० १ ।</ref> न्यायस्तु प्रारदर्शितव्युत्पत्तिदिशा बन्धननिवृत्तिरूपः सिद्धयति । एवं स्थिते न्यायविषये इदं प्राचीनाचार्यकथनमपि साधु सङ्गच्छते । तथाहि- '''<nowiki/>'यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् ।''' '''अपन्थानन्तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' ।''' == वैशेषिकदर्शनम् == श्रीजन्मदातृत्वेन कणादेन पित्रा लालितं पालितं पुत्रवच्च परिवधितं वैशेषिकं दर्शनमिदं सर्वेभ्यो दर्शनेभ्योऽतीव श्रेष्ठं सर्वथा प्रशस्तं प्राचीनतमञ्चेति गीयते । अत एव-'काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम् । इत्यपि कथनं साधु सङ्गच्छते। अत्र वयं ब्रूमः-शास्त्रं द्विविधम्-१. पदशास्त्रम्, २. पदार्थशास्त्रञ्च । तत्र पदशास्त्रं व्याकरणशास्त्रम्, पदार्थशास्त्रं काणादशास्त्रम् ( वैशेषिकं शास्त्रम्, न्यायशास्त्रम् ) । यद्यपि व्याकरण-वेदान्त-प्रभृतीनामन्येषामपि शास्त्राणां विद्यमानत्वेन शास्त्रत्वकथनं साधु सङ्गच्छते । तथापि-अनयोर्द्वयोः शास्त्रयोः समक्षं नास्ति कस्यापीतरशास्त्रस्य वैशिष्ट्यं महत्त्वं वा प्रभुत्वं वा यन्न्यायशास्त्रातिरिक्त शास्त्राणां मीमांसाप्रभृतीनां समुपकारकत्वेनोपकारं कुर्यात् अस्य वैशेषिक दर्शनस्य पदार्थशास्त्रत्वेन सप्तैव पदार्थाः । तथाहि - '''<nowiki/>'द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् ।''' '''समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥'''' -भाषापरिच्छेदः, १ । इदमेव काणाददर्शनम् ( वैशेषिकदर्शनम् ) औलूक्यदर्शनमप्युच्यते । अस्मिन् कणाददर्शनापरपर्यायभूते प्रभूते-औलुक्यदर्शने 'विशेष'-पदार्थस्यैकस्य नूतन पदार्थाऽङ्गीकारेण 'विशेषस्तु विशेषवान्' इति न्यायेन चाऽन्यदर्शनेभ्यो दर्शन मिदं सुतरां भिद्यते वैशिष्ट्यमापद्यते वेति । प्रमाणानां विचारचर्चाऽवसरे तत्र प्रमाणद्वयमेव मान्यं भवति । यतः 'सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्' अर्थात् सर्वेषां प्रत्यक्षाऽनुमानप्रमाणातिरिक्तानां प्रमाणा नाम्, अत्रैव द्वयोरेव प्रत्यक्षानुमानप्रमाणयोरेवाऽन्तर्भावात् । तथा चोक्तम् - '''<nowiki/>'शब्दोपमानयो व पृथक् प्रामाण्य मिष्यते ।''' '''अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिकं मतम् ॥''' -भाषापरिच्छेदः । == मीमांसादर्शनम् == मीमांसादर्शनमिदं पूर्वमीमांसा-उत्तरमीमांसाभेदेन भिन्नं सद् द्वैविध्य मापन्नमस्ति । तत्र वेदस्य पूर्वभागे योऽस्ति विषयो विचारितस्तादृशविषय विषयको विचार एव 'पूर्वमीमांसा'-शब्देनाऽभिधीयते । स च विचारः 'कर्म' विषयको विचारः । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः।'''<ref>ईशोपनि० २ ।</ref> इत्थञ्चैतत्कर्मविषयकं विचारं विचारितवान् मुनि मिनिः पूर्वभागरूपे वेदैकदेशे। अपि चैतत्कर्मविषयकविचारात्मिकां मीमांसामाश्रित्य भगवान् श्रीकृष्णोऽपि साक्षादेव ब्रूते - '''<nowiki/>'शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्' ।'''<ref>गीता, ४।२१ ।</ref> अर्थात् सर्वविधकामनाशून्यः सन् यत् चित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहो यति र्योगी वा केवलं भोजनं शयनादिरूपं शारीरं कर्म कुर्वन् जीवननिर्वाहार्थं, किमपि किल्बिषं नैव प्राप्नोति । अपि च - '''<nowiki/>'कृतस्य कार्यस्य चेह स्फाति समावह' ।'''<ref>अथर्ववेदः, ३।२४।५ ।</ref> अर्थात् कृतस्य = शारीरिकस्थित्यथं कृतस्येत्यर्थः । कार्यस्य = नित्य नैमित्तिककर्मणः । इह = अस्मिन् चराचरात्मके जगति । स्फातिम् = वृद्धिम् । समावह = सम्यक प्रकारेण कुरु । अनेनापि = अथर्ववेदपठितेनापि मन्त्रेण शास्त्रोक्तनित्यनैमित्तिककर्मविधानमेव श्रेयस्करमित्युक्तवान् अथर्ववेद इत्येव प्रमीयते। अतः पूर्वमीमांसादर्शनस्य कृते जन्मदातृजैमिनिनये कर्मणा एवाऽभ्युदय निःश्रेयसयोः समवाप्तिजनकत्वेन तस्यैव कर्मणः प्राधान्येन निरूपणीयत्वात् इति । == उत्तरमीमांसादर्शनम् == उत्तरमीमांसादर्शनं नाम वेदान्तदर्शनम् । वेदस्यान्ते अर्थात् वेदस्योत्तर भागे ज्ञानस्यैव निरूपणीयत्वेन वेदान्तशब्दार्थो ज्ञाने पर्यवस्यतीति भावः । वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् । उपनिषदश्च ब्रह्मविद्यारूपत्वं विज्ञेयम् । इत्थञ्च 'वेदान्त'-शब्दस्य ब्रह्मविद्यारूपेऽर्थे ब्रह्मरूपेऽर्थे वा पर्यवसानं भवतीति बोध्यम् । अपि च अद्वैतवादस्य चर्चा भारतीयदर्शनस्य चास्ति प्राणः । भारतीय साहित्ये शङ्कराद्वैतवादतः पूर्वमपि खल्वस्याऽद्वैतवादसिद्धान्तस्य वर्णनं निरूपणं वा सर्वथा यत्र-तत्रोपनिषदादिषु सर्वत्रोपलभ्यमानत्वेन प्रामाणिक प्रमारूप ञ्चेति बोध्यम् । उपनिषत्सु तु सैद्धान्तिकरूपेणाऽयमेवाऽद्वैतवादसिद्धान्तः सुस्पष्टतयाऽभि व्यक्तिमापन्नो मिलति । तात्त्विकदृष्ट्या विचार्यमाणे यथा स्वाप्निकसृष्टेश्चर्म चक्षुषः समुन्मीलनानन्तरमविलम्बेनैव ( अव्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेनैव ) बाधो जायते । तथैव ततः किञ्चिदधिककालस्थायिन्या व्यावहारिकसृष्टेर्ज्ञानचक्षुःस्वरूपया ज्ञानदृष्ट्या बाधः । यथोक्तम् - '''<nowiki/>'कृत्वा ज्ञानमयी दृष्टि पश्येद् ब्रह्ममयं जगत्' ।'''<ref>तेजोविन्दूप० १।२९ ।</ref> अपि च - '''<nowiki/>'भेददृष्टिमविद्येयं तां सदा परिवर्जयेत्' ।'''<ref>महोपनि० ५।११३ ।</ref> अन्यच्चापि- '''"अद्वैतसिद्धान्तमेव हि सत्यं शिवं सुन्दरं सिद्धान्तमस्ति' ।''' <ref>-माण्डूक्योपनि० ७ ।</ref> '''<nowiki/>'शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा'।''' - तत्रैव । 'इत्याद्युपनिषदोऽपि तदेवाऽद्वैतं ब्रह्म प्रमाणयन्ति । श्रीव्यासकथितस्य श्रीशङ्कराचार्यद्वारा वृद्धि प्रापितस्य चाऽद्वैतवेदान्तस्य सम्यक्त्वेन तज्ज्ञानशीलानाञ्च विदुषां वेदान्तशास्त्रमर्मज्ञानामप्यस्त्ययमेव सिद्धान्तः । यथा-अधिष्ठानाऽज्ञानवशात् रज्जौ सर्पत्वप्रकारकः 'अयं सर्पः' इति भ्रमो जायते । रज्जुस्वरूपाऽधिष्ठानसाक्षात्काराच्च स भ्रमो निवर्तते । तथैव कर्मणा समुन्नति गतमज्ञानमधिष्ठानस्वरूपब्रह्मात्मज्ञानेन ( ब्रह्म साक्षात्कारेण = आत्मसाक्षात्कारेण ) नश्यति तदनन्तरञ्चाऽऽत्मा याथार्थ्येन ज्ञायते । यथा-भगवद्भास्करोदयेऽन्धकारमात्रं सर्वथा नश्यति, एवमेव ब्रह्मात्म स्वरूपज्ञानोदये (प्रकाशोदये ) जायमाने वाऽज्ञानं समूलं नाशं गच्छति । अज्ञाननाशे सति सर्वं जगद् ब्रह्ममयं सदेवाऽनुभवगोचरीभूतं भवति । यथोक्तम्- '''<nowiki/>'यथा रज्जु परित्यज्य सर्प गृह्णाति वै भ्रमात् ।''' '''तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत् पश्यति मूढधीः ।''' '''रज्जुखण्डे परिज्ञाते सर्परूपं न तिष्ठति ।''' '''अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते' ।'''<ref>नादविन्दूपनि० ४०।२६-२७ । -</ref> ननु तथापि पुनरज्ञानकार्याणि सर्वाण्येव शरीरेन्द्रियप्रभृतीनि सन्तिष्ठ मानान्येव समनुभूयन्ते । अत्र दृष्टान्तत्रयं समुपस्थाप्यन्ते, सर्वतः प्राक् कुमारी औषधिरेको दृष्टान्तः–यथा कुमारी स्वकारणभूतमूलकारणनाशानन्तरमपि तिष्ठत्येव, यथा वा धूमोऽपि स्वकारणीभूताग्निनाशानन्तरमपि तिष्ठत्येव, एव मिषुनिष्ठोऽपि वेगाख्यः संस्कारः स्वकारणीभूताऽऽकर्षणसंयुक्तज्या इषुसंयोग नाशानन्तरमपि इषुनिष्ठो वेगाख्यः संस्कारः खलु सन्तिष्ठमान एवाऽनुभूयते । तथैव दाष्टान्तिकेऽपि शरीरेन्द्रियप्रभृतिकारणीभूताऽज्ञाननाशेऽपि शरीरे न्द्रियादीनि पुनरपि सन्तिष्ठमानानि समनुभूयन्ते । तेषां शरीरेन्द्रियादीनां विनाशः कदा भवतीति चेत् ? शरीरेन्द्रियविनाशार्थं नास्ति कश्चन नियमः । अस्ति चेत् नियमस्हि अयमेवाऽस्ति नियमः-यद् यदा प्रारब्धं कर्म नश्यति, तदैव शरीरेन्द्रियादीनां विनाशोऽपि जायते, नान्यः पन्था विद्यते तेषां विनाशस्य । == अज्ञानस्वरूपम् == 'अज्ञानन्तु सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं ज्ञानविरोधि भावरूपं यत्किञ्चिदिति' । <ref>वेदान्तसारः</ref> '''प्रश्नः -''' स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव वस्तुतश्चास्त्यज्ञानमिति । तत्रापि नहि केऽपि स्वस्वरूपं जानन्ति, इति चेत् न जानन्तु ते ? परन्तु ये स्वस्वरूपं विदाङकुर्वन्ति विदाङ्कर्तुं वा पारयन्ति ते स्वस्वरूपं कीदृशं जानन्तीत्युच्यताम् । '''उत्तरम् -''' अहं ब्राह्मणः, अहं क्षत्रियः, अहं वैश्यः, अहं शूद्रत्वजात्य. वच्छिन्नः, एवम् अहं पुरुषः, अहं स्त्रीत्वजात्यवच्छिन्नः, इत्यादिरूपेणैव स्वस्व रूपं जानन्ति नान्यथा । परन्तु एवंविधं ज्ञानमप्यज्ञानमेव । एवं स्थिते नहि केऽपि स्वस्वरूपं विदाङकुर्वन्तीति स्वस्वरूपाऽज्ञानमेव चास्त्यज्ञानम् । ननु मानवः स्वीयं रूपं मानवत्वेन मनुष्यत्वेन वा जानाति न तु पशुत्वेन जानाति 'अहं पशु'रिति । एवं स्त्री स्त्रीत्वेन जानाति कथं पुनरुच्यते नहि केपिं जानन्ति इति ? तन्न साम्प्रतम्-मनुष्यत्वेन, ब्राह्मणत्वादिरूपेण वा स्वरूपज्ञानस्वीकारो मनुष्यः सर्वदा सर्वथा च त्रिषु कालेषु मनुष्य एव यदि भवेत्तदा प्रागुक्तरूपेणा ऽभिधातुं शक्यते, परन्तु नैवमस्ति-इत्यतः स्वस्वरूपाऽज्ञानमेवाङ्गीकार्यमित्येव समीचीनः पन्था। अत्राशङ्कते यत् शास्त्रज्ञा विद्वांस आत्मस्वरूपमीदृशमिति प्रौढविचारकास्ते कथन्न जानन्तीत्युच्यतामिति चेत्, तन्न युक्तम्-शास्त्रज्ञोऽपि चार्वाकः स्थूल शरीरमनात्मरूपमेव आत्मेति विदाङ्कुर्वन् सन्नपि स चार्वाक आत्मनस्स्वरूपं नैव जानातीति वक्तव्यम् । एवमन्येषां प्राणस्याऽऽत्मत्वेन समुपासकानाम्, इन्द्रियो पासकानाम्, तथा मनस्समुपासकानां शास्त्रज्ञानां विदुषाम्-स्वस्वरूपात्मक स्याऽऽत्मनो ज्ञानं नास्त्येव । यतस्ते चार्वाकाः प्राणत्वादिनाऽनात्मरूपेणाऽऽत्मानं जानन्ति, न तु वास्तविकेनाऽऽत्मत्वेनाऽऽत्मानं जानन्ति । एवमन्ये बौद्धा माध्यमिकप्रभृतयः शून्यतत्त्वमेव आत्मेति वदन्तः शास्त्रज्ञा अपि ते नैवाऽऽत्मनस्स्वरूपं विदाङकुर्वन्ति । यत अहमर्थस्याऽऽत्मन आत्मत्वेन भानात्तस्य कथमनिर्वचनीयत्वं स्यात् । ==विस्तारः== दृश् धातुना भावार्थे करणार्थे वा ल्युट्(अन)-प्रत्ययेन दर्शनशब्दः व्युत्पद्यते । भावार्थे अस्य अर्थः अवलोकनक्रिया भवति, करणार्थे अवलोकनक्रियायाः साधनम् । उभयार्थे अस्य शब्दस्य सार्थकत्वं वर्तते । शास्त्रशब्दस्य अपि शंसनक्रियायाः (छेदनम्, अनुशासनम्, अतिरिक्तव्यावर्तनम्) साधकम् इति व्युत्पन्नः अर्थः । अनयोः शब्दयोः दर्शनमेव शास्त्रमिति अर्थे कर्मधारयः समासः भवति । दर्शनस्य विचारणीयतत्त्व-प्राधान्य-भेदात् सम्प्रदायभेदः भवति । प्रत्येकं दर्शनस्य अध्ययनं त्रिभिः दृष्टिभिः कर्तुं शक्यते - * '''[[तत्त्वमीमांसा]]''' - तत्त्वानां, जगतः, सृष्टेः च उत्पत्तिः स्थितिः व्यवहारः लयश्च विमृश्यते । * '''[[ज्ञानमीमांसा]]''' - ज्ञानस्य स्वरूपं, साधनं, प्रामाण्यं प्रक्रिया च अस्यां विमृश्यते । * '''[[आचारमीमांसा]]''' - ईश्वरमतं, सुखदुःखे, मोक्षस्य स्वरूपं साधनं च, नीतिशिक्षा (क्वचित्) च अनया दृष्ट्या विमृश्यते । भारतीयेषु दर्शनेषु अधोलिखितानां दर्शनानां प्राधान्यम् अस्ति । अन्येऽपि अनेकानि दर्शनानि सन्ति । [[चार्वाकदर्शनम्|चार्वाक]], [[बौद्धधर्मः|बौद्ध]], [[जैन]], [[न्याय]], [[सांख्य]], [[योग]], [[वैशेषिक]], [[पूर्व-मीमांसा]], [[उत्तर-मीमांसा]]/[[वेदान्त]], [[व्याकरणदर्शनम्]] * '''[[चार्वाकदर्शनम्]]''' - एतत् प्रायः सर्वप्राचीनं दर्शनम् अस्ति । अस्य प्रणेता बृहस्पतिः अस्ति । तस्य ग्रन्थः बृहस्पतिसूत्रम् उल्लिख्यते श्रूयते च परं अद्य यावत् अस्य ग्रन्थस्य एका अपि प्रतिकृतिः न प्राप्ता । अस्य कश्चित् अर्थशास्त्रमपि अनुमीयते । यतः कौटिलीये अर्थशास्त्रे बृहस्पतेर्यानि मतानि उद्धृतानि तानि चार्वाकदर्शनस्य मतेन साम्यं धारयन्ति । प्राधान्येन वेदसम्बन्धि मतम् । मतसाम्येनैव उभयः बृहस्पती एकमनुमीयेते । अस्य दर्शनस्य [[तत्त्वोपप्लवसिन्धु]]-नामकः एकः अर्वाचीनः ग्रन्थः प्राप्यते । * '''[[बौद्धदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता नागार्जुनः अस्ति । * '''[[जैनदर्शनम्]]''' - * '''[[न्यायदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[गौतमः]] अस्ति । तस्य [[न्यायसूत्राणि|न्यायसूत्रम्]] अस्य प्रवर्तकः ग्रन्थः अस्ति । अस्योपरि [[वात्स्यायनः]] [[न्यायभाष्य]]म् अलिखत् । भाष्यस्योपरि [[उद्योतकरः]] [[न्यायवार्त्तिक]]म् अरचयत् । वार्त्तिकस्य मतं पूरयितुं [[वाचस्पतिमिश्रः]] अस्योपरि [[न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीका]]म् अरचयत् । तात्पर्यटीकायाः मतेषु कृतानामाक्षेपाणां खण्डनं कर्तुं तस्योपरि [[उदयनाचार्यः]] [[न्यायवार्त्तिकतात्पर्यटीकापरिशुद्धि]]म् अरचयत् । एतद्दर्शनं [[प्रमाणशास्त्रमपि]] कथ्यते । [[गङ्गेशोपाध्या]]यस्य [[तत्त्वचिन्तामणि]]ग्रन्थेन न्यायस्य अन्यस्य स्वरूपस्य प्रारम्भः भवति यत् [[नव्यन्याय]] इति नाम्ना प्रसिद्धम् । * '''[[वैशेषिकदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[कणाद]]मुनिः अस्ति । तेन [[वैशेषिकसूत्रं]] रचितम् । अस्य तत्त्वमीमांसायां विशेष इति पदार्थस्य प्रतिपादनेन अस्य दर्शनस्य नाम वैशेशिकम् अभवत् । अस्य अन्यानि नामानि [[काणाददर्शनम्]] [[औलूक्यदर्शनम्]] इत्यादीनि सन्ति । * '''[[साङ्ख्यदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[कपिलः (ऋषिः)|कपिल]]मुनिः अस्ति । तस्य [[साङ्ख्यसूत्रम्]] इति ग्रन्थः प्रसिद्धः । परमस्य दर्शनस्य प्रधानः ग्रन्थः [[ईश्वरकृष्ण]]विरचिता [[साङ्ख्यकारिका]] अस्ति । यत् साङ्ख्यसूत्रं प्राप्यते, तस्य प्रवर्तककपिलप्रणेतृत्वं सन्दिग्धमस्ति । * '''[[योगदर्शनम्]]''' - अस्य दर्शनस्य प्रणेता [[पतञ्जलि]]मुनिः अस्ति । तस्य [[योगदर्शनम्|योगसूत्रं]] चतुर्षु पादेषु विभक्तः । * '''[[मीमांसा|मीमांसादर्शनम्]]''' - इदं दर्शनं पूर्वमीमांसा इति नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् । अस्य प्रणेता [[जैमिनि]]ना [[मीमांसासूत्रं]] रचयित्वा अस्य प्रवर्तनम् कृतम् । अस्योपरि [[शबरस्वामि]]ना भाष्यं लिखितम् । भाष्यस्योपरि [[कुमारिलभट्ट]]स्य [[प्रभाकरमिश्र]]स्य च मतभेदेन अस्य द्वौ सम्प्रदायौ जातौ - [[भाट्टमीमांसा]] [[प्राभाकरमीमांसा]] च । कुमारिलभट्टस्य प्रधानाः ग्रन्थाः सन्ति - [[श्लोकवार्त्तिकम्]], [[तन्त्रवार्तिकम्|तन्त्रवार्त्तिकम्]] , [[टुप्टीका]] च । [[प्रभाकर]]स्य प्रमुखौ ग्रन्थौ स्तः [[बृहती]], [[लघ्वी]] च । * '''[[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनम्]]''' - इदं दर्शनम् [[उत्तरमीमांसा]] इति नाम्नाऽपि प्रसिद्धम् अस्ति । [[बादरायणः]] व्यासः अस्य प्रणेता । तेन [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्र]]म् रचितम् । इदं सूत्रं [[वेदान्तसूत्र]]म्, [[शारीरकसूत्र]]म् अपि कथ्यते । एतद्दर्शनं उपनिषदं प्रमाणं कृत्वा तस्य मतमनुसरति । [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शन]]स्य कालान्तरे अनेके सम्प्रदायाः जाताः तेषां केचित् प्रसिद्धाः सम्प्रदायाः तेषां प्रमुखा आचार्याः च सन्ति - [[अद्वैतवेदान्तः]] ([[शङ्कराचार्यः]]/[[शङ्कराचार्यः|शङ्करः]]), [[द्वैतदर्शनम्|द्वैतवेदान्तः]] ([[मध्वाचार्यः]]), द्वैताद्वैतः, विशिष्टाद्वैतः, शुद्धाद्वैतः आदयः । * '''[[व्याकरणम्|व्याकरणदर्शनम्]]''' - एतद्दर्शनम् [[पाणिनीयदर्शन]] नाम्ना [[माधवाचार्येण]] [[सर्वदर्शनसङ्ग्रह]]नामके ग्रन्थे उल्लिखितम् । अस्य दर्शनस्य प्रारम्भः [[पतञ्जलि]]मुनेः [[महाभाष्यम्|महाभाष्य]]ग्रन्थात् स्वीक्रियते । अस्य दार्शनिकं रूपं [[भर्तृहरिः|भर्तृहरि]]णा [[वाक्यपदीय]]ग्रन्थे विस्तारितम् । [[शब्दब्रह्म]], [[स्फोट]] आदयः अस्य दर्शनस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः सन्ति । [[वर्गः:दर्शनानि|तत्वज्ञानम्]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:दर्शनशास्त्रम्]] sbtyn8apd5s9xfwf61q9nbv2leg1669 1 9636 500489 144132 2026-09-11T11:16:27Z NehalDaveND 9230 पुनर्निर्देशनं प्रति NehalDaveND इत्यनेन [[सम्भाषणम्:नेपालदेशः]] तः [[सम्भाषणम्:नेपालम्]] पृष्ठं स्थानान्तरितं: शीर्षकदोषः 144132 wikitext text/x-wiki अहं संस्कृत भाषा प्रति निष्ठावान अस्मि। परन्तु अहं संस्कृत व्याकरणानि ज्ञानानि अति निम्न अस्ति। अतएव अहं आग्राहमि, भवान्/भवति अस्य पृष्ठस्य सम्पादनं कुरूतः। --[[योजकः:गणेश पौडेल|गणेश पौडेल]] ०७:४१, ९ ओगस्ट् २०१० (UTC) भवतः इच्छानुसारेण मया सम्पादनानि कृतानि सन्ति। धन्यवादः। -[[योजकः:Hemant wikikosh|Hemant wikikosh]] ११:०४, ९ ओगस्ट् २०१० (UTC) =निर्वाचित लेखः= इदम् लॆखः निर्वाचित लेखं भवितुम् न शक्नोति। --[[योजकः:Leodescal|हर्षवर्धनः (Leodescal)]] ०६:३३, २२ अष्टोबर् २०११ (UTC) gq70knq2dxnhr5xz8g09ajxm34qmll9 0 13710 500461 481824 2026-09-11T01:56:23Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500461 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = श्रवणबेळगोळ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = नगरम् | image_skyline = Bahubali Shravana Belagola.jpg | image_alt = | image_caption = गोमटेश्वरस्य(बाहुबलेः)विग्रहः (978-993 AD). | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | nickname = | map_alt = | map_caption = | image_map = India Karnataka location map.svg | map_alt = | latd = 12.85 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 76.48 | longm = | longs = | longEW = E | subdivision_type = | subdivision_name = राष्ट्रम् | subdivision_type1 = राज्यानि | subdivision_name1 = कर्णाटकराज्यम् | subdivision_type2 = मण्डलम् | subdivision_name2 = [[हासनमण्डलम्]] | unit_pref = Metric | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | website = | footnotes = }} [[File:Shravanabelagola barton.jpg|thumb|पुरातनम् चित्रम् (c. 1899)]] '''श्रवणबेळगोळ''' (Shravanabelagola)[[कर्णाटक]]राज्यस्य [[हासनमण्डलम्|हासनमण्डले]] विद्यमानं विश्वप्रसिद्धं जैनक्षेत्रम् । श्रवणबेळगोळ प्रन्तीयभाषया बिळियकोळ बेळगोळ इति प्रसिद्धम्। श्रमण नाम संन्यासी । पूवम् अत्र शतशः जैनसन्यासिनः आसन् अतः एव एतन्नाम स्यात् । अस्य क्षेत्रस्य देवरबेळगोळ श्वेतबेळगोळ गोम्मटपुरम् इति च नामानि सन्ति । श्रवणबेळगोळक्षेत्रे पर्वतद्वयम् अस्ति । लघुपर्वतः चन्द्रगिरिः, बृहत्पर्वतः इन्द्रगिरिः द्वयोरपि जैनमन्दिराणि गुहाः दुर्गं शिलाशासनानि च सन्ति । चन्द्रगिरेः प्रमुखाकर्षणं जिनालयेषु अत्यन्तं सुन्दरं चावुण्डरायबसदि इति । अत्र श्रीनेमिनाथस्य पञ्चपादपरिमितोन्नतः विग्रहः शिल्पकलादृष्टया च अतिसुन्दरः अस्ति । ==गोमटेश्वरमूर्तिः == [[कर्णाटकम्|कर्णाटकराज्ये]] स्थितानां [[जैनाः|जैनानां]] प्रसिद्धक्षेत्रेषु श्रवणबेळ्गोळ अतीव सुन्दरं महत्वपूर्णम् आकर्षकं च अस्ति । विशेषतः अत्र इन्द्रगिरिपर्वते [[बाहुबलिः|बाहुबलेः]] महात्मनः सुन्दरमूर्तिः स्थापिता अस्ति । एतां गोमटेश्वरमूर्तिः इति अपि कथयन्ति । एषा मूर्तिः विश्वे एव अद्भुता उन्नता इति ख्याता अस्ति । जैनराजस्य राचमल्लस्य मन्त्री चावुण्डरायः मातुः सन्तोषाय एतां मूर्तिं निर्माय क्रिस्ताबे ९७८ तमे वर्षे प्रतिष्ठापितवान् । ग्रानैटइत्याख्यया एकशिलया निर्मिता मूर्तिः इन्द्रगिरिपर्वते ४७० पादपरिमितोन्नतप्रदेशे संस्थापिता अस्ति । पर्वतारोहणाय सोपानानि कृतानि सन्ति । विकसितकमले तिष्ठन्निव गोमटेश्वरः ५७ पादपरिमितोन्नतः ध्यानस्थः इव निमीलिताक्षः अस्ति । देहरचनादृष्ट्या अतीव अद्भुतं शिल्पमेतत् । देहस्योपरि सर्पाः सञ्चरन्तीव चित्रणं कृतमस्ति । देहे सुन्दरलतानां चित्राणि सन्ति । न केवलं [[जैनाः]] अपि तु सर्वधर्मीयाः अपि अत्र आगत्य दर्शनं कुर्वन्ति । मूर्तेः पादयोः समीपे स्थित्वा अपूर्वम् आनन्दानुभवम् प्राप्नुवन्ति । गोमटेश्वरस्य द्वादशवर्षेषु एकवारं [[महामस्तकाभिषेकः]] भवति । सहस्रशः जनाः प्रतिदिनं श्रवणबेळगोळक्षेत्रम् आगच्छन्ति । अत्र वसतिभोजनादिव्यवस्था अस्ति । ==मार्गः== धूमशकटमार्गः निर्मितः अस्ति । निस्थानमस्ति । ===वाहनमार्गः=== :[[हासन]]तः ४२ कि.मी । [[मैसूरु]]तः ६४ कि.मी. । :[[बेङ्गळूरु]]तः १५७. कि.मी. :चेन्नरायपट्ट्णतः १२ कि.मी. हासनतः ५१ कि.मी. :[[मैसूरु]]तः ६४ कि.मी. स्वाकीयं वाहनम् अस्ति चेत् आनुकूल्यम् अधिकम् । ==वसतिः== जैनमठं, यात्रीनिवासः {{wide image|Panorama_of_Chandragiri_Temple_Complex,_Shravanabelagola,_Karnataka,_India..jpg|1800px|चन्द्रगिरिः}} == बाह्यानुबन्धाः == * [http://www.jainheritagecentres.com/Karnataka/Shravanabelagola/ Article on Śravaṇa Beḷgoḷa] * [http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/bhattaraka.html The Bhattarakas of Shravanabelgola and Mudabidri] * [http://www.mahamasthakabhisheka.com/ Mahamasthakabhisheka.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021032212/http://www.mahamasthakabhisheka.com/ |date=2010-10-21 }} * [http://www.shribahubali.com/shravanabelagola.htm ShriBahubali Mandir at Kumbhoj, Maharshtra / Shravanbelagola Gomteshwara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729083621/http://www.shribahubali.com/shravanabelagola.htm |date=2013-07-29 }} * http://www.youtube.com/watch?v=LXQpbMQVriU * [http://picasaweb.google.com/107787745801665802746/Sravanabelagola# Photographs from Sravanabelagola] *[http://www.flickr.com/photos/dynastyphotoinc/sets/72157625855516866/detail/ Photographs from Shravanbelgola] [[वर्गः:कर्णाटकस्य ऐतिहासिकस्थानानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:जैनमतम्]] f5rd2nitijw71uzfk2z8b70nrmvc3iz 0 33392 500463 499070 2026-09-11T02:13:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500463 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = स्मृति इरानी |honorific-suffix= |image = |office = मानवसंसाधनविकास-मन्त्री |term_start = २६ मे २०१४ 26 May 2014 |term_end = |president = [[प्रणब मुखर्जि]] |primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] |predecessor =[[पल्लम् राजु]] |successor = |office1 = [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षस्य उपाध्यक्षः]] |president1 = [[राजनाथ सिंह]] |term_start1 = २०१३ |term_end1 = |predecessor1 = |successor1 = |office2 = गुजरातराज्यसभासदस्यः |term_start2 = २०११ |term_end 2 = |predecessor2 = |successor2 = |office3 = |term_star3 = |term_end3 = |predecessor3 = |successor3 = |office4 = |president4 = |term_start4 = |term_end4 = |predecessor4 = |successor4 = |constituency_MP5 = |term_start5 = |term_end5 = |predecessor5 = |successor5 = |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|03|23}} |birth_place = [[देहली|नवदेहली]], [[भारतम्]] |residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्रराज्यम्]], भारतम् |death_date = |death_place = | party = [[भारतीयजनतापक्षः]] | religion = [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुधर्मः]] | spouse = झुबिन् इरानी | occupation = राजनेत्री, अभिनेत्री | alma_mater = }} '''स्मृति झुबिन् इरानी''' (जननम् २३ मार्च् १९७६) भारतीया राजनेत्री । पूर्वं दूरदर्शने अभिनेत्रीरूपेण निर्मापिकारूपेण च कार्यम् अकरोत् । सा [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षीया]] । अद्यत्वे [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] मानवसंसाधनमन्त्री विद्यते ।<ref name=HRD>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/india/modis-complete-cabinet-jaitley-gets-finance-smriti-human-resources-1544129.html|title=Modi's complete cabinet: Jaitley gets Finance, Smriti Human Resources|work=Firstpost|date=27 May 2014}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bhaskar.com/article/UT-DEL-NEW-smriti-irani-life-facts-hindi-news-4626269-PHO.html?seq=1 | title=स्मृति इरानी | work=Dainik Bhaskar | date=27 May 2014 | accessdate=3 June 2014 | language=Hindi}}</ref> ==बाल्यं शिक्षणञ्च== स्मृतिः [[देहली]]नगरे पञ्जाबी-बेङ्गालीपृष्ठभूमियुते कुटुम्बे अजायत । तिसृषु पुत्रीषु सा ज्येष्ठा । <ref name=ET>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-01/news/43592820_1_smriti-irani-narendra-modi-modi-led-bjp|title=Rise of Smriti Irani: Journey from bahu of TV to BJP's Vice President|work=The Economic Times|date=1 November 2013|accessdate=26 May 2014|archive-date=31 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331083413/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-01/news/43592820_1_smriti-irani-narendra-modi-modi-led-bjp|deadurl=yes}}</ref><ref name=FP>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/politics/smriti-irani-from-miss-india-finalist-to-tulsi-to-cabinet-minister-1542563.html|title=Smriti Irani: From model to TV’s favourite bahu to Cabinet minister|work=Firstpost|date=26 May 2014}}</ref> रूपदर्शिनीरूपेण रङ्गप्रवेशतः पूर्वं सा मेक् डोनाल्ड्-उपाहारगृहे परिचारिकारूपेण कार्यम् अकरोत् । <ref name=ET/><ref name=FP/> सा द्वादशकक्ष्यापर्यन्तं होलि चैल्ड् आक्सिलरिविद्यालये अपठत्, ततः शिक्षणं न अनुवर्तितवती । <ref>{{cite news|title='Class 12 pass' and education minister?|url=http://www.firstpost.com/politics/class-12-pass-and-education-minister-no-madhu-kishwar-tells-smriti-irani-1545245.html|accessdate=27 May 2014|newspaper=First Post}}</ref><ref>{{cite news|title=Smriti goes back to school|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Smriti-goes-back-to-school/articleshow/7204688.cms|newspaper=TOI}}</ref> स्वीयशिक्षणविषये विवादात्मकविवरणानि तया समर्पितानि स्न्ति । २००४ तमे वर्षे तया समर्पितं यत् देहलीविश्वविद्यालयतः १९९६ तमे वर्षे कलाविषये पदवी प्राप्ता अस्ति इति । २०१४ तमे वर्षे तया समर्पितं यत् १९९४ तमे वर्षे वाणिज्यविषये देहलीविश्वविद्यालये (दूरशिक्षणद्वारा) प्रथमवर्षस्य शिक्षणं समापितमिति । <ref name=rediff-28-5-14>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/report/the-strange-case-of-smriti-irani-ba-pass-in-2004-undergrad-in-2014/20140528.htm|title=The strange case of Smriti Irani: BA pass in 2004, undergrad in 2014|date=28 May 2014}}</ref> पत्रिकावृत्तात् इदं ज्ञायते यत् २०१३ तमे वर्षे तया देहलीविश्वविद्यालये दूरशिक्षणविभागे अध्ययनम् आरब्धं किन्तु परीक्षा न लिखिता इति । <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Smriti-Irani-asks-Delhi-University-to-reinstate-officials-who-were-suspended-for-leaking-documents-on-her-education/articleshow/35826857.cms |title=Smriti Irani asks Delhi University to reinstate officials who were suspended for leaking documents on her education |publisher=The Times Of India |accessdate=2014-07-06}}</ref> ==अभिनयक्षेत्रे== १९९८ तमस्य वर्षस्य भारतसुन्दरीस्पर्धायां तया उपान्त्यस्थानपर्यन्तं गतमासीत् । तस्यां स्पर्धायां गौरी प्रधान, तेज्वानी इत्यादयः भागम् अवहन् । <ref name=FP/><ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/smriti-irani-cabinet-minister-bjp-kyunki-saas-bhi-kabhi-bahu-thi/1/363831.html From wannabe Miss India to minister-phenomenal rise of Smriti Irani]</ref><ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/smriti-irani-picture-in-shorts-goes-viral-on-internet/1/364270.html The Smriti of yesterday]</ref><ref>{{cite news|author=Ranjib Mazumder |url=http://www.dnaindia.com/health/report-a-little-too-fat-1253901 |title=A little too fat |work=Daily News & Analysis |date=7 May 2009 |accessdate=3 June 2014}}</ref><ref>{{Cite web |title=Saas-bahu on the ramp |url=http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Saas-bahu-on-the-ramp/articleshow/15641008.cms |access-date=2014-07-10 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215344/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Saas-bahu-on-the-ramp/articleshow/15641008.cms |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2009/06/06/stories/2009060651371900.htm |title=Metro Plus Chennai |work=The Hindu |date=6 June 2009 |accessdate=3 June 2014}}</ref> १९९८ तमे वर्षे ''सावन् मै लाग् गयी आग्' इत्यस्मिन् सङ्गीतसञ्चिकायां 'बालियन्'गीते इयं मैकासिंहेन सह भागम् अवहत् । <ref>{{Cite web |title=Smriti Irani's transition from an aspiring model to a successful politician |url=http://www.deccanchronicle.com/140527/entertainment-tvmusic/gallery/smriti-irani-model-minister |accessdate=2014-07-10 |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083358/http://www.deccanchronicle.com/140527/entertainment-tvmusic/gallery/smriti-irani-model-minister |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/NAT-TOP-music-video-goes-viral-bjp-amethi-candidate-smriti-irani-dancing-with-singer-mik-4572256-NOR.html|title=Viral music video: BJP’s Amethi candidate Smriti Irani dancing with singer Mika Singh|publisher=Daily Bhaskar|date=7 April 2014|accessdate=10 July 2014|archive-date=5 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605120351/http://daily.bhaskar.com/article/NAT-TOP-music-video-goes-viral-bjp-amethi-candidate-smriti-irani-dancing-with-singer-mik-4572256-NOR.html|deadurl=yes}}</ref> २००० तमे वर्षे सा 'स्टार् प्लस्'वाहिन्यां प्रसार्यमाणे 'आतिश्' तथा 'हम् है कल् आज् कल् और् कल्' इत्येतयोः धारावाहिन्योः प्रवेशम् अकरोत् । ततः तया एक्ता कपूरेण निर्मिते क्योंकि सास् भि कभी बहु थि' इत्येतस्यां धारावाहिन्यां तुलसी विरानी इति प्रमुखपात्रम् निरवहत् । तया क्रमेण पञ्च वारं भारतीय-दूरदर्शन-अकाडेमी-प्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति अत्युत्तमाभिनेत्री (प्रसिद्धा) इति । चतुर्वारम् इण्डियन्-टेलि-अवार्ड्, अष्टवारं स्टार्-परिवार-प्रशस्तिश्च प्राप्ता अस्ति । निर्मापकेन एक्ता कपूरेण जातेन भिन्नाभिप्रायेण २००७ तमस्य वर्षस्य जून्-मासे एषा ततः निर्गता इत्यतः तस्याः स्थाने गौतमी कपूर् अभिनीतवती । २००८ तमे वर्षे मेमासे विशेषधारावाहिनीद्वारा तया पुनः प्रवेशः कृतः । <ref>[http://www.rediff.com/movies/2005/aug/29smriti.htm Interview with Smriti Irani]</ref> २००८ तमस्य वर्षस्य षष्टे स्टार्-परिवार-प्रशस्तिदानावसरे तया कृताय विशिष्टयोगदानाय 'स्टार्-परिवारस्य आधारस्तम्भ' (The Base of Star Parivaar) इति परिगणय्य विशेषप्रशस्तिफलकेन सम्माननं कृतम् । <ref name=IT1>{{cite web|title=TV DIVAS IN BEAUTY PAGEANT|url=http://beautypageants.indiatimes.com/Slide-shows/articleshow/msid-1414862,curpg-2.cms|publisher=Indiatimes|accessdate=12 April 2014|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413152933/http://beautypageants.indiatimes.com/Slide-shows/articleshow/msid-1414862,curpg-2.cms|deadurl=yes}}</ref><ref name=MP1>{{cite web|title=BJP may pit Smriti Irani against Rahul Gandhi|url=http://www.millenniumpost.in/NewsContent.aspx?NID=55412|publisher=Millenium Post|accessdate=12 April 2014}}</ref> २००१ तमे वर्षे तया 'झी'वाहिन्याः 'रामायण'धारावाहिन्यां [[सीता]]याः पात्रं पौराणिकं निरूढम् । २००६ तमे वर्षे तस्याः उपनिर्मापकत्वे 'तोडि सि झमीन् तोड स आस्मान्' धारावाहिनी प्रदर्शिता । अस्यां धारावाहिन्यां तया 'उमा'याः प्रमुखं पात्रं निरूढम् । सोनीवाहिन्याः कृते तया 'विरुध्'नामिका दूरदर्शनधारावाहिनी २००७ तमे वर्षे निर्मापिता, वसुधा नाम प्रमुखपात्रमपि निरूढम् । विनोद खन्नेन सह 'मेरे अपने' इत्येतस्य निर्माणं कृतम् । झीवाहिन्याः 'तीन् बहुरानिया' इत्येतस्यां धारावाहिन्यां तया भागः ऊढः । <ref name=TT1>{{cite news|title=Playing Tulsi and Sita with elan|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020310/spectrum/main8.htm|accessdate=12 April 2014|newspaper=The Tribune|date=10 March 2002}}</ref> २००८ तमे वर्षे 'यह है जाल्वा' इत्येतस्मिन् अभिनयम् अकरोत् । २००९ तमे वर्षे 'साब्-वाहिन्याम्' 'मनिबेन् डाट् काम्' इत्येतस्यां हास्यधारावाहिन्यां भागम् अवहत् । २०१२ तमे वर्षे 'अमृता'नामके बेङ्गालीचलच्चित्रे अभिनीतम् । <ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/smriti-irani-to-enter-cinema/article1-511987.aspx|title=Smriti Irani to debut in Bengali film industry|work=Hindustan Times|date=23 February 2010|accessdate=10 July 2014|archive-date=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313025026/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/smriti-irani-to-enter-cinema/article1-511987.aspx|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/soppy-sentimental-bengali-debut-of-smriti-irani/938299/|title=Soppy sentimental Bengali debut of Smriti Irani|work=The Indian Express|date=19 April 2012}}</ref> २०१४ तमे वर्षे तया 'आल् ईस् वेल्' चलच्चित्रद्वारा हिन्दीचलच्चित्रक्षेत्रे प्रवेशः कृतः । <ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/hrd-minister-smriti-irani-turns-mother-to-asin/article1-1225339.aspx|title=HRD minister Smriti Irani turns mother to Asin|publisher=Hindustan Times|date=2 June 2014|accessdate=10 July 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201138/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/hrd-minister-smriti-irani-turns-mother-to-asin/article1-1225339.aspx|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/asin-smriti-irani-all-is-well-umesh-shukla/1/364063.html|title=Asin, Smriti Irani bond over Parsi food during All is Well shoot|publisher=India Today|date=28 May 2014}}</ref> ==राजनीतिक्षेत्रम्== २००३ तमे वर्षे स्मृतिः [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षं]] प्रविष्टवती । <ref name=DNA>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-smriti-irani-is-a-front-runner-for-the-hrd-ministry-here-s-what-you-need-to-know-about-her-journey-from-reel-to-real-1973917|title=Smriti Irani is a front runner for the HRD ministry: Here's what you need to know about her journey from reel to real|work=Daily News & Analysis|date=26 May 2014}}</ref> २००४ तमे वर्षे सा महाराष्ट्रस्य युवसङ्घस्य उपाध्यक्षा जाता ।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2004/jan/08bjp.htm|title=Smriti Irani is now Vice-President of Yuva Morcha|work=Rediff News|date=8 January 2004}}</ref> २००४ तमे वर्षे जाते १४ भारतीयलोकसभानिर्वाचने देहल्याः चान्द्नी चौकप्रदेशतः कपिल् सैबल्-विरुद्धं स्पर्धितवती सा पराजयं प्राप्नोत् । सा भारतीयजनतापक्षस्य केन्द्रसमितेः निर्वाहकसदस्यारूपेण सा योजिता ।<ref name=IT1 /><ref name=IndiaToday4414>{{cite news|title=TV actor-turned-politician Smriti Irani to face Rahul Gandhi in Amethi|url=http://indiatoday.intoday.in/story/smriti-irani-rahul-gandhi-amethi-bjp-congress-2014-lok-sabha-polls/1/352814.html|accessdate=12 April 2014|newspaper=India Today|date=4 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=8075:press-bjp-mahila-morcha-president-smt-smriti-irani&catid=68:press-releases&Itemid=494|title=Press statement issued by BJP Mahila Morcha President, Smt. Smriti Irani|accessdate=25 May 2014}}</ref> २००४ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासे स्मृतिः घोषितवती यत् 'लोकसभानिर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य पराजयाय (तदानीन्तनः) गुजरातमुख्यमन्त्री नरेन्द्र मोदी एव कारण । अतः सः त्यागपत्रं यावत् दद्यात् तावत् मया आमरणोपवासः करिष्यते' इति । <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Tulsi-to-go-on-fast-unto-death/articleshow/956389.cms|title=Tulsi to go on fast unto death|work=The Times of India|date=12 December 2004}}</ref> भवत्या विरुद्धं कठिनक्रमः स्वीकरणीयः भवति इति अग्रे यदा पक्षस्य केन्द्रनायकैः सूचिता तदा सा स्वनिर्णयात् प्रतिगतवती ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2004/dec/17kanch.htm|title=Kyunki BJP kabhi different thi|work=Rediff News|date=16 December 2004}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-once-a-critic-smriti-irani-now-hardsells-narendra-modi-s-image-to-woo-voters-1979655|title=Once a critic, Smriti Irani now hardsells Narendra Modi's image to woo voters|work=Daily News & Analysis|date=18 April 2014}}</ref> २००९ तमस्य वर्षस्य मेमासे नवदेहल्याः लोकसभानिर्वाचने विजय गोयलस्य परं प्रचारकरणावसरे तया राजधान्यां महिलानां सुरक्षाविषये आग्रहः प्रदर्शितः । अत्याचारिभ्यः कठिनं दण्डनं देयमिति असूचयत् । <ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/smriti-irani-advocates-capital-punishment-for-rapists/453757/|title=Smriti Irani advocates 'capital punishment' for rapists|work=Indian Express|date=2 May 2009}}</ref> २०१० तमे वर्षे स्मृतिः भारतीयजनतापक्षस्य राष्ट्रियकार्यदर्शिरूपेण नियुक्ता । जून्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के सा पक्षस्य महिलाविभागस्य अखिलभारतीयकार्यदर्शित्वेन नियुक्ता । <ref name=DNA/><ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/smriti-irani-takes-over-as-bjp-mahila-morcha-prez/638033|title=Smriti takes over the ''Mahila Morcha'' Charge}}</ref>२०११ तमस्य वर्षस्य आगस्ट्-मासे गुजरातराज्यात् राज्यसभासदस्यरूपेण शपथं स्व्यकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7247:bjp-mahila-morcha-national-president-mp-smt-smriti-irani&catid=68:press-releases&Itemid=494|title=Smriti Irani is Member of Parliament from BJP}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2180|title=Detailed Profile – Smt. Smriti Zubin Irani|accessdate=25 May 2014|archive-date=26 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205543/https://archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2180|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Smriti-Irani-to-head-BJPs-women-wing-in-Himachal/articleshow/6052481.cms|title=Smriti Irani to head BJP's women wing in Himachal|work=The Times of India|date=16 June 2010}}</ref> २०१४ तमस्य वर्षस्य लोकसभानिर्वाचने सा उत्तरप्रदेशस्य अमेथिक्षेत्रतः राहुल गान्धेः विरुद्धं स्पर्धितवती । <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Lok-Sabha-polls-BJP-fields-Smriti-Irani-against-Rahul-Gandhi-in-Amethi/articleshow/33033881.cms|title=Lok Sabha polls: BJP fields Smriti Irani against Rahul Gandhi in Amethi|work=The Times of India|date=1 April 2014}}</ref> तया ३००७४८ मतानि प्राप्तानि, विजयी राहुल गान्धिः ४०६५८१ मतानि प्राप्नोत् । तेन पराजितानां मतानां विषये पूर्वतननिर्वाचनस्य अपेक्षया उत्तमा प्रगतिः दर्शिता । अस्मिन् निर्वाचने जयस्य सीमा १०७९२३ मतानि गतनिर्वाचने ३७०१९४ मतानि आसन् ।<ref>{{cite web|url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2437.htm?ac=37|title=Constituencywise-All Candidates|publisher=ECI|accessdate=2014-07-10|archive-date=2014-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517135253/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2437.htm?ac=37|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2009/Stats/VOLI/25_ConstituencyWiseDetailedResult.pdf|title=Constituency Wise Detailed Results |page=153|publisher=Election Commission of India|accessdate=30 April 2014}}</ref> २०१४ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य २६ तमे दिनाङ्के प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदिना सा मानवसंसाधनमन्त्रित्वेन नियुक्ता । मन्त्रिपरिषदि ३८ वर्षीया इयमेव अल्पवयस्का वर्तते । <ref name=HRD/><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Youngest-and-oldest-in-Modis-team-are-women--Smriti-Irani-and-Najma-Heptullah/articleshow/35622586.cms|title=Youngest and oldest in Modi's team are women – Smriti Irani and Najma Heptullah|work=The Times of India|date=26 May 2014}}</ref> ==वैयक्तिकजीवनम्== २००१ तमे वर्षे स्मृतिः झोरास्ट्रियमतस्थं झुबिन् इरानीवर्यं परिणीतवती । <ref name=DNA/> तस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासे तयोः झोर् नामकः प्रथमापत्यं जातम् ।<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020310/spectrum/main8.htm|title=An interview with the superstar of Indian Television: Smriti Irani|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|date=10 March 2002}}</ref> २००३ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्-मासे झोरिष् नामिका पुत्री जाता । स्मृतिः शानेले नामिकायाः विमाता या झुबिन् इरानिनः पूर्वतनपत्न्याः मोनायाः पुत्री । <ref name=FP/> ==वृत्तिविवरणम्== [[File:Smriti Irani walks for Manish Malhotra & Shaina NC's show for CPAA 13.jpg|thumb|300px|अर्बुदरोगसहायसंस्थातः आयोजिते कार्यक्रमे स्मृतिः]] ===Television=== {| class="wikitable" |- ! वर्षम् !! कार्यक्रमः !! पात्रम् !! वाहिनी |- | | ''आतिश | | [[स्टार् प्लस्]] |- | | ''हम हैं कल आज कल और कल | | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2000 | ''कविता | कविता | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2000–2008 | ''क्योंकि सास भी कभी बहु थी | तुलसी मिहिर विरानी | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2001–2003 | ''क्या हादसा क्या हकीकत | स्मृति | [[सोनी टि वि]] |- | 2001–2003 | ''कुछ .... दील से | स्वामिनी | [[सब टि वि]] |- | 2001–2002 | ''रामायण | सीता | [[जी टि वि]] |- | 2004 | ''काफी विथ् करण | स्वामिनी (साक्षी तन्वारेण सह अतिथिः) | [[स्टार् वर्ल्ड्]] |- | 2006–2007 | ''थोडी सी जमीन थोडा सा आसमान | उमा | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2007–2008 | ''विरुद्ध | वसुधा सुशान्त शर्मा | [[सोनी टि वि]] |- | 2007–2008 | ''मेरे अपने | शारदा | [[9X]] |- | 2007–2008 | ''तीन बहुरानिया | वृन्दा | [[जी टि वि]] |- | 2008 | ''यह है जलवा | स्वामिनी (साक्षी तन्वारेण सह अतिथिः) | [[9X]] |- | 2008 | ''वारिस | निर्मापिका | [[जी टि वि]] |- | 2009–2010 | ''मनिबेन डाट काम | मनिबेन् जमनकुमार पटेल | [[सब टि वि]] |- | 2012 | ''सावधान इण्डिया<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/Smriti-Irani-is-getting-crime-time-on-Savadhan-India/Article1-955045.aspx|title=Smriti Back on television with Savdhaan India|accessdate=2014-07-10|archive-date=2014-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408020628/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/smriti-irani-is-getting-crime-time-on-savadhan-india/article1-955045.aspx|deadurl=yes}}</ref> | स्वामिनी | [[लैफ् ओ के]] |- | 2013 | ''एक थी नायक | स्वाती | [[लैफ् ओ के]] |} ===प्रकल्पक्षेत्रे=== {| class="wikitable" |- ! प्रकल्पाः!! भाषा !! पात्रम् |- | ''कुछ तुम कहो कुछ हम कहे | [[हिन्दी]] | सर्गम् |- | ''मनिबेन डाट काम | [[गुजराती]] | मनि |- | ''कोई तरु बहु सरु तायु | [[गुजराती]] | देविका |- | ''मुक्तिधाम | गुजराती | माता |- | ''गर्व थी कहो अमे गुजराती छीये | गुजराती | मृदुला |} ===चलच्चित्राणि=== {| class="wikitable" |- ! वर्षम् !! चलच्चित्रम् !! प्रात्रम् !! भाषा |- | 2010 | ''मालिक एक | द्वारका मायी | [[हिन्दी]] |- | 2011 | ''जय बोलो तेलङ्गाणा | उग्रगामिनी | [[तेलुगु]] |- | 2012 | ''अमृता | | [[बाङ्गला]] |- | 2014 | ''आल् इस् वेल् | | हिन्दी<ref>{{cite news |url=http://www.mid-day.com/articles/bollywood-films-to-watch-out-for-in-2014/15008096 |title=Bollywood films to watch out for in 2014 |work=Mid Day |date=1 January 2014 |accessdate=3 June 2014 |archive-date=8 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208044448/https://www.mid-day.com/articles/bollywood-films-to-watch-out-for-in-2014/15008096 |deadurl=yes }}</ref> |} ==प्राप्ताः प्रशस्तयः== {| class="wikitable" |- ! वर्षम् !! पुरस्कारः !! विभागः !! कार्यक्रमः !! पात्रम् |- | 2001 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' | rowspan="15" | क्योंकि सास् भी कभी बहु थी | rowspan="15" | तुलसी विरानी |- | rowspan="2" | 2002 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | भारतीय टेलि प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री (प्रसिद्धा)'' |- | rowspan="5" | 2003 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | rowspan="2" | भारतीय टेलि प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री (प्रसिद्धा)'' |- | ''अत्युत्तमं टि वि व्यक्तित्वम्'' |- | rowspan="2" | स्टार् परिवार प्रशस्तिः | ''प्रिया स्नुषा'' |- | ''प्रिया पत्नी'' |- | rowspan="3" | 2004 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | rowspan="2" | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया माता'' |- | ''प्रिया सास'' |- | rowspan="3" | 2005 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया सास'' |- | ग्रे ८! महिलासाधिका प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमगृहिणी प्रशस्तिः'' |- | 2006 | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया सास'' |- | rowspan="3" | 2007 | भारतीय टेलि प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री (जुरि)'' | विरुद्ध् | वसुधा शर्मा |- | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया सास'' | rowspan="3" | क्योंकि सास् भी कभी बहु थी | rowspan="3" | तुलसी विरानी |- | झी अस्तित्व प्रशस्तिः | ''अत्युत्तम दूरदर्शनव्यक्तित्वम्'' |- | 2008 | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''विशेषाभिज्ञानम्'' |- | 2009 | गुजराति स्टेज् प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री'' | मनिबेन डाट काम | मनिबेन पटेल |- | 2010 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए मैल्स्टोन् प्रशस्तिः'' | rowspan="2" | क्योंकि सास् भी कभी बहु थी | rowspan="2" | तुलसी विरानी |- | 2014 | गर्व भारतीय दूरदर्शनप्रशस्तिः | ''दशकस्य अत्युत्तम दूरदर्शनव्यक्तित्वम्'' |} ==टिप्पणी== {{reflist|3}} {{भारतस्य मन्त्रिपरिषद् (२०१४)}} [[वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९७६ जननम्]] m14fwbrso387lw5prusmsvr5p5hjh50 3 67681 500480 445585 2026-09-11T09:51:05Z Gerges 42388 Gerges इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:א. א. אינסטלציה]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:ابن إبراهيم القرطبي]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 445585 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=א. א. אינסטלציה}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०४:४३, १३ अगस्त २०१९ (UTC) mep9kmdqxl7selckv7qufs5thyzcj0i 0 72916 500456 480765 2026-09-11T01:20:39Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500456 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |image = Shravanbelgola Gomateshvara head and torso.jpg |caption = बाहुबल्यभिषेकः |nickname = |observedby = जैनाः |date = |observances = प्रार्थनाभिषेकादयः धार्मिकाचाराः |celebrations = |longtype = धार्मिकम् |significance = |frequency = प्रतिद्वादशवर्षम् <!-- |date2006 = February --> |date2018 = |date2030 = }} '''महामस्तकाभिषेकः''' (Mahamastakabhisheka) [[कर्णाटक|कर्णाटके]] [[हासनमण्डलम्|हासनमण्डले]] स्थिते [[श्रवणबेळगोळ|श्रवणबेळगोळनगरे]] प्रतिद्वादशवर्षं प्रचाल्यमानः कश्चन प्रमुखः [[जैनदर्शनम्|जैन]]जनानाम् उत्सवः । अयम् उत्सवः फेब्रवरीमासस्य द्वितीये सप्ताहे प्रचलिष्यति । सर्वे जैनमतावलम्बिनः एतम् उत्सवम् औत्सुक्येन प्रतीक्षन्ते सदापि । जगतः नानाकोणेभ्यः ३०,००,००० अधिकाः जनाः एतस्मिन् मस्तकाभिषेकोत्सवे भागं गृह्णन्ति.<ref name="toi">{{cite news|last=Correspondent|first=TNN|title=Mahamastakabhisheka of Bahubali begins today|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-02-08/india/27796348_1_bahubali-mahamastakabhisheka-shravanabelagola|newspaper=The Times of India|date=8 February 2006|accessdate=2020-12-05|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://archive.today/20130126045715/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-02-08/india/27796348_1_bahubali-mahamastakabhisheka-shravanabelagola|deadurl=yes}}</ref> । ५७ पादोन्नतस्य (१७.५.मी) अद्वितीयस्य अखण्डशिलालानिर्मितस्य [[महावीरः|बाहुबलिनः]] मूर्तेः मस्तकाभिषेकः जगति एव सुविख्यातः । ==बाहुबलिनः कथा== चतुर्विंशतितमेन (२४)तीर्थङ्करेण वर्धमानमहावीरेण जैनमतस्य प्रसारः महता प्रमाणेन कृतः । आदिनाथः ऋषभदेवः प्रथमः तीर्थङ्करः । सः आसीत् कश्चन राजा । सः राज्यं परित्यक्तुम् ऐच्छत् । अतः सः राज्यं द्विधा विभज्य एकं भागं ज्येष्ठपुत्राय भरताय, अपरं भागं कनिष्ठाय पुत्राय बाहुबलिने च अर्पितवान् । भरतस्य चक्रवर्तीत्वं न अनुमतं बाहुबलिना । यद्यपि तयोः मन्त्रिणः युद्धम् एव उचितं भावितवन्तः, तथापि तौ सहोदरौ निर्णीतवन्तौ यत् मल्लयुद्धमात्रेण एव शक्तिमत्त्वं निश्चेतव्यम् इति । एतस्मिन् युद्धे जयं प्राप्तवान् अपि बाहुबली राज्यं न ऐच्छत् । साम्राज्यं परित्यज्य सः विविक्ते देशे अन्नं जलं वापि असेवमानः तपः आचरत् । अचिरात् एव सः निर्वाणं प्राप्तवान् । बहूनां वर्षाणाम् अनन्तरं, तन्नाम दशमे शतके, चावुण्डरायः गङ्गवंशीयस्य द्वितीयस्य राचमल्लस्य मन्त्री जातः । यत्र बाहुबली निर्वाणं प्राप्तवान् तं पौदनपुरप्रदेशं प्रति सः कदाचित् मातरं नीतवान् । मातापुत्रयोः स्वप्ने भगवती कूष्माण्डिनीदेवी प्रत्यक्षीभूय आज्ञापितवती यत् चन्द्रगिरौ स्थित्वा दक्षिणभागस्थम् इन्द्रगिरिं प्रति बाणः प्रयोक्तव्यः इति । अनन्तरदिने चावुण्डरायः सुवर्णमयं बाणम् इन्द्र्गिरिं लक्ष्यीकृत्य प्रयुक्तवान् । तदा तेन बाहुबलिनः मूर्तिः तत्र अक्षिसात्कृता । ततः सः तत्रत्यायां शिलायां बाहुबलिनः मूर्तेः उत्कृन्तनम् अकारयत् । ==मूर्तिः== [[File:Shravanabelagola2007 - 10.jpg|thumb|left|बाहुबलिनः मूर्तिः।]] क्रि श ९७३ तमे वर्षे चावुण्डरायेण निर्मापिता बाहुबलेः एकशिलाप्रतिमा जनानां मनः आकर्षति । ५७ पदपरिमित-उन्नतकायः सुन्दरः शान्तवदनः बाहुबलिः शतकेभ्यः आस्तिकजनानां आकर्षणस्य केन्द्रबिन्दुः । देशविदेशेभ्यः सहस्रशः जना विरागिणः बाहुबलेः दर्शनार्थम् आगच्छन्ति । ==अभिषेकः== हिन्दु- जैन – बौद्ध –धार्मिकसम्प्रदायेषु अभिषेकस्य अतीव महत्वं वर्तते । शुद्धोदकं, पञ्चामृतं , सुगन्धद्रव्याणि इत्यादि वस्तूनि उपयुज्य इष्ट्मूर्तेः अभिशेकं कुर्वन्ति श्रद्धालवः । द्वादशवर्षेषु एकवारं श्रवणबेळगोळस्थस्य महाविरागिणः बाहुबलेः अभिषेकस्य महाउत्सववः महामस्तकाभिषेकः प्रचलति । बाहुबलेः विग्रहनिर्माणकार्यस्य समाप्तेः स्मरणार्थम् एषः उत्सवः आचर्यते । महामस्तकाभिषेकस्य सन्दर्भे विंशतिदिनानि यावत् उत्सवः, अभिषेक-पूजादयः भवन्ति । श्रवणबेळगोळस्थस्य जैनमठस्य पूज्यस्वामिनः नेतृत्वे महामस्तकाभिषेकोत्सवः आचर्यते । विंशतिदिनात्मके महामस्तकाभिषेकोत्सवे सहस्रशः जैनस्वामिनः, विविधसम्प्रदायानां आचार्याः, केसरि-श्वेतवस्त्रधारिणः लक्षशः श्रद्धालवः भागं वहन्ति । ==उत्सवस्य कालावधिः== उत्सवसन्दर्भे विंशतिदिनानि यावत् श्रवणबेळगोळक्षेत्रे जैन-धर्मसभाः. विद्वद्गोष्ठ्यः, पुस्तकप्रदर्शिनी इत्यादि विभिन्नाः कार्यक्रमाः आयोज्यन्ते । महामज्जनस्य अवधिः विंशतिदिनात्मकः । परन्तु मासत्रयं यावत् श्रवणबेळगोळक्षेत्रे उत्सवः चलति । तेषु दिनेषु भक्तानां प्रवाहः एव श्रवणबेळगोळं प्रति प्रवहति ! ==अभिषेकविधिः== विंशतिदिनानि प्रतिदिनं षड्-घण्टाः यावत् अभिषेकः भवति । १०८ पूजितकलशेषु पूरितं जलम् उपयुज्य अभिषेकं कुर्वन्ति । १०००ली क्षीरं , २५० किलो परिमितं श्रीगन्ध-हरिद्राचूर्णं , ३०००ली जलम् च उपयुज्य प्रतिदिनम् अभिषेकं कुर्वन्ति । एतद्विहाय  नारिकेलजलं , इक्षुरसः , तण्डुलपिष्टं, मूलिकाचूर्णं, अमूल्यानि रत्नानि तथा ५२ प्रकारकपुष्पणि महामज्जनार्थम् उपयुज्यन्ते । अद्यत्वे  हेलिकाप्टरद्वारा क्रियमाणा पुष्पवृष्टिः अपि कार्यक्रमस्य वैभवं वर्धयति {{sfn|Jaini|1998|p=205}}। ==सन्देशाः== अहङ्कारनिग्रहः तथा स्वनियन्त्रणं मोक्षमार्गस्य प्राथमिकघट्टः । बाहुबलेः भव्यदिगम्बरविग्रहः त्यागभावं , प्रापञ्चिकापेक्षाणां विषये वैराग्यं, स्वनिग्रहं च द्योतयति । मस्तकाभिषेकद्वारा जनाः त्यागपरम्परायाः विषये श्रद्धाम् आदरं च दर्शयन्ति । ==उपस्थितिः== २०१८ फेब्रुवरिमासे जैनमठस्य स्वामिनां प.पू चारुकीर्तिभट्टारकमहास्वामिनः अद्ध्वर्यवे आचरिते महामस्तकाभिषेककार्यक्रमे देशस्य प्रमुखजैनस्वामिनः , महामहिम राष्ट्रपतिः रामनाथकोविन्दमहाभागः , कर्णाटकसर्वकारस्य अनेके मन्त्रिणः भागम् अवहन् । ==चित्राणि== <gallery> Shravanbelgola Gomateshvara stairs.jpg|मस्तकाभिषेकसज्जताः Shravanbelgola Gomateshvara feet prayer.jpg|मस्तकाभिषेकप्रार्थनाः Shravanbelgola Gomateshvara feet crowd.jpg Shravanbelgola Gomateshvara feet2.jpg Shravanbelgola Gomateshvara head closeup.jpg|बाहुबलिनः शिरः </gallery> ==उल्लेखाः== <references/> ==बाह्याः उल्लेखाः== {{commons category|Mahamastakabhisheka}} * [http://www.mahamasthakabhisheka.com Mahamasthakabhisheka Bahubali Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021032212/http://www.mahamasthakabhisheka.com/ |date=2010-10-21 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/629/629/4736362.stm BBC News Special: Interview and Photo Reportage] *[https://www.flickr.com/photos/dynastyphotoinc/sets/72157625855516866/detail/ Photographs of the Bahubali statue at Shravanbelagola] [[वर्गः:जैनधर्मः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] hk8rl7jb4cp2tleroqcc7xyv44grjz7 0 90363 500457 495556 2026-09-11T01:25:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500457 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Practical Demonstrations of Ergonomic Principles.webm|लघुचित्रम्|एषः चलचित्रः (यत्र संस्कृत-उपशीर्षकानि उपलब्धानि सन्ति) संयुक्तराज्यीयराष्ट्रीय-श्रमसुरक्षास्वास्थ्यसंस्थानस्य प्रकाशनस्य २०११–१९१ इत्यस्य एकं पूरकं रूपम् अस्ति, यत्र सुविधानुकूलतासिद्धान्तानां विषयं प्रति प्रशिक्षणं समृद्धं कर्तुं यथायोगं अभिकल्पितानि प्रदर्शनानि समाविष्टानि सन्ति]] '''मानवीयोपयुक्तता''' इति विज्ञानशाखा या मानवतत्त्वविज्ञानम् ('''मानवतत्त्वयन्त्रविज्ञानम्''' - '''मानवतत्त्वयन्त्रशास्त्रम्''') इति अपि कथ्यते, सा मनोविज्ञानशरीरविज्ञानयोः सिद्धान्तानां यन्त्रनिर्माणे वस्तुनिर्माणे प्रक्रियायाः च योजनायां च अनुप्रयोगः अस्ति। अस्य विज्ञानस्य प्रमुखलक्ष्याणि सन्ति मानवदोषानां न्यूनता, कार्यक्षमतायाः वृद्धिः, प्रणालीसुलभता च, तथा च सुरक्षायाः, आरोग्यस्य च सुखस्य च संवर्धनं, विशेषतः मानवस्य उपकरणेन सह सम्बन्धस्य विश्लेषणं च।<ref>{{cite book | url = http://opac.vimaru.edu.vn/edata/EBook/An%20intruduction%20to%20human%20factors%20engineering.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20180619090847/http://opac.vimaru.edu.vn:80/edata/EBook/An%20intruduction%20to%20human%20factors%20engineering.pdf | archive-date = 2018-06-19 | title = An Introduction to Human Factors Engineering | last1 = Wickens | last2 = Gordon | last3 = Liu | year = 1997 }}</ref> == <small>विषयस्य स्वरूपम्</small> == एषा शाखा बहुषु विज्ञानविषयेषु संयुक्ता अस्ति, यथा— • मनोविज्ञानम् • समाजविज्ञानम् • यन्त्रविज्ञानम् • काययन्त्रविज्ञानम् • औद्योगिकवस्तुनिर्माणशास्त्रम् • शरीरविज्ञानम् • मानवमितिविज्ञानम् • अन्तःक्रियायोजनाशास्त्रम् • दृश्ययोजनाशास्त्रम् • उपयोगानुभवविज्ञानम् • उपयोगसङ्ग सङ्गच्छता योजनाशास्त्रम् मानवतत्त्वविज्ञानं एतेषां चान्येषां च ज्ञानशाखानां पद्धतिं दृष्टिं च उपयुज्य मानवव्यवहारस्य अध्ययनं करोति, तथा च पूर्वोक्तलक्ष्यसिद्ध्यर्थं सम्बन्धितं तथ्यं उत्पादयति। उपकरणानां, यन्त्राणां, प्रक्रियाणां च मानवशरीरस्य चित्तशक्तेः च अनुकूलं योजनं यदा चिन्त्यते तदा "मानवतत्त्वविज्ञानम्" इति "मानवीयोपयुक्तता" इति च शब्दौ समार्थकौ इव वर्तमानसाहित्ये स्वीक्रियते।<ref name="iso6385">[[ISO 6385]] defines "ergonomics" and the "study of human factors" similarly, as the "scientific discipline concerned with the understanding of interactions among humans and other elements of a system, and the profession that applies theory, principles and methods to design to optimize overall human performance."</ref><ref name="IEHFdef">{{cite web|title=What is ergonomics?|date=9 September 2023|publisher=[[Institute of Ergonomics and Human Factors]]|quote=Essentially yes, they are different terms with the same meaning but one term may be more in favour in one country or in one industry than another. They can be used interchangeably.|url=https://www.keytools-ergonomics.co.uk/ergonomics/what-is-ergonomics/|access-date=4 April 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730093236/https://www.keytools-ergonomics.co.uk/ergonomics/what-is-ergonomics/|url-status=dead}}</ref><ref name="criop2">{{cite web|title=CRIOP|url=https://www.sintef.no/upload/Teknologi_og_samfunn/Sikkerhet%20og%20p%c3%a5litelighet/Prosjekter/CRIOP/CRIOPReport.pdf|publisher=SINTEF|quote=Ergonomics is a scientific discipline that applies systematic methods and knowledge about people to evaluate and approve the interaction between individuals, technology and organisation. The aim is to create a working environment and the tools in them for maximum work efficiency and maximum worker health and safety ... Human factors is a scientific discipline that applies systematic methods and knowledge about people to evaluate and improve the interaction between individuals, technology and organisations. The aim is to create a working environment (that to the largest extent possible) contributes to achieving healthy, effective and safe operations.|access-date=2025-09-14|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006125151/https://www.sintef.no/upload/Teknologi_og_samfunn/Sikkerhet%20og%20p%C3%A5litelighet/Prosjekter/CRIOP/CRIOPReport.pdf|deadurl=yes}}</ref> अन्तर्राष्ट्रीयमानवीयोपयुक्ततासङ्घेन एषा शाखा एवं परिभाष्यते—<ref name="IEAdef2">International Ergonomics Association. [https://iea.cc/what-is-ergonomics/ ''Human Factors/Ergonomics (HF/E)'']. Website. Retrieved 7 June 2020.</ref> "मानवीयोपयुक्तता इति विज्ञानशाखा या मानवतत्त्वविज्ञानम्, सा मानवस्य प्रणालीस्थवस्तुभिः सह सम्बन्धस्य अवबोधनं प्रति समर्पिता अस्ति। एषा शाखा सिद्धान्तान्, तत्त्वानि, तथ्यानि, पद्धतिं च योजनायां प्रयुज्यते यथा मानवकल्याणं प्रणालीकार्यकुशलता च अधिकं स्यात्।" मानवतत्त्वयन्त्रविज्ञानस्य उपयोगः सुरक्षितवस्त्रनिर्माणे, सुलभयन्त्रसङ्ग सङ्गच्छता योजनायां च दृश्यते। सम्यक् मानवीयोपयुक्ततायोजनं आवश्यकं यत् पुनःपुनः तनावजन्यविकाराणां च अन्येषां कायिकविकाराणां च निवारणं स्यात्, ये दीर्घकालिकं विकलत्वं जनयन्ति।<ref>[[:de:Etienne Grandjean|Grandjean, E.]] (1980) [[oclc:7515592|Fitting the Task to the Man: An Ergonomic Approach]]. Taylor & Francis; 3rd Edition.</ref> एषा शाखा उपयोगकर्तुः, उपकरणस्य, पर्यावरणस्य च "अनुकूलता" इत्यस्मिन् केन्द्रितं अस्ति, यथा कर्म मानवाय अनुकूलं स्यात्।<ref>{{Cite web|url=https://www.osha.gov/SLTC/ergonomics/|title=Safety and Health Topics {{!}} Ergonomics {{!}} Occupational Safety and Health Administration|website=www.osha.gov|access-date=2019-03-28}}</ref> यदा मानवः यन्त्रं वा तन्त्रं वा उपयुज्यते तदा मानवतत्त्वविशेषज्ञैः वा मानवीयोपयुक्तताविद्भिः निम्नलक्षणानि विचार्यन्ते— * कर्म (क्रियाविशेषः) यः कृतः * उपयोगकर्तुः अपेक्षाः च * उपकरणस्य आकारः, रूपम्, कार्यानुकूलता च * सूचना—तस्य प्रस्तुति, उपलम्भः, परिवर्तनं च मानवीयोपयुक्तता इयं मानवस्य च तस्य पर्यावरणस्य च अध्ययनं कुर्वन्ती बहुषु विषयेषु आधारितम् अस्ति, यथा— * मानवमितिविज्ञानम् * काययन्त्रविज्ञानम् * यन्त्रविज्ञानम् * औद्योगिकयन्त्रविज्ञानम् * औद्योगिकवस्तुनिर्माणशास्त्रम् * सूचनायोजनाशास्त्रम् * कायविज्ञानम् * चित्तमनोविज्ञानम् * औद्योगिकसंगठनमनोविज्ञानम् * अन्तरिक्षमनोविज्ञानम् == सन्दर्भः == {{Reflist|30em}} == बाह्यसंयोजकाः (अङ्ग्लभाषा) == * [http://design1st.com/Engineering-data-compedium-of-human-perception-and-performance.pdf मानव-अनुसन्धानं च विकास-अनुसन्धानं विषये भाषणम्] * [https://web.archive.org/web/20070930203037/http://hfetag.dtic.mil/docs/index_ngs.doc मानव-अभियान्त्रिकी-विषये असर्वकारीय-मानकानां सूचकाङ्कः] * [https://web.archive.org/web/20070927114746/http://hfetag.dtic.mil/docs/index_govt_std.doc मानव-अभियान्त्रिकी विषये सर्वकारीयमानकानां सूचकाङ्कः] * [https://www.cdc.gov/niosh/topics/ergonomics/ पृष्ठः कर्म च कर्मविकारः विषये भाषणम्] * [http://www.enre.umd.edu/publications/hfs&h.htm मानव-कारक-मानकानि च हस्तपुस्तिका] - मेरिल्यान्ड-विश्वविद्यालयस्य यन्त्रशास्त्र-विभागात् * [http://www.norcc.org/wiki/Human_Factors_and_Ergonomics मानव-संसाधनं च मानवीयोपयुक्तता] * [http://libarchstor.uah.edu:8081/repositories/2/resources/12 मानव-तत्त्व-यन्त्रविज्ञान-सङ्ग्रहः] - अलबामा-विश्वविद्यालये हण्ट्स्विल्ले इत्यस्मिन् अभिलेखेषु च विशेषसङ्ग्रहेषु च g4ualbkon77eghm4yy57ftssalqgjwi 0 90915 500467 498213 2026-09-11T05:39:16Z Rohith G Reddy 46829 Genetics explains how traits are inherited through genes and DNA. It covers DNA, genes, heredity, variation, evolution, biotechnology, and medical applications. Modern genetics also studies genetic engineering, CRISPR, genomics, and ethical issues. 500467 wikitext text/x-wiki ====== ==आनुवंशिकी: जीवनस्य खाका== ====== {| class="infobox" |+ '''आनुवंशिकी''' |- ! क्षेत्रम् | जीवविज्ञान |- ! प्रमुख विषयाः | डीएनए (DNA), जीन, जीनोम, उत्तराधिकार, उत्परिवर्तन |- ! प्रमुख वैज्ञानिकाः | ग्रेगर मेण्डेल, जेम्स वाट्सन, फ्रांसिस क्रिक |- ! उपयोगाः | चिकित्सा, कृषि, जैवप्रौद्योगिकी |} आनुवंशिकी जीवविज्ञानस्य शाखा अस्ति या एकस्मात् पीढीतः परं पीढीं प्रति लक्षणाः कथं प्रसारिताः भवन्ति, जीनाः कथं कार्यं कुर्वन्ति, जातिषु अन्तः च कथं भिन्नताः उत्पद्यन्ते इति अन्वेषणं करोति एषः एकः आधारभूतः विषयः अस्ति यः विकासस्य, चिकित्साशास्त्रस्य, जैवप्रौद्योगिक्याः, मानवव्यवहारस्य अपि पक्षानाम् आधुनिकबोधस्य आधारं करोति । १९ शताब्द्यां ग्रेगर मेण्डेलस्य मटरवनस्पतिप्रयोगात् आरभ्य २१ शताब्द्याः विशालानां आनुवंशिकदत्तांशकोशानां जीनसम्पादनप्रौद्योगिकीनां च यावत् आनुवंशिकी द्रुतगत्या परिवर्तनकारीवैज्ञानिकक्षेत्रेषु अन्यतमं जातम् अस्मिन् निबन्धे आनुवंशिकतायाः इतिहासः, डीएनए-संरचना, कार्यं च, उत्तराधिकारस्य तन्त्राणि, आनुवंशिकविविधता, आधुनिक आनुवंशिकप्रौद्योगिकी, तथा च मानवैः आनुवंशिकसंहितायां अभूतपूर्वनियन्त्रणं प्राप्य नैतिकनिमित्तानां परीक्षणं कृतम् अस्ति। ====== '''==आनुवंशिकचिन्तनस्य उत्पत्तिः==''' ====== यद्यपि मनुष्याः सहस्रवर्षेभ्यः वनस्पतिपशूनां चयनात्मकरूपेण प्रजननं कुर्वन्ति तथापि आनुवंशिकतायाः वैज्ञानिकः अध्ययनः औपचारिकरूपेण १८६० तमे दशके ग्रेगर मेण्डेल इत्यनेन आरब्धः मेण्डेलः मटरस्य वनस्पतिषु सावधानीपूर्वकं प्रयोगं कृतवान्, पुष्पवर्णः, बीजस्य आकारः इत्यादीनां लक्षणानाम् अनुसरणं कृतवान् । सांख्यिकीयविश्लेषणद्वारा सः प्रस्तावितवान् यत् वंशानुगतकारकाः-अधुना जीनः इति प्रसिद्धाः-युग्मरूपेण विद्यन्ते, प्रजननकाले पृथक् भवन्ति च । तस्य उत्तराधिकारस्य त्रयः नियमाः (पृथक्करणं, स्वतन्त्रविविधता, वर्चस्वं च) एकं अवधारणात्मकं रूपरेखां प्रदत्तवन्तः यत् अद्यत्वे अपि पाठ्यते । {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; width:240px;" |+ '''ग्रेगर मेण्डेल''' |- ! क्षेत्रम् | आनुवंशिकी |- ! प्रसिद्धः | मेण्डेलस्य उत्तराधिकार नियमाः |- ! प्रयोगः | Pisum sativum (मटर) |- ! कालः | 1822–1884 |- ! उपाधिः | आनुवंशिकीस्य जनकः |} मेण्डेलस्य कार्यं दशकत्रयाधिकं यावत् बहुधा अप्रत्यक्षं जातम्, यावत् १९०० तमे वर्षे अनेकैः वनस्पतिशास्त्रज्ञैः स्वतन्त्रतया पुनः आविष्कृतम् ।एतत् पुनः आविष्कारः आनुवंशिकशास्त्रस्य शास्त्रीययुगं प्रेरितवान्, यस्मिन् काले थॉमस हन्ट् मोर्गन इत्यादयः वैज्ञानिकाः फलमक्षिकाणां (Drosophila melanogaster) उपयोगेन जीनाः गुणसूत्रेषु निवसन्ति इति प्रदर्शितवन्तः २० शताब्द्याः आरम्भपर्यन्तं उत्तराधिकारस्य गुणसूत्रसिद्धान्तः मेण्डेलियन-आनुवंशिकीं कोशिकाविज्ञानेन सह दृढतया सम्बद्धवान्, येन आगमिष्यमाणानां आणविक-आविष्कारस्य मञ्चः निर्मितः। [[सञ्चिका:Drosophilaandgenetics.png|लघुचित्रम्]] ====== '''==मोलेकुलर फाउण्डेशन : डीएनए संरचना एवं कार्य==''' ====== आनुवंशिकतायाः आणविकआधारः २० शताब्द्याः मध्यभागे एव विवृतुं आरब्धवान् । १९४४ तमे वर्षे ओस्वाल्ड् एवरी इत्यनेन तस्य सहकारिभिः दर्शितं यत् डीएनए-न तु प्रोटीन्-जीवाणुषु आनुवंशिकतायाः उत्तरदायी पदार्थः अस्ति । एकदशकस्य अनन्तरं जेम्स् वाट्सन्, फ्रांसिस् क्रिक् च (रोसालिण्ड् फ्रेंक्लिन्, मौरिस् विल्किन्स् इत्येतयोः महत्त्वपूर्णयोगदानेन) डीएनए-इत्यस्य द्वि-हेलिक्स-संरचनायाः वर्णनं कृतवन्तौ । तेषां प्रतिरूपे आनुवंशिकसूचनाः कथं प्रतिकृत्य कोशिकातः कोशिकायां समीचीनतया प्रसारयितुं शक्यन्ते इति ज्ञातम् । डीएनए न्यूक्लिओटाइड्-एडेनिन्, थाइमिन्, साइटोसिन, गुआनिन् च इत्यनेन निर्मितं भवति । एतेषां आधाराणां विशिष्टक्रमः डीएनए-अणुना सह प्रोटीननिर्माणस्य निर्देशान् संकेतयति । डीएनए प्रतिकृतिः सुनिश्चितं करोति यत् प्रत्येकं नूतनं कोशिका आनुवंशिकसङ्केतस्य समानप्रतिलिपिं प्राप्नोति, यदा तु आणविकजीवविज्ञानस्य केन्द्रीयः सिद्धान्तः-डीएनए आरएनए प्रोटीनं निर्माति-आनुवंशिकसूचना भण्डारणात् कार्यपर्यन्तं कथं प्रवहति इति वर्णयति प्रोटीनाः अधिकांशं कोशिकीयक्रियाः कुर्वन्ति, निर्माणसंरचनात् आरभ्य उत्प्रेरकविक्रियापर्यन्तं, अतः अन्ततः DNA अनुक्रमः जीवस्य लक्षणं निर्धारयति । ====== '''==नियमनजीनोम, तथा नियमन==''' ====== जीनः DNA इत्यस्य एकः खण्डः अस्ति यः कार्यात्मकं उत्पादं, सामान्यतया प्रोटीनम् अथवा आरएनए अणुम् संकेतयति । परन्तु जीनाः एकान्ते न कार्यं कुर्वन्ति । बहुकोशिकीयजीवेषु जीनव्यञ्जनं प्रवर्तकैः, वर्धकैः, प्रतिलेखनकारकैः, एपिजेनेटिकसंशोधनैः च कठिनतया नियन्त्रितं भवति । एपिजेनेटिक्स-जीनक्रियाकलापस्य वंशानुगतपरिवर्तनं यत् डीएनए-अनुक्रमे परिवर्तनेन न भवति-जटिलतायाः अन्यं स्तरं योजयति । रासायनिकटैग्स्, यथा डीएनए-उपरि मिथाइल-समूहाः अथवा हिस्टोन्-प्रोटीनेषु परिवर्तनं, पर्यावरण-संकेतानां प्रतिक्रियारूपेण जीनानि चालू वा निष्क्रियं वा कर्तुं शक्नुवन्ति । जीवस्य आनुवंशिकद्रव्यस्य सम्पूर्णः समुच्चयः तस्य जीनोम इति ज्ञायते । २००३ तमे वर्षे सम्पन्नस्य मानवजीनोमपरियोजनायाः कारणात् मानवस्य डीएनए-इत्यस्य प्रथमः पूर्णः अनुक्रमः निर्मितः-प्रायः ३ अरब आधारयुग्माः । एकं आश्चर्यं यत् मनुष्येषु केवलं प्रायः २०,००० प्रोटीन-सङ्केत-जीनानि सन्ति, ये पूर्वं अनुमानितस्य अपेक्षया दूरं न्यूनानि सन्ति । जीनोमस्य अधिकांशः नियामकक्रमाः, पुनरावर्तनीयतत्त्वानि, प्रदेशाः च सन्ति येषां कार्याणि अद्यापि अन्वेषणस्य अधीनाः सन्ति । एते घटकाः कथं परस्परं क्रियान्वयं कुर्वन्ति इति अवगन्तुं जीवनस्य पूर्णजटिलतायाः व्याख्यानार्थम् अत्यावश्यकम् ।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mendelian_inheritance|title=[1]}}</ref> ====== '''==तन्त्रम्कारस्य तन्त्रम्==''' ====== मातापितृभ्यः सन्तानपर्यन्तं जीनानां संचरणं पूर्वानुमानीयप्रतिमानानाम् अनुसरणं करोति, येषु बहवः मेण्डेलियनसिद्धान्तैः सह सङ्गताः सन्ति । मनुष्यसहिताः द्विगुणितजीवाः प्रत्येकस्मात् मातापितृभ्यः एकं गुणसूत्रसमूहं उत्तराधिकारं प्राप्नुवन्ति, येन समरूपगुणकयुग्मानि भवन्ति । अर्धसूत्रीविभाजनस्य समये विशेषकोशिकविभागः यः युग्मकाः उत्पादयति समरूपगुणसूत्राणि पृथक् भवन्ति, आनुवंशिकपुनर्संयोजनं च तयोः मध्ये एलीलान् भ्रमति एतेन प्रत्येकं युग्मके आनुवंशिकसामग्रीणां अद्वितीयः संयोजनः भवति इति सुनिश्चितं भवति । अनेकाः उत्तराधिकारप्रतिमाः मूलभूतमेण्डेलियन-अनुपातात् परं गच्छन्ति । अपूर्णं वर्चस्वं तदा भवति यदा विषमसंयुग्मः फेनोटाइपः समसंयुग्मरूपद्वयस्य मध्ये भवति, यथा रक्तशुक्लस्नैपड्रैगनयोः परिणामतः गुलाबीपुष्पेषु मानवीय एबीओ रक्तसमूहेषु दृश्यमानं सहप्रभुत्वं द्वयोः एलीलयोः युगपत् अभिव्यक्तुं शक्नोति । केचन लक्षणाः बहुजननीयाः भवन्ति, अर्थात् ते बहुजीनैः नियन्त्रिताः भवन्ति; ऊर्ध्वता, त्वक्वर्णः, बुद्धिः च अस्मिन् वर्गे पतन्ति । तदतिरिक्तं लिंगसम्बद्धाः लक्षणाः लिंगगुणसूत्रेषु स्थितैः जीनैः सह सम्बद्धाः भवन्ति, येन पुरुषेषु वर्णअन्धतायाः प्रसारः इत्यादयः अद्वितीयाः उत्तराधिकारप्रतिमाः भवन्ति । ====== '''==आनुवंशिक विविधता एवं विकास==''' ====== आनुवंशिकविविधता विकासस्य कच्चा मालः अस्ति । व्यक्तिषु भेदं विना प्राकृतिकचयनस्य कार्यं कर्तुं उपधातुः न स्यात् । मुख्यतया उत्परिवर्तनस्य माध्यमेन भिन्नताः उत्पद्यन्ते-डीएनए-अनुक्रमे यादृच्छिकपरिवर्तनानि । उत्परिवर्तनस्य कारणं डीएनए-प्रतिकृति-दोषः, विकिरणस्य संपर्कः, रासायनिक-उत्परिवर्तनकारकः वा भवितुम् अर्हति । यद्यपि बहवः उत्परिवर्तनाः तटस्थाः अथवा हानिकारकाः सन्ति तथापि केचन एतादृशान् लाभान् ददति ये जीवानां जीवितुं प्रजननं च कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति । अन्ये तन्त्राणि अपि आनुवंशिकविविधतायां योगदानं ददति । जीनप्रवाहः-जनसंख्यानां मध्ये जीनानां गतिः-नवीन-एलील-प्रवर्तनं करोति, यदा तु आनुवंशिक-प्रवाहेन एलील-आवृत्तौ विशेषतः लघुजनसंख्यासु यादृच्छिक-उतार-चढावः भवति अर्धसूत्रीविभाजनस्य समये पुनर्संयोजनेन विद्यमानानाम् एलीलानां पुनः परिवर्तनं कृत्वा विविधता अधिका भवति । दीर्घकालं यावत् एताः प्रक्रियाः अद्यत्वे अवलोकितानां जातिनां जीवनवृक्षस्य च विचलनं चालयन्ति । ====== '''==चिकित्साशास्त्रे आनुवंशिकी==''' ====== आधुनिकचिकित्सा अधिकाधिकं आनुवंशिकप्रकृतौ भवति । सिस्टिक फाइब्रोसिस, सिकल सेल् रोग, हन्टिङ्गटन रोग इत्यादयः आनुवंशिकविकाराः विशिष्टपरिवर्तनानां कारणेन भवन्ति । केचन पूर्वानुमानीयमेण्डेलियनप्रतिमानयोः वंशानुगताः सन्ति, अन्ये तु अधिकजटिलजीन–पर्यावरणपरस्परक्रियाः सम्मिलिताः सन्ति । निदान-प्रविधिषु, विशेषतः सम्पूर्ण-जीनोम-एक्जोम-अनुक्रमणस्य, उन्नतिः चिकित्सकानाम् अनेकरोगाणां आनुवंशिक-आधारस्य पहिचानं कर्तुं शक्नोति, येन पूर्वं पत्ताङ्गीकरणं, अधिक-व्यक्तिगत-उपचाराः च सक्षमाः भवन्ति । [[सञ्चिका:Imageofgenetics.png|लघुचित्रम्]] औषधजीनोमिक्स इति अध्ययनं यत् जीनाः व्यक्तिस्य औषधप्रतिक्रियां कथं प्रभावितयन्ति इति स्वास्थ्यसेवायां क्रान्तिं कुर्वन् अस्ति । यतो हि आनुवंशिकभेदाः प्रभावं कुर्वन्ति यत् शरीरं औषधानां चयापचयम् कथं करोति, अधुना चिकित्साः अधिकतमं प्रभावं कर्तुं दुष्प्रभावं न्यूनीकर्तुं च अनुरूपं कर्तुं शक्यन्ते । कर्करोगस्य आनुवंशिकी अन्यत् द्रुतगत्या उन्नतं क्षेत्रम् अस्ति । अनेकाः कर्करोगाः कोशिकाविभाजनं नियन्त्रयन्तः जीनेषु उत्परिवर्तनेन चालिताः भवन्ति । एतेषां उत्परिवर्तनानां पहिचानेन केषां चिकित्सानां सफलतायाः अधिका सम्भावना इति निर्धारयितुं साहाय्यं भवति । जीनचिकित्सानां उदयः पूर्वं अचिकित्सितानां परिस्थितीनां आशां प्रददाति । वायरल वैक्टर् तथा CRISPR-आधारितं सम्पादनं इत्यादीनां तकनीकानां स्रोते दोषपूर्णजीनानि सम्यक् कर्तुं शक्यन्ते । यथा, सिकलसेलरोगस्य चिकित्सायै CRISPR इत्यस्य उपयोगेन सफलपरीक्षणैः आनुवंशिकचिकित्साशास्त्रे नूतनयुगस्य आरम्भः अभवत् ।<ref>{{Cite web|url=https://crisprtx.com/gene-editing|title=[2]}}</ref> ====== '''==जैव प्रौद्योगिकी एवं आनुवंशिक अभियांत्रिकी==''' ====== आनुवंशिक-इञ्जिनीयरिङ्ग-विज्ञानेन वैज्ञानिकाः प्रत्यक्षतया DNA-इत्यस्य परिवर्तनं कर्तुं शक्नुवन्ति । १९७० तमे दशके विकसितायाः पुनर्संयोजित-डीएनए-प्रौद्योगिक्याः कारणात् एकस्य जीवस्य जीनानि अन्यस्मिन् जीवे प्रविष्टुं शक्यन्ते स्म । अनेन आनुवंशिकरूपेण परिवर्तितानां जीवाणुनां निर्माणं जातम् ये मानवस्य इन्सुलिन् उत्पादयन्ति, मधुमेहचिकित्सायाः कृते एकः सफलताः । वनस्पतयः आनुवंशिकरूपेण अपि उपजं वर्धयितुं, कीटप्रतिरोधाय, पोषणं च सुदृढं कर्तुं च कृतवन्तः । अधुना एव CRISPR-Cas9 जीवविज्ञानस्य सर्वाधिकं शक्तिशाली जीनसम्पादनसाधनं जातम् । प्राचीनजीवाणुप्रतिरक्षातन्त्रस्य आधारेण CRISPR विशिष्टान् DNA अनुक्रमान् लक्ष्यं कर्तुं मार्गदर्शकस्य RNA इत्यस्य उपयोगं करोति, Cas9 एन्जाइमः च इष्टस्थाने DNA इत्यस्य कटनं करोति एषा सटीकता शोधकर्तृभ्यः अपूर्वसुलभतया, कार्यक्षमतया च जीनसम्पादनं कर्तुं शक्नोति । CRISPR न केवलं आनुवंशिकरोगाणां चिकित्सायाः अपितु कृषिस्य, पर्यावरणनिवारणस्य, औद्योगिकप्रयोगस्य च अभियांत्रिकीजीवानां कृते अपि क्षमताम् अङ्गीकुर्वति । कृत्रिमजीवविज्ञानं सर्वथा नवीनजैविकप्रणालीनां परिकल्पना, निर्माणं च कृत्वा आनुवंशिक-इञ्जिनीयरिङ्गं अधिकं नयति । अधुना वैज्ञानिकाः आनुवंशिकपरिपथं निर्मातुं, जैवइन्धनस्य उत्पादनार्थं सूक्ष्मजीवानां अभियंतारूपेण, कृत्रिमजीनोमयुक्तानां जीवानां निर्माणमपि कर्तुं शक्नुवन्ति । एते नवीनताः प्राकृतिकजीवनस्य कृत्रिमजीवनस्य च रेखां धुन्धलं कुर्वन्ति । ====== '''<big>==आनुवंशिकी तथा न्यायवैज्ञानिकविज्ञानम् इत्येतयोः</big>''' == ====== सम्बन्धः आधुनिकविज्ञाने महत्त्वपूर्णः अस्ति। न्यायवैज्ञानिकविज्ञानं अपराधानां अन्वेषणे वैज्ञानिकपद्धतीनां उपयोगं करोति। रक्तम्, केशाः, लार, त्वचाकोशिकाः तथा अन्यानि जैविकद्रव्याणि आनुवंशिकसूचनां धारयन्ति। एतेषां नमूनानां परीक्षणेन व्यक्तेः परिचयः, जैविकसम्बन्धः तथा अपराधस्थले प्राप्तानां प्रमाणानां सम्बन्धः ज्ञातुं शक्यते। डीएनए प्रत्येकस्य व्यक्तेः विशिष्टं आनुवंशिकचिह्नं भवति, यद्यपि समानजीनयुक्तेषु समरूपजुड़वाभ्यां भेदः कठिनः भवितुम् अर्हति। अतः डीएनए-परीक्षणं न्यायवैज्ञानिकपरिचये महत्त्वपूर्णं साधनं मन्यते। एतत् विज्ञानं अपराधान्वेषणं, अज्ञातव्यक्तीनां परिचयं, वंशसम्बन्धनिर्धारणं च साहाय्यं करोति। <ref>1. Human Genome Project — National Human Genome Research Institute (NHGRI) 2.CRISPR and sickle-cell disease — U.S. FDA / scientific literature 3. Agarose gel electrophoresis — National Center for Biotechnology Information (NCBI)</ref> जनसंख्या-आनुवंशिकी डार्विन-विकासस्य मेण्डेलियन-विरासतस्य च संयोजनेन कालान्तरे एलील्-आवृत्तिः कथं परिवर्तते इति अध्ययनं करोति । मानवस्य आनुवंशिकवैविध्यस्य प्रतिमानं व्याख्यातुं साहाय्यं करोति, ये अस्माकं जातिषु प्रवासस्य, अनुकूलनस्य, अन्तरप्रजननस्य च इतिहासं प्रतिबिम्बयन्ति । मनुष्याः यदा स्वस्य डीएनए-भागस्य ९९.९% भागं साझां कुर्वन्ति, तदा यः लघुः अंशः भिन्नः भवति सः रूपस्य, रोगस्य संवेदनशीलतायाः, शारीरिकलक्षणस्य च भेदे योगदानं ददाति । मानवस्य आनुवंशिकवैविध्यं जाति इत्यादिसामाजिकरूपेण निर्मितवर्गैः सह सुव्यवस्थितरूपेण न सङ्गच्छते इति बोधयितुं महत्त्वपूर्णम् । आनुवंशिकविविधता भौगोलिकप्रदेशेषु निरन्तरं भवति, अधिकांशविविधता च जनसंख्यानां मध्ये न तु तेषां मध्ये भवति । आधुनिक आनुवंशिकी अस्माकं विविधतायाः समृद्धेः उत्सवं कुर्वन् मानवतायाः एकतां रेखांकयति। ====== '''==तुलनात्मकं जीनोमिक्सं फाइलोजेनेटिक्सं च==''' ====== तुलनात्मकं जीनोमिक्सं विभिन्नप्रजातीनां जीनोमस्य विश्लेषणाय तुलनाय च समर्पितं क्षेत्रम् अस्ति । जीवाणुभ्यः, यीस्टेभ्यः च मूषकमानवादिभ्यः जीवानां डीएनएकं अनुक्रमं एकत्र स्थापयित्वा वैज्ञानिकाः सादृश्यस्य भेदस्य च क्षेत्रान् ज्ञातुं शक्नुवन्ति । उच्चसदृशाः क्षेत्राणि, ये संरक्षितअनुक्रमाः इति उच्यन्ते, प्रायः अत्यावश्यककार्याणि (यथा मुख्यकिण्वकाः अथवा विकासात्मकमार्गाः) सङ्केतयन्ति, यतः ते विशालकालबाह्ये प्राकृतिकचयनेन स्थापिताः सन्ति इति सूचयन्ति । एषा तुलना फाइलोजेनेटिक्स-अध्ययनस्य मूलभूता अस्ति, या विकासवादी-इतिहासस्य प्रजातीनां च सम्बन्धस्य प्रकारस्य पुनर्निर्माणम् अस्ति । राइबोसोमल आरएनए इव संरक्षितानां जीवानां विशेषतः आनुवंशिकदत्तांशः शोधकर्तृभ्यः फाइलोजेनेटिकवृक्षाणां निर्माणे सहायकः भवति, ये ग्राफिकरूपेण विभिन्नजीवनरूपाणां विकासवादीवंशावलीं विचलनकालं च निरूपयन्ति । यथा, चिम्पाञ्जी-मानव-जीनोमस्य तुलना (ये प्रायः ९८.८% अनुक्रमसाधर्म्यं धारयन्ति) मानवत्वं निर्धारयितुं उत्तरदायिनः विशिष्टाः आनुवंशिकपरिवर्तनाः प्रकटयन्ति, यथा मस्तिष्कस्य आकारः, द्विपादता च । अपि च, तुलनात्मकं अध्ययनं ऑर्थोलोगस्-जीनान् (विभिन्नेषु प्रजातिषु सामान्यात् पूर्वजजीनात् विकसितानि जीवान्) ज्ञातुं साहाय्यं करोति, येन शोधकर्तारः मानव-रोग-जीनानाम् अध्ययनाय मूषक-फलमक्षिकादिषु आदर्शजीवेषु उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति । एषः दृष्टिकोणः एतत् एकीकृतसिद्धान्तं रेखाङ्कयति यत् पृथिव्यां विद्यमानं सर्वं जीवनं समानम् आनुवंशिकं परम्परां धारयति । ====== '''==१. विकासात्मकम् आनुवंशिकम् (इवो-डेवो)==''' ====== विकासवादी-विकासात्मक-जीवविज्ञानस्य (इवो-डेवो) ध्वजस्य अधः प्रायः पठितं विकासात्मकम् आनुवंशिकंविकासात्मकम् आनुवंशिकं, जीवान् एकस्मात् निषेचितबीजात् सम्पूर्णवयस्कपर्यन्तं कथं वृद्धिं, विभेदनं, रूपात्मकं च विकासं नियन्त्रयन्ति इति अन्वेषणं करोति । एतत् क्षेत्रं मास्टर नियामकजीवेषु ध्यानं ददाति, ये अन्यजीवानां विशालसोपानानि नियन्त्रयितुं स्विच इव कार्यं कुर्वन्ति । एतस्मिन् क्षेत्रे एकं प्रमुखम् आविष्कारं Hox-जीवानां (अथवा होमियोटिक-जीवानां) अभिज्ञानम् आसीत् । एतेषु जीवेषु होमियोबॉक्स इति नामकः संरक्षितः डीएनए-बन्धन-अनुक्रमः भवति तथा च गुणसूत्रे रैखिकरूपेण व्यवस्थिताः सन्ति, येन तेषां विकासशीलपशूनां पूर्व-पश्चात्-अक्षस्य (मस्तक-पुच्छस्य) अनुक्रमे अभिव्यक्तीकरणस्य क्रमं प्रतिबिम्बयन्ति । एतेषां मास्टर-नियामकानां अभिव्यक्तेः समयस्य, स्थानस्य, स्तरस्य वा अल्पपरिवर्तनानि शरीरयोजनायां नाटकीय-विकासवादीपरिवर्तनानि जनयितुं शक्नुवन्ति, यथा अङ्गानां सङ्ख्या अथवा कङ्कालस्य खण्डीकरणम् । यथा, एकस्य Hox-जीनस्य अभिव्यक्तिक्षेत्रे भेदः जिराफस्य ग्रीवा-दैर्घ्यं मूषकस्य ग्रीवा-दैर्घ्यात् पृथक् कर्तुं शक्नोति । इवो-डेवो प्रदर्शयति यत् जीवनस्य अधिकांशः विविधता नूतनानां जीवानां निर्माणात् न उत्पद्यते, अपितु विद्यमानानां, प्राचीनानाम् आनुवंशिकसाधनानां नियमनस्य नूतनमार्गेभ्यः उत्पद्यते । ====== '''==माइक्रोबायोम आनुवंशिकी होलोबायोन्ट संकल्पना च==''' ====== आनुवंशिकी-क्षेत्रस्य एकः महत्त्वपूर्णः, प्रायः उपेक्षितः च पक्षः एकस्य पोषकजीवस्य (यथा मानवस्य) तस्मिन् वा तस्मिन् वा निवसन्ति ये कोटिकोटि-जीवाणुभिः (जीवाणुभिः, कवकैः, विषाणुभिः च) सह जटिलसम्बन्धं अन्तर्भावयति - यत् सामूहिकरूपेण माइक्रोबायोमःमाइक्रोबायोमः इति उच्यते । माइक्रोबायोम-आनुवंशिकी एतस्य सूक्ष्मजीव-समुदायस्य सम्पूर्णम् आनुवंशिकसामग्रीं (मेटाजीनोमं) पठति । जीवाणुभिः धारिताः जीनाः पोषकस्य स्वयञ्जीनानाम् अपेक्षया बहवः सन्ति तथा च आवश्यकं चयापचयकार्यं योगदानं कुर्वन्ति, यथा जटिलकार्बोहाइड्रेट्-पाचनं, विटामिनस्य (यथा विटामिन के) उत्पादनं, रोगप्रतिरोधकसङ्कायस्य प्रशिक्षणं च । एतत् होलोबायोन्ट-संकल्पनां ज '''ज'''नयति, या एतत् प्रस्तौति यत् पोषकः तस्य सम्बद्धः माइक्रोबायोमः च एकमेव, सह-विकसमानं पारिस्थितिकं आनुवंशिकं च एककं रूपेण कार्यं कुर्वन्ति । सूक्ष्मजीवजीनसंयोजनेषु परिवर्तनानि, या आहारैः वा प्रतिजैविकैः वा प्रायः प्रभाविताः भवन्ति, पोषकस्य स्वास्थ्ये गभीरं प्रभावं जनयन्ति, येन सूक्ष्मजीव-आनुवंशिकी स्थूलता, शोथजन्यरोगः, तन्त्रिकाविज्ञानविकाराः च इव मानवरोगैः सह सम्बद्धा भवति । १६एस आरआरएनए जीन अनुक्रमणम् इव प्रविधिभिः मेटाजीनोमस्य विश्लेषणं व्यक्तिगतचिकित्सायाः एकः सीमाप्रदेशः अस्ति, यत् सूचयति यत् स्वास्थ्यहस्तक्षेपाः वर्धमानरूपेण अस्माकं सूक्ष्मजीवसहयोगिनां आनुवंशिकखाकायां सम्पादनं वा पूरणं वा कर्तुं शक्नुवन्ति । ====== '''==२. गैर-कोडिंग आरएनए तथा जीनोमस्य "अन्धकारमयपदार्थः"==''' ====== दशकानि यावत् आनुवंशिककेन्द्रः मुख्यतया प्रोटीन-कोडिंग-जीनेषु आसीत् । तथापि, मानव-जीनोम-परियोजनायां प्रकटितं यत् ९८% तः अधिकं जीनोमं प्रोटीनं कोडं न करोति । जीनोमस्य एषः "अन्धकारमयः पदार्थः" अधुना गैर-कोडिंग आरएनए (ncRNA) अणुनां विशालव्यूहे लिप्यन्तरितः इति ज्ञायते, ये महत्त्वपूर्णं नियामककार्यं कुर्वन्ति । एते ncRNAs पारम्परिकं "DNA makes RNA makes protein" इति केन्द्रीयसिद्धान्तं चुनौतीं ददति यत् बहुसंख्यकाः आरएनए-अणवः स्वयं अन्तिमकार्यात्मकउत्पादाः सन्ति इति दर्शयन्ति । मुख्यप्रकाराः सन्ति: * tRNA तथा rRNA: अनुवादयन्त्रस्य अत्यावश्यकघटकाः । अनुवादयन्त्रस्य अत्यावश्यकघटकाः । * माइक्रोआरएनए (miRNAs): लघुअणवः ये सामान्यतया मैसेञ्जर आरएनए (mRNA) सह बन्धयन्ति तस्य अनुवादं निवारयितुं वा तस्य पतनं प्रवर्धयितुं वा, येन जीन-अभिव्यक्तिं शान्तिं कुर्वन्ति । * दीर्घगैर-कोडिंग आरएनए (lncRNAs): २०० न्यूक्लियोटाइडतः अधिकाः प्रतिलेखाः येषां विविधकार्याणि सन्ति, यथा नियामकप्रोटीन्-स्काफोल्डिंग्, क्रोमाटिन्-संरचनायाः परिवर्तनं, समीपस्थजीवानां अभिव्यक्तेः नियन्त्रणं च । ncRNAs-इत्यस्य आविष्कारः जीन-नियमनस्य बोधं मौलिकरूपेण परिवर्तयति, यत् दर्शयति यत् कस्यचित् जीवस्य जटिलता केवलं तस्य प्रोटीन-कोडिंग-जीनानां सङ्ख्यया न निर्धारिता भवति, अपितु नियामक-आरएनए-इत्यस्य जटिलजालैः निर्धारिता भवति यत् जीन-अभिव्यक्तिं सूक्ष्मरूपेण ट्यूनं करोति । एतेषां ncRNAs-इत्यस्य नियमनस्य अभावः कैंसरः, न्यूरोडिजेनरेशनः च इव बहूनां रोगाणां आरम्भे प्रगतौ च अधिकाधिकं सम्बद्धः अस्ति । ====== '''==३. जटिलगुणानाम् आनुवंशिकी वंशानुक्रमणशीलता च==''' ====== यद्यपि मेण्डेलियन-वंशानुक्रमः एकजीनेन नियन्त्रितानां सरलगुणानां (यथा सिस्टिक-फाइब्रोसिस) उत्तमरूपेण व्याख्यां करोति, तथापि अधिकांशगुणाः - येषु सामान्यरोगाणां संवेदनशीलता, औन्नत्यं, बुद्धिमत्ता च अन्तर्भवति — जटिलगुणाःजटिलगुणाः सन्ति । एते अनेकजीनैः (पॉलीजेनिक) ये परस्परं तथा पर्यावरणीयकैः कारकैरपि प्रभावं कुर्वन्ति । जटिलगुणानां बोधः मात्रात्मक-आनुवंशिकी उपरि अत्यधिकं निर्भरं करोति तथा च प्रायः जीनोम-वाइड एसोसिएशन स्टडीज (GWAS) इव बृहत्-स्तरीय-अध्ययनैः अन्वेषितः भवति । GWAS-मध्ये सहस्राणि व्यक्तिनां सम्पूर्णजीनोमस्य स्क्यानिङ्गं कृत्वा एकल-न्यूक्लियोटाइड-पॉलीमॉर्फिज् (SNPs)—डीएनए-मध्ये एकल-आधार-पर- वर्तनानि—ये विशेषगुणेन सह सांख्यिकीय-रूपेण सम्बद्धाः सन्ति [एकस्य रोगस्य वा गुणस्य वा सह सम्बद्धान् शिखरान् दर्शयतः GWAS-अध्ययनस्य मॅनहट्टन-प्लॉटस्य चित्रणम्] ज्ञातुं समावेशः भवति । तथापि, अधिकांशजटिलगुणाः "लुप्तवंशानुक्रमणशीलता" समस्यां प्रदर्शयन्ति: अभिज्ञाताः जीनाः SNPs-च प्रायः गुणस्य अनुमानितवंशानुक्रमणशीलतायाः (आनुवंशिककारकस्य कारणेन गुणस्य भिन्नतायाः अनुपातस्य) केवलं अल्पभागं एव गणयन्ति । एषः अन्तरालः सहस्राणां सामान्यप्रकाराणां, दुर्लभप्रकाराणां, जटिलजीन-जीन (एपिस्टैटिक) अन्तरक्रियाणां च संयुक्तसूक्ष्मप्रभावैः पूरितः इति मन्यते । जटिलगुणानां सम्पूर्णम् आनुवंशिकसंरचनां उद्घाटयितुं एकं प्रमुखं निरन्तरं आह्वानम् अस्ति यत् अन्ते निवारकचिकित्सायाः भविष्यं निर्मास्यति । ====== '''==अगरोज जेल वैद्युतकणसंचलन: (Agarose Gel Electrophoresis) एकः क्लासिकः आनुवंशिकी प्रयोगः==''' ====== [[सञ्चिका:अगरोज जेल वैद्युतकणसंचलन.png|लघुचित्रम्|अगरोज जेल वैद्युतकणसंचलन]] आनुवंशिकशास्त्रे एकः शास्त्रीयः व्यापकतया च कृतः प्रयोगः अस्ति डीएनए-निष्कासनं तदनन्तरं जेल्-विद्युत्प्रचलनम् । अयं प्रयोगः प्रायः आनुवंशिकशास्त्रे छात्राणां प्रथमेषु व्यावहारिकप्रदर्शनेषु अन्यतमः भवति यतोहि एतेन जीनानां अमूर्तसंकल्पना दृश्यमानं मापनीयं च भवति यद्यपि आनुवंशिकीविषये प्रायः लक्षणानाम्, उत्तराधिकारस्य, गुणसूत्रस्य च दृष्ट्या चर्चा भवति तथापि अस्मिन् प्रयोगे वैज्ञानिकाः छात्राः च आनुवंशिकसूचनाः वहन्तः अणुः डीएनए इति भौतिकरूपेण द्रष्टुं, नियन्त्रयितुं च शक्नुवन्ति । प्रयोगस्य प्रथमभागे डीएनए-निष्कासनं, वनस्पति-पशु-सूक्ष्मजीव-कोशिकाः सरल-रासायनिक-विलयनस्य उपयोगेन भग्नाः भवन्ति । एते विलयनाः कोशिकाझिल्लीं विलीयन्ते, अन्येभ्यः कोशिकीयघटकेभ्यः यथा प्रोटीन्, मेदः च डीएनए पृथक् कुर्वन्ति । यदा मद्यं योजितं भवति तदा डीएनए अवक्षेप्य श्वेतसूत्रसदृशं पदार्थं दृश्यते । एतत् पदं महत्त्वपूर्णं यतः एतत् दर्शयति यत् आनुवंशिकसामग्री अमूर्तसंकल्पना न तु वास्तविकः, मूर्तः अणुः अस्ति । प्रयोगस्य द्वितीयः भागः अगरोज जेल् वैद्युतकणसंचलनम् इति डीएनए-दृश्यं विश्लेषितुं च उपयुज्यते । डीएनए-अणुः जेल्-मध्ये स्थापयित्वा विद्युत्-प्रवाहस्य सम्मुखीभवति । यतः डीएनए विद्युत् आभारं वहति, तस्मात् सः जेलद्वारा गच्छति, लघुखण्डाः बृहत्तरेभ्यः अपेक्षया द्रुततरं गच्छन्ति । प्रक्रियायाः अनन्तरं डीएनए-इत्यस्य कलङ्कनं कृत्वा विशेषप्रकाशेन द्रष्टुं शक्यते, विशिष्टपट्टिकारूपेण दृश्यते । एते पट्टिकाः वैज्ञानिकानां डीएनए-नमूनानां तुलनां कर्तुं, आनुवंशिकभेदानाम् अभिज्ञानं कर्तुं, डीएनए-खण्डानां आकारं निर्धारयितुं च साहाय्यं कुर्वन्ति । अयं प्रयोगः आनुवंशिकतायाः मौलिकः अस्ति यतोहि एषः आनुवंशिकपरीक्षणं, न्यायिकपरिचयः, जीनक्रमाङ्कनं, जैवप्रौद्योगिकीसंशोधनं च इत्यादीनां अनेकानाम् आधुनिकानाम् आनुवंशिकप्रौद्योगिकीनां आधारं भवति डीएनए-पृथक्करणं विश्लेषितुं च अनुमतिं दत्त्वा डीएनए-निष्कासनं विद्युत्प्रवाहनं च सैद्धान्तिकविज्ञानात् आनुवंशिकीं प्रयोगात्मकं अनुप्रयुक्तं च अनुशासनं परिणमयितवान् अतः अयं प्रयोगः आणविक-आनुवंशिकतायाः आधारशिला, आणविकस्तरस्य आनुवंशिकतायाः अवगमने च महत्त्वपूर्णं साधनं मन्यते ।<ref>{{Cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4846332/|title=[3]}}</ref> ====== '''==नैतिक, कानूनी, सामाजिक निहितार्थ==''' ====== यथा यथा आनुवंशिकी उन्नतिं करोति तथा तथा नैतिकप्रश्नाः अपि उन्नताः भवन्ति। मानवभ्रूणसम्पादनस्य क्षमता “डिजाइनरशिशुनां”, अनभिप्रेतपरिणामानां, असमानतायाः च विषये चिन्तां जनयति । रोगाणुरेखासम्पादनं-परिवर्तनानि ये भविष्यत्पुस्तकेभ्यः प्रसारिताः भवन्ति-गहनानि नैतिकदुविधाः उत्पद्यन्ते यतोहि दीर्घकालीनप्रभावाः अज्ञाताः सन्ति। अनेकदेशेषु जर्मलाइनसम्पादनस्य चिकित्साशास्त्रीयप्रयोगं यावत् तस्य सुरक्षा सुनिश्चिता न भवति तावत् यावत् कठोरविनियमाः सन्ति । आनुवंशिकगोपनीयता अन्यः प्रमुखः विषयः अस्ति । प्रत्यक्ष-उपभोक्तृपरीक्षाः व्यक्तिभ्यः वंशस्य स्वास्थ्यजोखिमानां च विषये सूचनां प्रदास्यन्ति परन्तु नियोक्तृभिः, बीमाकर्तृभिः, अथवा कानूनप्रवर्तनैः आँकडासुरक्षायाः सम्भाव्यदुरुपयोगस्य च चिन्ताम् अपि उत्पद्यन्ते यद्यपि आनुवंशिकसूचना-अभेदभाव-अधिनियमः (GINA) इत्यादिविधानं किञ्चित् संरक्षणं प्रदाति तथापि आनुवंशिकदत्तांशकोशानां तीव्रवृद्ध्या निरन्तरं नैतिकपरीक्षायाः आवश्यकता वर्तते आनुवंशिकप्रौद्योगिकीभिः सामाजिकविषमतां वर्धयितुं अपि जोखिमः अस्ति । उन्नतचिकित्सानां उपलब्धिः धनिकजनसंख्यासु एव सीमितं भवितुम् अर्हति, तथा च केचन अनुप्रयोगाः-यथा वांछितलक्षणानाम् चयनम्-हानिकारकसामाजिकपक्षपातं सुदृढं कर्तुं शक्नुवन्ति आनुवंशिकतायाः समानप्रवेशः, उत्तरदायीप्रयोगः च सुनिश्चितः आधुनिकयुगस्य महतीषु आव्हानेषु अन्यतमः अस्ति । ====== '''==आनुवंशिकीयाः भविष्यम्==''' ====== आनुवंशिकतायाः भविष्यं असाधारणं सफलतां प्रतिज्ञायते। एककोशिका-अनुक्रमणेन वैज्ञानिकाः व्यक्तिगतकोशिकानां आनुवंशिकक्रियाकलापस्य परीक्षणं कर्तुं शक्नुवन्ति, विकासस्य रोगस्य च अवगमनं गभीरं करोति । एपिजेनेटिक चिकित्साविधयः हानिकारकजीन-अभिव्यक्ति-प्रतिमानं विपर्ययितुं शक्नुवन्ति । जीनसम्पादने प्रगतिः अन्ततः अनेकेषां वंशानुगतरोगाणां चिकित्सां कर्तुं शक्नोति । कृत्रिमबुद्धिः विशालदत्तांशसमूहानां विश्लेषणं कृत्वा आनुवंशिकविविधता लक्षणं कथं प्रभावितं करोति इति भविष्यवाणीं कृत्वा आनुवंशिकसंशोधनं त्वरयति । तथापि महता शक्तिना सह महती उत्तरदायित्वं आगच्छति। यथा यथा मनुष्याः जीवनसंहितालेखनस्य पुनर्लेखनस्य च क्षमताम् प्राप्नुवन्ति तथा तथा नैतिकरूपरेखाणां विकासः तदनुसारं भवितुमर्हति । नैतिकसीमानां सम्मानं कृत्वा भविष्यत्पुस्तकानां रक्षणं कुर्वन् मानवतायाः हिताय आनुवंशिकतायाः क्षमतायाः सदुपयोगः करणीयः इति आव्हानम्। ==== '''=निगमन==''' ==== आनुवंशिकी इति विज्ञानं यत् जीवनं कथं संकेतितं, उत्तराधिकारं, परिवर्तनं च कथं भवति इति प्रकाशयति । मेण्डेलस्य मटरस्य वनस्पतयः आरभ्य CRISPR क्रान्तिः यावत् जीवविज्ञानस्य चिकित्साशास्त्रस्य च पुनः आकारं दत्तवान् । एतत् जीवनस्य एकतां विविधतां च व्याख्यायते तथा च अस्माकं समयस्य केषाञ्चन महतीनां आव्हानानां निवारणाय साधनानि प्रदाति-आनुवंशिकरोगाणां चिकित्सातः आरभ्य वर्धमानजनसंख्यायाः पोषणपर्यन्तं। तत्सह गहनं नैतिकप्रश्नान् उत्थापयति येषां सामना समाजेन विचारपूर्वकं उत्तरदायित्वपूर्वकं च कर्तव्यम्। आनुवंशिकतायाः अवगमनं न केवलं वैज्ञानिकानां कृते अपितु जैविकनवीनीकरणेन आकारितस्य द्रुतगत्या परिवर्तमानस्य विश्वस्य मार्गदर्शनं कर्तुम् इच्छन्तीनां सर्वेषां कृते अत्यावश्यकम् अस्ति। यथा वयं आनुवंशिकसङ्केतस्य अन्वेषणं कुर्मः तथा वयं पूर्वजन्मनां कल्पनां कर्तुं न शक्नुवन्ति स्म इति संभावनानां दहलीयां तिष्ठामः । अग्रे यात्रायां वैज्ञानिकतेजः नैतिकप्रज्ञा च आवश्यकी भविष्यति, येन सर्वेषां जीवानां गौरवस्य अखण्डतायाः च सम्मानं कुर्वन् जीवनस्य उन्नयनार्थं आनुवंशिकतायाः शक्तिः उपयुज्यते इति सुनिश्चितं भविष्यति। os9ds91v8drppd6yw2uz0u36tdva95k 0 92441 500470 500361 2026-09-11T07:00:32Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500470 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">पाणिनी ग्रामीणमण्डले</div> |- | | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]</div> |- class="mergedtoprow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं</div></div></div></div><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका</div></div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशिकाः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58 'N</span> 83°04' E<span class="longitude">83°04 'E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">//इति।&#x22;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97 °N 83.06 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58′N</span> <span class="longitude">83°04′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97°N 83.06°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] </span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः]] |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेशः | class="infobox-data" |लुम्बिनी-प्रदेशः |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]] |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापितः। | class="infobox-data" |27 फागुन 2073 |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |अध्यक्षः।&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |उपाध्यक्षः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |१५१.४२ बर्ग कि. मी. |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"> (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) <span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |२२,२१९ |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |घनता&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय-सङ्केतः | class="infobox-data" | +९७७-७७ |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्रम् | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |जालपुटम् | class="infobox-data" |[https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} '''पाणिनी-ग्रामपालिका''' [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँचीमण्डलस्य]] त्रयाणां ग्रामनगरपालिकानां मध्ये एषा अन्यतमा अस्ति । <ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|deadurl=yes}}</ref><ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका"/> वि.सं. २०१३ तमे वर्षे [[संघीय मामिला सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः]] (नेपाल) पालिका, अर्घाखाँची पाली, पणेना, खिदिम, पोखराथोक, अर्घाखाँची एतस्य (1-8) खण्डाः एकीकृत्य पाणिनी ग्रामपालिका घोषितं । पोखराथोक, पटौती, मैदान, धतिवांग एवं राडगुरी गाविस। <ref name ="नयाँ नेपाल">{{cite web|title=सात प्रदेशको नयाँ नेपाल|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|publisher=अनलाइन खबर|accessdate=२०७१ माघ ५|ref=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/}}</ref><ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> अस्य क्षेत्रफलं १५१.४२ वर्गकिलोमीटर परिमितं अस्ति । नगरपालिका ८ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=नयाँ पत्रिका दैनिक|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> पाणिनी तपोभूमि (पणेना), सत्तले गुहा, मालिका मन्दिर, खिदिम, आलम देवी मन्दिर, पाली-नगरस्य पन्थिटोल-नगरस्य देवस्थान-मन्दिरं प्रमुखं पर्यटनस्थलानि सन्ति । अत्र हरिहर माध्यमिकविद्यालयः, कमला माध्यमिकविद्यालयः, कृष्णमाध्यमिकविद्यालयः, शिवमदनमाध्यमिकविद्यालयः इत्यादयः विद्यालयाः सन्ति । पाणिनीग्राम्यनगरपालिकायाः पूर्वदिशि गुल्मी-[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पामण्डलानि]], उत्तरे छत्रदेवग्रामपालिकाः, पश्चिमे सन्धिकर्क-शीतगङ्गानगरपालिकाः, दक्षिणे च शितगङ्गानगरपालिकाः, पाल्पामण्डलानि च सन्ति । <ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७|archive-date=2019-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|deadurl=yes}}</ref> == जनसङ्ख्या == राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी ग्रामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । == नामाकरण == पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् [[माहेश्वरसूत्राणि|माहेश्वराणि सुत्राणि]] नीतवान् इति मन्यते । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्यसूत्राणि == * [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803031519/http://ddcarghakhanchi.gov.np/ |date=2017-08-03 }} 3m05lzvmnhbv0gcfcin8jn69jnifzvk 0 92480 500462 500453 2026-09-11T02:11:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500462 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">सोरडा</div><div class="nickname ib-settlement-other-name">सुरडा</div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">नगरम्</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Surada-city.jpg|300x300अणवः|Skyline of Sorada]]<div class="ib-settlement-caption">सोरडा इत्यस्यां आकाशरेखा</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |उपनामः&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">एस् आर् डी</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:India_Odisha_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|Sorada is located in Odisha]]<div class="od notheme" style="top:57.358%;left:49.749%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>सोरडा</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">स्थानः ओडिशा, भारत</div><span class="switcher-label" style="display:none">ओडिशा-राज्यस्य मानचित्रं दर्शय।</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:India_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|269x269अणवः|Sorada is located in India]]<div class="od notheme" style="top:54.579%;left:54.495%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>सोरडा</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">सोरडा (भारत) </div><span class="switcher-label" style="display:none">भारतस्य मानचित्रं दर्शय।</span></div></div></div></div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |समन्वयकः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">19°45′43 "N</span> 84°26′18" E<span class="longitude">18 "18" 18 18 "18 ′′ 18" 18 '18 "18</span></span></span><span class="geo-multi-punct">/ &#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">19.761959 °N 84.438332 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">19.761959; 84.438332</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:9}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">19°45′43″N</span> <span class="longitude">84°26′18″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">19.761959°N 84.438332°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">19.761959; 84.438332</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_India.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]] </span>[[भारतम्]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[भारतस्य राज्यानि|राज्यं]] | class="infobox-data" |[[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<span class="flagicon">[[File:Orissa_Flag(INDIA).png|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]]</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलं]] | class="infobox-data" |[[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |प्रथमं स्थापितम् | class="infobox-data" |1476 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |द्वारा स्थापित | class="infobox-data" |राजा शन्ढधनु सिंह (अभय प्रताप) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः।<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• प्रकारः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |अधिसूचित क्षेत्र परिषद् (एन. ए. सी.) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |शरीरम्&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data agent" |सोरडा एन. ए. सी. |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• एन. ए. सी. अध्यक्ष&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |शिवशङ्करपण्डा (BJD) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• कार्यकारी अधिकारी&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |उमेशचन्द्र साहु |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• विधान परिषद सदस्य&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |नीलमणि बिसोयी (भाजपा) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• संसद सदस्य&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |अनिता सुभादर्शिनी (भाजपा) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">• कुल&nbsp;&nbsp;</div> | class="infobox-data" |15.15 km² (5.88 वर्गमी) &nbsp;&nbsp;&nbsp; |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ऊर्ध्वगमनम्<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |84 मी. (276 ft) &nbsp;&nbsp; |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्यायाः<div class="ib-settlement-fn"> (2011)<span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">• कुल&nbsp;&nbsp;</div> | class="infobox-data" |14,867 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• घनत्व&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |981.3/km² (2,542/वर्ग मील) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |भाषाः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• आधिकारिक&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |[[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[आङ्ग्लभाषा]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्&nbsp;]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:३०|UTC + 5:30]] (उच्चारणः UTC) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |पिन् | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">761108</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |एस्. टी. डी. दूरभाषकोड् | class="infobox-data" |06819 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |वाहनानां पञ्जीकरणम् | class="infobox-data" |OD-32 (OLD OR-07/OD-07) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |उपविभागः | class="infobox-data" |भञ्जनगर |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |अवरोधः। | class="infobox-data" |सोरडा |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ओडिशा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र | class="infobox-data" |सूरदा |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र | class="infobox-data" |अस्का |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |जालस्थलम् | class="infobox-data" |<span class="url">[https://sujogportal.odisha.gov.in/surada/ sujogportal.odisha.gov.in/surada]</span> |} '''सोरडा''' (पूर्वं सुरडा) भारतस्य [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<nowiki/>-राज्यस्य गञ्जम्-मण्डले स्थितः एकः नगरः अधिसूचित-क्षेत्र-परिषद् च अस्ति। == भूगोलः == सोरडा 19°46′N 84°26′E/19.76 °N 84.43 °E/अस्य औन्नत्यं {{Convert|84|m|ft}} मी. (276 फीट्) अस्ति। अयं गञ्जम्-मण्डलस्य वायव्यसीमायां रुषिकुल्या-जरौ-नद्योः सङ्गमस्थाने स्थितः अस्ति, यस्य सीमायां गञ्जम् इत्यस्य धराकोट, बेलगुन्ठा, भञ्जनगर, कन्धमाल्-मण्डलस्य दारिङ्गिबाडी, राइकिआ च सन्ति। == व्युत्पत्ति == संस्कृतमूलयोः, सुरडा इति पदं संस्कृतशब्दद्वयेन, अर्थात् ''सूरः'' (देवः) तथा अड्डा (स्थानः) इत्येतयोः संयोगः अस्ति, यस्य अर्थः देवतानां स्थानं अथवा अम्ब्रोसिया/अमृतस्य दाता इति। पश्चात् कालान्तरे सुरडा सोरडा अभवत्। <ref>{{Cite web|title=Meaning of the name Surada|website=Wisdomlib.org|url=https://www.wisdomlib.org/names/surada|accessdate=1 June 2026}}</ref> == इतिहासः == 1880 तमे वर्षे टि. जे. माल्ट्बी इत्यस्य जनगणनायाः प्रतिवेदनस्य अनुसारं खिन्डिरिस्रुङ्ग (खिडिशिङ्गी) इति क्षेत्रस्य स्थापना सबीजापुरस्य राजा शोभाचन्द्र सिङ्घेन ११६८ तमे वर्षे कृता, यस्मिन् गञ्जम्-मण्डलस्य वर्तमानस्य सोरडा, धराकोट, शेरगड-खण्डाः (गजपति-मण्डलस्य मोहना-खण्डस्य केचन भागाः अपि सन्ति) आसन्। १४७६ तमे वर्षे, राजा बलियार् सिङ्घ्, स्वस्य ज्येष्ठपुत्रस्य अकालमृत्योः अनन्तरं, खिडिशिङ्गी-प्रदेशं चतुर्णां भिन्न-सम्पदेषु विभक्तवान्। सोरडा-सम्पत्तिः तस्य तृतीये पुत्राय राजा शन्ढधनु सिंह इत्यस्मै प्राप्तवती।<ref>{{Citation|title=The Orissa Historical Research Journal|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99984|date=1957}}</ref> * बडगड-राजा डमण सिङ्घ् (बलियार् सिङ्घ् इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पुत्रः) * धारकोट-राजा हाडु सिंह * सोरडा-राजा शन्ढधनु सिङ्घ् (अभय प्रतापः इति अपि प्रसिद्धः) * शेरगड-राजा परशुरामसिङ्घः (नाबालक:) (राजा बलियार्-वर्येण स्वयं उपस्थापितः) । यदा आङ्ग्लाः [[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]<nowiki/>-प्रदेशं वशीकृतवन्तः, तदा ते एतं जमीन्दारी मद्रास्-प्रेसिडेन्सी इत्यस्य प्रशासनस्य अधीनम् अस्थापयन्, यस्य उल्लेखः मद्रास्-प्रेसिदेन्सी इत्यस्य जमीन्दारी-सम्पत्तेः सूच्यां दृश्यते। तदनन्तरं १८३६ तमे वर्षे आङ्ग्लाः बहुविध-विद्रोहस्य, करप्रदानस्य देयस्य च विषये घुमुसर् इत्यनेन सह सोरडा इत्यस्य जमीन्दारी-अधिकारान् नीलाम्य निरसितवन्तः। १९३६ तमे वर्षे, सोरडा नवनिर्मिते [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<nowiki/>-प्रान्तस्य भागः अभवत्, भारतस्य स्वातन्त्र्यात् आरभ्य, ओडिशा-राज्येन प्रशासितः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=HISTORY OF ODISHA FROM 1803 TO 1948 AD|url=https://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|accessdate=2026-02-06|website=ddceutkal.ac.in|language=en|archive-date=2024-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330160905/http://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|deadurl=yes}}</ref> == जनसांख्यिकी == 2011 तमवर्षस्य भारतस्य [[Census|जनगणना]] सोरडा-नगरस्य जनसङ्ख्या 14,867 आसीत्। जनसङ्ख्यायाः 51% पुरुषाः, 49% महिलाः च सन्ति। सोरडा-नगरस्य साक्षरता-मानं 68.7% अस्ति, यत् राष्ट्रिय-माध्यात् । == दर्शनीयस्थानानि == सोरडा-प्रदेशः हरितपर्वतैः, ऋषिकुल्य-जारौ-नद्योः सङ्गमस्थानैः च परिवेष्टितः अस्ति। अष्टप्राचीनानां शिवमन्दिराणां निवासस्थानम् इदं नगरं ''अष्ट-सम्भु-क्षेत्र'' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति, यत् तस्य पुण्यस्य कृते प्रदत्तं उपाधिः अस्ति। तेषु प्राचीनतमं, नदीतीरे स्थितं पञ्चाननमन्दिरं आध्यात्मिक-मनोरञ्जन-भ्रमणार्थं पर्यटकान् आकर्षयति। * सोरडा जलबन्धः - अस्य जलाशयस्य निर्माणं १८९६ तमे वर्षे अभवत्। तत्र स्थानीयरूपेण पात्मा इति नाम्ना प्रसिद्धा पद्मानद्याः जलं रक्षितम् अस्ति। ओडिशा-सर्वकारः स्वपरिसरस्य उद्यानां, जेट्टी, विहारस्थलस्य च विकासं कृत्वा स्वस्य आकर्षणं वर्धितवान्। खुन्टेश्वरीपर्वतस्य समीपे सोरडा-नगरेण सह जलबन्धस्य विहङ्गमदृश्यानि दृश्यन्ते। <ref>{{Cite web|title=Water level dips to new low in Sorada reservoir|url=https://www.orissapost.com/water-level-dips-to-new-low-in-sorada-reservoir/amp/|website=Orissapost.com|accessdate=1 June 2026}}</ref> * कन्टापिढा जात्रा - भद्रा-आश्विन्-हिन्दु-मासयोः व्याप्तः सोरडायाः देवी कन्धुणी-देव्याः प्रसिद्धः वार्षिकः उत्सवः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=Kantapidha Yatra of Goddess Kandhunidevi in Ganjam’s Surada|url=https://kalingatv.com/odisha/watch-kantapidha-yatra-of-goddess-kandhunidevi-in-ganjams-surada-watch/|website=Kalingatv.com|accessdate=1 June 2026}}</ref> == उल्लेखनीयजनाः == * शशिभूषण रथ - दैनिक् आशा वृत्तपत्रस्य संस्थापकः, समाजसुधारकः, जनप्रतिनिधिः, उद्योगपति, स्वातन्त्र्ययोद्धा च।<ref>{{Cite web|url=https://amritkaal.nic.in/district-reopsitory-detail?13362|title=Ganjam Gaurav Shashi Bhushan|accessdate=2026-05-25|publisher=Amritkaal.nic.in}}</ref> == शिक्षा == * ऋषिकुल्या स्नातक महाविद्यालयः * केशव पण्डा स्नातक महिला महाविद्यालयः * ओडिशा आदर्श विद्यालयः <ref>{{Cite web|url=https://oav.edu.in/OAVSOR|title=Odisha Adarsha Vidyalaya, Sorada|accessdate=2026-02-06|archive-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714002822/https://oav.edu.in/OAVSOR|deadurl=yes}}</ref> * ऋषिकुल्या उच्चमाध्यमिक विद्यालयः * पीसीएम महिला उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः * विनायक पब्लिक उच्च माध्यमिक विद्यालयः * ऋषिकुल्य आईटीसी * शशिभूषण सरकारी उच्च विद्यालयः * सरकारी बालिका उच्च विद्यालयः * बॅसयिक उच्च विद्यालयः * सरस्वती-शिशु-विद्या-मन्दिरम् <ref>{{Cite web|url=https://www.vidyabharatialumni.org/institution/100284349/saraswati-shishu-vidya-mandir-sorada-ganjam-odisha-761108-odisha-vidya-bharti-purav-kshetra-3243.dz|title=Vidya Bharati Purv Chatra Parishad|accessdate=2026-06-01}}</ref> * विवेकानन्द शिशु विद्यामन्दिरम् * मडर्न डिपल पब्लिक स्कूल * प्रगति पब्लिक स्कूल == वित्तसंस्थाः == * स्टेट्-बेङ्क्-आफ़्-इण्डिया * पञ्जाब-राष्ट्रिय-बैङ्क् * भारतीयसङ्घस्य वित्तकोषः * ओडिशा-ग्रामीण-बैङ्क् * आक्सिस् ब्याङ्क् * आस्का केन्द्रीय सहकारी बैंक लिमिटेड == परिवहनम् == === मार्गः === सोरडा राष्ट्रियराजमार्गेण ५९ राज्यराजमार्गेण ३६ च सह सम्बद्धः अस्ति, यः ओडिशा-राज्यस्य सर्वाणि प्रमुखानि स्थानानि नगराणि च संयोजयति। त्रिचक्रवाहनानि आटो-टैक्सी-यानानि नगरे परिवहनस्य महत्त्वपूर्णानि साधनानि सन्ति। == राजनीतिः == सोरडा इति सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य भागः अस्ति। सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य वर्तमानः विधायकः भाजपा-पक्षस्य नीलमणि बिसोयी अस्ति, या २०२४ तमे वर्षे राज्य-सामान्य-विधानसभा-निर्वाचने स्थानं प्राप्तवती।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/odisha/constituency-show/surada#google_vignette|title=Surada Assembly Election Results 2024|accessdate=2026-05-18}}</ref> बिजु पट्नायक् 1957 तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने सोरडा-मण्डलात् निर्वाचितः आसीत्।<ref>{{Cite web|url=https://assembly.odisha.gov.in/Details.aspx?page=LeaderOfOppositionHtmlPages/Late%20Biju%20Patnaik.HTML|title=Profile-Details Late Biju Patnaik|publisher=Odisha Legislative Assembly|accessdate=2026-05-19}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सोरडा आस्का (लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रम्) इत्यस्य भागः अस्ति। <ref>{{Cite web|url=http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|title=Assembly Constituencies - Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies of Odisha|publisher=Election Commission of India|accessdate=2008-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206012916/http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|archivedate=6 February 2009}}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist|2}}{{Ganjam district}}{{Municipalities of Odisha}} [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] sa7dty9zqkxkbfq61s3cshl1llxp3h2 0 92481 500454 2026-09-10T13:05:40Z 2541106ananyaanilkulgod 46800 मया मानवजीनोम परियोजनायाः विषये मम अवगमनात् एकं शोधं प्रकाशितम्, आशास्ति यत् भवद्भ्यः तत् अन्वेषणात्मकं ज्ञातव्यं च भविष्यति धन्यवादः! 500454 wikitext text/x-wiki == '''मानवजीनोम परियोजना : जीवनस्य खाचित्रस्य मानचित्रणम्''' == [[सञ्चिका:Human genome project sanskrit.png|लघुचित्रम्]] '''आमुख''' आधुनिक-इतिहासस्य कतिपयानि वैज्ञानिक-उपक्रमाः मानव-जीनोम-परियोजनायाः (HGP) महत्त्वाकांक्षायाः प्रभावस्य च सङ्गतिं कृतवन्तः । १९९० तमे वर्षे अन्तर्राष्ट्रीयसहकारिसंशोधनप्रयासरूपेण प्रारब्धः एच् जी पी एकदा असम्भवं मन्यते इति किञ्चित् साधयितुं प्रवृत्तः यत् मानवस्य डीएनए-निर्माणं कुर्वतां प्रायः त्रयः अरबाः आधारयुग्मानां सम्पूर्णं क्रमं निर्धारयितुं तस्मिन् अन्तः निहितानाम् सर्वेषां जीनानां पहिचानाय च २००३ तमे वर्षे मूलसमयात् वर्षद्वयपूर्वं सम्पन्नं परियोजना चन्द्रे अवतरणस्य जीवविज्ञानस्य समकक्षं इति उच्यते । न केवलं मानवीय आनुवंशिकसामग्रीणां मानचित्रं निर्मितवान्; तया चिकित्साशास्त्रं, जैवप्रौद्योगिकी, न्यायिकविज्ञानं, मानवत्वस्य अर्थः किम् इति अस्माकं अवगमनं च पुनः आकारितम् ।<ref>{{Cite web|url=https://www.genome.gov/human-genome-project|title=human genome project}}</ref> '''उत्पत्तिः लक्ष्यं च''' सम्पूर्णस्य मानवजीनोमस्य अनुक्रमणस्य विचारः १९८० तमे दशके मध्यभागे उद्भूतः, यतः वैज्ञानिकाः रोगस्य आनुवंशिक आधारं अवगन्तुं पृथक्कृतजीन-अध्ययनात् अधिकं आवश्यकम् इति ज्ञातुं आरब्धवन्तः ऊर्जाविभागेन, राष्ट्रियस्वास्थ्यसंस्थायाः च समन्वयेन १९९० तमे वर्षे औपचारिकरूपेण एषा परियोजना आरब्धा, यत्र डीएनए डबलहेलिक्सस्य सह-आविष्कारकः जेम्स् वाट्सन् प्रथमनिदेशकरूपेण कार्यं कृतवान् अयं शीघ्रमेव अन्तर्राष्ट्रीयसङ्घरूपेण वर्धितः यस्मिन् अमेरिका, यूनाइटेड् किङ्ग्डम्, फ्रान्स्, जर्मनी, जापान, चीन इत्यादिषु शोधकेन्द्राणि सन्ति । एच्.जी.पी. मानवस्य DNA निर्मायन्ते ये त्रयः अरबाः रासायनिक आधारयुग्माः तेषां अनुक्रमं निर्धारयितुं; एतां सूचनां सुलभदत्तांशकोषेषु संग्रहीतुं; दत्तांशविश्लेषणार्थं साधनानि सुधारयितुम्; संशोधनात् उत्पद्यमानानां नैतिक-कानूनी-सामाजिक-निमित्तानां सम्बोधनाय; तथा निजीक्षेत्रे सम्बद्धानि प्रौद्योगिकीनि स्थानान्तरयितुं। एतत् अन्तिमं लक्ष्यं परियोजनायाः मूल्यं शुद्धविज्ञानात् दूरं परं व्यावहारिकप्रयोगेषु विस्तृतं भविष्यति इति अवगमनं प्रतिबिम्बितवान् ।<ref>{{Cite web|url=https://www.genome.gov/25520483/online-education-kit-2001-first-draft-of-the-human-genome-sequence-released|title=NHGRI – 2001: First Draft of the Human Genome Sequence Released}}</ref> '''पद्धतिः अनुक्रमं प्रति दौडः च''' एच् जी पी इत्यनेन श्रेणीबद्धशॉटगन-अनुक्रमणम् इति प्रसिद्धा रणनीतिः प्रयुक्ता । शोधकर्तारः जीनोमस्य बृहत्खण्डेषु भग्नाः, गुणसूत्रेषु तेषां अनुमानितस्थानानां नक्शाङ्कनं कृतवन्तः, एतेषां खण्डानां जीवाणुकृत्रिमगुणसूत्रेषु क्लोनीकरणं कृतवन्तः, ततः प्रत्येकं खण्डं अधिकं खण्डयित्वा अनुक्रमितवन्तः, ततः पूर्वं आच्छादितक्रमस्य उपयोगेन दत्तांशं पुनः संयोजितवन्तः एषः विधिपूर्वकः, मानचित्राधारितः उपायः सटीकताम् सुनिश्चितवान् किन्तु समयग्राही आसीत् । १९९८ तमे वर्षे अस्याः परियोजनायाः अप्रत्याशितप्रतियोगी प्राप्ता । जीवविज्ञानी क्रेग् वेण्टर इत्यस्य नेतृत्वे निजीकम्पनी सेलेरा जीनोमिक्स इत्यनेन घोषितं यत् सा मानवजीनोमस्य अनुक्रमणं कृत्वा सम्पूर्णजीनोमशॉटगन अनुक्रमणिका इति द्रुततरस्य, सस्तायाः तकनीकस्य उपयोगेन करिष्यति, यत् यादृच्छिकरूपेण विखण्डितस्य डीएनए-सङ्गणकस्य पुनः संयोजनस्य पक्षे विस्तृतं मानचित्रणं त्यक्तवती एतेन सार्वजनिकनिजीविज्ञानयोः मध्ये अत्यन्तं प्रचारिता दौडः निर्मितः, येन मानवीय आनुवंशिकसूचनाः पेटन्टं कृत्वा व्यावसायिकरूपेण नियन्त्रिताः भवेयुः वा साझासार्वजनिकसंसाधनरूपेण धारिताः भवेयुः वा इति विषये तात्कालिकप्रश्नाः उत्पन्नाः अन्ततः स्पर्धायाः कारणात् उभयतः प्रगतिः त्वरिता अभवत् । २००० तमे वर्षे जूनमासे राष्ट्रपतिः बिल् क्लिण्टनः ब्रिटिशप्रधानमन्त्री टोनी ब्लेयरः च संयुक्तरूपेण जीनोमस्य कार्यमसौदे समाप्तेः घोषणां कृतवन्तौ, यत्र सार्वजनिकसङ्घः, सेलेरा जीनोमिक्स च द्वौ अपि एकत्र प्रतीकात्मके व्हाइट हाउस-समारोहे स्वपरिणामान् प्रस्तुतवन्तौ समाप्तः, अत्यन्तं सटीकः क्रमः २००३ तमे वर्षे एप्रिलमासे प्रकाशितः, यः वाट्सन्-क्रिक्-योः डीएनए-डबल-हेलिक्स-आविष्कारस्य पञ्चाशत्-वर्ष-समारोहे संयोगेन अभवत् |<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Human_Genome_Project|title=Human Genome Project}}</ref> '''प्रमुख निष्कर्ष''' एच् जी पी इत्यस्य परिणामेषु अनेके आश्चर्यकारिकाः आसन् । सम्भवतः सर्वाधिकं आश्चर्यजनकं आविष्कारः आसीत् यत् मनुष्येषु प्रारम्भे अपेक्षितापेक्षया दूरं न्यूनानि प्रोटीन-सङ्केत-जीनानि सन्ति, पूर्वं अनुमानित-लक्ष-लक्ष-जनाः अपेक्षया कुत्रचित् २०,००० तः २५,००० यावत् एतेन निष्कर्षेण जीनसङ्ख्या केवलं जीवजटिलतायाः सह सहसंबद्धा इति धारणाम् अपास्यति स्म, यतः मनुष्येषु फलमक्षिका वा गोलकीटादिसरलजीवानां अपेक्षया केवलं मामूलीरूपेण अधिकाः जीनाः सन्ति परियोजनायाः एतत् अपि ज्ञातं यत् प्रोटीन-सङ्केत-जीनानि मानव-जीनोमस्य केवलं प्रायः द्वौ प्रतिशतौ एव भवन्ति । शेषं नियामकक्रमाः, संरचनात्मकतत्त्वानि, दीर्घविस्ताराणि च सन्ति, येषां नाम एकदा "जंक डीएनए" इति अवहेलनापूर्वकं भवति, येषां बहुभागः ततः परं जीनविनियमने जीनोमस्थिरतायां च महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति इति दर्शितम् तदतिरिक्तं एच्.जी.पी.|<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Human_Genome_Project|title=Human Genome Project}}</ref> '''अनुप्रयोगाः प्रभावः च''' एच् जी पी इत्यस्य समाप्त्या अनेकक्षेत्रेषु द्वाराणि उद्घाटितानि । चिकित्साशास्त्रे जीनोमिकचिकित्सायाः आधारः स्थापितः, येन शोधकर्तारः सिस्टिकफाइब्रोसिस, हन्टिङ्गटनरोगः, विविधाः कर्करोगाः च इत्यादीनां सहस्राणां वंशानुगतविकारैः सह सम्बद्धानां जीनानां पहिचानं कर्तुं समर्थाः अभवन् एतेन लक्षितचिकित्सानां विकासः, आनुवंशिकपरीक्षणं, व्यक्तिगतचिकित्सायाः प्रति व्यापकं आन्दोलनं च प्रेरितम्, यस्मिन् उपचाराः व्यक्तिस्य आनुवंशिकसंरचनायाः अनुरूपाः भवितुम् अर्हन्ति जैवप्रौद्योगिक्यां परियोजनायाः कालखण्डे विकसितैः जीनोमिकदत्तांशैः अनुक्रमणप्रौद्योगिकीभिः च नवीनतायाः विस्फोटः प्रेरिताः, यत्र अग्रिमपीढीयाः अनुक्रमणविधयः सन्ति, येन सम्पूर्णजीनोम-अनुक्रमणं मूलप्रयासात् नाटकीयरूपेण द्रुततरं सस्तां च कृतम्, यस्य व्ययः त्रयोदशवर्षेषु प्रायः त्रयः अरब-डॉलर्-रूप्यकाणि च अभवत् अद्यत्वे मानवस्य जीनोमस्य अनुक्रमणं कतिपयेषु शतेषु डॉलरं यावत् कर्तुं शक्यते । न्यायिकविज्ञानस्य अपि पर्याप्तं लाभः अभवत् । जीनोमिक-संशोधनद्वारा चिह्नितानां आनुवंशिक-चिह्नानां उपरि निर्भराः डीएनए-प्रोफाइलिंग्-प्रविधयः आपराधिक-अनुसन्धानेषु, पितृत्व-परीक्षणेषु, अवशेषाणां पहिचाने च अनिवार्य-उपकरणाः अभवन्, येन जीनोमिक-युगात् पूर्वं अनुपलब्धं सटीकता-स्तरं प्रदाति परियोजनायाः अतिरिक्तरूपेण तुलनात्मकं विकासात्मकं च जीनोमिक्सं जातम्, येन वैज्ञानिकाः मानवजीनोमस्य तुलनां अन्यजातीयानां जीनोमैः सह विकाससम्बन्धानां अनुसन्धानं कर्तुं मानवविशिष्टलक्षणानाम् अन्तर्निहितानाम् आनुवंशिकपरिवर्तनानां च अवगमनं कर्तुं शक्नुवन्ति स्म |<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Human_Genome_Project|title=Human Genome Project}}</ref> '''नैतिकविचाराः''' आनुवंशिकज्ञानस्य गहननिमित्तं स्वीकृत्य एचजीपी स्वस्य बजटस्य एकं भागं, मोटेन त्रीणि पञ्च प्रतिशतं यावत्, जीनोमिकसंशोधनस्य नैतिक, कानूनी, सामाजिकनिमित्तानां (ELSI) अध्ययनार्थं समर्पितवान् अस्मिन् कार्यक्रमे आनुवंशिकगोपनीयता, आनुवंशिकसूचनायाः आधारेण भेदभावः, आनुवंशिकपरीक्षणे सूचितसहमतिः, जीनोमिकप्रौद्योगिकीनां समानप्रवेशः च इति चिन्ताः सम्बोधिताः एते प्रश्नाः केवलं अधिकं दबावपूर्णाः अभवन् यतः आनुवंशिकपरीक्षणं व्यापकरूपेण सुलभं जातम् अस्ति तथा च यतः CRISPR जीनसम्पादन इत्यादिभिः प्रौद्योगिकीभिः जीनोमस्य प्रत्यक्षं परिवर्तनं सम्भवं जातम्, येन स्वीकार्य आनुवंशिकहस्तक्षेपस्य सीमानां विषये नूतनाः वादविवादाः उत्पद्यन्ते |<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Human_Genome_Project|title=Human Genome Project}}</ref> '''निगमन''' मानवजीनोम परियोजना विंशति-एकविंशति-शताब्द्याः परिवर्तनकारी-वैज्ञानिक-उपार्जनेषु अन्यतमः इति रूपेण तिष्ठति । मानवस्य आनुवंशिकसामग्रीणां सम्पूर्णतायाः सफलतया मानचित्रणं कृत्वा वैज्ञानिकानां कृते आणविकस्तरस्य स्वास्थ्यं, रोगं, मानवजीवविज्ञानं च अवगन्तुं अपूर्वं सन्दर्भबिन्दुः प्रदत्तः अस्य विरासतः अनुक्रमात् एव परं विस्तृतः अस्ति, यत्र नूतनाः प्रौद्योगिकीः, नवीनाः चिकित्सासंभावनाः, आनुवंशिकज्ञानस्य शक्तिं नेविगेट् कर्तुं नूतनाः नैतिकरूपरेखाः च समाविष्टाः सन्ति यथा यथा जीनोमिकविज्ञानं निरन्तरं प्रगच्छति तथा तथा एच् जी पी इति आधारभूतं उपलब्धिः वर्तते यस्याः उपरि समकालीनजीवविज्ञानं, चिकित्साशास्त्रं, जैवप्रौद्योगिकी च निरन्तरं निर्माणं कुर्वन्ति |<ref>{{Cite web|url=https://www.genome.gov/about-nhgri/Brief-History-Timeline|title=NHGRI – History and Timeline of Events}}</ref> '''सन्दर्भः''' 1) राष्ट्रीय मानव जीनोम शोध संस्थान – मानव जीनोम परियोजना अवलोकन <nowiki>https://www.genome.gov/मानव-जीनोम-परियोजना</nowiki> 2) एनएचजीआरआई – २००१: मानवजीनोम-अनुक्रमस्य प्रथमः मसौदाः प्रकाशितः <nowiki>https://www.genome.gov/25520483/online-education-kit-2001-मानव-जीनोम-अनुक्रमस्य-प्रथम-मसौदा-विमोचितम्</nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.genome.gov/25520483/online-education-kit-2001-first-draft-of-the-human-genome-sequence-released|title=NHGRI – 2001: First Draft of the Human Genome Sequence Released}}</ref> 3) ऊर्जा विभाग मानव जीनोम परियोजना अभिलेखागार – स्थलचिह्न एचजीपी पत्र<ref>{{Cite web|url=https://doe-humangenomeproject.ornl.gov/landmark-hgp-papers/|title=Department of Energy Human Genome Project Archive – Landmark HGP Papers}}</ref> 4) <nowiki>https://doe-humangenomeproject.ornl.gov/भूमिचिह्न-एचजीपी-पत्राणि/</nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/articles/35057062|title=Nature – Initial Sequencing and Analysis of the Human Genome (Lander et al., 2001)}}</ref> 5) प्रकृति – मानवजीनोमस्य प्रारम्भिकं अनुक्रमणं विश्लेषणं च (Lander et al., 2001) 6) <nowiki>https://www.nature.com/articles/35057062</nowiki> एनएचजीआरआई – घटनानां इतिहासः समयरेखा च 7) <nowiki>https://www.genome.gov/about-nhgri/संक्षिप्त-इतिहास-समय-रेखा</nowiki> 8)विकिपीडिया – राष्ट्रीय मानव जीनोम अनुसन्धान संस्थान <nowiki>https://en.wikipedia.org/wiki/राष्ट्रीय_मानव_जीनोम_अनुसन्धान_संस्था</nowiki> 8c09jm5t74spj4pslarlpvzf4e4ho8e 0 92482 500455 2026-09-10T15:34:04Z 2541142khyatimishra 46796 [[सञ्चिका:Forensic Entomology Diagram.svg|लघुचित्रम्]] = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् = '''विषयः — न्यायविज्ञानम् तथा कीटविज्ञानम्''' ---- == १. सारांशः == न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् आधुनि... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 500455 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Forensic Entomology Diagram.svg|लघुचित्रम्]] = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् = '''विषयः — न्यायविज्ञानम् तथा कीटविज्ञानम्''' ---- == १. सारांशः == न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् आधुनिकन्यायवैज्ञानिकविज्ञानस्य एकं महत्त्वपूर्णं अन्तर्विषयकं क्षेत्रम् अस्ति। अस्मिन् कीटानां तथा अन्येषां संधिपादजीवानां वैज्ञानिकाध्ययनं न्यायिक-अपराधान्वेषणेषु प्रयुज्यते। विशेषतः मृतशरीरेषु आगतानां कीटानां जातिः, जीवनचक्रम्, विकासावस्था, आगमनक्रमः तथा पर्यावरणीयपरिस्थितयः परीक्ष्यन्ते। एतादृशसूचनानां साहाय्येन मृत्यूनन्तरं व्यतीतस्य कालस्य, अर्थात् पश्चात्-मृत्युकालस्य (Post-Mortem Interval — PMI), अनुमानं कर्तुं शक्यते। मृतशरीरे विघटनप्रक्रिया आरब्धे विविधाः कीटाः तत्र आगच्छन्ति। विशेषतः Calliphoridae-कुलस्य blow flies इति प्रसिद्धाः कीटाः प्रायः प्रारम्भिकरूपेण मृतशरीरे उपनिवेशं स्थापयन्ति। तेषां अण्डेभ्यः लार्वाः, ततः प्यूपाः तथा अन्ते प्रौढकीटाः भवन्ति। कीटस्य विकासगतिर्हि तापमानम्, आर्द्रता, ऋतुः, भौगोलिकस्थानम् तथा अन्यैः पर्यावरणीयकारकैः प्रभावितं भवति। अतः न्यायवैज्ञानिकविश्लेषणे केवलं कीटस्य विकासावस्था न, अपितु पर्यावरणीयदत्तांशाः अपि विचारणीयाः भवन्ति। न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य उपयोगः केवलं PMI-अनुमाने न सीमितः। शवस्य स्थानान्तरणस्य सम्भावना, मृत्युसम्बन्धिताः परिस्थितयः, विषद्रव्याणां सम्भावितोपस्थिति, अज्ञातशवस्य अनुसन्धानम् तथा कतिपयेषु सन्दर्भेषु उपेक्षाजन्यघटनानां अध्ययनम् अपि अस्य क्षेत्रस्य अन्तर्गतं भवति। आधुनिककाले DNA barcoding, आणविकवर्गीकरणम्, machine learning तथा अन्याः संगणकीयप्रविधयः कीटपरिचयं तथा न्यायवैज्ञानिकविश्लेषणं अधिकं विकसितं कुर्वन्ति। तथापि न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञाने केचन प्रमुखाः सीमाः सन्ति। तापमानस्य परिवर्तनम्, स्थानीयकीटविविधता, शवस्य आवरणम्, विषद्रव्याणां प्रभावः तथा अनुसन्धानपद्धतीनां मानकीकरणस्य अभावः परिणामान् प्रभावितुं शक्नुवन्ति। अतः कीटसाक्ष्यस्य वैज्ञानिकं, सांख्यिकं तथा पर्यावरणीयं मूल्याङ्कनम् आवश्यकम् अस्ति। '''कूटशब्दाः:''' न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम्, कीटविज्ञानम्, पश्चात्-मृत्युकालः, PMI, कीट-अनुक्रमः, शवविघटनम्, Calliphoridae, विषवैज्ञानिककीटविज्ञानम्, DNA barcoding. ---- = २. परिचयः = कीटविज्ञानं कीटानां संरचनायाः, वर्गीकरणस्य, जीवनचक्रस्य, व्यवहारस्य, प्रजननस्य तथा पर्यावरणीयसम्बन्धानां अध्ययनं करोति। यदा कीटविज्ञानस्य ज्ञानं न्यायिक-अन्वेषणेषु तथा अपराधसम्बन्धितेषु प्रश्नेषु प्रयुज्यते तदा तत् '''न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम्''' इति कथ्यते। न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य मुख्यं क्षेत्रं मृतशरीरे उपस्थितानां कीटानां अध्ययनम् अस्ति। मृतशरीरस्य विघटनप्रक्रियायां सूक्ष्मजीवाः, कीटाः तथा अन्ये संधिपादजीवाः महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। मृतशरीरात् निर्गतानां गन्धानां तथा अन्येषां रासायनिकसंकेताणां कारणेन कीटाः शवस्य समीपम् आकर्षिताः भवन्ति। विभिन्नाः कीटजातयः शवस्य विभिन्नेषु विघटनचरणेषु आगच्छन्ति। अतः शवस्य समीपे प्राप्तानां कीटानां अध्ययनं मृत्युसम्बन्धितानां कालानुमानस्य सहायकं भवति। विशेषतः दीर्घकालीन-PMI-अनुमाने न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य महत्त्वं वर्धते। ---- = ३. न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य इतिहासः = मृतशरीरैः सह कीटानां सम्बन्धस्य ज्ञानं प्राचीनकालादेव मानवसमाजे विद्यमानम् आसीत्। किन्तु कीटानां वैज्ञानिकं न्यायवैज्ञानिकं च प्रयोगः क्रमशः विकसितः। आधुनिकन्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य विकासे मृतशरीरे कीटानां विकासस्य तथा अनुक्रमस्य वैज्ञानिकाध्ययनं महत्त्वपूर्णम् अभवत्। वैज्ञानिकाः ज्ञातवन्तः यत् विभिन्नानां कीटजातीनां जीवनचक्रं तथा शवस्य उपनिवेशीकरणस्य क्रमः केषुचित् पर्यावरणीयपरिस्थितिषु पूर्वानुमेयः भवति। ततः कीटस्य विकासावस्थायाः आधारेण मृत्यूनन्तरं व्यतीतकालस्य अनुमानस्य पद्धतयः विकसिताः। आधुनिकसमीक्षाः दर्शयन्ति यत् DNA-आधारितपरिचयः तथा आणविकपद्धतयः कीटजातिपरिचयं अधिकं विश्वसनीयं कर्तुं शक्नुवन्ति। ---- = ४. न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य विभागाः = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य व्यापकप्रयोगक्षेत्रं त्रिषु प्रमुखेषु भागेषु विभक्तुं शक्यते। {| class="wikitable" !विभागः !अध्ययनविषयः !प्रमुखप्रयोगः |- |चिकित्सकीय-न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् |मानवमृतशरीरे कीटाः |PMI अनुमानम् |- |नगरीय-न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् |भवनसम्बद्धाः कीटाः |कानूनी विवादाः |- |संगृहीतपदार्थ-कीटविज्ञानम् |अन्नं तथा संगृहीतपदार्थाः |दूषणस्य परीक्षणम् |- |विषवैज्ञानिककीटविज्ञानम् |कीटेषु विषद्रव्याणि |विष/औषध-अन्वेषणम् |} चिकित्सकीय-न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानं मानवमृत्यु तथा शवविघटनसम्बन्धितेषु अन्वेषणेषु विशेषमहत्त्वपूर्णम् अस्ति। आधुनिकसमीक्षाः न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य चिकित्सकीय, नगरीय तथा संगृहीतपदार्थसम्बन्धितानां प्रयोगान् पृथक् क्षेत्ररूपेण वर्णयन्ति। ---- = ५. शवविघटनम् = मृत्योः अनन्तरं मानवशरीरे अनेकाः जैव-रासायनिकाः परिवर्तनाः भवन्ति। कोशिकीयप्रक्रियाः शनैः समाप्ताः भवन्ति तथा ऊतकानां विघटनम् आरभते। शवविघटनं सामान्यतः निम्नलिखितचरणेषु वर्णयितुं शक्यते: # ताजास्थितिः # उदरवृद्धिः # सक्रियविघटनम् # उन्नतविघटनम् # शुष्कावशेषावस्था एतेषु विभिन्नेषु चरणेषु कीटसमुदायस्य संरचना परिवर्तते। प्रारम्भिकावस्थायां flies इत्यादयः कीटाः शीघ्रम् आगच्छन्ति, पश्चादवस्थासु beetles इत्यादीनां उपस्थिति वर्धितुं शक्नोति। ---- [[सञ्चिका:Carrion insect trophic relationships.png|लघुचित्रम्|शवविघटनावशेषैः सह सम्बन्धितानां कीटानां पोषणसम्बन्धाः।]] = ६. कीट-अनुक्रमः = '''कीट-अनुक्रमः (Insect succession)''' नाम शवस्य विघटनस्य विभिन्नेषु चरणेषु विभिन्नानां कीटसमुदायानां क्रमिकोपस्थिति। सर्वे कीटाः एकस्मिन् समये शवस्य समीपं न आगच्छन्ति। केचन प्रारम्भिकविघटनचरणे आगच्छन्ति, अन्ये तु शवस्य पश्चादवस्थासु आगच्छन्ति। अतः यदि अपराधस्थले कीटसमुदायस्य पूर्णं परीक्षणं क्रियते तर्हि शवस्य विघटनावस्था तथा सम्भावितकालस्य विषये उपयोगिनी सूचना प्राप्तुं शक्यते। ---- = ७. प्रमुखाः न्यायवैज्ञानिककीटाः = [[सञ्चिका:Blow Fly (Calliphoridae) - Guelph, Ontario 2020-07-26 (02).jpg|लघुचित्रम्]] == ७.१ Calliphoridae == Calliphoridae-कुलस्य कीटाः सामान्यतः '''blow flies''' इति कथ्यन्ते। एते न्यायवैज्ञानिकदृष्ट्या अत्यन्तं महत्त्वपूर्णाः सन्ति। ते प्रायः मृतशरीरं शीघ्रं अन्विष्य तत्र अण्डानि स्थापयन्ति। अण्डेभ्यः उत्पन्नाः लार्वाः शवस्य ऊतकानां भक्षणं कुर्वन्ति। लार्वाणां विकासस्य समयः तापमानस्य तथा अन्यपरिस्थितीनां प्रभावेन परिवर्तते। अतः प्राप्तस्य लार्वस्य विकासावस्थां ज्ञात्वा तथा घटनास्थलस्य तापमानादिदत्तांशैः सह तुलनां कृत्वा न्यूनतम-PMI-अनुमानं कर्तुं शक्यते। ---- [[सञ्चिका:Top View Sarcophaga.jpg|लघुचित्रम्]] == ७.२ Sarcophagidae == Sarcophagidae-कुलस्य कीटाः '''flesh flies''' इति प्रसिद्धाः सन्ति। एते मृतशरीरेषु तथा विघटितजैविकपदार्थेषु सम्बद्धाः भवन्ति। एतेषां जातिपरिचयः तथा विकासावस्थायाः अध्ययनं न्यायवैज्ञानिकअन्वेषणे उपयोगी भवितुम् अर्हति। ---- == ७.३ Silphidae == Silphidae-कुलस्य beetles इत्यादयः कीटाः मृतजैविकपदार्थैः सम्बद्धाः भवन्ति। शवस्य विघटनस्य कतिपयेषु पश्चादवस्थासु एतेषां उपस्थिति महत्त्वपूर्णा भवितुम् अर्हति। ---- == ७.४ Dermestidae == Dermestidae-कुलस्य कीटाः शुष्कमांस-अवशेषैः सम्बद्धाः भवन्ति। शवस्य मृदूत्तरकाणां बहुशः विनष्टे सति एतेषां उपस्थिति भवितुम् अर्हति। ---- = ८. कीटस्य जीवनचक्रम् = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञाने जीवनचक्रस्य ज्ञानम् अत्यावश्यकम् अस्ति। अनेकाः न्यायवैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णाः flies पूर्णरूपान्तरणं प्रदर्शयन्ति। '''अण्डम् → लार्वा → प्यूपा → प्रौढकीटम्''' {| class="wikitable" !अवस्था !वर्णनम् !न्यायवैज्ञानिकमहत्त्वम् |- |अण्डम् |प्रारम्भिकजीवनावस्था |उपनिवेशनस्य संकेतः |- |प्रथमलार्वावस्था |लघु लार्वा |विकासकालस्य अनुमानम् |- |द्वितीयलार्वावस्था |आकारवृद्धिः |PMI-अध्ययने उपयोगी |- |तृतीयलार्वावस्था |तीव्रभोजनम् |विकासकालस्य अनुमानम् |- |प्यूपा |रूपान्तरणावस्था |दीर्घतरकालस्य संकेतः |- |प्रौढः |पूर्णविकसितः |जातिपरिचयः तथा अनुक्रमः |} लार्वस्य आयुः तथा विकासावस्था तापमानस्य प्रभावेन महत्त्वपूर्णरूपेण परिवर्तितुं शक्नोति। ---- = ९. तापमानस्य भूमिका = तापमानं कीटविकासस्य प्रमुखनियामकेषु एकम् अस्ति। समानजातीयस्य कीटस्य विकासकालः भिन्नतापमानस्थितिषु भिन्नः भवितुम् अर्हति। उदाहरणरूपेण ''Chrysomya pinguis'' विषये एकस्मिन् प्रयोगे 16°C तः 34°C पर्यन्तं तापमानस्य विभिन्नेषु स्तरिषु अण्डात् प्रौढावस्थां प्रति विकासकालस्य स्पष्टः भेदः दृष्टः। अतः न्यायवैज्ञानिकः केवलं लार्वस्य आकारं न पश्यति। सः घटनास्थलस्य: * तापमानम् * आर्द्रताम् * ऋतुम् * सूर्यप्रकाशम् * छायाम् * शवस्य स्थानम् इत्यादीन् अपि विचारयति। ---- = १०. तापीयसञ्चयः = कीटविकासस्य तापमाननिर्भरत्वात् वैज्ञानिकाः तापीयसञ्चयस्य अवधारणां प्रयुञ्जते। प्रमुखौ मापनपद्धती: '''Accumulated Degree Hours (ADH)''' '''Accumulated Degree Days (ADD)''' सरलरूपेण: '''तापमानम् + कालः → तापीयसञ्चयः → कीटविकासस्य अनुमानम् → PMI-अनुमानम्''' कीटविकासस्य गणनायां developmental threshold temperature इत्यस्य अवधारणायाः अपि उपयोगः भवति। ---- [[सञ्चिका:Postmortem interval changes (stages of death).png|लघुचित्रम्|मृत्योत्तरकाले शरीरे जायमानानां परिवर्तनानां क्रमः।]] = ११. पश्चात्-मृत्युकालः (PMI) = '''Post-Mortem Interval (PMI)''' इति मृत्युसमयात् शवस्य परीक्षणपर्यन्तं व्यतीतः कालः। PMI-अनुमानं मृत्युसम्बन्धितानां अपराधान्वेषणेषु अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञाने PMI-अनुमानस्य द्वे प्रमुखे पद्धती स्तः: === ११.१ कीटविकासाधारितपद्धतिः === अस्यां पद्धत्यां प्राप्तस्य कीटस्य आयुः तथा विकासावस्था ज्ञायते। उदाहरणम्: '''अण्डम् → लार्वा → प्यूपा''' लार्वस्य विकासावस्था ज्ञाता चेत् तस्य विकासाय आवश्यकस्य कालस्य अनुमानं कर्तुं शक्यते। === ११.२ कीट-अनुक्रमाधारितपद्धतिः === अस्यां पद्धत्यां शवस्य समीपे उपस्थितानां विभिन्नानां कीटजातीनां क्रमः परीक्ष्यते। दीर्घकालीन-PMI-अनुमाने कीटसमुदायस्य succession विशेषतः उपयोगी भवितुम् अर्हति। ---- = १२. PMI, minPMI तथा TOC = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञाने समानार्थकाः इव दृश्यन्ते ये शब्दाः वास्तवतः भिन्नार्थकाः सन्ति। {| class="wikitable" !संक्षेपः !पूर्णरूपम् !अर्थः |- |PMI |Post-Mortem Interval |मृत्यूनन्तरं व्यतीतः कालः |- |minPMI |Minimum Post-Mortem Interval |न्यूनतम सम्भावित PMI |- |TOC |Time of Colonization |कीटैः शवस्य उपनिवेशनस्य समयः |- |PIA |Period of Insect Activity |कीटक्रियायाः कालावधिः |} आधुनिकसमीक्षासु एतेषां संकल्पनानां स्पष्टं पृथक्करणं न्यायवैज्ञानिकव्याख्यायै महत्त्वपूर्णम् इति निर्दिष्टम् अस्ति। ---- = १३. अपराधस्थले कीटसाक्ष्यसंग्रहणम् = कीटसाक्ष्यस्य वैज्ञानिकसंग्रहणं परिणामस्य विश्वसनीयतायै अत्यन्तम् आवश्यकम् अस्ति। अपराधस्थले अन्वेषकेन निम्नलिखितसूचनाः अभिलेखनीयाः: {| class="wikitable" !सूचना !महत्त्वम् |- |कीटस्य जातिः |विशिष्टविकासदत्तांशस्य चयनम् |- |विकासावस्था |आयु-अनुमानम् |- |शवस्य तापमानम् |विकासगणना |- |वातावरणस्य तापमानम् |पर्यावरणीयसन्दर्भः |- |आर्द्रता |विकासे सम्भावितप्रभावः |- |शवस्य स्थानम् |पर्यावरणीयविश्लेषणम् |- |शवस्य आवरणम् |कीटप्रवेशस्य प्रभावः |- |कीटानां संख्या |उपनिवेशनस्य अध्ययनम् |- |अण्डानां स्थानम् |colonization सम्बन्धित सूचना |} साक्ष्यस्य संग्रहणकाले chain of custody इत्यस्य संरक्षणम् अपि आवश्यकम् अस्ति, यतः न्यायालयीयप्रयोगे साक्ष्यस्य अखण्डता महत्त्वपूर्णा भवति। ---- = १४. कीटसाक्ष्यस्य संरक्षणम् = संगृहीतानां कीटानां वैज्ञानिकसंरक्षणं आवश्यकम् अस्ति। विकासाध्ययनाय जीवितलार्वाणां केचन नमूनाः नियन्त्रितपरिस्थितौ पालितुं शक्यन्ते, यदा जातिपरिचयाय अन्ये नमूनाः संरक्षिताः भवितुम् अर्हन्ति। संरक्षणविधिः नमूनस्य प्रकारेण तथा परीक्षणस्य उद्देशेन निर्भरति। अस्मिन् चरणे: '''संग्रहणम् → लेबलिङ्ग् → संरक्षणम् → प्रयोगशालापरीक्षणम् → अभिलेखनम्''' इति क्रमः अनुसरणीयः। ---- = १५. जातिपरिचयः = कीटस्य उचितजातिपरिचयः न्यायवैज्ञानिकविश्लेषणस्य आधारभूतः भागः अस्ति। परम्परागतरीत्या बाह्यरूपात्मकलक्षणैः कीटस्य परिचयः क्रियते। किन्तु निकटसम्बन्धिनां जातीनां मध्ये बाह्यरूपेण समानता भवितुम् अर्हति। अतः आधुनिककाले आणविकपद्धतीनां उपयोगः वर्धमानः अस्ति। DNA barcoding इत्यनेन कीटस्य आनुवंशिकचिह्नस्य आधारेण जातिपरिचयं कर्तुं शक्यते। आधुनिकसमीक्षासु molecular methods इत्येतयोः विकासः न्यायवैज्ञानिककीटपरिचये महत्त्वपूर्णः इति वर्णितम् अस्ति। ---- [[सञ्चिका:Scheme DNA Barcoding.png|लघुचित्रम्|डीएनए-बारकोडिङ् प्रक्रियायाः योजनाचित्रम्।]] = १६. DNA Barcoding = DNA barcoding इति आणविकप्रविधिः जातिपरिचयाय DNA-क्रमस्य विशिष्टभागस्य उपयोगं करोति। यदि द्वे कीटजातयः बाह्यरूपेण अत्यन्तं समानाः सन्ति, तर्हि DNA barcoding द्वारा तयोः आनुवंशिकभेदं ज्ञातुं शक्यते। न्यायवैज्ञानिकक्षेत्रे अस्य उपयोगः: * संदिग्धकीटस्य जातिपरिचयः * immature stages इत्येषां परिचयः * समानरूपजातीनां पृथक्करणम् * अपराधस्थलस्य कीटसाक्ष्यस्य प्रमाणीकरणम् इत्यादिषु भवितुम् अर्हति। ---- = १७. विषवैज्ञानिककीटविज्ञानम् = '''Entomotoxicology''' अथवा विषवैज्ञानिककीटविज्ञानं न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य एकं विशेषं क्षेत्रम् अस्ति। अस्मिन् कीटेषु उपस्थितानां औषधीनां, विषद्रव्याणां तथा अन्येषां बाह्यरासायनिकपदार्थानां परीक्षणं क्रियते। यदि शवस्य सामान्यविषवैज्ञानिकनमूनानि अत्यधिकं क्षीणानि भवन्ति, तर्हि शवस्य समीपे प्राप्ताः कीटाः वैकल्पिकसाक्ष्यरूपेण उपयोगी भवितुम् अर्हन्ति। किन्तु विषद्रव्याणि कीटस्य विकासदरम् अपि परिवर्तयितुं शक्नुवन्ति। अतः यदि विषद्रव्यं उपस्थितम् अस्ति तर्हि कीटविकासस्य सामान्यदत्तांशस्य आधारेण PMI-अनुमानं त्रुटिपूर्णं भवितुम् अर्हति। ---- = १८. विषवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य प्रमुखक्षेत्राणि = {| class="wikitable" !क्षेत्रम् !अध्ययनम् |- |विषस्य प्रभावः |कीटविकासे विषद्रव्यस्य प्रभावः |- |विषपरिचयः |कीटेषु विषस्य अन्वेषणम् |- |औषधिसंचयः |कीटेषु drug residues |- |PMI-संशोधनम् |विषप्रभावेन परिवर्तितविकासस्य मूल्याङ्कनम् |- |कारणमृत्यु-अन्वेषणम् |विषप्रयोगस्य सम्भावितसाक्ष्यम् |} नवीनसमीक्षासु entomotoxicology विषये विशेषतः औषधीनां तथा विषद्रव्याणां कीटविकासे प्रभावः, कीटेषु तेषां परिचयः तथा PMI-अनुमाने तेषां प्रभावः इत्यादयः प्रमुखविषयाः सन्ति। ---- = १९. शवस्य स्थानान्तरणम् = कीटसमुदायः पर्यावरणानुसारं परिवर्तते। अतः शवस्य समीपे प्राप्ताः कीटाः कदाचित् शवस्य सम्भावितस्थानसम्बन्धे उपयोगिनी सूचना दातुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थं, यदि शवस्य वर्तमानस्थानस्य पर्यावरणेन असामान्यः कीटसमुदायः दृश्यते, तर्हि अनुसन्धानकर्ता शवस्य पूर्वस्थानस्य सम्भावनां विचारयितुं शक्नोति। किन्तु केवलं कीटसाक्ष्यस्य आधारेण शवस्य स्थानान्तरणं निश्चितरूपेण सिद्धं न करणीयम्। अन्येषां न्यायवैज्ञानिकसाक्ष्याणां सह तुलना आवश्यकम् अस्ति। ---- = २०. दफनशवेषु कीटविज्ञानम् = कदाचित् अपराधस्य प्रमाणं गोपयितुं शवम् भूमौ निहितं भवति। दफनशवस्य पर्यावरणं सामान्यभूम्युपरि स्थितस्य शवस्य पर्यावरणात् भिन्नं भवति। दफनस्य गभीरता, मृत्तिकायाः प्रकारः, तापमानम्, आर्द्रता तथा भूमिगतजीवसमुदायः कीटोपनिवेशनं प्रभावितुं शक्नुवन्ति। अतः '''Post-Burial Interval (PBI)''' इत्यस्य अनुमानाय न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य प्रयोगः एकं विशेषं अनुसन्धानक्षेत्रम् अस्ति। ---- = २१. पर्यावरणीयकारकाः = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य परिणामाः अनेकैः पर्यावरणीयकारकैः प्रभाविताः भवन्ति। {| class="wikitable" !कारकः !प्रभावः |- |तापमानम् |विकासगतेः प्रमुखनियामकः |- |आर्द्रता |शवविघटनं प्रभावितुं शक्नोति |- |वर्षा |कीटक्रियायाः प्रभावनम् |- |सूर्यप्रकाशः |शवस्य तापमानं परिवर्तयति |- |छाया |विकासपरिस्थितिं परिवर्तयति |- |ऋतुः |कीटसमुदायं प्रभावितयति |- |भौगोलिकस्थानम् |स्थानीयजातिविविधता |- |शवस्य आवरणम् |कीटप्रवेशस्य विलम्बः |- |शवस्य आकारः |विघटनगतेः प्रभावः |- |औषधि/विषम् |कीटविकासे प्रभावः |} तापमानं तथा कीटजीवविज्ञानं PMI-अनुमाने विशेषतया महत्त्वपूर्णे स्तः। ---- = २२. न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य उपयोगाः = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य प्रमुखाः उपयोगाः निम्नलिखिताः सन्ति: === २२.१ मृत्युसमयस्य अनुमानम् === कीटस्य विकासावस्था तथा शवस्य उपनिवेशनस्य समयस्य आधारेण PMI अथवा minimum PMI अनुमानितुं शक्यते। === २२.२ अपराधस्थलस्य अनुसन्धानम् === कीटसाक्ष्यं अपराधस्थले उपस्थितानां परिस्थितीनां विषये अतिरिक्तसूचनां दातुं शक्नोति। === २२.३ शवस्थानान्तरणस्य अनुसन्धानम् === कीटसमुदायस्य विशिष्टता शवस्य पूर्वपर्यावरणसम्बन्धे संकेतं दातुं शक्नोति। === २२.४ विषद्रव्यपरीक्षणम् === कीटेषु औषधीनां तथा विषद्रव्याणां अवशेषाः परीक्षितुं शक्यन्ते। === २२.५ अज्ञातशवसम्बन्धितान्वेषणम् === कीटसाक्ष्यं शवविघटनसम्बन्धितानां प्रश्नानां समाधानाय उपयोगी भवितुम् अर्हति। ---- = २३. न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य लाभाः = १. दीर्घकालीनमृत्युपश्चात् अनुसन्धानाय उपयोगी। २. मृत्यूनन्तरकालस्य अनुमानाय सहायकम्। ३. शवविघटनस्य वैज्ञानिकसमझं वर्धयति। ४. कीट-अनुक्रमस्य माध्यमेन पर्यावरणीयसूचनां ददाति। ५. विषद्रव्यसम्बन्धितानां सूचनानां प्राप्तौ सहायता भवति। ६. DNA barcoding द्वारा जातिपरिचयस्य सम्भावना वर्धते। ७. अत्यधिकविघटितशवेषु अपि अतिरिक्तसाक्ष्यं दातुं शक्नोति। ---- = २४. सीमाः = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानं शक्तिशाली साक्ष्यम् अस्ति, किन्तु सर्वदा निश्चितं परिणामं न ददाति। === प्रमुखसीमाः === '''१. पर्यावरणीयपरिवर्तनम्''' तापमानस्य, आर्द्रतायाः तथा वर्षायाः परिवर्तनं कीटविकासं प्रभावितुं शक्नोति। '''२. स्थानीयजातिविविधता''' एकस्मिन् प्रदेशे प्राप्ताः कीटजातयः अन्यस्मिन् प्रदेशे न दृश्येरन्। '''३. जातिपरिचयस्य कठिनता''' केचन immature insects बाह्यरूपेण समानाः भवन्ति। '''४. विषद्रव्यप्रभावः''' औषधयः तथा विषद्रव्याणि कीटविकासस्य गतिं परिवर्तयितुं शक्नुवन्ति। '''५. शवस्य आवरणम्''' वस्त्रेण, भूम्या अथवा अन्येन पदार्थेन शवस्य आच्छादनं कीटानाम् आगमनं विलम्बयितुं शक्नोति। '''६. मानकीकरणम्''' सर्वेषां प्रदेशानां तथा सर्वेषां कीटजातीनां कृते समानाः विकासदत्तांशाः उपलब्धाः न सन्ति। आधुनिकसमीक्षाः विशेषतः environmental variability, methodological standardization तथा regional data इत्यादीनां समस्याः प्रमुखाः इति दर्शयन्ति। ---- = २५. आधुनिकप्रविधयः = == २५.१ DNA Barcoding == जातिपरिचयाय आणविकचिह्नानां उपयोगः। == २५.२ Molecular Taxonomy == आनुवंशिकसूचनायाः आधारेण कीटजातीनां वर्गीकरणम्। == २५.३ Machine Learning == कीटविकासदत्तांशस्य, पर्यावरणीयदत्तांशस्य तथा अन्येषां चराणां विश्लेषणाय संगणकीयमॉडलानां प्रयोगः। == २५.४ Infrared Spectroscopy == जैविकपदार्थानां तथा नमूनानां रासायनिकविश्लेषणाय spectroscopy-आधारितपद्धतीनां प्रयोगः। == २५.५ Omics == Genomics तथा अन्याः omics-आधारिताः पद्धतयः कीटानां तथा शवविघटनसम्बन्धितानां जैविकप्रक्रियाणां अधिकविस्तृतं अध्ययनं सम्भवं कुर्वन्ति। आधुनिकसमीक्षासु molecular taxonomy, infrared spectroscopy तथा omics इत्यादीनां प्रविधीनां न्यायवैज्ञानिकक्षेत्रे विस्तारः वर्णितः अस्ति। ---- = २६. कृत्रिमबुद्धिमत्ता तथा न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् = Artificial Intelligence तथा Machine Learning इत्येतयोः प्रयोगः न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य नवीनं क्षेत्रम् अस्ति। कीटानां चित्राणि, विकासदत्तांशाः, तापमानदत्तांशाः तथा पर्यावरणीयदत्तांशाः संगणकीयमॉडलद्वारा विश्लेषितुं शक्यन्ते। भविष्ये एतादृशाः प्रणाल्यः: '''चित्रम् → कीटपरिचयः → विकासावस्थापरिचयः → पर्यावरणीयदत्तांशः → PMI-अनुमानम्''' इति प्रक्रियां शीघ्रतरां कर्तुं शक्नुवन्ति। नवीनसमीक्षासु AI-assisted species identification तथा computational models इत्येतयोः विकासः न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य प्रमुखप्रगतिषु एकः इति वर्णितः अस्ति। ---- = २७. जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावः = जलवायुपरिवर्तनं कीटानां भौगोलिकवितरणं, प्रजननं तथा सक्रियतां प्रभावितुं शक्नोति। तापमानस्य दीर्घकालीनपरिवर्तनं कीटविकासस्य समयं परिवर्तयितुं शक्नोति। यदि पारम्परिकविकासदत्तांशाः परिवर्तितपर्यावरणे प्रयुज्यन्ते, तर्हि PMI-अनुमाने त्रुटिः सम्भवति। अतः भविष्यस्य न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानं climate-adaptive forensic entomology इत्यस्य दिशि विकसितं भवितुम् अर्हति। आधुनिकसंशोधने climate change तथा forensic insect activity इत्येतयोः सम्बन्धः विशेषरूपेण चर्चितः अस्ति। ---- = २८. भारतस्य सन्दर्भे न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् = भारतं भौगोलिकतया तथा जलवायुतया अत्यन्तं विविधं राष्ट्रम् अस्ति। हिमालयप्रदेशे, मरुभूमिप्रदेशे, तटीयप्रदेशेषु, उष्णकटिबन्धीयप्रदेशेषु तथा नगरीयक्षेत्रेषु तापमानम्, आर्द्रता तथा कीटविविधता भिन्ना भवति। अतः एकस्मिन् प्रदेशे निर्मिताः कीटविकासदत्तांशाः सम्पूर्णभारते समानरूपेण प्रयोज्याः न भवन्ति। भारतस्य विभिन्नप्रदेशेषु स्थानीयकीटजातीनां, तेषां विकासस्य तथा शव-अनुक्रमस्य विस्तृतदत्तांशसंग्रहः न्यायवैज्ञानिकअन्वेषणस्य विश्वसनीयतां वर्धयितुं शक्नोति। दफनशवेषु कीटसाक्ष्यसम्बन्धितं संशोधनम् अपि भारतसम्बन्धितेषु न्यायवैज्ञानिकसन्दर्भेषु महत्त्वपूर्णम् अस्ति। ---- = २९. न्यायवैज्ञानिकसाक्ष्यस्य न्यायालयीयमहत्त्वम् = न्यायवैज्ञानिककीटसाक्ष्यं न्यायालये प्रस्तुतुं पूर्वं तस्य वैज्ञानिकविश्वसनीयता, संग्रहणप्रक्रिया, संरक्षणम् तथा विश्लेषणपद्धतिः स्पष्टा भवितुम् अर्हति। न्यायालयीयस्वीकार्यता केवलं वैज्ञानिकविधेः अस्तित्वेन न सुनिश्चित्यते। प्रयोगपद्धतेः मानकीकरणम्, validation, expert interpretation तथा साक्ष्यस्य chain of custody इत्यादयः अपि महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। आधुनिकसमीक्षासु forensic entomological evidence इत्यस्य legal admissibility तथा standardization इत्येतौ प्रमुखौ विषयौ इति निर्दिष्टम् अस्ति। ---- = ३०. अन्यैः न्यायवैज्ञानिकशाखाभिः सह सम्बन्धः = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानम् एकाकी न कार्यं करोति। अपराधान्वेषणे तस्य सम्बन्धः अन्यैः विज्ञानक्षेत्रैः सह भवति। {| class="wikitable" !न्यायवैज्ञानिकशाखा !सम्बन्धः |- |न्यायवैज्ञानिकजीवविज्ञानम् |जैविकसाक्ष्यस्य अध्ययनम् |- |न्यायवैज्ञानिकविषविज्ञानम् |विषद्रव्याणां परीक्षणम् |- |न्यायवैज्ञानिकमानवशास्त्रम् |मानवावशेषस्य अध्ययनम् |- |न्यायवैज्ञानिकरसायनशास्त्रम् |रासायनिकविश्लेषणम् |- |आणविकजीवविज्ञानम् |DNA-आधारितकीटपरिचयः |- |जैवसूचनाविज्ञानम् |आनुवंशिकदत्तांशविश्लेषणम् |- |सांख्यिकी |PMI तथा सम्भावनानां मूल्याङ्कनम् |- |पर्यावरणविज्ञानम् |तापमानम्, आर्द्रता, पर्यावरणीयप्रभावः |} अतः न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानं स्वभावतः अन्तर्विषयकं विज्ञानम् अस्ति। ---- = ३१. भविष्यस्य सम्भावनाः = भविष्ये न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य विकासः मुख्यतः निम्नलिखितक्षेत्रेषु भवितुं शक्नोति: १. अधिकसटीकाः PMI models। २. स्थानीयकीटजातीनां विस्तृतदत्तांशकोशाः। ३. DNA barcoding तथा genomic methods। ४. AI-based species identification। ५. automated image analysis। ६. entomotoxicology इत्यस्य अधिकविकासः। ७. जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावस्य समावेशः। ८. मानकीकृतसंग्रहणपद्धतीनां विकासः। ९. न्यायालयीयस्वीकार्यार्थं validation protocols। १०. बहुविषयकवैज्ञानिकसहकार्यस्य विस्तारः। २०२६ तमस्य वर्षस्य समीक्षायां PMI estimation, toxicology, molecular forensics तथा computational methods इत्येषु प्रगतिः विशेषतया चर्चिता अस्ति। ---- = ३२. संक्षिप्तप्रवाहचित्रम् = '''मृत्युः''' ↓ '''शवविघटनस्य प्रारम्भः''' ↓ '''कीटानाम् आगमनम्''' ↓ '''अण्डनिक्षेपणम्''' ↓ '''लार्वाविकासः''' ↓ '''प्यूपा''' ↓ '''प्रौढकीटः''' ↓ '''कीटस्य जातिपरिचयः''' ↓ '''विकासकालस्य अनुमानम्''' ↓ '''पर्यावरणीयदत्तांशैः तुलना''' ↓ '''PMI / minPMI-अनुमानम्''' ↓ '''न्यायवैज्ञानिकव्याख्या''' ---- = ३३. सारणी — सम्पूर्णन्यायवैज्ञानिकप्रक्रिया = {| class="wikitable" !चरणः !वैज्ञानिकक्रिया !प्राप्तसूचना |- |१ |घटनास्थलनिरीक्षणम् |पर्यावरणीयस्थितिः |- |२ |कीटसंग्रहणम् |जैविकसाक्ष्यम् |- |३ |कीटसंरक्षणम् |नमूनस्य अखण्डता |- |४ |जातिपरिचयः |कीटस्य species |- |५ |विकासावस्थापरीक्षणम् |कीटस्य आयुः |- |६ |तापमानविश्लेषणम् |विकासस्य पर्यावरणीयसन्दर्भः |- |७ |विकासमॉडल् |सम्भावितविकासकालः |- |८ |अनुक्रमविश्लेषणम् |शवविघटनस्य अवस्था |- |९ |सांख्यिकविश्लेषणम् |सम्भावनानां मूल्याङ्कनम् |- |१० |न्यायवैज्ञानिकरिपोर्ट् |अन्तिमव्याख्या |} ---- = ३४. निष्कर्षः = न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानं कीटविज्ञानस्य, जीवविज्ञानस्य, पर्यावरणविज्ञानस्य तथा न्यायविज्ञानस्य संगमस्थलं भवति। मृतशरीरे उपस्थितानां कीटानां जातिः, विकासावस्था तथा अनुक्रमः अपराधान्वेषणे महत्त्वपूर्णां वैज्ञानिकसूचनां दातुं शक्नुवन्ति। अस्य प्रमुखतमः प्रयोगः पश्चात्-मृत्युकालस्य अथवा minimum PMI इत्यस्य अनुमानम् अस्ति। कीटस्य विकासः तापमानस्य तथा पर्यावरणीयपरिस्थितीनां प्रभावेन परिवर्तते। अतः कीटविकासस्य अध्ययनं घटनास्थलस्य तापमानम्, आर्द्रता, ऋतुः तथा अन्यैः दत्तांशैः सह संयोजितं करणीयम्। कीट-अनुक्रमः दीर्घकालीनशवविघटनस्य अध्ययनाय उपयोगी भवितुम् अर्हति। Calliphoridae तथा अन्ये necrophagous insects न्यायवैज्ञानिकअन्वेषणे विशेषं महत्त्वं धारयन्ति। आधुनिककाले DNA barcoding तथा आणविकवर्गीकरणेन कठिनकीटजातीनां परिचयः अधिकं सुस्पष्टः भवितुम् अर्हति। Entomotoxicology इत्यनेन कीटेषु औषधीनां तथा विषद्रव्याणां अन्वेषणस्य सम्भावना वर्धते। तथापि विषद्रव्याणि स्वयं कीटविकासं प्रभावितुं शक्नुवन्ति, अतः PMI-अनुमाने तेषां प्रभावः विचारणीयः। भविष्ये कृत्रिमबुद्धिमत्ता, machine learning, molecular methods तथा climate-adaptive models इत्यादयः न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानस्य विकासे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहिष्यन्ति। तथापि वैज्ञानिकमानकीकरणम्, स्थानीयदत्तांशस्य उपलब्धता, validation तथा न्यायालयीयस्वीकार्यता इत्यादयः विषयाः निरन्तरं विचारणीयाः भविष्यन्ति। अतः न्यायवैज्ञानिककीटविज्ञानं केवलं “मृतशरीरे कीटानां अध्ययनम्” नास्ति, अपितु अपराधान्वेषणे जैविकं, पर्यावरणीयं, आणविकं तथा सांख्यिकं ज्ञानं संयोजयत् एकं विकसितं अन्तर्विषयकविज्ञानम् अस्ति। ---- = ३५. सन्दर्भाः तथा बाह्यसम्बन्धाः = === प्रमुखवैज्ञानिकसन्दर्भाः === १. '''Obafunwa, J. O., Roe, A., & Higley, L. — A review of the estimation of postmortem interval using forensic entomology.''' ''Medicine, Science and the Law'', 2025. PubMed — PMI estimation review २. '''Bansode, S. et al. — Challenges and considerations in forensic entomology: A comprehensive review.''' ''Journal of Forensic and Legal Medicine'', 2025. PubMed — Forensic Entomology Review ३. '''Jayakody, D., Gunathilaka, N., & Perera, N. — A comprehensive assessment of forensic entomology applications on human remains: A systematic review from 1989 to 2025.''' ''Science & Justice'', 2026. PubMed — Systematic Review 1989–2025 ४. '''Abbasi, E. — A review of the advances in insect evidence analysis for estimating postmortem interval and detecting drug toxicity.''' ''Journal of Forensic and Legal Medicine'', 2026. PubMed — Insect Evidence and Drug Toxicity ५. '''Forensic entomotoxicology: Current concepts, trends and challenges.''' PubMed — Forensic Entomotoxicology ६. '''Forensic entomology — review of the scientific basis and applications.''' PubMed — Forensic Entomology Background ७. '''Temperature-dependent development of the blow fly Chrysomya pinguis and its significance in estimating postmortem interval.''' PubMed Central — Chrysomya pinguis Development Study ८. '''Determination of post-burial interval using entomology: A review.''' PubMed — Post-burial Interval Review === नवीनसंशोधनम् === ९. '''Forensic Entomology in Criminal Investigations: Advances in Insect-Mediated Postmortem Interval Estimation, Species Identification, and Environmental Influences.''' PubMed — 2025 Review १०. '''Forensic entomotoxicology: Where are we going? 30 years in a review.''' PubMed — 2026 Entomotoxicology Review === Wikipedia हेतु === लेखस्य निर्माणकाले वैज्ञानिकसन्दर्भाः प्रत्येकस्य महत्त्वपूर्णस्य दावस्य पश्चात् citation-रूपेण स्थापनीयाः। सामान्यतः “सन्दर्भाः” विभागस्य अन्ते केवलं URL-सूची स्थापयित्वा न स्थातव्यम्; मुख्यवाक्येषु inline references अपि योजनीयाः। '''सम्बद्धविषयाः:''' न्यायविज्ञानम् · कीटविज्ञानम् · न्यायवैज्ञानिकजीवविज्ञानम् · न्यायवैज्ञानिकविषविज्ञानम् · शवविघटनम् · मानवपरिचयः nucgdcg72yla30owqayhqzpsri1whlk 0 92483 500458 2026-09-11T01:28:40Z Rohith G Reddy 46829 चलच्चित्राणि जनानां विचारान्, दृष्टिकोणान् तथा व्यवहारान् प्रभावितुं शक्नुवन्ति। हिंसात्मकचलच्चित्राणां प्रभावः विशेषतः युवकेषु दृश्यते, किन्तु सर्वेषु जनेषु समानः न भवति। अपराधव्यवहारस्य कारणं केवलं चलच्चित्राणि न, अपितु पारिवारिकाः, सामाजिकाः तथा व्यक्तिगताः कारकाः अपि सन्ति। 500458 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 500459 500458 2026-09-11T01:43:10Z Rohith G Reddy 46829 : `Requesting deletion - author request` . 500459 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{db-author}}</nowiki> 3xkwxqz39hzfppwiahfd16y10w7sp0b 500460 500459 2026-09-11T01:45:22Z Rohith G Reddy 46829 Fix tag 500460 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{{db-author}}}</nowiki> 6ixwd68defijxxry5xlr1o0z18wjr54 0 92484 500464 2026-09-11T03:24:09Z Rohith G Reddy 46829 अपराधस्थलम् अपराधस्य स्थानम् अस्ति। तत्र रक्तम्, केशाः, अङ्गुलिचिह्नानि, DNA इत्यादीनि प्रमाणानि प्राप्यन्ते। एतेषां वैज्ञानिकपरीक्षणेन अपराधस्य अन्वेषणे साहाय्यं भवति। 500464 wikitext text/x-wiki <nowiki>=अपराधस्थलम्=</nowiki> rkqfmnr1q310v1j4miw80ka4qdxmlh2 500465 500464 2026-09-11T03:31:13Z Rohith G Reddy 46829 Requesting delition - author request 500465 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{db-author}}</nowiki> 3xkwxqz39hzfppwiahfd16y10w7sp0b 500466 500465 2026-09-11T03:52:53Z Rohith G Reddy 46829 : `Requesting deletion - author request` . 500466 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{db-author}}</nowiki> otthqueqjuzm6yjujgjaai9hq2fpara 14 92485 500471 2026-09-11T07:01:26Z Ganesh Paudel 6561 वर्ग निर्मितम् 500471 wikitext text/x-wiki अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः fuikdn41h75lco7rgbm6q2btzjf9kf8 500472 500471 2026-09-11T07:02:29Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500472 wikitext text/x-wiki अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] a5lbktwpgor3y6w0t67ns9rl43iohmr 14 92486 500473 2026-09-11T07:03:06Z Ganesh Paudel 6561 वर्ग निर्मितम् 500473 wikitext text/x-wiki लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः 1qxahm04kyxc3akji2xoh6llm44ei9w 500474 500473 2026-09-11T07:04:22Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500474 wikitext text/x-wiki लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः]] q9whabuc8vc8iylhbo4iyiryz6lwyuv 14 92487 500475 2026-09-11T07:04:40Z Ganesh Paudel 6561 वर्ग निर्मितम् 500475 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः 0i5mycrehrlk83771cwrdexuiuo4yj7 500476 500475 2026-09-11T07:05:37Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500476 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन]] csqu4qain7qehbjpoo0e6u9mp20ecnv 14 92488 500477 2026-09-11T07:05:59Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्ग सृजितम् 500477 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन a63gz62juztzwqmvf9ajquzguybg9pc 500478 500477 2026-09-11T07:06:20Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालदेशः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500478 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन [[वर्गः:नेपालदेशः]] n4bsol7nft856lum9p97n5k2mb7rzx1 3 92489 500481 2026-09-11T09:51:05Z Gerges 42388 Gerges इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:א. א. אינסטלציה]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:ابن إبراهيم القرطبي]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 500481 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:ابن إبراهيم القرطبي]] l734vmisarwfrzgu0k4t0wrcpi5s04b 0 92490 500482 2026-09-11T10:17:06Z Ganesh Paudel 6561 "[[:en:Special:Redirect/revision/1321743998|Anasuya]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 500482 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity|image=[[File:Shri Datt Janam.jpg|250px]]|caption=अनसुया [[त्रिदेवी|त्रिदेव्यै]] व्याख्यायते यत् [[त्रिमूर्ति]] शिशुरूपेण परिणता। [[राजा रविवर्मा प्रेस]] इत्यस्य अयं शिलालेखः आख्यायिकायाः ​​एकं संस्करणं चित्रयति यस्मिन् त्रिमूर्तिः विलीनः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रः [[दत्तत्रेयः]] इति परिणमति ।|texts=[[रामायण]], [[पुराण]]|spouse=[[अत्रि]]|children=[[दत्तात्रेय]] <br /> [[चन्द्र]] <br /> [[दुर्वासा]] <br /> शुभत्रेयी ([[ब्रह्मापूर्ण]])|parents=देवाहुती (माता) <br /> [[कर्दम]] (पिता)|name=अनसुया}} '''अनसूया''' (''Anasūyā'') तपस्विनी, [[ऋषिः|अत्रिऋषिस्य]] पत्नी च[[अत्रिः|अस्ति]]। हिन्दूग्रन्थेषु देवहुतिप्रजापतिकर्दमस्य च पुत्री । ''[[रामायणम्|रामायणे]]'', सा भर्त्रा सह चित्रकूटवनस्य दक्षिणसीमायां लघु आश्रमे निवसति इति उल्लिखिता। तपस्वी पुण्यं चमत्कारशक्त्या प्रकीर्तिता । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=https://www.speakingtree.in/allslides/sati-anasuya|website=www.speakingtree.in|accessdate=2020-05-20}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Williams |first=George M. |url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&dq=anasuya+brahma+vishnushiva&pg=PA54 |title=Handbook of Hindu Mythology |date=2008-03-27 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533261-2 |page=54 |language=en}}</ref> अनसुया [[कपिलः (ऋषिः)|कपिलमुनेः]] भगिनी, <ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=YWPsDwAAQBAJ&dq=anasuya+kapila&pg=PA25 |title=The Bhagavata-Purana Part 1: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 7 |last2=Tagare |first2=Ganesh Vasudeo |date=2004-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3874-1 |page=25 |language=en}}</ref> यया अपि गुरुत्वेन सेवितम् । सा ''सती अनसुया'' (तपस्वी अनसुया) तथा ''माता अनसुया'' (माता अनसुया) , अत्रिऋषिस्य सती पत्नी इति नाम्ना अर्चिताः। सा [[विष्णुः|विष्णुस्य]] ऋषि-अवतारस्य [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]], [[ब्रह्मा|ब्रह्मरूपस्य]] चन्द्रस्य, [[शिवः|शिवस्य]] क्रुद्धस्य ऋषि-अवतारस्य दुर्वासस्य च माता भवति | यदा [[सीता|सीतारामः]] [[रामः|च]] प्रवासकाले तां दर्शनाय गच्छन्ति तदा अनसुया तेषां प्रति अतीव कृतावधानः भवति, अपरस्य कृते एकं अङ्गुटं (चन्दनसदृष विलेपनं) ददाति यत् तस्याः सौन्दर्यं सदा निर्वाहयिष्यति <ref>{{Cite book |last=Gopal |first=Madan |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |title=India through the ages |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |editor-last=K.S. Gautam |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/66 66]}}</ref> == व्युत्पत्ति == अनसूयः [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दद्वयेन]] युक्तः- ''अनः'' ''असुयः च,'' 'अनसूया-असूर्य-रहितः' इति अनुवादः । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=http://savitri.in/blogs/light-of-supreme/03-anasuya-if-human-love-came-forth-unalloyed-it-would-be-all-powerful|accessdate=2020-05-20}}</ref> == कथा == === उत्पत्तिः === [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतपुराणस्य]] तृतीये पुस्तके अनसुयायाः तस्याः परिवारस्य च वंशावली उल्लिखिता अस्ति | प्रजापतिकर्दमः [[मनुः|स्वयम्भुमनुपुत्रीं]] देवहुतिं विवाहयति । तेषां दश बालकाः कपिलः पुत्रः, अनसूया सहितः नव कन्याः च वर्णिताः । प्रत्येकं कन्यायाः विवाहः ऋषिः भवति; अनसुया [[अत्रिः|अत्रि]]<nowiki/>ना विवाहिता अस्ति। <ref name="Sinha1950">{{Cite book |last=Purnendu Narayana Sinha |url=https://books.google.com/books?id=OveYh2v-1roC&pg=PT96 |title=A Study of the Bhagavata Purana: Or, Esoteric Hinduism |publisher=Library of Alexandria |year=1950 |isbn=978-1-4655-2506-2 |pages=96–}}</ref> === सूर्योदयस्य पुनर्स्थापनम् === [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणस्य]] आख्यायिकानुसारं प्रतिष्ठानतः कौशिकनामकः [[ब्राह्मणः]] केषुचित् संस्करणेषु शाण्डिली, अथवा शिलावती, अथवा सुमती इति भक्तभार्यायाः अपितु वेश्यागमनं करोतिस्म । यदा सः तस्याः सेवां दातुं असमर्थः भवति तदा वेश्या तं दर्शनं विरमति, तस्मात् सः स्वपत्न्याः समीपं प्रत्यागन्तुं बाध्यते, या अद्यापि तस्य परिचर्या कुर्वती अस्ति । अद्यापि वेश्यास्नेहं स्पृहन् भार्यायाः समीपं तं स्वय‌ वेश्यायाः समिपे नेतुम् याचते । [[File:Bhagavata_Purana_manuscript,_18_century.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूय-योः त्रिमूर्ति- समागम-कथा चित्रितं भागवतपुराण-पाण्डुलिपि-पृष्ठं (PhP 4.1.21–25) (पत्रम्, १८ शताब्द्याः अन्ते, [[जयपुरम्|जयपुर]] )]] अपराधस्य स्थाने स्तम्भितः [[माण्डव्यः]] ऋषिः वने शूलस्य उपरि शयानः आसीत्, अद्यापि तस्य योगशक्त्या जीवितः आसीत् । रात्रौ गभीरवने भार्यायाः नीतः कौशिकः ऋषिं चोर इति भ्रान्त्या तं नूदति । क्रुद्धः माण्डव्यः तं सूर्योदयात् पूर्वं मृयेत् इति शापयति । अस्य शापस्य फलं निवारयितुं शाण्डिली सौरदेवतां [[सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)|सूर्यं]] प्रति आह्वानं करोति यत् सः परदिने प्रदोषं न उत्तिष्ठतु । यतः शाण्डिली अत्यन्तं पतिव्रता भक्ता च अस्ति सूर्यः शाण्डिल्याः निवेदनं स्वीकुर्वति । सूर्यस्य उदयेनविना अनेन जगति अराजकता, वर्षा न भवति, धान्यस्य न संवर्धितः, जनाः स्वस्य प्रथागतं वैदिकं न कुर्वन्ति देवताः हविः न प्राप्य च । देवाः ब्रह्माम् गच्छन्ति, यः भर्त्रा सह महत् [[तपः]] कुर्वतीं अनसूयां समिपे प्रायश्चित्तं कुर्यात् इति सूचयति । तदनुसारं यदा देवताः अनसुयांप्रति गच्छन्ति तदा सा दयालुः स्त्री तेषां साहाय्यं कर्तुं सहमतः भवति। अनसुया शाण्डिलिं मिलति, तौ च संभाषणं कुर्वतः । अनसुया शाण्डिलीं व्याख्यायते यत् सूर्याभिलाषात् समग्रं जगत् संकटग्रस्तम् अस्ति, तथा च स्त्रियाः भर्तृभक्तेः आवश्यकतायाः चर्चां करोति अनसुया स्त्रियं प्रतिज्ञायते यत् कौशिकः तस्य शापात् मुक्तः भविष्यति, तथैव तस्य संक्रान्तकुष्ठात् अपि मुक्तः भविष्यति । शाण्डिलिः सूर्यं पुनः उदयं कर्तुं निर्देशयति, एवं च, अनसुया सूर्योदयस्य पुनर्स्थापने साहाय्यं करोति । तस्याः कर्मणा प्रसन्नाः देवाः वरं प्रयच्छन्ति । अनसुया इच्छति यत् तस्याः कृते त्रिमूर्तिः ( [[विष्णुः|ब्रह्मविष्णुशिवयोः]] परमं [[शिवः|त्रिमूर्तिः]] ) जायते, तस्याः पतिः सा च संसारचक्रात् मुक्तौ भवेताम् | अयं वरः यदा अनसूया अत्रिणा मानसिकरूपेण गर्भवती भवति, तस्याः चन्द्रः (ब्रह्मा), [[दत्तात्रेयः]] (विष्णुः) दुर्वासः (शिवः) च तस्याः पुत्रत्वेन जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=6–7 |language=en}}</ref> केचन आख्यायिकाः वदन्ति यत् पश्चात् यदा [[राहुः]] सूर्यं निगलितवान्, तदा सर्वं जगत् अन्धकारेण आच्छादितम् आसीत् । बहुवर्षतपसा प्रदत्तशक्त्या अत्रिः राहुहस्तात् सूर्यं हृत्वा जगति प्रकाशं पुनः स्थापयित्वा देवतान् प्रीतिम् अकरोत् । === त्रिमूर्तिं मेलनं === [[File:Anasuya_feeding_the_Hindu_Trinity,_The_Krishna-Sudama_Temple_of_Porbandar,_India.JPG|लघुचित्रम्|290x290अणवः| अनसुया त्रिमूर्तिं पोषयति यथा त्रिदेवी तान् यथार्थरूपेषु प्रत्यागन्तुं याचते।]] [[पुराणम्|प्राथमिकपुराणेषु]] न दृश्यमानायाः आख्यायिकायाः अनुसारं एकदा त्रिदेवीनां (त्रिमूर्तिपत्न्याः सरस्वती, [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], [[पार्वती]] च त्रिमूर्तिकानां) मध्ये तेषु कः स्त्रियाः सर्वाधिकगुणवान् इति विषये विवादः अभवत् । देवर्षि [[नारदः]] तेषां पुरतः उपस्थितः, तस्य विषये न्यायार्थं चितः । नारदस्य मतं आसीत् यत् अनसूया स्त्रीणां गुणाधिका अस्ति। सः धूर्ततया त्रिदेवीं अवदत् यत् अनसुयाः पतिव्रता तादृशी अस्ति यत् सा लोहनिर्मितानि ताम्बूलानि भर्जयितुं शक्नोति। तत्क्षणं त्रयः देवीः तत्कार्यं कर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः, परन्तु अनसुया प्रति ईर्ष्यायां तान् एकीकृत्य असफलाः अभवन् । देवीः स्वपतिन् त्रिमूर्तिं अत्रि-आश्रमं गत्वा अनसूयाः गुणस्य स्वयमेव परीक्षणं कर्तुं अदिशत्यः । <ref>{{Cite book |last=Kannan |first=Preetha Rajah |url=https://books.google.com/books?id=SNFnCwAAQBAJ&dq=anasuya+brahma+vishnu+shiva&pg=PT19 |title=Shiva in the City of Nectar: Fifty-four divine tales of Shiva in ancient India |date=2016-01-19 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-81-8495-787-7 |page=19 |language=en}}</ref> अस्मात् कर्मणा स्वपत्नीनां निवर्तयितुं असमर्थाः ब्रह्मविष्णुशिवः युवमुनिवेषं धारयित्वा अत्रिस्नानमानस्य अवस्थायै अनसूयंप्रति गतवन्त। अतिथिअधिकारस्य आह्वानं कुर्वन्तः त्रिमूर्तिजनाः दावान् अकरोत् यत् तेषां कृते विशेषोपवासस्य कारणात् अनसुया नग्नरूपेण भोजनं दातव्यं भविष्यति इति । भर्तृव्यतिरिक्तैः पुरुषैः नग्नदर्शनेन तस्याः गुणस्य हानिः भविष्यति इति ज्ञात्वा अनसुया अतिथिभ्यः किञ्चित् जलं सिञ्चति स्म, तान् शिशुरूपेण परिणमयति स्म । ततः सा वस्त्रं विच्छिद्य स्तनपानं कृत्वा भोजनं सेवते स्म, उभौ इच्छां पूरयन्, अद्यापि स्वगुणं रक्षति स्म। केषुचित् संस्करणेषु सा तान् शिशुदोलिकायां शयितं स्वसन्ततिरूपेण प्रेम्णा पोषयित्वा पालने स्थापयति स्म । <ref>{{Cite book |last=T. V. Satyanarayana |url=https://books.google.com/books?id=xHOODwAAQBAJ&dq=anasuya+lakshmi&pg=PT85 |title=Maharshis of Ancient India |last2=A. S. Venugopala Rao |last3=Smt. T. N. Saraswati |last4=N. Nanjunda Sastry |last5=K. L. Shankaranarayana Jois |last6=Sri Hari |last7=M. N. Lakshminarasimha Bhatta |last8=S. L. Sheshadri |date=2019-03-23 |publisher=Bharatha Samskruthi Prakashana |isbn=978-93-89028-73-7 |page=85 |language=en}}</ref> नारदेन स्वपत्न्याः दुर्दशां सूचिता दण्डिता त्रिदेवी अत्रिस्य आश्रमम् अवतीर्य अनसूयाम् स्वपत्न्याः यथार्थरूपे पुनः स्थापयितुं प्रार्थितवत्यः। अनसुया च तदनुवर्तते स्म। त्रिमूर्तिः प्रसन्ना तया तान् अतिकृष्टा, तेषां भार्याणां विनयिता इति च अनसूया वरं दत्तवत्यः। सा प्रार्थितवती यत् ते स्वसन्ततिरूपेण जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |page=7 |language=en}}</ref> अस्याः आख्यायिकायाः विविधताः अनसुयस्य शुभत्रेयी इति नामकस्य कन्यायाः जन्मनः अपि अनुरोधं कुर्वन्ति। अपरं च यत्र त्रिमूर्तयः विलीनाः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रं [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयरूपेण]] परिणमन्ति <ref>{{Cite book |last=Walker |first=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=6zj3DwAAQBAJ&dq=anasuya+nude&pg=PA97 |title=Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism. In Two Volumes. Volume I A-L |date=2019-04-09 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62465-0 |page=97 |language=en}}</ref> === सीतायै परामर्शः === [[File:Rama_visits_Atri.jpg|लघुचित्रम्| अनसूयः सीताम् उपदिशति (दक्षिणे), अत्रिः रामलक्ष्मणं च वदति]] रामायणे वने निर्वासनकाले [[रामः|रामसीता]] [[सीता|च]] अत्रिऋषिस्य आश्रमं गच्छतः। ऋषिः तस्य पत्नी अनसूया च अतिथिभ्यः सम्मानेन व्यवहारं कुर्वतः । अत्रिः रामाय स्वपत्न्याः [[तपः|तपशक्तिं]] (तपसा प्राप्तं शक्तिं) विषये कथयति- एकदा जगत् वर्षाविहीनं [[गङ्गानदी|गङ्गानद्य]] च शुष्कता अभवत्। येन ग्रहः दुर्भिक्षे निमग्नः अभवत् । देवानाम् आग्रहेण, अनसूयः वृक्षान् पुनः एकवारं फलं दत्त्वा गङ्गायाः प्रवाहं पुनः आरब्धवती । सा अपि दशदिनानि दशरात्रौ परिणमयत् यदा तेन तत् कर्तुं आग्रहं कृतवन्तः । तस्याः शक्तिं श्रुत्वा राजपुत्रः तस्याः आदरं वर्धते । <ref>{{Cite book |last=Parmeshwaranand |first=Swami |url=https://books.google.com/books?id=6F0ZIBIL2ZAC&dq=anasuya+ten+days&pg=PA66 |title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas |date=2001 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-226-3 |page=66 |language=en}}</ref> [[शिवपुराणम्|शिवपुराणे]] अपि एतादृशी एव आख्यायिका विद्यते, यत्र गङ्गा देवी अनासूयस्य समक्षं भक्तिकारणात् प्रादुर्भवति । तपस्वी तां भर्तुः आश्रमस्य समीपे वने स्थातुं वदति, येन सा तस्मै स्वस्य पवित्रं जलं आनेतुं शक्नुयात् । शिवः गङ्गा च किञ्चित्कालं यावत् आश्रमे तिष्ठतः, प्रदेशस्य आशीर्वादं ददति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-10-27|title=The greatness of Atrīśvara [Chapter 4]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/shiva-purana-english/d/doc226443.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> अनसुया सीतां उपदिशति यत् भर्तुः निरपेक्षसेवा एव महती तपः यत् प्रत्येकं स्त्रियाः कृते विहितं भवति। सा सीतां स्त्रियाः ''धर्मगुह्यम्'' इति अनुवादितं [[धर्मः|स्त्रीधर्मरहस्यं]] पतिश्वशुरयोः प्रति कर्तव्यं विषये उपदिशति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|title=Anasuya, Anasūyā, Anasūya: 15 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/anasuya#purana|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> राजकुमारी तपस्विनः आग्रहेण रामेन सह विवाहस्य कथां आनन्दयति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2020-09-22|title=Princess Sita receives gif ts of love from the sage's wife [Chapter 118]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-ramayana-of-valmiki/d/doc424095.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> तपस्वी दम्पत्योः गमनात् पूर्वं सीतां अतीव पवित्रं माला, तथैव उदात्तरत्नं च उपस्थापयति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2019-01-28|title=Story of Anasūyā|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241383.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> == पूजनम् == [[File:अनसूया_मंदिर.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया मन्दिर, उत्तराखण्ड]] अनसुयादेवीमन्दिरं [[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तराखण्डे]] [[अलकनन्दानदी|अलकानन्दनद्याः]] सहायकनद्याः ''अमृतगङ्गायाः'' उपरि स्थितम् अस्ति । [[File:Anusuya.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया आश्रमे मन्दाकिनी नदी का दृश्य]] सती अनसुया आश्रमः मध्यप्रदेशस्य चित्रकूट-नगरे विलसति, यत् मण्डाकिनी-नद्याः उपरि अधिकं उपरि स्थितम् अस्ति । नगरात् १६ कि.मी दूरे, स्थूलवनानां मध्ये स्थितं यत्र सर्वं दिवसं पक्षिगीतस्य रागः वाद्यते । तत्रैव [[अत्रिः|अत्रिऋषिः]], तस्य पत्नी अनसूया, तेषां त्रयः पुत्राः (ये [[ब्रह्मा|ब्रह्मविष्णुः]], [[विष्णुः|शिवस्य]] [[शिवः|च]] त्रयः अवताराः आसन् ), निवसन्ति स्म, तेषां ध्यानं कुर्वन्तिस्म इति कथ्यते । <ref>{{Cite web|title=Incredible India {{!}} Sati Anusuya Ashram|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-India-v2/en/destinations/Chitrakoot/sati-anusuya-ashram.html|website=www.incredibleindia.org|accessdate=2020-05-20}}</ref> ''[[रामायणम्|रामायणे]]'' [[वाल्मीकिः]] वर्णयति यत् एकदा चित्रकूटे दशवर्षपर्यन्तं वर्षा नासीत् । भृशं दुर्भिक्षं पशूनां पक्षिणां च भक्षणं पिबं वा किमपि न अवशिष्टम् । तदनन्तरम् सती अनसुया सघनतपः कृत्वा मन्दाकिनीं भूमौ अवतारयत्। अनेन हरितवनानां वृद्धिः, सर्वेषां ऋषीणां पशूनां च दुःखं च निवृत्तम् । सम्प्रति सती अनसुया आश्रमः अतीव शान्तं स्थानम् अस्ति यत्र पर्वतात् अनेकाः धाराः समागत्य मन्दाकिनी नदीं निर्मियन्ति । अत्र [[रामः]] [[सीता|सीतया]] सह [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूयेन सह समागमार्थम् आगतवान् इति कथ्यते । अत्रैव सति अनसूया सीतायै ''{{Lang|sa-Latn|satitva}}'' सतीत्वयाः महत्त्वं च व्याख्यातवती इति विश्वासः । दण्डकस्य सघनवनानि अस्मात् स्थानात् आरभ्यति यत्र [[रावणः|रावणेन]] शासितम् इति कथ्यते, यः खरविराधादयः बलवन्तः राक्षसाः अस्य शासकाः नियुक्ताः आसन् । एकदा राक्षसानां आतङ्केन अयं स्थानः संक्रमितः इति कल्प्यते | == लोकसंस्कृतौ == [[तेलुगु|तेलुगुभाषायां]] द्वे चलच्चित्रे, उभौ अपि ''सती अनसुया'' इति शीर्षकेण १९५७ तमे वर्षे १९७१ तमे वर्षे च प्रदर्शितौ । १९५७ तमे वर्षे कदरुनागभूषणम् इत्यनेन निर्देशितं चलच्चित्रं अञ्जलिदेवी गुम्मादी च अभिनयम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षे निर्मितस्य चलच्चित्रस्य निर्देशकः बी.ए.सुब्बरावः आसीत् . जमुना अनसुया, शारदा सुमती, तादेपल्ली लक्ष्मी कान्ता राव अत्रि महर्षि इत्यस्य भूमिकां निर्वहणं कृतवन्त । संगीतस्य अङ्कनं पी. आदिनारायणरावात् प्रदत्तं । == सन्दर्भाः == * जॉन डाउसन द्वारा ''हिन्दू पौराणिक कथा एवं धर्म का शब्दकोश'' [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] l77c2cebymoexur8aafwrch9s7ualku 500483 500482 2026-09-11T10:23:55Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:हिन्दुदेव्यः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500483 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity|image=[[File:Shri Datt Janam.jpg|250px]]|caption=अनसुया [[त्रिदेवी|त्रिदेव्यै]] व्याख्यायते यत् [[त्रिमूर्ति]] शिशुरूपेण परिणता। [[राजा रविवर्मा प्रेस]] इत्यस्य अयं शिलालेखः आख्यायिकायाः ​​एकं संस्करणं चित्रयति यस्मिन् त्रिमूर्तिः विलीनः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रः [[दत्तत्रेयः]] इति परिणमति ।|texts=[[रामायण]], [[पुराण]]|spouse=[[अत्रि]]|children=[[दत्तात्रेय]] <br /> [[चन्द्र]] <br /> [[दुर्वासा]] <br /> शुभत्रेयी ([[ब्रह्मापूर्ण]])|parents=देवाहुती (माता) <br /> [[कर्दम]] (पिता)|name=अनसुया}} '''अनसूया''' (''Anasūyā'') तपस्विनी, [[ऋषिः|अत्रिऋषिस्य]] पत्नी च[[अत्रिः|अस्ति]]। हिन्दूग्रन्थेषु देवहुतिप्रजापतिकर्दमस्य च पुत्री । ''[[रामायणम्|रामायणे]]'', सा भर्त्रा सह चित्रकूटवनस्य दक्षिणसीमायां लघु आश्रमे निवसति इति उल्लिखिता। तपस्वी पुण्यं चमत्कारशक्त्या प्रकीर्तिता । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=https://www.speakingtree.in/allslides/sati-anasuya|website=www.speakingtree.in|accessdate=2020-05-20}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Williams |first=George M. |url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&dq=anasuya+brahma+vishnushiva&pg=PA54 |title=Handbook of Hindu Mythology |date=2008-03-27 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533261-2 |page=54 |language=en}}</ref> अनसुया [[कपिलः (ऋषिः)|कपिलमुनेः]] भगिनी, <ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=YWPsDwAAQBAJ&dq=anasuya+kapila&pg=PA25 |title=The Bhagavata-Purana Part 1: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 7 |last2=Tagare |first2=Ganesh Vasudeo |date=2004-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3874-1 |page=25 |language=en}}</ref> यया अपि गुरुत्वेन सेवितम् । सा ''सती अनसुया'' (तपस्वी अनसुया) तथा ''माता अनसुया'' (माता अनसुया) , अत्रिऋषिस्य सती पत्नी इति नाम्ना अर्चिताः। सा [[विष्णुः|विष्णुस्य]] ऋषि-अवतारस्य [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]], [[ब्रह्मा|ब्रह्मरूपस्य]] चन्द्रस्य, [[शिवः|शिवस्य]] क्रुद्धस्य ऋषि-अवतारस्य दुर्वासस्य च माता भवति | यदा [[सीता|सीतारामः]] [[रामः|च]] प्रवासकाले तां दर्शनाय गच्छन्ति तदा अनसुया तेषां प्रति अतीव कृतावधानः भवति, अपरस्य कृते एकं अङ्गुटं (चन्दनसदृष विलेपनं) ददाति यत् तस्याः सौन्दर्यं सदा निर्वाहयिष्यति <ref>{{Cite book |last=Gopal |first=Madan |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |title=India through the ages |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |editor-last=K.S. Gautam |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/66 66]}}</ref> == व्युत्पत्ति == अनसूयः [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दद्वयेन]] युक्तः- ''अनः'' ''असुयः च,'' 'अनसूया-असूर्य-रहितः' इति अनुवादः । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=http://savitri.in/blogs/light-of-supreme/03-anasuya-if-human-love-came-forth-unalloyed-it-would-be-all-powerful|accessdate=2020-05-20}}</ref> == कथा == === उत्पत्तिः === [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतपुराणस्य]] तृतीये पुस्तके अनसुयायाः तस्याः परिवारस्य च वंशावली उल्लिखिता अस्ति | प्रजापतिकर्दमः [[मनुः|स्वयम्भुमनुपुत्रीं]] देवहुतिं विवाहयति । तेषां दश बालकाः कपिलः पुत्रः, अनसूया सहितः नव कन्याः च वर्णिताः । प्रत्येकं कन्यायाः विवाहः ऋषिः भवति; अनसुया [[अत्रिः|अत्रि]]<nowiki/>ना विवाहिता अस्ति। <ref name="Sinha1950">{{Cite book |last=Purnendu Narayana Sinha |url=https://books.google.com/books?id=OveYh2v-1roC&pg=PT96 |title=A Study of the Bhagavata Purana: Or, Esoteric Hinduism |publisher=Library of Alexandria |year=1950 |isbn=978-1-4655-2506-2 |pages=96–}}</ref> === सूर्योदयस्य पुनर्स्थापनम् === [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणस्य]] आख्यायिकानुसारं प्रतिष्ठानतः कौशिकनामकः [[ब्राह्मणः]] केषुचित् संस्करणेषु शाण्डिली, अथवा शिलावती, अथवा सुमती इति भक्तभार्यायाः अपितु वेश्यागमनं करोतिस्म । यदा सः तस्याः सेवां दातुं असमर्थः भवति तदा वेश्या तं दर्शनं विरमति, तस्मात् सः स्वपत्न्याः समीपं प्रत्यागन्तुं बाध्यते, या अद्यापि तस्य परिचर्या कुर्वती अस्ति । अद्यापि वेश्यास्नेहं स्पृहन् भार्यायाः समीपं तं स्वय‌ वेश्यायाः समिपे नेतुम् याचते । [[File:Bhagavata_Purana_manuscript,_18_century.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूय-योः त्रिमूर्ति- समागम-कथा चित्रितं भागवतपुराण-पाण्डुलिपि-पृष्ठं (PhP 4.1.21–25) (पत्रम्, १८ शताब्द्याः अन्ते, [[जयपुरम्|जयपुर]] )]] अपराधस्य स्थाने स्तम्भितः [[माण्डव्यः]] ऋषिः वने शूलस्य उपरि शयानः आसीत्, अद्यापि तस्य योगशक्त्या जीवितः आसीत् । रात्रौ गभीरवने भार्यायाः नीतः कौशिकः ऋषिं चोर इति भ्रान्त्या तं नूदति । क्रुद्धः माण्डव्यः तं सूर्योदयात् पूर्वं मृयेत् इति शापयति । अस्य शापस्य फलं निवारयितुं शाण्डिली सौरदेवतां [[सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)|सूर्यं]] प्रति आह्वानं करोति यत् सः परदिने प्रदोषं न उत्तिष्ठतु । यतः शाण्डिली अत्यन्तं पतिव्रता भक्ता च अस्ति सूर्यः शाण्डिल्याः निवेदनं स्वीकुर्वति । सूर्यस्य उदयेनविना अनेन जगति अराजकता, वर्षा न भवति, धान्यस्य न संवर्धितः, जनाः स्वस्य प्रथागतं वैदिकं न कुर्वन्ति देवताः हविः न प्राप्य च । देवाः ब्रह्माम् गच्छन्ति, यः भर्त्रा सह महत् [[तपः]] कुर्वतीं अनसूयां समिपे प्रायश्चित्तं कुर्यात् इति सूचयति । तदनुसारं यदा देवताः अनसुयांप्रति गच्छन्ति तदा सा दयालुः स्त्री तेषां साहाय्यं कर्तुं सहमतः भवति। अनसुया शाण्डिलिं मिलति, तौ च संभाषणं कुर्वतः । अनसुया शाण्डिलीं व्याख्यायते यत् सूर्याभिलाषात् समग्रं जगत् संकटग्रस्तम् अस्ति, तथा च स्त्रियाः भर्तृभक्तेः आवश्यकतायाः चर्चां करोति अनसुया स्त्रियं प्रतिज्ञायते यत् कौशिकः तस्य शापात् मुक्तः भविष्यति, तथैव तस्य संक्रान्तकुष्ठात् अपि मुक्तः भविष्यति । शाण्डिलिः सूर्यं पुनः उदयं कर्तुं निर्देशयति, एवं च, अनसुया सूर्योदयस्य पुनर्स्थापने साहाय्यं करोति । तस्याः कर्मणा प्रसन्नाः देवाः वरं प्रयच्छन्ति । अनसुया इच्छति यत् तस्याः कृते त्रिमूर्तिः ( [[विष्णुः|ब्रह्मविष्णुशिवयोः]] परमं [[शिवः|त्रिमूर्तिः]] ) जायते, तस्याः पतिः सा च संसारचक्रात् मुक्तौ भवेताम् | अयं वरः यदा अनसूया अत्रिणा मानसिकरूपेण गर्भवती भवति, तस्याः चन्द्रः (ब्रह्मा), [[दत्तात्रेयः]] (विष्णुः) दुर्वासः (शिवः) च तस्याः पुत्रत्वेन जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=6–7 |language=en}}</ref> केचन आख्यायिकाः वदन्ति यत् पश्चात् यदा [[राहुः]] सूर्यं निगलितवान्, तदा सर्वं जगत् अन्धकारेण आच्छादितम् आसीत् । बहुवर्षतपसा प्रदत्तशक्त्या अत्रिः राहुहस्तात् सूर्यं हृत्वा जगति प्रकाशं पुनः स्थापयित्वा देवतान् प्रीतिम् अकरोत् । === त्रिमूर्तिं मेलनं === [[File:Anasuya_feeding_the_Hindu_Trinity,_The_Krishna-Sudama_Temple_of_Porbandar,_India.JPG|लघुचित्रम्|290x290अणवः| अनसुया त्रिमूर्तिं पोषयति यथा त्रिदेवी तान् यथार्थरूपेषु प्रत्यागन्तुं याचते।]] [[पुराणम्|प्राथमिकपुराणेषु]] न दृश्यमानायाः आख्यायिकायाः अनुसारं एकदा त्रिदेवीनां (त्रिमूर्तिपत्न्याः सरस्वती, [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], [[पार्वती]] च त्रिमूर्तिकानां) मध्ये तेषु कः स्त्रियाः सर्वाधिकगुणवान् इति विषये विवादः अभवत् । देवर्षि [[नारदः]] तेषां पुरतः उपस्थितः, तस्य विषये न्यायार्थं चितः । नारदस्य मतं आसीत् यत् अनसूया स्त्रीणां गुणाधिका अस्ति। सः धूर्ततया त्रिदेवीं अवदत् यत् अनसुयाः पतिव्रता तादृशी अस्ति यत् सा लोहनिर्मितानि ताम्बूलानि भर्जयितुं शक्नोति। तत्क्षणं त्रयः देवीः तत्कार्यं कर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः, परन्तु अनसुया प्रति ईर्ष्यायां तान् एकीकृत्य असफलाः अभवन् । देवीः स्वपतिन् त्रिमूर्तिं अत्रि-आश्रमं गत्वा अनसूयाः गुणस्य स्वयमेव परीक्षणं कर्तुं अदिशत्यः । <ref>{{Cite book |last=Kannan |first=Preetha Rajah |url=https://books.google.com/books?id=SNFnCwAAQBAJ&dq=anasuya+brahma+vishnu+shiva&pg=PT19 |title=Shiva in the City of Nectar: Fifty-four divine tales of Shiva in ancient India |date=2016-01-19 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-81-8495-787-7 |page=19 |language=en}}</ref> अस्मात् कर्मणा स्वपत्नीनां निवर्तयितुं असमर्थाः ब्रह्मविष्णुशिवः युवमुनिवेषं धारयित्वा अत्रिस्नानमानस्य अवस्थायै अनसूयंप्रति गतवन्त। अतिथिअधिकारस्य आह्वानं कुर्वन्तः त्रिमूर्तिजनाः दावान् अकरोत् यत् तेषां कृते विशेषोपवासस्य कारणात् अनसुया नग्नरूपेण भोजनं दातव्यं भविष्यति इति । भर्तृव्यतिरिक्तैः पुरुषैः नग्नदर्शनेन तस्याः गुणस्य हानिः भविष्यति इति ज्ञात्वा अनसुया अतिथिभ्यः किञ्चित् जलं सिञ्चति स्म, तान् शिशुरूपेण परिणमयति स्म । ततः सा वस्त्रं विच्छिद्य स्तनपानं कृत्वा भोजनं सेवते स्म, उभौ इच्छां पूरयन्, अद्यापि स्वगुणं रक्षति स्म। केषुचित् संस्करणेषु सा तान् शिशुदोलिकायां शयितं स्वसन्ततिरूपेण प्रेम्णा पोषयित्वा पालने स्थापयति स्म । <ref>{{Cite book |last=T. V. Satyanarayana |url=https://books.google.com/books?id=xHOODwAAQBAJ&dq=anasuya+lakshmi&pg=PT85 |title=Maharshis of Ancient India |last2=A. S. Venugopala Rao |last3=Smt. T. N. Saraswati |last4=N. Nanjunda Sastry |last5=K. L. Shankaranarayana Jois |last6=Sri Hari |last7=M. N. Lakshminarasimha Bhatta |last8=S. L. Sheshadri |date=2019-03-23 |publisher=Bharatha Samskruthi Prakashana |isbn=978-93-89028-73-7 |page=85 |language=en}}</ref> नारदेन स्वपत्न्याः दुर्दशां सूचिता दण्डिता त्रिदेवी अत्रिस्य आश्रमम् अवतीर्य अनसूयाम् स्वपत्न्याः यथार्थरूपे पुनः स्थापयितुं प्रार्थितवत्यः। अनसुया च तदनुवर्तते स्म। त्रिमूर्तिः प्रसन्ना तया तान् अतिकृष्टा, तेषां भार्याणां विनयिता इति च अनसूया वरं दत्तवत्यः। सा प्रार्थितवती यत् ते स्वसन्ततिरूपेण जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |page=7 |language=en}}</ref> अस्याः आख्यायिकायाः विविधताः अनसुयस्य शुभत्रेयी इति नामकस्य कन्यायाः जन्मनः अपि अनुरोधं कुर्वन्ति। अपरं च यत्र त्रिमूर्तयः विलीनाः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रं [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयरूपेण]] परिणमन्ति <ref>{{Cite book |last=Walker |first=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=6zj3DwAAQBAJ&dq=anasuya+nude&pg=PA97 |title=Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism. In Two Volumes. Volume I A-L |date=2019-04-09 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62465-0 |page=97 |language=en}}</ref> === सीतायै परामर्शः === [[File:Rama_visits_Atri.jpg|लघुचित्रम्| अनसूयः सीताम् उपदिशति (दक्षिणे), अत्रिः रामलक्ष्मणं च वदति]] रामायणे वने निर्वासनकाले [[रामः|रामसीता]] [[सीता|च]] अत्रिऋषिस्य आश्रमं गच्छतः। ऋषिः तस्य पत्नी अनसूया च अतिथिभ्यः सम्मानेन व्यवहारं कुर्वतः । अत्रिः रामाय स्वपत्न्याः [[तपः|तपशक्तिं]] (तपसा प्राप्तं शक्तिं) विषये कथयति- एकदा जगत् वर्षाविहीनं [[गङ्गानदी|गङ्गानद्य]] च शुष्कता अभवत्। येन ग्रहः दुर्भिक्षे निमग्नः अभवत् । देवानाम् आग्रहेण, अनसूयः वृक्षान् पुनः एकवारं फलं दत्त्वा गङ्गायाः प्रवाहं पुनः आरब्धवती । सा अपि दशदिनानि दशरात्रौ परिणमयत् यदा तेन तत् कर्तुं आग्रहं कृतवन्तः । तस्याः शक्तिं श्रुत्वा राजपुत्रः तस्याः आदरं वर्धते । <ref>{{Cite book |last=Parmeshwaranand |first=Swami |url=https://books.google.com/books?id=6F0ZIBIL2ZAC&dq=anasuya+ten+days&pg=PA66 |title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas |date=2001 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-226-3 |page=66 |language=en}}</ref> [[शिवपुराणम्|शिवपुराणे]] अपि एतादृशी एव आख्यायिका विद्यते, यत्र गङ्गा देवी अनासूयस्य समक्षं भक्तिकारणात् प्रादुर्भवति । तपस्वी तां भर्तुः आश्रमस्य समीपे वने स्थातुं वदति, येन सा तस्मै स्वस्य पवित्रं जलं आनेतुं शक्नुयात् । शिवः गङ्गा च किञ्चित्कालं यावत् आश्रमे तिष्ठतः, प्रदेशस्य आशीर्वादं ददति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-10-27|title=The greatness of Atrīśvara [Chapter 4]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/shiva-purana-english/d/doc226443.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> अनसुया सीतां उपदिशति यत् भर्तुः निरपेक्षसेवा एव महती तपः यत् प्रत्येकं स्त्रियाः कृते विहितं भवति। सा सीतां स्त्रियाः ''धर्मगुह्यम्'' इति अनुवादितं [[धर्मः|स्त्रीधर्मरहस्यं]] पतिश्वशुरयोः प्रति कर्तव्यं विषये उपदिशति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|title=Anasuya, Anasūyā, Anasūya: 15 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/anasuya#purana|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> राजकुमारी तपस्विनः आग्रहेण रामेन सह विवाहस्य कथां आनन्दयति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2020-09-22|title=Princess Sita receives gif ts of love from the sage's wife [Chapter 118]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-ramayana-of-valmiki/d/doc424095.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> तपस्वी दम्पत्योः गमनात् पूर्वं सीतां अतीव पवित्रं माला, तथैव उदात्तरत्नं च उपस्थापयति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2019-01-28|title=Story of Anasūyā|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241383.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> == पूजनम् == [[File:अनसूया_मंदिर.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया मन्दिर, उत्तराखण्ड]] अनसुयादेवीमन्दिरं [[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तराखण्डे]] [[अलकनन्दानदी|अलकानन्दनद्याः]] सहायकनद्याः ''अमृतगङ्गायाः'' उपरि स्थितम् अस्ति । [[File:Anusuya.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया आश्रमे मन्दाकिनी नदी का दृश्य]] सती अनसुया आश्रमः मध्यप्रदेशस्य चित्रकूट-नगरे विलसति, यत् मण्डाकिनी-नद्याः उपरि अधिकं उपरि स्थितम् अस्ति । नगरात् १६ कि.मी दूरे, स्थूलवनानां मध्ये स्थितं यत्र सर्वं दिवसं पक्षिगीतस्य रागः वाद्यते । तत्रैव [[अत्रिः|अत्रिऋषिः]], तस्य पत्नी अनसूया, तेषां त्रयः पुत्राः (ये [[ब्रह्मा|ब्रह्मविष्णुः]], [[विष्णुः|शिवस्य]] [[शिवः|च]] त्रयः अवताराः आसन् ), निवसन्ति स्म, तेषां ध्यानं कुर्वन्तिस्म इति कथ्यते । <ref>{{Cite web|title=Incredible India {{!}} Sati Anusuya Ashram|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-India-v2/en/destinations/Chitrakoot/sati-anusuya-ashram.html|website=www.incredibleindia.org|accessdate=2020-05-20}}</ref> ''[[रामायणम्|रामायणे]]'' [[वाल्मीकिः]] वर्णयति यत् एकदा चित्रकूटे दशवर्षपर्यन्तं वर्षा नासीत् । भृशं दुर्भिक्षं पशूनां पक्षिणां च भक्षणं पिबं वा किमपि न अवशिष्टम् । तदनन्तरम् सती अनसुया सघनतपः कृत्वा मन्दाकिनीं भूमौ अवतारयत्। अनेन हरितवनानां वृद्धिः, सर्वेषां ऋषीणां पशूनां च दुःखं च निवृत्तम् । सम्प्रति सती अनसुया आश्रमः अतीव शान्तं स्थानम् अस्ति यत्र पर्वतात् अनेकाः धाराः समागत्य मन्दाकिनी नदीं निर्मियन्ति । अत्र [[रामः]] [[सीता|सीतया]] सह [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूयेन सह समागमार्थम् आगतवान् इति कथ्यते । अत्रैव सति अनसूया सीतायै ''{{Lang|sa-Latn|satitva}}'' सतीत्वयाः महत्त्वं च व्याख्यातवती इति विश्वासः । दण्डकस्य सघनवनानि अस्मात् स्थानात् आरभ्यति यत्र [[रावणः|रावणेन]] शासितम् इति कथ्यते, यः खरविराधादयः बलवन्तः राक्षसाः अस्य शासकाः नियुक्ताः आसन् । एकदा राक्षसानां आतङ्केन अयं स्थानः संक्रमितः इति कल्प्यते | == लोकसंस्कृतौ == [[तेलुगु|तेलुगुभाषायां]] द्वे चलच्चित्रे, उभौ अपि ''सती अनसुया'' इति शीर्षकेण १९५७ तमे वर्षे १९७१ तमे वर्षे च प्रदर्शितौ । १९५७ तमे वर्षे कदरुनागभूषणम् इत्यनेन निर्देशितं चलच्चित्रं अञ्जलिदेवी गुम्मादी च अभिनयम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षे निर्मितस्य चलच्चित्रस्य निर्देशकः बी.ए.सुब्बरावः आसीत् . जमुना अनसुया, शारदा सुमती, तादेपल्ली लक्ष्मी कान्ता राव अत्रि महर्षि इत्यस्य भूमिकां निर्वहणं कृतवन्त । संगीतस्य अङ्कनं पी. आदिनारायणरावात् प्रदत्तं । == सन्दर्भाः == * जॉन डाउसन द्वारा ''हिन्दू पौराणिक कथा एवं धर्म का शब्दकोश'' [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] 3f1x6gnnlvgs8bxocsvqzfhqs7q05sj 500484 500483 2026-09-11T10:43:51Z Ganesh Paudel 6561 आन्तरिक सूत्राणि शोधितम् 500484 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity|image=[[File:Shri Datt Janam.jpg|250px]]|caption=अनसुया [[त्रिदेवी|त्रिदेव्यै]] व्याख्यायते यत् [[त्रिमूर्ति]] शिशुरूपेण परिणता। [[राजा रविवर्मा प्रेस]] इत्यस्य अयं शिलालेखः आख्यायिकायाः ​​एकं संस्करणं चित्रयति यस्मिन् त्रिमूर्तिः विलीनः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रः [[दत्तत्रेयः]] इति परिणमति ।|texts=[[रामायण]], [[पुराण]]|spouse=[[अत्रि]]|children=[[दत्तात्रेय]] <br /> [[चन्द्र]] <br /> [[दुर्वासा]] <br /> शुभत्रेयी ([[ब्रह्मापूर्ण]])|parents=देवाहुती (माता) <br /> [[कर्दम]] (पिता)|name=अनसुया}} '''अनसूया''' (''Anasūyā'') तपस्विनी, [[ऋषिः|अत्रिऋषिस्य]] पत्नी च[[अत्रिः|अस्ति]]। हिन्दूग्रन्थेषु देवहुतिप्रजापतिकर्दमस्य च पुत्री । ''[[रामायणम्|रामायणे]]'', सा भर्त्रा सह चित्रकूटवनस्य दक्षिणसीमायां लघु आश्रमे निवसति इति उल्लिखिता। तपस्वी पुण्यं चमत्कारशक्त्या प्रकीर्तिता । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=https://www.speakingtree.in/allslides/sati-anasuya|website=www.speakingtree.in|accessdate=2020-05-20}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Williams |first=George M. |url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&dq=anasuya+brahma+vishnushiva&pg=PA54 |title=Handbook of Hindu Mythology |date=2008-03-27 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533261-2 |page=54 |language=en}}</ref> अनसुया [[कपिलः (ऋषिः)|कपिलमुनेः]] भगिनी, <ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=YWPsDwAAQBAJ&dq=anasuya+kapila&pg=PA25 |title=The Bhagavata-Purana Part 1: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 7 |last2=Tagare |first2=Ganesh Vasudeo |date=2004-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3874-1 |page=25 |language=en}}</ref> यया अपि गुरुत्वेन सेवितम् । सा ''सती अनसुया'' (तपस्वी अनसुया) तथा ''माता अनसुया'' (माता अनसुया) , अत्रिऋषिस्य सती पत्नी इति नाम्ना अर्चिताः। सा [[विष्णुः|विष्णुस्य]] ऋषि-अवतारस्य [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]], [[ब्रह्मा|ब्रह्मरूपस्य]] चन्द्रस्य, [[शिवः|शिवस्य]] क्रुद्धस्य ऋषि-अवतारस्य दुर्वासस्य च माता भवति | यदा [[सीता|सीतारामः]] [[रामः|च]] प्रवासकाले तां दर्शनाय गच्छन्ति तदा अनसुया तेषां प्रति अतीव कृतावधानः भवति, अपरस्य कृते एकं अङ्गुटं (चन्दनसदृष विलेपनं) ददाति यत् तस्याः सौन्दर्यं सदा निर्वाहयिष्यति <ref>{{Cite book |last=Gopal |first=Madan |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |title=India through the ages |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |editor-last=K.S. Gautam |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/66 66]}}</ref> == व्युत्पत्ति == अनसूयः [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दद्वयेन]] युक्तः- ''अनः'' ''असुयः च,'' 'अनसूया-असूर्य-रहितः' इति अनुवादः । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=http://savitri.in/blogs/light-of-supreme/03-anasuya-if-human-love-came-forth-unalloyed-it-would-be-all-powerful|accessdate=2020-05-20}}</ref> == कथा == === उत्पत्तिः === [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतपुराणस्य]] तृतीये पुस्तके अनसुयायाः तस्याः परिवारस्य च वंशावली उल्लिखिता अस्ति | प्रजापतिकर्दमः [[मनुः|स्वयम्भुमनुपुत्रीं]] देवहुतिं विवाहयति । तेषां दश बालकाः कपिलः पुत्रः, अनसूया सहितः नव कन्याः च वर्णिताः । प्रत्येकं कन्यायाः विवाहः ऋषिः भवति; अनसुया [[अत्रिः|अत्रि]]<nowiki/>ना विवाहिता अस्ति। <ref name="Sinha1950">{{Cite book |last=Purnendu Narayana Sinha |url=https://books.google.com/books?id=OveYh2v-1roC&pg=PT96 |title=A Study of the Bhagavata Purana: Or, Esoteric Hinduism |publisher=Library of Alexandria |year=1950 |isbn=978-1-4655-2506-2 |pages=96–}}</ref> === सूर्योदयस्य पुनर्स्थापनम् === [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणस्य]] आख्यायिकानुसारं प्रतिष्ठानतः कौशिकनामकः [[ब्राह्मणः]] केषुचित् संस्करणेषु शाण्डिली, अथवा शिलावती, अथवा सुमती इति भक्तभार्यायाः अपितु वेश्यागमनं करोतिस्म । यदा सः तस्याः सेवां दातुं असमर्थः भवति तदा वेश्या तं दर्शनं विरमति, तस्मात् सः स्वपत्न्याः समीपं प्रत्यागन्तुं बाध्यते, या अद्यापि तस्य परिचर्या कुर्वती अस्ति । अद्यापि वेश्यास्नेहं स्पृहन् भार्यायाः समीपं तं स्वय‌ वेश्यायाः समिपे नेतुम् याचते । [[File:Bhagavata_Purana_manuscript,_18_century.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूय-योः त्रिमूर्ति- समागम-कथा चित्रितं भागवतपुराण-पाण्डुलिपि-पृष्ठं (PhP 4.1.21–25) (पत्रम्, १८ शताब्द्याः अन्ते, [[जयपुरम्|जयपुर]] )]] अपराधस्य स्थाने स्तम्भितः [[माण्डव्यः]] ऋषिः वने शूलस्य उपरि शयानः आसीत्, अद्यापि तस्य योगशक्त्या जीवितः आसीत् । रात्रौ गभीरवने भार्यायाः नीतः कौशिकः ऋषिं चोर इति भ्रान्त्या तं नूदति । क्रुद्धः माण्डव्यः तं सूर्योदयात् पूर्वं मृयेत् इति शापयति । अस्य शापस्य फलं निवारयितुं शाण्डिली सौरदेवतां [[सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)|सूर्यं]] प्रति आह्वानं करोति यत् सः परदिने प्रदोषं न उत्तिष्ठतु । यतः शाण्डिली अत्यन्तं पतिव्रता भक्ता च अस्ति सूर्यः शाण्डिल्याः निवेदनं स्वीकुर्वति । सूर्यस्य उदयेनविना अनेन जगति अराजकता, वर्षा न भवति, धान्यस्य न संवर्धितः, जनाः स्वस्य प्रथागतं वैदिकं न कुर्वन्ति देवताः हविः न प्राप्य च । देवाः ब्रह्माम् गच्छन्ति, यः भर्त्रा सह महत् [[तपः]] कुर्वतीं अनसूयां समिपे प्रायश्चित्तं कुर्यात् इति सूचयति । तदनुसारं यदा देवताः अनसुयांप्रति गच्छन्ति तदा सा दयालुः स्त्री तेषां साहाय्यं कर्तुं सहमतः भवति। अनसुया शाण्डिलिं मिलति, तौ च संभाषणं कुर्वतः । अनसुया शाण्डिलीं व्याख्यायते यत् सूर्याभिलाषात् समग्रं जगत् संकटग्रस्तम् अस्ति, तथा च स्त्रियाः भर्तृभक्तेः आवश्यकतायाः चर्चां करोति अनसुया स्त्रियं प्रतिज्ञायते यत् कौशिकः तस्य शापात् मुक्तः भविष्यति, तथैव तस्य संक्रान्तकुष्ठात् अपि मुक्तः भविष्यति । शाण्डिलिः सूर्यं पुनः उदयं कर्तुं निर्देशयति, एवं च, अनसुया सूर्योदयस्य पुनर्स्थापने साहाय्यं करोति । तस्याः कर्मणा प्रसन्नाः देवाः वरं प्रयच्छन्ति । अनसुया इच्छति यत् तस्याः कृते त्रिमूर्तिः ( [[विष्णुः|ब्रह्मविष्णुशिवयोः]] परमं [[शिवः|त्रिमूर्तिः]] ) जायते, तस्याः पतिः सा च संसारचक्रात् मुक्तौ भवेताम् | अयं वरः यदा अनसूया अत्रिणा मानसिकरूपेण गर्भवती भवति, तस्याः चन्द्रः (ब्रह्मा), [[दत्तात्रेयः]] (विष्णुः) दुर्वासः (शिवः) च तस्याः पुत्रत्वेन जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=6–7 |language=en}}</ref> केचन आख्यायिकाः वदन्ति यत् पश्चात् यदा [[राहुः]] सूर्यं निगलितवान्, तदा सर्वं जगत् अन्धकारेण आच्छादितम् आसीत् । बहुवर्षतपसा प्रदत्तशक्त्या अत्रिः राहुहस्तात् सूर्यं हृत्वा जगति प्रकाशं पुनः स्थापयित्वा देवतान् प्रीतिम् अकरोत् । === त्रिमूर्तिं मेलनं === [[File:Anasuya_feeding_the_Hindu_Trinity,_The_Krishna-Sudama_Temple_of_Porbandar,_India.JPG|लघुचित्रम्|290x290अणवः| अनसुया त्रिमूर्तिं पोषयति यथा त्रिदेवी तान् यथार्थरूपेषु प्रत्यागन्तुं याचते।]] [[पुराणम्|प्राथमिकपुराणेषु]] न दृश्यमानायाः आख्यायिकायाः अनुसारं एकदा त्रिदेवीनां (त्रिमूर्तिपत्न्याः सरस्वती, [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], [[पार्वती]] च त्रिमूर्तिकानां) मध्ये तेषु कः स्त्रियाः सर्वाधिकगुणवान् इति विषये विवादः अभवत् । देवर्षि [[नारदः]] तेषां पुरतः उपस्थितः, तस्य विषये न्यायार्थं चितः । नारदस्य मतं आसीत् यत् अनसूया स्त्रीणां गुणाधिका अस्ति। सः धूर्ततया त्रिदेवीं अवदत् यत् अनसुयाः पतिव्रता तादृशी अस्ति यत् सा लोहनिर्मितानि ताम्बूलानि भर्जयितुं शक्नोति। तत्क्षणं त्रयः देवीः तत्कार्यं कर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः, परन्तु अनसुया प्रति ईर्ष्यायां तान् एकीकृत्य असफलाः अभवन् । देवीः स्वपतिन् त्रिमूर्तिं अत्रि-आश्रमं गत्वा अनसूयाः गुणस्य स्वयमेव परीक्षणं कर्तुं अदिशत्यः । <ref>{{Cite book |last=Kannan |first=Preetha Rajah |url=https://books.google.com/books?id=SNFnCwAAQBAJ&dq=anasuya+brahma+vishnu+shiva&pg=PT19 |title=Shiva in the City of Nectar: Fifty-four divine tales of Shiva in ancient India |date=2016-01-19 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-81-8495-787-7 |page=19 |language=en}}</ref> अस्मात् कर्मणा स्वपत्नीनां निवर्तयितुं असमर्थाः ब्रह्मविष्णुशिवः युवमुनिवेषं धारयित्वा अत्रिस्नानमानस्य अवस्थायै अनसूयंप्रति गतवन्त। अतिथिअधिकारस्य आह्वानं कुर्वन्तः त्रिमूर्तिजनाः दावान् अकरोत् यत् तेषां कृते विशेषोपवासस्य कारणात् अनसुया नग्नरूपेण भोजनं दातव्यं भविष्यति इति । भर्तृव्यतिरिक्तैः पुरुषैः नग्नदर्शनेन तस्याः गुणस्य हानिः भविष्यति इति ज्ञात्वा अनसुया अतिथिभ्यः किञ्चित् जलं सिञ्चति स्म, तान् शिशुरूपेण परिणमयति स्म । ततः सा वस्त्रं विच्छिद्य स्तनपानं कृत्वा भोजनं सेवते स्म, उभौ इच्छां पूरयन्, अद्यापि स्वगुणं रक्षति स्म। केषुचित् संस्करणेषु सा तान् शिशुदोलिकायां शयितं स्वसन्ततिरूपेण प्रेम्णा पोषयित्वा पालने स्थापयति स्म । <ref>{{Cite book |last=T. V. Satyanarayana |url=https://books.google.com/books?id=xHOODwAAQBAJ&dq=anasuya+lakshmi&pg=PT85 |title=Maharshis of Ancient India |last2=A. S. Venugopala Rao |last3=Smt. T. N. Saraswati |last4=N. Nanjunda Sastry |last5=K. L. Shankaranarayana Jois |last6=Sri Hari |last7=M. N. Lakshminarasimha Bhatta |last8=S. L. Sheshadri |date=2019-03-23 |publisher=Bharatha Samskruthi Prakashana |isbn=978-93-89028-73-7 |page=85 |language=en}}</ref> नारदेन स्वपत्न्याः दुर्दशां सूचिता दण्डिता त्रिदेवी अत्रिस्य आश्रमम् अवतीर्य अनसूयाम् स्वपत्न्याः यथार्थरूपे पुनः स्थापयितुं प्रार्थितवत्यः। अनसुया च तदनुवर्तते स्म। त्रिमूर्तिः प्रसन्ना तया तान् अतिकृष्टा, तेषां भार्याणां विनयिता इति च अनसूया वरं दत्तवत्यः। सा प्रार्थितवती यत् ते स्वसन्ततिरूपेण जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |page=7 |language=en}}</ref> अस्याः आख्यायिकायाः विविधताः अनसुयस्य शुभत्रेयी इति नामकस्य कन्यायाः जन्मनः अपि अनुरोधं कुर्वन्ति। अपरं च यत्र त्रिमूर्तयः विलीनाः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रं [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयरूपेण]] परिणमन्ति <ref>{{Cite book |last=Walker |first=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=6zj3DwAAQBAJ&dq=anasuya+nude&pg=PA97 |title=Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism. In Two Volumes. Volume I A-L |date=2019-04-09 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62465-0 |page=97 |language=en}}</ref> === [[सीता]]<nowiki/>यै परामर्शः === [[File:Rama_visits_Atri.jpg|लघुचित्रम्| अनसूयः सीताम् उपदिशति (दक्षिणे), अत्रिः रामलक्ष्मणं च वदति]] रामायणे वने निर्वासनकाले [[रामः|रामसीता]] [[सीता|च]] अत्रिऋषिस्य आश्रमं गच्छतः। ऋषिः तस्य पत्नी अनसूया च अतिथिभ्यः सम्मानेन व्यवहारं कुर्वतः । अत्रिः रामाय स्वपत्न्याः [[तपः|तपशक्तिं]] (तपसा प्राप्तं शक्तिं) विषये कथयति- एकदा जगत् वर्षाविहीनं [[गङ्गानदी|गङ्गानद्य]] च शुष्कता अभवत्। येन ग्रहः दुर्भिक्षे निमग्नः अभवत् । देवानाम् आग्रहेण, अनसूयः वृक्षान् पुनः एकवारं फलं दत्त्वा गङ्गायाः प्रवाहं पुनः आरब्धवती । सा अपि दशदिनानि दशरात्रौ परिणमयत् यदा तेन तत् कर्तुं आग्रहं कृतवन्तः । तस्याः शक्तिं श्रुत्वा राजपुत्रः तस्याः आदरं वर्धते । <ref>{{Cite book |last=Parmeshwaranand |first=Swami |url=https://books.google.com/books?id=6F0ZIBIL2ZAC&dq=anasuya+ten+days&pg=PA66 |title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas |date=2001 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-226-3 |page=66 |language=en}}</ref> [[शिवपुराणम्|शिवपुराणे]] अपि एतादृशी एव आख्यायिका विद्यते, यत्र गङ्गा देवी अनासूयस्य समक्षं भक्तिकारणात् प्रादुर्भवति । तपस्वी तां भर्तुः आश्रमस्य समीपे वने स्थातुं वदति, येन सा तस्मै स्वस्य पवित्रं जलं आनेतुं शक्नुयात् । शिवः गङ्गा च किञ्चित्कालं यावत् आश्रमे तिष्ठतः, प्रदेशस्य आशीर्वादं ददति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-10-27|title=The greatness of Atrīśvara [Chapter 4]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/shiva-purana-english/d/doc226443.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> अनसुया सीतां उपदिशति यत् भर्तुः निरपेक्षसेवा एव महती तपः यत् प्रत्येकं स्त्रियाः कृते विहितं भवति। सा सीतां स्त्रियाः ''धर्मगुह्यम्'' इति अनुवादितं [[धर्मः|स्त्रीधर्मरहस्यं]] पतिश्वशुरयोः प्रति कर्तव्यं विषये उपदिशति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|title=Anasuya, Anasūyā, Anasūya: 15 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/anasuya#purana|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> राजकुमारी तपस्विनः आग्रहेण रामेन सह विवाहस्य कथां आनन्दयति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2020-09-22|title=Princess Sita receives gif ts of love from the sage's wife [Chapter 118]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-ramayana-of-valmiki/d/doc424095.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> तपस्वी दम्पत्योः गमनात् पूर्वं सीतां अतीव पवित्रं माला, तथैव उदात्तरत्नं च उपस्थापयति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2019-01-28|title=Story of Anasūyā|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241383.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> == पूजनम् == [[File:अनसूया_मंदिर.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया मन्दिर, उत्तराखण्ड]] अनसुयादेवीमन्दिरं [[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तराखण्डे]] [[अलकनन्दानदी|अलकानन्दनद्याः]] सहायकनद्याः ''अमृतगङ्गायाः'' उपरि स्थितम् अस्ति । [[File:Anusuya.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया आश्रमे मन्दाकिनी नदी का दृश्य]] सती अनसुया आश्रमः अद्यतन [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेश]]<nowiki/>स्य चित्रकूट-नगरे विलसति, यत् मण्डाकिनी-नद्याः उपरि अधिकं उपरि स्थितम् अस्ति । नगरात् १६ कि.मी दूरे, स्थूलवनानां मध्ये स्थितं यत्र सर्वं दिवसं पक्षिगीतस्य रागः वाद्यते । तत्रैव [[अत्रिः|अत्रिऋषिः]], तस्य पत्नी अनसूया, तेषां त्रयः पुत्राः (ये [[ब्रह्मा|ब्रह्मविष्णुः]], [[विष्णुः|शिवस्य]] [[शिवः|च]] त्रयः अवताराः आसन् ), निवसन्ति स्म, तेषां ध्यानं कुर्वन्तिस्म इति कथ्यते । <ref>{{Cite web|title=Incredible India {{!}} Sati Anusuya Ashram|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-India-v2/en/destinations/Chitrakoot/sati-anusuya-ashram.html|website=www.incredibleindia.org|accessdate=2020-05-20}}</ref> ''[[रामायणम्|रामायणे]]'' [[वाल्मीकिः]] वर्णयति यत् एकदा चित्रकूटे दशवर्षपर्यन्तं वर्षा नासीत् । भृशं दुर्भिक्षं पशूनां पक्षिणां च भक्षणं पिबं वा किमपि न अवशिष्टम् । तदनन्तरम् सती अनसुया सघनतपः कृत्वा मन्दाकिनीं भूमौ अवतारयत्। अनेन हरितवनानां वृद्धिः, सर्वेषां ऋषीणां पशूनां च दुःखं च निवृत्तम् । सम्प्रति सती अनसुया आश्रमः अतीव शान्तं स्थानम् अस्ति यत्र पर्वतात् अनेकाः धाराः समागत्य मन्दाकिनी नदीं निर्मियन्ति । अत्र [[रामः]] [[सीता|सीतया]] सह [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूयेन सह समागमार्थम् आगतवान् इति कथ्यते । अत्रैव सति अनसूया सीतायै ''{{Lang|sa-Latn|satitva}}'' सतीत्वयाः महत्त्वं च व्याख्यातवती इति विश्वासः । दण्डकस्य सघनवनानि अस्मात् स्थानात् आरभ्यति यत्र [[रावणः|रावणेन]] शासितम् इति कथ्यते, यः खरविराधादयः बलवन्तः राक्षसाः अस्य शासकाः नियुक्ताः आसन् । एकदा राक्षसानां आतङ्केन अयं स्थानः संक्रमितः इति कल्प्यते | == लोकसंस्कृतौ == [[तेलुगु|तेलुगुभाषायां]] द्वे चलच्चित्रे, उभौ अपि ''सती अनसुया'' इति शीर्षकेण १९५७ तमे वर्षे १९७१ तमे वर्षे च प्रदर्शितौ । १९५७ तमे वर्षे कदरुनागभूषणम् इत्यनेन निर्देशितं चलच्चित्रं अञ्जलिदेवी गुम्मादी च अभिनयम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षे निर्मितस्य चलच्चित्रस्य निर्देशकः बी.ए.सुब्बरावः आसीत् . जमुना अनसुया, शारदा सुमती, तादेपल्ली लक्ष्मी कान्ता राव अत्रि महर्षि इत्यस्य भूमिकां निर्वहणं कृतवन्त । संगीतस्य अङ्कनं पी. आदिनारायणरावात् प्रदत्तं । == सन्दर्भाः == * जॉन डाउसन द्वारा ''हिन्दू पौराणिक कथा एवं धर्म का शब्दकोश'' [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] s2cesjyxkfs3eg47mykehp7tuclh9pk 500485 500484 2026-09-11T10:48:07Z Ganesh Paudel 6561 आन्तरिक सूत्राणि शोधितम् 500485 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity|image=[[File:Shri Datt Janam.jpg|250px]]|caption=अनसुया [[त्रिदेवी|त्रिदेव्यै]] व्याख्यायते यत् [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्ति]] शिशुरूपेण परिणता। [[राजा रविवर्मा प्रेस]] इत्यस्य अयं शिलालेखः आख्यायिकायाः ​​एकं संस्करणं चित्रयति यस्मिन् त्रिमूर्तिः विलीनः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रः [[दत्तात्रेयः]] इति परिणमति ।|texts=[[रामायण]], [[पुराण]]|spouse=[[अत्रिः]]|children=[[दत्तात्रेयः]] <br /> [[चन्द्र]] <br /> [[दुर्वासा]] <br /> शुभत्रेयी ([[ब्रह्मापूर्ण]])|parents=देवाहुती (माता) <br /> [[कर्दम]] (पिता)|name=अनसुया}} '''अनसूया''' (''Anasūyā'') तपस्विनी, [[ऋषिः|अत्रिऋषिस्य]] पत्नी च[[अत्रिः|अस्ति]]। हिन्दूग्रन्थेषु देवहुतिप्रजापतिकर्दमस्य च पुत्री । ''[[रामायणम्|रामायणे]]'', सा भर्त्रा सह चित्रकूटवनस्य दक्षिणसीमायां लघु आश्रमे निवसति इति उल्लिखिता। तपस्वी पुण्यं चमत्कारशक्त्या प्रकीर्तिता । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=https://www.speakingtree.in/allslides/sati-anasuya|website=www.speakingtree.in|accessdate=2020-05-20}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Williams |first=George M. |url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&dq=anasuya+brahma+vishnushiva&pg=PA54 |title=Handbook of Hindu Mythology |date=2008-03-27 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533261-2 |page=54 |language=en}}</ref> अनसुया [[कपिलः (ऋषिः)|कपिलमुनेः]] भगिनी, <ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=YWPsDwAAQBAJ&dq=anasuya+kapila&pg=PA25 |title=The Bhagavata-Purana Part 1: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 7 |last2=Tagare |first2=Ganesh Vasudeo |date=2004-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3874-1 |page=25 |language=en}}</ref> यया अपि गुरुत्वेन सेवितम् । सा ''सती अनसुया'' (तपस्वी अनसुया) तथा ''माता अनसुया'' (माता अनसुया) , अत्रिऋषिस्य सती पत्नी इति नाम्ना अर्चिताः। सा [[विष्णुः|विष्णुस्य]] ऋषि-अवतारस्य [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]], [[ब्रह्मा|ब्रह्मरूपस्य]] चन्द्रस्य, [[शिवः|शिवस्य]] क्रुद्धस्य ऋषि-अवतारस्य दुर्वासस्य च माता भवति | यदा [[सीता|सीतारामः]] [[रामः|च]] प्रवासकाले तां दर्शनाय गच्छन्ति तदा अनसुया तेषां प्रति अतीव कृतावधानः भवति, अपरस्य कृते एकं अङ्गुटं (चन्दनसदृष विलेपनं) ददाति यत् तस्याः सौन्दर्यं सदा निर्वाहयिष्यति <ref>{{Cite book |last=Gopal |first=Madan |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |title=India through the ages |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |editor-last=K.S. Gautam |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/66 66]}}</ref> == व्युत्पत्ति == अनसूयः [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दद्वयेन]] युक्तः- ''अनः'' ''असुयः च,'' 'अनसूया-असूर्य-रहितः' इति अनुवादः । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=http://savitri.in/blogs/light-of-supreme/03-anasuya-if-human-love-came-forth-unalloyed-it-would-be-all-powerful|accessdate=2020-05-20}}</ref> == कथा == === उत्पत्तिः === [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतपुराणस्य]] तृतीये पुस्तके अनसुयायाः तस्याः परिवारस्य च वंशावली उल्लिखिता अस्ति | प्रजापतिकर्दमः [[मनुः|स्वयम्भुमनुपुत्रीं]] देवहुतिं विवाहयति । तेषां दश बालकाः कपिलः पुत्रः, अनसूया सहितः नव कन्याः च वर्णिताः । प्रत्येकं कन्यायाः विवाहः ऋषिः भवति; अनसुया [[अत्रिः|अत्रि]]<nowiki/>ना विवाहिता अस्ति। <ref name="Sinha1950">{{Cite book |last=Purnendu Narayana Sinha |url=https://books.google.com/books?id=OveYh2v-1roC&pg=PT96 |title=A Study of the Bhagavata Purana: Or, Esoteric Hinduism |publisher=Library of Alexandria |year=1950 |isbn=978-1-4655-2506-2 |pages=96–}}</ref> === सूर्योदयस्य पुनर्स्थापनम् === [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणस्य]] आख्यायिकानुसारं प्रतिष्ठानतः कौशिकनामकः [[ब्राह्मणः]] केषुचित् संस्करणेषु शाण्डिली, अथवा शिलावती, अथवा सुमती इति भक्तभार्यायाः अपितु वेश्यागमनं करोतिस्म । यदा सः तस्याः सेवां दातुं असमर्थः भवति तदा वेश्या तं दर्शनं विरमति, तस्मात् सः स्वपत्न्याः समीपं प्रत्यागन्तुं बाध्यते, या अद्यापि तस्य परिचर्या कुर्वती अस्ति । अद्यापि वेश्यास्नेहं स्पृहन् भार्यायाः समीपं तं स्वय‌ वेश्यायाः समिपे नेतुम् याचते । [[File:Bhagavata_Purana_manuscript,_18_century.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूय-योः त्रिमूर्ति- समागम-कथा चित्रितं भागवतपुराण-पाण्डुलिपि-पृष्ठं (PhP 4.1.21–25) (पत्रम्, १८ शताब्द्याः अन्ते, [[जयपुरम्|जयपुर]] )]] अपराधस्य स्थाने स्तम्भितः [[माण्डव्यः]] ऋषिः वने शूलस्य उपरि शयानः आसीत्, अद्यापि तस्य योगशक्त्या जीवितः आसीत् । रात्रौ गभीरवने भार्यायाः नीतः कौशिकः ऋषिं चोर इति भ्रान्त्या तं नूदति । क्रुद्धः माण्डव्यः तं सूर्योदयात् पूर्वं मृयेत् इति शापयति । अस्य शापस्य फलं निवारयितुं शाण्डिली सौरदेवतां [[सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)|सूर्यं]] प्रति आह्वानं करोति यत् सः परदिने प्रदोषं न उत्तिष्ठतु । यतः शाण्डिली अत्यन्तं पतिव्रता भक्ता च अस्ति सूर्यः शाण्डिल्याः निवेदनं स्वीकुर्वति । सूर्यस्य उदयेनविना अनेन जगति अराजकता, वर्षा न भवति, धान्यस्य न संवर्धितः, जनाः स्वस्य प्रथागतं वैदिकं न कुर्वन्ति देवताः हविः न प्राप्य च । देवाः ब्रह्माम् गच्छन्ति, यः भर्त्रा सह महत् [[तपः]] कुर्वतीं अनसूयां समिपे प्रायश्चित्तं कुर्यात् इति सूचयति । तदनुसारं यदा देवताः अनसुयांप्रति गच्छन्ति तदा सा दयालुः स्त्री तेषां साहाय्यं कर्तुं सहमतः भवति। अनसुया शाण्डिलिं मिलति, तौ च संभाषणं कुर्वतः । अनसुया शाण्डिलीं व्याख्यायते यत् सूर्याभिलाषात् समग्रं जगत् संकटग्रस्तम् अस्ति, तथा च स्त्रियाः भर्तृभक्तेः आवश्यकतायाः चर्चां करोति अनसुया स्त्रियं प्रतिज्ञायते यत् कौशिकः तस्य शापात् मुक्तः भविष्यति, तथैव तस्य संक्रान्तकुष्ठात् अपि मुक्तः भविष्यति । शाण्डिलिः सूर्यं पुनः उदयं कर्तुं निर्देशयति, एवं च, अनसुया सूर्योदयस्य पुनर्स्थापने साहाय्यं करोति । तस्याः कर्मणा प्रसन्नाः देवाः वरं प्रयच्छन्ति । अनसुया इच्छति यत् तस्याः कृते त्रिमूर्तिः ( [[विष्णुः|ब्रह्मविष्णुशिवयोः]] परमं [[शिवः|त्रिमूर्तिः]] ) जायते, तस्याः पतिः सा च संसारचक्रात् मुक्तौ भवेताम् | अयं वरः यदा अनसूया अत्रिणा मानसिकरूपेण गर्भवती भवति, तस्याः चन्द्रः (ब्रह्मा), [[दत्तात्रेयः]] (विष्णुः) दुर्वासः (शिवः) च तस्याः पुत्रत्वेन जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=6–7 |language=en}}</ref> केचन आख्यायिकाः वदन्ति यत् पश्चात् यदा [[राहुः]] सूर्यं निगलितवान्, तदा सर्वं जगत् अन्धकारेण आच्छादितम् आसीत् । बहुवर्षतपसा प्रदत्तशक्त्या अत्रिः राहुहस्तात् सूर्यं हृत्वा जगति प्रकाशं पुनः स्थापयित्वा देवतान् प्रीतिम् अकरोत् । === त्रिमूर्तिं मेलनं === [[File:Anasuya_feeding_the_Hindu_Trinity,_The_Krishna-Sudama_Temple_of_Porbandar,_India.JPG|लघुचित्रम्|290x290अणवः| अनसुया त्रिमूर्तिं पोषयति यथा त्रिदेवी तान् यथार्थरूपेषु प्रत्यागन्तुं याचते।]] [[पुराणम्|प्राथमिकपुराणेषु]] न दृश्यमानायाः आख्यायिकायाः अनुसारं एकदा त्रिदेवीनां (त्रिमूर्तिपत्न्याः सरस्वती, [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], [[पार्वती]] च त्रिमूर्तिकानां) मध्ये तेषु कः स्त्रियाः सर्वाधिकगुणवान् इति विषये विवादः अभवत् । देवर्षि [[नारदः]] तेषां पुरतः उपस्थितः, तस्य विषये न्यायार्थं चितः । नारदस्य मतं आसीत् यत् अनसूया स्त्रीणां गुणाधिका अस्ति। सः धूर्ततया त्रिदेवीं अवदत् यत् अनसुयाः पतिव्रता तादृशी अस्ति यत् सा लोहनिर्मितानि ताम्बूलानि भर्जयितुं शक्नोति। तत्क्षणं त्रयः देवीः तत्कार्यं कर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः, परन्तु अनसुया प्रति ईर्ष्यायां तान् एकीकृत्य असफलाः अभवन् । देवीः स्वपतिन् त्रिमूर्तिं अत्रि-आश्रमं गत्वा अनसूयाः गुणस्य स्वयमेव परीक्षणं कर्तुं अदिशत्यः । <ref>{{Cite book |last=Kannan |first=Preetha Rajah |url=https://books.google.com/books?id=SNFnCwAAQBAJ&dq=anasuya+brahma+vishnu+shiva&pg=PT19 |title=Shiva in the City of Nectar: Fifty-four divine tales of Shiva in ancient India |date=2016-01-19 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-81-8495-787-7 |page=19 |language=en}}</ref> अस्मात् कर्मणा स्वपत्नीनां निवर्तयितुं असमर्थाः ब्रह्मविष्णुशिवः युवमुनिवेषं धारयित्वा अत्रिस्नानमानस्य अवस्थायै अनसूयंप्रति गतवन्त। अतिथिअधिकारस्य आह्वानं कुर्वन्तः त्रिमूर्तिजनाः दावान् अकरोत् यत् तेषां कृते विशेषोपवासस्य कारणात् अनसुया नग्नरूपेण भोजनं दातव्यं भविष्यति इति । भर्तृव्यतिरिक्तैः पुरुषैः नग्नदर्शनेन तस्याः गुणस्य हानिः भविष्यति इति ज्ञात्वा अनसुया अतिथिभ्यः किञ्चित् जलं सिञ्चति स्म, तान् शिशुरूपेण परिणमयति स्म । ततः सा वस्त्रं विच्छिद्य स्तनपानं कृत्वा भोजनं सेवते स्म, उभौ इच्छां पूरयन्, अद्यापि स्वगुणं रक्षति स्म। केषुचित् संस्करणेषु सा तान् शिशुदोलिकायां शयितं स्वसन्ततिरूपेण प्रेम्णा पोषयित्वा पालने स्थापयति स्म । <ref>{{Cite book |last=T. V. Satyanarayana |url=https://books.google.com/books?id=xHOODwAAQBAJ&dq=anasuya+lakshmi&pg=PT85 |title=Maharshis of Ancient India |last2=A. S. Venugopala Rao |last3=Smt. T. N. Saraswati |last4=N. Nanjunda Sastry |last5=K. L. Shankaranarayana Jois |last6=Sri Hari |last7=M. N. Lakshminarasimha Bhatta |last8=S. L. Sheshadri |date=2019-03-23 |publisher=Bharatha Samskruthi Prakashana |isbn=978-93-89028-73-7 |page=85 |language=en}}</ref> नारदेन स्वपत्न्याः दुर्दशां सूचिता दण्डिता त्रिदेवी अत्रिस्य आश्रमम् अवतीर्य अनसूयाम् स्वपत्न्याः यथार्थरूपे पुनः स्थापयितुं प्रार्थितवत्यः। अनसुया च तदनुवर्तते स्म। त्रिमूर्तिः प्रसन्ना तया तान् अतिकृष्टा, तेषां भार्याणां विनयिता इति च अनसूया वरं दत्तवत्यः। सा प्रार्थितवती यत् ते स्वसन्ततिरूपेण जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |page=7 |language=en}}</ref> अस्याः आख्यायिकायाः विविधताः अनसुयस्य शुभत्रेयी इति नामकस्य कन्यायाः जन्मनः अपि अनुरोधं कुर्वन्ति। अपरं च यत्र त्रिमूर्तयः विलीनाः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रं [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयरूपेण]] परिणमन्ति <ref>{{Cite book |last=Walker |first=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=6zj3DwAAQBAJ&dq=anasuya+nude&pg=PA97 |title=Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism. In Two Volumes. Volume I A-L |date=2019-04-09 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62465-0 |page=97 |language=en}}</ref> === [[सीता]]<nowiki/>यै परामर्शः === [[File:Rama_visits_Atri.jpg|लघुचित्रम्| अनसूयः सीताम् उपदिशति (दक्षिणे), अत्रिः रामलक्ष्मणं च वदति]] रामायणे वने निर्वासनकाले [[रामः|रामसीता]] [[सीता|च]] अत्रिऋषिस्य आश्रमं गच्छतः। ऋषिः तस्य पत्नी अनसूया च अतिथिभ्यः सम्मानेन व्यवहारं कुर्वतः । अत्रिः रामाय स्वपत्न्याः [[तपः|तपशक्तिं]] (तपसा प्राप्तं शक्तिं) विषये कथयति- एकदा जगत् वर्षाविहीनं [[गङ्गानदी|गङ्गानद्य]] च शुष्कता अभवत्। येन ग्रहः दुर्भिक्षे निमग्नः अभवत् । देवानाम् आग्रहेण, अनसूयः वृक्षान् पुनः एकवारं फलं दत्त्वा गङ्गायाः प्रवाहं पुनः आरब्धवती । सा अपि दशदिनानि दशरात्रौ परिणमयत् यदा तेन तत् कर्तुं आग्रहं कृतवन्तः । तस्याः शक्तिं श्रुत्वा राजपुत्रः तस्याः आदरं वर्धते । <ref>{{Cite book |last=Parmeshwaranand |first=Swami |url=https://books.google.com/books?id=6F0ZIBIL2ZAC&dq=anasuya+ten+days&pg=PA66 |title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas |date=2001 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-226-3 |page=66 |language=en}}</ref> [[शिवपुराणम्|शिवपुराणे]] अपि एतादृशी एव आख्यायिका विद्यते, यत्र गङ्गा देवी अनासूयस्य समक्षं भक्तिकारणात् प्रादुर्भवति । तपस्वी तां भर्तुः आश्रमस्य समीपे वने स्थातुं वदति, येन सा तस्मै स्वस्य पवित्रं जलं आनेतुं शक्नुयात् । शिवः गङ्गा च किञ्चित्कालं यावत् आश्रमे तिष्ठतः, प्रदेशस्य आशीर्वादं ददति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-10-27|title=The greatness of Atrīśvara [Chapter 4]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/shiva-purana-english/d/doc226443.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> अनसुया सीतां उपदिशति यत् भर्तुः निरपेक्षसेवा एव महती तपः यत् प्रत्येकं स्त्रियाः कृते विहितं भवति। सा सीतां स्त्रियाः ''धर्मगुह्यम्'' इति अनुवादितं [[धर्मः|स्त्रीधर्मरहस्यं]] पतिश्वशुरयोः प्रति कर्तव्यं विषये उपदिशति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|title=Anasuya, Anasūyā, Anasūya: 15 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/anasuya#purana|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> राजकुमारी तपस्विनः आग्रहेण रामेन सह विवाहस्य कथां आनन्दयति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2020-09-22|title=Princess Sita receives gif ts of love from the sage's wife [Chapter 118]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-ramayana-of-valmiki/d/doc424095.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> तपस्वी दम्पत्योः गमनात् पूर्वं सीतां अतीव पवित्रं माला, तथैव उदात्तरत्नं च उपस्थापयति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2019-01-28|title=Story of Anasūyā|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241383.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> == पूजनम् == [[File:अनसूया_मंदिर.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया मन्दिर, उत्तराखण्ड]] अनसुयादेवीमन्दिरं [[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तराखण्डे]] [[अलकनन्दानदी|अलकानन्दनद्याः]] सहायकनद्याः ''अमृतगङ्गायाः'' उपरि स्थितम् अस्ति । [[File:Anusuya.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया आश्रमे मन्दाकिनी नदी का दृश्य]] सती अनसुया आश्रमः अद्यतन [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेश]]<nowiki/>स्य चित्रकूट-नगरे विलसति, यत् मण्डाकिनी-नद्याः उपरि अधिकं उपरि स्थितम् अस्ति । नगरात् १६ कि.मी दूरे, स्थूलवनानां मध्ये स्थितं यत्र सर्वं दिवसं पक्षिगीतस्य रागः वाद्यते । तत्रैव [[अत्रिः|अत्रिऋषिः]], तस्य पत्नी अनसूया, तेषां त्रयः पुत्राः (ये [[ब्रह्मा|ब्रह्मविष्णुः]], [[विष्णुः|शिवस्य]] [[शिवः|च]] त्रयः अवताराः आसन् ), निवसन्ति स्म, तेषां ध्यानं कुर्वन्तिस्म इति कथ्यते । <ref>{{Cite web|title=Incredible India {{!}} Sati Anusuya Ashram|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-India-v2/en/destinations/Chitrakoot/sati-anusuya-ashram.html|website=www.incredibleindia.org|accessdate=2020-05-20}}</ref> ''[[रामायणम्|रामायणे]]'' [[वाल्मीकिः]] वर्णयति यत् एकदा चित्रकूटे दशवर्षपर्यन्तं वर्षा नासीत् । भृशं दुर्भिक्षं पशूनां पक्षिणां च भक्षणं पिबं वा किमपि न अवशिष्टम् । तदनन्तरम् सती अनसुया सघनतपः कृत्वा मन्दाकिनीं भूमौ अवतारयत्। अनेन हरितवनानां वृद्धिः, सर्वेषां ऋषीणां पशूनां च दुःखं च निवृत्तम् । सम्प्रति सती अनसुया आश्रमः अतीव शान्तं स्थानम् अस्ति यत्र पर्वतात् अनेकाः धाराः समागत्य मन्दाकिनी नदीं निर्मियन्ति । अत्र [[रामः]] [[सीता|सीतया]] सह [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूयेन सह समागमार्थम् आगतवान् इति कथ्यते । अत्रैव सति अनसूया सीतायै ''{{Lang|sa-Latn|satitva}}'' सतीत्वयाः महत्त्वं च व्याख्यातवती इति विश्वासः । दण्डकस्य सघनवनानि अस्मात् स्थानात् आरभ्यति यत्र [[रावणः|रावणेन]] शासितम् इति कथ्यते, यः खरविराधादयः बलवन्तः राक्षसाः अस्य शासकाः नियुक्ताः आसन् । एकदा राक्षसानां आतङ्केन अयं स्थानः संक्रमितः इति कल्प्यते | == लोकसंस्कृतौ == [[तेलुगु|तेलुगुभाषायां]] द्वे चलच्चित्रे, उभौ अपि ''सती अनसुया'' इति शीर्षकेण १९५७ तमे वर्षे १९७१ तमे वर्षे च प्रदर्शितौ । १९५७ तमे वर्षे कदरुनागभूषणम् इत्यनेन निर्देशितं चलच्चित्रं अञ्जलिदेवी गुम्मादी च अभिनयम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षे निर्मितस्य चलच्चित्रस्य निर्देशकः बी.ए.सुब्बरावः आसीत् . जमुना अनसुया, शारदा सुमती, तादेपल्ली लक्ष्मी कान्ता राव अत्रि महर्षि इत्यस्य भूमिकां निर्वहणं कृतवन्त । संगीतस्य अङ्कनं पी. आदिनारायणरावात् प्रदत्तं । == सन्दर्भाः == * जॉन डाउसन द्वारा ''हिन्दू पौराणिक कथा एवं धर्म का शब्दकोश'' [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] g973xnlo76eqxzjwjd52p773kbdlmmm 500486 500485 2026-09-11T11:06:57Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 500486 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity|image=[[File:Shri Datt Janam.jpg|250px]]|caption=अनसुया [[त्रिदेवी|त्रिदेव्यै]] व्याख्यायते यत् [[त्रिमूर्तिः|त्रिमूर्ति]] शिशुरूपेण परिणता। [[राजा रविवर्मा प्रेस]] इत्यस्य अयं शिलालेखः आख्यायिकायाः ​​एकं संस्करणं चित्रयति यस्मिन् त्रिमूर्तिः विलीनः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रः [[दत्तात्रेयः]] इति परिणमति ।|texts=[[रामायण]], [[पुराण]]|spouse=[[अत्रिः]]|children=[[दत्तात्रेयः]] <br /> [[चन्द्र]] <br /> [[दुर्वासा]] <br /> शुभत्रेयी ([[ब्रह्मापूर्ण]])|parents=देवाहुती (माता) <br /> [[कर्दम]] (पिता)|name=अनसुया}} '''अनसूया''' (''Anasūyā'') तपस्विनी, [[ऋषिः|अत्रिऋषिस्य]] पत्नी च[[अत्रिः|अस्ति]]। हिन्दूग्रन्थेषु देवहुतिप्रजापतिकर्दमस्य च पुत्री । ''[[रामायणम्|रामायणे]]'', सा भर्त्रा सह चित्रकूटवनस्य दक्षिणसीमायां लघु आश्रमे निवसति इति उल्लिखिता। तपस्वी पुण्यं चमत्कारशक्त्या प्रकीर्तिता । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=https://www.speakingtree.in/allslides/sati-anasuya|website=www.speakingtree.in|accessdate=2020-05-20}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Williams |first=George M. |url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&dq=anasuya+brahma+vishnushiva&pg=PA54 |title=Handbook of Hindu Mythology |date=2008-03-27 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533261-2 |page=54 |language=en}}</ref> अनसुया [[कपिलः (ऋषिः)|कपिलमुनेः]] भगिनी, <ref>{{Cite book |last=Shastri |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=YWPsDwAAQBAJ&dq=anasuya+kapila&pg=PA25 |title=The Bhagavata-Purana Part 1: Ancient Indian Tradition and Mythology Volume 7 |last2=Tagare |first2=Ganesh Vasudeo |date=2004-01-01 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3874-1 |page=25 |language=en}}</ref> यया अपि गुरुत्वेन सेवितम् । सा ''सती अनसुया'' (तपस्वी अनसुया) तथा ''माता अनसुया'' (माता अनसुया) , अत्रिऋषिस्य सती पत्नी इति नाम्ना अर्चिताः। सा [[विष्णुः|विष्णुस्य]] ऋषि-अवतारस्य [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयस्य]], [[ब्रह्मा|ब्रह्मरूपस्य]] चन्द्रस्य, [[शिवः|शिवस्य]] क्रुद्धस्य ऋषि-अवतारस्य दुर्वासस्य च माता भवति | यदा [[सीता|सीतारामः]] [[रामः|च]] प्रवासकाले तां दर्शनाय गच्छन्ति तदा अनसुया तेषां प्रति अतीव कृतावधानः भवति, अपरस्य कृते एकं अङ्गुटं (चन्दनसदृष विलेपनं) ददाति यत् तस्याः सौन्दर्यं सदा निर्वाहयिष्यति <ref>{{Cite book |last=Gopal |first=Madan |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |title=India through the ages |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |editor-last=K.S. Gautam |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/66 66]}}</ref> == व्युत्पत्ति == अनसूयः [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दद्वयेन]] युक्तः- ''अनः'' ''असुयः च,'' 'अनसूया-असूर्य-रहितः' इति अनुवादः । <ref>{{Cite web|title=Sati Anasuya|url=http://savitri.in/blogs/light-of-supreme/03-anasuya-if-human-love-came-forth-unalloyed-it-would-be-all-powerful|accessdate=2020-05-20}}</ref> == कथा == === उत्पत्तिः === [[श्रीमद्भागवतमहापुराणम्|भागवतपुराणस्य]] तृतीये पुस्तके अनसुयायाः तस्याः परिवारस्य च वंशावली उल्लिखिता अस्ति | प्रजापतिकर्दमः [[मनुः|स्वयम्भुमनुपुत्रीं]] देवहुतिं विवाहयति । तेषां दश बालकाः कपिलः पुत्रः, अनसूया सहितः नव कन्याः च वर्णिताः । प्रत्येकं कन्यायाः विवाहः ऋषिः भवति; अनसुया [[अत्रिः|अत्रि]]<nowiki/>ना विवाहिता अस्ति। <ref name="Sinha1950">{{Cite book |last=Purnendu Narayana Sinha |url=https://books.google.com/books?id=OveYh2v-1roC&pg=PT96 |title=A Study of the Bhagavata Purana: Or, Esoteric Hinduism |publisher=Library of Alexandria |year=1950 |isbn=978-1-4655-2506-2 |pages=96–}}</ref> === सूर्योदयस्य पुनर्स्थापनम् === [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणस्य]] आख्यायिकानुसारं प्रतिष्ठानतः कौशिकनामकः [[ब्राह्मणः]] केषुचित् संस्करणेषु शाण्डिली, अथवा शिलावती, अथवा सुमती इति भक्तभार्यायाः अपितु वेश्यागमनं करोतिस्म । यदा सः तस्याः सेवां दातुं असमर्थः भवति तदा वेश्या तं दर्शनं विरमति, तस्मात् सः स्वपत्न्याः समीपं प्रत्यागन्तुं बाध्यते, या अद्यापि तस्य परिचर्या कुर्वती अस्ति । अद्यापि वेश्यास्नेहं स्पृहन् भार्यायाः समीपं तं स्वय‌ वेश्यायाः समिपे नेतुम् याचते । [[File:Bhagavata_Purana_manuscript,_18_century.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूय-योः त्रिमूर्ति- समागम-कथा चित्रितं भागवतपुराण-पाण्डुलिपि-पृष्ठं (PhP 4.1.21–25) (पत्रम्, १८ शताब्द्याः अन्ते, [[जयपुरम्|जयपुर]] )]] अपराधस्य स्थाने स्तम्भितः [[माण्डव्यः]] ऋषिः वने शूलस्य उपरि शयानः आसीत्, अद्यापि तस्य योगशक्त्या जीवितः आसीत् । रात्रौ गभीरवने भार्यायाः नीतः कौशिकः ऋषिं चोर इति भ्रान्त्या तं नूदति । क्रुद्धः माण्डव्यः तं सूर्योदयात् पूर्वं मृयेत् इति शापयति । अस्य शापस्य फलं निवारयितुं शाण्डिली सौरदेवतां [[सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)|सूर्यं]] प्रति आह्वानं करोति यत् सः परदिने प्रदोषं न उत्तिष्ठतु । यतः शाण्डिली अत्यन्तं पतिव्रता भक्ता च अस्ति सूर्यः शाण्डिल्याः निवेदनं स्वीकुर्वति । सूर्यस्य उदयेनविना अनेन जगति अराजकता, वर्षा न भवति, धान्यस्य न संवर्धितः, जनाः स्वस्य प्रथागतं वैदिकं न कुर्वन्ति देवताः हविः न प्राप्य च । देवाः ब्रह्माम् गच्छन्ति, यः भर्त्रा सह महत् [[तपः]] कुर्वतीं अनसूयां समिपे प्रायश्चित्तं कुर्यात् इति सूचयति । तदनुसारं यदा देवताः अनसुयांप्रति गच्छन्ति तदा सा दयालुः स्त्री तेषां साहाय्यं कर्तुं सहमतः भवति। अनसुया शाण्डिलिं मिलति, तौ च संभाषणं कुर्वतः । अनसुया शाण्डिलीं व्याख्यायते यत् सूर्याभिलाषात् समग्रं जगत् संकटग्रस्तम् अस्ति, तथा च स्त्रियाः भर्तृभक्तेः आवश्यकतायाः चर्चां करोति अनसुया स्त्रियं प्रतिज्ञायते यत् कौशिकः तस्य शापात् मुक्तः भविष्यति, तथैव तस्य संक्रान्तकुष्ठात् अपि मुक्तः भविष्यति । शाण्डिलिः सूर्यं पुनः उदयं कर्तुं निर्देशयति, एवं च, अनसुया सूर्योदयस्य पुनर्स्थापने साहाय्यं करोति । तस्याः कर्मणा प्रसन्नाः देवाः वरं प्रयच्छन्ति । अनसुया इच्छति यत् तस्याः कृते त्रिमूर्तिः ( [[विष्णुः|ब्रह्मविष्णुशिवयोः]] परमं [[शिवः|त्रिमूर्तिः]] ) जायते, तस्याः पतिः सा च संसारचक्रात् मुक्तौ भवेताम् | अयं वरः यदा अनसूया अत्रिणा मानसिकरूपेण गर्भवती भवति, तस्याः चन्द्रः (ब्रह्मा), [[दत्तात्रेयः]] (विष्णुः) दुर्वासः (शिवः) च तस्याः पुत्रत्वेन जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=6–7 |language=en}}</ref> केचन आख्यायिकाः वदन्ति यत् पश्चात् यदा [[राहुः]] सूर्यं निगलितवान्, तदा सर्वं जगत् अन्धकारेण आच्छादितम् आसीत् । बहुवर्षतपसा प्रदत्तशक्त्या अत्रिः राहुहस्तात् सूर्यं हृत्वा जगति प्रकाशं पुनः स्थापयित्वा देवतान् प्रीतिम् अकरोत् । === त्रिमूर्तिं मेलनं === [[File:Anasuya_feeding_the_Hindu_Trinity,_The_Krishna-Sudama_Temple_of_Porbandar,_India.JPG|लघुचित्रम्|290x290अणवः| अनसुया त्रिमूर्तिं पोषयति यथा त्रिदेवी तान् यथार्थरूपेषु प्रत्यागन्तुं याचते।]] [[पुराणम्|प्राथमिकपुराणेषु]] न दृश्यमानायाः आख्यायिकायाः अनुसारं एकदा त्रिदेवीनां (त्रिमूर्तिपत्न्याः सरस्वती, [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], [[पार्वती]] च त्रिमूर्तिकानां) मध्ये तेषु कः स्त्रियाः सर्वाधिकगुणवान् इति विषये विवादः अभवत् । देवर्षि [[नारदः]] तेषां पुरतः उपस्थितः, तस्य विषये न्यायार्थं चितः । नारदस्य मतं आसीत् यत् अनसूया स्त्रीणां गुणाधिका अस्ति। सः धूर्ततया त्रिदेवीं अवदत् यत् अनसुयाः पतिव्रता तादृशी अस्ति यत् सा लोहनिर्मितानि ताम्बूलानि भर्जयितुं शक्नोति। तत्क्षणं त्रयः देवीः तत्कार्यं कर्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः, परन्तु अनसुया प्रति ईर्ष्यायां तान् एकीकृत्य असफलाः अभवन् । देवीः स्वपतिन् त्रिमूर्तिं अत्रि-आश्रमं गत्वा अनसूयाः गुणस्य स्वयमेव परीक्षणं कर्तुं अदिशत्यः । <ref>{{Cite book |last=Kannan |first=Preetha Rajah |url=https://books.google.com/books?id=SNFnCwAAQBAJ&dq=anasuya+brahma+vishnu+shiva&pg=PT19 |title=Shiva in the City of Nectar: Fifty-four divine tales of Shiva in ancient India |date=2016-01-19 |publisher=Jaico Publishing House |isbn=978-81-8495-787-7 |page=19 |language=en}}</ref> अस्मात् कर्मणा स्वपत्नीनां निवर्तयितुं असमर्थाः ब्रह्मविष्णुशिवः युवमुनिवेषं धारयित्वा अत्रिस्नानमानस्य अवस्थायै अनसूयंप्रति गतवन्त। अतिथिअधिकारस्य आह्वानं कुर्वन्तः त्रिमूर्तिजनाः दावान् अकरोत् यत् तेषां कृते विशेषोपवासस्य कारणात् अनसुया नग्नरूपेण भोजनं दातव्यं भविष्यति इति । भर्तृव्यतिरिक्तैः पुरुषैः नग्नदर्शनेन तस्याः गुणस्य हानिः भविष्यति इति ज्ञात्वा अनसुया अतिथिभ्यः किञ्चित् जलं सिञ्चति स्म, तान् शिशुरूपेण परिणमयति स्म । ततः सा वस्त्रं विच्छिद्य स्तनपानं कृत्वा भोजनं सेवते स्म, उभौ इच्छां पूरयन्, अद्यापि स्वगुणं रक्षति स्म। केषुचित् संस्करणेषु सा तान् शिशुदोलिकायां शयितं स्वसन्ततिरूपेण प्रेम्णा पोषयित्वा पालने स्थापयति स्म । <ref>{{Cite book |last=T. V. Satyanarayana |url=https://books.google.com/books?id=xHOODwAAQBAJ&dq=anasuya+lakshmi&pg=PT85 |title=Maharshis of Ancient India |last2=A. S. Venugopala Rao |last3=Smt. T. N. Saraswati |last4=N. Nanjunda Sastry |last5=K. L. Shankaranarayana Jois |last6=Sri Hari |last7=M. N. Lakshminarasimha Bhatta |last8=S. L. Sheshadri |date=2019-03-23 |publisher=Bharatha Samskruthi Prakashana |isbn=978-93-89028-73-7 |page=85 |language=en}}</ref> नारदेन स्वपत्न्याः दुर्दशां सूचिता दण्डिता त्रिदेवी अत्रिस्य आश्रमम् अवतीर्य अनसूयाम् स्वपत्न्याः यथार्थरूपे पुनः स्थापयितुं प्रार्थितवत्यः। अनसुया च तदनुवर्तते स्म। त्रिमूर्तिः प्रसन्ना तया तान् अतिकृष्टा, तेषां भार्याणां विनयिता इति च अनसूया वरं दत्तवत्यः। सा प्रार्थितवती यत् ते स्वसन्ततिरूपेण जायन्ते। <ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=ZM-BlvaqAf0C&dq=anasuya+trimurti&pg=PA7 |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara: A Study of the Transformative and Inclusive Character of a Multi-faceted Hindu Deity |date=1998-04-02 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |page=7 |language=en}}</ref> अस्याः आख्यायिकायाः विविधताः अनसुयस्य शुभत्रेयी इति नामकस्य कन्यायाः जन्मनः अपि अनुरोधं कुर्वन्ति। अपरं च यत्र त्रिमूर्तयः विलीनाः भूत्वा अनसूयस्य त्रिशिरः पुत्रं [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयरूपेण]] परिणमन्ति <ref>{{Cite book |last=Walker |first=Benjamin |url=https://books.google.com/books?id=6zj3DwAAQBAJ&dq=anasuya+nude&pg=PA97 |title=Hindu World: An Encyclopedic Survey of Hinduism. In Two Volumes. Volume I A-L |date=2019-04-09 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-62465-0 |page=97 |language=en}}</ref> === [[सीता]]<nowiki/>यै परामर्शः === [[File:Rama_visits_Atri.jpg|लघुचित्रम्| अनसूयः सीताम् उपदिशति (दक्षिणे), अत्रिः रामलक्ष्मणं च वदति]] रामायणे वने निर्वासनकाले [[रामः|रामसीता]] [[सीता|च]] अत्रिऋषिस्य आश्रमं गच्छतः। ऋषिः तस्य पत्नी अनसूया च अतिथिभ्यः सम्मानेन व्यवहारं कुर्वतः । अत्रिः रामाय स्वपत्न्याः [[तपः|तपशक्तिं]] (तपसा प्राप्तं शक्तिं) विषये कथयति- एकदा जगत् वर्षाविहीनं [[गङ्गानदी|गङ्गानद्य]] च शुष्कता अभवत्। येन ग्रहः दुर्भिक्षे निमग्नः अभवत् । देवानाम् आग्रहेण, अनसूयः वृक्षान् पुनः एकवारं फलं दत्त्वा गङ्गायाः प्रवाहं पुनः आरब्धवती । सा अपि दशदिनानि दशरात्रौ परिणमयत् यदा तेन तत् कर्तुं आग्रहं कृतवन्तः । तस्याः शक्तिं श्रुत्वा राजपुत्रः तस्याः आदरं वर्धते । <ref>{{Cite book |last=Parmeshwaranand |first=Swami |url=https://books.google.com/books?id=6F0ZIBIL2ZAC&dq=anasuya+ten+days&pg=PA66 |title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas |date=2001 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-226-3 |page=66 |language=en}}</ref> [[शिवपुराणम्|शिवपुराणे]] अपि एतादृशी एव आख्यायिका विद्यते, यत्र गङ्गा देवी अनासूयस्य समक्षं भक्तिकारणात् प्रादुर्भवति । तपस्वी तां भर्तुः आश्रमस्य समीपे वने स्थातुं वदति, येन सा तस्मै स्वस्य पवित्रं जलं आनेतुं शक्नुयात् । शिवः गङ्गा च किञ्चित्कालं यावत् आश्रमे तिष्ठतः, प्रदेशस्य आशीर्वादं ददति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-10-27|title=The greatness of Atrīśvara [Chapter 4]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/shiva-purana-english/d/doc226443.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> अनसुया सीतां उपदिशति यत् भर्तुः निरपेक्षसेवा एव महती तपः यत् प्रत्येकं स्त्रियाः कृते विहितं भवति। सा सीतां स्त्रियाः ''धर्मगुह्यम्'' इति अनुवादितं [[धर्मः|स्त्रीधर्मरहस्यं]] पतिश्वशुरयोः प्रति कर्तव्यं विषये उपदिशति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2012-06-15|title=Anasuya, Anasūyā, Anasūya: 15 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/anasuya#purana|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> राजकुमारी तपस्विनः आग्रहेण रामेन सह विवाहस्य कथां आनन्दयति। <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2020-09-22|title=Princess Sita receives gif ts of love from the sage's wife [Chapter 118]|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-ramayana-of-valmiki/d/doc424095.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> तपस्वी दम्पत्योः गमनात् पूर्वं सीतां अतीव पवित्रं माला, तथैव उदात्तरत्नं च उपस्थापयति । <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2019-01-28|title=Story of Anasūyā|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/compilation/puranic-encyclopaedia/d/doc241383.html|accessdate=2022-10-27|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> == पूजनम् == [[File:अनसूया_मंदिर.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया मन्दिर, उत्तराखण्ड]] अनसुयादेवीमन्दिरं [[उत्तराखण्डराज्यम्|उत्तराखण्डे]] [[अलकनन्दानदी|अलकानन्दनद्याः]] सहायकनद्याः ''अमृतगङ्गायाः'' उपरि स्थितम् अस्ति । [[File:Anusuya.jpg|लघुचित्रम्|250x250अणवः| अनसुया आश्रमे मन्दाकिनी नदी का दृश्य]] सती अनसुया आश्रमः अद्यतन [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेश]]<nowiki/>स्य चित्रकूट-नगरे विलसति, यत् मण्डाकिनी-नद्याः उपरि अधिकं उपरि स्थितम् अस्ति । नगरात् १६ कि.मी दूरे, स्थूलवनानां मध्ये स्थितं यत्र सर्वं दिवसं पक्षिगीतस्य रागः वाद्यते । तत्रैव [[अत्रिः|अत्रिऋषिः]], तस्य पत्नी अनसूया, तेषां त्रयः पुत्राः (ये [[ब्रह्मा|ब्रह्मविष्णुः]], [[विष्णुः|शिवस्य]] [[शिवः|च]] त्रयः अवताराः आसन् ), निवसन्ति स्म, तेषां ध्यानं कुर्वन्तिस्म इति कथ्यते । <ref>{{Cite web|title=Incredible India {{!}} Sati Anusuya Ashram|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-India-v2/en/destinations/Chitrakoot/sati-anusuya-ashram.html|website=www.incredibleindia.org|accessdate=2020-05-20}}</ref> ''[[रामायणम्|रामायणे]]'' [[वाल्मीकिः]] वर्णयति यत् एकदा चित्रकूटे दशवर्षपर्यन्तं वर्षा नासीत् । भृशं दुर्भिक्षं पशूनां पक्षिणां च भक्षणं पिबं वा किमपि न अवशिष्टम् । तदनन्तरम् सती अनसुया सघनतपः कृत्वा मन्दाकिनीं भूमौ अवतारयत्। अनेन हरितवनानां वृद्धिः, सर्वेषां ऋषीणां पशूनां च दुःखं च निवृत्तम् । सम्प्रति सती अनसुया आश्रमः अतीव शान्तं स्थानम् अस्ति यत्र पर्वतात् अनेकाः धाराः समागत्य मन्दाकिनी नदीं निर्मियन्ति । अत्र [[रामः]] [[सीता|सीतया]] सह [[अत्रिः|अत्रि]] -अनसूयेन सह समागमार्थम् आगतवान् इति कथ्यते । अत्रैव सति अनसूया सीतायै ''{{Lang|sa-Latn|satitva}}'' सतीत्वयाः महत्त्वं च व्याख्यातवती इति विश्वासः । दण्डकस्य सघनवनानि अस्मात् स्थानात् आरभ्यति यत्र [[रावणः|रावणेन]] शासितम् इति कथ्यते, यः खरविराधादयः बलवन्तः राक्षसाः अस्य शासकाः नियुक्ताः आसन् । एकदा राक्षसानां आतङ्केन अयं स्थानः संक्रमितः इति कल्प्यते | == लोकसंस्कृतौ == [[तेलुगु|तेलुगुभाषायां]] द्वे चलच्चित्रे, उभौ अपि ''सती अनसुया'' इति शीर्षकेण १९५७ तमे वर्षे १९७१ तमे वर्षे च प्रदर्शितौ । १९५७ तमे वर्षे कदरुनागभूषणम् इत्यनेन निर्देशितं चलच्चित्रं अञ्जलिदेवी गुम्मादी च अभिनयम् अकरोत् । १९७१ तमे वर्षे निर्मितस्य चलच्चित्रस्य निर्देशकः बी.ए.सुब्बरावः आसीत् . जमुना अनसुया, शारदा सुमती, तादेपल्ली लक्ष्मी कान्ता राव अत्रि महर्षि इत्यस्य भूमिकां निर्वहणं कृतवन्त । संगीतस्य अङ्कनं पी. आदिनारायणरावात् प्रदत्तं । सती अनसुया (१९५६ वर्षे निर्मितम्) हिन्दी चलचित्रं स्नेहलता, रागिनी, अरविन्द राठोड च अभिनीत यत् भक्ति चलच्चित्रं यत्र भक्तिस्य पारम्परिककथाः चित्रिताः सन्ति। == सन्दर्भाः == * जॉन डाउसन द्वारा ''हिन्दू पौराणिक कथा एवं धर्म का शब्दकोश'' [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] mmqay5tnpulvxssbt1i0e46ic2omgwl 0 92491 500488 2026-09-11T11:16:27Z NehalDaveND 9230 पुनर्निर्देशनं प्रति NehalDaveND इत्यनेन [[नेपालदेशः]] तः [[नेपालम्]] पृष्ठं स्थानान्तरितं: शीर्षकदोषः 500488 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[नेपालम्]] 1kvfnocn0jqkzdphzd6rv3fcltvcdnq 1 92492 500490 2026-09-11T11:16:27Z NehalDaveND 9230 पुनर्निर्देशनं प्रति NehalDaveND इत्यनेन [[सम्भाषणम्:नेपालदेशः]] तः [[सम्भाषणम्:नेपालम्]] पृष्ठं स्थानान्तरितं: शीर्षकदोषः 500490 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सम्भाषणम्:नेपालम्]] d57ub7ez1sk7rs7w3vk2df0qdzf7l2a