विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 892 500564 500487 2026-09-14T04:28:37Z Ganesh Paudel 6561 सूत्र शोधितम् 500564 wikitext text/x-wiki '''नेपालम्''' ([[नेपालभाषा|नेपाल भा]]<nowiki/>षा: नेपाल, {{lang-en|Nepal}}), आधिकारिकरूपेण '''सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः''' ({{lang-ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}, {{lang-en|Federal Democratic Republic of Nepal}}), [[एशिया]] महाद्वीपे दक्षिणे कश्चित् देश: अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[चीन|चीनदेश:]] अस्ति । पश्चिमे, पूर्वे एवं दक्षिणे [[भारतम्|भारत]] देश: अस्ति । [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[तिब्बत|त्रिविष्टपम्]] (तिब्बत) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४११८१ च.कि.मी । जनसङ्ख्या ३ कोटिः । राष्ट्रस्य [https://www.khaberaajki.com राजधानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126235309/https://www.khaberaajki.com/ |date=2020-11-26 }} [[काठमाण्डू|काष्टमण्डपः]] (काठमान्डु/काठमाडौं) । {{Infobox Country | native_name ={{lang|ne| सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br>सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः | common_name = नेपालः | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = Emblem of Nepal.svg | symbol_type = लान्छनम् | national_motto = {{lang|sa|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी}} ([[संस्कृतम्]]) | national_anthem = "[[सयौ थुङ्गा फ़ूलका हामी]]"<br/>"शतपुष्पैः निर्मितम्"<br/> | image_map = Nepal (orthographic projection).svg | official_languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]<ref>According to Interim Constitution [[Nepali language|Nepali]] is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Nepal_Interim_Constitution2007]</ref> | regional_languages = [[नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[थारू भाषा|थारू]], [[गुरूङ्ग भाषा|गुरूङ्ग्]], [[तामाङ्ग भाषा|तामाङ्ग्]], [[मगर भाषा|मगर]], [[अवधी]], [[शेर्पा भाषा|शेर्पा]], [[किराँती भाषा|किराँती]], [[लिम्बु भाषा|लिम्बु]] तथा इतर १०० विविध मौलिक भाषाः। | demonym = नेपाली | capital = [[काष्ठमण्डपनगरम्]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}})| latd=27|latm=42|latNS=N| longd=85|longm=19|longEW=E | largest_city = [[काष्ठमण्डपनगरम्]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}}) | government_type = [[सङ्घीय गणतन्त्र]] | leader_title1 = [[नेपालराष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] | languages_type= |legislature= | leader_name1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | leader_title2 = [[नेपालस्य प्रधानमन्त्रीणामावलिः|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[खड्गप्रसाद ओली]] | area_km2 = १४७,१८१ | area_sq_mi = ५६,८२७ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = ९४ वां | area_magnitude = १ E१० | percent_water = २.८ | population_estimate = २९,३३१,०००<ref name=unpop>{{Cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref> | population_estimate_year = २०१० | population_estimate_rank = ४०त्तम | population_census = २६,६२०,००० | population_census_year = २०११ |population_census_rank= | population_density_km2 = १९९.३ | population_density_sq_mi = ५१८.१ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ६२ वां | GDP_PPP_year = २०१० | GDP_PPP = $३५.८१३ अर्बुदम्<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=28&pr.y=15 |title=Nepal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=21 April 2011}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $१,२७०<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $१५.८३६ अर्बुदम्<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = २०१० | GDP_nominal_per_capita = $५६२<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = २०११ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> | HDI = {{increase}} ०.४५८<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|accessdate=5 November 2011}}</ref> | HDI_rank = १५७त्तम | HDI_category = <span style="color:#fc0;">निम्न</span> | Gini = ४७.२ |Gini_rank= | Gini_year = २००३–०४ | Gini_category = उत्तमम् | FSI = ९३००.६ {{decrease}} -19| FSI_year = २००७ | FSI_rank = प्रथमम् | FSI_category = Alert | sovereignty_type = [[Unification of Nepal|Unification]] | sovereignty_note = | established_event1 = Kingdom declared | established_date1 = २१ डिसेम्बर् १७६८ | established_event2 = State declared | established_date2 = १५ जनवरि २००७ | established_event3 = गणराज्यम् अभवत् | established_date3 = २८ मै २००८ | currency = [[नेपालरूप्यकाणी]] | currency_code = रू | time_zone = [[नेपालप्रमाणसमयः|एन् पी टी(NPT)]] | utc_offset = +५:४५ | time_zone_DST = न अनुसृयते | utc_offset_DST = +५:४५ | drives_on = वामतः | cctld = [[.np]] | calling_code = ९७७ |date_format= }} ==इतिहासः== क्रि.पू ६, क्रि.पू ५ शतके च एषः प्रदेशः शाक्यशासने आसीत् । शाक्य राजकुमारेषु एकः सिध्दार्थः गौतमः प्रापञ्चिकव्यामोहं त्यक्त्वा दिव्यं ज्ञानं प्राप्य अग्रे बुध्दः इति विख्यातः । क्रि.पू २५० समये एषः प्रदेशः उत्तरभारतस्य मौर्यसाम्राज्यस्य अङ्गमासीत् । अनन्तरं गुप्तराजाः, अनन्तरं लिच्छविराजाः अनन्तरं चालुकयाः एतस्य प्रदेशस्य उपरि अधिकारं स्थापितवन्तः । अनन्तरं एषः प्रदेशः विविधरीत्य़ा विभक्तः लघुराजैः पालितश्च । १७६५ तमे वर्षे पृथ्वीनारायण शाह इति कश्र्चन गाेर्खाराजः नेपालस्य एकीकरणं कृतवान् । भारतं यदा ब्रिटिषाधीनं आसीत् तदा नेपालस्य स्वायत्ताधिकारः आसीत्। आङ्ग्लैः सह एकस्मिन् युध्दे पराजितः चेदपि सन्धिं कृत्वा स्वायत्तताम् अरक्षत् । एतदनुसारं नेपालः स्वप्रदेशम् उत्तरखण्डं, हिमाचलप्रदेशं, [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] भागं च अाङग्लेभ्यः अयच्छत् । ततः आरभ्य राजशासनमेव नेपाले आसीत् । एषु दिनेषु प्रजासत्तानिमित्तम् आन्दोलनं जातम् । बहुपक्षीया सांसदीया व्यवस्था आगता, राज्ञः अधिकारः न्यूनीकृतः । १९९१ तमे वर्षे प्रथमवारं बहुपक्षाणाम् मध्ये मुक्तनिर्वाचनं जातम् ==भौगोलिकं लक्षणम्== नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे कोसी, [[नारायणी]] ( गण्डकी ) कर्नाली नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र [[सगरमाथा]], [[कञ्चनजङ्घा]], [[अन्नपूर्णा]], [[मकालु]], [[धवलागिरिः]] इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते । ==अर्थव्यवस्था== नेपाळः कृषिप्रधानः देशः । ७६% जनाः कृषिं कुर्वन्ति । व्रीहिः, गोधूमः, शणः, मर्कटान्नम् एतेषां कृष्युत्पन्नानि । यन्त्राणि कृष्युत्पन्नानां संस्काराय उपयुज्यन्ते । प्रवासोद्यमः देशस्य प्रमुखः आर्थिकः व्यवसायः । नेपाळस्य बहुभागाः पर्वतमयाः इति कारणतः मार्गनिर्माणं कठिनम् । रेलयानमार्गनिर्माणम् इतोऽपि कष्टं व्ययकारि च । २००३ तमे वर्षे देशे ८५०० कि.मी मार्गाः आसन् । ५९ कि.मी रेल्वे मार्गः आसीत् । एतेन कारणेन निरीक्षितस्तरस्य आर्थिकी प्रगतिः न जाता । दूरसम्पर्कव्यवस्था न्यूनस्तरीया अस्ति । आधुनिकतन्त्रज्ञानं देशस्य जनतां प्राप्नोत् । नेपाळः विदेशस्य सहायधनम् अवलम्ब्य अस्ति । भारतम्, अमेरिका, जपान्, इङग्लेण्ड, युरोपियन् राष्ट्राणि च साहाय्यं कुर्वन्ति । ==इतरविषयाः== नेपाळः विश्वस्य एकमेव हिन्दुराष्ट्रम् । देशस्य अधिकृतभाषा नेपाली । [[मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[अवधिभाषाः]] अपि भाष्यन्ते । नेपाळे पुरुषाणाम् आयुर्मानं महिलानामेपक्षया अधिकम् । समग्रप्रपञ्चे नेपाळे केवलम् इदृशी स्थितिः विध्यमानम् अस्ति । सांस्कृतिकविषयेषु नेपाळः टिबेटं भरतं च अनुसरति । उत्तरनेपाळे टिबेट्संस्कृतेः प्रतिकृतिः दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र हिन्दुसंस्कृतेः छाया दृश्यते । नेपाळः भारतं बहुधा अवलम्ब्य अस्ति । आर्थिकसहाय्यं, तन्त्रज्ञानं, रक्षणम् इत्यादिविषयेषु भारतात् नेपाळेन बहुसहाय्यं लभ्यते । इदानिं सप्त प्रशासनिक प्रदेशेषु व्यवस्थितं तानि [[कोशी प्रदेश]], [[मधेशप्रदेश]], [[बाग्मती प्रदेश]], [[गण्डकी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]], [[कर्णाली प्रदेश]], [[सुदुरपश्चिम]] नाम्ना ख्याताः । कोशी, बाग्मती, गण्डकी, कर्णाली ख्याताः नद्यः मधेश एवं सुदुर पश्चिम स्थान विशेष लुम्बिनी बुद्धजन्मभूमि इति महत्वेन प्रदेशाः नामाकृतानि सन्ति। इतपूर्वं [[मेची]], [[कोशी]], [[सगरमाथा]], [[जनकपुर]], [[बागमती]], [[नारायणी]], [[गण्डकी]], [[लुम्बिनी]], [[धवलागिरि:]], [[राप्ती]], [[कर्णाली]], [[भेरी]], [[सेती]], [[महाकाली]] इति चतुर्दशाञ्चल्ये विभक्तं आसीत्। दश नद्या, द्वे पर्वतस्य, द्वे धार्मिकस्थाननाम्ना अञ्चलानि आसन्। नेपलदेशे दूरसंचाराव्यवस्था अतीव सुलवमस्ति । == [[नेपालदेशे भूकम्पः २०१५|२०१५ तमे वर्षे भूकम्पः]] == २०१५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के प्रातः ११:५६ वादने नेपालदेशे विनाशकारी भूकम्पः अभवत् । भूकम्पस्य केन्द्रं गोरखामण्डलम् आसीत् । [[महाभूकम्पः|भूकम्पः]] अनेकानि महत्त्वपूर्णानि प्राचीनानि मन्दिराणि, ऐतिहासिकभवनानि अनक्कयत् । १४०० तः अधिकजनाः मृताः अनेके आहताः अभूवन् <ref>[http://aajtak.intoday.in/story/earthquake-in-delhi-ncr-and-other-states-1-809534.html</ref> भूकम्पः [[चीन]]-[[बाङ्गलादेशः]]-[[पाकिस्तान]]-[[भारत]]देशेषु अपि अनुभूतः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |accessdate=2015-04-26 |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427203153/http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |deadurl=yes }}</ref> । <br><gallery class=center caption="नेपालदेशः"> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-22-Stadt-2013-gje.jpg|काठमाण्डू Swayambhunath-Umgebung-04-2007-gje.jpg|Swayambhunath Patan-Palastplatz-Jagannarayan-12-Erdbebenschaden-Krishna-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 30-2013-gje.jpg|Bhaktapur Namche-Khumjung-20-Gebirgsmassiv-2007-gje.jpg|Himalaya Chhukung to Imja Tse Camp-88-Ebene-Wolken-2007-gje.jpg|Himalaya Ulleri-Ghorepani-12-Banthanti-Mountain View Guest House-Nebel-2013-gje.jpg|Kaski District Mustang-Samar-12-neues Gompa-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Dhakmar-64-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> == सन्दर्भ: == * [[CIA World Factbook]] [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203353/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html |date=2007-03-13 }} 2000 * [http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php Nepal Population Report 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060712073700/http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php |date=2006-07-12 }} <references /> {{नेपाल}} {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि]] [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः]] 38273h8vt0xkh8g58h9fb2bfn35lm60 0 906 500586 495529 2026-09-14T05:24:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500586 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=मानकहिन्दीभाषा |nativename= {{lang|hi|मानक हिन्दी}} |image=Hindi.svg |imagesize= |imagecaption=देवनागरीलिपियते '''हिन्दी''' शब्दः |states={{IND|भारतम्}}<br> [[मारिषस्]], [[दक्षिण-आफ्रिका]], [[संयुक्तराज्यानि|संयुक्तराज्यानि अमरिका]], [[केनडा]], [[नेपालदेशः|नेपालः]]<!--not Mauritius, Suriname, etc. unless you have refs for Manak Hindi--> |speakers= |date=1991 |speakers2= कुल - ४९ कोटिः (४९० मिलियन्), [[उर्दू]] सहितं)<ref>[http://www.bbc.co.uk/languages/other/guide/urdu/steps.shtml BBC: A Guide to Urdu]</ref> |familycolor= हिन्द्-यूरोपीय |fam1=[[हिन्द-यूरोपीयभाषाः|हिन्द-यूरोपीय]] |fam2=[[हिन्द-ईरानीयभाषाः|हिन्द-ईरानीय]] |fam3=[[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्य]] |fam4=[[केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः|केन्द्रीयहिन्द-आर्य]] |fam5=[[केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः#पाश्चात्यहिन्दी|पाश्चात्यहिन्दी]] |fam6=[[हिन्दुस्थानीभाषा]] | ancestor=[[शौरसेनीप्राकृतम्]] | ancestor2=[[शौरसेनीप्राकृतम्|शौरसेनी]] [[अपभ्रंसः]] | ancestor3=[[पुरातनहिन्दीभाषा|पुरातनहिन्दी]] | ancestor4=[[हिन्दुस्थानीभाषा|हिन्दुस्थानी]] | ancestor5=[[कौषवी उपभाषा|कौरवी]] | script={{unbulleted list |[[देवनागरी]] (आधिकारिक) |[[कैथीलिपिः|कैथी]] (ऐतिहासिक) |[[महाजनीलिपिः|महाजनी]] (ऐतिहासिक) |[[लण्डालिपयः|लण्डा]] (ऐतिहासिक)}} |nation={{IND|भारतम्}} |agency=केन्द्रीयहिन्दी आयुक्तः (भारतम्)<ref>केन्द्रीयहिन्दीनिदेशालयः भारतदेशे देवनागरीलिप्याः हिन्दीवर्तनीयाश्च प्रयोगं नियन्त्रयति । स्रोतः: [http://hindinideshalaya.nic.in/hindi/introduction.html केन्द्रीयहिन्दीनिदेशालयः: परिचयः]</ref> |iso1=hi |iso2=hin |iso3=hin |linglist=hin-hin |lingua=59-AAF-qf |notice=}} '''हिन्दीभाषा''', '''हिन्दी''' वा '''हिंदी''' सांविधानिकरूपेण [[भारतम्|भारतस्य]] एका आधिकारिकभाषा विद्यते । भारते अत्यधिकैः जनैः भाष्यमाणा अवगम्यमाना च भाषा विद्यते । विश्वे अधिकं भाषमाणायाः [[चीनीभाषा]]याः अनन्तरं स्थानं हिन्दीभाषायाः । [[उत्तरभारतम्|उत्तरभारते]] अस्याः उपयोगः अधिकः । भारते अन्येषु देशेषु च विद्यमानाः हिन्दी-भाषिणः ६० कोट्यधिकाः सन्ति । एते हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते, पठन्ति, लिखन्ति च । [[फिजी]], [[मारिषस्]], गयाना, सूरीनाम् इत्येतेषु देशेषु अधिकाः, [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] केचन च हिन्दीभाषया सम्भाषन्ते । हिन्दीभाषा राष्ट्रभाषा, राजभाषा, सम्पर्कभाषा, जनभाषा इत्यादीनि सोपानानि आरुह्य विश्वभाषास्थानस्य अलङ्करणे अग्रेसरा वर्तते । भाषाविकासक्षेत्रे कृतपरिश्रमवतां भाषाविज्ञानिनां भविष्यवाणी हिन्दीभाषाप्रेमिणां सन्तोषदायिका अस्ति । ते वदन्ति यत् विश्वस्तरे अन्ताराष्ट्रियमहत्त्वम् आप्नुवत्सु भाषासु हिन्दी प्रमुखा अस्ति इति । ==शब्दानां व्युत्पत्तिः== हिन्दीशब्दस्य मूलं [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] सिन्धुशब्दः इति मन्यते । 'सिन्धु'इत्येषः शब्दः [[सिन्धूनदी|सिन्धुनदीं]] परितः विद्यमानां भूमिं च निर्दिशति । अयं सिन्धुशब्दः इरानीयानां मुखे 'हिन्दु' इति जातम् । ततः हिन्दी, हिन्द इति जातम् । अग्रे इरानीयाः भारतस्य बहु भागं यदा आक्रान्तवन्तः तदा 'हिन्द्'शब्देन पूर्णं भारतं निर्देष्टुम् आरब्धवन्तः । इरानीभाषायाः 'ईक'प्रत्ययस्य योजनेन 'हिन्दीक' (हिन्दस्य) इति जातम् । यूनानीशब्दस्य 'इन्दिका'शब्दस्य आङ्ग्लशब्दः 'इण्डिया'इति जातम् । ==हिन्दीभाषा उर्दुभाषा च== भाषाकोविदाः हिन्दी [[उर्दू]]भाषा च समाना इति मन्यन्ते । हिन्दीभाषा [[देवनागरी]]लिप्या लिख्यते । अस्याः शब्दाः अधिकतया संस्कृतशब्दाः एव । उर्दूभाषा फारसीलिप्या लिख्यते । फारसि-अरबीभाषयोः प्रभावः अस्याः उपरि अधिकतया विद्यते । व्याकरणदृष्ट्या हिन्दी-उर्दुभाषयोः शतप्रतिशतं समानता विद्यते । उर्दूभाषायाः केचन विशेषध्वनयः अरबी-फारसीसम्बद्धाः । अतः उर्दुभाषा हिन्दीभाषायाः काचित् विशेषशैली इति चिन्तयितुं शक्या । ==परिवारः== हिन्दीभाषा [[हिन्द-यूरोपीयभाषाः|हिन्द-यूरोपीयभाषापरिवारे]] अन्तर्भवति । इयं [[हिन्द-ईरानीयभाषाः|हिन्द-ईरानीयशाखायाः]] [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्य-उपशाखायां]] वर्गीकृता अस्ति । हिन्द-आर्यभाषाः संस्कृतभाषोत्पन्नाः सन्ति । [[उर्दू]], [[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्ग्ला]], [[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]], [[रोमानीभाषा|रोमानी]], [[मराठीभाषा|मराठी]] [[नेपाली भाषा|नेपाली]] इत्यादयः भाषाः हिन्द-आर्यभाषाः सन्ति । ==निर्माणकालः== [[अपभ्रंशः|अपभ्रंशस्य]] समाप्तेः अनन्तरम् आधुनिकभाषाणां जन्मकालः 'सङ्क्रान्तिकालः'इति निर्देष्टुं शक्यः । हिन्दीभाषायाः स्वरूपं [[शौरसेनीप्राकृतम्|शौरसेनी]]-[[अर्धमागधीप्राकृतम्|अर्धमागधीभाषयोः]] अपभ्रंशात् विकसितमस्ति । १० शतके अस्याः भाषायाः स्वतन्त्रास्तित्वं दृश्यते । अपभ्रंशस्य सम्बन्धे 'देशी'शब्दस्य प्रयोगः आधिक्येन श्रूयते । वस्तुतः 'देशी'शब्दः देशीशब्दं देशीभाषां च निर्दिशति । प्रश्नः अस्ति - देशीयशब्दः कस्याः भाषायाः ? इति । भरतमुनिः नाट्यशास्त्रे ये शब्दाः संस्कृतस्य तत्समो वा तद्भवो वा न विद्यन्ते तान् देशीशब्देन निर्दिशति । 'देशी'शब्दाः जनैः भाषितभाषायां रूढिगताः भवन्ति । ते सामान्यतः अपभ्रंशाः एव भवन्ति । जनभाषा व्याकरणनियमान् न अनुसरन्ति अपि तु व्याकरणमेव जनभाषाप्रवृत्तेः विश्लेषणं करोति । प्राकृतव्याकरणं संस्कृतस्य अनुसरणम् अकरोत् । संस्कृतं प्रकृतिः मन्यते । अतः ये शब्दाः तस्य नियमानुसारं न भवेयुः ते सर्वे देशीशब्दाः इति निर्दिश्यन्ते । ==इतिहासः== हिन्दीसाहित्यस्य इतिहासः अत्यन्तं विस्तृतः प्राचीनश्च विद्यते । अयं कालः त्रिधा विभक्तुं शक्या । ===आरम्भकालः=== [[Image:Idioma hindi.png|left|thumb|300px|भारते हिन्दीभाषी क्षेत्रम्]] [[चित्रम्:Countries where Hindi is spoken.png|center|thumb|350px|हिन्दी देश.]] ==तुलना== इयं भाषा संस्कृतभाषायाः साक्षात् पुत्री । अध: कानिचलहिन्दीवाक्यानि, तेषां प्रचलितं [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]]रूपञ्च प्रदत्तम्‌ । * नहीं, मिलता नहीं। / न हि, न प्राप्यते। * मित्र से मिल। / मित्रेण मिल। * कितना मूल्य हुआ? / कियत् मूल्यम् अभवत् ? * खरीदनें में बहुत रुपये लगेंगे। / क्रयणार्थं बहूनि रुप्यकाणि आवश्यकानि। * तुम सफाई पर ध्यान नहीं देते। / त्वं स्वच्छताया: विषये ध्यानं न ददासि। * मैं चिन्तित हूँ। / अहं चिन्तितः अस्मि। * क्षण में सब करता हूँ। / क्षणाभ्यन्तरे सर्वं करोमि। * मैं आज गीता पढता हूँ। / अहं अद्य गीतां पठामि। * यौवन में बंदरिया सुन्दरी। / यौवने मर्कटी सुन्दरी। * ग्राम में कृषक बसते हैं। / ग्रामे कृषका: वसन्ति। * काल की कुटिल गति। / कालस्य कुटिला गतिः। * आशा दुःख का कारण है / आशा दु:खस्य कारणम्‌। * मूल नष्ट हो जाने पर न तो फल, न पुष्प होते हैं / नष्टे मूले नैव फलं न च पुष्पम्‌। <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300"> <tr><th colspan="2" bgcolor=lawngreen><big> '''हिन्दी''' </big></th></tr> <tr><td>संभाषिता <td>[[भारतम्|भारत]]<nowiki/>देशे <tr><td>वक्तार:<td> 80 कोटीः <tr><td>सूचीयतेस्थानम्<td>2 <tr><td valign=top>[[भाषाकुटुम्बः]] <td>[[हिन्दयुरोपीयः भाषापरिवारम्]]<br /> &nbsp;[[भारतीयभाषा]]<br /> &nbsp;&nbsp;'''हिन्‍दी''' <tr><th colspan=2 bgcolor=lawngreen>राजकीय पद्यतीः <tr><td>[[राजभाषा]]<td valign="top">[[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य <tr><td valign=top>नियन्त्रणम्<td>केन्द्रीयहिन्दीआयुक्तः <tr><th colspan=2 bgcolor=lawngreen>भाषाकूटाणां <tr><td>[[ISO 639]]-1<td>hi <tr><td>ISO 639-2<td>hin <tr><td>[[SIL]]<td>HND </table> == लेखका: == * [[तुलसीदास]] * [[मीरा बाई]] * [[भारतेन्दु हरीश्चन्द्र]] * [[सुमित्रा नन्दन पन्त]] * [[मैथिलि शरण गुप्त]] * [[सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला]] * [[जयशंकर प्रसाद]] * [[महादेवी वर्मा]] * [[अज्ञेय]] * [[मनोज]] ==== बाह्यगवाक्षा: ==== * [http://hi.wikipedia.org/ हिन्दी विकिपीडिया] * [http://Forum.janmaanas.com Janmaanas Ek Hindi Manch(Hindi Language Forum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503161229/http://forum.janmaanas.com/ |date=2016-05-03 }} * [http://www.cs.wisc.edu/~navin/india/songs/index.html फिल्म-गीत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041029002820/http://www.cs.wisc.edu/~navin/india/songs/index.html |date=2004-10-29 }} * [http://www.srijangatha.com/ हिन्दीसाहित्यस्य संस्कृतेः भाषापत्रिकाः ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/ |date=2019-05-22 }} * [http://www.abhivyakti-hindi.org/ अभिव्यक्तिपत्रिकाः] * [http://india-n-indian.com/hi/ हिन्दीसाहित्यम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041014042404/http://www.india-n-indian.com/hi/ |date=2004-10-14 }} * [http://www.hindigagan.com हिन्दीगगनम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517081250/http://www.hindigagan.com/ |date=2007-05-17 }} * [http://www.hindisahitya.blogspot.com हिन्दीसाहित्यम्] * [http://www.hindinest.com/ हिन्दीनिबन्धाः] * [http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/hindipoets.html अमराः लेखका:] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[हिन्दुस्थानीभाषा]] * [[उर्दू]]भाषा * [[हिन्द-आर्यभाषाः]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य भाषाः]] * [[भारतस्य आधिकारिकभाषाः]] == सन्दर्भाः == [[वर्गः:भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] frdejkp4r1vpfboo6i9qnrxu1h4ds7p 0 1436 500555 480439 2026-09-14T01:53:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500555 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Flag of the Republic of China.svg|right|200px|thumb|तैवान]] [[चित्रम्:Locator_map_of_the_ROC_Taiwan.svg|thumb|right|200px]] '''तैवान''' एशियामहाद्वीपे, प्रशान्‍तमहासागरे विद्यमानः कश्चन देश: । तस्य राजधानी - [[तैपे]]। जनसंख्‍या - २,३५,६१,२३६ === संबद्घविषया: === * [[चीन]] == बाह्यशृङ्खला == * [http://www.gio.gov.tw Government Information Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050403211555/http://www.gio.gov.tw/ |date=2005-04-03 }} - Governmental information portal * [http://www.lonelyplanet.com/destinations/north_east_asia/taiwan/ Lonely Planet Destination Taiwan] - travel guide * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Taiwan Taiwan travel guide at Wikivoyage] * [http://www.tbroc.gov.tw/lan/cht/index/ Taiwan Tourism Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428025242/http://www.tbroc.gov.tw/lan/cht/index/ |date=2006-04-28 }} -local travel news {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 39psjzb4uxoxelbtk0b5c3utbn5wr4d 0 4273 500563 500339 2026-09-14T04:22:12Z Ganesh Paudel 6561 500563 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info -->| name = काष्ठमण्डपम् | other_name = कान्तिपुरमहानगरम् | native_name = येँ देय्‌ <!-- in the native language Nepal Bhasa, please don't change to other names in Nepali or Hindi --> | settlement_type = नेपालदेशस्य मुख्यराजधानीनगरम् <!--For Town or Village (Leave blank for the default City) --> | motto = जिउ पौरख, जिउ गौरव, जिउ येँ | image_skyline = Kathmandu sites collage.jpg | imagesize = 300px | image_caption = उपरिष्टात् क्रमेण काष्ठमण्डपक्षेत्रस्य एकैकंकृत्य कलाः । काष्ठमण्डपदरवारक्षेत्रे अवस्थितः वालाजु एवं देगुतलेजुमन्दिरम् (दायाँ), [[पशुपतिनाथमन्दिरम्]] (बायाँ), [[बौद्धनाथः|बौद्धनाथस्तुप]](दायाँ), [[स्वयम्भूनाथमन्दिरम्]] (दायाँ), [[सिंहदरवारम्]], [[बागमती नदी]], [[बूढानीलकण्ठमन्दिरम्|बूढानीलकण्ठ]] | image_map = NepalKathmanduDistrictmap.png | mapsize = 300px | map_caption = | pushpin_map = Nepal | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Location in Nepal | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location -->| subdivision_type = [[देशाः|देशः]] | subdivision_name = {{flag|Nepal}}<!--the name of the country--> | subdivision_type1 = विकासक्षेत्रम् | subdivision_name1 = मध्यमाञ्चलम् | subdivision_type2 = [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|अञ्चलम्]] | subdivision_name2 = [[बागमती अञ्चलम्]] | subdivision_type3 = [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | subdivision_name3 = [[काष्ठमण्डप]] | subdivision_type4 = मानवविकाससूचकाङ्कः | subdivision_name4 = {{increase}} ०.६५० <span style="color:#fc5;"> मध्यम</span> <ref>{{Cite web |title=An Overview of the Central Development Region (CR) |url=http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/0865FF03B159B9C1C1257980002F2D30/$file/Nepal_Central_Region_Overview_Paper.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202202326/http://www.internal-displacement.org/8025708F004CE90B/(httpDocuments)/0865FF03B159B9C1C1257980002F2D30/$file/Nepal_Central_Region_Overview_Paper.pdf |archive-date=2012-02-02 |accessdate=2026-02-05 |website=www.internal-displacement.org}}</ref> <!-- Politics -->| government_footnotes = | leader_title = प्रमुखकार्यकारी अधिकृतः | leader_name = लक्षमणोsर्यालः | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = स्थापना<!-- Settled --> | established_date = ईशा पुर्वा ९०० तमेब्दे <ref name="History">{{cite web| accessdate=16 May 2010| url = http://www.kathmandu.gov.np/index.php?cid=4&pr_id=4|title=History}}</ref> | established_title2 = <!-- Incorporated --> | established_date2 = <!-- Area --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = ५०.६७ <!-- Population -->| population_as_of = २०१२ | population_footnotes = | population_note = जनसंख्या | population_total = ९,७५,४६३<ref>{{cite web|title=National Population Census 2011|url=http://census.gov.np/|publisher=National Planning Commission Secretariat, Central Bureau of Statistics (CBS), Government of Nepal|month=September|year=2011|accessdate=2015-02-08|archive-date=2012-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/|deadurl=yes}}</ref> | population_density_km2 = | population_metro = | population_density_metro_km2 = <!-- General information --> | timezone = [[नेपालदेशस्य प्रामाणिकः समयः|नेपालसमयः]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | latd = 27 | latm = 42 | latNS = N | longd = 85 | longm = 20 | longEW = E | coordinates_display = title | coordinates_type = type:city_region:NP | elevation_footnotes = | elevation_m = 1400 <!-- Area/postal codes & others -->| postal_code_type = पोस्टल कोड | postal_code = 44600 (GPO), 44601, 44602, 44604, 44605, 44606, 44608, 44609, 44610, 44611, 44613, 44614, 44615, 44616, 44617, 44618, 44619, 44620, 44621 | area_code = ०१ | website = [http://www.kathmandu.gov.np/ आधिकारिकं अन्तर्जालम्] | footnotes = }} '''काष्ठमण्डपः '''(नेपाली काठमाडौं) [[नेपालदेशः|नेपालदेशस्य]] राजधानी नगरम् अस्ति । उपदशलक्षाः अत्र निवसन्ति । नेपालस्य महत्तमनगरेषु अन्यतमम् अस्ति । अस्मिन् महानगरे ललितपुर-भक्तपुरनामिके भगिनिनगरे स्त । बहवः लघूनि नगराणि सन्ति । इदं नगरं नेपालस्य केन्द्रभागे १४०० मीटर्मिते कंसाकारिकायाम् उपत्यकायां शिवपुरि-फूल्चौक्-नागार्जुन-चन्द्रगिरिशिखराणां मध्ये विद्यते । काठ्माण्डूनगरं - काठ्माण्डू, ललितपुरम्, भक्तपुरम् इत्येतैः त्रिभिः मण्डलैः युक्तः अस्ति । देशे अत्यधिका जननिबिडता अत्रैव दृश्यते । पञ्चदशांशात्मिका जनसङ्ख्या विद्यते । काठ्मण्डू नेपालस्य राजधानीमात्रं न, इदं केन्द्रभागस्य (मध्यमाञ्चलस्य) प्रमुखकेन्द्रं वर्तते । केन्द्रभागः - भागमती, नारायणी, जनकपुरम् इत्येतैः त्रिभिः विभागैः युक्तः वर्तते । तस्मिन् काठ्मण्डू भागमतिविभागे अन्तर्भवति । जनाः हिन्दुधर्मस्य बौद्धमतस्य च अवलम्बिनः दृश्यन्ते अधिकतया । नेपालीभाषा बहुभिः उपयुज्यमाना भाषा । शिक्षितैः आङ्ग्लभाषा अवगम्यते । ९८% जनाः अक्षरज्ञाः सन्ति । 'युनेस्को'संस्थया काठ्मण्डु-उपत्यका (काठ्मण्डु-ललितपुर-भक्तपुरश्च) जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन परिगणिता अस्ति । ==नामनिष्पत्तिः== 'काठ्मण्डु' इत्येतत् नाम 'काष्ठमण्डप' इत्यतः निष्पन्नम् । 'मरुसत्तल ' इत्यपि प्रसिद्धम् इदं विशिष्टं मन्दिरं राजा लक्ष्मीनरसिङ्गमल्लेन १५९६ तमे वर्षे निर्मितम् । अट्टद्वयात्मकम् इदं समग्रं मन्दिरं काष्ठेन एव निर्मितम् अस्ति । इदं नगरं 'कान्तिपुरम्' इत्यपि निर्दिश्यते स्म । 'कान्तिः' इत्येतत् लक्ष्माः अपरं नाम । [[File:Kasthamandap.jpg|thumb|left|काष्ठमण्डपम्]] ==इतिहासः== पुरातत्त्वज्ञैः काठ्मण्डुप्रदेशे कृतेन गवेषणेन प्राचीनसंस्कृतेः अवशेषाः प्राप्ताः सन्ति । तेषु अन्यतमः अस्ति मालिगान्प्रदेशे दृष्टा क्रि श १८५ तमे वर्षे निर्मिता प्रतिमा । धण्डोचैत्ये कृतात् खननात् ब्राह्मीलिप्या युक्ता काचित् इष्टिका प्राप्ता अस्ति । इयं २००० वर्षप्राचीना इति विश्वस्यते पुरातत्त्वज्ञैः । [[File:Medbud BuddhaManjushri.jpg|thumb|right|मञ्जुश्री-बोधिसत्त्वः]] ===प्राचीनेतिहासः=== काठ्मण्डुनगरस्य प्राचीनेतिहासः पुराणसम्बद्धः । स्वयम्भूपुराणानुगुणम् इदं नगरं पूर्वं 'नागदहः' नामकः सरः आसीत् । इदं सरः मञ्जुश्री शुष्कीकृत्य तत्र मञ्जुपत्तनं निर्मितवती । तस्य राजा आसीत् धर्माकरः । नेपालीयानां वंशवृक्षस्य अध्येता गोपालराज् वन्सवली वदति यत् लिचचाविनां शासनात् पूर्वं इदं मण्डलं गोपालः, महिष्पालाः, आभिराः, किराताश्च अशासन् इति । प्राचीनोल्लेखाः अत्यल्पाः उपलभ्यन्ते । ===मध्यकालीनेतिहासः=== अस्मिन् समये काठ्मण्डुनगरस्य शासकाः आसन् लिच्छविजनाः मल्लाश्च । नगरस्य वर्धनम् अस्मिन् काले एव अधिकतया जातम् । बहवः ऐतिहासिकानि मन्दिराणि, आश्रमाः भवनानि च अस्मिन् एव काले निर्मितानि । इदं नगरं भारत-चीनदेशयोः वाणिज्यस्य केन्द्रभूतम् आसीत् । लिच्छवियुगे इदं नगरं द्विधा विभक्तम् आसीत् - कोलिग्राम् (यम्बु/थःने) दक्षिण-कोलिग्राम् (येङ्गाल्/क्वःने) च इति । अग्रे गुणकमदेव एतद्वयं संयोज्य मञ्जुश्रीस्य खड्गाकारकं नगरं निर्मितवान् । नगरं परितः अष्ट मातृका सहितं सेनावासाः रचिताः आसन् । अजिमाः एतेषां नायकाः आसन् । नगरं सम्पदः देव्याः कान्ते नाम्ना कान्तिपुरम् इति नामाङ्कितम् आसीत् । मानगृह-कैलासकूटभवन-भद्रादिवासभवन-इत्यादीनां भवनानाम् उल्लेखः कृताः दृश्यन्ते तदानीन्तनैः यात्रिकैः संन्यासिभिश्च । सप्तमशतकस्य लिच्छविराजस्य अंशुवर्मणः प्रासादस्य कैलासकूटभवनस्य उल्लेखः प्रसिद्धेन चैनीयात्रिकेण झुवाङ्ग्जाङ्गेन कृतः दृश्यते । अग्रे मल्लयुगः आरब्धः । तदा काठ्मण्डु - कान्तिपुर-ललितपुर-भक्तपुर-कीर्तिपुरनामकैः चतुर्भिः नगरैः युक्तम् आसीत् । एतेषां मण्डलानां मध्ये कला-शिल्प-वाणिज्यादिषु विषयेषु महती स्पर्धा भवति स्म इत्यनेन सर्वत्र महती प्रगतिः दृष्टा । विविधाः कलाविदः कलाप्रचाराय देशे विदेशे च बहु अटन्ति स्म । एषियाखण्डस्य बहुत्र तैः कलाप्रचारः कृतः । सार्वजनिकभवनानां, मन्दिराणां निर्माणे, नीतिसंहितायाः सज्जीकरणे, नाटकादीनां लेखने, जनसम्मर्दप्रदेशेषु तस्य प्रदर्शने च स्वयं राजानः एव आसक्तिं प्रदर्शयन्ति स्म । राज्ञः प्रतापमल्लस्य शिलालेखेषु भारत-टिबेट्-चैना-पर्शिया-युरोप्-इत्यादिभ्यः देशेभ्यः प्राप्तानि चिन्तनानि उल्लिखितानि दृश्यन्ते । तन्त्राख्यान, हरमेखला (वैद्यकीयम्), मूल्देवशशिदेव (धर्मः), अमरकोशः इत्यादयः ग्रन्थाः अस्मिन् युगे एव रचिताः । अस्मिन् युगे निर्मितानि प्रसिद्धानि भवनानि - कठ्मण्डु दर्बार् स्क्वेर्, पाटन् दर्बार् स्क्वेर्, भक्तपुर् दर्बार् स्क्वेर्, कीर्तिपुरस्य भूतपूर्व दर्बार्, न्यातपोल, कुम्भेश्वर, कृष्णमन्दिरं च । ===आधुनिकेतिहासः=== मल्लशासनात् अनन्तरं गोखसाम्राज्यस्य उदयः आधुनिकयुगस्य आरम्भकालः । काठ्माण्डु तेषां राजधानी आसीत् । नव-अट्टयुक्तं बसन्तपुरभवनम् इत्यादीनि नेपालीशिल्पकलायुक्तानि नूतनानि भवनानि निर्मितानि । प्रतिवेशिदेशैः सह जातात् निरन्तरयुद्धात् वाणिज्यं कुण्ठितं जातम् । ग्रेट्ब्रिटन्देशस्य विरुद्धं फ्रान्स्देशेन सह भीमसेनथापेन कृतस्य सन्धेः कारणतः नूतनसेना व्यवस्थापिता जाता । ब्रिटीश्विरुद्धनीतिः ब्रिटीश्परं जातं राणस्य शासनकाले । तदा एव विदेशीशिल्पकलायाः प्रगतिः अत्र दृष्टा । अस्य कालस्य प्रमुखानि भवनानि सन्ति - सिंहदर्बार्, कैसर्महल्, शीतल्निवास्, प्राचीननारायणहितिप्रासादः च । 'न्यूरोड्' इत्येषः अस्मिन् युगे निर्मितः आधुनिकवाणिज्यमार्गः । ==भूगोलम्== काठ्मण्डुनगरं काठ्मण्डु-उपत्यकायाः वायव्यदिशि विद्यते । अस्य विस्तारः अस्ति ५०.६७ चतरस्रकिलोमीटर्मितम् । समुद्रतीरात् सामान्यम् औन्नत्यं विद्यते १३५० मीटर्मितम् । नगरस्य दक्षिणभागे ललितपुरम्, नैरुत्यदिशि कीर्तिपुरम्, पूर्वदिशि मध्यपुरम्, अन्यासु दिक्षु विविधाः ग्रामाः विद्यन्ते । नगरे अष्ट नद्यः प्रवहन्ति यासु बागमती, विष्णुमती, धोबिखोला, मनोहरा, हनुमन्त्, तुकुचा च मुख्याः सन्ति । एतासां नदीनाम् उगमस्थानरूपाः पर्वताः १५००-३००० मीटर्मिते औन्नत्ये विद्यन्ते । अत्र अधिकतया ओक्, एल्म्, बीच्, मापल् वृक्षाः दृश्यन्ते । नेपालदेशे पञ्च विभिन्नवातावरणयुक्ताः प्रदेशाः निर्दिष्टाः सन्ति । तेषु काठ्मण्डु-उपत्यका उष्णवातावरणयुक्तः (१२००-२३०० मीटर्-औन्नत्यम्) प्रदेशः इति निर्दिश्यते यत्र वातावरणं हितकरं भवति । उष्णकाले अत्र २८^०-३०^० सेण्टिग्रेड्मितं भवति । शैत्यकाले १०.१^० सेण्टिग्रेड्मितम् उष्णं भवति । ==आर्थिकता== भारत-टिबेट्देशयोः मार्गे काठ्मण्डुनगरस्य वाणिज्यं वर्धितम् । टिबेट्नगरे लासायां तेषां वाणिज्यं प्रसिद्धम् आसीत् । तेषाम् अन्याः वृत्तयः नाम कृषिः, काष्ठकार्यम्, वयनम्, कौलालं च । नेपालीयलोक्तकागदस्य पश्मिनाराङ्कवाणां च वाणिज्याय काठ्मण्डु प्रसिद्धं वर्तते । नेपालस्य औद्योगिक-वाणिज्यकेन्द्रमस्ति काठ्मण्डु । इदं बहूनां संस्थानां वित्तकोषाणां सङ्घटनानां च मुख्यकेन्द्ररूपेण विद्यते । नगरस्य आर्थिकतायां वाणिज्यस्य २१%, उत्पादनस्य १९%, कृषेः ९%, शिक्षणस्य ६%, परिवहनस्य ६%, उपाहारमन्दिरस्य ५% भागः भवति । नेपालस्य धनिकाः बहवः अत्र यद्यपि निवसन्ति नगरस्य अधिकांशाः जनाः निर्धनाः सन्ति । {{Wide image|Kathmandu Valley panorama.jpg|900px|स्वयम्भुनाथचैत्यात् काठ्मण्डु-उपत्यकायाः मनोहरं दृश्यम्}} ==प्रवासोद्यमः== नेपालदेशे प्रवासोद्यमः १९५० तमे वर्षे आरब्धः । ततः देशस्य राजनैतिकी स्थितिः सम्पूर्णतया परिवर्तिता । जगता सह सम्बन्धः आरब्धः । १९५६ तमे वर्षे वैमानिकव्यवस्था आरब्धा, काठ्मण्डु-राक्सर्-एतयोः मध्ये राष्ट्रियमुख्यमार्गः निर्मितः । नेपालदेशः अन्तर-राष्ट्रिय-प्रवासोद्यमसंस्थासु सदस्यत्वं प्राप्नोत् । नगरस्य अधिकांशानां जनानां प्रवासोद्यमः एव जीविका । हिन्दु-बौद्ध-यात्रिणः अत्रत्यानि पशुपतिनाथ, कैलासनाथ-महादेव-प्रतिमा(जगतः अत्युन्नतः शिवमूर्तिः), स्वयम्भुनाथ, बौद्धनाथ, बुधनीलकण्ठ-इत्यादीनां स्थलानां दर्शनाय आगच्छन्ति । यात्रिणां सङ्ख्या निरन्तरं वर्धमाना दृश्यते । हिमालयस्य प्राकृतिकसौन्दर्यं देशस्य वैभवपूर्णा सांस्कृतिकी सम्पत्तिश्च अस्य उद्यमस्य यशस्वितायै प्रमुखाः हेतवः । ==सर्वकारः पौरव्यवस्था च== काठ्मण्डुमहानगरं पञ्चधा विभक्तम् अस्ति - केन्द्र-पूर्व-उत्तर-नगर-पश्चिमभागाः इति । पौरशासनाय नगरमिदं ३५ निर्वहणपाल्यत्वेन विभक्तम् । नगरपालिकायाः निर्वहणाय १७७ निर्वाचितसदस्याः २० नियुक्तसदस्याः च भवन्ति । वर्षे द्विवारम् अस्याः गोष्ठी प्रचलति यस्याम् अभिवद्ध्यै अपेक्षिताः निर्णयाः स्वीकरिष्यन्ते । [[File:Newari_Girls.jpg|right|thumb|left|नेवारिजनाः]] ==जनसङ्ख्या== अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति ६,७१,८४६ (२००१ जनगणतेः आधारेण) । पूर्वारभ्य नेवारजनाः अत्र अधिकाः सन्ति । ९,१५,०७१ - २०११ तमे वर्षे । १३,१९,५९७ जनसङ्ख्या भवेत् इति ऊह्यते २०२१ तमे वर्षे । जनसङ्ख्यायाः वर्धनानुगुणं भूविस्तारः अपि चिन्त्यमानः अस्ति । ==संस्कृतिः== [[File:Stone carving in Kathmandu.jpg|thumb|upright|शिल्पकलाकृतिः]] ===कलाः=== काठ्मण्डु-उपत्यका कला-शिल्पकलानाम् आगारम् इति उच्यते । काष्ठ-शिला-धातु-इत्यादिभिः निर्मिताः शिल्पकलाः मन्दिरेषु, स्तूपेषु, चैत्यासु, प्रासादेषु च दृश्यन्ते । देवतानां कलाकृतयः मार्गेषु, गृहेषु च दृश्यन्ते । एताः कलाः बहु पूर्वारभ्य विद्यते स्म चेदपि जगति तस्य प्रसारः १९५० तमवर्षात् अनन्तरं जगतः कृते देशस्य द्वाराणि यदा उद्घाटितानि तदा एव जातः । ===सङ्ग्रहालयाः=== दि न्याषनल् सङ्ग्रहालयः, दि न्याचुरल् हिस्टरि सङ्ग्रहालयः, हनुमन्धोक-प्रासाद-समुच्चयः, कैसर्-ग्रन्थालयः, दि पटान् सङ्ग्रहालयः, राष्ट्रिय-कलाशाला, नेपाल्-फैन्-आर्ट्-ग्यालरि, नेपाल्-आर्ट्-कौन्सिल्-ग्यालरि इत्यादयः काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः केचन सङ्ग्रहालयाः । ===सङ्गीतम्=== नेपालदेशे काठ्मण्डु सङ्गीतनृत्यानां केन्द्रं वर्तते । 'गुन्ला' इत्येषः साम्प्रदायिकः सङ्गीतोत्सवः । नेवारसङ्गीतस्य उगमस्थानमस्ति काठ्मण्डुनगरम् । नेपाले विद्यमानाः सर्वे सङ्गीतप्रकाराः अत्र द्रष्टुं शक्याः । १९७० तमे वर्षे बहवः हिप्पिजनाः अत्र आगत्य राक् राल् सङ्गीतस्य परिचयम् अकारयन् । ==धर्मः== [[File:Hanuman Dhoka1.jpg|right|thumb|left|हनुमान्धोकामन्दिरम्]] ===हिन्दुधर्मः=== काठ्मण्डुनगरे विद्यमानाः बहवः देवालयाः अतीव प्राचीनाः विद्यन्ते । पशुपतिनाथदेवालयः, चाङ्गुनारायणदेवालयः (प्राचीनतमः), काष्ठमण्डपं च प्रमुखानि सन्ति । बज्रयोगिनीदेवालयः, दक्षिणकालीदेवालयः, गुह्येश्वरीदेवालयः, शोभाभगवतीमन्दिरं च अन्ये देवालयाः । काठ्मण्डुनगरे प्रवहति बागमतिनदी हिन्दुभिः बौद्धैः च पवित्रा मन्यते । ===बौद्धधर्मः=== [[File:IMG 0361 Kathmandu Bodnath.jpg|right|thumb|बौद्धनाथः]] काठ्मण्डु, तत्र विद्यमानाः स्तूपाः च नेवार्-टिबेटन्-बौद्धानां महत्त्वपूर्णाः सन्ति । बौद्धमतं संस्कृतेन आचर्यते इति निर्देष्टुं योग्यम् एकमेव स्थलं नाम काठ्मण्डु । अत्रत्यौ राजकुमारी भृकुटी-कलाकारः अरनिको च टिबेट्देशे बौद्धमतस्य प्रचारकार्ये बहु प्रमुखं पात्रम् अवहताम् । शाक्यमुनिवंशजाः अत्रैव न्यवसन् इति विश्वस्यते । १९६० तमात् वर्षात् शाश्वत-टिबेटीयबौद्धानां सङ्ख्या अवर्धत । ५० बौद्धविहाराः वर्तन्ते । अन्ताराष्ट्रिय-बौद्ध-अकाडमि, कोपन्-विहारः, अमिताबविहारः, थार्लाम्-विहारश्च उल्लेखार्हाः । ===अन्यानि मतानि=== सिक्खजनानां गुरुद्वारं कुपुण्डोल्प्रदेशे विद्यते । काठमण्डु-उपत्यकायां ३०० बहैमतस्य बहामन्दिराणि विद्यन्ते । ४.२% जनाः यवनाः सन्ति । क्रैस्तानां सङ्ख्या अत्यल्पा - ०.४५% । तथापि काठ्मण्डुनगरे एव १७० क्रैस्तमन्दिराणि वर्तन्ते । [[File:Dasarath Rangasala Stadium.jpg|thumb|right|दशरथ-रङ्गसाल-क्रीडाङ्गणम्]] ==क्रीडाः== पादकन्दुकक्रीडा, क्रिकेट्क्रीडा च युवानां प्रिया वर्तते । आल्-नेपाल्-फुट्बाल्-असोसियेषन्-इत्यस्य मुख्यः कार्यालयः काठ्मण्डुनगरे वर्तते । दशरथ-रङ्गसाल-क्रीडाङ्गणम् अन्ताराष्ट्रिय-पादकन्दुक-क्रीडाङ्गणं वर्तते । क्रिकेट्क्रीडा युवानां बहु प्रिया जायमाना अस्ति । कीर्तिपुरे अन्ताराष्ट्रिय-क्रिकेट्-क्रीडाङ्गणं वर्तते । ==बाह्यशृङ्खला== * [http://www.oopslite.com/project/digitalkathmandu.html Digital Kathmandu 3d flyer navigator software by OOPSLite Technologies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119120041/http://www.oopslite.com/project/digitalkathmandu.html |date=2012-01-19 }} * [http://www.asianart.com/articles/jaya/index01_12.html A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varma-, AD 184/185 Kathmandu, Nepal]. * [http://www.asianart.com/articles/jaya/index.html A Kushan-period Sculpture from the reign of Jaya Varman, AD 185. Kathmandu, Nepal] Updated but shortened version of previous entry * [http://www.flickr.com/photos/ghintang/sets/72157622848750032/ Kathmandu Sights and Scenes] * [http://www.kathmanduhotel-link.com/destination_guide Kathmandu Destination Guide from whl.travel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522052512/http://www.kathmanduhotel-link.com/destination_guide |date=2010-05-22 }} * [http://www.NepaloPedia.com/default.aspx?TOUR=DurbarSquare/Virtual Tour of Nepal] * [http://www.thecosmosphere.com/hippies-kathmandu/ Hippies in Kathmandu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224072343/http://www.thecosmosphere.com/hippies-kathmandu/ |date=2012-02-24 }} * [http://www.thecosmosphere.com/gateway-to-himalaya/ Vintage footage of Kathmandu]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.kathmandu.im/ I am Kathmandu]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Directory of Places in the Kathmandu Valley {{नेपालदेशस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] 2x0hi4oz5ku47s63lvsn0zr0bb45bza 0 4788 500561 491606 2026-09-14T04:13:17Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500561 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|लघुचित्रम्|लिथियम]] एकं भौतिकतत्त्वम् अस्ति। * [[भौतिकी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.lithiumalliance.org/ International Lithium Alliance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817001127/http://www.lithiumalliance.org/ |date=2009-08-17 }} *[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/lithium/ USGS: Lithium Statistics and Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175050/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/lithium/ |date=2016-03-03 }} *[http://trugroup.com/whitepapers/TRU-Lithium-Outlook-2020.pdf Lithium Supply & Markets 2009 IM Conference 2009 Sustainable lithium supplies through 2020 in the face of sustainable market growth] *[http://www.mcis.soton.ac.uk/Site_Files/pdf/nuclear_history/Working_Paper_No_5.pdf University of Southampton, Mountbatten Centre for International Studies, Nuclear History Working Paper No5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226213021/http://www.mcis.soton.ac.uk/Site_Files/pdf/nuclear_history/Working_Paper_No_5.pdf |date=2008-02-26 }} [[वर्गः:रसायनशास्त्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:रसायनशास्त्रम्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] h1eifowqupss0i79p79rd7tnc2zudwz 0 6068 500559 470849 2026-09-14T03:20:48Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500559 wikitext text/x-wiki '''मजापहितसाम्राज्यम्''' [[इंडोनेशिया]]-देशे १२९३-१५०० आसीत् । == सम्राट सूची == * रादेन विजय, [[कीर्तिराजस जयवर्धन]] Raden Wijaya, styled Kertarajasa Jayawardhana (1294 - 1309) * कालगमेत [[जयनागर]] Kalagamet, styled Jayanagara (1309 - 1328) * श्री गीतार्ज [[त्रिभुवन विजयतुंगदेवी]] Sri Gitarja, styled Tribhuwana Wijayatunggadewi (1328 - 1350) * [[हयाम वुरुक]] श्री राजसनगर Hayam Wuruk, styled Sri Rajasanagara (1350 - 1389) * [[विक्रमवर्धन]] Wikramawardhana (1389 - 1429) * [[सुहित]] Suhita (1429 - 1447) * कीर्तिविजय [[ब्रविजय]] Kertawijaya, styled Brawijaya I (1447 - 1451) * राजसवर्धन [[ब्रविजय २]] Rajasawardhana, born Bhre Pamotan, styled Brawijaya II (1451 - 1453) Interregnum (1453-1456) * पूर्वविशेष गिरिवर्धन [[ब्रविजय ३]] Bhre Wengker, Purwawisesa or Girishawardhana, styled Brawijaya III (1456 - 1466) * सिंहविक्रमवर्धन सुरप्रभाव [[ब्रविजय ४]] Singhawikramawardhana, Pandanalas, or Suraprabhawa, styled Brawijaya IV (1466 - 1468 or 1478[3]) * कीर्तिभूमि [[ब्रविजय ५]] Kertabumi, styled Brawijaya V (1468 - 1478) * गिरीन्द्रवर्धन [[ब्रविजय ६]] Girindrawardhana, styled Brawijaya VI (1478 - 1498) == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.eastjava.com/books/trowulan/history/history.html A Short History of Majapahit] * [http://www.eastjava.com/books/majapahit/ Memoirs of Majapahit Kingdom] * [http://users.skynet.be/network.indonesia/ni4001c6.htm a brief history of Majapahit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101051340/http://users.skynet.be/network.indonesia/ni4001c6.htm |date=2007-01-01 }} [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशः]] [[वर्गः:इण्डोनेशियादेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 35skvspv21h58xnv926koyqws51hpf4 0 9585 500588 367374 2026-09-14T05:27:36Z Ganesh Paudel 6561 500588 wikitext text/x-wiki '''प्रेमेजुङ्ग''' [[नेपाल]]देशस्य [[[[इलाममण्डलम्|इलाम]]मण्डले स्थितः कश्चन मनोरमः ग्रामः अस्ति। अस्मिन् ग्रामे विविधवर्णसम्प्रदायस्य जनाः विराजन्ते। एषः ग्रामः पवित्रायाः [[जोगमाई]]नद्याः तटे अस्ति। एषा नदी इलाममण्डलस्य प्रमुखासु चतसृषु नदीषु प्रमुखा तिष्ठति। [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः|प्रेमेजुङ्ग]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] h887cxpqr1be136fviu2nmba00ge9sw 0 10577 500551 489862 2026-09-14T01:17:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500551 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox settlement | name = चमोलीमण्डलम् | native_name = Chamoli District | other_name = land of forts | settlement_type = चमोली जिला | image_skyline = Badarinath nehal.jpg | image_alt = चमोलीमण्डलम् | image_caption = '''चमोलीमण्डले स्थितं बदरीविशालमन्दिरम्''' | image_map = | pushpin_map = India Uttarakhand | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = [[भारतम्|भारते]] [[उत्तराखण्ड|उत्तराखण्डे]] चमोलीमण्डलस्यावस्थितिः | latd = 30.42 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 79.33 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | established_title = <!-- Established --> | subdivision_type = देशः | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[उत्तराखण्डः]] | subdivision_type2 = उपमण्डलानि | subdivision_name2 = [[चमोली]], पोखरी, कर्णप्रयाग, थराली, गैरसैंण | subdivision_type3 = विस्तारः | subdivision_name3 = ७,६१३ च.कि.मी. | subdivision_type4 = जनसङ्ख्या(२०११) | subdivision_name4 = ३,९१,६०५ | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | blank_name_sec2 = लिङ्गानुपातः | blank_info_sec2 = पु.-५०%, स्त्री.-४९% | blank2_name = साक्षरता | blank2_info = ८२.६५% | blank3_name = भाषाः | blank3_info = गढवाली, [[हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लं]] च | website = http://chamoli.nic.in/ | footnotes = }} '''चमोलीमण्डलम्''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|t|ʃ|ə|m|oː|l|ɪ|m|ə|n|d|ə|l|ə|m}}) ({{lang-hi|चमोली जिला}}, {{lang-en|Chamoli District}}) [[उत्तराखण्ड]]राज्यस्य [[गढवालविभागः|गढवालविभागे]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गोपेश्वर इति नगरम् । चमोलीमण्डलं वन्यजीवन-स्थापत्यकला-प्राकृतिकदृश्यादिभ्यः प्रख्यातमस्ति । अस्य land of forts इति नामान्तरमस्ति । == भौगोलिकम् == चमोलीमण्डलस्य विस्तारः ७,६१३ च.कि.मी.-मितः अस्ति । [[उत्तराखण्ड]]राज्यस्य मध्यभागे इदं मण्डलमस्ति । अस्योत्तरदिशि [[उत्तरकाशीमण्डलम्|उत्तरकाशीमण्डलं]], [[चीनदेशः]] च, दक्षिणदिशि [[बागेश्वरमण्डलम्]], [[अल्मोडामण्डलम्|अल्मोडामण्डलं]] च, पूर्वदिशि [[पिथौरागढमण्डलम्|पिथौरागढमण्डलं]], पश्चिमदिशि [[रुद्रप्रयागमण्डलम्]] अस्ति । == जनसङ्ख्या == [[चित्रम्:Chamoli chart.png|left|250px]] चमोलीमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ३,९१,६०५ अस्ति । अत्र १,९३,९९१ पुरुषाः, १,९७,६१४ स्त्रियः, ५२,१६१ बालकाः (२७,६०९ बालकाः, २४,५५२ बालिकाः च) सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ४९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ४९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ५.७४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०१९ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.६५% अस्ति । अत्र लिङ्गानुगुणं साक्षरतानुपातः पुं - ८९.२०% स्त्री - ६०.५६% अस्ति । == उपमण्डलानि == अस्मिन् मण्डले पञ्च उपमण्डलानि सन्ति । तानि- १ [[चमोली]] २ पोखरी ३ कर्णप्रयाग ४ थराली ५ गैरसैंण । == वीक्षणीयस्थलानि == === बदरीनाथः === भारतस्य प्रसिद्धेषु चतुर्धामसु अन्यतमः बदरीनाथः चमोलीमण्डले राराजते । नर-नारयणयोः सङ्गमस्थलमेतत् प्रतिवर्षं लक्षशः भक्तान् आकर्षयति । धर्मशास्त्रानुसारम् अस्य प्रदेशस्य नाम विशालपुरी इत्यपि अस्ति । अतः अस्य नामान्तरं बदरीविशालः इति । बदरीनाथमन्दिरं स्थापत्यकलायाः अद्भुतोदाहरणमस्ति । मन्दिरस्य मुख्यद्वारस्य नाम सिंहद्वारम् इति । पौराणिककथानुसारमस्य मन्दिरस्य स्थापना सत्ययुगे अभूत् । अत एव अस्य धाम्नः उल्लेखः बहुषु प्रमुखेषु धर्मग्रन्थेषु प्राप्यते । मन्दिरे चतुर्भुजस्य [[विष्णु|विष्णोः]] कृष्णवर्णीया लघ्वी मूर्तिरस्ति । भगवतः [[विष्णु|विष्णोः]] पूजा भवति अत्र । अत्र भगवान् बदरीविशालः पद्मासनस्थः अस्ति । भगवतः मूर्तेः सुवर्णमुकुटः वज्रेण शोशुभ्यते (be very splendid) । अत्र अन्यानां देवी-देवतानामपि मूर्तयः सन्ति । नारायणः, उद्धवः, कुबेरः, नारदः, लक्ष्मीः चात्र विराजन्ते । === 'हेमकुण्ड साहिब' गुरुद्वारम् === [[सिक्ख]]सम्प्रदायस्य पवित्रं हेमकुण्डसाहिब-गुरुद्वारं हिमालयस्य उन्नते पर्वते स्थितमस्ति । दुष्प्राप्यं हेमकुण्डगुरुद्वारं १५,००० पादः उद्यते शिखरे स्थितमस्ति । ग्रीष्मकाले तत्र लक्षशः भक्ताः गच्छन्ति । === भविष्यबदरी === सुबैन-पत्तनात् सप्तदश (१७) कि.मी. दूरे जोषीमठे स्थितमस्ति भविष्यबदरीमन्दिरम् । [[धौलीगङ्गा]]नद्याः तीरे स्थितमस्त्येतन्मन्दिरम् । [[धौलीगङ्गा]] इति नाम तु गङ्गायाः शुभ्रजलत्वादस्ति । धौली अर्थात् श्वेतः, अत्र गङ्गां श्वेतगङ्गा इत्यपि कथयन्ति जनाः । === गोपीनाथमन्दिरम् === गोपेश्वर-नगरात् दश (१०) कि.मी. दूरे स्थितमस्ति गोपीनाथमन्दिरम् । मन्दिरस्योपरि बृहत् स्तूपः (dome) अस्ति । मन्दिरस्य चतुर्विंशतिः (२४) द्वाराणि सन्ति । द्वादशेऽब्देऽस्य मन्दिरस्य स्थापनाभूदिति इतिहासे उल्लेखः प्राप्यते । === रूद्रनाथ: === सर्वतः हिमाच्छादितानि गिरिशिखराणि सन्ति । गोपेश्वर-नगरात् एकविंशतिः (२१) कि.मी. दूरे स्थितमस्ति रूद्रनाथमन्दिरम् । भगवतः [[शिवः]] पूजा भवति अत्र । अत्र भगवान् रुद्रावताररूपेण पद्मासनस्थः अस्ति । अस्मिन् मण्डले अन्यानि वीक्षणीयानि स्थलानि सन्ति । यथा – औली, त्रिसुल गिरी, नंदा: देवी राष्ट्रियोद्यानम्, नीलकंठ:।{{Geographic location |Centre = चमोलीमण्डलम् |North = [[उत्तरकाशीमण्डलम्|उत्तरकाशीमण्डलं]], [[चीनदेशः]] |South = [[बागेश्वरमण्डलम्]], [[अल्मोडामण्डलम्]] |East = [[पिथौरागढमण्डलम्]] |West = [[रुद्रप्रयागमण्डलम्]] }} <br /> == सम्बद्धाः लेखाः == [[चमोली गोपेश्वरम्]] == बाह्यानुबन्धः == http://chamoli.nic.in/ http://www.euttaranchal.com/uttaranchal/chamoli.php{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://www.euttaranchal.com/tourism/chamoli.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407070622/http://www.euttaranchal.com/tourism/chamoli.php |date=2014-04-07 }} http://www.okuttarakhand.com/chamoli-district/ http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Chamoli-District {{उत्तराखण्डस्य मण्डलानि}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:उत्तराखण्डस्य मण्डलानि]] 6iydczfddknpa13hpkbprlxwjwl6zns 0 10783 500554 491048 2026-09-14T01:52:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500554 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = तूतुकुडिमण्डलम् | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = Johan Nieuhof - Pearl Fishery at Tuticorin 1662.png | image_alt = | image_caption = तूतुकुडिप्रदेशस्य मत्स्योद्यमः (1662) | image_map = Thoothukudi in Tamil Nadu (India).svg | map_alt = | map_caption = तमिळ्नाडु राज्ये तूतुकुडिमण्डलम् | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[तमिळ्नाडु]] | subdivision_type2 = Metro | subdivision_name2 = <!-- for neighbourhoods/suburbs only --> | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = तूतुकुडि | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = उपमण्डलानि | parts = तूत्तुकुडिः, तिरुच्चेन्दूरुः, सतङ्गुळम्, श्रीवैकुण्ठम्, ओट्टपिडारम्, कोविल्पाट्टि, एट्टैयापुरम्, विळात्तिकुळम् | seat_type = Capital | seat = <!-- for states/territories/regions only --> | seat_type = | seat = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = Collector | leader_name1 = आशिश् कुमार्, IAS | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 4621 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = 2012 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title= |date= |author= |url= |publisher= |pages= |format=Excel}} </ref> | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = व्यावहारिक | demographics1_info1 = [[तमिळ्]] | timezone1 = भारतीय कालमानम्, IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 628xxx | area_code_type = Telephone code | area_code = 0461 | iso_code = | registration_plate = </ref> | blank1_name_sec1 = [[IUCN protected area categories|IUCN category]] | blank1_info_sec1 = <!-- for protected areas only --> | blank2_name_sec1 = Central location: | blank2_info_sec1 = {{coord|8|48|N|78|8|E}} | website = {{URL|http://thoothukudi.nic.in/}} | footnotes = }} तूत्तुकुडिमण्डलं (Thoothukudi District) (तमिऴ्: தூத்துகுடி மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य [[तमिऴ्नाडु|तमिऴ्नाडुराज्यस्य]] ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । ‘ट्युटिकारिन् मण्डलम्’ इति अस्य मण्डलस्य ब्रिटिश्कालिकं नाम वदन्ति । अस्य केन्द्रस्थानं तूत्तुकुडिनगरम् । इदं नगरं मौक्तिकानाम् उत्पादनेन प्रसिद्धम् अस्ति । ‘तमिऴ्नाडुराज्यस्य द्वारम्’ इति विख्यातम् इदम् । ==भौगोलिकम्== तूत्तुकुडिमण्डलं [[तमिऴ्नाडु|तमिऴ्नाडुराज्यस्य]] आग्नेयकोणान्ते अस्ति । अस्य उत्तरभागे तिरुनेल्वेलि, विरुदुनगरं, रामनाथपुरमण्डलानि सन्ति । पूर्वभागे आग्नेयदिशि च मन्नारसमुद्रकुक्षिः अस्ति । पश्चिमे नैर्ऋत्ये च [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्]] अस्ति । मण्डलस्य विस्तारः ४६२१ चतुरश्रकिलोमीटर् अस्ति। ==इतिहासः== तूत्तुकुडिमण्डलं [[१९८६]] तमे वर्षे अक्टोबरमासस्य २० दिनाङ्के तिरुनेल्वेलिमण्डलतः पृथक्कृतम् । तूत्तुकुडिनगरं [[भारतम्|भारतस्य]] प्रमुखेषु नौकानिः स्थानेषु अन्यतमम् । इतिहासे क्रिस्तीयषष्ठशतकाद् अपि अस्य उल्लेखः दृश्यते । भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनेके वीराः तूत्तुकुडिमण्डले उत्पन्नाः । तेषु प्रमुखाः महाकविः [[सुब्रह्मण्य भारती]], वी. ओ. [[चिदम्बरं पिळ्ळै]], ऊमैतुरै, वीरपाण्ड्यकट्टबोम्मन्, वेळ्ळैयतेवन्, वीरन् सुन्दरलिङ्गम् इत्यादयः । ==जनसंख्या== [[२०११]] तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं तूत्तुकुडिमण्डलस्य जनसंख्या १,७३८,३७६ अस्ति । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २७७ तमं स्थानम् । अस्मिन् मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३७८ (९८० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । [[२००१-२०११]] दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ९.१४% आसीत् । तूत्तुकुडिमण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०२४, साक्षरताप्रमाणं च ८६.५२% अस्ति । अत्र भाषमानासु [[तमिळ्|तमिऴ्भाषा]] प्रमुखा । आङ्ग्लभाषा अपि अधिकतया उपयुज्यते । ==उपमण्डलानि== तूत्तुकुडिमण्डले ८ उपमण्डलानि सन्ति । तानि - :१) तूत्तुकुडिः :२) तिरुच्चेन्दूरुः :३) सतङ्गुळम् :४) श्रीवैकुण्ठम् :५) ओट्टपिडारम् :६) कोविल्पाट्टि :७) एट्टैयापुरम् :८) विळात्तिकुळम् ==कृषिः वाणिज्यं च== मण्डले बृहन्तः जलाशयाः न सन्ति इत्यतह् तिरुनेल्वेलिमण्डले विद्यमानौ पापनाशं मणिमुत्तारुजलबन्धौ कृषेः जलमूलत्वेन उपयुज्यन्ते । तूत्तुकुडिमण्डले प्रवहन्त्यः वैपारु, करुमेनि, पाळैयकायल्नद्यः अपि जलं प्रयच्छन्ति । श्रीवैकुण्ठ, सतङ्गुळ, तिरुच्चेन्दूरु उपमण्डलेषु तण्डुलः रुह्यते । कोविल्पाट्टि, ओट्टपिडार, तूत्तुकुडि उपमण्डलेषु कार्पासस्य कृषिः दृश्यते । कुम्बु, जोळम्, कुदिरैवलि इति स्थलीयभाषायां ज्ञातानां सस्यानां कृषिः अपि अधिकतया भवति । श्रीवैकुण्ठ, तिरुच्चेन्दूरु उपमण्डलयोः कदलीफलानां शाकानां च कृषिः भवति । तमिऴ्नाडुराज्ये कदलीनाम् अत्यधिकं परस्थलविक्रयणं तूत्तुकुडिमण्डलादेवः भवति । तमिऴ्नाडुराज्यस्य ७०%, भारतस्य ३०% लवणोत्पादनम् अस्मिन् मण्डले एव भवति । भारते लवणोत्पादकेषु तूत्तुकुडिमण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् । सिद्धवस्त्राणाम् उत्पादनेन पुदियम्पुत्तूरुग्रामः सुप्रसिद्धः । इतः आराज्यं, मुम्बयीप्रभृतिभ्यः प्रदेशेभ्यः च सिद्धवस्त्राणि प्रेष्यन्ते । अत्र दशसहस्राधिकेभ्यः उद्योगः लभ्यते । ==वीक्षणीयस्थलानि== ===सुब्रह्मण्यस्वामिदेवालयः, तिरुच्चेन्दूरुः=== बङ्गालसमुद्रस्य तीरे अयं देवालयः अस्ति । कार्त्तिकेयस्य ‘आरुपडैवीडु’ क्षेत्रेषु इदं द्वितीयम् । अत्र मुरुगः ‘सेन्दिलाण्डवर्’ इति नाम्ना आराध्यते । इदं क्षेत्रं बहु जनप्रियम् अस्ति । ===अरुळमिगु मुत्तारम्मन् देवालयः, कुलशेखरपत्तनम् === अस्मिन् देवालये आचर्यमाणः नवरात्रोत्सवः बहु प्रसिद्धः । अस्मिन् समये ‘दसरा कुऴु’ इत्येतत् प्रामुख्यं भजते । ===तूत्तुकुडि क्रैस्तदेवालयः (अवर् लेडि आफ़् स्नोस् बेसिलिका)=== अयं क्रैस्तदेवालयः षोडशशतके निर्मितः । अत्र पोर्चुगीसशैल्याः निर्माणं दृश्यते । सन्त फ़्रान्सिस् ज़ेवियरः [[१५४२]] तमे वर्षे इमं देवालयं सन्दर्शितवान् । [[१९८२]] तमे वर्षे अस्य देवालयस्य ४०० तमवार्षिकोत्सवस्य समये पोपेन द्वितीयजानपालेन अस्य बेसिलिकापदविः प्रदत्ता । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.thoothukudi.in Thoothukudi] * [http://www.tutyonline.com/ A to Z of Thoothukudi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805085949/http://www.tutyonline.com/ |date=2018-08-05 }} * [http://www.thoothukudionline.in/ All About Thoothukudi] * [http://www.thoothukudi.com/ Thoothukudi corporation] * [http://www.thoothukudi.net/ Thoothukudi District Friends Community] * [http://tuticor.in/ Tuticorin City] * [http://www.thoothukudi.tn.nic.in/ Thoothukudi District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060803062542/http://www.thoothukudi.tn.nic.in/ |date=2006-08-03 }} * [http://www.snowschurch.org/thoothukkudi_churches.asp Thoothukudi Churches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215444/http://snowschurch.org/thoothukkudi_churches.asp |date=2016-03-03 }} {{Geographic location |Centre = तूतुकुडिमण्डलम् |North = [[विरुदुनगरमण्डलम्]] |Northeast = [[रामनाथपुरमण्डलम्]] |East = ''[[गल्फ् आफ् मानर्]]'' |Southeast = |South = |Southwest = |West = [[तिरुनेल्वेलीमण्डलम्]] |Northwest = }} {{तमिळनाडु मण्डलाः}} 7elnffdt4yfma18cjy90o84b7puque9 10 23069 500562 476792 2026-09-14T04:20:49Z Ganesh Paudel 6561 वर्तनी प्रशोधितम् 500562 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = एशियाखण्डस्य देशाः | title = [[एशिया|एशियाखण्डस्य देशाः]] |image=[[File:Asia (orthographic projection).svg|100px]] |bodystyle = background:white; width:100%; vertical-align:middle; |titlestyle = background-color:#CCCCFF; |groupstyle = background-color:#CCCCFF;width:15% |state = opened |group1 = |list1 = [[अजर्बैजान]] {{*}} [[अफगानस्थान]] {{*}} [[आर्मीनिया]] {{*}} [[इण्डोनेशिया]] {{*}} [[इस्रेल]] {{*}} [[इराक्-देशः]] {{*}} [[ईरान]] {{*}} [[उजबेकिस्थान]] {{*}} [[उत्तर कोरिया]] {{*}} [[ओमान]] {{*}} [[कजाकस्थान]] {{*}} [[कतार]] {{*}} [[कलिंगद्वीप]] {{*}} [[किरगिस्थान]] {{*}} [[कुवैत]] {{*}} [[चम्पादेश]] {{*}} [[चीनादेशः]] {{*}} [[जपान्]] {{*}} [[जार्जिया (देशः)|जार्जिया]] {{*}} [[जार्डन]] {{*}} [[ताजिकिस्थान]] {{*}} [[तुर्कमिनिस्थान]] {{*}} [[तुर्की]] {{*}}[[तैवान]] {{*}} [[दक्षिणकोरिया]] {{*}} [[नेपालम्]] {{*}} [[पपुवा न्यू गिनी]] {{*}} [[पाकिस्थानम्]] {{*}} [[बंगलादेशः]] {{*}} [[बहरैन]] {{*}} [[ब्रह्मदेश]] {{*}} [[ब्रूनै]] {{*}} [[भारतम्]] {{*}} [[भूटान]] {{*}} [[मंगोलिया]] {{*}} [[मलेशिया]] {{*}} [[मारिषस्]] {{*}} [[मालाद्वीपः]] {{*}} [[यमन]] {{*}} [[लेबनान]] {{*}} [[श्यामदेश]] {{*}} [[श्रीलङ्का]] {{*}} [[सऊदी अरब]] {{*}} [[सिङ्गापुरम्]] {{*}} [[सिरिया]] }}<noinclude> </noinclude> 7jt38wkci15vp76bip2ara23tud5evi 0 23330 500546 497552 2026-09-13T16:02:41Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:President_Mohamed_Morsi.jpg|President_Mohamed_Morsi.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mohamed Morsi|]]. 500546 wikitext text/x-wiki मोहम्मदमुर्शी [[ईजिप्तदेशः|ईजिप्तदेशस्य]] '''प्रथमराष्ट्रपतिः''' आसीत् । {{Infobox officeholder |name = मुहम्मद मुर्सी <br /><small>{{lang|arz|محمد مرسى}}</small> |birthname = मुहम्मद मोर्सी इसा अल-अय्यत |image = |order = पाँचवें |office = [[मिस्र]] के राष्ट्रपति |primeminister = [[कमाल गन्ज़ोरी]] |term_start = ३० जून २०१२ |term_end = |predecessor = [[हुस्ने मुबारक]] |successor = |office1 = [[गुट निरपेक्ष आंदोलन]] के महासचिव |term_start1 = ३० जून २०१२ |term_end1 = |predecessor1 = [[मुहम्मद हुसैन तनतवी]] <small>(कार्यकारी)</small> |successor1 = |office2 = फ़्रीडम एण्ड जस्टिस पार्टी के अध्यक्ष |term_start2 = ३० अप्रैल २०११ |term_end2 = २४ जून २०१२ |predecessor2 = पद स्थापित |successor2 = ''रिक्त'' |office3 = पीपल्स असेम्बली ऑफ़ इजिप्ट के सदस्य |term_start3 = १ दिसंबर २००० |term_end3 = १२ दिसंबर २०५ |predecessor3 = [[नुमान गुमा]] |successor3 = [[महमूद अबज़ा]] |birth_date = {{birth year and age|1951|8}} |birth_place = [[:w:Al Sharqia Governorate|शार्किया]], [[मिस्र]] |death_date = |death_place = |spouse = [[नागला महमूद]] <small>(१९७९-वर्तमान)</small> |children = ५ |party = फ़्रीडम एण्ड जस्टिस पार्टी <small>(२०११-१२)</small> |otherparty = [[मुस्लिम ब्रदरहुड]] <small>(१९९१-२०१२)</small> |alma_mater = [[काहिरा विश्वविद्यालय]]<br />[[दक्षिण कैलिफ़ोर्निया विश्वविद्यालय]] |religion = [[सुन्नी]] [[इस्लाम]] }} ==सामान्यपरिचयः== ईजिप्तदेशस्य (मिश्रदेशः इति भारते व्यवहारः आसीत् ) इतिहासे ऐदम्प्राथम्येन राष्ट्रपतिपदार्थं सार्वत्रिकनिर्वाचनम् अभवत् । अस्मिन् मुस्लिं ब्रदर्हुड् पक्षस्य मुहम्मदमुर्शी निर्वाचितः अभवत् । '''मुहम्मद मुर्सी''' [[ईजिप्तदेशः|ईजिप्तदेशस्य]] [[मुस्लिम ब्रदरहुड]] दलस्य प्रमुखराजनीतिज्ञः अस्ति। निर्वाचन-आयोगेन दीर्घमतगणनायाः अनन्तरम् एतस्य नाम उद्घोषितम् । एतेन ५१.७३% मतानि प्राप्तानि आसम् । == जीवनस्य परिचयः == ६0 वर्षीयह् मुर्सी आदौ अभियन्ता आसीत् । तस्य शिक्षणम् [[अमेरिका]]देशे अभवत् । २00१-२00५ वर्षयोः प्रचलिते सार्वत्रिकनिर्वाचने एषः निर्दलीयपक्षस्य सांसदः आसीत् । सः २0११ तमवर्षस्य जनवरीमासे [[मुस्लिम ब्रदरहुड्]] नामकस्य राजनैतिकपक्षस्य अध्यक्षः आसीत्। यदा मुस्लिम ब्रदरहुड पक्षस्य राष्ट्रपतिपदस्य प्रत्याशी अल-शातेर वर्यं [[होस्नी मुबारक्]] शासनकाले अपराधिककारणैः अनर्हः इति यदा घोषितं तदा [[मुस्लिम ब्रदरहुड्]]दलस्य एतं राष्ट्रपतिपदस्य अभ्यर्थिरूपेण घोषितवन्तः । [[वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 5kbk8fjvg1h8tnthrepsp0zrpjj5wz8 0 24601 500553 480394 2026-09-14T01:44:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500553 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = डुङ्गरपुरमण्डलम् | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Dungarpur in Rajasthan (India).svg | map_alt = | map_caption = राजस्थानराज्ये डुङ्गरपुरमण्डलम् | image_dot_map = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type = Country | subdivision_name = भारतम् | subdivision_type1 = States and territories of India|State | subdivision_name1 = राजस्थान | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3770 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = |leader_title = |leader_name = | population_total = 1388906 | population_as_of = २००१ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi= | population_est = | pop_est_as_of = | website = http://www.dungarpur.nic.in | footnotes = }} [[Image:Dungarpur II 018.jpg|right|300px]] [[Image:Resedential complex 2.JPG|right|300px]] '''डुङ्गरपुरमण्डलं''' ({{lang-hi|डुंगरपुर जिला}}, {{lang-en|Dungarpur district}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[डुङ्गरपुरम्]] इत्येतन्नगरम् । ==भौगोलिकम्== डुङ्गरपुरमण्डलस्य विस्तारः ३७७० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)|प्रतापगढमण्डलं]], पश्चिमे [[गुजरातराज्यम्]], उत्तरे [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुरमण्डलं]], दक्षिणे [[गुजरातराज्यम्]] अस्ति । अस्मिन् मण्डले [[माही]], [[सोम]] इत्येते द्वे नद्यौ प्रवहतः । ==जनसङ्ख्या== २०११ जनगणनानुगुणं डुङ्गरपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १३८८९०६ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३६८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३६८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २५.३१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९९० अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.७८ % अस्ति । ==उपमण्डलानि== * [[डुङ्गरपुरम्]] * ओबरी * सागवारा ==वीक्षणीयस्थलानि== अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - * उदय बिलास राजभवनम् * जुना महल * श्रीनाथमन्दिरम् * श्री आदिनाथजैनमन्दिरम् * बेणेश्वर धाम * रोकडिया गणेशमन्दिरम् * गालिया कोठी इत्यादीनि । ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.dungarpur.in Dungarpur Site - Dungarpur.in ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809033554/http://dungarpur.in/ |date=2018-08-09 }} * {{official website|http://www.dungarpur.nic.in}} * [http://www.investrajasthan.com/maps/dungarpur.htm Dungarpur District map (Invest Rajasthan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050204234336/http://www.investrajasthan.com/maps/dungarpur.htm |date=2005-02-04 }} [[वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] o32bff7rt0g7lqudyy5op3qwvtplnfs 0 25492 500547 479863 2026-09-13T23:28:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500547 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title = <!--(see above)--> | name = अणुभाष्यम् | image = | image_size = | alt = | caption = अणुभाष्यम् | author = | audio_read_by = | title_orig = | orig_lang_code = sanskrit | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = sanskrit | series = 4 | release_number = | subject = | genre = | set_in = | publisher = | publisher2 = | pub_date = | english_pub_date = | published = | media_type = | pages = 4 adhaya | awards = | isbn = | isbn_note = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} अस्य ग्रन्थस्य रचयिता [[मध्वाचार्यः]] भवति। '''अणुभाष्यम्''' ३२ श्लोकानां भाष्यार्थसङ्ग्रहः भवति। भाष्यं सर्वशास्त्रार्थम् इत्यतः सर्वशास्त्रार्थसङ्ग्रहः भवति। [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रभाष्यं]] प्रत्यहं पठनीयम् इति इच्छा '''अच्युतप्रेक्षकस्य''' आसीत्। एकवारं साधनद्वादशिदिने अस्य इच्छा न पूरिता। व्रतभङ्गः भविष्यति इति मत्वा तस्मिन् क्षणे एव आचार्यः अणुभाष्यं रचयित्वा दत्तवान् इति केचन व्याख्यानकाराः कथयन्ति। अद्यापि अस्य समग्रभाष्यस्य पारायणकर्तारः सन्ति। भाष्यं ये पाठयन्ति तेषां कृते तथैव भाष्यार्थं ये मननं कर्तुमिच्छन्ति तेषाञ्च उपयुक्तं भवति। एनं विषयं [[राघवेन्द्रस्वामी|श्रीराघवेन्द्रस्य]] [[तत्वमञ्जरी]] स्पष्टं करोति। नारयणपण्डितस्य एकं व्याख्यान लभ्यते। अस्य पुत्रस्य वामनपण्डितस्य "आनन्दमाला" अस्य प्राचीनटीका ग्रन्थः भवति। नैकानि व्याख्यानानि लभ्यन्ते किन्तु तत्वमञ्जरी एव विस्तृतम् अध्ययनयोग्यञ्च भवतीति। अणुभाष्यं ब्रह्मसूत्रभाष्यस्य अध्यायसारं श्लोकरूपेण प्रपञ्चीकृतटिका भवति। अस्यां समन्वयः, अविरोधः, साधना तथा फलम् इति अध्यायाः सन्ति। एतैः समग्रभाष्यस्यावगमनं सुकरं स्यात्। यथा श्रीकृष्णः मुखे ब्रह्मांडं दर्षियित्वा परमात्मस्वरूपं दर्शितवान् तथैव आचार्योऽपि अणुभाष्यं लिखित्वा वायुदेवस्य अवतारः इति दर्शितवान् इति [[सुमध्वविजयः|सुमध्वविजये]] वर्णितम् अस्ति। ==मुख्यांशाः== *ब्रह्मसूत्रभाष्यस्य व्याख्यानम्। *अणुयाख्यानस्य रचयिता [[मध्वाचार्यः]] *३२ श्लोकाः सन्ति। * ४ अध्यायाः सन्ति। * श्रेष्ठं व्याख्यानम् भवति। {{ Infobox settlement | name = द्वॅत मत प्रवर्तक | image_skyline = | image_caption = मध्वाचार्यः }} {{ Infobox settlement | name = मध्वचार्यस्य देवालयम् | image_skyline = Temple of Madhvacharya feet.jpg | image_caption = मध्वाचार्यः }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.madhva.net मध्वाचार्यस्य द्वैतमतविषयेजालस्थानम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041127124231/http://www.madhva.net/ |date=2004-11-27 }} * [http://www.dvaita.org/madhva/AnandaT_1.html मध्वाचर्यस्य विषये लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609062414/http://www.dvaita.org/madhva/AnandaT_1.html |date=2011-06-09 }} [[वर्गः:द्वैतग्रन्थाः]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] [[वर्गः:न प्राप्तः भाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] o8kn2pe7r7dwrw2ng9s5hijzzmnge45 0 26792 500558 491602 2026-09-14T03:17:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500558 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:CollageFisica.jpg|right|thumb|350px|भौतिकशास्त्रप्रपञ्चस्य स्थूलपरिचयः]] '''भौतिकशास्त्रम्''' [[प्राकृतिकशास्त्रम्|प्राकृतिकशास्त्रे]]एकशाखा अस्ति यः पदार्थं सम्बन्धि अध्ययनं करोति । भौतिकशास्त्रम् इति यत् शास्त्रम् अस्माभिः आधुनिक विज्ञाने पठ्यते तच्च शास्त्रं वेदकालादारभ्य प्रवृत्तम् दृश्यते । ऊर्जसंरक्षणनियमः, अणुसिध्दान्तः, द्रव्यनिर्माणम् इत्यादयः विषयाः प्रधानतया भारते प्रसृताः दृश्यन्ते | शब्दस्य प्रकाशस्य च गतिः स्वभावादयश्च न्यायवैशेषिकमीमांसादिषु चर्चाविषयाः जाताः दृश्यन्ते | शब्दः वायौ प्रचयम् अपचयं च निर्माय सञ्चरति | तरङ्गरूपस्य प्रतिफलनम् अपि चर्चितम् अस्ति | प्रकाशस्य प्रतिफलनम्, अपभ्रंशः इत्यादयः विषयाः तर्कशास्त्रे दृश्यन्ते | एते विषयाः वात्स्यायनभाष्ये रश्मिपरावर्तनशब्देन निर्दिष्टाः | प्रकाशवेगः, द्वैतस्वभाव इत्यादयः क्रिस्तीयनवमशतके जातेन आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण विरचितायां तात्पर्यटीकायां प्रतिपादिताः | एते च विषयाः पाश्चात्यपण्डितैः सप्तदशे शतके ज्ञाताः | क्वाण्टम्-सिध्दान्तम् अधिकृत्य अपि उपनिषत्सु चर्चा कृता दृश्यते | सायणाचार्यः प्रकाशस्य वेगम् एवं प्रतिपादयति- :योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने | :एकेन निमिषार्धेन क्रममाणाय नमोस्तु ते || इति || अस्य व्याख्याने प्रकाशवेगः ६४००० क्रोशमितः (१८५००० मैल् परिमितः) इति उक्तम् अस्ति | आधुनिकाः च प्रकाशवेगं १८६२०२.३९६० मैल् मितं वदन्ति | [[चित्रम्:Light shining2.JPG|right|250px]] ऊर्जं पिण्डस्य आनुपातिकम् अस्ति ("E=mc2")इति ऐन्स्टिन्महोदयस्य सिद्धान्त: इति वादः श्रूयते | "त्वाष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्तण्डज्योतिरुज्ज्वलः " इति भवभूतेः प्रयोगः। विश्वकर्मणः पुत्री संज्ञा सुर्यवधूः जाता | किन्तु सूर्यस्य अधिकतेजसा पीड्यमानया संज्ञया पिता बोधितः | सः पिता सूर्यं त्वाष्टृयन्त्रम् आरोप्य ऊर्जन्यूनतां चकार इति पुराणकथा | ऊर्जपिण्डबन्धनं निरूपयति एषा कथा | एकदा "सयन्स् टुडे" नामिकायां पत्रिकायां प्रकाशितम् ऐन्स्टिन् महाशयस्य वाक्यम् अत्र स्मरणीयम् । तत् एवं अस्ति - == भौतविज्ञानम् == भौतविज्ञानं तु भौतिकस्य विज्ञानस्य एषः भागः यत्र प्राकृतिकाध्ययनं प्रवर्तते। [[आङ्ग्लभाषा]]याम् अस्य नाम, ‘Physics’ इति अस्ति। अस्य पदस्य मूलं तु, ‘Fusis’ इति नामकं ग्रीक् भाषापदम्। तस्यां भाषायाम् अस्य पदस्य अर्थः, ‘[[प्रकृतिः]]’ इति भवति। ‘[[अरिस्टाटल्]]’ नामकः [[विज्ञानी]] प्रथमतः अस्य नाम्नः उपयोगं कृतवान्। प्रकृतिः नियमबद्धा वैभवसंपन्ना च वर्तते। अत्र दिनरात्रि, ऋतूना परिवर्तनं, [[भूमिः|भूमेः]] रचना इत्यादिषु सर्वत्र नियमबद्धता दृश्यते। अत्र सन्ति केचन मूलभूतनियमाः येषां तु अपवादः न दृश्यते। भौतशास्त्रं एतेषां नियमानाम् अन्वेषणम् अध्ययनं च करोति। ==भौतशास्त्रस्य विभागाः== प्रथमतः भौतशास्त्रं स्थूलं स्वल्पविस्तृतं चासीत्। विज्ञानिनाम् अन्वेषणसामर्थ्येन कालक्रमेण व्यवर्धत। क्रिस्ताब्दीय एकोनविंशतितमशताब्दपर्यन्तं यत् ज्ञानं सङ्कलितमासीत् तत् [[पुरातनभौतिकविज्ञानम्|पुरातनभौतिकविज्ञानं]] (Classical Physics) नाम्ना प्रसिद्धमस्ति। तदनन्तरं भौतविज्ञाने परमाणुप्रपञ्चमधिकृत्य सूक्ष्मतमाः प्रयोगाः प्रवृत्ताः। एषः भागः नूतनभौतविज्ञानमिति (Modern Physics) कथ्यते। भागद्वयमपि बहुधा पुनर्विभक्तं वर्तते। पुरातनभौतविज्ञाने, [[यान्त्रिकशक्तिः]] (Mechanics) इति भागः प्रथमतः दृश्यते। अस्यापि [[स्थिरशास्त्रम्|स्थिरशास्त्रं]] (Statics), [[चलनशास्त्रम्|चलनशास्त्रमिति]] (Dynamics) भागद्वयमस्ति। चलनशास्त्रे [[सरेरवाचलनम्|सरेरवाचलनं]] (Translatory motion), [[वृत्तीयचलनम्|वृत्तीयचलनं]] (Circular motion), [[परिभ्रमणम्|परिभ्रमणं]] (Rotation), [[आवर्तनम्|आवर्तनं]] (Oscillatim) इत्यादयः अध्ययनविषयाः सन्ति। घनवस्तूनां लक्षणानि अन्यः विभागः। एवमेव द्रवलक्षणानि, अनिललक्षणानि प्रत्येकतया अध्ययनविषयाः भवन्ति। शक्तेः बहुरूपता प्रसिद्धा वर्तते। उष्णता, [[द्युतिः]], [[शब्दः]], [[विद्युत्]], [[कान्तशक्तिः]], आकाशकायानं गुणादयः एवं सर्वे विषयाः भौतशास्त्रे अभ्यस्ताः। नूतनविज्ञानभागः परमाणुविभजनप्रयोगात् आरब्धः। अस्मिन् विभागे वस्तुनः स्थूलरूपात् परावृत्य, तस्य अन्ते या रचना वर्तते, तस्य अध्ययनं कुर्वन्ति। अस्मिन् भागे, [[परमाणुविज्ञानम्|परमाणुविज्ञानं]] (atomic) [[बीजकेन्द्रविज्ञानम्|बीजकेन्द्रविज्ञानं]] (nuclear physics), [[बीजकेन्द्रविज्ञानम्|अणुविकिरणं]] (Radio activity), [[ऋणकणाध्ययनम्|ऋणकणाध्ययनं]] (Electronics), क्वाण्टं भौतविज्ञानम् इत्यादयः विभागाः सन्ति। सर्वेषु भागेषु बहवः उपविभागाः वर्तन्ते। एवं भौतविज्ञानम् अतीव विस्तृतं वर्तते। आधुनिकं सङ्गणकयन्त्रविज्ञानमपि मूलतः भौतविज्ञानस्य भागः एव अस्ति। [[दूरदर्शनम्|दूरदर्शनं]] [[दूरवाणी]]व्यवस्या, [[जड्गमदूरवाणी]] (Mobile), [[यन्त्रमानवशास्त्रम्|यन्त्रमानवशास्त्रं]] (Robotics), [[अन्तरिक्षविज्ञानम्]] (Space Science), नूतनानां शक्तिमूलानाम् आविष्कारः इत्यादयः सर्वे भौतविज्ञानम् अवलम्बन्ते। ==भौतविज्ञानेन सह अन्यविज्ञानविभागानां सम्बन्धः== भौतविज्ञानं तु प्राकृतिकमूलनियमानाम् अध्ययनं करोति किल ! अतः अस्य आवश्यकता सर्वत्र सुविदिता अस्ति। अन्यविभागानाम् अभिवृद्ध्यै भौतशास्त्रं प्रमुखं पात्रं वहति। रसायनशास्त्रे अणुरचनादिविषयाः रसायनिकक्रियाणाम् अध्ययने उपयुक्ताः भवन्ति। एषः भागः भौतिकरसायनशास्त्रमिति (Physical Chemistry) विश्रुतम्। भौतशास्त्रस्य अध्ययनात् सूक्ष्मदर्शकयन्त्राणि निर्मितानि। तैः जीवकोशानां रचनादयः अधीताः। एवं [[जीवभौतशास्त्रम्]] आरब्धम् (Bio-physics)। भौतशास्त्रस्य अन्यः आविष्कारः [[दूरदर्शकयन्त्रम्]] (Telescope)। अनेन आकाशकायानां वीक्षणं सुकरमभवत्। तेषां स्वरूपरचनादिकानाम् अध्ययनं भौतशास्त्रस्य भागं एव अभवत्। तदेव [[खगोलभौतविज्ञानम्]] (Astrophysics) भूमेः रचना, तदन्तरङ्गचित्रणं च प्राकृतिकानियमान् अनुसरन्ति एव। [[भूगर्भशास्त्रम्|भूगर्भशास्त्रं]] भौतशास्त्रस्य अङ्गभूतम्। वैद्यविज्ञानमपि भौतशास्त्रस्य ऋणं वहति। बैजिककान्तीयानुरणनं (Nuclear Magnetic Resonance), क्षकिरण्यः, द्युतितन्तवः (Optical fibres) इत्यादयः तत्र उपयुज्यन्ते। भौतशास्त्रेण विना वैद्यविज्ञानस्य प्रगतिः एवं न भविता। वायुमण्डलस्य अध्ययनेऽपि भौतशास्त्रस्य महत्तरं पात्रं वर्तते। एषः भागः वर्षातपादिकानां पूर्वसूचनां दत्त्वा जनान् प्रबोधयति। अन्येपि बहवः विज्ञानभागाः भौतशास्त्रम् एव आश्रयन्ति। ==भौतशास्त्रं तथा श्रीसामान्यः== ‘विज्ञानं तु बुद्धिमताम् अध्ययनविषयः। सामान्यजनाः तत् न ज्ञास्यन्ति, नैव अस्य, आवश्यकता वर्तते’ इति बहवः भावयन्ति। किन्तु एतदसत्यम्। विज्ञानं मानवस्य जीवनं सुखमयं करोति। पुरा नरः मृग इव जीवनं यापयति स्म। क्रमेण सुशिक्षिताः भूत्वा आधुनिकानि सौलभ्यानि उपयुञ्जते। एतानि सौलभ्यानि विज्ञानस्य कृपया एव प्राप्तानि। एकैकस्य वैज्ञानिकोपकरणस्य सज्जीकरणे शाताधिकानां विज्ञानिनां योगदानमस्ति। ते सर्वे प्रातः स्मरणीयाः स्वेषां जीवनं सुखादिकं च अविगणय्य सुन्दरं सौलभ्यपूर्णं च मानवसमाजं निर्मितवन्तः। कानिचन उदाहरणानि अत्र सन्ति - :१. सम्पर्कसाधनानि - दूरवाण्यादयः । इदानीं वयं संगणकयन्त्रसाहय्येन क्षणमात्रे विश्वाद्यन्तं वार्तालापं कर्तुं शक्नुमः, चित्रमपि द्रष्टुं शक्नुमः। :२. मनोरञ्जनसाधनानि - आकाशवाणी, दूरदर्शनमित्यादीनि मनोरञ्जकानि शिक्षणप्रदानि च सन्ति। :३. सङ्गणकक्षेत्रम् - एतत्तु मानवजीवने महत्तरं परिवर्तनम् अकरोत्। औद्योगिकक्षेत्रमनेन महता अवर्धत। :४. सञ्चारसाधनानिः - शकटैः आरभ्य, इदानीं तु वयम् आकाशे सागरे च प्रयाणं कुर्मः। :५. शक्तिमूलानि - विद्युच्छक्तिः मानवस्य अतिप्रमुखः आविष्कारः। अनेन विना वयं क्षणम् अपि जीवितुं न शक्नुमः। नवीकरणयोग्यानि बहूनि शक्तिमूलानि अपि भौतशास्त्रस्य योगदानम् अस्ति। :६. अन्तरिक्षगमनम् - इदानीं मानवः [[चन्द्रः|चन्द्रं]], [[मङ्गलः|मङ्गलग्रहं]] च गत्वा अन्वेषणं करोति। :७. वैद्यकीयसौलभ्यम् - रोगानामुपरि विजयः विज्ञानस्य प्रमुखः उपयोगः। एवं मानवाय सर्वोपकारकं विज्ञानं सम्यक् अधीत्य तस्य प्रयोजनं प्राप्नुयाम । == आधाराः == {{Commons|Category:Physics|भौतिकशास्त्रम्}} * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – [[HyperPhysics]], a physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] * [http://www.physicscentral.com/ PhysicsCentral] – Web portal run by the [http://www.aps.org/ American Physical Society] * [http://www.physics.org/ Physics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040902123039/http://www.physics.org/ |date=2004-09-02 }} – Web portal run by the [http://www.iop.org/ Institute of Physics] * [http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ ''The Skeptic's Guide to Physics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207124645/http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ |date=2016-02-07 }} * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – A FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – An online encyclopedic dictionary of physics * [http://www.nature.com/naturephysics ''Nature'': Physics] * [http://physics.aps.org/ Physics] announced 17 July 2008 by the [[American Physical Society]] * [http://physicsworld.com Physicsworld.com] - News website from [http://publishing.iop.org/ Institute of Physics Publishing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050838/http://publishing.iop.org/ |date=2012-07-12 }} * [http://physlib.com/ Physics Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624055123/http://physlib.com/ |date=2013-06-24 }} - includes articles on astronomy, particle physics, and mathematics. * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] - science videos, including physics * [http://www.archive.org/details/JustinMorganPhysicsLightningTour/ Video: Physics "Lightning" Tour with Justin Morgan] * [http://www.learner.org/resources/series42.html 52-part video course: The Mechanical Universe...and Beyond] Note: also available at {{Google video | id = -6774539130229106025 | 01 - Introduction}} * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_physics Encyclopedia of Physics] at [[Scholarpedia]] * de Haas, Paul, [http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/ "Historic Papers in Physics (20th Century)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826083339/http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/ |date=2009-08-26 }} [[वर्गः:भौतिकविज्ञानम्|भौतिकशास्त्रम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:भौतिकविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] 26etq8d3nk87fczj7ne2a7dw34jerdx 0 32450 500557 500194 2026-09-14T03:03:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500557 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox person | name=भगिनी निवेदिता | image= Sœur Nivedita.jpg | caption= भगिनी निवेदिता [[भारतम्|भारते]] | dead=dead | birth_date= २८ अक्टोबर् १८६७ | birth_place= [[ऐर्लाण्ड्]] | death_date= १३ अक्टोबर् १९११ (४४ वयसि) | death_place= [[दार्जिलिङ्गमण्डलम्|दार्जिलिङ्ग]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], [[भारतम्]] | other_names = भगिनी निवेदिता | spouse = | children = | known_for = समाजसेविका, राष्ट्रभक्ता }} '''भगिनी निवेदिता''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|b|h|ə|g|ɪ|n|iː|_|n|ɪ|v|ɛ|d|ɛ|t|aː}}) ({{lang-en|Margaret Elizabeth Noble}}, {{lang-hi|भगिनी निवेदिता}}) इति [[स्वामिविवेकानन्द|स्वामिविवेकानन्देन]] प्रदत्तं नाम । तस्याः वास्तविकं नाम तु मार्गरेट् एलिजबेथ् नोबल् आसीत् । [[भारतम्|भारतस्य]] [[स्वतन्त्रतासङ्ग्रामः|स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे]] तस्याः अपि अविस्मरणीयं योगदानं वर्तते । [[मेडलीन् स्लेड्]], [[एनी बेसन्ट्]] सदृशम् एषा अपि [[भारत]]मातुः विदेशिपुत्री । एषा अपि सर्वस्वं त्यक्त्वा भारतस्वतन्त्रतायै योगदानम् अयच्छत् । [[मेडम कामा]]-द्वारा निर्मितस्य "[[वन्दे मातरम्]]"-ध्वजस्य अनुसरणं कृत्वा अनया अपि [[भारतीयराष्ट्रध्वज]]स्य निर्माणे स्वयोगदानं कृतम् । [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य जीवनीलेखने अपि एतस्याः महद्योगदानं वर्तते । == जन्म, परिवारश्च == विंशतितमेऽब्दे [[भारत]]वत् अन्ये बहवः देशाः अपि [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशस्य अधीनाः आसन् । तेषु [[आयर्लैण्ड]]-देशः अपि अन्यतमः । [[भारतस्य स्वतन्त्रताक्रान्तिकारिणः|भारतीयक्रान्तिकारिवत्]] तस्मिन् देशे अपि स्वतन्त्रयोद्धारः मातृभूमेः स्वतन्त्रतायै सक्रियाः आसन् । [[आयर्लैण्ड]]-देशे सेम्युअल् नोबल्-नामकः एकः ‘पादरी’ (padre) आसीत् । सः धर्मप्रचारेण सह मातृभिमिस्वतन्त्रतायै अपि कार्यं करोति स्म । सेम्युअल् इत्यस्य पत्नी मेरी यदा प्रसूता आसीत्, तदा सा अवदत्, “यदि आवयोः शिशोः जन्म निर्विघ्नेन भविष्यति, तर्हि आवां स्वशिशुम् ईश्वरसेवायां योजयिष्यावः” इति । परन्तु सेम्युअल् अवदत्, “न भोः ! आवयोः शिशुः ईश्वरकार्याय न किन्तु मातृभूमिस्वतन्त्रतायै कार्यं करिष्यति” इति । १९६७ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८/१०/१९६७) दिनाङ्के तयोः गृहे कन्यायाः जन्म अभवत् । सा कन्या एव मार्गरेट् अर्थात् भगिनी निवेदिता । निवेदितया बाल्यं [[आयर्लैण्ड]]-देशे तस्याः पितामह्याः गृहे व्यतीतम्, यतो हि तस्य पिता धर्मप्रचारस्य, देशस्वतन्त्रतायाः च कार्ये व्यस्तः आसीत् । तस्य पिता देशसेवायाः विचारान् निवेदितायाः मनसि आरोपयत् । परन्तु १८८२ तमे वर्षे ३४ वर्षस्य वयसि तस्याः पितुः अवसानम् अभवत् । तदा निवेदितायाः आयुः पञ्चदश आसीत् । पितुः अवसानानन्तरं गृहनिर्वाहस्य दायित्वं निवेदितायाः उपरि आपतितम् । अतः १८८४ तमे वर्षे सा एकस्यां शालायां शिक्षिकात्वेन कार्यं प्रारभत । परन्तु देशसेवायै जन्मधृता निवेदिता कुत्रापि शान्त्या वृत्त्युपार्जनं कर्तुं न शक्तवती । सा षड्वर्षेषु भिन्नेषु चतुर्षु स्थानेषु कार्यं कृतवती । अन्ततो गत्वा सा १८९२ तमे वर्षे [[लण्डन]]-महानगरम् अगच्छत् । == शिक्षणम् == पितुः मरणानन्तरं वृत्त्युपार्जनेन सह निवेदिता पठन्ती अपि आसीत् । तस्याः माता मेरी निवेदितां, तस्याः अनुजां च पठितुं 'होलीफाक्स'-कलाविद्यालयं प्रैषयत् । तयोः सहोदर्योः सम्यगध्ययनेन विद्यालयस्य शिक्षकाः सन्तुष्टाः आसन् । ते अध्ययने अतिचतुरे आस्ताम् । तस्मिन् विद्यालये ते [[सङ्गीत]]-[[चित्र]]-[[नृत्यम्|नृत्यादीनाम्]] अभ्यासम् अकुरुताम् । तस्मिन् विद्यालये अध्ययनं समाप्य निवेदिता 'केस्विक्'-विद्यालये शिक्षिकात्वेन कार्यं प्रारभत । == [[स्वामिविवेकानन्द|स्वामिविवेकानन्देन]] सह मेलनम् == बाल्यकालात् निवेदितायाः स्वप्नम् आसीत् यत्, “[[आयर्लैण्ड]]-देशः स्वतन्त्रः स्यात्” इति । तस्याः पित्रोः संस्काराः अपि तथैव आसन् । [[लण्डन]]-महानगरं सम्प्राप्य तस्याः [[आयर्लैण्ड]]-देशस्य क्रान्तिकारिभिस्सह सम्पर्कः अभवत् । १८९३ तमे वर्षे [[अमेरिका]]-देशस्य [[शिकागो]]-महानगरे विश्वधर्मपरिषदि सा भागम् अवहत् । तत्र [[भारत]]स्य प्रतिनिधेः [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य भाषणं श्रृत्वा सा प्रेरणां प्रापत् । [[स्वामिविवेकानन्द|स्वामिववेकानन्देन]] तस्यां परिषदि यत् भाषणं दत्तमासीत्, तेन सर्वेषां हृदयम् अजयत सः । ततः [[विवेकानन्दः]] [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशस्य [[लण्डन]]-महानगरे 'लेडी ईझाएल्' इत्यस्याः गृहम् अगच्छत् । तस्मिन् गृहे [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य प्रवचनम् आसीत् । तस्मिन् प्रवचने पञ्चदश जनाः आसन् । तेषु निवेदिता अपि अन्यतमा । ततः तु निवेदिता [[स्वामिविवेकानन्द|विवेकान्दं]] प्रति मुग्धा अभवत् । [[विवेकानन्दः]] तदनन्तरवर्षे यदा पुनः [[लण्डन]]-महानगरम् अगच्छ्त्, तदारभ्य निवेदितायाः परिचयः [[स्वामिविवेकानन्द|विवेकानन्देन]] सह अवर्धत । परन्तु स्वामिना सह सा अधिकं समयं न यापयत् । एकदा सा [[स्वामिविवेकानन्द|विवेकानन्दं]] पत्रम् अलिखत्, “भोः स्वामिन् ! भारतम् आगन्तुकामा अहं भवतः आज्ञायाः प्रतीक्षां कुर्वती अस्मि” । निवेदितायाः पत्रं पठित्वा [[विवेकानन्दः]] किंवक्तव्यमूढः अभवत्, यतो हि स्वामी जानाति स्म यत्, “सा विदेशस्य शीतवातावरणे निवसितुम् अभ्यस्ता अस्ति । [[भारतम्|भारतस्य]] उष्णवातावरणे सा कथं निवत्स्यति ?” इति । परन्तु निवेदितायाः निर्णयः दृढः आसीत्, अतः स्वामी तस्यै [[भारतम्]] आगन्तुम् आज्ञाम् अयच्छत् । == भारतागमनम् == १८९८ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८/१/१८९८) दिनाङ्के मोम्बासा-नामकेन जलयानेन सा [[कोलकाता]]-महानगरं प्रापत् । मासद्वयं यावत् सा [[भारत]]स्य [[भारतीयसंस्कृतिः|संस्कृति]]-[[इतिहास]]-जीवशैल्यादिवषये गहनाध्ययनम् अकरोत् । स्वामिना प्रदर्शितध्यानमार्गस्यापि सा अनुसरणम् अकरोत् । ततः १९९८ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/३/१९९८) दिनाङ्के [[स्वामिविवेकानन्दः]] तस्यै दीक्षाम् अददत् । दीक्षाकाले स्वामी तस्यै मन्त्रम् अयच्छत्, “भारते स्निह्यताम्, भारतस्य सेवा क्रियताम् (Love India, Serve India)” इति । स्वामी निवेदितायै उपादिशत् यत्, “[[भारत]]स्य यथार्थतया यदि त्वं सेवां कर्तुम् इच्छसि, तर्हि [[भारत]]स्य आत्मनि लीना भव । भारतीयानां सुखदुःखानि, अज्ञानम्, अन्धविश्वासम्, आपत्तिं च स्वस्य मत्वा सहस्व । साधनया, तपश्चर्यया च तेषां निवारणं कुरु । तदैव त्वं स्वोद्देशे सफला भविष्यसि” इति । दीक्षाकाले एव मार्गरेट् इत्यस्मात् निवेदिता इति स्वामिना तस्याः नामान्तरणं कृतम् । ततः सा निवेदिता इति प्रसिद्धा अभवत् । कालान्तरे भगिनी शब्दः अपि तस्याः नाम्ना सह अयुजत् (जुड़ गया) । अतः भगिनी निवेदिता इति सा प्रसिद्धा । तस्मिन् एव काले [[कोलकाता]]-महानगरे 'प्लेग'-रोगेण [[यम]]रूपं धृतम् आसीत् । जनाः [[औषध]]-सेवा-उपचारादीनाम् अभावेन मरन्तः आसन् । निवेदिता तेषां रोगिणां कृते धनसञ्चयस्य कार्यं प्रारभत । अविरतपरिश्रमेण सा रोगिणाम् उपचारार्थं धनम् एकत्रितम् अकरोत् । रागिणां सेवायै सा सर्वदा तत्परा आसीत् । ततः सा [[भारत]]भ्रमणं प्रारभत । [[भारत]]यात्राकाले सा विविधयोगिभिः [[ध्यान]]-[[योग]]-[[समाधि]]-विषये अपठत् । १९०० तमे वर्षे [[पेरिस]]-महानगरे विश्वधर्मपरिषदः आयोजनम् आसीत् । निवेदिता स्वामिना सह तस्यां परिषदि भागम् अवहत् । परन्तु ततः आगमनानन्तरं स्वामिनः स्वास्थ्यं शिथिलम् अभवत् । एकदा स्वामी निवेदिताम् अवदत्, “इतःपरं त्वया स्वविवेकेनैव अग्रे गन्तव्यमस्ति । तव अन्तरात्मा यस्मिन् मार्गे प्रति नयति, तं मार्गं प्रति गच्छतु” इति । == भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलने योगदानम् == [[विवेकान्द]]स्य आदेशानन्तरं निवेदिता सर्वत्र एकाकी एव अटति स्म । सा [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशस्य यात्राम् अकरोत् । तस्मिन् काले [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशे जनाः [[हिन्दुधर्म]]म् अङ्गीकर्तुम् आरब्धवन्तः आसन् । तेन तत्रस्थाः [[क्रिस्त]]-जनाः रुष्टाः आसन् । ते भारतीयसंस्कृतेः अपमानं कुर्वन्ति स्म । सा यदा [[इङ्गलैण्ड]]-देशे आसीत्, तदा तया अनुभूतं यत्, "[[इङ्ग्लैण्ड]]-[[भारत]]योः मित्रता न भवितुम् अर्हति । अतः भारतेन तु स्वतन्त्रतायाः कृते सङ्घर्षः एव करणीयः" इति । भारतं प्रत्यागत्य सा बहुत्र भाषणानि अकरोत् । तस्याः भाषणेषु भारतं प्रति प्रेम एव आसीत् । सा ऐच्छत् यत्, “भारतीयाः स्वयं जागरूकाः भवेयुः, स्वमातृभूम्यै युद्धं कुर्युः” इति । अतः सा भारतीयानां [[शिक्षा]]याः कार्यं प्रारभत, येन सुशिक्षिताः भारतीयाः स्वभाग्यं स्वयमेव लेखितुं समर्थाः भवेयुः । निवेदितायाः देशसेवाकार्यं पश्यन्तः [[भारत]]स्य राष्ट्रियनेतारः तया सह सम्पर्कम् अस्थापयन् । राष्ट्रियनेतॄणां निवेदितया सह सम्बन्धे वर्धिते सति आङ्ग्लसर्वकारः निवेदितायाः पृष्ठे गुप्तचरान् न्ययुङ्क्त । तस्याः पत्रेषु अपि आङ्ग्लसर्वकारस्य [[गृध्र]]दृष्टिः आसीत् । १९०२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य तृतीये (३/७/१९०२) दिनाङ्के [[स्वामिविवेकानन्दः]] ब्रह्मलीनः अभवत् । ततः पञ्चदिनपश्चात् भगिनी निवेदिता [[रामकृष्ण मिशन्]] इत्याख्यां संस्थाम् अत्यजत् । सा पुनः [[भारत]]भ्रमणार्थं निर्गता । [[मुम्बई]]-[[नागपुर]]-[[वर्धा]]-[[अमरावती]]-नगराणां यात्रां कृत्वा सा [[वडोदरा]]-महानगरम् अगच्छत् । तत्र [[अरविन्द घोष]] इत्यनेन सह तस्याः परिचयः अभवत् । तस्य राष्ट्रवादिविचारैः सा प्रभावता । [[वडोदरा]]-महानगरात् [[कर्णावती]]-महानगरं गत्वा सा तत्र दिनत्रयं यावत् भाषण-प्रवचन-सम्मेलनानि अकरोत् । [[भारत]]मातुः सुप्तपुत्रेभ्यः उत्थानबोधः एव तस्याः मुखात् सर्वदा निर्गच्छति स्म । सा देशभक्त्याः विषये भारतीयान् बोधयति स्म । तस्याः भाषणस्य सारः आसीत् यत्, “ईश्वरप्राप्तेः ईप्सा अस्ति चेत्, [[भारत]]मातुः सेवां कुर्वन्तु । तेन ईश्वरप्राप्तिः निश्चयेन भविष्यति” इति । [[कर्णावती]]-तः सा [[मुम्बई]]-[[अजञ्ता]]-[[इलोरा]]-[[मद्रास]]-आदिस्थेषु भ्रमणं कृत्वा [[वङ्गप्रदेश|वङ्गप्रदेशं]] प्रापत् । यदा सा [[वङ्गप्रदेश|वङ्गप्रदेशं]] प्रापत्, तदा तत्र क्रान्तिकारिप्रवृत्तिः वेगवती आसीत् । अतः सा स्वपार्श्वे सङ्गृहीतं सर्वं क्रान्तिकारिसाहित्यं तेभ्यः क्रान्तिकारिभ्यः अददत् । सा [[राष्ट्रध्वज]]स्य एकां परिकल्पनाम् अपि देशस्य सम्मुखम् उपास्थापयत् । तस्मिन् एव समये [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य अनुजः भूपेन्द्रनाथ दत्त आङ्ग्लविरोधस्य कारणेन कारागारे आसीत् । भगिनी निवेदिता तं कारागारवासात् अमोचयत् । ततः 'चाफेकर'-बन्धूनां मात्रा सह स्थित्वा निवेदिता तस्यै सान्त्वनां प्रादात् । 'चाफेकर'-परिवारस्य त्रीन् पुत्रान् आङ्ग्लाः अमारयन् । तेन [[वङ्गप्रदेश]]स्य राजकीयस्थितिः विस्फोटकी अभवत् । तस्मिन् एव काले लोर्ड कर्जन् [[वङ्गप्रदेश]]स्य विभाजनम् अकरोत् । वङ्गविभाजनस्य निर्णयस्य सर्वत्र विरोधः अभवत् । तेन विरोधने [[स्वदेशी आन्दोलनम्|स्वदेशी-आन्दोलन]]स्य जन्म अभवत् । भगिनी निवेदिता तस्मिन् आन्दोलने भागम् अवहत् । तया अपि आजीवनं स्वदेशिवस्त्रधारणस्य प्रतिज्ञा कृता । आजीवनं तस्याः प्रतिज्ञायाः पालनमपि अकरोत् सा । == मृत्युः == भगिनी निवेदिता राष्ट्रियप्रवृत्तिभिः सह सल्लग्ना आसीत्, परन्तु तया [[समाजसेवा]]याः कार्यम् अपि क्रियमाणम् आसीत् । सा [[भारत]]मातुः सेवायै स्वजीवनं समार्पयत् । सा स्वस्वास्थ्यस्यापि चिन्तनं नाकरोत् । भारतस्य ऊष्णवातावरणे यद्यपि सा कष्टमनुभवति स्म, तथापि स्वास्थ्यस्य चिन्ताम् अकृत्वा सा सम्मेलन-प्रवचन-भाषणादिकार्याणि अविरतं करोति स्म । परन्तु स्वजीवनस्य अन्तिमदिनेषु तया तत्सर्वं त्यक्तम् । १९११ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य त्रयोदशे (१३/१०/१९११) दिनाङ्के चतुश्चत्वारिंशत् (४४) वयसि [[वङ्गप्रदेश|वङ्गप्रदेशे]] तस्याः निधनम् अभवत् । [[भारत]]मातुः निःस्वार्थभावेन सेवां कृतवत्यै तस्यै कोटि कोटि नमस्काराः । == सम्बद्धाः लेखाः == *[[स्वामिविवेकानन्दः]] *[[हिन्दुधर्मः]] *[[भारतीयसंस्कृतिः]] *[[वङ्गप्रदेशः]] == बाह्यानुबन्धाः == http://www.bhagininiveditacollege.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729003943/http://bhagininiveditacollege.in/ |date=2014-07-29 }} http://bhagininiveditabank.com/ https://en.wikipedia.org/wiki/Bhagini_Nivedita_(film) https://en.wikipedia.org/wiki/Sister_Nivedita http://bngvn.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516225530/http://bngvn.org/ |date=2014-05-16 }} https://en.wikipedia.org/wiki/Kishore_Bharati_Bhagini_Nivedita_(Co-ed)_College http://www.du.ac.in/du/index.php?page=bhagini-nivedita-college http://www.jagranjosh.com/articles/bhagini-nivedita-college-du-notified-recruitment-to-17-assistant-professor-posts-2013-1380005219-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140402203047/http://www.jagranjosh.com/articles/bhagini-nivedita-college-du-notified-recruitment-to-17-assistant-professor-posts-2013-1380005219-1 |date=2014-04-02 }} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः]] heneetg5pqzbkc5ad2hkqv7n9wi30rv 0 35973 500556 500193 2026-09-14T02:22:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500556 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} <!-- अस्य लेखस्य tagging and coding अवशिष्टमस्ति --> [[चित्रम्:BW Fjord an Glameyer Stack 2007-12-15.JPG|thumb|right|200px|]] '''परिवहनम्''' ({{IPA audio link|परिवहनम्.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|p|ə|r|ɪ|v|ə|h|ə|n|ə|m}}) ({{lang-hi|परिवहन}}, {{lang-en|Transportation}}) अर्थात् वस्तूनां, व्यक्तीनां च एकस्थानात् अन्यत्र वहनम् इति । प्राकृतिकसंसाधनानाम् आर्थिकक्रियाकलापानाम् आपणानाम् एकस्मिन् स्थाने एव प्राप्तिः दुर्लभा । उत्पादनकेन्द्राणाम् उपभोगकेन्द्रैः सह संयोगः परिवहनेन, सञ्चारेण, व्यापारेण च भवति । प्रत्येकेषु प्रदेशेषु तत्रत्यानाम् आवश्यकानां वस्तूनाम् उत्पादनम् अत्यधिकं भवति । तादृशानां वस्तूनां व्यापारः विनिमयश्च परिवहनसञ्चारयोः आधारितः भवति । तथैव जीवनस्य स्तरः, गुणवत्ता च दक्षपरिवहनसञ्चारव्यापारेषु आधारिता भवति । प्रारम्भिकावस्थायां परिवहनसञ्चारयोः एकमेव साधनमासीत् । किन्तु साम्प्रते काले द्वयोः स्वरूपं स्पष्टं, विशिष्टं च वर्तते । परिवहनेन उत्पादनकेन्द-उपभओगकेन्द्रयोः कृते योजकः, वाहकश्च प्राप्यते । तेन माध्यमेन व्यापारः क्रियते । व्यक्तीनां, वस्तूनां च एकस्थलात् अन्यस्थलप्राप्तिः परिवहनेन भवति । परिवहने मनुष्याणां, पशूनां, विभिन्नयानानां च उपयोगः भवति । गमनागमनस्य प्रक्रिया स्थले, जले, वायौ च भवति । मार्गाः, रेलमार्गाः च स्थलीयपरिवहनं वर्तते । जलमार्गाः, वायुमार्गाः च परिवहनस्य अन्यतमौ द्वौ प्रकारौ स्तः । नलिकारेखाः (pipeline) पेट्रोलियम्, प्राकृतिकवायून्, तरलावस्थान्, अयस्कान् च परिवहति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=65|year=2007 }}</ref> परिवहनं समाजस्य आधारभूतानाम् आवश्यकतानां सन्तुष्ट्यर्थं निर्मितः कश्चित् सेवायाः उद्योगः वर्तते । अस्मिन् प्रकल्पे परिवहनाय मार्गाणां, मनुष्याणां, वस्तूनां वहनार्थं यानानां च समावेशः क्रियते । प्रतिदेशे विभिन्नप्रकारकाणां परिवहनानां विकासः भवति । अनेकमार्गाणाम् एकस्यां श्रेण्यां संयोजनेन निर्मितं प्रारुपं परिवहनजालम् उच्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=65|year=2007 }}</ref> ==परिवहनस्य प्रकाराः== विश्वपरिवहनस्य प्रमुखप्रकाराः चत्वारि सन्ति । यथा – स्थलपरिवहनं, जलपरिवहनं, वायुपरिवहनं, नलिकारेखा (Pipeline) परिवहनं च । एतेषामुपयोगः अन्तःप्रादेशिकाय, अन्ताराष्ट्रियाय च भवति । स्थलपरिवहनेन, वायुपरिवहनेन, जलपरिवहनेन च यात्रीणां, वस्तूनां च वहनं क्रियते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=66|year=2007 }}</ref> परिवहितानां वस्तूनां, सेवानां प्रकाराणां, परिवहनस्य व्ययानां च आधारेण परिवहनस्य प्रकाराणां सार्थकता गण्यते । वस्तूनां, मनुष्याणां एकस्थानात् अन्यत्र वहनं मार्गपरिवहनेन (Road) वेगेन भवति । कस्माच्चित् स्थलात् स्थूलपदार्थानां विशालपरिमाणस्य दीर्घान्तरं यावत् वहनाय रेलमार्गः अनुकूलः वर्तते । उच्चमूल्यवतां, नाशवतां च वस्तूनां वायुमार्गेण परिवहनं सर्वश्रेष्ठं भवति । परिवहनाय वायुयातायातं सर्वश्रेष्ठं वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=66|year=2007 }}</ref> ===मार्गः (Road)=== बहूनां वस्तूनां सेवानां सञ्चालनं स्थले एव भवति । पुरातनकाले मानवः स्वयं वाहकः आसीत् । तदनन्तरं भारवाहनाय पशूनाम् उपयोगः आरभत । चक्राणाम् (Wheel) आविष्कारानन्तरं यानानां प्रयोगः महत्वपूर्णः अभवत् । अष्टादशशताब्द्यां बाष्पयन्त्रस्य आविष्कारानन्तरं परिवहने क्रान्तिः अभवत् । प्रायः प्रथमः सार्वजनिकः रेलमार्गः १८२५ तमे वर्षे उत्तरीय [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्गलेण्ड]] देशस्य स्टॉकटन् डर्लिङ्ग्टन् इत्येतयोः मध्ये आरब्धः । तत्पश्चात् १९ तमायां शताब्द्यां परिवहने रेलमार्गः लोकप्रियः, तीव्रतमः च अभवत् । ततः परम् अन्तर्दहनयन्त्रस्य आविष्कारेण मार्गाणां गुणवत्तायां वाहनानां परिवहने क्रान्तिरागता । स्थलपरिवहने नवीनतमस्य विकासस्य स्वरूपे नलिकारेखाणां (Pipeline), राजमार्गाणां तारमार्गाणां व्यवस्था आरभत । खानिजतैलस्य, अवमलस्य, नलिकामलस्य इत्यादीनां द्रवपदार्थानां परिवहनं नलिकारेखाभिः क्रियते । प्रायः मानववाहकः, पशुवाहनं यानम् इतीदं परिवहनस्य बहुमूल्यसाधनानि सन्ति । किन्तु बृहद्वाहकाः अल्पमूल्याः भवन्ति । साम्प्रतम् अपि [[भारतदेशः|भारतदेशे]], [[चीनदेशः|चीनदेशे ]]<nowiki/>च मानववाहकाः, पशुवाहनानि प्रचलितानि सन्ति । अल्पान्तरे रेलपरिवहनस्य अपेक्षया मार्गपरिवहनम् आर्थिकदृष्ट्या लाभकरं भवति । मार्गैः वस्तूनां परिवहनं महत्वपूर्णं भवति । मार्गपरिवहनेन गृहं प्रति वस्तूनि प्राप्यन्ते । अपक्वमार्गाः निर्माणदृष्ट्या सरलाः भवन्ति । किन्तु वर्षर्तौ एतेषु मार्गेषु परिवहनम् असम्भवम् । पक्वमार्गाः अपि अधिकवर्षायां प्रभाविताः भवन्ति । तादृश्यां परिस्थितौ रेलमार्गैः परिवहनं क्रियते । किन्तु रेलमार्गाः लघवः भवन्ति । तेन कारणेन अल्पव्ययेन आवश्यकतायाः पूर्तिः अशक्या । अतः मार्गैः सर्वेषां देशानां व्यापारः, वाणिज्यं च विकसितं भवति । पर्यटनाय मार्गाः एव महत्वपूर्णाः सन्ति । विकासिदेशेषु, विकासशीलदेशेषु च मार्गाणां गुणवत्तायां पर्याप्तम् अन्तरं प्राप्यते । यतः मार्गाणां निर्माणाय संरक्षणाय च बहुधनव्ययः भवति । विकसितदेशेषु श्रेष्ठगुणवत्तायाः मार्गाः सर्वत्र प्राप्यन्ते । किन्तु अनेकैः कारणैः विश्वस्य मार्गतन्त्रं सम्पूर्णतया विकसितं न जातम् । विश्वस्य मोटर-वाहनस्य मार्गाः १५० लक्षं लम्बमानाः सन्ति । तस्य ३३% भागः [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपे प्राप्यते । पश्चिम[[यूरोप]] महाद्वीपस्य तुलनया [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपे वाहनानां सङ्ख्या अधिका वर्तते । अस्याशयः अस्ति यत् विश्वस्मिन् मार्गाणां विकासे प्रादेशिकेषु, राष्ट्रियेषु, अन्ताराष्ट्रियेषु, महाद्वीपीयेषु च स्तरेषु असमानता प्राप्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}</ref> ====यातायातस्य प्रवाहः==== गतवर्षेषु मार्गाणां यातायाते अतिवृद्धिः जाता । मार्गतन्त्रं यदा यातायातस्य आवश्यकतानुरूपं विकसितं न भवति, तदा मार्गे सम्मर्दः (traffic) वर्धते । प्रातःकाले, सायङ्काले च मार्गेषु अधिकः सम्मर्दः दृष्टुं शक्यते । अर्थात् कार्यस्य पूर्वं कार्यस्य परं वा इति । विश्वस्य बहूनि नगराणि सम्मर्दस्य समस्यया प्रभावितानि सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}</ref> ===विभिन्नदेशानां मार्गाणां दैर्घ्यम्<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}</ref>=== # [[भारत]] - १०५ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[जापान्]] - ३२७ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[फ्रान्स्]] - १६४ प्रतिवर्ग कि. मी. # यूनाइटेड् किङ्गडम् - १६२ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]] - ६७ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[स्पेन्]] - ६८ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[श्रीलङ्का]] - १५१ प्रतिवर्ग कि. मी. ====महामार्गः==== दूरस्थानां नगराणां सन्धिः महामार्गैः क्रियते । अबाधितरूपेण यातायातं भवेत्, अतः एतावत् निर्माणं क्रियते । यातायातस्य अबाधितप्रवाहस्य सौकर्याय विभिन्न-यातायातरेखा (Lane), सेतुः, ८० मी. विस्तृताः, मार्गाः च भवन्ति । विकसितदेशेषु प्रत्येकानि नगराणि, पत्तनानि च महामार्गैः परस्परं सम्बद्धानि सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशे महामार्गाणां विकासः अधिकः वर्तते । तत्र प्रायः ०.६५ कि. मी. प्रतिवर्गं कि. मी. अस्ति । तत्र प्रत्येकं स्थानं महामार्गात् २० कि. मी. दूरे स्थितम् अस्ति । [[प्रशान्तमहासागरः|पश्चिमप्रशान्तमहासागरीयतटेषु]] स्थितानि नगराणि पूर्वदिशि [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिकमहासागरीयतटेषु]] स्थितैः नगरैः सह सम्बद्धानि सन्ति । तथैव उत्तरदिशि [[केनडा]] देशस्य नगराणि दक्षिणदिशि [[मेक्सिको|मैक्सिको]] इत्यस्य नगरैः सह सम्बद्धानि सन्ति । पान-अमेरिकन् महामार्गः इदानीं निर्माणाधीनः वर्तते । तस्य अधिकांशः भागः निर्मितः जातः । [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण-अमेरिका]] महाद्वीपस्य देशाः, मध्य अमेरिका महाद्वीपस्य देशाः, [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], केनडा च तेन महामार्गेण परस्परं सम्बद्धाः सन्ति । वाहनानां विशालसङ्ख्या, महामार्गाणां सुविकसितं जालं च यूरोप-महाद्वीपे प्राप्यते । किन्तु महामार्गाणां रेलमार्गैः जलमार्गैः सह प्रतिद्वन्द्विता वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> [[रूस]]<nowiki/>-देशे यूराल-पर्वतस्य पश्चिमदिशि स्थितेषु औद्योगिकेषु प्रदेशेषु महामार्गाणाम् अत्यधिकः विकासः जातः । [[मास्को]]<nowiki/>-ब्लाडीवोस्टक् महामार्गः पूर्वदिशि स्थितेषु प्रदेशेषु वर्तते । रूस-देशस्य भौगोलिकक्षेत्रफलम् अत्यधिकविस्तृतं वर्तते । तेन कारणेन तत्रत्याः महामार्गाः रेलमार्गाणाम् अपेक्षया महत्वपूर्णाः न सन्ति । [[चीनदेशः|चीन]]<nowiki/>-देशे महामार्गाः प्रमुखानि नगराणि सञ्योजयन्ति । एकः नूतनमहामार्गः [[तिब्बत]]<nowiki/>क्षेत्रे चेगडू इत्यनेन ल्हासा इतीदं सञ्योजयति । [[भारत]]<nowiki/>-देशे बहवः महामार्गाः प्राप्यन्ते । ते महामार्गाः नगराणि, पत्तनानि च परस्परं सञ्योजयन्ति । राष्ट्रियमहामार्गः ७ [[वाराणसी|वाराणसीनगरं]] [[कन्याकुमारी]] नगरेण सह सञ्योजयति । अयं देशस्य दीर्घतमः महामार्गः वर्तते । साम्प्रतं स्वर्णिमचतुर्भुजद्रुतमार्गाणां निर्माणं प्रचलति । सर्वकारस्य योजना अस्ति यत् अनेन मार्गेण प्रमुखमहानगराणि, [[मुम्बई]], [[बेङ्गळुरु|बैङ्गळुरु]], [[चेन्नै|चैन्नई]], [[कोलकाता]], [[हैदराबाद्-नगरम्, भारतम्|हैदराबाद]] इत्येतानि परस्परं सम्बद्धानि भवेयुः । [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिका]]<nowiki/>-महाद्वीपे उत्तरदिशि स्थितः एकः महामार्गः अल्जियर्स् इतीदं गुयाना इत्यस्य कोनाफ्रि इत्यनेन सह सञ्योजयति । तथैव कैरा अपि केपटाऊन् इत्यनेन सह सम्बद्धम् अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> ====सीमावर्तीमार्गाः==== अन्ताराष्ट्रियसीमासु निर्मिताः मार्गाः सीमावर्तिमार्गाः कथ्यन्ते । इमे मार्गाः दूरस्थेषु क्षेत्रेषु निवसितां जनानां प्रतिरक्षणाय, प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धाय च महत्वपूर्णाः भवन्ति । प्रायः प्रत्येकेषु देशेषु ग्रामेभ्यः सैन्यशिबिरेभ्यः वस्तूनि प्रेषणाय सीमावर्तिमार्गाः प्राप्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> ===रेलमार्गः=== रेलमार्गैः स्थूलवस्तूनां, यात्रिणाम् अधिकदूरस्थले यातायातः क्रियते । अयम् अपि परिवहनस्य एकः प्रकारः वर्तते । रेलमार्गस्य विस्तारः प्रत्येकेषु देशेषु भिन्नः प्राप्यते । सामान्यतः बृहत् (१.५ मी. वा तस्मादधिकं), मानकः (१.४४ मी.), मीटर् लाइन् (१ मी.), लघु च इति प्रकारकेषु रेलमार्गाः विभक्ताः सन्ति । ब्रिटेन-देशे मानकरेखा (Line) उप्युज्यते । दैनिकावागमनस्य रेलयानानि [[ब्रिटेन]]<nowiki/>-देशे, संयुक्त राज्य अमेरिका, [[जापान्]]<nowiki/>-देशे, [[भारत]]<nowiki/>-देशे च अत्यधिकानि लोकप्रियानि सन्ति । दैनिकरेलयानैः जनाः प्रतिदिनम् एकस्मात् स्थानात् अन्यत्र आवागमनं कुर्वन्ति । विश्वस्मिन् १३ लक्षं कि. मी. यावत् दैर्घ्याः रेलयातायातमार्गाः वर्तन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> ====चितदेशेषु रेलमार्गाणां दैर्घ्यं<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref>==== # [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]] – २७८.३ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[रूस]] – १६०.८ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[भारत]] – १४४.७ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[केनडा]] – ९३.५ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[जर्मनी]] – ९०.८ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[चीनदेशः|चीन]] – ७०.१ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[ऑस्ट्रेलिया]] – ४०.० प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्त राष्ट्र]] – ३७.९ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[फ्रान्स्]] – ३४.५ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[ब्रासील|ब्राजील् ]]<nowiki/>– ३०.१ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् [[यूरोप्]]<nowiki/>-महाद्वीपे विश्वस्य सघनतमं रेलतन्त्रं वर्तते । तत्र रेलमार्गाः प्रायः ४ लक्षं ४० सहस्रं कि. मी. दीर्घाः वर्तन्ते । [[लन्दन्]], [[पेरिस्]], ब्रुसेल्स्, मिलान्, बलिन्, वारसा च इत्येतेषु नगरेषु महत्वपूर्णानि रेलकेन्द्राणि वर्तन्ते । [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्]] देशे यूरो टनल् ग्रुप् इत्यनेन प्रचालितः सुरङ्गामार्गः [[लन्डन्|लन्दन्]] इतीदं पेरिस इत्यनेन सह सञ्योजयति । यूराल् इत्यस्य पर्वतस्य पश्चिमे भागे अत्यन्तं सघनं जालं वर्तते । तेन जालेन युक्ते [[रूसदेशः|रूस्]]<nowiki/>-देशे रेलमार्गैः देशस्य परिवहनस्य ९० प्रतिशतं भागः प्रबन्धितः भवति । मास्को इति महानगरं रेलवे इत्यस्य महत्वपूर्णः मुख्यालयः वर्तते । तत्र देशस्य विस्तृतानां भौगोलिकानां क्षेत्राणां विभिन्नेषु भागेषु प्रमुखाः रेलरेखाः (railline) विकिसिताः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> [[उत्तर अमेरिका|उत्तर-अमेरिका]] महाद्वीपे सर्वाधिकं विस्तृतं रेलमार्गतन्त्रं वर्तते । तत् तन्त्रं विश्वस्य रेलमार्गाणां ४० प्रतिशतं वर्तते । अस्य विपरीतं यूरोप्-महाद्वीपस्य अनेकेषु देशेषु रेलमार्गाणां प्रयोगः यात्रिणां परिवहनस्य अपेक्षया स्थूलपदार्थानां (अयस्क, धान्यं, काष्ठं, यन्त्रम् च) परिवहने अधिकः भवति । [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[केनडा]] इत्येतयोः उच्चौद्योगिकेषु, नगरीयप्रदेशेषु च सघनरेलतन्त्रं प्राप्यते । [[केनडा]] देशे रेलमार्गः सार्वजनिकविभागेषु वर्तते । अधिकजनसङ्ख्यायुतेषु क्षेत्रेषु अपि रेलमार्गाः सन्ति । महाद्वीपपारीयरेलमार्गैः [[गोधूमः|गोधूमस्य]], अङ्गारस्य च परिवहनं क्रियते । [[ऑस्ट्रेलिया]]<nowiki/>-महाद्वीपे प्रायः ४०,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः वर्तन्ते । तस्य रेलमार्गस्य २५ प्रतिशतं न्यु साउथ वेल्स् इत्यस्मिन् प्राप्यते । [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]] देशे मुख्यतः उत्तरद्वीपे रेलमार्गाः प्राप्यन्ते । ते मार्गाः कृषिक्षेत्रेषु उपयुज्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपे द्वयोः प्रदेशयोः रेलमार्गाः सघनाः सन्ति । [[अर्जण्टिना|अर्जेण्टिना]] इत्यस्य पम्पास्, ब्राजील् इत्यस्य कॉफी उत्पादकः प्रदेशः च । एतयोः द्वयोः प्रदेशयोः [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपस्य रेलमार्गाणां ४० प्रतिशतं भागः प्राप्यते । [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपस्य शेषदेशेषु केवलं चिली देशे महत्वपूर्णदैर्घ्यस्य रेलमार्गाः सन्ति । ते तटीयकेन्द्राणि आन्तरिकक्षेत्रैः सह सञ्योजयन्ति । [[पेरू]], बोलीविया, इक्वाडोर्, [[कोलम्बिया]], [[वेनेजुयेला|वेनेजुएला]] इत्यादिषु एकरेखायाः रेलमार्गाः प्राप्यन्ते । तत्र केवलं महाद्वीपपारीयरेलमार्गः वर्तते । सः मार्गः एण्डिज् पर्वतानाम् अपरे भागे ३९०० मी. औन्नत्ये स्थितः अस्ति । सः ब्यूनसआयर्स (अर्जेण्टिना) इतीदं वाल्पैराइजो इत्यनेन सह मेलयति एशिया महाद्वीपे [[जापान्]]<nowiki/>-देशस्य, [[चीनदेशः|चीन]]<nowiki/>-देशस्य, [[भारत]]<nowiki/>-देशस्य च सघनेषु आवासिक्षेत्रेषु रेलमार्गाणां सघनतमं घनत्वं प्राप्यते । अत्र अन्येषां देशानाम् अपेक्षया अल्परेलमार्गाः निर्मिताः सन्ति । विस्तृतमरुस्थलानां कारणेन, अधिकजनसङ्ख्यायाः कारणेन च रेलमार्गाणां न्यूनतमः विकासः जातः । यद्यपि [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिका]]<nowiki/>-महाद्वीपः विश्वस्य द्वितीयः बृहत्तमः महाद्वीपः वर्तते, तथापि तत्र ४०,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः सन्ति । तेषु मार्गेषु स्वर्णस्य, हीरकमणेः च सान्द्रणेन, ताम्रखननस्य क्रियाकलापैः च दक्षिण आफ्रिका महाद्वीपे १८,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> आफ्रिका-महाद्वीपस्य प्रमुखाः रेलमार्गाः सन्ति यत्<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> - # बेङ्गुएला रेलमार्गः - अङ्गोला तः कटङ्गा-जाम्बिया ताम्रस्य पेटिका पर्यन्तम् । # तञ्जानिया रेलमार्गः – जाम्बिया ताम्रस्य पेटिका तः तटे स्थितं दार-ए-सलाम् पर्यन्तम् । # बोसवाना तः जिम्बाब्वे पर्यन्तं रेलमार्गः, यः स्थलरूद्धानि राज्यानि दक्षिण आफ्रिकीरेलतन्त्रेण सह सम्बद्ध्यते । # [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्यस्य गणतन्त्रे केपटाउन् तः प्रेटोरिया पर्यन्तं ब्लू रेल । ====पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः==== पारमहाद्वीपीयरेलमार्गाः सम्पूर्णमहाद्वीपस्य एकपक्षतः अपरपक्षपर्यन्तं भवति । आर्थिकराजनैतिकाभ्यां कारणैः विभिन्नदिक्षु दीर्घयात्राभ्यः अस्य मार्गस्य निर्माणं क्रियते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}</ref> ====पार-साइबेरियन् रेलमार्गः==== [[रूस्]]<nowiki/>-देशस्य अयं प्रमुखः रेलमार्गः वर्तते । पश्चिमदिशि सेण्ट् पीटर्सबर्गतः पूर्वदिशि [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागर]]<nowiki/>तटस्थं [[मास्को]], कजान्, ट्युमिन्, नोवोसिबिर्स्क्, चिता, खबरोवस्क् पर्यन्तम् अयं मार्गः वर्तते । अयम् ए[[एशियाखण्डः|शिया]]<nowiki/>-महाद्वीपस्य महत्वपूर्णः रेलमार्गः विद्यते । विश्वस्य सर्वाधिकेन दैर्घ्ययुग्मपथेन (९,३२२ कि. मी.) युक्तः विद्युतीकृतः पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}</ref> ====पार-कैनेडियन् रेलमार्गः==== [[केनडा]] इत्यस्य मार्गस्य दैर्घ्यं ७,०५० कि. मी. अस्ति । अस्य रेलमार्गस्य निर्माणं १८८६ तमे वर्षे अभवत् । अयं रेलमार्गः पूर्वदिशि हैलिफैक्स् तः माण्ट्रियल्, ओटावा, विनिपेग्, कलगैरी, पश्चिमे प्रशान्ततटे स्थितं वैङ्कुवर् पर्यन्तं वर्तते । अयं जलमार्गः [[केनडा]] इत्यस्य आर्थिकरेखा वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}</ref> ====सङ्घरेलमार्गः प्रशान्तरेलमार्गश्च==== अयं रेलमार्गः अटलाण्टिकतटे स्थितं न्यूयार्क् इतीदं क्लीवलैण्ड्, शिकागो, ओमाहा, इवान्स्, ऑग्डन्, सैक्रामेण्टो, [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरस्य]] तटे स्थितं [[फ्रान्सिस्को]] इत्येतैः सह मेलयति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}</ref> ====ऑस्ट्रेलियाई पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः==== अयं रेलमार्गः पश्चिमतटे स्थितं [[पर्थ]] इतीदं कलगुर्ली, ब्रोकन् हिल्, पोर्ट् ऑगस्ता, पूर्वीतटे स्थितं [[सिडनी]] इत्येतैः सह सञ्योजयति । अयं रेलमार्गः महाद्वीपस्य पश्चिमतः पूर्वदिशं प्रति गच्छति । अपरः एकः रेलमार्गः उत्तर-दक्षिणरेखाम् एडीलेड् इतीदम् एलिस् स्प्रिङ्ग इत्यनेन सह मेलयति । अग्रे इमं रेलमार्गं डार्विन्-बिरदुम् रेलमार्गेण सह सञ्योजयति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}</ref> ====ओरिएण्ट् एक्सप्रेस्==== अयं रेलमार्गः पेरिस् इतीदं स्ट्रैस्बर्ग्, म्युनिख्, विएना, बुडापेस्ट् बेल्ग्रेड्, [[इस्ताम्बूल्]] इत्येतैः सह मेलयति । जलमार्गेण [[लन्दन्]] तः इस्ताम्बूल् पर्यन्तं १० दिनानि भवन्ति, किन्तु अनेन रेलमार्गेण लन्दन् तः इस्ताम्बूल् पर्यन्तं ९६ होरा एव भवति । इस्ताम्बूल इतीदं बैङ्कॉक्, [[ईरान|ईरान्]], [[पाकिस्तानम्|पाकिस्तान्]], [[भारत]]<nowiki/>-देशं, [[बाङ्ग्लादेशः|बाङ्ग्लादेशं]], म्यांमार च इतीदं पर्यन्तं रेलमार्गस्य निर्माणाय अपि प्रस्तावः वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}</ref> ===जलपरिवहनम्=== जलपरिवहने महत्वपूर्णः लाभः अस्ति यत् अस्मिन् परिवहने मार्गनिर्माणस्य आवश्यकता न भवति । सर्वे महासागराः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति । महासागरेषु विभिन्नानि जलयानानि चलन्ति । किन्तु महासागराणां द्वयोः पक्षयोः पत्तनसौकर्यस्य आवश्यकता वर्तते । इदं परिवहनम् अल्पमूल्यं भवति । यतः मार्गाणाम् अपेक्षया जलस्य घर्षणं न्यूनं भवति । जलपरिवहनस्य ऊर्जा निवेशस्य अपेक्षया न्यूना भवति । जलपरिवहनं समुद्रमार्गेषु, आन्तरिकजलमार्गेषु च विभक्तं भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=72|year=2007 }}</ref> ====समुद्रमार्गः==== महासागरे एकैकस्यां दिशि महामार्गाः भवन्ति । तेषां महामार्गाणां संरक्षणाय व्ययः न भवति । एकस्मात् द्वीपात् अन्यद्वीपं प्रति स्थूलवस्तूनां दैर्घ्यान्तरं परिवहनं स्थलवायुपरिवहनस्य अपेक्षया अल्पमूल्यं भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}</ref> ====उत्तरी अटलाण्टिक समुद्रमार्गः==== अयं मार्गः औद्योगिकदृष्ट्या उत्तर-पूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका, पश्चिमी यूरोप् इति इमौ परस्परं मेलयति । विश्वस्य २५% वैदिशिकः व्यापारः अस्मिन् मार्गे एव भवति । अतः विश्वस्य व्यस्ततमः व्यापारिकजलमार्गः अयम् इति । अयं ’बृहद् ट्रङ्क् मार्गः’ इत्यपि तस्य नामन्तरम् । अस्य मार्गस्य उभयोः तटयोः पत्तनस्य, पोताश्रयस्य च विशिष्टाः सुविधाः प्राप्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}</ref> ====भूमध्यसागरीयः, हिन्दमहासागरीयः च समुद्रमार्गः==== अयं समुद्रमार्गः विश्वस्य अधिकतमेभ्यः देशेभ्यः, जनेभ्यः च सेवां ददाति । पोर्ट् सईद्, अदन्, [[मुम्बई]], [[कोलम्बो]], [[सिङ्गापुरम्|सिङ्गापुर्]] इत्यादीनि अस्य मार्गस्य महत्वपूर्णानि पत्तनानि सन्ति । अयं व्यावसायिकमार्गः पश्चिमयुरोपीयप्रदेशान्, पश्चिम-आफ्रीका, दक्षिण-आफ्रीका, दक्षिण-पूर्व एशिया, [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]] इत्यस्य देशस्य कृषिवाणिज्ये, पशुपालनाधारित-अर्थव्यवस्थां च योजयति । स्वेज् इत्यस्याः कूल्यायाः निर्माणपूर्वम् अयं मार्गः लिवरपुल्, [[कोलम्बो]] च इति इमे परस्परं मेलयति स्म । अस्य मार्गस्य दैर्घ्यं ६,४०० कि. मी. आसीत् । [[स्वर्णं]], हीरकमणिः, [[ताम्रम्|ताम्रं]], [[टिन|टिन्]], कलायः, गिरितैलं, [[फलम्|फलं]] च इत्यादीनां प्राकृतिकसंसाधनैः व्यापारस्य प्रमाणेन यातायाते वृद्धिर्भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}</ref> ===='उत्तमाशा अन्तरीप' समुद्रमार्गः==== [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिक-महासागरस्य]] अपरे तटे अयम् एकः अन्यः महत्वपूर्णः समुद्रमार्गः वर्तते । अयं मार्गः पश्चिम- यूरोपीय, पश्चिम-आफ्रीकीदेशान् [[ब्रासील|ब्राजील्]], [[अर्जण्टिना|अर्जेण्टिना]], उरुग्वे इत्येतैः सह योजयति । उत्तर-अटलाण्टिक मार्गस्य तुलनायां [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]], [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रीका]] इत्येतयोः सीमितविकासेन, जनसङ्ख्यया यातायातः बहुन्यूनः वर्तते । दक्षिण-पूर्वी [[ब्राजील्]], प्लाटा ज्वारनदमुख, [[दक्षिण-आफ्रिका|दक्षिण-आफ्रीका]] च इत्येतेषां केषुचित् भागेषु बृहत्प्रमाणेन औद्योगिकरणम् अभवत् । रियो-डि-जैनेरो, केपटाउन् इत्येतयोः मध्ये अपि यातायतः अतिन्यूनः वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरे]] अनेकमार्गैः व्यापारः क्रियते । बृहद्वृत्ते स्थितः मार्गः वैङ्कूवर्, याकोहामा इति इमौ परस्परं योजयति । यात्रायाः अन्तरम् अपि अर्धं (२,४८० कि. मी.) करोति । <ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ====उत्तरी प्रशान्त समुद्रमार्गः==== अयं समुद्रमार्गः [[अमेरिका]] इत्यस्य तटवर्तिपत्तनानि [[एशिया]] महाद्वीपस्य पत्तनैः सह योजयति । ====दक्षिणी प्रशान्त समुद्रमार्गः==== अयं समुद्रमार्गः पश्चिम-[[यूरोप्]], [[उत्तर-अमेरिका]] इति इमौ [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]], पनामाकूल्या, [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरस्य]] द्वीपः च इत्येतैः सह योजयति । [[हॉङ्गकॉङ्ग्]] फिलिपीन्स्, [[इण्डोनेशिया]], इत्येतेषां प्राप्त्यै अयं मार्गः उपयुज्यते । [[पनामा]] तः [[सिडनी]] इत्येतयोः अन्तरं १२,००० कि. मी. वर्तते । [[होनोलूलू]] इति अस्य मार्गस्य महत्वपूर्णं पत्तनम् अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ===तटीयं नौकापरिवहनम्=== जलपरिवहनम् एकम् अल्पमूल्यं साधनं वर्तते इति स्पष्टम् एव । समुद्रमार्गः विभिन्नदेशान् परस्परं योजयति । तटीयनौकापरिवहनं केभ्यश्चित् देशेभ्यः सुगमं वर्तते । यथा – [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[चीनदेशः|चीन]], [[भारत|भारतं]] च । [[यूरोप्]] महाद्वीपे शेनगेन-देशानां स्थितिः तटीयनौकापरिवहनदृष्ट्या उपयुक्ता वर्तते । यदि तटीयनौकापरिवहनस्य सम्यक्तया विकासः भवेत्, तर्हि स्थलमार्गस्य यातायातस्य सम्मर्दे न्यूनता भवितुं शक्नोति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ===नौकापरिवहनकूल्या=== स्वेज्, पनामा इति इमे द्वे नौकापरिवहनाय मनुष्यनिर्मिते कूल्यौ स्तः । अयं जलमार्गः अपि कथ्यते । इमे कूल्ये पूर्वीविश्व-पश्चिमीविश्वयोः प्रवेशद्वारम् इव वर्तेते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ====स्वेज् कूल्या==== अस्याः कूल्याः निर्माणं १८६९ तमे वर्षे मिस्र-देशस्य उत्तरदिशि पोर्टसईद्, दक्षिणदिशि पोर्ट् स्वेज् इत्यस्य मध्यभूमध्यसागरः, रक्तसागरः च इत्येतेषां संयोजनाय कृतम् आसीत् । [[हिन्द महासागरः|हिन्दमहासागरे]] प्रवेशाय नूतनमार्गरूपेण इयं कूल्या वर्तते । इयं जलबन्धरहिता, समुद्रस्तरस्य समाना कूल्या वर्तते । अस्य १६० कि. मी. दैर्घ्यं, ११ तः १५ मी. पर्यन्तं गहनता च वर्तते । अस्यां कूल्यां प्रतिदिनं १०० जलयानानि यातायातं कुर्वन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ====पनामा-कूल्या==== इयं कूल्या पूर्वदिशि [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिक्-महासागरं]] पश्चिमदिशि [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्त-महासागरेण]] सह योजयति । अस्य निर्माणं [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य अमेरिका]] इत्यनेन कारितम् आसीत् । तेन कूल्यायाः द्वयोः पक्षयोः ८ कि. मी. क्रीत्वा कूल्यामण्डलम् इति नाम दत्तम् । इयं कूल्या प्रायः ७२ कि. मी. दीर्घा अस्ति, १२ कि. मी. पर्यन्तं गहना च वर्तते । अस्यां कूल्यायां षड् जलप्रबन्धकतन्त्राणि सन्ति । जलयानानि अस्यां कूल्यायां प्रवेशपूर्वं जलप्रबन्धकानि प्राप्नुवन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=75|year=2007 }}</ref> अनया कूल्यया [[न्यूयॉर्क]] [[सैनफ्रान्सिस्को]] इत्येतयोः मध्ये प्रायः १३,००० कि. मी. अन्तरं न्यूनं जातम् । यद्यपि अस्याः कूल्याः आर्थिकमहत्त्वं स्वेज् कूल्यया न्यूनं वर्तते तथापि दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य अर्थव्यवस्थायाम् अस्याः महत्वपूर्णा भूमिका वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=75|year=2007 }}</ref> ====आन्तरिकजलमार्गः==== नद्यः, तडागाः, तटीयक्षेत्राणि च प्राचीनकालादेव महत्वपूर्णाः जलमार्गाः सन्ति । नौकाः, जलयानानि च यात्रिणां, वस्तूनां च परिवहनार्थम् उपयुज्यन्ते । आन्तरिकजलमार्गाणां विकासः कूल्यानां नौगम्यतायां, विस्तृततायां, गहनतायां जलप्रवाहस्य निरन्तरतायां च आधारितः भवति । सघनवनैः युक्तेषु क्षेत्रेषु नद्यः एव परिवहनस्य साधनत्वेन भवन्ति । अत्यधिकभारयुतानां वस्तूनाम् (अङ्गारस्य, सीमेण्ट्, काष्टस्य, धात्विक-अयस्कस्य च) आन्तरिकजलमार्गैः यातायातः क्रियते।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}</ref> प्राचीनेकाले परिवहनस्य मुख्यराजमार्गत्वेन नदीमार्गः एव प्रयुज्यते स्म । यथा [[भारत|भारते]], किन्तु साम्प्रते काले रेलमार्गैः सह प्रतिद्वन्दितया, सेचनादिना कार्ये जलस्यैव उपयोगे पर्याप्तमात्रायां जलस्य अभावेन च नदीनां जलपरिवहनं विलुप्तं जातम् ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}</ref> आन्तरिकजलमार्गरूपे नदीनां सार्थकता अन्ताराष्ट्रियपरिवहनेन, व्यापारक्षेत्रेषु विकसितदेशैः च मान्यता प्राप्ता । निम्नलिखिताः नद्यः जलमार्गविश्वस्य महत्वपूर्णाः वाणिज्यमार्गाः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}</ref> ====राइन् जलमार्गः==== इयं नदी [[जर्मनी]] [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड]] इत्येतयोः प्रवहति । [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड]] इत्यस्य रोटरर्डम् इत्यस्मिन् [[स्विटजरलैण्ड्]] इत्यतः बेसल् प्रति ७०० कि. मी. पर्यन्तम् इयं नौकायनयोग्या वर्तते । सामुद्रिकयानानि कोलोन् इतीदं प्रति गन्तुं शक्नुवन्ति । रूर्-नदी पूर्वदिशम् आगत्य राइन्-नद्यां मिलति । इयं नदी अङ्गारक्षेत्रतः प्रवाहिता भवति । सम्पूर्णनदी बेसिन-विनिर्माणक्षेत्रस्य दृष्ट्या अत्यधिका सम्पन्ना वर्तते । अस्मिन् प्रदेशे राइननद्यां डसलडोर्क् नामकं पत्तनं स्थितम् अस्ति । विश्वस्य जलमार्गेषु अधिकतमः प्रयुक्तः जलमार्गः अयं वर्तते । प्रतिवर्षं २०,००० तः अधिकानां जलयानानां, वस्तूनाम् आदान-प्रदानं भवति । अयं जलमार्गः [[स्विटजरलैंड|स्विटजरलैण्ड्]], [[जर्मनी]], [[फ्रान्स्]], [[बेल्जियम्]] [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड्]] इत्यादीन् औद्योगिकक्षेत्रैः सह योजयति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====डेन्यूब्-जलमार्गः==== अयम् आन्तरिकजलमार्गः पूर्वीयूरोपीयभागाय महत्वपूर्णः वर्तते । डेन्यूब्-नदी ब्लैक् फॉरेस्ट् इत्यतः पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । इयं नदी टारना तः सेविरिन् पर्यन्तं नौकायनयोग्या वर्तते । अनेन जलमार्गेण मुख्यतः [[गोधूमः|गोधूमस्य]], काष्ठस्य, यन्त्राणां च निर्यातः भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====वोल्गा-जलमार्गः==== [[रूस्]]<nowiki/>-देशे बहुमात्रायां विकसितजलमार्गाः प्राप्यन्ते । तेषु मार्गेषु वोल्गा-जलमार्गः सर्वाधिकः महत्वपूर्णः वर्तते । अयं जलमार्गः ११,२०० कि. मी. यावत् नौकायनाय सुविधां प्रददाति । कैस्पियन्-सागरेण सह संलग्नः अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====बृहत् तडागाः (झील)सेन्ट् लारेन्स्==== [[उत्तर-अमेरिका]] इत्यस्य महाद्वीपस्य सुपीरियर्, ह्युरन्, इरी, ओण्टोरियो इत्यादयः बृहद् तडागाः (झील) सू-कूल्यया, वलैण्ड्-कूल्यया सह योजिताः सन्ति । एभिः आन्तरिकजलमार्गाः अपि प्राप्यन्ते । तत्र स्थितानि मुख्यानि डुलुथ्, बुफालो इत्यादीनि पत्तनानि सामुद्रिकपत्तनानाम् आधुनिकसौकर्ययुतानि सन्ति । विशालसामुद्रिकजलयानानि महाद्वीपस्य आन्तरिके भागे मॉट्रियल् पर्यन्तं नौकायनं कुर्वन्ति । किन्तु नदीषु बहवः प्रपाताः सन्ति । तेन कारणेन लघुजलयानैः यातायातः क्रियते । तेन कारणेन लघुजलयानानां संरक्षणाय कूल्याः ३.५ मी. गहनाः वर्तन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====मिसीसिपी-जलमार्गः==== मिसीसिपी-उनोहियो जलमार्गः [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य-अमेरिका]] इत्यस्य आन्तिकभागान् दक्षिणे [[मेक्सिको|मैक्सिको]] इत्यस्य गर्तेन सह योजयति । लम्बवाष्पपोताः अनेन मार्गेण मिनियापोलिस् पर्यन्तं गन्तुं शक्नुवन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ===वायुपरिवहनम्=== वायुपरिवहनं परिवहनस्य तीव्रतमं साधनं वर्तते । किन्तु इदं बहुमूल्यम् साधनम् अपि अस्ति । अस्य साधनस्य गतिः अधिका भवति । अतः अस्य उपयोगः दीर्घयात्रायां भवति । अनेन कारणेन भारयुतानि वस्तूनि एकस्मात् स्थानात् अन्यत्र जटिति प्रेषयितुं शक्यन्ते । वायुपरिवहनेन सम्पूर्णे विश्वस्मिन् सम्पर्कक्रान्तिः अभवत् । अगम्यक्षेत्रं यावत् अपि वायुपरिवहनेन प्राप्तुं शक्यते । पर्वतेषु, हिमक्षेत्रेषु, विषममरुस्थलीयभूभागेषु च अपि प्राप्तुं शक्यते । हिमालयीयप्रदेशेषु भूस्खलनेन, हिमपातेन च प्रायः मार्गाः अवरुध्यन्ते । तस्यां स्थितौ किञ्चित् स्थानं प्राप्तुं वायुयात्रा एव एकमात्रः विकल्पः वर्तते । वायुमार्गाणां सामयिकमहत्वमपि दृश्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> वायुयानानां निर्माणाय, तेषां कार्यप्रणाल्यै च सौकर्यानाम् आवश्यकता वर्तते । वायुपत्तनानां निर्माणे अपि बहुव्ययः भवति । साम्प्रते काले विश्वस्मिन् किमपि स्थानं ३५ होरा इत्यस्मात् अधिकदूरं नास्ति । विश्वस्य अनेकेषु भागेषु नित्यवायुसेवाः उपलब्धाः सन्ति । ====अन्तर्महाद्वीपीयवायुमार्गः==== उत्तरगोलार्द्धे अन्तर्महाद्वीपीयवायुमार्गाणां पूर्व-पश्चिमपट्टिका अस्ति । पौर्वात्य संयुक्तराज्य-अमेरिका, पश्चिम-[[यूरोप्]], दक्षिण-पूर्व [[एशियाखण्डः|एशिया]] च इत्यादिषु महाद्वीपेषु वायुमार्गाः व्यस्ताः सन्ति । विश्वस्य वायुमार्गाणां ६०% भागस्य प्रयोगं संयुक्तराज्य-अमेरिका एव करोति । [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रीका]], [[रूस्]]<nowiki/>-देशस्य एशियाई भाग, [[दक्षिण-अमेरिका]] इत्यादिषु महाद्वीपेषु वायुपरिवहनस्य अभावः वर्तते । दक्षिणगोलार्द्धे १०-३५ अक्षांशानां मध्ये अधिकजनसङ्ख्या, सीमितस्थलखण्ड, आर्थिकविकासः च इत्येतैः कारणैः अल्पमात्रायां वायुसेवाः उपलब्धाः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}</ref> ===नलिकारेखा (Pipeline)=== [[जलम्|जलस्य]], पेट्रोलियम् , प्राकृतिकवायूनाम् इत्यादीनां पदार्थानाम् अबाधितप्रवाहाय, परिवहनाय च नलिकारेखाणां व्यापकरूपः प्रयुज्यते । नलिकारेखाभिः जनेभ्यः [[जलम्|जलस्य]] आवश्यकतापूर्तिः भवति इति सर्वे जानन्ति । विश्वस्य नैकेषु भागेषु भोजनालयीयवायोः (L.P.G.) इत्यस्य पूर्तिः नलिकारेखाभिः क्रियते । द्रविताङ्गाराणां परिवहनाय अपि नलिकारेखानाम् उपयोगः क्रियते । [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]]<nowiki/>-देशे अपि [[दुग्धम्|दुग्धं]] यन्त्रागारपर्यन्तं नलिकारेखाभिः प्रेषयते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}</ref> [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य-अमेरिका]]<nowiki/>-देशे उत्पादकक्षेत्रस्य, उपभोगक्षेत्रस्य च मध्ये विस्तृताः तैलनलिकारेखाः प्राप्यन्ते । ’बिग् इन्च्’ नामिका एका प्रसिद्धा नलिकारेखा वर्तते । अनया नलिकारेखया मैक्सिको इत्यस्य गर्ते तैलकूपतः उत्तरपूर्विराज्येषु तैलस्य यातायातं क्रियते । द्रवपदार्थानां, वायूनां च अबाधितरूपेण प्रवाहाय नलिकारेखाः मुख्यत्वेन प्रयुज्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}</ref> [[यूरोप्]], [[रूस्]], पश्चिम् [[एशिया]], [[भारत]]<nowiki/>-देशः इत्येतेषु च तैलकूपान् तैलपरिष्करणशालाभिः, पत्तनैः च सह योजयितुं नलिकारेखाः उपयुज्यन्ते । मध्य [[एशिया]] इत्यस्मिन् महाद्वीपे तुर्कमेनिस्तान् इत्यतः [[ईरान्]] ,[[चीनदेशः|चीन्]] पर्यन्तं नलिकारेखाणां वृद्धिः जायमाना अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=79|year=2007 }}</ref> ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः]] * [[खानिजः]] * [[मृत्तिका]] * [[प्राकृतिकी आपद्]] * [[पृथ्वी]] * [[वायुः]] * [[कृषिः]] * [[जलम्]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}} * [http://www.ncert.nic.in/NCERTS/textbook/textbook.htm?lhgy1=0-10 NCERT Book] * http://www.dot.gov/ * http://www.trb.org/Main/Home.aspx * [https://www.indiantrain.in/pnr-status भारतीय रेल्वे PNR Status सहायता] * [https://www.pnr-status.info/ भारतीय रेल्वे सुरक्षित PNR स्थितिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704034603/https://www.pnr-status.info/ |date=2016-07-04 }} * [https://www.onlinepnrstatus.in/ आधिकारिक रेलवे PNR सहायता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007111421/https://www.onlinepnrstatus.in/ |date=2018-10-07 }} * [https://www.pnrstatusbuzz.in/ भारतीय रेल्वे PNR स्थितिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229033237/https://www.pnrstatusbuzz.in/ |date=2016-12-29 }} * [https://www.getpnrstatus.co.in/ भारतीय Check PNR Status जालस्थानम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117223353/https://www.getpnrstatus.co.in/ |date=2018-11-17 }} == सन्दर्भः == {{Reflist|3}} {{तलं गच्छतु}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:परिवहनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] s1751l0gw3q6jqz5awonxic0l28lzb9 828 54392 500545 469381 2026-09-13T14:36:48Z ~2026-49706-37 47265 500545 Scribunto text/plain -- This module implements the {{lua}} template. local yesno = require('Module:Yesno') local mList = require('Module:List') local mTableTools = require('Module:TableTools') local mMessageBox = require('Module:Message box') local p = {} function p.main(frame) local origArgs = frame:getParent().args local args = {} for k, v in pairs(origArgs) do v = v:match('^%s*(.-)%s*$') if v ~= '' then args[k] = v end end return p._main(args) end function p._main(args) local modules = mTableTools.compressSparseArray(args) local box = p.renderBox(modules) local trackingCategories = p.renderTrackingCategories(args, modules) return box .. trackingCategories end function p.renderBox(modules) local boxArgs = {} if #modules < 1 then boxArgs.text = '<strong class="error">त्रुटि: कोऽपि मॉड्यूलाः निर्दिष्टाः न सन्ति।</strong>' else local moduleLinks = {} for i, module in ipairs(modules) do moduleLinks[i] = string.format('[[:%s]]', module) local maybeSandbox = mw.title.new(module .. '/sandbox') if maybeSandbox.exists then moduleLinks[i] = moduleLinks[i] .. string.format(' ([[:%s|sandbox]])', maybeSandbox.fullText) end end local moduleList = mList.makeList('bulleted', moduleLinks) local title = mw.title.getCurrentTitle() if title.subpageText == "doc" then title = title.basePageTitle end if title.contentModel == "Scribunto" then boxArgs.text = 'अयं मॉड्यूल् निम्नलिखितैः अन्यैः मॉड्यूल्भिः आश्रितः अस्ति:' .. moduleList else boxArgs.text = 'एषः साँचा [[Wikipedia:Lua|लूआ]] उपयुज्यते:\n' .. moduleList end end boxArgs.type = 'notice' boxArgs.small = true boxArgs.image = '[[File:Lua-Logo.svg|30px|alt=|link=]]' return mMessageBox.main('mbox', boxArgs) end function p.renderTrackingCategories(args, modules, titleObj) if yesno(args.nocat) then return '' end local cats = {} -- Error category if #modules < 1 then cats[#cats + 1] = 'दोषयुक्ताः लुआ-आदर्शरूपाणि' end -- Lua templates category titleObj = titleObj or mw.title.getCurrentTitle() local subpageBlacklist = { doc = true, sandbox = true, sandbox2 = true, testcases = true } if not subpageBlacklist[titleObj.subpageText] then local protCatName if titleObj.namespace == 10 then local category = args.category if not category then local categories = { ['Module:String'] = 'Templates based on the String Lua module', ['Module:Math'] = 'Templates based on the Math Lua module', ['Module:BaseConvert'] = 'Templates based on the BaseConvert Lua module', ['Module:Citation'] = 'Templates based on the Citation/CS1 Lua module' } categories['Module:Citation/CS1'] = categories['Module:Citation'] category = modules[1] and categories[modules[1]] category = category or 'लूआ-आधारितानि रूपरेखाः' end cats[#cats + 1] = category protCatName = "Templates using under-protected Lua modules" elseif titleObj.namespace == 828 then protCatName = "Modules depending on under-protected modules" end if not args.noprotcat and protCatName then local protLevels = { autoconfirmed = 1, extendedconfirmed = 2, templateeditor = 3, sysop = 4 } local currentProt if titleObj.id ~= 0 then -- id is 0 (page does not exist) if am previewing before creating a template. currentProt = titleObj.protectionLevels["edit"][1] end if currentProt == nil then currentProt = 0 else currentProt = protLevels[currentProt] end for i, module in ipairs(modules) do if module ~= "WP:libraryUtil" then local moduleProt = mw.title.new(module).protectionLevels["edit"][1] if moduleProt == nil then moduleProt = 0 else moduleProt = protLevels[moduleProt] end if moduleProt < currentProt then cats[#cats + 1] = protCatName break end end end end end for i, cat in ipairs(cats) do cats[i] = string.format('[[Category:%s]]', cat) end return table.concat(cats) end return p 4qo6s8lhxi0wmql0dp7ociu27uwp50o 0 68242 500550 499005 2026-09-14T00:47:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500550 wikitext text/x-wiki {{short description|Indian film actress}}{{Infobox person|name=कृति खरबन्दा|image=Kriti Kharbanda attends a friend’s wedding function (04) (cropped).jpg|caption=2018 वर्षीयचित्रम्|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|1990|10|29|df=yes}}<ref name="Quint">{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/hot-news/kriti-kharbanda-spends-a-working-birthday|title= Kriti Kharbanda spends a working birthday |date=29 October 2018 |accessdate=15 June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|title=Kriti Kharbanda on turning 27: I honestly think age is just a number|work=[[Mid Day]]|date=1 November 2017|access-date=8 October 2019|archive-date=22 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022064612/https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|deadurl=yes}}</ref><ref name=toi>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/kriti-kharbanda-hosts-a-halloween-themed-birthday-bash/articleshow/61337004.cms|title=Kriti Kharbanda hosts a Halloween themed birthday bash - Times of India|work=The Times of India|access-date=20 May 2018}}</ref>|birth_place=नवदिल्ली, भारतम्|height=|nationality=भारतीयता|occupation=अभिनेत्री|years_active=2009-|relatives=}} '''कृतिखरबन्दा''' (29 अक्तूबरमासे 1990 वर्षे जाता) भारतीया अभिनेत्री अस्ति। सा हिन्दी कन्नड तमिल तेलुगु चलचित्रेषु अभिनीतवती। तया SIIMA-पुरुस्कारम् Filmfare-Award-South-तः नामनिर्देशिनद्वयं च लब्धानि। 2009 वर्षे बोनि इति तेलुगु-चित्रे प्रथमाभिनयं कृतवती। हिन्दीभाषीचित्रेषु प्रथमचित्रं 2016 वर्षे राज़-रीबूट इति आसीत् यस्मिन् चित्रे तस्याः अप्राग्र्यभूमिका आसीत्। खरबन्दया 2017 वर्षिये "शादी में ज़रूर आना" इति चित्रे बहुप्रशंसा लब्धा । == प्रारम्भिकजीवनम् == कृतिखरबन्दा दिल्ल्याम् जाता। रजनी अश्वनिः पितरौ स्तः।<ref>{{cite web|url=http://www.movieraja.in/kriti-kharbanda-pdofile-movies-photos/|title=Actress Kriti Kharbanda Profile, Movies and Photos|website=movieraja.in|access-date=11 November 2016}}</ref><ref name="newindianexpress1">{{cite web|author=Reddy, Maheswara|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|title=Kriti Kharbanda on flops, fairness & future|work=The New Indian Express|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=5 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021851/http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|deadurl=yes}}</ref> पञ्चापीयकुटुम्बमस्ति।<ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/i-am-okay-with-kissing/20170612.htm|title='I am okay with kissing'|work=Rediff|access-date=21 August 2018}}</ref> अनुजस्वसा तु इशिता अनुजभ्राता तु जयवर्धनः यः पेपर्-प्लेन्-निर्माणानि इति उद्योगस्ंस्थायाः संस्थापकः। कुटुम्बः 1990 दशकारम्भे बङ्गलूरं प्रत्यागच्छत्। बाल्ड्विन् इति बालिकानां पाठशालायां प्राथमिकविद्या लब्धा। तदनन्तरम् सा बिशप्-कोटन् इति बालिकानां पाठशालायां श्रीभगवान्महावीरजैनकलाशालायामपि पठितवती। <ref name="newindianexpress1" />आभरणरचनायाम् उपाधिपत्रं लब्धम्।<ref>{{cite web|author=M. L. Narasimham|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/angling-for-the-entertainer-tag/article805267.ece|title=Angling for the entertainer tag|work=The Hindu|date=1 October 2010|access-date=29 May 2014}}</ref> विद्यार्थिकाले सांस्कृतिककार्यक्रमेषु बहुव्यस्ता एव इति सा कथितवति।<ref name="newindianexpress1" /> बाल्ये सा नानाविज्ञापनेषु दृष्टा तथा विद्यार्थिकाले प्रतिरूपकार्यम् कृतवन्ती आसीत्। तयोक्तं यत् दूरदर्शनविज्ञापनेषु प्रकटयितुं बहूत्सुका<ref name="southscope1">{{cite web|url=http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|title='People who tried to pull me down, are now claiming credit for my success' -Kriti Kharbanda|publisher=Southscope.in|date=2 May 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=17 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017135441/http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|deadurl=yes}}</ref> कलाशालायाः पठनकाले भीमाभरण-स्पार्-फ़ैरेण्ड्लव्ली-इति स्थापनानाम् विज्ञापनेषु तस्याः दर्शनम् विशिष्टम्। स्पार् इति संस्थायाः विज्ञापनफलके तस्याः चित्रं प्रवासिनिर्देशकेन राजपिप्पलेन दृष्टम्। राजपिप्पलः तस्य चलचित्रस्य कृते नायिकायाः अन्वेषणम् कुर्वन् आसीत्। तथा खरबन्दयाः चित्रवृत्तिः आरब्धा।<ref name="newindianexpress1" /> तयोक्तं यत् अभिनेत्री भवितुं योजना नास्ति किन्तु मातुः प्रोत्साहनेन हि तीव्रं चिन्तितवती।<ref name="southscope1" /> == वृत्तिः == === प्रथमाभिनयम् (2009–12) === स्पारस्य विज्ञापनफलके दर्शनान्तरम् बोनि इति तेलुगुभाषीचित्रस्य नायिकायाः भूमिका लब्धा। चित्रस्य नायकभूमिका सुमन्तेन लब्धा।<ref name="newindianexpress1" /> बोनिचितरेण तु नकारात्मकसमीक्षा लब्धा किन्तु कृत्याः अभिनयं प्रशंसितम्। सिफ़ि-जालस्थाने लिखितं यत् कृतेः वरणं सम्यगेव प्रथमचित्रं चेदपि कष्टं नानुभूतवती। सा सुन्दरं दृश्यते अपिच यदि सा सम्यक् निर्णयति भविष्ये वृत्तेः वृद्धिम् भवेत्।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/boni-review-telugu-14894040.html|title=Movie Review : Boni|publisher=Sify.com|access-date=29 May 2014}}</ref> रेडिफ़-जालस्थलेन तु लिखितं यत् कृतिखरबन्दा सुन्दरं नूतना दृश्यते, प्रगतेः भूमिकाम् प्रत्यापकरूपेण कृतवती। किन्तु भविष्ये अभिनये किञ्चित् शोधनम् करणीयम्। "<ref>{{cite web|url=http://movies.rediff.com/report/2009/jun/12/boni-quite-a-mish-mash.htm|title=Boni: Quite a mish-mash – Rediff.com Movies|publisher=Rediff.com|date=12 June 2009|access-date=29 May 2014}}</ref>चित्रं धनार्जने विफलमभवत्<ref name="thehindu1">{{cite web|author=y. sunita chowdhary|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/pretty-woman/article1595510.ece|title=Pretty woman|work=The Hindu|date=3 April 2011|access-date=29 May 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/set-for-a-long-inning/article638004.ece|title=Set for a long inning|work=The Hindu|date=9 July 2009|access-date=29 May 2014}}</ref> पवनकल्याणेन सह तीनमार इति तेलुगुचित्रे मुख्यभूमिकाम् लब्धवती। विमोचितमग्रिमचित्रं तु चिरु इति कन्नडभाषीचित्रमासीत्। [[सञ्चिका:Kriti_Kharbanda_at_60th_South_Filmfare_Awards_2013.jpg|लघुचित्रम्|2013 वर्षे फ़िल्म्फ़ेर्-दक्षिणभारतस्य समारोहे]] तस्याः अभिनयं बहुप्रशंसितम् टैम्स्-आफ़-इण्डिया-इत्यनेन लिखितं यत् तस्याः अभिनयम् अवधीरितमेव। <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Chirru/movie-review/6980715.cms|title=Chirru movie review: Wallpaper, Story, Trailer at Times of India|work=The Times of India|access-date=29 May 2014}}</ref> इण्डियाग्लित्स्-जालस्थाने लिखितं यत् सा सुन्दरी दृश्यते अभिनयं च सम्यगेव। IANS-इत्यनेन लिखितं यत् सा गानदृश्ये अतिसुन्दरी दृश्यते नृत्यम् अपि सम्यगेव।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/chirru-well-made-entertainer-kannada-movie-review-news-national-kluoOdhhifg.html|title=`Chirru` – well made entertainer (Kannada Movie Review)|publisher=Sify.com|date=20 November 2010|access-date=29 May 2014}}</ref> 2010 वर्षे चित्रं सफलमभवत् तथा कृत्योक्तम् यत् सा बहुप्रशंसा लब्धा कन्नडचित्रजगतः गौरवमपि लब्धं तथा नानाभिनयावकाशाणी प्राप्तानि।<ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/i-demand-what-i-deserve-kriti-kharbanda/283101-71-204.html|title=I demand what I deserve: Kriti Kharbanda – IBNLive|publisher=Ibnlive.in.com|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=20 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820035408/http://ibnlive.in.com/news/i-demand-what-i-deserve-kriti-kharbanda/283101-71-204.html|deadurl=yes}}</ref> किन्तु द्वितीयकन्नडचित्रे अभिनयं बहुकालानन्तरमेव स्वीकृतम् <ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/kriti-signs-two-kannada-films-news-kannada-llcqMAeiibe.html|title=Kriti signs two Kannada films|publisher=Sify.com|date=2 November 2011|access-date=29 May 2014}}</ref>2011 वर्षे अक्टूबरमासे सा चित्रचतुष्कम् स्वीकृतम्। <ref name="dnaindia1">{{cite web|author=Sunayana Suresh|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-kriti-kharbanda-to-romance-prem-in-her-new-film-adda-1599501|title=Kriti Kharbanda to romance Prem in her new film 'Adda' & Updates at Daily News & Analysis|work=Daily News and Analysis|date=16 October 2011|access-date=29 May 2014}}</ref> 2011 वर्षे अला मोदलैन्दी इति सफले तेलुगुहास्यचित्रे लघुभूमिका कृता<ref name="thehindu1" /> तीनमार-इति चित्रस्य विमोचानस्य पूर्वे। सा तीनमार-चित्रे पुरातनदृश्येषु दृश्यते स्म। तेषु दृश्येषु 70 दशकस्य नायिका इव दृश्यते स्म। तयोक्तं यत् धारिताः वेशभूषा आभरणानि च स्वयंवृता एव।<ref name="thehindu1" /> किन्तु चित्रस्य धनार्जनम् माध्यमेवाभवत्।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html|title=Kriti causing major chaos!!! – Telugu Movie News|publisher=Indiaglitz.com|date=27 April 2009|access-date=17 August 2013|accessdate=8 October 2019|archive-date=29 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429160517/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html|deadurl=yes}}</ref> अग्रिमे वर्षे सा मनोजमञ्चुना सह मिस्टर्-नूकय्य-इति तेलुगुचित्रे, प्रेम-अड्ड इति कन्नडचित्रे अभिनयं कृतवती। प्रेम-अड्ड तु तमिलभाषायां सुब्रमनियपुरम् इति चित्रस्य कन्नडे पुनर्निर्देशनमस्ति।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/prem-adda-review-lacks-native-elements-news-kannada-mmiskjfgjfd.html|title=Prem Adda review: Lacks native elements|publisher=Sify.com|date=11 December 2012|access-date=29 May 2014}}</ref> प्रेम-अड्ड इति चित्रे सा आभाम् विना अभिनीतवती। तत्चित्रे तस्याः ताम्रवर्णः समस्यासीत् यतः सा चित्रे 80 दशकस्य ग्रामकन्या इव अभिनीतवती।<ref name="dnaindia1" /> तत्भूमिका तदानीम् पर्यन्तं कष्टतमासीत् इति तयोक्तम्। यतः सा रूपसज्जतां त्यक्त्वा पल्पूलिता भूत्वा प्राञ्जरूपार्थं नग्नपादम् भ्रमति स्म। <ref>{{cite web|author=Shruti I L|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-m-taking-off-where-swati-left-kriti-kharbanda-1754666|title=I’m taking off where Swati left: Kriti Kharbanda & Updates at Daily News & Analysis|work=Daily News and Analysis|date=21 October 2012|access-date=29 May 2014}}</ref> चित्रस्य कृते तया मात्रा सह वस्त्राणि रचितानि। 2013 वर्षे चित्रचतुष्कं विमोचितं द्वे कन्नडचित्रे द्वे तेलुगुचित्रे। भास्करनिर्देशकस्य ओङ्गोल्-गित्त-तेलुगुचित्रं यस्मिन् सा ग्रामकन्या इव अभिनीतवती<ref>{{cite web|author=m. l. narasimham|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/colourful-and-hot/article4254428.ece|title=Colourful and hot|work=The Hindu|date=30 December 2012|access-date=29 May 2014}}</ref> अपिच कल्याणरामस्य ओम्-3D इति तेलुगुचित्रजगति प्रथमम् त्रिमितीयम् चित्रं विफले अभवताम्। === प्रसिद्धता सफलता च (2013–15) === यशेन सह गूग्लि इति हास्यप्रेमचित्रस्य विमोचनतः तस्याः कन्नडचित्रजगति यात्रा वर्धते स्म। चित्रे तस्याः भूमिका वैद्यविद्यार्थिन्याः बहुप्रशंसितासीत्। <ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/googly-kannada-movie-review-17083|title=Googly Kannada Movie Review|publisher=Indiaglitz.com|date=20 July 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529162126/http://www.indiaglitz.com/googly-kannada-movie-review-17083|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Googly/movie-review/21169267.cms|title=Googly movie review|work=The Times of India|access-date=29 May 2014}}</ref> सिफ़ी-जालस्थले तु कृतिः प्रशंसिता यत् सा चित्रस्य हृदयः आत्मा च तस्याः उत्तमाभिनयेन हि सा विजयं लब्धवती। <ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/googly-review-kannada-15034472.html|title=Movie Review : Googly|publisher=Sify.com|access-date=29 May 2014}}</ref> चित्रस्य धनार्जनं तु 15 कोटिरुप्यकाणि एव 2013 वर्षे अधिकतम एव आसीत्। <ref>{{cite web|author=A Sharadhaa|location=[[Bangalore]]|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Sandalwood-Report-Card/2013/12/30/article1972285.ece|title=Sandalwood Report Card|work=The New Indian Express|date=30 December 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=3 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703235646/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Sandalwood-Report-Card/2013/12/30/article1972285.ece|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/2013-a-sneak-peek-into-sandalwoods-box-office-news-kannada-nmyli8cbdag.html|title=2013– A sneak peek into Sandalwood’s box office|publisher=Sify.com|date=24 December 2013|access-date=29 May 2014}}</ref> कृत्याः प्रसिद्धत्वस्य वर्धनेन तु सा बेङ्गलुरु-टाइम्स्-इति पत्रिकया 2013 वर्षस्य मनोरमतम स्त्री इति घोषिता। <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Most-Desirable-Woman-2013-Kriti-Kharbanda/articleshow/37077918.cms|title=I'm married to movies, but I'm having an affair: Kriti Kharbanda|work=The Times of India}}</ref> गूग्लि-चित्रस्य सफलतानन्तरम् कन्नडचित्रजगति तस्याः प्रतिज्ञातत्वं वर्धितम्।<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/kriti-kharbandha-turns-busy-bee-news-kannada-ogciMecbihi.html|title=Kriti Kharbandha turns busy bee!|work=Sify}}</ref> तयोक्तं यत् गूग्लि-पश्चात् बहूनि अभिनयावकाशानि प्राप्तानि येषु हिन्दीचित्रजगतः अपि द्वे आस्ताम् किन्तु सर्वाणि अस्विकृताणि यतः पूर्वम् अङ्गीकृतेषु चित्रेषु सा कार्यरता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/People-started-taking-me-seriously-with-Belli-Kriti-Kharbanda/articleshow/44971014.cms|title=People started taking me seriously with Belli: Kriti Kharbanda|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref>2014 वर्षे विमोचितानि कन्नडचित्राणि सन्ति उपेन्द्रेण सह सूपर्रङ्गा, शिवराजकुमारेण सह ब्यल्ली, अपिच तिरुपति-एक्सप्रेस् यत् तेलुगोः व्यङ्कटाद्रि-एक्सप्रेस्-इत्यस्य पुनर्निर्देशनमस्ति।<ref>{{cite web|author=A Sharadhaa|location=[[Bangalore]]|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Sanju-Has-a-Blind-Date/2014/04/02/article2144815.ece|title=Sanju Has a Blind Date|work=The New Indian Express|date=2 April 2014|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=5 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605055943/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Sanju-Has-a-Blind-Date/2014/04/02/article2144815.ece|deadurl=yes}}</ref> सर्वेषु चित्रेषु अभिनयानि प्रशंसितानि। सूपर्-रङ्गा इत्यस्मिन् तस्याः अभिनयेन SIIMA-इति संस्थायाः चतुर्थसमारोहे विवेचकेन वृता उत्तमाभिनेत्री इत्यनेन सा पुरुस्कृता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kannada-award-winners-at-SIIMA/articleshow/48432299.cms|title=Kannada award winners at SIIMA|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> फ़िल्म्फ़ेर्-इति संस्थया उत्तमाभिनेत्री-इति पुरुस्कारार्थमपि नामनिर्देशिता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Filmfare-South-Kannada-nominations-2014/articleshow/47539337.cms|title=Filmfare South Kannada nominations 2014|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> 2015 वर्षे दिसम्बरमासे कृतेः विमोचितम् अभिनीतं "मिञ्चागि नी बरलु" इति कन्नडचित्रमपि बहुप्रशंसितम्। तस्याः अभिनयम् तु विसेषप्रशंसम् लब्धम्। टाइम्स्-आफ्-इण्डिया-पत्रिकया तु लिखितम् यत् सा छित्रस्य बृहत्तमः लाभः एव। <ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Minchagi-Nee-Baralu/movie-review/50072497.cms|title=Minchagi Nee Baralu Movie Review|work=The Times of India}}</ref> संजु-वेड्स्-गीता-2 इति कन्नडचित्रे नेत्रेहीनायाः कन्याः मुख्या भूमिका कृता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kriti-finally-signs-Sanju-Weds-Geetha-sequel/articleshow/46355642.cms|title=Kriti finally signs Sanju Weds Geetha 2|work=The Times of India}}</ref> नेनपिरलीप्रेम्ना सह दलपतिचित्रं कृतं<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news-interviews/Prem-and-Kriti-Kharbanda-in-Prashant-Rajs-next/articleshow/34427703.cms|title=Prem and Kriti Kharbanda in Prashant Raj’s next – The Times of India|work=The Times of India|date=1 May 2014|access-date=29 May 2014}}</ref> पापुचित्रे मुखभूमिका कृता<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kriti-Kharbanda-returns-to-work/articleshow/47242895.cms|title=Kriti Kharbanda returns after a break|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> ब्रूस्ली इति स्रीनुवैट्लेन निर्देशिते तेलुगुचित्रे मुख्या भूमिका रामचरणेन कृता।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Kriti-Kharbanda-is-excited-about-her-film-with-Ram-Charan/articleshow/47001435.cms?|title=Kriti Kharbanda is excited about her film with Ram Charan|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> === सद्यस्कालीनता (2016–अधुना) === [[सञ्चिका:Kriti_Kharbanda_at_'Femina_Style_Diva_2014'.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|Kharbanda at 'Femina Style Diva 2014']] राज़रीबूट-इति विक्रमभट्टेन निर्देशिते चित्रे इमरानहाश्मिना मुख्याभिनयं कृतवती।<ref>{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/South-actress-Kriti-Kharbanda-in-Raaz-4/articleshow/49845876.cms|title=South actress Kriti Kharbanda in 'Raaz 4'|work=The Times of India}}</ref> रोमेनिये अधिकतम चित्रीकरणमभवत्।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Watch-Emraan-Hashmi-and-Kriti-Kharbanda-shoot-Raaz-4-in-freezing-Romania/photostory/50626202.cms"Emraan|title=Hashmi and Kriti Kharbanda shoot 'Raaz 4'|publisher=|access-date=29 September 2017}}</ref> सा मास्तिगुडि-इति नागशेखरेण निर्देशिते कन्नडचित्रे दुनियाविजयेन सह मुख्याभिनयं कृतवती।<ref>{{cite web|url=http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|title=Kriti Kharbanda enters the Maasti Gudi! »|publisher=|accessdate=2019-10-08|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303053317/http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|deadurl=yes}}</ref> ब्रूस्ली इति तस्याः प्रथमे तमिल-चित्रे जीवीप्रकाशकुमारेण सह मुख्याभिनयं कृतवती।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Kriti-Kharbanda-opposite-GV-in-Bruce-Lee/articleshow/49103544.cms|title=Kriti Kharbanda opposite GV in Bruce Lee|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}</ref> 2017 वर्षे खरबन्दया चित्रद्वयं कृतम् गेस्टिन्लन्दन-इति हास्यचित्रं शादी-में-जरूर-आना-इति हास्यप्रेमचित्रं च। 2018 वर्षे कार्वान् इति चित्रे लघुभूमिकाम् तत् पश्चात् दलपति-इति कन्नडचित्रे मुख्यभूमिकाम् कृतवती। तत्वर्षे एव वीरे-की-वेडिङ्ग् यमलापगलादीवाना-फिर-से इति चित्रद्वयम्। सितम्बरमासपर्यन्तम् लब्धसमाचारानुसारे, आगामिचित्राणि सन्ति साजिदनादियादवालेन हाउस्-फुल-4-इति पुनर्जन्मविषयं संबन्द्य हास्यचित्रम् यस्मिन् तस्याः भूमिका अस्ति राजकुमारी मीनायाः नेहयाः च,<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/kriti_official/status/1176807070718316545|title=Kaise Rajkumari Meena aur Neha ki kismat unke saath ek anokha khel khelti hai! Jaanne ke liye dekhiye #Housefull4 Trailer on 27th September.|publisher=|accessdate=25 September 2019}}</ref> पागलपन्ती-इति अनीस्-बस्मीना,<ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/john-abraham-anil-kapoor-ileana-dcruz-kriti-kharbanda-to-start-shooting-for-pagalpanti-in-london/articleshow/67966665.cms|title=JOHN ABRAHAM, ANIL KAPOOR, ILEANA D'CRUZ, KRITI KHARBANDA TO START SHOOTING FOR PAGALPANTI IN LONDON|website=Mumbai Mirror India Times|date=13 February 2019|access-date=5 June 2019|archive-date=13 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213075602/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/john-abraham-anil-kapoor-ileana-dcruz-kriti-kharbanda-to-start-shooting-for-pagalpanti-in-london/articleshow/67966665.cms|deadurl=yes}}</ref> चेहरे-इति रूमीजाफ्रीना,<ref>{{citenews|url=https://www.asianage.com/entertainment/bollywood/100519/amitabh-bachchan-and-emraan-hashmi-starrer-finally-gets-its-title-find-out-here.html|title=Amitabh Bachchan and Emraan Hashmi starrer finally gets its title; find out here|newspaper=[[The Asian Age]]|date=10 May 2019|accessdate=10 May 2019}}</ref> तैश्-इति बिजोय्-नाम्बियारेण<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1156133589181841410|title=#Announcement: Pulkit Samrat, Jim Sarbh, Harshvardhan Rane, Kriti Kharbanda and Sanjeeda Sheikh... #Taish shooting commences... Directed by Bejoy Nambiar... Produced by Bejoy Nambiar, Shivanshu Pandey and Deepak Mukut... Ease My Trip and Getaway Pictures presentation.|publisher=|accessdate=30 July 2019}}</ref> अपिच वान्-इति प्रवासविषयं संबन्द्य तमिलचित्रं यस्मिन् दुल्करसल्मानः अपि अभिनयति।<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/051218/kriti-kharbanda-and-kalyani-priyadarshan-to-romance-dulquer.html|title=Kriti Kharbanda and Kalyani Priyadarshan to romance Dulquer|last=Subramanian|first=Anupama|date=5 December 2018|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=19 August 2019}}</ref> == चित्रावलिः == {| class="wikitable" |+चिह्नम् | style="background:#ffc;" |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} |अविमोचितस्य चित्रस्य |} {| class="wikitable sortable" !वर्षः !चलचित्रम् !भूमिका !भाषा !टिप्पणी |- |2009 |बोनी |प्रगतिः |तेलुगुः | |- |2010 |चिरु |मधुः |कन्नडम् | |- | rowspan="2" |2011 |अलामोदलैन्दी |सिम्रन् | rowspan="3" |तेलुगुः | |- |तीन्मार् |वसुमतिः | |- | rowspan="2" |2012 |मिस्टर्-नूकय्य |अनुराधा | |- |प्रेम-अड्ड |गिरिजा | rowspan="2" |कन्नडम् | |- | rowspan="4" |2013 |गलाटे |अङ्किता | |- |ओङ्गोल्-गित्त |संध्या | rowspan="2" |तेलुगुः | |- |ओम्-3डी |अञ्जली | |- |गूग्ली |स्वातिः | rowspan="5" |कन्नडम्<br /> |SIIMA-संस्थया कन्नडचित्रेषु उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता |- | rowspan="3" |2014 |तिरुपति-एक्स्प्रेस् |प्रार्थना | |- |सूपर्-रङ्गा |स्वातिः |SIIMA-संस्थया कन्नडचित्रेषु विवेचकैः उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता फ़िल्म्फ़ेर्-संस्थया कन्नड-चित्रेषु उत्तमाभिनेत्री इति पुरुस्कृता |- |ब्यल्ली |स्नेहा | |- | rowspan="2" |2015 |मिञ्चागी नी बरलु |प्रियङ्का | |- |ब्रूस्ली द फ़ैटर् |काव्या |तेलुगुः |फ़िल्म्फ़ेर्-संस्थया तेलुगुचित्रेषु सहायकभूमिकायाम् उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता SIIMA-संस्थया तेलुगुचित्रेषु सहायकभूमिकायाम् उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता |- |2016 |राज़रीबूट |शैना |हिन्दी |बालिवुडे प्रथमचित्रम् |- | rowspan="4" |2017 |ब्रूस्ली |सरोजादेवी |तमिलम् |प्रथमतमिलचित्रम् |- |मास्तिगुडि |रानी |कन्नडम् | |- |गेस्टिन्लन्दन |अनाया | rowspan="3" |हिन्दी | |- |शादी-में-जरूर-आना |आरती | |- | rowspan="4" |2018 |कार्वान् |रुमाना |लघुभूमिका |- |दलपति |वैदेही |कन्नडम् | |- |वीरे-की-वेडिङ्ग् |गीत् | rowspan="3" |हिन्दी | |- |यमलापगलादीवाना-फिर-से |चीकू | |- | rowspan="3" |2019 | style="background:#ffc;" |हाउस्-फुल-4{{dagger}} |राजकुमारी मीना/नेहा | |- | style="background:#ffc;" |वान्{{dagger}} |घोषितव्या |तमिलम् | |- | style="background:#ffc;" |पागलपन्ती{{dagger}} |झान्वी | rowspan="3" |हिन्दी |<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/BazmeeAnees/status/1097472264130330626|title=Anees Bazmee on Twitter|publisher=|accessdate=18 February 2019}}</ref> |- | rowspan="2" |2020 | style="background:#ffc;" |चेहरे{{dagger}} |घोषितव्या |चित्रीकरणं न समाप्तम् |- | style="background:#ffc;" |तैश{{dagger}} |घोषितव्या |चित्रीकरणं न समाप्तम् <ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1156133589181841410|title=#Announcement: Pulkit Samrat, Jim Sarbh, Harshvardhan Rane, Kriti Kharbanda and Sanjeeda Sheikh... #Taish shooting commences... Directed by Bejoy Nambiar... Produced by Bejoy Nambiar, Shivanshu Pandey and Deepak Mukut... Ease My Trip and Getaway Pictures presentation.|publisher=|accessdate=30 July 2019}}</ref> |} == आधाराः == {{Reflist|30em}} == सम्बद्धाः लेखाः == {{Commons category}} * {{IMDb name|3713653}} * {{Instagram|kriti.kharbanda}} {{authority control}} p9pvskz1ufxt3iwkthea6mecontcbk7 0 77780 500549 469053 2026-09-14T00:16:02Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500549 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = उर्दू | altname = मानक उर्दू | nativename = اُردُو | pronunciation = {{IPA-hns|ˈʊrduː||hi-Urdu.ogg}} | ethnicity = उर्दूभाषी जनाः (हिन्दी-उर्दूमेखला मुस्लिम्, दक्खनजनाः, मुहाजिर् च) | states = [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानं]] [[भारतम्|भारतं]] च | region = '''भारतदेशे –''' <br/> [[हिन्दीमेखला|हिन्दी-उर्दूमेखला]], दक्खन<br/> '''पाकिस्थानदेशे –''' <br/> [[सिन्धप्रदेशः]] ([[कराची]], [[हैदराबाद्, पाकिस्थानम्|हैदराबाद्]], [[सख्खर]], [[मीरपुर खास्]] च) | speakers = ५.१ कोटिः भारते (२०११ जनगणना), १.५ कोटिः पाकिस्थाने (२०१८ जनगणना), ३० लक्षम् अन्यदेशे । | speakers2 = द्वितीया उपयोक्ता – १४.९ कोटिः पाकिस्थाने (२०१८), १.२ कोटिः भारतदेशे (२०११) | familycolor = [[हिन्द-यूरोपीयभाषाः|हिन्द-यूरोपीय]] | fam2 = [[हिन्द-ईरानीयभाषाः|हिन्द-ईरानीय]] | fam3 = [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्य]] | fam4 = [[केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः|मध्याञ्चल]] | fam5 = [[केन्द्रीयहिन्द-आर्यभाषाः#पाश्चात्यहिन्दी|पाश्चात्यहिन्दी]] | fam6 = [[हिन्दुस्थानीभाषा]] | dia1 = [[दक्खनीभाषा|दक्खनी]] | dia2 = ढाकैया | dia3 = रेख्ता | ancestor = [[शौरसेनीप्राकृतम्]] | ancestor2 = [[अपभ्रंशः]] | ancestor3 = [[पुरातनहिन्दीभाषा|पुरातनहिन्दी]] | ancestor4 = [[हिन्दुस्थानीभाषा]] | ancestor5 = [[रेख्ताभाषा|रेख्ता]] | script = * [[फारसी-अरबीलिपिः|फारसी-अरबी]] (उर्दूवर्णमाला) * [[देवनागरी]] (अनधिकृतः) * रोमन-उर्दू (अनधिकृतः) * उर्दू-ब्रेल् | nation = {{flagicon|Pakistan}} [[पाकिस्थानम्]] (राष्ट्रिय)<br/> {{flagicon|India}} [[भारतम्]]<br/>(राज्य-अतिरिक्ताधिकारिक)<ref>{{cite web |title=Official languages specified in the Constitution of India |trans_title=भारतस्य संविधाने निर्दिष्टाः राजभाषाः |url=https://m.jagranjosh.com/general-knowledge/list-of-official-languages-specified-in-the-constitution-of-india-1522319586-1 |website=जागरण प्रकाशन |date=२९ मार्च् २०१८ |access-date=2022-03-14 |archive-date=2022-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030054143/https://m.jagranjosh.com/general-knowledge/list-of-official-languages-specified-in-the-constitution-of-india-1522319586-1 |deadurl=yes }}</ref> * [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] * [[देहली|दिल्लीराष्ट्रियराजधानीप्रदेशः]] * [[बिहार]] * [[उत्तरप्रदेशः]] * [[झारखण्डः]] * [[तेलङ्गाणा]] | minority = {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण-आफ्रिका]] {{small|(संरक्षितभाषा)}}<ref>{{cite web|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 - Chapter 1: Founding Provisions|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|website=www.gov.za}}</ref> | iso1 = ur | iso2 = urd | iso3 = urd | lingua = 59-AAF-q | image = Urdu example.svg | imagesize = 120px | imagecaption = नस्तालीक्-लिप्याम् ''उर्दू'' इति | map = Urdu_official-language_areas.png | mapcaption = {{legend|#ffc90e|भारते-पाकिस्थाने क्षेत्राणि यत्र उर्दू आधिकारिक अथवा सह-आधिकारिकभाषा}} {{legend|#fff200|क्षेत्राणि यत्र उर्दू न आधिकारिक नैव सह-आधिकारिकभाषा}} | sign = {{plainlist| * भारतीय हस्ताक्षरप्रणाली (आईएसएस) * हस्ताक्षरित-उर्दू}} | glotto = urdu1245 | glottorefname = उर्दृ | agency = राष्ट्रियभाषाप्रचारविभागः (पाकिस्थानम्)<br/>राष्ट्रिय उर्दूभाषाविकासपरिषद् (भारतम्) }} '''उर्दू''' ({{lang-ur|اُردُو}}) एका [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्द-आर्यभाषा]] अस्ति, [[दक्षिणजम्बुद्वीपः|दक्षिणजम्बुद्वीपे]] मुख्यतया भाष्यते । [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानस्य]] राष्ट्रियभाषा लोकभाषा च अस्ति । [[भारतम्|भारतदेशे]] उर्दू इति [[भारतस्य आधिकारिकभाषाः|अष्टम-अनुसूचीभाषा]] अस्ति, अनेकेषु भारतीयराज्येषु अपि अस्य आधिकारिकस्थितिः अस्ति । उर्दू [[हिन्दुस्थानीभाषा|हिन्दुस्थानीभाषायाः]] [[फारसीभाषा|फारसी]]पञ्जिका इति वर्णितम् अस्ति । == हिन्दीभाषा उर्दुभाषा च == भाषाकोविदाः [[हिन्दी]] उर्दूभाषा च समाना इति मन्यन्ते । हिन्दीभाषा [[देवनागरी|देवनागरीलिप्या]] लिख्यते । अस्याः शब्दाः अधिकतया [[संस्कृतम्|संस्कृतशब्दाः]] एव । उर्दूभाषा [[अरबीलिपिः|अरबीलिप्या]] लिख्यते । [[फारसीभाषा|फारसी]]-[[अरबीभाषा|अरबीभाषयोः]] प्रभावः अस्याः उपरि अधिकतया विद्यते । व्याकरणदृष्ट्या हिन्दी-उर्दुभाषयोः शतप्रतिशतं समानता विद्यते । उर्दूभाषायाः केचन विशेषध्वनयः अरबी-फारसीसम्बद्धाः । अतः उर्दुभाषा हिन्दीभाषायाः काचित् विशेषशैली इति चिन्तयितुं शक्या । == सम्बद्धाः लेखाः == * [[हिन्दुस्थानीभाषा]] * [[हिन्दी]]भाषा * [[हिन्द-आर्यभाषाः]] * [[फारसीभाषा]] * [[भारतस्य भाषाः]] * [[भारतस्य आधिकारिकभाषाः]] == सन्दर्भाः == [[वर्गः:भाषाः]] [[वर्गः:भारतीयभाषाः]] 16issxvlpwh1gs13743fjctowak9xo8 0 85341 500560 485817 2026-09-14T03:37:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500560 wikitext text/x-wiki '''<pre>मालासारस्य सर्वेषां ग्रामवासिनां हार्दिकं स्वागतम्।।</pre>''' {{Infobox settlement | name = मालासर | other_name = | nickname = हेरिटेज ग्राम | settlement_type = ग्राम | image_skyline = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = | subdivision_type = [[भारतम्|राष्ट्रम्]] | pushpin_map_caption = | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = [[राजस्थानम्|ज्यम्]] | subdivision_name1 = [[राजस्थानम्]] | subdivision_type2 = [[बीकानेर|मण्डलम्]] | subdivision_name2 = [[बीकानेर]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = [[बीकानेर]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = पंचायती राज | governing_body = ग्रामपंचायत | leader_title = सरपंच | leader_name = कौशल्या देवी | native_name_lang = | native_name = | demographics1_title1 = राजभाषा | demographics1_info1 = मारवाड़भाषा, [[हिन्दी]] | area_total_km2 = | elevation_footnotes = <small>(समुद्रतलात् ऊर्ध्वता)</small><ref>{{Cite web |last=Harman |first=Godara |date=14 Apr 2024 |title=Malasar, Bikaner Altitude |url=https://whatismyelevation.com/location/28.23054,73.50504/Malasar--Bikaner--Rajasthan--India- |url-status=live |access-date=14 Apr 2024 |website=What is my elivation |archive-date=23 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250223103202/https://whatismyelevation.com/location/28.23054,73.50504/Malasar--Bikaner--Rajasthan--India- |deadurl=yes }}</ref> | elevation_m = २०३ | population_total = ३,५०० | population_as_of = २०११<ref name=aaa>{{cite book|title=Census of India, 2011 - General Population Tables|volume=4|publisher=Controller of Publications|author=Directorate of Census Operations, Rajasthan|date=2015|page=604}}</ref> | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाएं | area_footnotes = | unit_pref = | postal_code_type =डाक क्रमांकम् | postal_code = 334601<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/pincode/rajasthan/bikaner/bhamat…|title=Malasar Pin Code|website=Indiatvnews.com|access-date=2024-02-29}}{{Dead link|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | area_code_type = दूरभाष क्रमांकम् | area_code = 01522 | blank1_name_sec1 = भारतीय मानक समय | blank1_info_sec1 = (यूटीसी) +५:३० | blank2_name_sec2 = समीपस्थं नगरं | blank2_info_sec2 = [[बीकानेर]] | blank3_name_sec2 = क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय | blank3_info_sec2 = RJ-07 | website = | area_rank = | footnotes = | official_name = | blank3_name_sec1 = अनुमानित तापमानम् | blank3_info_sec1 = <small>ग्रीष्म: 49°C (105°F)<br>शीत: -4°C (44°F)</small> }} [[File:Swami Vivekanand Playground Khel Mahakumbh 2022 Sky View Malasar.jpg |thumb| मालासर ग्रामस्य स्वर्णिम अवसरीय रूपचित्रम तद्दा अस्ति। पूर्वकालीन एकदा क्रीड़ा महासम्मेलन ग्राममिनयुत्सव]] मालासर् (({{audio|Malasar.ogg|उच्चारणम्|help=no}})) (हिन्दीः मालासर्) भारतस्य राजस्थानराज्यस्य वायव्यदिशि स्थितस्य बीकानेर्-मण्डले स्थितः एकः विशालः ग्रामः अस्ति। अयं ग्रामः समीपस्थानां त्रिणां ग्रामाणां पञ्चायत्-मुख्यालयः अस्ति। ग्रामे आहत्य 450 गृहाणि सन्ति। अयं ग्रामः तदीयविशेष-भौगोलिक-स्थानस्य, थार्-मरुभूम्याः हृदये स्थितानां सुन्दर-वालुका-वालुकाणां, वालुका-मार्गाणां च कृते लोकप्रियः अस्ति। [[File:Rigveda MS2097.jpg|thumb| "माला" इति शब्दः संस्कृतभाषायाः निष्पन्नः यत्र "मल" इत्यस्य अर्थः "मल्लः" "सर" इत्यस्य अर्थः स्थानम् अतः मालसारस्य वैकल्पिकः अर्थः "मल्लानां ग्रामः" इति सामान्यतया स्थानीयसन्दर्भे एतत् मन्यते यत् पारम्परिकमल्लानां प्रदर्शनार्थं द्वौ कौशलौ आस्ताम्, प्रथमं मल्लयुद्धं द्वितीयं च स्वस्य ऊर्ध्वतायाः उपरि गुरुशिलां (स्थानीयभाषायां माला इति उच्यते) उत्थापनं, एकप्रकारस्य भारउत्थापनम्। ]] ग्रामस्य प्रशासनं प्रति पञ्चवर्षे निर्वाचिता सर्पंच् (ग्रामप्रमुखः) द्वारा क्रियते। 2011 तमे वर्षे अस्य ग्रामस्य जनसङ्ख्या 3,500 आसीत्, यत्र 450 गृहाणि आसन्। ==व्युत्पत्तिः== {{मुख्यलेखः|भारतस्य विविधनामानि}} मालासारः "माला" "सर" इति शब्दद्वयेन निर्मितः अस्ति यत्र "माला" इति लोकप्रियस्य जाटशासकस्य पाण्डुगोदरस्य पुत्रस्य मालाराम जी गोदारा इत्यस्मात् आगतं ।"सार" इति स्थानीयभाषायां स्थानस्य अर्थः । "माला" इति शब्दः संस्कृतभाषायाः निष्पन्नः यत्र "मल" इत्यस्य अर्थः "मल्लः" "सर" इत्यस्य अर्थः स्थानम् अतः मालसारस्य वैकल्पिकः अर्थः "मल्लानां ग्रामः" इति सामान्यतया स्थानीयसन्दर्भे एतत् मन्यते यत् पारम्परिकमल्लानां प्रदर्शनार्थं द्वौ कौशलौ आस्ताम्, प्रथमं मल्लयुद्धं द्वितीयं च स्वस्य ऊर्ध्वतायाः उपरि गुरुशिलां (स्थानीयभाषायां माला इति उच्यते) उत्थापनं, एकप्रकारस्य भारउत्थापनम्। ''' जय श्री राम ।''' ==इतिहास== राठौरस्य आगमनात् पूर्वं जांगलादेशे गोदराजाटाः शासकाः आसन् । गोदारा जाट्स् इत्यनेन जङ्गलादेशस्य शासनं राव बीका इत्यस्मै विविधशर्तैः समर्पितं । तस्मिन् समये गोदाराजाट्-जनाः जङ्गलादेशस्य प्रायः ७०० ग्रामेषु शासनं कुर्वन्ति स्म । पाण्डुगोदारः गोदरासस्य कूलपुरुषः राजा आसीत्; तस्य निवासस्थानं शेखसरनगरे आसीत् । तेषां क्षेत्रस्य महत्त्वपूर्णाः नगराः आसन् : पुण्ड्सरः, गुसाईसरबडा, शेखसरः, ''' मालासारः'''', घडसीसरः, गारबदेशरः, रुङ्गयासरः, कालु इत्यादयः अस्य कुलस्य जनाः महान् महत्त्वाकांक्षी योद्धा इति प्रसिद्धाः आसन् । ==श्री जसनाथ जी मंदिर== गुरु श्री जसनाथ जी महाराज निकटवर्ती गांव कतरियासर में ज्ञान की प्राप्ति हेतु गम्भीरतया उद्यताः। तेषाम् अनुयायिनः जसनाथी संप्रदायं स्थापयित्वा, त्रिषष्टिनियमान् ददौ। कतरियासर मध्ये मुख्यपीठं स्थापयितं च, तत्र अन्येषामपि पञ्च उपपीठानां स्थापना कृता। मालासरं पञ्च उपपीठानामेव एकम् अस्ति। मालासरबाडी नामके स्थले लोकप्रियं मन्दिरं निर्मितं। प्रतिवर्षं बहुजनाः तत्र मन्दिरं दर्शनाय समागच्छन्ति। गुरु श्री जसनाथ जी महाराज आज गांवस्य सर्वेषां प्रभाववान् पुरुषः अस्ति। ==कृषि== कृषिः गावस्य प्रमुखं आजीवनिर्धारणकरणमस्ति। एतत् यत्राधिकतमं ८० प्रतिशतं जनसङ्ख्या अन्यतमा वा प्रत्यक्षमुख्यं वा कृषिसम्बन्धी प्रभृति निर्भरा। परंपरागते कृषिविधौ, ऊनां वा अर्धविधानप्लोथैर्युक्तैरुडः खलिताः स्युः ज्येष्ठः संवत्सरो मार्गेषु वायस्त्रिताः च कर्तव्याः अन्यत्र संवत्सरे धनव्याजनिर्मूलनेन च। वर्तमानेषु रथाः च अन्यानि यन्त्राणि च कृषिविधौ प्रयुज्यन्ते। निर्धारितं प्रायोजनं वर्षापातेन। वर्तमानेषु नलयः च प्रसिद्धाः भवन्ति कृषिप्रायोजनानाम्। विविधः स्रोताः कृषिप्रायोजनानामपि समाधानं अधिक आरम्भते, यथा जीरकं, शाक्यमूलं, गोधूमं, सरसों, इसबगोलम् च ग्रामः। ===ग्वार=== गावस्य प्रमुखं कृषिफलं ग्वारस्ति, यस्य सर्वएव कृषिभागानां महान्तं भागं प्रणयति। तत्र गावस्य मृद्विकास्त्रमेव सर्वोत्कृष्टो भूमिः, अन्यतमं तु सामवृत्युत्तमः स्त्रोतः भवति। गावस्य ग्वारं विपण्याय च पशुभोजनाय च प्रयुज्यते। ग्वारस्य संगृहितानां बीजानां संग्रहेण प्रायः अवशिष्टानि सुखार्जितानि शाखाः पशुभोजनाय उपयुज्यन्ते, यथा "ग्वार्तड्डी" इति नाम्ना शाखा महान् गोकूपाः यत्र संगृहीता अवशिष्टानि अभिवालयाः गोशालायां दत्त्वा रक्ष्यन्ते। ग्वारपत्राणि ("ग्वार्फल्लि") शाकः उपयुक्तानि भवन्ति, ग्वारकपित्थानि सलादभाज्यश्च कृतानि भवन्ति। ==उल्लेखाः== {{reflist}} lunn7lgemvaztszmatmd95awxg7knfo 0 89755 500548 494450 2026-09-13T23:33:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500548 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|name=अन्तरकोश प्रतिष्ठान|abbreviation=ILF|formation=2019|type=गैरलाभ प्रतिष्ठान|purpose=[[आर्थिक समावेशीता]]|website={{URL|https://interledger.org/}}}} '''अन्तरकोष प्रतिष्ठान''' (द इन्टरलेजर फाउण्डेशन) इति अमेरिका-देशे स्थितम् लाभरहितं निगमं, मानकं च संस्था अस्ति या २०१९ तमे वर्षे स्थापितम्।<ref name=":0">{{Cite web|date=27 July 2019|title=कोषस्य लेखपत्राणि|url=https://rct.doj.ca.gov/verification/web/Download.aspx?saveas=Y9011-1633985-690349.pdf&document_id=09027b8f803eb889|accessdate=11 March 2024|website=महान्यायाधिवक्ता कार्यालय क्यालिफोर्निया|publisher=क्यालिफोर्निया कल्याणकारी कोष पञ्जिकरण|publication-place=लस एन्जेलस|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311155151/https://rct.doj.ca.gov/verification/web/Download.aspx?saveas=Y9011-1633985-690349.pdf&document_id=09027b8f803eb889|deadurl=yes}}</ref> अस्य ध्येयः वैश्विक-अंकीय (डिजिटल)-वित्तीय-समावेशनस्य पोषणं तथा च अन्तरकोष-संविद (प्रोटोकल) इत्यस्य, देय-विनिमय-मानकस्य, विकासस्य प्रचारस्य च माध्यमेन अङ्कीय-अर्थव्यवस्थायां न्यायसङ्गत-प्रवेशः च अस्ति। == इतिहासः == स्टीफन थोमस तथा इभान श्वार्ट्ज् इत्येताभ्यां 2015 अक्टोवर-मासे रिपल् ल्याब्स इत्यत्र कार्यं कुर्वन् "ए प्रोटोकाल फर इन्टरलेजर पेमेण्ट्स्" इति शीर्षकं श्वेतपत्रं प्रकाशितम्। विभिन्नवित्तीयजालानां मध्ये सार्वत्रिक-अनुवादकत्वेन कार्यं कृत्वा, अन्तरसक्रिय-देयानि दातुं सम्प्रेषण-नियमावलिं प्रलेखः वर्णयत्। इण्टर्लेजर-प्रोटोकल इतीदं ट्रान्स्मिशन्-कण्ट्रोल्-प्रोटोकाल्/इण्टर्नॆट्-प्रोटोकाल् (टी. सी. पी./आई. पी.) इत्यस्य अनुकरणे निर्मितम् आसीत्, यत् विविधजालसमूहेषु दत्तांशस्य प्रेषणस्य अन्तर्जालस्य क्षमतायाः पृष्ठतः स्थापितं मूलभूततन्त्रज्ञानम् आसीत्। == सन्दर्भः == [[वर्गः:सूचनातन्त्रज्ञानम्]] 3s7bg732suozcngeaxp6v1dfoja8ygv 0 92288 500552 499535 2026-09-14T01:41:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500552 wikitext text/x-wiki '''टप्पा-गीतम्''' भारतीयार्धशास्त्रीयस्वरसङ्गीतस्य एकरूपम् अस्ति । अस्य विशेषः द्रुतगतिः, सूक्ष्मः, ग्रन्थियुक्तः च निर्माणाधारितः रोलिंग् गतिः अस्ति । अस्य धुनयः सुरीलाः मधुराः च सन्ति, प्रेमिकायाः ​​भावविस्फोटस्य चित्रणं च कुर्वन्ति । तप्पे (बहुवचन) अधिकतया राजदरबारेषु बैगी इति प्रसिद्धैः गीतकारैः गायितम् आसीत् । == इतिहासः == पञ्जाबदेशस्य उष्ट्रसवारानाम् लोकगीतेभ्यः टप्पा उत्पन्नः ।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/types-of-music-compositions-tappa-1344414719-1|title=Types of Music Compositions: Tappa|date=8 August 2012|access-date=16 June 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122083755/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/types-of-music-compositions-tappa-1344414719-1|deadurl=yes}}</ref> सङ्गीतस्य टप्पाशैल्याः परिष्कृत्य मुगलसम्राट् मुहम्मदशाहस्य साम्राज्यदरबारस्य<ref name="google">{{cite book |author1=Massey, R. |url=https://books.google.com/books?id=yySNDP9XVggC |title=The Music of India |author2=Massey, J. |date=1996 |publisher=Abhinav Publications |isbn=9788170173328 |page=55 |access-date=November 17, 2014}}</ref> परिचयः कृतः, तदनन्तरं अवधस्य नवाबस्य असफ-उद-दौलाहस्य दरबारीगायकेन मियान् गुलाम नबी शोरी अथवा शोरी मियान् इत्यनेन कृतः। बङ्गदेशे रामनिधिगुप्तः, शिबङ्गशुदे ( "तप्पा" इत्यस्य वास्तविकशक्तिकेन्द्रत्वेन प्रसिद्धः) & कालिदासचट्टोपाध्यायेन बङ्गलाटप्पा रचिताः ते च निधुबाबूस्य तप्पा इति कथ्यन्ते । तप्पा गायकी नूतनरूपं गृहीतवती, दशकेषु पुरातनी इति बङ्गलागीतानां अर्धशास्त्रीयरूपं जातम् । == सन्दर्भाः == [[वर्गः:डोटेली-बाङ्ला-संस्कृत अन्तरविकि सम्पादन मेला २०२६ मध्ये निर्मिताः लेखाः]] 2gv13uplkwosshxagi47gwvb99k261v 0 92441 500569 500470 2026-09-14T04:39:30Z Ganesh Paudel 6561 removed [[Category:अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः]]; added [[Category:अर्घाखाँचीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500569 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">पाणिनी ग्रामीणमण्डले</div> |- | | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका|ग्रामेषु]]</div> |- class="mergedtoprow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:लुम्बिनी_प्रदेश.png|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:लुम्बिनी_प्रदेश.png|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:57.222%;left:67.5%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]]</div></div></div><div style="padding-top:0.2em">गङ्गादी-प्रदेशस्य मानचित्रे पाणिनी-ग्रामीणां स्थानं</div></div></div></div><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[सञ्चिका:Nepal_adm_location_map.svg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|पाणिनी गाउँपालिका नेपालमा अवस्थित छ]]<div class="od notheme" style="top:60.6%;left:37.471%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-3px;top:-3px">[[सञ्चिका:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|6x6अणवः|पाणिनी गाउँपालिका]] पाणिनी ग्रामपालिका</div></div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालदेशस्य मानचित्रं दर्शयितुं</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशिकाः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58 'N</span> 83°04' E<span class="longitude">83°04 'E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">//इति।&#x22;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97 °N 83.06 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:8}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=27.97_N_83.06_E_x,type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा"><span class="latitude">27°58′N</span> <span class="longitude">83°04′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई तस्वीरहरू, र अन्य आँकडा">27.97°N 83.06°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">27.97; 83.06</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:अर्घाखाँचीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] </span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[सञ्चिका:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालदेशः]] |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेशः | class="infobox-data" |लुम्बिनी-प्रदेशः |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[अर्घाखाँचीमण्डलम्|लघुः]] |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापितः। | class="infobox-data" |27 फागुन 2073 |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |अध्यक्षः।&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |उपाध्यक्षः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |१५१.४२ बर्ग कि. मी. |- class="mergedtoprow" ! ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"> (राष्ट्रिय-जनगणना 2078) <span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |- निक्षेपः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |२२,२१९ |- class="mergedrow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |घनता&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |150/कि. मी. 2 (380/वर्गमी.) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|यू. टी. सी. + 5:45]] (नेपालीयसमयः) |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय-सङ्केतः | class="infobox-data" | +९७७-७७ |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्रम् | class="infobox-data" | |- class="mergedtoprow" ! ! class="infobox-label" scope="row" |जालपुटम् | class="infobox-data" |[https://paninimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} '''पाणिनी-ग्रामपालिका''' [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँचीमण्डलस्य]] त्रयाणां ग्रामनगरपालिकानां मध्ये एषा अन्यतमा अस्ति । <ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका">{{cite web|title=हेर्नुहोस्, तपाईँ कुन गाउँपालिका वा नगरपालिकामा पर्नुभयो?|url=http://setopati.com/raajneeti/64651/|publisher=सेतोपाटी|accessdate=फाल्गुन २०७३|ref=http://setopati.com/raajneeti/64651/|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312170008/http://setopati.com/raajneeti/64651/|deadurl=yes}}</ref><ref name="गाउँपालिका र नगरपालिका (सूची)">{{cite news|title=गाउँपालिका र नगरपालिका कुन जिल्लामा कति? (सूची)|url=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084|accessdate=२३ पौष २०७३|publisher=लोकान्तर|date=२३ पौष २०७३|ref=http://lokaantar.com/taja_samachar/2084}}</ref><ref name="गाउँपालिका वा नगरपालिका"/> वि.सं. २०१३ तमे वर्षे [[संघीय मामिला सामान्यप्रशासनमन्त्रालयः]] (नेपाल) पालिका, अर्घाखाँची पाली, पणेना, खिदिम, पोखराथोक, अर्घाखाँची एतस्य (1-8) खण्डाः एकीकृत्य पाणिनी ग्रामपालिका घोषितं । पोखराथोक, पटौती, मैदान, धतिवांग एवं राडगुरी गाविस। <ref name ="नयाँ नेपाल">{{cite web|title=सात प्रदेशको नयाँ नेपाल|url=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/|publisher=अनलाइन खबर|accessdate=२०७१ माघ ५|ref=http://www.onlinekhabar.com/2015/01/231233/}}</ref><ref>{{cite news|title=सबै गाविस र जिविस खारेज|url=http://www.annapurnapost.com/news/66220|accessdate=२०७३ फागुन २७|publisher=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=२०७३ फागुन २७}}</ref> अस्य क्षेत्रफलं १५१.४२ वर्गकिलोमीटर परिमितं अस्ति । नगरपालिका ८ वार्डेषु विभक्ता अस्ति ।<ref>{{cite news|title=गाउँ र नगरपालिका (सूची)|url=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/|accessdate=१४ जेठ २०७४|publisher=नयाँ पत्रिका दैनिक|date=पुष २३, २०७३|ref=http://www.enayapatrika.com/2017/01/07/118110/}}</ref> पाणिनी तपोभूमि (पणेना), सत्तले गुहा, मालिका मन्दिर, खिदिम, आलम देवी मन्दिर, पाली-नगरस्य पन्थिटोल-नगरस्य देवस्थान-मन्दिरं प्रमुखं पर्यटनस्थलानि सन्ति । अत्र हरिहर माध्यमिकविद्यालयः, कमला माध्यमिकविद्यालयः, कृष्णमाध्यमिकविद्यालयः, शिवमदनमाध्यमिकविद्यालयः इत्यादयः विद्यालयाः सन्ति । पाणिनीग्राम्यनगरपालिकायाः पूर्वदिशि गुल्मी-[[पाल्पामण्डलम्|पाल्पामण्डलानि]], उत्तरे छत्रदेवग्रामपालिकाः, पश्चिमे सन्धिकर्क-शीतगङ्गानगरपालिकाः, दक्षिणे च शितगङ्गानगरपालिकाः, पाल्पामण्डलानि च सन्ति । <ref>{{cite web|title=स्थानीय तहहरूको नाम, संख्या, सीमाना, केन्द्र र वडाको सीमाना सहितको विवरण|url=http://www.mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|website=सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय|publisher=[[नेपाल सरकार]]|accessdate=२०७३ फाल्गुण २७|archive-date=2019-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317214821/http://mofald.gov.np/ne/nepal-nagarpalika-gaupalika-list|deadurl=yes}}</ref> == जनसङ्ख्या == राष्ट्रियजनगणना २०७८ तमे वर्षे अनुसारं पाणिनी ग्रामपालिकायां कुलजनसंख्या २२,२९१ निवसन्ति, अत्र ६,१६१ गृहाणि सन्ति । == नामाकरण == पाणिनिग्राम्यनगरपालिकायाः नाम ख्याताः [[संस्कृतम्|संस्कृतव्याकरणज्ञः]] [[पाणिनिः]] एतस्य नाम्नी योजितम्। तस्य जन्म दक्षिण एशियायाः पश्चिमप्रदेशे ५०० ईपू यावत् अभवत् इति मन्यते । तस्य जन्मस्थानस्य विषये विविधाः मताः सन्ति, येषु गान्धारप्रदेशः उत्तरपाकिस्तानः सर्वाधिकं लोकप्रियः अस्ति । [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] पाणिनेः पितृगृहम् इति अपि मतम् अस्ति । पाणिनिऋषि अत्रैव तपस्यां कृत्वा श्रीमहादेवात् [[माहेश्वरसूत्राणि|माहेश्वराणि सुत्राणि]] नीतवान् इति मन्यते । == सन्दर्भ सामग्रीहरू == {{Reflist}} == बाह्यसूत्राणि == * [http://www.ddcarghakhanchi.gov.np/ जिला समन्वय समिति कार्यालय, अर्घाखाँची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803031519/http://ddcarghakhanchi.gov.np/ |date=2017-08-03 }} ggei3i8upc7es025w7m5xr3qhre8wp1 0 92480 500584 500498 2026-09-14T05:15:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500584 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">सोरडा</div><div class="nickname ib-settlement-other-name">सुरडा</div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">नगरम्</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Surada-city.jpg|300x300अणवः|Skyline of Sorada]]<div class="ib-settlement-caption">सोरडा इत्यस्यां आकाशरेखा</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |उपनामः&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">एस् आर् डी</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:India_Odisha_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|Sorada is located in Odisha]]<div class="od notheme" style="top:57.358%;left:49.749%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>सोरडा</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">स्थानः ओडिशा, भारत</div><span class="switcher-label" style="display:none">ओडिशा-राज्यस्य मानचित्रं दर्शय।</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:India_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|269x269अणवः|Sorada is located in India]]<div class="od notheme" style="top:54.579%;left:54.495%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>सोरडा</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">सोरडा (भारत) </div><span class="switcher-label" style="display:none">भारतस्य मानचित्रं दर्शय।</span></div></div></div></div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |समन्वयकः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">19°45′43 "N</span> 84°26′18" E<span class="longitude">18 "18" 18 18 "18 ′′ 18" 18 '18 "18</span></span></span><span class="geo-multi-punct">/ &#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">19.761959 °N 84.438332 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">19.761959; 84.438332</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:9}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">19°45′43″N</span> <span class="longitude">84°26′18″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">19.761959°N 84.438332°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">19.761959; 84.438332</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_India.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]] </span>[[भारतम्]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[भारतस्य राज्यानि|राज्यं]] | class="infobox-data" |[[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<span class="flagicon">[[File:Orissa_Flag(INDIA).png|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]]</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलं]] | class="infobox-data" |[[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |प्रथमं स्थापितम् | class="infobox-data" |1476 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |द्वारा स्थापित | class="infobox-data" |राजा शन्ढधनु सिंह (अभय प्रताप) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः।<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• प्रकारः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |अधिसूचित क्षेत्र परिषद् (एन. ए. सी.) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |शरीरम्&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data agent" |सोरडा एन. ए. सी. |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• एन. ए. सी. अध्यक्ष&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |शिवशङ्करपण्डा (BJD) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• कार्यकारी अधिकारी&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |उमेशचन्द्र साहु |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• विधान परिषद सदस्य&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |नीलमणि बिसोयी (भाजपा) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• संसद सदस्य&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |अनिता सुभादर्शिनी (भाजपा) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">• कुल&nbsp;&nbsp;</div> | class="infobox-data" |15.15 km² (5.88 वर्गमी) &nbsp;&nbsp;&nbsp; |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ऊर्ध्वगमनम्<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |84 मी. (276 ft) &nbsp;&nbsp; |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्यायाः<div class="ib-settlement-fn"> (2011)<span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">• कुल&nbsp;&nbsp;</div> | class="infobox-data" |14,867 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• घनत्व&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |981.3/km² (2,542/वर्ग मील) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |भाषाः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• आधिकारिक&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |[[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[आङ्ग्लभाषा]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्&nbsp;]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:३०|UTC + 5:30]] (उच्चारणः UTC) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |पिन् | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">761108</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |एस्. टी. डी. दूरभाषकोड् | class="infobox-data" |06819 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |वाहनानां पञ्जीकरणम् | class="infobox-data" |OD-32 (OLD OR-07/OD-07) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |उपविभागः | class="infobox-data" |भञ्जनगर |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |अवरोधः। | class="infobox-data" |सोरडा |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ओडिशा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र | class="infobox-data" |सूरदा |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र | class="infobox-data" |अस्का |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |जालस्थलम् | class="infobox-data" |<span class="url">[https://sujogportal.odisha.gov.in/surada/ sujogportal.odisha.gov.in/surada]</span> |} '''सोरडा''' (पूर्वं सुरडा) भारतस्य [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<nowiki/>-राज्यस्य गञ्जम्-मण्डले स्थितः एकः नगरः अधिसूचित-क्षेत्र-परिषद् च अस्ति। == भूगोलः == सोरडा 19°46′N 84°26′E/19.76 °N 84.43 °E/अस्य औन्नत्यं {{Convert|84|m|ft}} मी. (276 फीट्) अस्ति। अयं गञ्जम्-मण्डलस्य वायव्यसीमायां रुषिकुल्या-जरौ-नद्योः सङ्गमस्थाने स्थितः अस्ति, यस्य सीमायां गञ्जम् इत्यस्य धराकोट, बेलगुन्ठा, भञ्जनगर, कन्धमाल्-मण्डलस्य दारिङ्गिबाडी, राइकिआ च सन्ति। == व्युत्पत्ति == संस्कृतमूलयोः, सुरडा इति पदं संस्कृतशब्दद्वयेन, अर्थात् ''सूरः'' (देवः) तथा अड्डा (स्थानः) इत्येतयोः संयोगः अस्ति, यस्य अर्थः देवतानां स्थानं अथवा अम्ब्रोसिया/अमृतस्य दाता इति। पश्चात् कालान्तरे सुरडा सोरडा अभवत्। <ref>{{Cite web|title=Meaning of the name Surada|website=Wisdomlib.org|url=https://www.wisdomlib.org/names/surada|accessdate=1 June 2026}}</ref> == इतिहासः == 1880 तमे वर्षे टि. जे. माल्ट्बी इत्यस्य जनगणनायाः प्रतिवेदनस्य अनुसारं खिन्डिरिस्रुङ्ग (खिडिशिङ्गी) इति क्षेत्रस्य स्थापना सबीजापुरस्य राजा शोभाचन्द्र सिङ्घेन ११६८ तमे वर्षे कृता, यस्मिन् गञ्जम्-मण्डलस्य वर्तमानस्य सोरडा, धराकोट, शेरगड-खण्डाः (गजपति-मण्डलस्य मोहना-खण्डस्य केचन भागाः अपि सन्ति) आसन्। १४७६ तमे वर्षे, राजा बलियार् सिङ्घ्, स्वस्य ज्येष्ठपुत्रस्य अकालमृत्योः अनन्तरं, खिडिशिङ्गी-प्रदेशं चतुर्णां भिन्न-सम्पदेषु विभक्तवान्। सोरडा-सम्पत्तिः तस्य तृतीये पुत्राय राजा शन्ढधनु सिंह इत्यस्मै प्राप्तवती।<ref>{{Citation|title=The Orissa Historical Research Journal|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99984|date=1957}}</ref> * बडगड-राजा डमण सिङ्घ् (बलियार् सिङ्घ् इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पुत्रः) * धारकोट-राजा हाडु सिंह * सोरडा-राजा शन्ढधनु सिङ्घ् (अभय प्रतापः इति अपि प्रसिद्धः) * शेरगड-राजा परशुरामसिङ्घः (नाबालक:) (राजा बलियार्-वर्येण स्वयं उपस्थापितः) । यदा आङ्ग्लाः [[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]<nowiki/>-प्रदेशं वशीकृतवन्तः, तदा ते एतं जमीन्दारी मद्रास्-प्रेसिडेन्सी इत्यस्य प्रशासनस्य अधीनम् अस्थापयन्, यस्य उल्लेखः मद्रास्-प्रेसिदेन्सी इत्यस्य जमीन्दारी-सम्पत्तेः सूच्यां दृश्यते। तदनन्तरं १८३६ तमे वर्षे आङ्ग्लाः बहुविध-विद्रोहस्य, करप्रदानस्य देयस्य च विषये घुमुसर् इत्यनेन सह सोरडा इत्यस्य जमीन्दारी-अधिकारान् नीलाम्य निरसितवन्तः। १९३६ तमे वर्षे, सोरडा नवनिर्मिते [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<nowiki/>-प्रान्तस्य भागः अभवत्, भारतस्य स्वातन्त्र्यात् आरभ्य, ओडिशा-राज्येन प्रशासितः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=HISTORY OF ODISHA FROM 1803 TO 1948 AD|url=https://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|accessdate=2026-02-06|website=ddceutkal.ac.in|language=en|archive-date=2024-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330160905/http://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|deadurl=yes}}</ref> == जनसांख्यिकी == 2011 तमवर्षस्य भारतस्य [[Census|जनगणना]] सोरडा-नगरस्य जनसङ्ख्या 14,867 आसीत्। जनसङ्ख्यायाः 51% पुरुषाः, 49% महिलाः च सन्ति। सोरडा-नगरस्य साक्षरता-मानं 68.7% अस्ति, यत् राष्ट्रिय-माध्यात् । == दर्शनीयस्थानानि == सोरडा-प्रदेशः हरितपर्वतैः, ऋषिकुल्य-जारौ-नद्योः सङ्गमस्थानैः च परिवेष्टितः अस्ति। अष्टप्राचीनानां शिवमन्दिराणां निवासस्थानम् इदं नगरं ''अष्ट-सम्भु-क्षेत्र'' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति, यत् तस्य पुण्यस्य कृते प्रदत्तं उपाधिः अस्ति। तेषु प्राचीनतमं, नदीतीरे स्थितं पञ्चाननमन्दिरं आध्यात्मिक-मनोरञ्जन-भ्रमणार्थं पर्यटकान् आकर्षयति। * सोरडा जलबन्धः - अस्य जलाशयस्य निर्माणं १८९६ तमे वर्षे अभवत्। तत्र स्थानीयरूपेण पात्मा इति नाम्ना प्रसिद्धा पद्मानद्याः जलं रक्षितम् अस्ति। ओडिशा-सर्वकारः स्वपरिसरस्य उद्यानां, जेट्टी, विहारस्थलस्य च विकासं कृत्वा स्वस्य आकर्षणं वर्धितवान्। खुन्टेश्वरीपर्वतस्य समीपे सोरडा-नगरेण सह जलबन्धस्य विहङ्गमदृश्यानि दृश्यन्ते। <ref>{{Cite web|title=Water level dips to new low in Sorada reservoir|url=https://www.orissapost.com/water-level-dips-to-new-low-in-sorada-reservoir/|website=Orissapost.com|accessdate=1 June 2026}}</ref> * कन्टापिढा जात्रा - भद्रा-आश्विन्-हिन्दु-मासयोः व्याप्तः सोरडायाः देवी कन्धुणी-देव्याः प्रसिद्धः वार्षिकः उत्सवः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=Kantapidha Yatra of Goddess Kandhunidevi in Ganjam’s Surada|url=https://kalingatv.com/odisha/watch-kantapidha-yatra-of-goddess-kandhunidevi-in-ganjams-surada-watch/|website=Kalingatv.com|accessdate=1 June 2026}}</ref> == उल्लेखनीयजनाः == * शशिभूषण रथ - दैनिक् आशा वृत्तपत्रस्य संस्थापकः, समाजसुधारकः, जनप्रतिनिधिः, उद्योगपति, स्वातन्त्र्ययोद्धा च।<ref>{{Cite web|url=https://amritkaal.nic.in/district-reopsitory-detail?13362|title=Ganjam Gaurav Shashi Bhushan|accessdate=2026-05-25|publisher=Amritkaal.nic.in}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == शिक्षा == * ऋषिकुल्या स्नातक महाविद्यालयः * केशव पण्डा स्नातक महिला महाविद्यालयः * ओडिशा आदर्श विद्यालयः <ref>{{Cite web|url=https://oav.edu.in/OAVSOR|title=Odisha Adarsha Vidyalaya, Sorada|accessdate=2026-02-06|archive-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714002822/https://oav.edu.in/OAVSOR|deadurl=yes}}</ref> * ऋषिकुल्या उच्चमाध्यमिक विद्यालयः * पीसीएम महिला उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः * विनायक पब्लिक उच्च माध्यमिक विद्यालयः * ऋषिकुल्य आईटीसी * शशिभूषण सरकारी उच्च विद्यालयः * सरकारी बालिका उच्च विद्यालयः * बॅसयिक उच्च विद्यालयः * सरस्वती-शिशु-विद्या-मन्दिरम् <ref>{{Cite web|url=https://www.vidyabharatialumni.org/institution/100284349/saraswati-shishu-vidya-mandir-sorada-ganjam-odisha-761108-odisha-vidya-bharti-purav-kshetra-3243.dz|title=Vidya Bharati Purv Chatra Parishad|accessdate=2026-06-01}}</ref> * विवेकानन्द शिशु विद्यामन्दिरम् * मडर्न डिपल पब्लिक स्कूल * प्रगति पब्लिक स्कूल == वित्तसंस्थाः == * स्टेट्-बेङ्क्-आफ़्-इण्डिया * पञ्जाब-राष्ट्रिय-बैङ्क् * भारतीयसङ्घस्य वित्तकोषः * ओडिशा-ग्रामीण-बैङ्क् * आक्सिस् ब्याङ्क् * आस्का केन्द्रीय सहकारी बैंक लिमिटेड == परिवहनम् == === मार्गः === सोरडा राष्ट्रियराजमार्गेण ५९ राज्यराजमार्गेण ३६ च सह सम्बद्धः अस्ति, यः ओडिशा-राज्यस्य सर्वाणि प्रमुखानि स्थानानि नगराणि च संयोजयति। त्रिचक्रवाहनानि आटो-टैक्सी-यानानि नगरे परिवहनस्य महत्त्वपूर्णानि साधनानि सन्ति। == राजनीतिः == सोरडा इति सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य भागः अस्ति। सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य वर्तमानः विधायकः भाजपा-पक्षस्य नीलमणि बिसोयी अस्ति, या २०२४ तमे वर्षे राज्य-सामान्य-विधानसभा-निर्वाचने स्थानं प्राप्तवती।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/odisha/constituency-show/surada#google_vignette|title=Surada Assembly Election Results 2024|accessdate=2026-05-18}}</ref> बिजु पट्नायक् 1957 तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने सोरडा-मण्डलात् निर्वाचितः आसीत्।<ref>{{Cite web|url=https://assembly.odisha.gov.in/Details.aspx?page=LeaderOfOppositionHtmlPages/Late%20Biju%20Patnaik.HTML|title=Profile-Details Late Biju Patnaik|publisher=Odisha Legislative Assembly|accessdate=2026-05-19}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सोरडा आस्का (लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रम्) इत्यस्य भागः अस्ति। <ref>{{Cite web|url=http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|title=Assembly Constituencies - Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies of Odisha|publisher=Election Commission of India|accessdate=2008-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206012916/http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|archivedate=6 February 2009}}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist|2}}{{Ganjam district}}{{Municipalities of Odisha}} [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] g7o52jheu4getfe9cuevpt5fnxuyoyv 14 92485 500567 500472 2026-09-14T04:38:10Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[वर्गः:अर्घाखाँचीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500472 wikitext text/x-wiki अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] a5lbktwpgor3y6w0t67ns9rl43iohmr 500570 500567 2026-09-14T04:39:57Z Ganesh Paudel 6561 removed [[Category:लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]]; added [[Category:लुम्बिनीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500570 wikitext text/x-wiki अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:लुम्बिनीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] d30chr2pwg07fuwknlp9dfnx3flk5db 14 92486 500571 500474 2026-09-14T04:40:57Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[वर्गः:लुम्बिनीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500474 wikitext text/x-wiki लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः]] q9whabuc8vc8iylhbo4iyiryz6lwyuv 500575 500571 2026-09-14T04:50:16Z Ganesh Paudel 6561 removed [[Category:नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः]]; added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500575 wikitext text/x-wiki लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] i0yof1ncb8z467w7y0dse3noj9gzzh3 14 92487 500573 500476 2026-09-14T04:49:44Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500476 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन]] csqu4qain7qehbjpoo0e6u9mp20ecnv 500576 500573 2026-09-14T04:53:25Z Ganesh Paudel 6561 removed [[Category:नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन]]; added [[Category:नेपालस्य प्रशासनिकविभाजनम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500576 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकविभाजनम्]] gq4eqzuumxe6qh2ekxz3zkg0stz53nb 500577 500576 2026-09-14T04:55:06Z Ganesh Paudel 6561 removed [[Category:नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन]]; added [[Category:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500577 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] tto9fx2hq8np9it2zug4tb8046w2415 14 92488 500565 500478 2026-09-14T04:33:56Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन]] पृष्ठं [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500478 wikitext text/x-wiki नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन [[वर्गः:नेपालदेशः]] n4bsol7nft856lum9p97n5k2mb7rzx1 14 92508 500566 2026-09-14T04:33:56Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिक विभाजन]] पृष्ठं [[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500566 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[:वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] g9nmceet9qtj9arhk9a479rzasxx3yr 14 92509 500568 2026-09-14T04:38:10Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:अर्घाखाँची मण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[वर्गः:अर्घाखाँचीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500568 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[:वर्गः:अर्घाखाँचीमण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] a3v2cw618zoh0kmosq8f9tbqhhzbd6n 14 92510 500572 2026-09-14T04:40:57Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:लुम्बिनी प्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[वर्गः:लुम्बिनीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500572 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[:वर्गः:लुम्बिनीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] 128top59iif1ttjj1bf4uwthb5e5p57 14 92511 500574 2026-09-14T04:49:44Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगत ग्रामपालिकाः]] पृष्ठं [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 500574 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[:वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] 1ymwibfwo37fy7l069pnphkn3zk9mb3 0 92512 500578 2026-09-14T05:11:27Z Ganesh Paudel 6561 "[[:ne:Special:Redirect/revision/1372654|माईजोगमाई गाउँपालिका]]" पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम् 500578 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">माईजोगमाई गाउँपालिका</div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:इलाम_जिल्लाका_स्थानीय_तहहरू_(वडा_विभाजन).png|250x250अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका इलाम जिल्ला-को अवस्थिति]]<div style="position:absolute;top:35.194%;left:74.881%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका]]</div></div></div><div></div><span class="switcher-label" style="display:none">इलाम जिल्लाको नक्सा हेर्नुहोस्</span></div></div></div><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:कोशी_प्रदेश.png|250x250अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका कोशी प्रदेश-को अवस्थिति]]<div style="position:absolute;top:65.789%;left:88.182%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका]]</div></div></div><div></div><span class="switcher-label" style="display:none">कोशी प्रदेशको नक्सा हेर्नुहोस्</span></div></div></div><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|250x250अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका नेपाल-को अवस्थिति]]<div style="position:absolute;top:81%;left:94.713%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका]]</div></div></div><div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालको नक्सा हेर्नुहोस्</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशाङ्क: <templatestyles src="मोड्युल:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ne&pagename=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=26.95_N_88.04_E_type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी"><span class="latitude">२६°५७′ उत्तर</span> <span class="longitude">८८°०२′ पूर्व</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी">२६.</span></span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी">९५° उत्तर ८८.०४° पूर्व</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">26.95; 88.04</span></span></span>]</span><indicator name="coordinates"><span style="font-size: small;"><span id="coordinates">[[भौगोलिक निर्देशाङ्क प्रणाली|निर्देशाङ्क]]: {{#parsoid�fragment:6}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ne&pagename=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=26.95_N_88.04_E_type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी"><span class="latitude">२६°५७′ उत्तर</span> <span class="longitude">८८°०२′ पूर्व</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी">२६.९५° उत्तर ८८.०४° पूर्व</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">26.95; 88.04</span></span></span>]</span></span></span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |देश | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[चित्र:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालम्|नेपाल]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेश | class="infobox-data" |कोशी प्रदेश |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[इलाममण्डलम्|इलाम]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापित | class="infobox-data" |२७ फागुन २०७३ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |सरकार<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;अध्यक्ष | class="infobox-data" |कुशबहादुर थेबे <small> (नेकपा (एमाले))</small> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;उपाध्यक्ष | class="infobox-data" |प्रविना राई <small> (नेपाली काङ्ग्रेस)</small> |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रफल<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;जम्मा | class="infobox-data" |१७२.४१&nbsp;किमी^२ (६६.५७&nbsp;वर्ग&nbsp;माइल) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(राष्ट्रिय जनगणना २०७८)</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;जम्मा | class="infobox-data" |१९,१३१ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;घनत्व | class="infobox-data" |११०/किमी^२ (२९०/वर्ग&nbsp;माइल) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समय क्षेत्र]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|युटिसी+५:४५]] ([[नेपालदेशस्य प्रामाणिकः समयः|नेपाली समय]]) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय सङ्केत | class="infobox-data" | +९७७-०२७ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्र | class="infobox-data" |नयाँबजार |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |वेबसाइट | class="infobox-data" |[http://www.maijogmaimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} [[इलाममण्डलम्|इलामस्य]] षट् ग्रामीणनगरपालिकासु '''माईजोगमाई ग्रामपालिका''' अन्यतमः अस्ति | वि.सं. २०७३ तमे वर्षे फाल्गुन्-मासस्य २७ दिनाङ्के यदा ग्रामीणनगरपालिकायाः घोषणा अभवत् तदा पूर्वस्य नयाँबजार, जोगमाई (१-७), नामसालिङ्ग, सोयाङ्ग, प्याङ्ग ग्रामविकास समितयः तस्मिन् विलीनाः अभवन् । == जनसङ्ख्या == राष्ट्रिय-जनगणना-२०७८ अनुसारं, माइजोगमाई-ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या १९, ३१ अस्ति, यत्र ४,<unk>४ गृहाणि सन्ति।</unk> == सन्दर्भाः == == बाह्य सूत्राणि == * मण्डल-समन्वय-समितेः कार्यालयः, इलाम, नेपाल-अभिलेखनम् 2017-10-11 वेब्याक्-मशीन् cvjd8js83ueourw59bedi3pwxr6f097 500579 500578 2026-09-14T05:12:26Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500579 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">माईजोगमाई गाउँपालिका</div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">[[गाउँपालिका]]</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:इलाम_जिल्लाका_स्थानीय_तहहरू_(वडा_विभाजन).png|250x250अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका इलाम जिल्ला-को अवस्थिति]]<div style="position:absolute;top:35.194%;left:74.881%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका]]</div></div></div><div></div><span class="switcher-label" style="display:none">इलाम जिल्लाको नक्सा हेर्नुहोस्</span></div></div></div><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:कोशी_प्रदेश.png|250x250अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका कोशी प्रदेश-को अवस्थिति]]<div style="position:absolute;top:65.789%;left:88.182%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका]]</div></div></div><div></div><span class="switcher-label" style="display:none">कोशी प्रदेशको नक्सा हेर्नुहोस्</span></div></div></div><div class="center"><div style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|250x250अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका नेपाल-को अवस्थिति]]<div style="position:absolute;top:81%;left:94.713%"><div style="position:absolute;left:-3px;top:-3px;line-height:0">[[चित्र:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|6x6अणवः|माईजोगमाई गाउँपालिका]]</div></div></div><div></div><span class="switcher-label" style="display:none">नेपालको नक्सा हेर्नुहोस्</span></div></div></div></div> |- class="mergedbottomrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |निर्देशाङ्क: <templatestyles src="मोड्युल:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ne&pagename=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=26.95_N_88.04_E_type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी"><span class="latitude">२६°५७′ उत्तर</span> <span class="longitude">८८°०२′ पूर्व</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी">२६.</span></span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी">९५° उत्तर ८८.०४° पूर्व</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">26.95; 88.04</span></span></span>]</span><indicator name="coordinates"><span style="font-size: small;"><span id="coordinates">[[भौगोलिक निर्देशाङ्क प्रणाली|निर्देशाङ्क]]: {{#parsoid�fragment:6}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ne&pagename=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%81%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&params=26.95_N_88.04_E_type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी"><span class="latitude">२६°५७′ उत्तर</span> <span class="longitude">८८°०२′ पूर्व</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="यस स्थानको लागि नक्सा, हवाई चित्रण, र अन्य जानकारी">२६.९५° उत्तर ८८.०४° पूर्व</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">26.95; 88.04</span></span></span>]</span></span></span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |देश | class="infobox-data" |<span class="flagicon">[[चित्र:Flag_of_Nepal.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|20x20अणवः| ]]&nbsp;</span>[[नेपालम्|नेपाल]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |प्रदेश | class="infobox-data" |कोशी प्रदेश |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलम्]] | class="infobox-data" |[[इलाममण्डलम्|इलाम]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापित | class="infobox-data" |२७ फागुन २०७३ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |सरकार<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;अध्यक्ष | class="infobox-data" |कुशबहादुर थेबे <small> (नेकपा (एमाले))</small> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;उपाध्यक्ष | class="infobox-data" |प्रविना राई <small> (नेपाली काङ्ग्रेस)</small> |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रफल<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;जम्मा | class="infobox-data" |१७२.४१&nbsp;किमी^२ (६६.५७&nbsp;वर्ग&nbsp;माइल) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्या<div class="ib-settlement-fn"><span class="nowrap">&nbsp;</span>(राष्ट्रिय जनगणना २०७८)</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;जम्मा | class="infobox-data" |१९,१३१ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;घनत्व | class="infobox-data" |११०/किमी^२ (२९०/वर्ग&nbsp;माइल) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समय क्षेत्र]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:४५|युटिसी+५:४५]] ([[नेपालदेशस्य प्रामाणिकः समयः|नेपाली समय]]) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |क्षेत्रीय सङ्केत | class="infobox-data" | +९७७-०२७ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |केन्द्र | class="infobox-data" |नयाँबजार |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |वेबसाइट | class="infobox-data" |[http://www.maijogmaimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] |} [[इलाममण्डलम्|इलामस्य]] षट् ग्रामीणनगरपालिकासु '''माईजोगमाई ग्रामपालिका''' अन्यतमः अस्ति | वि.सं. २०७३ तमे वर्षे फाल्गुन्-मासस्य २७ दिनाङ्के यदा ग्रामीणनगरपालिकायाः घोषणा अभवत् तदा पूर्वस्य नयाँबजार, जोगमाई (१-७), नामसालिङ्ग, सोयाङ्ग, प्याङ्ग ग्रामविकास समितयः तस्मिन् विलीनाः अभवन् । == जनसङ्ख्या == राष्ट्रिय-जनगणना-२०७८ अनुसारं, माइजोगमाई-ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या १९, ३१ अस्ति, यत्र ४,<unk>४ गृहाणि सन्ति।</unk> == सन्दर्भाः == == बाह्य सूत्राणि == * मण्डल-समन्वय-समितेः कार्यालयः, इलाम, नेपाल-अभिलेखनम् 2017-10-11 वेब्याक्-मशीन् [[वर्गः:इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] 1jmpniqpqgd7uxepoh4rm2gglj7bwxa 500585 500579 2026-09-14T05:20:52Z Ganesh Paudel 6561 ज्ञान पेटिका योजितम् 500585 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[ग्रामपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = इलाम जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/maijogmai?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = कुशबहादुर थेबे <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = प्रविना राई <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 172.41<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 19131 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26.95|88.04|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[नयाँबजार]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.maijogmaimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} [[इलाममण्डलम्|इलामस्य]] षट् ग्रामीणनगरपालिकासु '''माईजोगमाई ग्रामपालिका''' अन्यतमः अस्ति | वि.सं. २०७३ तमे वर्षे फाल्गुन्-मासस्य २७ दिनाङ्के यदा ग्रामीणनगरपालिकायाः घोषणा अभवत् तदा पूर्वस्य नयाँबजार, जोगमाई (१-७), नामसालिङ्ग, सोयाङ्ग, प्याङ्ग ग्रामविकास समितयः तस्मिन् विलीनाः अभवन् । == जनसङ्ख्या == राष्ट्रिय-जनगणना-२०७८ अनुसारं, माइजोगमाई-ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या १९, ३१ अस्ति, यत्र ४,<unk>४ गृहाणि सन्ति।</unk> == सन्दर्भाः == == बाह्य सूत्राणि == * मण्डल-समन्वय-समितेः कार्यालयः, इलाम, नेपाल-अभिलेखनम् 2017-10-11 वेब्याक्-मशीन् [[वर्गः:इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] jhp7ote0puxnjtmrx1g2v6pxjvngiav 500587 500585 2026-09-14T05:25:24Z Ganesh Paudel 6561 न्युनाधिक विवरणं योजितम् 500587 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- आधारभूत जानकारी -->| name = | other_name = | native_name = | nickname = | settlement_type = [[ग्रामपालिका]] | motto = <!-- images and maps --> | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = | pushpin_map = इलाम जिल्ला#कोशी प्रदेश#नेपाल <!-- अवस्थिति--> | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{पताका|नेपाल}} | subdivision_type1 = [[नेपालका प्रदेशहरू|प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[कोशी प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[नेपालका जिल्लाहरू|जिल्ला]] | subdivision_name2 = [[इलाममण्डलम्|इलाम]] |<!-- राजनीति--> | government_footnotes =<ref name="निर्वाचन २०७९">{{cite news|title=स्थानीय तह निर्वाचन २०७९|url=https://localelection2079.ekantipur.com/pradesh-1/district-illam/maijogmai?lng=nep|accessdate=०९ साउन २०८१|language=नेपाली|publisher=कान्तिपुर दैनिक}}</ref> | government_type = | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = कुशबहादुर थेबे <small> ([[नेकपा (एमाले)]]) | leader_title1 = उपाध्यक्ष | leader_name1 = प्रविना राई <small> ([[नेपाली काङ्ग्रेस]]) | established_title = स्थापित | established_date = २७ फागुन २०७३ | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 172.41<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |population_as_of = [[नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८|राष्ट्रिय जनगणना २०७८]] |population_footnotes =<ref name="जनगणना २०७८">{{cite web |title=जनसङ्ख्याको आकार र वितरण|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/np/population?province=1&district=10&municipality=1|accessdate=२९ जेठ २०८१|work=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|publisher=[[राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (नेपाल)|राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय]]|language=नेपाली}}</ref> | population_total = 19131 | population_density_km2 = auto | population_blank1_title = Ethnicities <!-- साधारण जानकारी -->| timezone = [[नेपाली समय]] | utc_offset = +५:४५ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|26.95|88.04|type:adm2nd_region:NP_source:unmaps-enwiki|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +९७७-०२७ | blank_name = केन्द्र | blank_info = साविक [[नयाँबजार]] गाविसको कार्यालय | website = [http://www.maijogmaimun.gov.np/ आधिकारिक वेबसाइट] | footnotes = }} [[इलाममण्डलम्|इलामस्य]] षट् ग्रामीणनगरपालिकासु '''माईजोगमाई ग्रामपालिका''' अन्यतमः अस्ति | वि.सं. २०७३ तमे वर्षे फाल्गुन्-मासस्य २७ दिनाङ्के यदा ग्रामीणनगरपालिकायाः घोषणा अभवत् तदा पूर्वस्य नयाँबजार, जोगमाई (१-७), नामसालिङ्ग, सोयाङ्ग, प्याङ्ग ग्रामविकास समितयः तस्मिन् विलीनाः अभवन् । == जनसङ्ख्या == राष्ट्रिय-जनगणना-२०७८ अनुसारं, माइजोगमाई-ग्रामस्य कुलजनसङ्ख्या १९,१३१ सन्ति। अत्र ४,९४२ गृहाणि सन्ति<ref name="जनगणना २०७८"/>। {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ माइजोगमाई गाउँपालिकाको वडागत तथ्याङ्क |- ! वडा संख्या !! समाविष्ट प्राक् ग्रामविकास समितयः !! जनसङ्ख्या !! क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.) !! जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.) |- | १ || [[नयाँबजार]] (१–४, ६–९) || ४,०६६ || ३७.९५ || १०७.१४ |- | २ || [[जोगमाई]] (१–७) || २,६०२ || २२.६८ || ११४.७३ |- | ३ || [[नाम्सालिङ]] (१–४) र [[नयाँबजार]] (५) || २,६३४ || ३४.१४ || ७७.१५ |- | ४ || [[नाम्सालिङ]] (५–९) || २,७४५ || ५५.३९ || ४९.५६ |- | ५ || [[सोयाङ]] || ४,६३० || १२.७२ || ३६३.९९ |- | ६ || [[प्याङ]] || २,४५४ || २५.८८ || ९४.८२ |- class="sortbottom" style="font-weight: bold; background: #f2f2f2;" | colspan="2" | '''जम्मा''' || '''१९,१३१''' || '''१८८.७६''' || १०१.३५ |} == सन्दर्भाः == == बाह्य सूत्राणि == * मण्डल-समन्वय-समितेः कार्यालयः, इलाम, नेपाल-अभिलेखनम् 2017-10-11 वेब्याक्-मशीन् [[वर्गः:इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः]] ox33vg0oyn7kcdt1sgq4v6td2osmbwi 14 92513 500580 2026-09-14T05:13:14Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500580 wikitext text/x-wiki इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः nodk3ukr5efcutqrgqfsiooez1q4pda 500581 500580 2026-09-14T05:14:23Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500581 wikitext text/x-wiki इलाममण्डलस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः]] fo5ur7xl9pks1r9ekftmijlkqmpy9h4 14 92514 500582 2026-09-14T05:14:54Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500582 wikitext text/x-wiki कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः 3qvvoryoodq2169j8tns4oad2jt0hcv 500583 500582 2026-09-14T05:15:28Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500583 wikitext text/x-wiki कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] 1zk17l9ekhzr4qodmkh63o7ssid3q1f 14 92515 500589 2026-09-14T05:46:03Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500589 wikitext text/x-wiki कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः 3qvvoryoodq2169j8tns4oad2jt0hcv 500590 500589 2026-09-14T05:46:25Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500590 wikitext text/x-wiki कोशीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] 1zk17l9ekhzr4qodmkh63o7ssid3q1f 14 92516 500591 2026-09-14T05:47:35Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500591 wikitext text/x-wiki मधेशप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः i74ukal00j3oad592panbt1gmkb4h60 500592 500591 2026-09-14T05:47:51Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500592 wikitext text/x-wiki मधेशप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] pbo3hdv3ful41q8h5ky3bsfxecdxja9 14 92517 500593 2026-09-14T05:49:12Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500593 wikitext text/x-wiki गण्डकीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः c65lejsje3g84p1fm1mdh5tnkes5uk1 500594 500593 2026-09-14T05:49:26Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500594 wikitext text/x-wiki गण्डकीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] 0o2xsa9qjcjw0fduzhbeu16991dhsj8 14 92518 500595 2026-09-14T05:50:41Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500595 wikitext text/x-wiki कर्णालीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः 1rnydt1d8ietxm0vfju4vx28d2uf01g 500596 500595 2026-09-14T05:50:58Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500596 wikitext text/x-wiki कर्णालीप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] j8jpx3q22ayqadswythv3ufwp0r8mx4 14 92519 500597 2026-09-14T05:51:53Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500597 wikitext text/x-wiki सुदुरपश्चिमप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः 8aoddihitf164joupr17569o7b3dr2y 500598 500597 2026-09-14T05:52:10Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500598 wikitext text/x-wiki सुदुरपश्चिमप्रदेशस्य ग्रामपालिकाः [[वर्गः:नेपालस्य प्रदेशगताः ग्रामपालिकाः]] 8mc0lsjkx6c7pkqlyinvsp9ky629dlp