विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 2 92522 500602 2026-09-15T15:42:02Z Samana1997 46852 = चिदम्बरमन्दिरं करणानि च = तमिलनाडुराज्ये स्थितं '''चिदम्बरनटराजमन्दिरम्''' भारतीयकलायाः, वास्तुशिल्पस्य, धर्मस्य, नृत्यस्य च इतिहासे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 500602 wikitext text/x-wiki = चिदम्बरमन्दिरं करणानि च = तमिलनाडुराज्ये स्थितं '''चिदम्बरनटराजमन्दिरम्''' भारतीयकलायाः, वास्तुशिल्पस्य, धर्मस्य, नृत्यस्य च इतिहासे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं स्थानम् अधिगच्छति। एतत् मन्दिरं भगवान् शिवस्य नटराजस्वरूपाय समर्पितम् अस्ति। नटराजः अर्थात् नृत्यस्य अधिपतिः शिवः, विश्वस्य सृष्टेः, स्थितेः, संहारस्य च प्रतीकरूपेण पूज्यते। चिदम्बरमन्दिरस्य विशेषमहत्त्वं भरतनाट्यम् इत्यस्य शास्त्रीयनृत्यपरम्परायाम् अपि दृश्यते, यतः अस्य मन्दिरस्य भित्तिषु गोपुरेषु च '''नाट्यशास्त्रे वर्णितानां १०८ करणानां''' शिल्परूपाणि दृश्यन्ते। एते शिल्पाङ्किताः करणाः प्राचीननाट्यसिद्धान्तस्य जीवन्तं दृश्यरूपं प्रदर्शयन्ति। चिदम्बरमन्दिरं भगवान् शिवस्य नटराजस्वरूपेण सह सम्बद्धम् अस्ति। नटराजस्य प्रसिद्धे विग्रहे शिवः '''आनन्दताण्डवं''' कुर्वन् दृश्यते। तस्य नृत्यं सृष्टिः, स्थितिः, संहारः, तिरोधानम्, अनुग्रहः इत्येतेषां पञ्चानां दैवीयकार्याणां प्रतीकरूपेण मन्यते। अतः चिदम्बरमन्दिरे नृत्यं केवलम् एकं कलारूपं नास्ति, अपि तु तस्य आध्यात्मिकस्वरूपस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। अत्र विश्वमेव एकं दिव्यनृत्यरूपम् इति भावना दृश्यते। चिदम्बरमन्दिरस्य प्रमुखेषु वैशिष्ट्येषु '''१०८ करणानां''' शिल्पाङ्कनम् अन्यतमम् अस्ति। भरतमुनेः ''नाट्यशास्त्रे'' १०८ करणानि वर्णितानि सन्ति। करणं नाम हस्तयोः, पादयोः, शरीरस्य अन्येषां च अङ्गानां समन्वितः गतिविशेषः। नाट्यशास्त्रे एतानि नृत्यस्य मूलभूताः गतिघटकाः इति वर्णितानि सन्ति। करणानि केवलं स्थिराः आसनविशेषाः न सन्ति, अपि तु विविधाङ्गानां समन्वयेन निर्मिताः गतिशीलाः नृत्यांशाः सन्ति। चिदम्बरमन्दिरं एतेषां प्राचीननृत्यगतिनां दृश्यरूपेण प्रतिनिधित्वं करोति। मन्दिरस्य बाह्यभित्तिषु तथा गोपुरेषु नर्तकानां विविधाः शिल्पमूर्तयः उत्कीर्णाः सन्ति। एतेषु शिल्पेषु नर्तकाः विभिन्नेषु शरीरविन्यासेषु दृश्यन्ते। तेषां माध्यमेन शरीरस्य गति:, संतुलनम्, हस्तमुद्राः, पादविन्यासः, लयः च ज्ञातुं शक्यते। अतः एतानि शिल्पानि प्राचीनग्रन्थेषु वर्णितज्ञानस्य त्रिमितीयं दृश्यरूपं प्रस्तुतयन्ति। मन्दिरस्य '''पूर्वगोपुरं पश्चिमगोपुरं च''' करणानां दृष्ट्या विशेषतः महत्त्वपूर्णे स्तः। तयोः गोपुरयोः नृत्यगतिनां अनेकानि शिल्पचित्राणि क्रमशः उत्कीर्णानि सन्ति। परम्परया एतानि शिल्पानि भरतमुनेः ''नाट्यशास्त्रे'' वर्णितैः १०८ करणैः सम्बद्धानि मन्यन्ते। कतिपयेषु शिल्पेषु करणस्य नाम अपि लेखरूपेण दृश्यते। वास्तुरचनायाः पृष्ठभूमौ नृत्यस्य एतादृशं प्रस्तुतीकरणं पवित्रस्थानस्य सह नृत्यकलायाः घनिष्ठं सम्बन्धं प्रदर्शयति। चिदम्बरमन्दिरस्य करणैः सह सम्बन्धः '''शैवधर्मेण''' अपि घनिष्ठतया सम्बद्धः अस्ति। शिवस्य नटराजरूपं नृत्यं दिव्यक्रियारूपेण प्रतिष्ठापयति। भारतीयपरम्परायां नृत्यं केवलं मनोरञ्जनस्य साधनं न भवति, अपि तु देवतायाः आराधनायाः तथा आध्यात्मिकभावस्य अभिव्यक्तेः माध्यममपि भवति। अतः मन्दिरे उत्कीर्णाः नर्तकमूर्तयः केवलं अलङ्काररूपेण न स्थापिताः, अपि तु शिवस्य ब्रह्माण्डीयनृत्यस्य व्यापकभावस्य अंशरूपेण दृश्यन्ते। चिदम्बरस्य भरतनाट्यपरम्परायां विशेषं स्थानम् अस्ति। भरतनाट्यम् दीर्घकालीनप्रक्रियया विकसितं जातम्, यस्य विकासे देवालयपरम्परा, राजाश्रयः, नाट्यशास्त्रीयसिद्धान्ताः तथा आधुनिककाले पुनरुज्जीवनप्रयत्नाः च महत्त्वपूर्णाः अभवन्। ''नाट्यशास्त्रे'' वर्णितानि करणानि भारतीयशास्त्रीयनृत्यपरम्पराणां व्यापकसैद्धान्तिकाधारस्य महत्त्वपूर्णः भागः सन्ति। चिदम्बरमन्दिरस्य शिल्पानि नर्तकानां, विदुषां, शोधकर्तॄणां च कृते करणानां अध्ययनस्य महत्त्वपूर्णं साधनम् अभवन्। तथापि मन्दिरे स्थितानां शिल्पानां आधुनिकभरतनाट्यस्य च सम्बन्धः सर्वथा सरलः नास्ति। शिल्पमूर्तिः नृत्यस्य केवलमेकं क्षणं स्थिररूपेण दर्शयति, किन्तु करणं मूलतः एकः '''गतिशीलः नृत्यांशः''' अस्ति। नर्तकः एकस्मात् शरीरविन्यासात् अन्यस्मिन् विन्यासे गच्छति। अतः करणानां अध्ययनाय केवलं शिल्पदर्शनं पर्याप्तं न भवति। ''नाट्यशास्त्रस्य'' वर्णनम्, शिल्पकला तथा जीवितनृत्यपरम्परा—एतेषां त्रयाणां समन्वितम् अध्ययनम् आवश्यकम् अस्ति। चिदम्बरमन्दिरस्य वास्तुरचनायां करणानां समावेशः भारतीयपरम्परायां ज्ञानस्य संरक्षणस्य महत्त्वपूर्णं उदाहरणम् अस्ति। प्राचीनभारते देवालयाः केवलं पूजास्थलानि न आसन्। ते संगीतस्य, नृत्यस्य, शिल्पस्य, साहित्यस्य, शिक्षायाः तथा धार्मिकानुष्ठानानां केन्द्राणि अपि आसन्। देवालयस्य वास्तुषु नृत्यगतिनां समावेशेन नृत्यपरम्परायाः ज्ञानं स्थायिरूपेण संरक्षितम् अभवत्। नर्तकः तथा शिल्पकारः स्वस्वकलामाध्यमेन समानं सांस्कृतिकज्ञानं संरक्षितवन्तौ। चिदम्बरस्य नटराजस्वरूपं नृत्यस्य एतत् सम्बन्धं अधिकं गम्भीरं करोति। नटराजस्य प्रतिमायां शिवस्य ऊर्ध्वोन्नतः पादः मोक्षस्य प्रतीकः मन्यते। तस्य चतुर्दिक्षु स्थिताः अग्निज्वालाः विश्वस्य प्रतीकरूपाः सन्ति। डमरुः सृष्टेः प्रतीकः, अग्निः संहारस्य प्रतीकः च अस्ति। शिवस्य पादतले स्थितः अपस्मारपुरुषः अज्ञानस्य प्रतीकरूपेण व्याख्यायते। अतः नटराजस्य नृत्यं केवलं शारीरिकगतिर्न भवति, अपि तु सम्पूर्णस्य विश्वस्य दार्शनिकं प्रतीकरूपम् अस्ति। चिदम्बरमन्दिरं '''चिदम्बररहस्येन''' अपि प्रसिद्धम् अस्ति। अत्र निराकारस्य परमात्मनः भावः तथा ''आकाशतत्त्वस्य'' शिवस्वरूपत्वं प्रतिपाद्यते। शिवस्य पञ्चभूतस्थलरूपेषु चिदम्बरं आकाशतत्त्वस्य प्रतिनिधित्वं करोति। नृत्यं च आकाशे एव सम्भवति, यतः नृत्यस्य प्रत्येकगति: अवकाशस्य आवश्यकता अस्ति। अतः नृत्यशरीरस्य गति: तथा चिदम्बरस्य आकाशतत्त्वं परस्परं गम्भीरसम्बन्धं वहतः। चिदम्बरमन्दिरस्य करणानि केवलं नृत्यस्य तान्त्रिकगतयः न सन्ति। तानि भारतीयकलानां परस्परसंबन्धस्य प्रमाणानि अपि सन्ति। वास्तुशिल्पम्, मूर्तिकला, नृत्यम्, संगीतं, पुराणम्, दर्शनं तथा भक्तिः—एते सर्वे एकस्मिन् सांस्कृतिके परिवेशे परस्परं सम्बद्धाः सन्ति। प्राचीनभारतीयपरम्परायां कलाः पूर्णतया पृथक्-पृथक् न आसन्; अपि तु ताः एकस्य समग्रस्य सांस्कृतिकजीवनस्य विभिन्नाः अभिव्यक्तयः आसन्। भरतनाट्यनर्तकानां कृते चिदम्बरस्य तथा करणानां अध्ययनम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। नर्तकः ज्ञातुं शक्नोति यत् नृत्यगतिः केवलं शारीरिकव्यायामः नास्ति, अपि तु सा सौन्दर्यस्य, लयस्य, भावस्य, प्रतीकस्य तथा आध्यात्मिकतायाः अभिव्यक्तिः अपि भवितुम् अर्हति। करणानां शिल्पानि नर्तकान् शरीरस्य शुद्धगतिविन्यासं, संतुलनं, हस्तपादसमन्वयं, अवकाशस्य उपयोगं तथा भावाभिव्यक्तिं च अधिकतया अवगन्तुं प्रेरयन्ति। अन्ततः, '''चिदम्बरनटराजमन्दिरं पवित्रवास्तुशिल्पस्य भारतीयशास्त्रीयनृत्यस्य च मध्ये स्थितस्य गहनसम्बन्धस्य उत्कृष्टं उदाहरणम् अस्ति।''' मन्दिरस्य १०८ करणसम्बद्धानि शिल्पानि भरतमुनेः ''नाट्यशास्त्रे'' वर्णितनृत्यसिद्धान्तस्य दृश्यरूपेण महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयन्ति। नटराजस्वरूपेण शिवस्य उपासना नृत्यं दिव्यं तथा ब्रह्माण्डीयं कर्म इति भावनां सुदृढां करोति। चिदम्बरमन्दिरं दर्शयति यत् भारतीयपरम्परायां ज्ञानं केवलं ग्रन्थेषु एव न संरक्षितम्, अपि तु वास्तुशिल्पे, मूर्तिकलायां, नृत्ये, संगीते, धार्मिकानुष्ठानेषु तथा भक्तौ अपि संरक्षितम् अस्ति। अतः चिदम्बरमन्दिरं केवलं शिवस्य पवित्रं देवालयं नास्ति, अपि तु '''नृत्यस्य, भक्तेः, वास्तुकलायाः, संस्कृतेः, दर्शनस्य च अद्भुतः संगमः''' अस्ति। अस्य करणशिल्पानि अस्मान् स्मारयन्ति यत् भारतीयनृत्यपरम्परायां शरीरस्य प्रत्येकः सञ्चारः केवलं कलात्मकगतिर्न भवति, अपि तु सः दिव्यस्य अनुभूतेः तथा सांस्कृतिकज्ञानस्य एकः माध्यमः अपि अस्ति। 9qnu6y1o2jxopnytknxcemvfxsyuhs9 3 92523 500603 2026-09-15T15:50:06Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500603 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Navneeth5669}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १५:५०, १५ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) pkiob0p2ruqvee1hvbhobnlp117972h 3 92524 500604 2026-09-15T16:56:26Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 500604 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Qwerty0987qaws}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १६:५६, १५ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC) jrr9we5cw37spa8v1ik6soobvpeq9bx 2 92525 500605 2026-09-15T17:00:37Z Qwerty0987qaws 47276 जलवायुः तथा जलवायुपरिवर्तनम् जलवायुः अस्माकं जीवनस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। पृथिव्यां विभिन्नेषु प्रदेशेषु जलवायुः भिन्नः भवति। कुत्रचित् अध... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 500605 wikitext text/x-wiki जलवायुः तथा जलवायुपरिवर्तनम् जलवायुः अस्माकं जीवनस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। पृथिव्यां विभिन्नेषु प्रदेशेषु जलवायुः भिन्नः भवति। कुत्रचित् अधिकः उष्णतापः भवति, कुत्रचित् शीतलता भवति, अन्यत्र वर्षा अधिका भवति। जलवायोः प्रभावः मानवजीवने, पशुपक्षिषु, वनस्पतिषु, कृषिकार्ये च स्पष्टतया दृश्यते। अतः स्वस्थस्य पर्यावरणस्य कृते सम्यक् जलवायुः आवश्यकः अस्ति। अधुना विश्वे जलवायुपरिवर्तनस्य समस्या तीव्रतया वर्धते। औद्योगिकीकरणम्, वनविनाशः, वाहनानां अत्यधिकः उपयोगः, कोयलस्य तथा पेट्रोलियमस्य अधिकः प्रयोगः च अस्य प्रमुखानि कारणानि सन्ति। एतेषां कारणानां फलतः वायुमण्डले कार्बन-डाय-ऑक्साइड्, मीथेन इत्यादीनां हरितगृहवायूनां मात्रा वर्धते। तेन पृथिव्याः तापमानम् शनैः शनैः वर्धते। एषः प्रभावः “वैश्विक-तापनम्” इति कथ्यते। जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावः सम्पूर्णे विश्वे दृश्यते। हिमालये तथा अन्येषु पर्वतीयप्रदेशेषु हिमनदीनां हिमः शीघ्रं गलति। समुद्रस्य जलस्तरः अपि वर्धते। अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः, चक्रवातः, उष्णतरङ्गाः, वनाग्नयः च अधिकाः भवन्ति। कृषिक्षेत्रे अपि अस्य दुष्प्रभावः भवति। अनियमितवृष्ट्या कृषकाः अनेकाः समस्याः अनुभवन्ति। जलवायुपरिवर्तनस्य कारणेन अनेकाः पशवः पक्षिणः च स्वाभाविकं निवासस्थानं त्यक्तुं बाध्यन्ते। भारतदेशे अपि जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावः दृश्यते। ग्रीष्मकाले तापमानस्य वृद्धिः, वर्षाकाले अनियमितवृष्टिः, कतिपयेषु प्रदेशेषु जलाभावः, अन्येषु प्रदेशेषु अतिवृष्टिः च भवन्ति। नगरक्षेत्रेषु वायुप्रदूषणम् अपि एकः गम्भीरः विषयः अस्ति। अतः अस्माभिः पर्यावरणस्य संरक्षणं कर्तव्यम्। जलवायुपरिवर्तनस्य निवारणाय वृक्षारोपणम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। अधिकाधिकाः वृक्षाः रोपणीयाः तथा वनानां संरक्षणं करणीयम्। जनैः सार्वजनिकपरिवहनस्य उपयोगः करणीयः। सौरशक्तिः, पवनशक्तिः, जलशक्तिः इत्यादीनां नवीकरणीय-ऊर्जास्रोतसां प्रयोगः वर्धनीयः। विद्युतः अपव्ययः अपि न करणीयः। प्लास्टिकस्य उपयोगः न्यूनः करणीयः तथा पुनःप्रयोगः प्रोत्साहनीयः। जलवायुः केवलं प्रकृतेः विषयः नास्ति, अपितु अस्माकं जीवनस्य आधारः अस्ति। यदि वयं अद्य पर्यावरणस्य रक्षणं करिष्यामः, तर्हि भविष्यत्पीढीभ्यः स्वस्थं सुरक्षितं च जीवनं दातुं शक्नुमः। अतः “प्रकृतिः रक्षति रक्षितः” इति भावनया सर्वैः पर्यावरणसंरक्षणे योगदानं दातव्यम्। eql0w2tm4swxwjig17t2tsjmmpfekm4