विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 817 500632 497936 2026-09-18T00:13:21Z AchyuthaVM 39857 500632 wikitext text/x-wiki '''{{Distinguish|text=भारतम् इति ग्रन्थविषये [[महाभारतम्]] इत्येतत् पश्यतु।}} '''''भारतम् ''''' भारतीय-उपमहाद्वीपे कश्चन लोकतान्त्रिकः देशः अस्ति। इदं आधिकारिकरूपेण '''''भारतगणराज्यम् ''''' {{nbsp}} इति कथ्यते। क्षेत्रफलेन सप्तमो बृहत्तमो देशो विश्वस्य सर्वाधिकजनसङ्ख्यायुक्तो देशश्चास्ति । दक्षिणे भारतीयो महासागरो दक्षिणपश्चिमदिशि सिन्धुसागरो दक्षिणपूर्वदिशि वङ्गोपसागरश्च सन्ति । पश्चिमदिशि पाकिस्थानदेशेन सह स्थलसीमाः सन्ति । उत्तरदिशि चीनो नेपालो भोटान्तश्च पूर्वदिशि वङगदेशो ब्रह्मदेशश्च सन्ति । भारतीये महासागरे भारतस्य समीपे श्रीलङ्का माहिलाद्वीपश्च स्तः । तस्य नारिकेलद्वीपाः श्यामब्रह्मेण्डोनेश्यादेशानां समुद्रीयसीमाम् अङ्गीकुर्वन्ति। {{देश |native_name = <center>भारतम्</center> |conventional_long_name = भारतगणराज्यम् |common_name = भारतम् |image_flag = Flag of India.svg |image_coat = Emblem_of_India.svg |image_map = India (orthographic projection).svg |national_motto = [[सत्यमेव जयते]] ([[संस्कृतम्]]) |national song = [[वन्दे मातरम्]] ([[संस्कृतम्]]) |national_anthem = [[जन गण मन]] ([[संस्कृतम्]])<br/>[[चित्रम्:Jana gana mana vocal.ogg|noicon|center]]</center> |official_languages = [[भारतस्याधिकारिकभाषाः|हिन्दी, आङ्ग्लभाषा]] |regional_languages={{Collapsible list|title=[[भारतीयसंविधानस्याष्टमानुषूची|अष्टमानुषूची]] |[[असमियाभाषा|असमिया]] |[[उर्दू]] |[[ओडियाभाषा|ओडिया]] |[[कन्नडभाषा|कन्नडः]] |[[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]] |[[कोङ्कणीभाषा|कोङ्कणी]] |[[गुजरातीभाषा|गुजराती]] |[[डोगरीभाषा|डोगरी]] |[[तमिळभाषा|तमिळ्]] |[[तेलुगुभाषा|तेलुगु]] |[[नेपालीभाषा|नेपाली]] |[[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]] |[[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] |[[बोडोभाषा|बोडो]] |[[मणिपुरीभाषा|मणिपुरी]] |[[मराठीभाषा|मराठी]] |[[मलयाळम्‌]] |[[मैथिलीभाषा|मैथिली]] |[[संस्कृतम्]] |[[सान्तालीभाषा|सान्ताली]] |[[सिन्धीभाषा|सिन्धी]] |[[हिन्दी]] }} |languages_type = संविधानरीत्या किमपि नास्ति |capital = [[नवदिल्ली]] |latd = 28|latm=34|latNS=N|longd=77|longm=12|longEW=E |largest_city = [[मुम्बै]] (नगरसम्यक्)<br/>[[दिल्ली]] (महानगरीयक्षेत्रम्) |demonym = [[भारतीय जनाः|भारतीय]] |government_type= '''[[लोकतान्त्रिक शासनम्]]''' |leader_title1= [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] |leader_title2= [[भारतस्य उपराष्ट्रपतिः|उपराष्ट्रपतिः]] |leader_title3= [[भारतस्य लोकसभाध्यक्षः|लोकसभाध्यक्षः]] |leader_title4= [[भारतस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] |leader_title5=[[भारतस्य मुख्यन्यायाधीशः|मुख्य न्यायाधीशः]] | |leader_name1= [[द्रौपदी मुर्मू]] |leader_name2= [[जगदीप धनखड]] |leader_name3= [[ओम् बिडला]] |leader_name4= [[नरेन्द्र मोदी]] |leader_name5= [[उदय उमेश ललितः]] |legislature=[[भारतीयसंसदः]] |upper_house= [[राज्यसभा]] |lower_house= [[लोकसभा]] |area_rank = सप्तमम् |area_magnitude = 1 E12 |area_km2= ३२,८७,५९० |area_sq_mi= १२,२२,५५९ |percent_water = ९.५६ |population_estimate= १,४२,८६,२७,६६३ |population_estimate_rank= प्रथम |population_estimate_year = २०२३ |population_census_rank = द्वितीय |population_census = १,२१,०८,५४,९७७{{Sfn|गृहमन्त्रालयः|२०११}} |population_census_year = २०११ |population_density_km2 = ५१६.९ |population_density_sq_mi = १,०७९.८ |population_density_rank = १९ तमः |GDP_PPP_year=२०२४ अनुमानम् |GDP_PPP = $१.६०२० नीलम्{{Sfn|सर्वदेशीयमुद्रानिधिः}} |GDP_PPP_rank = [[सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (पीपीपी) देशाः|तृतीयः]] |GDP_PPP_per_capita = $११,११२{{Sfn|International Monetary Fund}} |GDP_PPP_per_capita_rank = [[प्रतिव्यक्ति सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (पीपीपी) देशाः|१२८तमः]] |GDP_nominal_year=२०२४ अनुमानम् |GDP_nominal = $३८.८९ खर्वम् |GDP_nominal_rank=[[सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (शाब्द) देशाः|पञ्चमः]] |GDP_nominal_per_capita =$२,६०१{{Sfn|International Monetary Fund}} |GDP_nominal_per_capita_rank =[[प्रतिव्यक्ति सकलराष्ट्रीयउत्पादानुसारं (शाब्द) देशाः|१४१तमः]] |Gini=३२.८ |Gini_rank=[[आयसाम्यानुसारेण देशाः|९८तमी]] |Gini_year=२०२१ |HDI_year = २०२२ |HDI = {{Increase}}०.६४४ |HDI_rank = [[मानवविकाससूचकाङ्कानुसारं देशाः|१३१तमी]] |HDI_category = <font color="#ffcc00">मध्यमा</font> |sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] |sovereignty_note = [[संयुक्ताधिराज्यम्|संयुक्ताधिराज्यतः]] |established_event1 = दिनम् |established_date1 = [[१५ अगस्त]], [[१९४७]] |established_event2 = महाराज्यम् |established_date2 = [[२६ जनवरी]], [[१९५०]] |established_event3 = |established_date3 = |currency=[[भारतीयरूप्यकम्]] ({{INR}}) |currency_code=INR |time_zone=[[भारतीयमानकसमयः|भा॰मा॰स]] |utc_offset=+०५:३० |cctld=[[.in]]{{Collapsible list|title=इतर TLD| [[.ভারত]]<br/> [[.ભારત]]<br/> [[.भारत]]<br/> [[.ଭାରତ‌]]<br/> [[.ਭਾਰਤ]]<br/> [[.இந்தியா]]<br/> [[.భారత్]]<br/> [[بھارت.]]}} |calling_code=[[भारतस्य दूरभाषसङ्ख्यानि|९१]] |drives_on= वामतः }} [[File:Rigveda MS2097.jpg|thumb|'''भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिः तथा''']] '''भारतम्''', आधिकारिकरूपेण '''भारतमहाराज्यम्''', [[दक्षिणजम्बुद्वीपः|दक्षिणजम्बुद्वीपे]] स्थितं महाराज्यं वर्तते । जनसङ्ख्यादृष्ट्या एषः देशः विश्वे प्रथमः स्थाने विद्यते । विश्वे प्रसिद्धो जनतन्त्रयुतः देशः एषः । एषः देशः प्राचीन-सिन्धु-सभ्यतायाः मातृभूमिः । एषः भूभागः स्वस्य सांस्कृतिकसम्पदया प्रसिद्धः अस्ति । [[हिन्दुधर्मः]],[[बौद्धधर्मः]],[[जैनधर्मः]], [[सिखमतम्|सिखधर्मः]] इत्येतेषां विश्वस्य चतुर्णां प्रमुखानां तत्त्वदर्शनानाम् उद्गमस्थानम् एतत् । क्रिस्ताब्दस्य प्रथमशतके अत्र प्रविष्टाः झरातुष्ट्रधर्मः, [[क्रैस्तमतम्]], [[इस्लाम]] च अत्र द्रष्टुं शक्याः । एतेन भारतस्य मतसामरस्यं ज्ञातं भवति । क्रमेण [[ईस्टीण्डियाकम्पनी]]द्वारा ब्रिटिश्शासनम् आगतम् । शासनस्य केन्द्रस्थानं लण्डन् आसीत् । अष्टादशशतकात् नवदशशतकस्य मध्यभागपर्यन्तं ते शासितवन्तः इमं देशम् । बहूनाम् आन्दोलनानां कारणतः भारतं १९४७ तमे वर्षे स्वतन्त्रः देशः अभवत् । <br> भारतस्य अर्थव्यवस्था विश्वे पञ्चमे स्थाने प्राप्नोति । अधुना एषः देशः अभिवृद्धिपथे प्रचलदस्ति । एषः अण्वस्त्रयुतः देशः अस्ति । प्रादेशिकस्तरे शक्तिमान् देशः । विश्वे एव सेनाबले तृतीयं स्थानमस्ति अस्य । सेनायाः कृते व्ययविषये अस्य दशमं स्थानमस्ति । भारतं गणतन्त्रात्मकं देशमस्ति । भारतीयसंसदे सदनद्वयमस्ति । अत्र २८ राज्यानि, सप्तकेन्द्रशासितप्रदेशाः च सन्ति । एतत् आर्थिकपुरोगामिपञ्चराष्ट्रेषु अयमपि अनयतमः देशः । अयं देशः बहुभाषीयः,विविधधर्मी च अस्ति । अत्र विविधाः वन्यजीविनः वसन्ति । {{मुख्यलेखः|भारतस्य विविधनामानि}} भारतभूमिः पूर्वं भरतखण्डः भारतवर्षम् इति नाम्ना प्रसिद्धा असीत् । अस्य नाम्नः उद्गमं प्रति विविधाः पारम्पर्यकथाः प्रचलिताः वर्तन्ते । ऋषभपुत्रेण राजर्षिभरतेन दुष्यन्तपुत्रेण भरतेन च परिपालितस्याः अस्या भूमेः भारतम् इति नाम रूढिगतम् इत्येका कथा। अथावा पुरुवंशो पूर्वं भरतः इति महान् चक्रवर्तीराजा आसीत् तेन प्रशासितायाः भूमेः इदम् नाम आगतम् इत्यन्या। अथवा विष्णुपुराणे उक्तं यथा....इत्यपि च ॥ '''उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । ''' '''वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥''' ''' जय श्री राम ।''' ==इतिहासः== {{मुख्यलेखः|भारतस्य इतिहासः}} ===प्राचीनतं भारतम्=== भारतस्‍य इतिहासः आधुनिकमानवस्य (होमो-सेपियन्स्) पुरातत्त्वावशेषकालतः प्रायः ३४००० वर्षेभ्यः आरब्धः । भारतस्य इतिहासे सम्पूर्णभरतखण्डस्य तन्नाम इदानीन्तनभारतस्य पाकिस्तानस्य, बाङ्ग्लादेशस्य, श्रीलङ्कादेशस्य, नेपालदेशस्य, भूतानदेशस्य च इतिहासः अन्तर्भूतः । ५०००वर्षेभ्यः पूर्वतनी सिन्धुसंस्कृत्याः सभ्यथा जगति एव अत्यन्तं पुरातनसंस्कृतिः । ख्रिस्तपूर्व २०००-५०० अवधौ,वेदाः लिखितस्वरूपे अवलब्धाः। एष कालः वैदिकयुगनामा जातः। ख्रिस्तपूर्व ५०० अवधौ,१६ महाजनपदाः उभयताः । ==भौगोलिकता== भौगोलिकविस्तीर्णे भारतं विश्वे सप्तमे स्थाने विद्यते । अस्य सीमा पश्चिमे [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानेन]], ईशान्ये [[चीनः|चीन]]-[[नेपालदेशः|नेपाल]]-[[भूटान|भूटानदेशैः]] परिवृता, [[बर्मा|ब्रह्मा (म्यान्मार्)]] [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गला]] देशौ पूर्वदिशायां स्तः । [[श्रीलङ्का]], [[मालाद्वीपः]] च [[हिन्दुमहासागरः|हिन्दुमहासागरे]] भारतस्य समीपवर्तिनौ । <br> == परितः विद्यमानाः देशाः == [[File:India topo big.jpg|thumb|left]] हिमालयात् उत्तरभागे चीनादेशः वर्तते । हिमालयस्य सानुप्रदेशे नेपाल-भूतानराज्यानि सन्ति । भारतस्य पूर्वभागे बाङ्ग्लादेशः बर्मादेशः, बङ्गलोपसागरे स्थितः अण्डमान् -निकोबार द्वीपसमुदायः, पश्चिमसागरे स्थितः लक्षद्वीपश्च भारतस्यैव प्रदेशः । भारतस्य वायव्यभागे पाकिस्थानदेशः अस्ति । हिमालयपर्वतश्रेण्यां तिस्त्रः पङ्क्तयः समानान्तरे सन्ति । तन्मध्ये काश्मीर-कुलुप्रभृतयः दर्यः । एताः विशालाः पुष्पफलसमृद्धाश्च । भारत बर्मादेशयोः भारत-बाङ्गलादेशयोः मध्येऽपि पर्वतपङ्क्तयः शोभन्ते । एताः हिमालयाः इव नोन्नताः । सिन्धु गङ्गानद्योः परिसरे विशालाः सन्ति । भारतस्य मध्ये आरावली -विन्ध्य -सात्पुरप्रमुखाः [[भारतस्य पर्वताः|पर्वतश्रेण्यः]] सन्ति । [[File:Mahabharata BharatVarsh.jpg|thumb|'''महाभारतकालस्य भारतदेशस्य मानचित्रम्''']] [[File:KedarRange.jpg|thumb|right]] ==राजनीतिः== {{मुख्यलेखः|भारतस्‍य राजनीति:}} ==अर्थव्यवस्था== मुद्रास्थानांतरमानस्य भारतीयार्थव्यवस्था विश्वे षष्ठमे स्थाने एवं क्रयशक्त्यनुसारं तृतीये स्थाने अस्ति | भारतीयार्थव्यवस्था कृषिप्रधाना वर्तते। ==सर्वकारः== {{मुख्यलेखः|भारतसर्वकारः}} भारतसर्वकारः, आधिकारिकरूपेण सङ्घीयशासनम् इत्युच्यते, अपि च केन्द्रीयशासनमिति ज्ञायते। इदं शासनं भारतस्य संविधानद्वारा संस्थापितमासीत् । अस्तीदं २९ राज्यानां सप्त सङ्घराज्यक्षेत्राणां च शासकाधिकरणम्, समाहत्य यानि भारतगणतन्त्रमिति उच्यन्ते। अस्य संस्थितिः नवदिल्ली (भारतस्य राजधानी) इत्यत्र अस्ति। सर्वकारस्यास्य तु तिस्रः शाखाः: कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च। कार्यकारिणीशाखायाः प्रमुखस्तु राष्ट्रपतिः। स तु राज्यस्य प्रमुखः वर्तते। राष्ट्रपतिः स्वकीय-शक्तीन् प्रत्यक्षतया अथवा अधीनाधिकारिणां माध्यमेन प्रयोजयति।[१] संसदः विधायिकाशाखायां तु निम्नं सदनं लोकसभानाम अपि च उच्चं सदनं राज्यसभानाम तथा च राष्ट्रपतिः वर्तन्ते। न्यायपालिकायां च सर्वोच्चन्यायालयः शीर्षस्थः, अपि च 21 उच्चन्यायालयाः, जिल्लास्तरे च नागराः, आपराधिकाः, पारिवारिकाश्च न्यायलयाः बहवः विद्यन्ते। भारतं नाम संसारे बृहत्तमं लोकतन्त्रं वर्तते। नागरिकानां शासनार्थे मूलभूतानि नागराणि आपराधिकानि वा विधानानि संसदि एव विधिनिर्माणद्वारा स्थाप्यन्ते। कानिचित् एतादृशानि विधानानि सन्ति- सिविल् प्रोसीजर् कोड् इत्येतत्, भारतीयदण्डसंहिता, आपराधिकप्रक्रियासंहिता च। सङ्घीयेऽथ च राज्यीयेषु सर्वकारेषु कार्यकारिणी, विधायिका न्यायपालिका च शाखा वर्तते। ७३तमेन ७४तमेन च संविधानसंशोधनेन स्थानीयशासनार्थं पञ्चायतराज्यप्रणाली संस्थाबद्धीकृता। {{Table |type=border="4" cellspacing="1" align="left" style="margin-right: 3em;" |title='''राष्ट्रियसङ्केताः'''{{Sfn|National Informatics Centre|2005}} |row1= ध्वजः{{!!}}[[भारतस्य राष्ट्रध्वजः|त्रिवर्णः]] |row2= चिह्नम्{{!!}}[[अशोकस्य चतुर्मुखसिंहस्तम्भः]] |row3= ध्येयवाक्यम्{{!!}}[[सत्यमेव जयते]] |row4= गीतम् {{!!}}[[जन गण मन]] |row5= गानम्{{!!}}[[वन्दे मातरम्]] |row6= भाषा{{!!}}[[भारतस्य आधिकारिकभाषाः|द्वाविंशतिः भाषायाः]] |row7= कविः{{!!}}[[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] |row8= वाद्ययन्त्रम्{{!!}}वीणा |row9= मुद्रा{{!!}}[[रूप्यकम्|भारतीयरूप्यकम्]] |row10= दिनदर्शिका{{!!}}[[भारतस्य राष्ट्रियपञ्चाङ्गम्|शक]] |row11= क्रीडा{{!!}}[[यष्टिकन्दुकक्रीडा]] |row12= पुष्पम्{{!!}}[[कमलम्]] |row13= फलम्{{!!}}[[आम्रम्]] |row14= वृक्षः{{!!}}[[वटवृक्षः]] |row15= पक्षी{{!!}}[[मयूरः]] |row16= पशुः{{!!}}[[व्याघ्रः]] |row17= सरीसृपः{{!!}}[[काळिङ्गसर्पः]] |row18= जलचरः{{!!}}[[गङ्गानद्याः डोल्फिन]] |row19= नदी{{!!}}[[भागीरथी|गङ्गा]] }} * [[भारतीय-सूची]] * [[भारत-जन-सूची]] * [[सनातनधर्म:]] * [[वास्तुशास्त्रम्|वास्‍तु]] * [[योगः]] * [[वेदान्तः|वेदान्‍त:]] * [[हिन्‍दु-मन्‍दिरम्]] * [[धर्म-संशोधनम्]] * [[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] * [[भारतस्य राष्ट्रपतयः]] * [[भारतस्य नद्यः]] *[[भारतीयक्रीडा]] *[[भारतस्य सूर्यमन्दिराणि]] *[[भारतस्य मण्डलानि]] == स्वातन्त्र्यम्, महाराज्यत्वम् == सप्तचत्वारिशदधिकनवदशशततमे(१९४७) क्रिस्ताब्दे आगस्ट्मासे पञ्चदशदिनाङ्के आङ्गल्शासनात् मुक्तं भारतं स्वातन्त्र्यम् अलभत । जवाहरलालनेहरुम्हाभागः स्वतन्त्रभारतस्य प्रथमः प्रधानमन्त्री अभवत् । संविधानरीत्या पञ्चाशदधिकनवदशशत (१९५०) तमे क्रिस्ताब्दे जनवरिमासे षड्विंशतितमे दिनाङ्के भारतं सार्वभौममहाराज्यत्वेन उद्घोषितम् । राजेन्द्रप्रसादमहोदयः अस्य महाराज्यस्य प्रथमः अध्यक्षः आसीत् । तदा भाषाणाम् आधारेण राज्यानां पुनर्विभागः कृतः । == संविधानम् == {{मुख्यलेखः|भारतस्य संविधानम्}} [[File:Barack Obama at Parliament of India in New Delhi addressing Joint session of both houses 2010.jpg|thumb|left]] भारतदेशः प्रजाप्रभुत्वात्मकः । अत्र शासनार्थ संविधानं रचितम् । जगतः सर्वेभ्यः संविधानेभ्यः भारतसंविधानं बृहद्गात्रकम् । संविधानमेव देशस्य वरिष्ठं शासनम् । संविधानरीत्या केन्द्रसर्वकारः, राज्यसर्वकाराश्च सम्भूय देशस्य शासनं कुर्वन्ति । एतदर्थं केन्द्रे लोकसभा, राज्यसभा च राज्येषु विधानसभा विधानपरिषच्च वर्तन्ते । राष्ट्रस्य शासनाधिकारः राष्ट्रपतौ न्यस्तः । भारतदेशस्य राजधानी देहलीनगरम् । भारतस्य राष्ट्रध्वजः त्रिवर्णाङ्कितः तत्रोर्ध्वं केसरवर्णः, मध्ये श्वेतः, अधश्च हरितः । श्वेतवर्णभागे नीलम् अशोकचक्रं राजते । सिंहशीर्षमुद्रा राष्ट्र्चिह्नम् । तत्र 'सत्यमेव जयते’ इति ध्येयवाक्यम् उत्कीर्णम् । 'जनगणमन’इति गीतं राष्ट्रगीतम् । राष्ट्रप्राणी व्याघ्रः । राष्ट्रपक्षी च मयूरः । == नद्यः क्षेत्राणि प्रमुखजनाश्च == भारते [[गङ्गानदी|गङगा]], [[यमुनानदी|यमुना]], [[सिन्धूनदी|सिन्धू]], [[नर्मदानदी|नर्मदा]], [[गोदावरीनदी|गोदावरी]],कपिला, गजकर्णिका, [[ब्रह्मपुत्रानदी|ब्रह्मपुत्रा]], [[कावेरीनदी|कावेरी]] इत्यादयः नद्यः प्रवहन्ति । एताः सर्वाः अपि नद्यः जलेन भूमिं सिञ्चन्ति । अतः सुजला, सुफला, सस्यश्यामला च भारतभूमिः । एतस्मिन् देशे दिलीपः, दशरथः, युधिष्ठिरः इत्यादयः धर्मपरिपालकाः पौराणिकाः राजानः आसन् । अशोकादयः प्रजाहितचिन्तकाः राजानः च अभवन् । एतेषां कीर्तिः अद्यापि जगति समुल्लसति । अस्मिन् देशे ऋषयः मुनयश्च आसन् । ऋषयः मन्त्रद्रष्टारः । ते परमज्ञानं प्राप्तवन्तः । वेदेषु तत् ज्ञानं निबद्धम् । अतः अस्माकं देशः वेदभूमिः इति विख्यातः । वाल्मीकिव्यासादयश्च मुनयः इतिहासपुराणादीन् ग्रन्थान् रचितवन्तः । [[File:Bigtemple.jpg|thumb|क्रि. श. १०१०तमे वर्षे चोळैः तमिलुनाडुराज्यस्य तञ्जावूरुप्रदेशे निर्मितः बृहदेश्वरदेवालयः।]] भारतं पुण्यभूमिः । अत्र राम-कृष्णादयः अवतारपुरुषाः, शङ्कर-रामानुज-बसवेश्वर-मध्वादयः धर्मोपदेशकाः आचार्याः समभवन् । बुद्ध-महावीरादयः अत्रैव अहिंसातत्त्वम् उपादिशन् । राष्ट्रपिता महात्मागान्धी अहिंसामार्गेणैव स्वातन्त्र्यं प्रापयत । भारते अनेकानि [[भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि|पुण्यक्षेत्राणि]] विद्यन्ते । तेषु [[काशी]]<nowiki/>-[[गोकर्णम्]]<nowiki/>-[[उडुपी|उडुपि]]<nowiki/>-[[तिरुपतिः|तिरुपति]] -[[शृङ्गेरी|श्रृङ्गेरी]] प्रभृतीनि च प्रसिद्धानि । == राष्ट्रगीतम् == १९११तमे वर्षे रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण रचितं 'जन गण मन' गीतं मूलतः बेङ्गली भाषायाः अस्ति । तच्च गीतं 'तत्त्वबोधप्रकाशिका 'नामिकायाम् आर्यसमाजीयायां पत्रिकायां प्रकाशितम् आसीत् ऐदम्प्राथम्येन । कतिपयानि वर्षाणि तस्याः पत्रिकायाः सम्पादकत्वं विहितं रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण । १९१९तमे वर्षे कविः एषःबेसेण्टथियोसफिकलमहाविद्यालयस्य प्राचार्यस्य आह्वानेन आन्ध्रप्रदेशस्य चित्तुरुजनपदस्य मदनपल्लीम् आगतवान् आसीत् । सः प्राचार्यः आसीत्- ऐर्शिकविः जेम्स एच्. कासिन्सनामा । [[File:LotusFlower.jpeg|thumb|left|'''राष्ट्रपुष्पम्''']] फेब्रवरीमासस्य प्रथमे दिनाङ्के सायं डा. कासिन्स तस्य पत्नी मागरिट, केचन छात्राः च बेङ्गलीगीतस्य गानं कर्तुं पार्थयन्त कविमहाशयम् । तस्य गीतस्य अन्तिमपङ्किः यदा गीता तदनु एव सर्वे रोमाञ्चिताः स्सन्तः 'जय हे जय हे’ इति ऐककण्ठयेन अगायन् । मदनपल्लयां येषु दिवसेषु उषितं, तेषु एव दिनेषु अस्य गीतस्य आंग्लानुवादः कृतः तेन । तदनन्तरं कासिन्सः तस्य गीतस्य रागसंयोजनं कृतवान् । 'रवीन्द्रनाथठागोरमहोदयः भौगोलिकान् प्रदेशान्, पर्वतान्, नदीः च अधिकृत्य पथमे भागे, द्वितीये भागे च भारतीयानि मतानि अधिकृत्य च गीतवान् अस्ति’ इति कासिन्सः उल्लिखितवान् स्वपुस्तके । १९४८ तमे वर्षे रक्तदुर्गे अगस्टमासस्य १५ दिनाङ्के प्रथमवारं [[जवाहरलाल नेह्रू]] यदा राष्ट्रध्वजोड्डायनम् अकरोत् तदा सिखरेजिमेण्ट् तेनैव रागेण तत् गीतम् अगायत यश्च रागः कासिन्सवर्येण संयोजितः आसीत् । तेनैव रागेण तत् गीतं गीयते अद्यापि । == शताब्दोत्सवः == [[चित्रम्:New Delhi Temple.jpg|thumb|'''अक्षरधाम''']] [[सञ्चिका:Peacock Plumage.jpg|चित्रपाठ्यम्=राष्ट्रपक्षी मयूरः|लघुचित्रम्|राष्ट्रपक्षी [[मयूरः]]]] [[चित्रम्:Bengal Tiger Karnataka.jpg|thumb|'''राष्ट्रपशुः''']] १९११तमे वर्षे रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण रचितं 'जन गण मन' गीतं मूलतः बेङ्गली भाषायाः अस्ति । तच्च गीतं 'तत्त्वबोधप्रकाशिका 'नामिकायाम् आर्यसमाजीयायां पत्रिकायां प्रकाशितम् आसीत् ऐदम्प्राथम्येन । कतिपयानि वर्षाणि तस्याः पत्रिकायाः सम्पादकत्वं विहितं रवीन्द्र्नाथठागोरवर्येण । १९१९तमे वर्षे कविः एषः बेसेण्टथियोसफिकलमहाविद्यालयस्य प्राचार्यस्य आह्वानेन आन्ध्रप्रदेशस्य चित्तुरुजनपदस्य मदनपल्लीम् आगतवान् आसीत् । सः प्राचार्यः आसीत्- ऐर्शिकविः जेम्स एच्. कासिन्सनामा । फेब्रवरीमासस्य प्रथमे दिनाङ्के सायं डा. कासिन्स तस्य पत्नी मागरिट, केचन छात्राः च बेङ्गलीगीतस्य गानं कर्तुं पार्थयन्त कविमहाशयम् । तस्य गीतस्य अन्तिमपङ्किः यदा गीता तदनु एव सर्वे रोमाञ्चिताः स्सन्तः 'जय हे जय हे’ इति ऐककण्ठयेन अगायन् । मदनपल्लयां येषु दिवसेषु उषितं, तेषु एव दिनेषु अस्य गीतस्य आंग्लानुवादः कृतः तेन । तानन्तरं कासिन्सः तस्य गीतस्य रागसंयोजनं कृतवान् । 'रवीन्द्रनाथठागोरमहोदयः बहुगोलिकान् प्रदेशान्, पर्वतान्, नदीः च अधिकृत्य पथमे भागे, द्वितीये भागे च भारतीयानि मतानि अधिकृत्य च गीतवान् अस्ति’ इति कासिन्सः उल्लिखितवान् स्वपुस्तके । १९४८तमे वर्षे रक्तदुर्गे अगस्टमासस्य १५ दिनाङ्के प्रथमवारं जवहरलालनेहरु यदा राष्ट्रध्वजोड्डायनम् अकरोत् तदा सिखरेजिमेण्ट् तेनैव रागेण तत् गीतम् अगायत यश्च रागः कासिन्सवर्येण संयोजितः आसीत् । तेनैव रागेण तत् गीतं गीयते अद्यापि । भारतं मतनिरपेक्षं राष्ट्रम् । अत्र अनेकानि मतानि, अनेकाश्च भाषाः सन्ति । मतभेदेन आचारभेदश्च वर्तते । तथापि वयं सर्वे भारतीयाः । अतः सौहार्देन वसामः । भारतम् अनेकभाषाणां देशः । अष्टशताधिकाः भाषाः अत्र सन्ति । तत्र संस्कृतभाषा प्राचीनतमा । सा बहुभाषाणां जननी, कासाञ्चन भाषाणां पोषयित्री च अस्ति । संस्कृतवाङ्मये विविधानिं शास्त्राणि, रम्याणि काव्यानि अपूर्वाश्च विज्ञानविषयाः सन्ति । गौतमः, जैमिनिः, पाणिनिः इत्यादयः संस्कृतकवयः प्रसिद्धाः । विज्ञानेऽपि कणादः चरकः वराहमिहिरः, आर्यभटः इत्या प्रख्याताः । पुण्यतमा, सर्वसम्पत्समृद्धा भारतभूमिः अस्माकं जन्मभूमिः । '''जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी''' इत्यतः सा वन्दनीया । जयतात् भारतमाता। भारतम् [[एशिया]]महाद्वीपे दक्षिणे एकः स्वतन्त्रः समाजवादी पन्थनिरपेक्षः लोकतन्त्रगणतन्त्रदेशः अस्ति । एतद् विश्वस्य विशालं [[प्रजातन्त्रम्|लोकतन्त्रम्]] । अस्य [[जनसङ्ख्या]] १२० कोटिमिता, भाषाः शताधिकाः । भारतवर्षस्‍य उत्तरदिशि पर्वतराजः [[हिमालयः]] अस्‍ति, दक्षिणे [[हिन्दुमहासागरः]] अस्‍ति । भारतस्य उत्तरे [[नेपालदेशः|नेपाल]] [[चीनः|चीनः (तिब्बत्)]] च देशा: सन्ति । पश्चिमे [[पाकिस्थानम्]] [[अफगानिस्थानम्|अफगानिस्थानं]] देशौ स्तः । पूर्वे [[बर्मा|ब्रह्मादेशः (म्यान्मार्)]], दक्षिणे [[श्रीलङ्का]] [[मालाद्वीपः]] देशौ सन्ति । [[कुष्णद्वीपाः|कुष्णद्वीप]]-[[निकोबारद्वीपाः|निकोबारद्वीपयोः]] निकटे [[इण्डोनेशिया]] [[थाईलेण्ड्]] च देशौ स्तः । भारतस्य राजधानी [[नवदेहली]] अस्ति । अन्यमुख्यनगराणि [[मुम्बई]], [[कोलकाता]], [[बेङ्गलुरु]], [[चेन्नै]], [[पुणे]] च सन्ति । भारते अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति । ==भारतीयसंस्कृतिः== {{मुख्यलेखः|भारतीयसंस्कृतिः}} [[File:Kalash pujan.jpg|thumb|left|'''भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिः तथा''']] [[सञ्चिका:Jama Masjid, Delhi, morning view.jpg|चित्रपाठ्यम्=जामिया मस्जिदः भारतस्य बृहत्तमः मस्जिदः अस्ति ।|वामतः|लघुचित्रम्|जामिया मस्जिदः भारतस्य बृहत्तमः मस्जिदः अस्ति ।]] पुरातनः [[भारतस्य इतिहासः|इतिहासः]], अनन्या भौगोलिकरचना, वैविध्यमयाः जनसमूहाः, [[धर्मः|धर्माः]], विभिन्नाः सम्प्रदायाः, अनेके [[उत्सवाः]], नैकानि आचरणानि, प्राचीनपरम्परा, परितः विद्यमानानां देशानां प्रभावः – एवं विभिन्नाः विषयाः भारतीयसंस्कृतिम् अरचयन् ।भारतं धार्मिकविविधतायाः कारणेन उल्लेखनीयम् अस्ति, हिन्दुधर्मः, बौद्धधर्मः, सिखधर्मः, इस्लामधर्मः, ईसाईधर्मः, जैनधर्मः च राष्ट्रस्य प्रमुखधर्मेषु अन्यतमाः सन्ति । [[सिन्धुखातसंस्कृतिः|सिन्धुखाततः]] आरब्धा भारतीया संस्कृतिः [[वेदकालः|वेदकाले]] महता प्रमाणेन विकसिता अभवत् । [[बौद्धधर्मः|बौद्धधर्मस्य]] उन्नतिः-अवनतिः च, भारतस्य सुवर्णयुगं, यवनानाम् आक्रमणं, यवनानां शासनं, अन्यदेशीयानां शासनम् इत्येतेषु कालेषु भारतीयसंस्कृतेः विस्तारः, विविधता च अधिका अभवत् । भारतस्य धार्मिकाणि आचरणानि, [[भाषा|भाषाः]], पद्धतयः, सम्प्रदायाः च गतेभ्यः ५०००वर्षेभ्यः अस्याः अनन्यसंस्कृतेः साक्षिरूपेण सन्ति । विभिन्नानां धर्माणां, सम्प्रदायानां संयोजनम् अपि जातम् अस्ति भारतीयसंस्कृतौ । एतस्याः संस्कृतेः प्रभावः जगतः अन्यासां संस्कृतीनाम् उपरि अपि जातः अस्ति महता प्रमाणेन । भारतीये संविधाने 22 भाषाः अनुसूचिताः सन्ति। == राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च == भारते २८ राज्यानि ८ केन्द्रशासिताप्रदेशा: च सन्ति । अस्मिन् देशे विविधमतानुयायिनः परस्परं सौहार्देन जीवन्ति । {| class="wikitable sortable" style="float: centre;" |- |+'''राज्यानि''' !स॰!!राज्यानि !! राजधान्यः!!भाषाः |- |१||[[हिमाचलप्रदेशः]]||[[शिमला]]|| [[पहाडीभाषा|पहाडी]], [[संस्कृतम्]], [[हिन्दी]] |- |२||[[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]]<br /> ||[[चण्डीगढ]]<br />||[[पञ्जाबी]] |- |३||[[उत्तराखण्डः]]||[[देहरादून]]|| [[कुमाऊँनीभाषा|कुमाऊँनी]], [[गढवळिभाषा|गढवळि]], [[संस्कृतम्]], [[हिन्दी]] |- |४||[[हरियाणा]]||[[चण्डीगढ]]|| [[पञ्जाबी]], [[हिन्दी]] |- |५||[[राजस्थानम्]]||[[जयपुरम्]]|| [[राजस्थानीभाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]] |- |६||[[उत्तरप्रदेश:]]||[[लखनौ]]||[[अवधीभाषा|अवधी]], [[उर्दू]], [[ब्रजभाषा]] [[बुन्देलीभाषा|बुन्देली]], [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]], [[हिन्दी]] |- |७||[[बिहार]]||[[पटना]]|| [[भोजपुरीभाषा|भोजपुरी]], [[मगहीभाषा|मगधी]], [[मैथिलीभाषा|मैथिली]], [[हिन्दी]] |- |८||[[सिक्किम]]||[[गङ्गटोक्]]|| [[नेपालीभाषा|नेपाली]] |- |९||[[अरुणाचलप्रदेशः]]||[[इटानगरम्]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्गल]], [[हिन्दी]] |- |१०||[[असम]]||[[दिसपुरम्]]||[[असमियाभाषा|असमिया]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]], [[बोडोभाषा|बोडो]] |- |११||[[नागालैण्ड]]||[[कोहिमा]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लम्]] |- |१२||[[मेघालयः]]||[[शिलाङ्ग]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]], [[खासीभाषा|खासी]], [[गारोभाषा|गारो]] |- |१३||[[मणिपुरम्]]||[[इम्फाल|इम्फल]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]], [[मणिपुरीभाषा|मणिपुरी]] |- |१४||[[त्रिपुरा]]||[[अगरतला]]|| [[त्रिपुरीभाषा|त्रिपुरी]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] |- |१५||[[मिजोरामराज्यम्|मिजोराम्]]||[[ऐजोल]]|| [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]], [[मिजोभाषा|मिजो]], [[हिन्दी]] |- |१६||[[गुजरात]]<br />||[[गान्धीनगरम्]]<br />||[[गुजराती]] |- |१७||[[मध्यप्रदेशः]]||[[भोपाल]]||[[हिन्दी]] |- |१८||[[झारखण्डः]]||[[राँची]]||[[सान्तालीभाषा|सान्ताली]], [[हिन्दी]] |- |१९||[[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमवङ्गः]]<br />||[[कोलकाता]]<br />||[[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]] |- |२०||[[महाराष्ट्रम्]]||[[मुम्बई]], [[नागपुरम्]]||[[मराठी]] |- |२१||[[छत्तीसगढ]]||[[रायपुरम्]]|| [[छत्तीसगढीभाषा|छत्तीसगढी]], [[हिन्दी]] |- |२२||[[ओडिशा]]<br />||[[भुवनेश्वरम्]]<br />||[[ओडियाभाषा|ओडिया]] |- |२३||[[तेलङ्गाणाराज्यम्|तेलङ्गाणा]]<br />||[[हैदराबाद्]]<br />||[[तेलुगु]] |- |२४||[[गोवा]]<br />||[[पणजी]]||[[कोङ्कणी]], [[मराठीभाषा|मराठी]] |- |२५||[[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकम्]]<br />||[[बेङ्गळूरु]]<br />||[[कन्नड]], [[तुळुभाषा|तुळु]] |- |२६||[[आन्ध्रप्रदेशः]]<br />||[[अमरावती, आन्ध्रप्रदेशः|अमरावती]]<br />|| [[उर्दू]], [[तेलुगुभाषा|तेलुगु]] |- |२७||[[केरळम्]]<br />||[[तिरुवनन्तपुरम्]]<br />||[[मलयाळम्]] |- |२८||[[तमिळनाडुराज्यम्|तमिळ्नाडु]]<br />||[[चेन्नै]]<br />||[[तमिळभाषा|तमिळ्]] |} {| class="wikitable sortable" style="float: centre;" |- |+'''केन्द्रशासितप्रदेशा:''' !स॰!!प्रदेशः!! राजधानी !!भाषाः |- |१||[[लदाख]] || [[कार्गिलनगरम्|कार्गिल्]], [[लेह]] || [[लद्दाखीभाषा|लदाखी]],‌ [[हिन्दी]] |- |२||[[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीरम्]] || [[जम्मू]], [[श्रीनगरम्]] || [[काश्मीरीभाषा|काश्मीरी]], [[डोगरीभाषा|डोगरी]] |- |३||[[चण्डीगढ]]||[[चण्डीगढ]]||[[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]], [[हिन्दी]] |- |४||[[देहली]]||[[नवदेहली]]|| [[हिन्दी]] |- |५||[[दादरा नगरहवेली च दीव दमण च]] ||[[दमण]] ||[[गुजरातीभाषा|गुजराती]], [[मराठीभाषा|मराठी]], [[हिन्दी]] |- |६||[[लक्षद्वीपाः]]||[[कवरत्ती]] || [[मलयाळम्]] |- |७||[[पुदुच्चेरी]]||[[पाण्डीचेरीनगरम्|पुदुच्चेरी]] || [[तमिळभाषा|तमिळ्]], [[तेलुगुभाषा|तेलुगु]], [[मलयाळम्]] |- |८||[[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः]]||[[पोर्ट् ब्लेयर्]] || [[बाङ्गलाभाषा|बाङ्गला]], [[हिन्दी]] |} == राष्ट्रियम् == भारतस्य राष्ट्रियगीतम् [[जन गण मन]] गुरुदेव [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]]वर्येण लिखितम् । भारतस्य राष्ट्रियं गीतं [[वन्दे मातरम्]] [[बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय|बङ्किमचंद्र- चटर्जीवर्येन]] लिखितम् | ==चित्रशाला== <gallery widths="216px" heights="162px" perrow="4"> सञ्चिका:Varanasiganga.jpg|गङ्गानदी </gallery> == आधारग्रन्था: == * [http://www.batado.com/भारतम्.html भारतम् ]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://dmoz.org/World/Hindi/%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%af/%e0%a4%8f%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%be/%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4/ भारतसमाचार ग्रन्थि:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127100159/http://dmoz.org/World/Hindi/%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80%e0%a4%af/%e0%a4%8f%e0%a4%b6%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a4%be/%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a4%a4/ |date=2005-11-27 }} * [http://parliamentofindia.nic.in/janganman.htm राष्ट्रिय ग़ीत ] ==उल्लेखाः== {{reflist}}{{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}}{{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि]] [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:परिशीलनीयानि]] [[वर्गः:भारतम्]] 3ph947uti4582cngi3ftzfmv1dnck38 0 892 500636 500564 2026-09-18T03:48:41Z Ganesh Paudel 6561 /* इतिहासः */ 500636 wikitext text/x-wiki '''नेपालम्''' ([[नेपालभाषा|नेपाल भा]]<nowiki/>षा: नेपाल, {{lang-en|Nepal}}), आधिकारिकरूपेण '''सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः''' ({{lang-ne|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}, {{lang-en|Federal Democratic Republic of Nepal}}), [[एशिया]] महाद्वीपे दक्षिणे कश्चित् देश: अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[चीन|चीनदेश:]] अस्ति । पश्चिमे, पूर्वे एवं दक्षिणे [[भारतम्|भारत]] देश: अस्ति । [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[तिब्बत|त्रिविष्टपम्]] (तिब्बत) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४११८१ च.कि.मी । जनसङ्ख्या ३ कोटिः । राष्ट्रस्य [https://www.khaberaajki.com राजधानी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126235309/https://www.khaberaajki.com/ |date=2020-11-26 }} [[काठमाण्डू|काष्टमण्डपः]] (काठमान्डु/काठमाडौं) । {{Infobox Country | native_name ={{lang|ne| सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल}}<br>सङ्घीय लोकतान्त्रिकगणतन्त्रनेपालः | common_name = नेपालः | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = Emblem of Nepal.svg | symbol_type = लान्छनम् | national_motto = {{lang|sa|जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी}} ([[संस्कृतम्]]) | national_anthem = "[[सयौ थुङ्गा फ़ूलका हामी]]"<br/>"शतपुष्पैः निर्मितम्"<br/> | image_map = Nepal (orthographic projection).svg | official_languages = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]<ref>According to Interim Constitution [[Nepali language|Nepali]] is only the official language (article 5, point 2). Other languages spoken as the mother tongue in Nepal are the national languages (article 5, point 1). According to article 5, point 3, all languages are accepted as official languages at the regional level. Today's more than 90% people speak Nepali as a 1st language. [http://www.worldstatesmen.org/Nepal_Interim_Constitution2007.pdf Nepal_Interim_Constitution2007]</ref> | regional_languages = [[नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[थारू भाषा|थारू]], [[गुरूङ्ग भाषा|गुरूङ्ग्]], [[तामाङ्ग भाषा|तामाङ्ग्]], [[मगर भाषा|मगर]], [[अवधी]], [[शेर्पा भाषा|शेर्पा]], [[किराँती भाषा|किराँती]], [[लिम्बु भाषा|लिम्बु]] तथा इतर १०० विविध मौलिक भाषाः। | demonym = नेपाली | capital = [[काष्ठमण्डपनगरम्]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}})| latd=27|latm=42|latNS=N| longd=85|longm=19|longEW=E | largest_city = [[काष्ठमण्डपनगरम्]] <br> ({{lang-ne|काठमाडौं}}) | government_type = [[सङ्घीय गणतन्त्र]] | leader_title1 = [[नेपालराष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] | languages_type= |legislature= | leader_name1 = [[रामचन्द्र पौडेल]] | leader_title2 = [[नेपालस्य प्रधानमन्त्रीणामावलिः|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[खड्गप्रसाद ओली]] | area_km2 = १४७,१८१ | area_sq_mi = ५६,८२७ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | area_rank = ९४ वां | area_magnitude = १ E१० | percent_water = २.८ | population_estimate = २९,३३१,०००<ref name=unpop>{{Cite journal | url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf | title=World Population Prospects, Table A.1| version=2008 revision | format=PDF | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2009 | accessdate= 12 March 2009}}</ref> | population_estimate_year = २०१० | population_estimate_rank = ४०त्तम | population_census = २६,६२०,००० | population_census_year = २०११ |population_census_rank= | population_density_km2 = १९९.३ | population_density_sq_mi = ५१८.१ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ६२ वां | GDP_PPP_year = २०१० | GDP_PPP = $३५.८१३ अर्बुदम्<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=28&pr.y=15 |title=Nepal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=21 April 2011}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $१,२७०<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $१५.८३६ अर्बुदम्<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = २०१० | GDP_nominal_per_capita = $५६२<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = २०११ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year --> | HDI = {{increase}} ०.४५८<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|accessdate=5 November 2011}}</ref> | HDI_rank = १५७त्तम | HDI_category = <span style="color:#fc0;">निम्न</span> | Gini = ४७.२ |Gini_rank= | Gini_year = २००३–०४ | Gini_category = उत्तमम् | FSI = ९३००.६ {{decrease}} -19| FSI_year = २००७ | FSI_rank = प्रथमम् | FSI_category = Alert | sovereignty_type = [[Unification of Nepal|Unification]] | sovereignty_note = | established_event1 = Kingdom declared | established_date1 = २१ डिसेम्बर् १७६८ | established_event2 = State declared | established_date2 = १५ जनवरि २००७ | established_event3 = गणराज्यम् अभवत् | established_date3 = २८ मै २००८ | currency = [[नेपालरूप्यकाणी]] | currency_code = रू | time_zone = [[नेपालप्रमाणसमयः|एन् पी टी(NPT)]] | utc_offset = +५:४५ | time_zone_DST = न अनुसृयते | utc_offset_DST = +५:४५ | drives_on = वामतः | cctld = [[.np]] | calling_code = ९७७ |date_format= }} ==इतिहासः== नेपालदेश गोपालवंशेनद्वारा स्थापितं मन्यते। कानिचन शताव्दे गोपालवंशीय राज्ञेनद्वारा शासितम् नेपालम् अनन्तरम् महिषपालवंशीय राजतन्त्र राज्यं करोतिस्म। महाभारतकाले नेपालम् किराँतवंशीय राजतन्त्रेन शासितमासित्। अनन्तरम् क्रमशः लिच्छवीवंश, मल्लवंश, शाहवंशीय राजतन्त्रेन शासितम्। सम्वत् २०६५ (सन् २००९) तः नेपाल गणतन्त्ररूपेण जननिर्वाचित राष्ट्रपतयः शासितमस्ति। क्रि.पू ६, क्रि.पू ५ शतके च एषः प्रदेशः शाक्यशासने आसीत् । शाक्य राजकुमारेषु एकः सिध्दार्थः गौतमः प्रापञ्चिकव्यामोहं त्यक्त्वा दिव्यं ज्ञानं प्राप्य अग्रे बुध्दः इति विख्यातः । क्रि.पू २५० समये एषः प्रदेशः उत्तरभारतस्य मौर्यसाम्राज्यस्य अङ्गमासीत् । अनन्तरं गुप्तराजाः, अनन्तरं लिच्छविराजाः अनन्तरं चालुकयाः एतस्य प्रदेशस्य उपरि अधिकारं स्थापितवन्तः । अनन्तरं एषः प्रदेशः विविधरीत्य़ा विभक्तः लघुराजैः पालितश्च । १७६५ तमे वर्षे पृथ्वीनारायण शाह इति कश्र्चन गाेर्खाराजः नेपालस्य एकीकरणं कृतवान् । भारतं यदा ब्रिटिषाधीनं आसीत् तदा नेपालस्य स्वायत्ताधिकारः आसीत्। आङ्ग्लैः सह एकस्मिन् युध्दे पराजितः चेदपि सन्धिं कृत्वा स्वायत्तताम् अरक्षत् । एतदनुसारं नेपालः स्वप्रदेशम् उत्तरखण्डं, हिमाचलप्रदेशं, [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किम]] भागं च अाङग्लेभ्यः अयच्छत् । ततः आरभ्य राजशासनमेव नेपाले आसीत् । एषु दिनेषु प्रजासत्तानिमित्तम् आन्दोलनं जातम् । बहुपक्षीया सांसदीया व्यवस्था आगता, राज्ञः अधिकारः न्यूनीकृतः । १९९१ तमे वर्षे प्रथमवारं बहुपक्षाणाम् मध्ये मुक्तनिर्वाचनं जातम् ==भौगोलिकं लक्षणम्== नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे कोसी, [[नारायणी]] ( गण्डकी ) कर्नाली नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र [[सगरमाथा]], [[कञ्चनजङ्घा]], [[अन्नपूर्णा]], [[मकालु]], [[धवलागिरिः]] इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते । ==अर्थव्यवस्था== नेपाळः कृषिप्रधानः देशः । ७६% जनाः कृषिं कुर्वन्ति । व्रीहिः, गोधूमः, शणः, मर्कटान्नम् एतेषां कृष्युत्पन्नानि । यन्त्राणि कृष्युत्पन्नानां संस्काराय उपयुज्यन्ते । प्रवासोद्यमः देशस्य प्रमुखः आर्थिकः व्यवसायः । नेपाळस्य बहुभागाः पर्वतमयाः इति कारणतः मार्गनिर्माणं कठिनम् । रेलयानमार्गनिर्माणम् इतोऽपि कष्टं व्ययकारि च । २००३ तमे वर्षे देशे ८५०० कि.मी मार्गाः आसन् । ५९ कि.मी रेल्वे मार्गः आसीत् । एतेन कारणेन निरीक्षितस्तरस्य आर्थिकी प्रगतिः न जाता । दूरसम्पर्कव्यवस्था न्यूनस्तरीया अस्ति । आधुनिकतन्त्रज्ञानं देशस्य जनतां प्राप्नोत् । नेपाळः विदेशस्य सहायधनम् अवलम्ब्य अस्ति । भारतम्, अमेरिका, जपान्, इङग्लेण्ड, युरोपियन् राष्ट्राणि च साहाय्यं कुर्वन्ति । ==इतरविषयाः== नेपाळः विश्वस्य एकमेव हिन्दुराष्ट्रम् । देशस्य अधिकृतभाषा नेपाली । [[मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[अवधिभाषाः]] अपि भाष्यन्ते । नेपाळे पुरुषाणाम् आयुर्मानं महिलानामेपक्षया अधिकम् । समग्रप्रपञ्चे नेपाळे केवलम् इदृशी स्थितिः विध्यमानम् अस्ति । सांस्कृतिकविषयेषु नेपाळः टिबेटं भरतं च अनुसरति । उत्तरनेपाळे टिबेट्संस्कृतेः प्रतिकृतिः दृश्यते । अन्यत्र सर्वत्र हिन्दुसंस्कृतेः छाया दृश्यते । नेपाळः भारतं बहुधा अवलम्ब्य अस्ति । आर्थिकसहाय्यं, तन्त्रज्ञानं, रक्षणम् इत्यादिविषयेषु भारतात् नेपाळेन बहुसहाय्यं लभ्यते । इदानिं सप्त प्रशासनिक प्रदेशेषु व्यवस्थितं तानि [[कोशी प्रदेश]], [[मधेशप्रदेश]], [[बाग्मती प्रदेश]], [[गण्डकी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]], [[कर्णाली प्रदेश]], [[सुदुरपश्चिम]] नाम्ना ख्याताः । कोशी, बाग्मती, गण्डकी, कर्णाली ख्याताः नद्यः मधेश एवं सुदुर पश्चिम स्थान विशेष लुम्बिनी बुद्धजन्मभूमि इति महत्वेन प्रदेशाः नामाकृतानि सन्ति। इतपूर्वं [[मेची]], [[कोशी]], [[सगरमाथा]], [[जनकपुर]], [[बागमती]], [[नारायणी]], [[गण्डकी]], [[लुम्बिनी]], [[धवलागिरि:]], [[राप्ती]], [[कर्णाली]], [[भेरी]], [[सेती]], [[महाकाली]] इति चतुर्दशाञ्चल्ये विभक्तं आसीत्। दश नद्या, द्वे पर्वतस्य, द्वे धार्मिकस्थाननाम्ना अञ्चलानि आसन्। नेपलदेशे दूरसंचाराव्यवस्था अतीव सुलवमस्ति । == [[नेपालदेशे भूकम्पः २०१५|२०१५ तमे वर्षे भूकम्पः]] == २०१५ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५) दिनाङ्के प्रातः ११:५६ वादने नेपालदेशे विनाशकारी भूकम्पः अभवत् । भूकम्पस्य केन्द्रं गोरखामण्डलम् आसीत् । [[महाभूकम्पः|भूकम्पः]] अनेकानि महत्त्वपूर्णानि प्राचीनानि मन्दिराणि, ऐतिहासिकभवनानि अनक्कयत् । १४०० तः अधिकजनाः मृताः अनेके आहताः अभूवन् <ref>[http://aajtak.intoday.in/story/earthquake-in-delhi-ncr-and-other-states-1-809534.html</ref> भूकम्पः [[चीन]]-[[बाङ्गलादेशः]]-[[पाकिस्तान]]-[[भारत]]देशेषु अपि अनुभूतः <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |accessdate=2015-04-26 |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427203153/http://abpnews.abplive.in/ind/2015/04/25/article567368.ece/earthquake |deadurl=yes }}</ref> । <br><gallery class=center caption="नेपालदेशः"> Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-22-Stadt-2013-gje.jpg|काठमाण्डू Swayambhunath-Umgebung-04-2007-gje.jpg|Swayambhunath Patan-Palastplatz-Jagannarayan-12-Erdbebenschaden-Krishna-2015-gje.jpg|Patan Bhaktapur-Palastplatz 30-2013-gje.jpg|Bhaktapur Namche-Khumjung-20-Gebirgsmassiv-2007-gje.jpg|Himalaya Chhukung to Imja Tse Camp-88-Ebene-Wolken-2007-gje.jpg|Himalaya Ulleri-Ghorepani-12-Banthanti-Mountain View Guest House-Nebel-2013-gje.jpg|Kaski District Mustang-Samar-12-neues Gompa-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Dhakmar-64-rote Wand-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> == सन्दर्भ: == * [[CIA World Factbook]] [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313203353/https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/np.html |date=2007-03-13 }} 2000 * [http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php Nepal Population Report 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060712073700/http://www.mope.gov.np/population/chapter5.php |date=2006-07-12 }} <references /> {{नेपाल}} {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:सार्क् राष्ट्राणि]] [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः]] omwqf7lqlw1zpvf78h3046zf4qj3jyd 2 70074 500635 500341 2026-09-18T03:38:52Z Ganesh Paudel 6561 500635 wikitext text/x-wiki {| |-valign="top" |[[चित्रम्:Emblem of Nepal.svg|99999x120px]] | style="padding:20px" | स्वागतं ते हार्दं<br /><div style="font-size:250%; font-family:Aparajita; padding:8px 1px 12px;"> प्रवेशद्वारं </div> <div style="font-size:250%; font-family:Aparajita; padding:0.5px 2px 12px;">'''नेपालम्'''</div> <br /> [[चित्रम्:Flag of Kingdom of Nepal.gif|170px]] [[File:LocationNepal.png|170px]] |<div align="right">[[चित्रम्:Pashupatinath temple at sunny day.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Swayambhunath Stupa -Kathmandu Nepal-0336.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Statue of Araniko in Miaoying Temple.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Prithvi Narayan Shah with Generals.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Yogmaya Neupane Artists Impression.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Bhanubhakta Acharya painting.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Madan bhandari.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:BP Koirala.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Annapurna trek.jpg|99999x115px]]</div>नेपालः हिमालयस्य कपाले स्थितः, अद्वितीयसांस्कृतिकविविधतायुक्तः, [[पशुपतिनाथमन्दिरम्|पशुपतिनाथ]]<nowiki/>-[[गौतमबुद्धः|गौतमबुद्धयोः]] च पवित्रतपोभूमिः । संघीयलोकतान्त्रिकराष्ट्रम् नेपाल [[जम्बुद्वीपः|जम्बुदीप]]<nowiki/>खण्डे अन्तर्भवति । अस्य पूर्वस्याम्, दक्षिणस्याम्, पश्चिमस्याम् च [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>म्, उत्तरस्याम् [[चीनदेशः|चिनगणराज्यम्]] अवस्थितौ स्तः । [[हिमालयः|हिमालयस्य]] सानुप्रदेशे स्थितं राष्ट्रं परितः भूभागेनैव आवृतम् अस्ति । नेपालस्य उत्तरे [[तिब्बत|त्रिविष्टपम्]] (तिब्बत) अस्ति। परितः विश्वस्य अत्युन्नतपर्वताः १० सन्तीति भावयामश्चेत् तेषु अष्टपर्वताः नेपाले एव सन्ति । नेपालस्य विस्तीर्णं १४११८१ च.कि.मी । जनसङ्ख्या प्रायशः ३ कोटिः । नेपालदेशस्य पूर्वतः पाश्चिमान्तभागपर्यन्तं ८०० कि.मी भवति । दक्षिणतः उत्तरान्तपर्यन्तं २०० कि.मी भवति । तिर्यक् पट्टिकारीत्या भारतस्य उत्तरभागे अस्ति । भौगोलिकरीत्या उन्नतपर्वतप्रदेशः, लघुगिरीणां प्रदेशः, तराय् प्रदेशः च इति विभागः शक्यते । भारतसीमानिकटे गङ्गायाः समतलप्रदेशः अस्ति । एतस्मिन् प्रदेशे [[सप्तकोशी नदी|कोशी]], [[नारायणी]] ( गण्डकी ) [[कर्णाली]] नद्यः च जलम् आनयन्ति । लघुगिरिप्रदेशे काठ्मण्डुखनिप्रदेशः अस्ति । एतस्य देशस्य अत्यधिकजनाः अत्र वसन्ति । एतस्मिन् प्रदेशे महाभारतलेख् शिवालिकपर्वतश्रेणयः च सन्ति । एताः पर्वतश्रेणयः मध्यमस्तरीयाः सन्ति । एतासामौन्नत्यं १००० मीटरतः ४००० मी पर्यन्तम् अस्ति । उन्नतपर्वतप्रदेशे प्रपञ्चस्यैव अत्युन्नतपर्वताः सन्ति । तत्र [[सगरमाथा]], [[कञ्चनजङ्घा]], [[अन्नपूर्णा]], [[मकालु]], [[धवलागिरिः]] इत्यादयः विश्वस्य दशमध्ये अष्ट सर्वोन्नतपर्वताः विराजिताः सन्ति। अत्र घनवनानि सन्ति । परन्तु सद्यः अरण्यनाशः मानवानां दुष्टेच्छाकारणतः प्रचलति । एतेन प्रकृतेरुपरि विपरीतपरिणामः दृश्यते । इदानिं सप्त प्रशासनिक प्रदेशेषु व्यवस्थितं तानि [[कोशी प्रदेश]], [[मधेशप्रदेश]], [[बाग्मती प्रदेश]], [[गण्डकी प्रदेश]], [[लुम्बिनी प्रदेश]], [[कर्णाली प्रदेश]], [[सुदुरपश्चिम]] नाम्ना ख्याताः । कोशी, बाग्मती, गण्डकी, कर्णाली ख्याताः नद्यः मधेश एवं सुदुर पश्चिम स्थान विशेष लुम्बिनी बुद्धजन्मभूमि इति महत्वेन प्रदेशाः नामाकृतानि सन्ति। ‘नेपाल’ इति अस्य राष्ट्रस्य नाम ‘ने’ नामक ऋषिद्वारा पालित इति अर्थम् (सिन्धुनदी) इति मूलसम्स्कृतशब्दस्य तद्भवपर्शियाभाषाशब्दात् ‘इण्डस्’ इत्यतः निष्पन्नम् । नेपालस्य संविधाने नेपालराज्यस्य परिभाषा नेपालः स्वतन्त्रः, अविभाज्यः, सार्वभौमः, धर्मनिरपेक्षः, समावेशी, लोकतान्त्रिकः, समाजवादी उन्मुखः, संघीयप्रजातन्त्रवादी गणतन्त्रीयः राज्यः इति उल्लिखितम् वर्तते । हिन्दूबौद्ध प्राकृतेती त्रिणीप्राचीनधर्माणाम् आचरितम् इदम् राष्ट्रम् । व्यापकतया तु हिन्दुधर्मः अत्र पाल्यते । प्रपञ्चानुरागः सर्वधर्मसहिष्णुता च अस्य राष्ट्रस्य विशेषः । इदम् राष्ट्रम् कदापि अन्यानि राष्ट्राधीनं नासित् । <center>[[File:Sayaun Thunga Phool Ka (instrumental).ogg]]<small>''[[नेपालस्य राष्ट्रगानम्]]''</center> <div class="noprint" style="text-align:right;margin-right:10px;margin-bottom:4px;">[[Image:Nuvola_filesystems_www.png|16px]] '''[[नेपालम्|नेपालविषये अधिकविवरणम्]] ...''' </div> |} {| <div style="text-align:left; font-family:cursive; background-color: #0000FF; border-radius:5px; box-shadow:0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.35), 0 0 10px grey, inset 0 0 30px #006400, inset 1px -6px 1px rgba(0,0,0,0.35); border:0px solid grey;-webkit-border-radius:5px; padding:8px 8px 12px;"> |} {| cellpadding="7" cellspacing="8" style="width: 100%; background-color: #0000FF; border: 2px solid #FFCC00; vertical-align: top; border-radius: 8px; -moz-border-radius: 8px; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75);" |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #0066FF;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/भौगोलिकम्}}<div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/भौगोलिकम्}}</small></div> | rowspan="8" width="30%" style="border: none; background:transparent; padding:0em;" valign="top" | {| cellspacing="0px" cellpadding="0" | style="background-color:#FAB864; padding:0.5em;" valign="middle" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/उत्तमलेखाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/उत्तमलेखाः}}</small></div> |- | style="background-color:#FBD46D; padding:0.5em;" valign="middle" | === नवनिर्मिताः लेखाः === {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/नूतनलेखाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/नूतनलेखाः}}</small></div> |- | style="background-color:#FBFA8A; padding:0.5em;" valign="middle" | === अपेक्षिताः लेखाः === <div style="height: 325px; width: 100%; overflow: auto; padding: 2px;text-align: left; border:solid 1px;" title="लेखावली- स्क्रालिङ्ग्"; ><small>{{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अपेक्षिताः लेखाः }}</small></div> {{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}}</div> <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अपेक्षिताः लेखाः }}</small></div> |- | style="background-color:#FBD46D; padding:0.5em;" valign="middle" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/वर्गाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/वर्गाः}}</small></div> |} |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/इतिहासः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/इतिहासः}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/संस्कृतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/संस्कृतिः}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/भाषा}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/भाषा}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/राजनीतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/राजनीतिः}}</small></div> <!--|---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अर्थनीतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:नेपालम्/अर्थनीतिः}}</small></div>--> |} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[वर्गः:नेपालम्]] [[वर्गः:प्रवेशद्वाराणि]] goesuyghz0cpdl6ub093ifvtp95caty 0 70158 500637 482010 2026-09-18T07:51:55Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500637 wikitext text/x-wiki '''इटहरी''' (आङ्ग्ल [[w:en:Itahari|Itahari]]) [[नेपालदेशः|नेपाल]]<nowiki/>स्य पूर्वाञ्चलीय प्रदेशएकावस्थितः तीब्रविस्तारित उपमहानगर एवं [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी मण्डलस्य]] प्रधानवाणिज्य केन्द्रं। बुढीगंगा नद्याः पश्चिमतिरे स्थित नगरे 33,794 गृहे 140,517 जनाः निवसन्ति। ते मध्ये 66,566 जनाः मर्दाना एवं 73,951 जनाः जनाना। <ref>{{cite web |url=https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |title=Municipals Level Population Tables |publisher=Central Bureau of Statistics Nepal |date=2011-08-08 |website=Central Bureau of Statistics, Nepal |access-date=2020-03-04 |accessdate=2020-03-04 |archive-date=2019-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825211436/https://cbs.gov.np/province-level-output-tables/ |deadurl=yes }}</ref> ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:नेपालदेशस्य नगराणि]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः]] 66kbtfft6voec3zmda4fyryij338e70 3 74484 500633 461912 2026-09-18T02:46:49Z Max 37396 Max इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:SHB2000]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:SHB]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 461912 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> {{Template:Welcome|realName=|name=SHB2000}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:५८, १ जून् २०२१ (UTC) 8zfx2merne3xs0ean1cu6nnhoy66d1t 0 92456 500631 500393 2026-09-17T16:22:29Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:MANTRA_BENEFITS.png|MANTRA_BENEFITS.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 500631 wikitext text/x-wiki == सामान्यपरिचयः == ललितासहस्रनाम हिन्दुधर्मस्य शाक्तसम्प्रदाये प्रसिद्धं स्तोत्रम् अस्ति। अस्मिन् स्तोत्रे देवी ललितात्रिपुरसुन्दर्याः सहस्रं नामानि वर्णितानि सन्ति। प्रत्येकं नाम देव्या विविधगुणान्, स्वरूपं, शक्तिं वा तत्त्वं सूचयति। सहस्रनाम इत्यस्य अर्थः “सहस्रं नामानि” इति भवति। ललितासहस्रनामस्य पाठः प्रायः लयबद्धरीत्या तथा पुनरावृत्त्या क्रियते। पाठसमये शब्दोच्चारणं, श्वासप्रश्वासस्य लयः तथा मनसः एकाग्रता इत्येतेषां समन्वयः भवति। अतः धार्मिकमहत्त्वस्य अतिरिक्तं अस्य पाठस्य ध्वनिशास्त्रीयं, शारीरं तथा मनोवैज्ञानिकं अध्ययनम् अपि कर्तुं शक्यते। == ऐतिहासिकधार्मिकपृष्ठभूमिः == ललितासहस्रनाम ब्रह्माण्डपुराणस्य ललितोपाख्याने सम्बद्धम् अस्ति। पारम्परिकवर्णनानुसारम् ऋषिः अगस्त्यः भगवान् हयग्रीवं देवी ललितायाः स्वरूपं तथा तस्याः सहस्रनामानि पृच्छति। तदा हयग्रीवः अगस्त्याय ललितादेव्याः सहस्रनामानि उपदिशति। ललितासहस्रनामं शाक्तसम्प्रदाये विशेषतः श्रीविद्यापरम्परायां महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयति। अस्य नामसु देव्या सौन्दर्यं, ज्ञानं, करुणा, शक्तिः तथा विश्वसम्बद्धानि विविधतत्त्वानि वर्णितानि सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य ऐतिहासिककालविषये विद्वत्सु सर्वसम्मतिः नास्ति। तथापि धार्मिक-सांस्कृतिकपरम्परायां ललितासहस्रनामस्य महत्त्वं दीर्घकालात् विद्यमानम् अस्ति। == संरचना == ललितासहस्रनामस्य मुख्यविशेषता तत्र वर्णितानि सहस्रं नामानि सन्ति। एतानि नामानि संस्कृतभाषायां पद्यरूपेण विन्यस्तानि सन्ति। विभिन्नेषु पाठभेदेषु श्लोकानां गणनायां किञ्चित् भेदः दृश्यते। नामसु देवी ललितायाः रूपस्य वर्णनं, तस्याः विविधशक्तीनां निरूपणं तथा दार्शनिकविचाराणां प्रस्तुतीकरणं दृश्यते। केषुचित् नामसु प्रकृतेः, चेतनायाः, ज्ञानस्य तथा ब्रह्माण्डस्य सम्बन्धिताः विचाराः अपि प्रकटिताः सन्ति। पाठस्य समये उच्चारणस्य शुद्धता, स्वरस्य लयः तथा शब्दानां पुनरावृत्तिः महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। एतेषां विशेषतानां कारणेन ललितासहस्रनामस्य पाठः ध्वन्यात्मकदृष्ट्या अपि अध्ययनयोग्यः भवति। == वैज्ञानिकदृष्टिकोणः == आधुनिकवैज्ञानिकदृष्ट्या मन्त्रपाठस्य अध्ययनं मुख्यतः ध्वनि, श्वसनप्रक्रिया, ध्यानम् तथा तन्त्रिकातन्त्रस्य क्रियाशीलता इत्यादीनां आधारेण क्रियते। ललितासहस्रनामस्य पाठे समानलयेन शब्दानाम् उच्चारणं तथा पुनरावृत्तिः भवति। एतादृशः लयबद्धः पाठः श्वासप्रश्वासस्य गतिं प्रभावितुं शक्नोति तथा मनसः ध्यानं एकस्मिन् विषयेषु स्थापयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति। वैज्ञानिकाः मन्त्रपाठस्य प्रभावं ज्ञातुं हृदयगतेः परिवर्तनशीलता, श्वसनगति तथा स्वायत्ततन्त्रिकतन्त्रस्य क्रियाशीलता इत्यादीनां शारीरिकपरिमाणानां मापनं कुर्वन्ति। अनेन मन्त्रपाठस्य समये शरीरस्य तथा मनसः प्रतिक्रियाः अधिकतया ज्ञातुं शक्यन्ते। == शारीरिकमानसिकप्रभावाः == नियमितमन्त्रपाठस्य समये श्वसनस्य लयः अधिकं नियमितः भवितुं शक्नोति। श्वसनस्य तथा हृदयगतेः मध्ये सम्बन्धः अस्ति, अतः श्वसनस्य परिवर्तनं स्वायत्ततन्त्रिकतन्त्रस्य क्रियायाम् अपि प्रभावं जनयितुं शक्नोति। मानसिकदृष्ट्या मन्त्रस्य पुनरावृत्तिः व्यक्तेः ध्यानं एकस्मिन् शब्दे अथवा ध्वनौ स्थापयितुं साहाय्यं करोति। दीर्घकालं यावत् एकाग्रतया पाठः क्रियमाणः चेत् मनोविक्षेपस्य न्यूनीकरणं तथा मानसिकशान्तेः अनुभूतिर्भवितुम् अर्हति। तथापि एते प्रभावाः व्यक्तिभेदेन परिवर्तितुं शक्नुवन्ति। अतः मन्त्रपाठस्य सर्वेषु व्यक्तिषु समानः प्रभावः भवति इति निश्चितरूपेण वक्तुं न शक्यते। == वैज्ञानिकाध्ययनानि == अद्यतनकाले मन्त्रपाठस्य शारीरिकप्रभावान् ज्ञातुं वैज्ञानिकैः विविधाः प्रयोगाः कृताः सन्ति। एतेषु हृदयगति, हृदयगतेः परिवर्तनशीलता, श्वसनम् तथा स्वायत्ततन्त्रिकतन्त्रस्य गतिविधिः इत्यादयः परिमाणाः परीक्ष्यन्ते। एकस्मिन् आधुनिकवैज्ञानिकाध्ययने मन्त्रपाठस्य विभिन्नपद्धतीनां समये हृदयसम्बद्धानि तथा श्वसनसम्बद्धानि परिमाणानि परीक्षितानि। तत्र उच्चैः पाठः, ओष्ठचालनपूर्वकः पाठः तथा मानसिकः पाठः इत्यादीनां पद्धतीनां तुलनां कृतवती। एतेषु अध्ययनेषु प्राप्ताः परिणामाः मन्त्रपाठस्य शरीरक्रियाविज्ञानसम्बद्धान् प्रभावान् अवगन्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति। किन्तु सामान्यतः मन्त्रपाठस्य विषये प्राप्ताः वैज्ञानिकपरिणामाः प्रत्यक्षतया ललितासहस्रनामस्य विशिष्टप्रभावस्य प्रमाणं न भवन्ति। अतः ललितासहस्रनामस्य वैज्ञानिकाध्ययनं पृथक् विस्तृततया करणीयम्। == उल्लेखाः == '''1. ललितासहस्रनामस्तोत्रम्''' '''    ललितासहस्रनामस्तोत्रम्⁠''' '''2. ललितासहस्रनामावली''' '''    ललितासहस्रनामावली⁠''' '''3. ललितासम्बद्धाः संस्कृतग्रन्थाः''' '''    ललितासम्बद्धाः ग्रन्थाः⁠''' '''4. श्रीविद्यापरम्परायाः ऐतिहासिकाध्ययनम्''' '''    श्रीविद्यापरम्परायाः ऐतिहासिकाध्ययनम्⁠''' '''5. ललितासहस्रनामावली''' '''   ''' == बाह्यसम्पर्काः == 1. ललितासहस्रनामस्तोत्रम्     https://sanskritdocuments.org/doc_devii/lalita.html 2. ललितासहस्रनामावली     https://sanskritdocuments.org/doc_devii/lalitaa1000.html 3. ललितासम्बद्धाः संस्कृतग्रन्थाः     https://sanskritdocuments.org/sanskrit/lalita/ 4. श्रीविद्यापरम्परायाः ऐतिहासिकाध्ययनम्     https://www.jstor.org/stable/jj.18253036 5. श्रीललितासहस्रनामस्तोत्रम् — सम्पूर्णपाठः     https://sanskritdocuments.org/doc_devii/lalitacomplete.pdf == चित्रवीथिका == [[सञ्चिका:Shree Lalitha Tripurasundari Devi.jpg|687x687अणवः]] emu1nt5izqiyb34frhokmoxkukag1ll 3 92532 500634 2026-09-18T02:46:49Z Max 37396 Max इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:SHB2000]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:SHB]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 500634 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:SHB]] d0wpdf4ahdgsze9tkdho2a79z3bmhbl 14 92533 500638 2026-09-18T07:53:05Z Ganesh Paudel 6561 नूतनवर्गं सृजितम् 500638 wikitext text/x-wiki सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः 9hltl3ddnwfn8vafwlnyd4d5rrn1x6v 500639 500638 2026-09-18T07:53:20Z Ganesh Paudel 6561 added [[Category:कोशीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 500639 wikitext text/x-wiki सुनसरीमण्डलस्य नगरपालिकाः [[वर्गः:कोशीप्रदेशस्य नगरपालिकाः]] 66paxt2p7pdn52a7rxrlea04tbt7egi