विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 2123 500650 497054 2026-09-19T17:11:31Z प्रणव शुक्ल 37615 संस्कृते अनुवादः 500650 wikitext text/x-wiki == नागार्जुनः == {{Infobox philosopher|name=नागार्जुनः|image=Nagarjuna with 84 mahasiddha cropped.jpg|birth_date={{circa|१५० ई.}} (विवादितम्)|image_size=200px|caption=नागार्जुनस्य चित्रः |birth_place=[[दक्षिणभारतम्]]<ref name="Kalupahana">Kalupahana 1994, पृष्ठम् 160</ref>|death_date={{circa|२५० ई.}}|death_place=[[भारतम्]]|notable_ideas={{plainlist| * [[माध्यमिकाः]] * [[शून्यता]] * [[द्विसत्यसिद्धान्तः]] }}|influences={{flatlist| * [[गौतमबुद्धः]] }}|school_tradition={{plainlist| * [[महायानम्]], [[बौद्धधर्मः]] * [[माध्यमिकाः]] }}|region=प्राच्यदर्शनः * [[भारतीयदर्शनः|भारतीयदर्शनशास्त्रम्]]|era=प्राचीनदर्शनः }} '''नागार्जुनः''' (१५० – २५० ई.) एकः भारतीय[[महायानम्|महायानबौद्धविचारकः]], संतः एवं दार्शनिकः आसीत्। सः बहुधा महत्त्वपूर्णेषु बौद्धदार्शनिकेषु अन्यतमः इति मन्यते । <ref name="Garfield">Garfield, Jay L. (1995), ''The Fundamental Wisdom of the Middle Way'', Oxford: Oxford University Press.</ref> जन वेस्टर्होफ् तं " एशिया-दर्शनस्य इतिहासे महान् विचारकेषु अन्यतमः " इति मन्यते । <ref>Westerhoff (2009), p.&nbsp;4.</ref> नागार्जुनं बौद्ध दर्शनस्य [[माध्यमिकाः|मध्यक]] (केन्द्रवाद, मध्यमार्ग) विद्यालयस्य संस्थापकः एवं [[महायानम्|महायान]] आन्दोलनस्य रक्षकः इत्यपि मन्यन्ते। <ref name="Garfield">Garfield, Jay L. (1995), ''The Fundamental Wisdom of the Middle Way'', Oxford: Oxford University Press.</ref> <ref>Walser (2005) p. 3.</ref> तस्य ''मूलाध्यामककारिका'' (मध्यमकस्य मूलश्लोकः, अथवा MMK) शून्यतायाः मध्यकदर्शनस्य महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः अस्ति . एम.एम.के संस्कृत-चीनी-तिब्बती-कोरिया-जापानी-भाषायां बहूनां भाष्याणां प्रेरणाम् अकरोत्, अद्यत्वे च अध्ययनं निरन्तरं भवति । <ref>Garfield (1995), p. 87.</ref> ==पश्‍य== *[[हिन्दी साहित्यं]] ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * '''[http://gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8 Nagarjun at Gadya Kosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405200215/http://gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8 |date=2023-04-05 }} (his prose work in Devanagari script )''' *'''[http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8 Nagarjun at Kavita Kosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204050318/http://kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%A8 |date=2009-02-04 }} (Hindi)''' *[http://www.anubhuti-hindi.org/gauravgram/nagarjun/index.htm Nagarjun at ''Anubhuti''] ;Work online *[http://www.anubhuti-hindi.org/sankalan/varshamangal/sets/23aug.htm Nagarjun's poems: ''Badal ko ghirate dekha hai''] [[वर्गः:संस्कृतकवयः]] [[वर्गः:संस्कृतलेखकसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:विंशतिशताब्द्याः कवयः]] [[वर्गः:बौद्धधर्मः]] ovuofan7xvkn1u0c2tvmp2v7e6eus34 0 5696 500652 499888 2026-09-19T23:43:19Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500652 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = अल्बर्ट् ऐन्स्टायिन् | image = Albert Einstein (Nobel).png | caption = Albert Einstein in 1921 | birth_date = {{Birth date|df=yes|1879|3|14}} | birth_place = Ulm, Kingdom of Württemberg, German Empire | death_date = {{Death date and age|df=yes|1955|4|18|1879|3|14}} | death_place = {{nowrap| Princeton, New Jersey, U.S.}} | children = Lieserl (1902-1903?)<br />Hans Albert (1904-1973)<br />Eduard "Tete" (1910-1965) | spouse = Mileva Marić&nbsp;(1903–1919)<br />{{nowrap|Elsa Löwentha&nbsp;(1919–1936)}} | residence = Germany, Italy, Switzerland, Austria, Belgium, United States | citizenship = {{Plainlist| * Kingdom of Württemberg (1879–1896) * Statelessness|Stateless (1896–1901) * Switzerland (1901–1955) * Austria–Hungary (1911–1912) * German Empire (1914–1918) * Weimar Republic (1919–1933) * United States (1940–1955) }} | ethnicity = Jewish | fields = Physics | workplaces = {{Plainlist| * Swiss Patent Office (Bern) * University of Zurich * Charles University in Prague * ETH Zurich * Caltech * Prussian Academy of Sciences * Kaiser Wilhelm Institute * Leiden University|University of Leiden * Institute for Advanced Study }} | alma_mater = {{Plainlist| * ETH Zurich * University of Zurich }} | doctoral_advisor = Alfred Kleiner | thesis_title = Folgerungen aus den Capillaritatserscheinungen| thesis_url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19013090306/abstract | thesis_year = 1901 | academic_advisors = Heinrich Friedrich Weber | notable_students = {{Plainlist| * Ernst G. Straus * Nathan Rosen * Leó Szilárd * Raziuddin Siddiqui<ref>{{cite web |url=http://www.ias.ac.in/currsci/apr25/articles32.htm |title=Mohammad Raziuddin Siddiqui |publisher=Ias.ac.in |date=2 January 1998 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040601194117/http://www.ias.ac.in/currsci/apr25/articles32.htm |archivedate=1 June 2004 |accessdate=3 April 2011 |deadurl=no }}</ref> }} | known_for = {{Plainlist| * General relativity and special relativity * Photoelectric effect * Mass-energy equivalence * Brownian motion|Theory of Brownian Motion * Einstein field equation * Bose–Einstein statistics]s * Bose-Einstein condensate * Bose–Einstein correlations * Classical unified field theories|Unified Field Theory * EPR paradox }} | awards = {{Plainlist| * Nobel Prize in Physics (1921) * Matteucci Medal (1921) * Copley Medal (1925) * Max Planck Medal (1929) * Time 100: ''Time'' Person of the Century (1999) }} | signature = Albert Einstein signature 1934.svg }} '''अल्बर्ट ऐन्स्टायिन्''' (Albert Einstein) [[जर्मनी]]देशस्य विश्वविख्यातः वैज्ञानिकः आसीत् । भौतविज्ञानस्य लोके स्वसंशोधनैः प्रसिद्धः । [[भौतशास्त्रम्|भौतशास्त्रस्य]] जनकः इति प्रसिद्धिः अस्य । द्युतिविद्युत्परिणामस्य नियमं निरूपितवान् । एषः सुप्रसिद्धः नियमः भवति । 'बनेश् हाफ्’ अस्य शिष्यः अस्य जीवनस्य साधनस्य च विषये 'दि स्ट्रेञ्ज् स्टोरि आफ् दि क्वाण्टम्' इत्यस्मिन् पुस्तके विस्तृततया लिखितवान् अस्ति । ==जननम्, बाल्यञ्च== ऐन्स्टायिन् मार्चमासस्य १४ दिनाङ्के [[१८७९]] तमे संवत्सरे [[जर्मनी]]देशस्य वुर्टेन् बर्गप्रान्तस्य उल्म्-नगरे अजायत । अस्य पिता 'हर्मन्' । मता 'पौलीन्' । हर्मन् एकस्य आपणस्य स्वामी आसीत् । पौलीन् [[सङ्गीतम्|सङ्गीतप्रिया]] आसीत् । बाल्ये अध्ययने अभिरुचिः न आसीत् । शालां गन्तुं मनः न आसीत् । ==अध्ययनम् , उध्योगञ्च== अस्य पिता कालान्तरे म्यूनिक् नगरे यन्त्रागारं स्थापितवान् । अस्मिन् समये पुत्रं क्याथोलिक् शालायाम् अध्ययनार्थं प्रेशितवान् । अत्रत्यनां कठिणनियमपालने अनासक्तः। अतः शालां गन्तुम् इच्छा एव न भवति स्म । पुत्राय विद्यायाः महत्त्वम् एवं अस्याः आवश्यकताञ्च बोधितवान् । पितृव्यस्य प्रोत्साहः अस्य अध्ययने बहुमुख्यम् आसीत् । एतेन अध्ययने अभिरुचिरागतः । अस्य माता 'पिटिलु’ वाद्यं पाठितवती । शालासु भाषाविषयेषु अनासक्तः, विज्ञाने, [[गणितम्|गणीते]] च आसक्तिः आसीत् । तत्रापि यूक्लिडस्य रेखागणीते अतीवासक्तिः आसीत् । अस्य प्रश्नाः शालासु अध्यापकान् पीडयन्ति स्म । अतीव सूक्ष्माः कठिणाश्च प्रश्नाः भवन्ति स्म । अस्मै अत्रत्य पाठनव्यवस्था न रोचते स्म । अतः [[स्विट्झर्ल्याण्ड्]]देशस्य [[आका]]नगरस्य प्रसिद्धां शालां प्रविष्टवान् । अत्रत्या पाठनशैली आकर्शिता । उत्तमशिक्षणं प्राप्य, जूरिच्नगरस्य पालिटेक्निक् कलाशालां प्रविष्टवान् । अस्मिन् समये भौतविज्ञानस्यैव अध्ययनं कर्तव्यमिति निर्धारं स्वीकृतवान् । अपेक्षितान् [[गणितम्|गणीतशास्त्र]]नियमान् अधीतवान् । अध्ययनानन्तरं उद्योगावकाशाः न प्राप्ताः । एषु दिनेषु बालेभ्यः पाठयति स्म । जूरच् विश्वविद्यालयस्य डाक्टरेट् पदवीं प्राप्तवान् । अस्मिन्नेव विश्वविद्यालये एव [[१९०९]] तमे संवत्सरे प्राध्यापकपदवीं प्राप्तवान् । [[१९१२]] तमे संवत्सरे जूरिच् पालिटेक्निक् विद्यालये सहप्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतवान् । [[१९१३]] तमे संवत्सरे बर्लिन् विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतवान् । कैसर् विल् हेल्म् इन्स्टिट्यूट संस्थायाः विंशतिवर्षाणि यावत् निदेशकः आसीत् । ==वैय्यक्तिकजीवनम्== अस्य बहुसरलजीवनम् आसीत् । यहूदिसम्प्रदायस्थः आसीत् । [[१९०३]] तमे संवत्सरे विद्याभ्यासस्य कालीनां मिलेवा मारिस् सखीं परिणीतवान् । [[१९०४]] तमे संवत्सरे "ह्यान्स् अल्बर्ट्” नाम प्रथमः पुत्रः अजायत् । द्वितीयस्य पुत्रस्य नाम एड्वर्ड इति । [[१९१४]] तमे संवत्सरे परिवारेण सह बर्लिन्-प्रदेशम् आगतवान् । अत्र नूतन उद्योगं प्राप्तवान् । किञ्चित् कालानन्तरं दाम्पत्ये क्लेशाः उत्पन्नाः। [[१९१९]] तमे संवत्सरे विच्छेदनम् अपि प्राप्तवान् । पुत्राभ्यां गृहात् निर्गता मिलेवा । अनेन दुःखितः ऋग्णश्च सञ्जातः । अस्मिन् समये अस्य पालनम् 'एल्सा’ कृतवती । एनाम् एव अल्बर्ट परिणीतवान् । अस्य प्रसिद्धौ एषा अपि कारणीभूता । उपन्यासेन युरोपदेशेषु , अमेरिकादेशेषु च प्रसिद्धिः आसीत् । [[१९३३]] तमे संवत्सरे अडाल्फ् हिट्लर स्वशासनकाले अस्य गृहादिकं स्वायत्तीकृतवान् । अस्य पौरत्वमपि स्वीकृतवान् । अतः एषः [[अमेरिका]]देशे एव वासं कृतवान् । स्वान्त्यकालपर्यन्तं न्यूजेर्सिया प्रिन्स्-टन् विश्वविद्यालये कार्यं कृतवान् । ==अल्बर्ट् सिद्धान्तः== अस्य सापेक्षतासिद्धान्तः सुप्रसिद्धः भवति । एन्स्टैन् प्लाङ्कनस्य शकलसिद्धान्तस्य सारं स्वीकृत्य प्रकाशस्य गुणधर्मान् ज्ञातुं संशोधनं कृतवान् । अनेन स्वसिद्धान्तं निरूपितवान् । "यन्यू डेफिनिशन् आफ् मालिक्टूलर् डैमेन्षन्" इति प्रबन्धमेकं रचितवान् । एन्स्टैन् प्रकाशस्य सञ्चारस्य, वेगस्य च विषये स्व नूतनं सिद्धान्तं निरूपितवान् । "प्रकाशस्य सञ्चाराय माध्यमम् अनपेक्षितम्, सः प्रकाशः निर्वाते सञ्चारसामर्थ्यसहितः शक्तिरूपः भवति । प्रकाशस्य वेगस्य समानः वेगः कस्यापि न भवति। प्रकाशः स्वमूलात् बहिरागत्य समानवेगे प्रसरति ।" इति अस्य निरूपणं भवति। प्रकाशस्य वेगः गरिष्ठः भवति । अतः स्थिरवेगं 'C" इति आङ्ग्लाक्षरेण सूचितवान् । एन्स्टैन् निरूपितं समीकरणम् E = mc2 इति । जडवस्तु त्रिषु रूपेषु घन, द्रव, अनिलादि भेदेन विद्यते । वस्तुने द्रव्यराशिः अस्ति । द्रव्यराशिं m इति सङ्केतेन निरूपितवान् अस्ति । प्रकाशम्, उष्णञ्च भारपरिमाणेन मापयितुं न शक्यते । ईदृशां शक्तीं E इति सङ्केतितवान् । वैज्ञानिकाः शक्तिराशी पृथक् इति चिन्तयन्तः आसन् । उभयोर्मध्ये एन्स्टैन् सम्बन्धं कल्पयित्वा, उभयोः समत्वं च कल्पयित्वा E=mc2 इति सरलं समीकरणं निरूपितवान् । अनेन समीकरणेन परमाणुगोलस्य तत्वं निरूपितम् । ==कृतयः== एन्स्टैन् न केवलं वैज्ञानिकः, किन्तु प्रसिद्धः लेखकोऽपि । अनेन बहवः ग्रन्थाः रचिताः । अस्य कृतयः [[जर्मनी]]भाषायां विद्यन्ते । कालन्तरे आङ्ग्लभाषायाम् अपि प्रकटिताः। "दि यवुल्यूषन् आफ् फिसिक्स्” इति लीफाल्ड् इन्फेल्डवर्येण सह लिखितः प्रसिद्धकृतिः । *दिफैट् एगेन्स्ट् वार् *इन्वेस्टिगेषन्स् आफ् दि थियरि आफ् दि ब्रौनियन् मूव्मेण्ट् *दि थियरि आफ् दि रिलेटिविटि *दि वर्ल्ड् आस् ऐ सी इट् ==पुरस्काराः== *[[१९२१]] तमे संवत्सरे नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवान् । *[[१९२९]] तमे संवत्सरे जर्मन् शारीरकसंस्थायाः 'म्याक्स् प्लाङ्क्’ पदकं प्राप्तवान् । *[[१९३६]] तमे संवत्सरे फ्राङ्क्लिन् संस्थायाः फ्राङ्क्लिन् पदकं प्राप्तवान् । ==मरणम्== एन्स्टैन् प्रिन्सटन् वैद्यालये एप्रिल्मासस्य १८ तम दिनाङ्कस्य [[१९५५]] तमे वर्षे मृतवान् । एन्स्टैनवर्यस्य मरणानन्तरम् अस्य मस्तिष्कं प्रिन्स्-टन् वैद्यालये स्थापितवन्तः । अस्य प्रतिभायाः रहस्यं ज्ञातुं अत्रत्य वैज्ञानिकाः कुतूहलीनः आसन् । एवम् अस्योपरि अध्ययनम् अपि कृतवन्तः ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.scribd.com/doc/23220527/Ideas-and-Opinions-by-Albert-Einstein ''Ideas and Opinions'', Einstein's letters and speeches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510125626/http://www.scribd.com/doc/23220527/Ideas-and-Opinions-by-Albert-Einstein |date=2012-05-10 }}, Full text, ''Crown Publishers (1954) 384 pages * [http://scholar.google.com.au/citations?user=qc6CJjYAAAAJ&hl=en Einstein's Scholar Google profile] * [[wikilivres:Albert Einstein|Works by Albert Einstein]] (public domain in Canada) * ''[http://www.monthlyreview.org/598einstein.php Why Socialism?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317032934/http://www.monthlyreview.org/598einstein.php |date=2011-03-17 }}'' by Albert Einstein, ''[[Monthly Review]]'', May 1949 * [http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren Einstein's Personal Correspondence: Religion, Politics, The Holocaust, and Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315104758/http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren |date=2015-03-15 }} Shapell Manuscript Foundation * [http://vault.fbi.gov/Albert%20Einstein FBI file on Albert Einstein] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html Nobelprize.org Biography:Albert Einstein] * [http://life.tumblr.com/post/526230217/the-einstein-you-never-knew The Einstein You Never Knew]&nbsp;— slideshow by ''[[Life magazine]]'' * [http://www.history.com/topics/albert-einstein Albert Einstein]&nbsp;— videos * [http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bpeins.html Science Odyssey People And Discoveries] * [https://web.archive.org/web/20110608004818/http://ocw.mit.edu/courses/science-technology-and-society/sts-042j-einstein-oppenheimer-feynman-physics-in-the-20th-century-spring-2006/ MIT OpenCourseWare STS.042J/8.225J: Einstein, Oppenheimer, Feynman: Physics in the 20th century]&nbsp;— free study course that explores the changing roles of physics and physicists during the 20th century * [http://www.alberteinstein.info/ Albert Einstein Archives Online (80,000+ Documents)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} ([http://www.msnbc.msn.com/id/46785542/ns/technology_and_science-science/ MSNBC - 19 March 2012]) * [http://www.wdl.org/en/item/2745/ Einstein's declaration of intention for American citizenship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222071037/http://www.wdl.org/en/item/2745/ |date=2014-02-22 }} from the [[World Digital Library]] * [http://archon.brandeis.edu/?p=collections/findingaid&id=41 Albert Einstein Collection at Brandeis University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929151059/http://archon.brandeis.edu/?p=collections%2Ffindingaid&id=41 |date=2013-09-29 }} *[[जीवनी]] [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 8fepp2ztcdoxjifmncocn7m0yyp9sov 0 9488 500665 500246 2026-09-20T02:49:07Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500665 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बॆङ्गळूरुनगरम् | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = महानगरम् | image_skyline = BangaloreMontage.png | image_alt = | image_caption = उपरिष्टात् प्रदक्षिणाकारेण - यु बि सिटि, इन्फ़ोसिस्, लालबागउद्यानवनम्, विधानसौधम्, शिवप्रतिमा, बागमाने टेक् उद्यानवनम् | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 12 | latm = 58 | latNS = N | longd = 77 | longm = 34 | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = [[देशः]] | subdivision_name = [[भारतम्]] | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = [[कर्णाटकराज्यम्]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = मण्डलम् | subdivision_name3 = [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्|बॆङ्गळूरु]] | established_title = स्थापनम् | established_date = १५३७ | founder = कॆम्पेगौड | named_for = | government_type = | governing_body = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 741.0 | elevation_footnotes = | elevation_m = 920 | population_total = 8,474,970 | population_as_of = 2011 | population_rank = तृतीयं नगरम् | population_density_km2 = auto | population_metro = 8,499,399 | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = Metro rank | population_blank1 = 5th | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_demonym = | population_footnotes = | blank1_name = | blank1_info = | blank_name = | blank_info = [[कन्नडभाषा]], [[आङ्ग्लभाषा]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|Pincode(s)]] | postal_code = 560 xxx | area_code = [[Telephone numbers in India|91-(0)80-XXXX XXXX]] | registration_plate = KA 01-05, KA 41, KA 50, KA 51, KA 53 | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = {{URL|www.bbmp.gov.in/}} | footnotes = | }} "बेङ्गळूरु"(Bengaluru)(कन्नडभाषायां: '''ಬೆಂಗಳೂರು)''' नगरं [[भारतम्|भारत]]देशस्य [[कर्णाटक]]राज्यस्य राजधानी अस्ति । बेङ्गळूरुमहानगरं [[कर्णाटक]]स्य आग्नेयभागे विराजते । एतत् मण्डलमपि । बेङ्गळूरुनगरमण्डलं विस्तीर्णदृष्ट्या अत्यन्तं लघु अस्ति । [[२००६]] तमे वर्षे नवेम्बरमासे अस्य नगरस्य नाम आधिकारिकरूपेण "बेङ्गळूरु"- इति जातम् । एतत् नगरं [[कर्णाटक]]स्य अत्यन्तं महत् नगरम् । अत्र अधिकांशाः जनाः द्वित्राः भाषाः जानन्ति । बेङ्गळूरुनगरे ५१% जनाः [[भारतम्|भारतस्य]] विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः आगत्य वसन्तः सन्ति । बेङ्गळूरुनगराभ्याम् [[भारतम्|भारतस्य]] महानगरेषु तृतीयं स्थानं प्राप्तम् अस्ति । == शब्दव्युत्पत्तिः == [[पुराणम्|पुराणेषु]] अस्य नगरस्य नाम कल्याणपुरी अथवा कल्याणनगरी इति उल्लिखितं ह्श्यते । आङ्ग्लेयानाम् आगमनानन्तरम् अनेन नगरेण 'बेङ्गळूरु’ इति नाम प्राप्तम् ।बॆङ्गळूरु समीपे प्राप्तेन शिलालेखेन ज्ञायते यत् -[[१००४]] वर्षपर्यन्तम् एतत् बॆङ्गळूरुनगरं'गङ्ग’राजवंशस्य शासनान्तर्गतम् आसीत् । [[१०१५]] तः [[१११६]] वर्षपर्यन्तं तमिळुनाडुराज्यस्य चोलवंशीयाः अत्र शासनम् अकुर्वन् । अनन्तरम् अत्रत्यं शासनं 'होयसल’राजवंशीयानां हस्तगतं जातम् । एवं मन्यते यत् आधुनिकबेङ्गळूरुनगरस्य संस्थापनं [[१५३७]] तमे वर्षे विजयनगरसाम्राज्यस्य परिवर्तनकाले सञ्जातम् इति । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतनानान्तरं बॆङ्गळूरुनगरस्य शासनाधिकारः बहुवारं परिवर्तितः । अन्ते [[१७९९]] तमे वर्षे जाते चतुर्थे आंगलो-[[मेसूरु]]-युध्दे टिप्पुसुल्तानस्य मरणानन्तरं बॆङ्गळूरुनगरस्य शासनम् आङ्ग्लेयानां हस्तगतम् । ते अत्रत्यं शासननियन्त्रणाधिकारं [[मैसूरु]]महाराजेभ्यः अयच्छन् । ततः तेषां मैसूरुमहाराजानां राजधानी [[१८३१]] तमे वर्षे बेङ्गळूरुनगरं सञ्जातम् । ११ शतके होयसलराजा द्वितीयः वीरबल्लालः कदाचित् मृगयार्थं गतः मर्गभ्रष्टः भवति अरण्ये । तत्र सः कस्याश्चित् वृद्धायाः कुटीरं प्राप्नोति । तदा सा पंक्तांनि धान्यानि भोजयति तम् । अतः कृतज्ञतापूर्वकं तस्य स्थानस्य नाम 'बॆन्द-काळूरु’ इति कृतं तेन राज्ञा । (Benda-पक्वानि kaloo-धान्यानि = Benda-kalooru) तदेव नगरं कालान्तरे 'बॆङ्गळूरु’ जातम् इत्यपि श्रूयते ।खतं बेङ्गळूरु बेङ्घो बेङ्खितं ==इतिहासः== क्रि.श. [[१५३७]] वर्षे केम्पेगौडमहाराजेन निर्मितम् अस्ति । एतदेव तस्य राजधानी अपि असीत् । समीपवर्तिनि [[देवरायनदुर्गम्|देवरायनदुर्गे]] भूयमानस्य महाराजस्य सुरक्षादलम् अत्र भवति स्म । अतः "बॆङ्गावाळूरु" इति प्रादेशिकभाषया कथितं क्रमेण बॆङ्गळूरु इति परिवर्तितम् इति प्रतीतिरस्ति । == भौगोलिकस्तिथिः == [[File:Bangalore1924 map.png|right|thumb|'''क्रि श १९२४तमे काले बेङ्गळूरुमानचित्रम्''']] बेङ्गळूरुनगरं समुद्रस्तरात् ९००कि.मी. उन्नतस्तरे वर्तते । भूगोलकस्य १२° २९ उ - १३° उ अक्षांशे प्रस्थितम् अपि अत्र सदा वातावारणं तु शीतलं भवति । सामान्यतः उष्णांशः२४सें तः २५सें पर्यन्तं भवति । सदाशिवनगरे स्थितं रमणाश्री उद्यानम् अत्यन्नतं स्थानम्, होसकेरेहल्ली अत्यवनतं स्थलम् अस्ति । बेङ्गळूरुनगरं [[कर्णाटक]]स्य दक्षिणपूर्वभागे वर्तते । १२.९७ डिग्री उत्तर- अक्षांशे तथा ७७.५६ डिग्री पूर्व-रेखांशोपरि स्थितमस्ति एतत् नगरम् । बेङ्गळूरुजनपदस्य उत्तरपूर्वदिशि 'कोलार'-जनपदः, उत्तरपश्चिमदिशि ‘[[तुमकूरुमण्डलम्|तुमकूरु]]’-जनपदः, दक्षिणपश्चिमदिशि ‘[[मण्ड्यमण्डलम्|मण्ड्य]]’-जनपदः, दक्षिणे ‘[[चामराजनगरमण्डलम्|चामराजनगर]]’-जनपदः तथा च दक्षिणपूर्वदिशि [[तमिऴनाडुराज्यम्|तमिळुनाडुराज्यम्]] अस्ति । बेङ्गळूरुनगरं समुद्रस्तरापेक्षया ९०० मी. परिमितम् उपरि अस्ति । बेङ्गळूरुनगरे सदा शीतलं वातावरणं भवति । षोडशे शतके केम्पेगौडः अस्य नगरस्य जलव्यवस्थार्थं बहुविधानां तडागसरोवारादीनां निर्माणं कारितवान् आसीत् । तेषु केम्पाम्बुधितडागः, मडिवाळसरोवरः, हेब्बाळसरोवरः, अलसूरुसरोवरः, स्यांकिजलागारः इत्यादयः प्रमुखाः । किन्तु अद्य बेङ्गळूरुनगरं प्रति ८०% जलं "[[कावेरीनदी]]" व्यवस्थापयति । ==संस्कृतिः शिक्षा च== कलावैविध्यम्, जननीवनवैविध्यं च अस्य नगरस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । विविधविद्याभ्यासार्थमपि नगरेऽस्मिन् अवसराः सन्ति । अस्याः नगर्याः विशिष्टा संस्कृतिः वैदेशिकान् अकर्षयन्ती अस्ति । भारतीयविद्याभवनम्, चित्रकलापरिषत्, भारतीयविज्ञानमन्दिरम्, इण्डियन् इन्स्टिट्यूट् आफ् सैन्स इत्याद्यः शिक्षासंस्थाः आबहोः कालात् सरस्वतीसेवां कुर्वत्यः सन्ति । [[File:Phu palaki bangalore.jpg|left|thumb|'''कश्चनरथोत्सवः''']][[File:Dr. Ambedkar Institute of Technology, Nagarbhavi, Bangalore, India (2010).jpg|thumb|'''अम्बेड्कर् तान्त्रिकविद्यालयः''']] अत्र ईशदिव पाश्चिमात्त्यजीवनशैली अपि रूढिगता अस्ति । अतः एतत् नगरं "कास्मोपालिटन् सिटि इत्यपि कथयन्ति । अत्रत्यानि विविधानि दूरदर्शनवाहिनीनां केन्द्राणि, आकाशवाणीकेन्द्राणि विशेषतः एफ्.एम्.रेडियो बहुप्रसिद्धानि सन्ति । इदानीं भिन्नभिन्नराज्येभ्यः देशेभ्यः जनाः उपजीविकार्थम् अत्र आगत्य सर्वभाषामयं महानगरं सञ्जातम् । कन्नडिगानां सङ्ख्या न्यूना जायमाना अस्ति । अत्यधिकयन्त्रोद्यमानां संस्थपनकारणात् जनसङ्ख्यायाः बाहुल्यात् च परिसरमालिन्यं सम्भूयमानम् अस्ति । जलस्य अभावः अपि तत्र तत्र दृश्यते । एतद्विषये जनाः संस्थाः च जागरिताः अपि सन्ति । == नगरस्य वैशिष्ट्यानि == बेङ्गळूरुनगरं [[भारतम्|भारते]] एव प्रथमं जलविद्युद्व्यवस्थायुक्तं नगरं जातं [[१९०६]] तमे वर्षे । बेङ्गळूरुनगरस्य HAL विमाननिस्थानकं [[भारतम्|भारतस्य]] चतुर्थं कार्यव्यग्रं विमानस्थानकम् । [[२००८]] तमवर्षस्य मेमासस्य २४ तमदिनाङ्कात् बेंङ्गलूरुनगरे नूतनतया निर्मितम् अन्ताराष्ट्रियं विमाननिस्थानकमपि कार्यारम्भमकरोत् । बेङ्गळूरुनगरे प्रमुखं रेल् स्थानकद्वयम् अस्ति । सिटि-केन्द्रीयं, यशवन्तपुरं च । इतः [[भारतम्|भारतस्य]] अत्यधिकनगराणां प्रति रेलव्यवस्था वर्तते । बेङ्गळूरु भारतीयरेलव्यवस्थायाः दक्षिणपश्चिमरेलव्यवस्थान्तर्गतं भवति । अत्र बेङ्गळूरुनगरे लोकयानानि (BUS) अत्यधिकसंख्यया कार्यं निर्वहन्ति । BMTC नगरान्तर्गतयानानां व्यवस्थां, KSRTC अन्यनगराणां प्रति अन्यराज्याणां प्रति च यानव्यवस्थां च निर्वहतः । लोकयानानि विहाय त्रिचक्रिकाः (Auto Rickshas ) भाटक’कार्’ यानानि (City Taxis) अपि लभ्यन्ते । बेङ्गळूरुनगरं विशेषरुपेण वाणिज्यसमुच्चयनिमित्तं प्रसिद्धम् अस्ति । अत्रत्यां कमर्शियल्वीथी सर्वदा जनसम्मर्दयुक्ता वाणिज्यवीथी अस्ति । तथैव महात्मागान्धिमार्गः (M.G. Road) ब्रिगेडमार्गः च वाणिज्यार्थं प्रसिद्धौ स्तः। बेङ्गळूरुनगरं Silicon Valley of India इत्युच्यते । अत्र तन्त्रज्ञानजगतः गुरवः इत्युच्यमानानां संस्थानाम् इन्फोसिस्, विप्रो, ऐ-गेट, टाटा-कन्सल़्टेन्सी, गूगल्, ऐ.बि.एम्., याहू, ओराकल्, सिस्को, इत्यादीनां केन्द्राणि अपि सन्ति । बेङ्गळूरुनगरम् 'उद्याननगरम्’ (Garden city) इत्यपि उच्यते, यतः अत्र असंख्यानि उद्यानानि सन्ति । प्रतिनगरम् अपि एकम् उद्यानम् अस्ति एव । लालबाग, कब्बन् पार्क सध्शानि महा -उद्यानानि अपि सन्ति अत्र । बेङ्गळूरुनारस्य प्रसिद्धं पर्व अस्ति "करगशक्त्योत्सवः" । एषः उत्सवः 'बेङ्गळूरुकरग' इति नाम्ना एव निर्दिश्यते । दीपानां पर्व 'दीपावालिः’ अपि अत्यन्तं वैभवेन आचर्यते अत्र । अन्यानि सांस्कृतिकपर्वाणि - गणेशचतुर्थिः, युगादिः, मकरसङ्क्रमणम्, ईद् -उल् फिथ, क्रिसमस् अपि आचर्यन्ते बेङ्गळूरुनगरे । भारतीयसङ्गीतनृत्ययोः महाकेन्द्रम् अस्ति बेङ्गळूरु । बेङ्गळूरुगायनसमाजः सर्वदा तादृशान् कार्मक्रमान् आयोजायति । गणेशचतुर्थि-रामनवमि-पर्वणाम् अवसरे सार्वजनिकसथानेषु सङ्गीतनृत्यकार्यकमाः आयोजिताः भवन्ति । [[कर्णाटक]]स्य प्रसिद्धं नवरसयुक्तं 'यक्षगानम्’ अपि आयोज्यते तदा तदा अत्र । बेङ्गळूरुनगरे [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वविधानि प्रसिद्धानि खाद्यवस्तूनि अपि प्राप्यन्ते । दक्षिणभारतीयम्, उत्तरभारतीयं, चैनीयं, पाश्चिमात्यं वा उपहारमन्दिराणि असंख्यानि सन्ति । जगत्प्रसिद्धानि उडुपि-उपहारमन्दिरम्’ इत्यारव्यानि अत्रापि विराजन्ते एव । [[चित्रम्:Bangalore LadyCurzonHospital.jpg|thumb|'''१८६४तमे वर्षे बेंगळूरुनगरस्य कन्टोन्मेन्ट्प्रदेशे भवति लेडी[[कर्ज़न्]] वैद्यालयः''']] सर्वविधाः कीडाः अत्र बेङ्गळूरुनगरे क्रीड्यन्ते । कन्दुकताडनक्रीडा (Cricket) अत्रापि प्रसिद्धा एव । राहुल् द्राविडः, अनिलकुम्बले, गुण्ड्प्प विश्वनाथः, वेङ्कटेशप्रसादः, B.S. चन्द्रशेखरः जावगलश्रीनाथः इत्यादयः अत्रत्याः एव । प्रमुखं क्रिकेटक्रीडाङ्गणं 'चिन्नस्वामीक्रीडाङ्गणम्’ अपि बेङ्गळूरुनगरे एव अस्ति । बेङ्गळूरुनगरं शिक्षणक्षेत्रे अपि अग्रे अस्ति । पाश्च्यात्यशिक्षणपद्धतिम् अत्र परिचायितवान् मुम्मडि कृष्णराज वोडेयरः । भारतीयविज्ञानसंस्था (Indian Institute of Science) 1909 तमे वर्षे अत्र आरब्धा, राष्ट्रियचित्रसंस्था (National Institute of Design ), राष्ट्रिय-न्यायशाला, IIMB, IIT-B, NIMHANS, BMCRI, SJMC इन्याडिनि बेङ्गळूरुनगरे सन्ति । प्राथमिक-माध्यमिकविद्यालयाः तु असंख्याः सन्ति एव । ==उपमण्डलानि== उत्तरबेङ्गळूरु, दक्षिणबेङ्ग्ळूरु, आनेकल् च । [[भारतम्|भारत]]देशस्य तृतीयं बृहन्नगरम् इति विख्यातम् । प्रायः अत्र ९०लक्षजनाः सन्ति । उद्याननगरम् इति प्रसिद्धस्य एतस्य ऐटिसिटि इति नाम प्राप्तमस्ति । सङ्गणकोद्यमे विद्युन्मानक्षेत्रे तु नगरस्य अस्य योगदानं महत् अस्ति । इन्फोसिस्, स्याप्, विप्रो, ओरेकल् इत्यादिभिः सङ्गणकसंस्थाभिः एतस्य "सिलिकान् व्याली” इति ख्यातिः आगता अस्ति । देशस्य स्वातन्त्र्योत्तरकाले बेङ्गळूरुमहानगरं बृहद्यन्त्रागाराणाम् आश्रयस्थानम् अभवत् । अत्रत्यं प्रशान्तं वातावरणं, सुन्दरं परिसरं च जनाकर्षणस्य कारणमभवत् । एच् ए एल्, बि.इ.एल्., इसरो इत्यादीनां यन्त्रोद्यमानां स्थापनायतनं च सञ्जातम् । == दर्शनयोग्यानि स्थलानि == बेङ्गळूरुनगरं दर्शनीयस्थानानां विषये अपि अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति । [[१५३७]] तमे वर्षे केम्पेगोडेन निर्मितं मृण्ययं दुर्गं, तेनैव निर्मितः बसवनगुडिप्रदेशे विद्यमानः नन्दिदेवालयः, पद्मासने उपविष्टस्य शिवस्य ६५ मीटरमिता उन्नता शिवप्रतिमा, बसवनगुडिप्रदेशसमीपे स्थितं प्राकृतिक-गुहासहितं गविगङ्गाधरेश्वरमन्दिरं, मुगलवास्तुकलायुक्तः टिप्पुप्रासादः, ६०० अधिकचित्रयुक्तं वेङ्कटप्प-आर्ट्र्-ग्यालरी, [[१८८७]] तमे वर्षे ८०० एकरेमिते स्थाने विस्तीर्णः तुदौरशैल्या निर्मितः 'बेङ्गळूरुप्रासादः’, [[१९५४]] तमे वर्षे नियो-द्रविडशैल्या निर्मितं विधानसौधाभवनम्, हैदरालि-टिप्पुसुल्तानाभ्यां निर्मितं काचगृहयुक्तं (Glass House) महाकारकं 'लालबाग’उद्यानम्, कतिपय-एकरेमिते क्षेत्रे वीस्तीर्णं सहस्रवर्षातीत-वृक्षयुक्तं लान्, कमलकासार-पाटालोद्यानसहितं 'कब्बन् पार्क-उद्यानम्, [[मोहनदासकरमचन्दगान्धिः|महात्मागान्धेः]] बाल्यारभ्य अन्तपर्यन्तं जीवनं चित्रद्वारा दर्शितं 'गान्धीभवनम्’, विश्वे एव प्रथमं 'वायलिन्’ आकारेण निर्मितं "चौडय्य-मेमोरियल् सभाङ्गणम्, इस्कान्-मन्दिरम् इत्यादीनि बहूनि दर्शनीयस्थानानि सन्ति अत्र । एतानि विहाय बन्नेरुघट्टप्रदेशे विद्यमानः, बन्नेरुघट्ट-नेशनल् पार्क, आर्ट-आफ-लिविंग्-इत्यस्य केन्द्रे स्थितं विशालाक्षीमन्दिरं, रागिगुड्डदेवालयः, रामाञ्जनेयमन्दिरम्, महालक्ष्मीदेवालयः पुत्तिगेमठस्य कृष्णदेवालयः, रामकृष्णाश्रमः नेहरु-तारालयः इत्यादीनि अपि दर्शनयोग्यानि । [[चित्रम्:Bangalore HighCourt.jpg|thumb|right|'''कर्णाटकस्य उच्चन्यायालयः''']][[File:Vidhana Soudha pano.jpg|left|thumb|'''विधानसौधः''']] अद्य विश्वव्यापि-जातस्य ‘[[संस्कृतभारती]]’नामक्स्य संस्कृतान्दोलनस्य जन्म अभवत् अस्मिन्नेव बेङ्गळूरुनगरे [[१९८१]] तमे वर्षे । संस्कृतजगाति अत्यधिक-प्रसारयुता मासयात्रिका 'सम्भाषणसन्देशः’ अपि इतः एव प्रकाश्यते । संस्क्रृतभारत्याः अन्ताराष्ट्रियं केन्द्रम् (‘अक्षरम्’) बेङ्गळूरुनगरस्थिते गिरिनगरे एव अस्ति । यत्र सम्पूर्णः दैनिकः व्यवहारः संस्कृतेनैव प्रचलति । आबालवृद्धाः संस्कृतेनैव व्यवहरन्ति । संस्कृतमातृभाषिबालाः अत्र द्र्ष्टुं शक्याः । संस्कृतेऽतिहासे प्रथमवारं प्रवृत्ता 'विश्वसंस्कृत-पुस्तकमेला’ (World Samskrit Book Fair) अपि बेङ्गळूरुनगरे एव प्रवृत्ता [[२०११]] तमवर्षस्य जनवरीमासस्य ६ तः१० दिनाङ्कपर्यन्तम् । यत्र चतुर्लक्षाधिकाः जनाः द्रष्टारः समागताः आसन् । बेङ्गळूरुनगरमण्डलं विस्तीर्णदृष्ट्या अत्यन्तं लघु अस्ति । ==प्रेक्षणीयस्थानानि== [[File:Bangalore palace.jpg|thumb|'''बेङ्गळूरुराजप्रासादः''']] [[लालबाग]]-उद्यानवनं, विधानसौधः, उच्चन्यायालयः, कब्बनपार्क, नेहरुतारालयः विश्वेश्वरय्या वस्तुसंग्रहालयः टिप्पुसुल्तान्दुर्गम्, अलसूरुसरोवरं, तिप्पगोण्डहळ्ळिजलाशयः शङ्करमठः, रामकृष्णाश्रमः इत्यादयः। ===प्रमुखदेवालयाः=== [[File:Bangalore Nandi Temple.jpg|thumb|right|'''महानन्दिदेवालयः''']] दोड्डुगणपति देवालयः कारञ्जि- आञ्जनेयः, गविगङ्गाधरेश्वरः बनशङ्करी, कोटे वेङ्कटरमणस्वामी, दोड्डबाणसवाडि, इस्कान्, शिवालयः, काडुमल्लेश्वरः, सोमेश्वरः, चम्पकधामस्वामी, रागीगुड्डप्रसन्न-आञ्जनेयः, गाळी आञ्जनेयः,महालक्ष्मीपुरस्य महालक्ष्मीः, वीराञ्जनेयः च, धर्मरायस्वामी नगर्त्तपेटे, दोड्डबसवनगुडि, इत्यादीनि । दोड्डबसवण्ण (बसवनगुडि) नन्दी नन्दीश्वर इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति । अत्र नवमशतकीयः बृहन्नन्दी विग्रहः १४.५७ पाटपरिमित्तोन्नतः, २० पादपरिमितः विस्तारवान् एकशिलानिर्मितः, पल्लववंशीयानां काले निर्मितः च अस्ति । समीपे एव दोड्ड्गणपतिदेवालयः अस्ति । धर्मरायस्वामी मन्दिरे पाण्डवानां द्रौपद्याः च पूजा प्रचलति । श्रीकृष्णाराधनं च प्रचलति । चैत्रमासे पूर्णिमायाम् अत्र '''करग''' नामकः उत्सवः वैभवेन प्रचलति । नवदिनानि यावत् रथोत्सवः भवति । विश्वेश्वरस्वामी देवालयः चिक्कपेटे इत्यत्र, अस्ति । [[मैसूरु]]मार्गे गाळीआञ्जनेयदेवालयः, महालक्ष्मीपुरे प्रसन्नाञ्जनेयदेवालयः, कोटेप्रदेशे आञ्जनेयदेवालयः च प्रसिद्धाः सन्ति । प्रसन्नाञ्जनेयस्य मन्दिरगोपुरं स्वर्णमयम् । गविगङ्गाधरेश्वरदेवालय गुहान्तर्गतः देवालयः अस्ति । रागिगुड्डुस्थले अनेके देवालयाः सन्ति । आञ्जनेयः अत्र प्रमुखः आराध्यः । बृहाच्छिलायाः उपरि देवालयाः सन्ति । राजराजेश्वरी नगरे सुन्दरः श्रीराजराजेश्वरीदेवालयः अस्ति । ==भौगोलिकता== बेङ्गळूरुनगरं समुद्रतटात् ९००कि.मी. उन्नतस्तरॆ वर्ततॆ । भूगोलकस्य १२° २९ उ - १३° उ अक्षांशॆ प्रस्थितम् अपि अत्र सदा वातावारणं तु शीतलं भवति । सामान्यतः उष्णांशः२४सॆं तः २५सॆं पर्यन्तं भवति । सदाशिवनगरॆ स्थितं रमणाश्री उद्यानम् अत्यन्नतं स्थानम्, होसकेरेहळ्ळी अत्युन्नतं स्थलम् अस्ति । [[बेङ्गळूरुग्रामान्तरमण्डलम्|बेङ्गळूरुग्रामीणम्]] बेङ्गळूरुनगरम् मेलयित्वा बेङ्गळूरुविभागः इति सर्वकारेण निर्दिष्टम् । ग्रामीणबेङ्गळूरुतः किञ्चित्प्रदेशं पृथाक् कृत्वा [[रामनगरमण्डलम्]] इति नूतनं मण्डलं निर्मितं अनेन सर्वाकारेण । महानगरनिर्माणेण नद्यः तु न सन्ति एव । पूर्वं तु अर्कावती वृषभावती च नद्यौ प्रवहतः स्म । इदानीं क्रि.श.[[१९९२]]तमवर्षात् एते महानगरत्यक्तस्य मलिनजलस्य वाहिन्यौ सञ्जातौ । पूर्वं नगरे बहुत्र शुद्धजलस्य सरांसि आसन् । तेषु कानिचन, हेब्बाळसरः, मदिवाळसरः, हलसूरुसरः, सेङ्कीसरः इत्यादीनि । समिपवर्तिनिषु गिरिषु महाशिलाः लभ्यन्ते । नगरे सर्वत्र मध्ये मध्ये नारिकेलवृक्षाः सन्ति । नगरात् बहिर्भागे तत्र तत्र कृषकाः शाकानि प्ररोपयन्ति । बेङ्गळूरु सेस्मिक् झोन् इति निर्दिष्टम् अपि अत्र पूर्वं कदाचित् ४.५प्रमाणेन भूकम्पनम् अभवत् । ==वातावरणम्== बेङ्गळूरुमहानगरम् वातानुकूलितं नगरम् इत्येव प्रथितम् असीत् । सामान्यतः अतिशीतलकालः जनवरि मासः कदाचित् १५.१°से. पर्यन्तमपि क्षीयते । किन्तु महानगरस्य उद्योगिका औद्यमिका च अभिवृद्धेः कारणात् वातावरणस्य व्यत्यासः अभवत् । वर्षस्य यस्मिन् कस्निन् अपि ऋतौ यत्किमपि वातावारणं दृष्टुं शक्यते । वातावरणस्य सामान्योष्णता ३३° से. तः ३५°से. भवति । अतिगरिष्ठः तापः बेङ्गळूरुनगरे दृष्टं तु ३८.९°से. अस्ति (१९३१तमे वर्षे मार्चमासे परिगणितम्) तथा अतिक्षीणः तापः तु ७.८°से. (१८८४ तमे वर्षे जनेवरिमासे परिगणितम्) इदानीं तु शरत्कालस्य वातावरणं १२° से. पर्यन्तम् अपि क्षीयते । ईशान्यमान्सून् मारुतेन नैरुत्यमान्सून् मारुतेन च अत्र वृष्टिपातः भवति । अतिवृष्ठिः [[१९९७]] तमस्य वर्षस्य ओक्टोबर् मासे १७९मिलिमीटर्स् लक्षिता । ==प्रशासनम्== बृहत् बेङ्गळूरु महानगरपालिके इति प्रकल्पः सम्पूर्णस्य महानगरस्य प्रशासनव्यवस्थां निर्वहति । एषः क्रि.श. [[२००७]] तमे वर्षे रूपितः । अत्र १०० प्रभागाः (wards) सन्ति । ११० ग्रामाः अस्मिन् अन्तर्गच्छन्ति । एतत् बि.बि.एम्.पि. तु संसत्सदस्येन, स्थलीयप्रशासकेन च सह २५० निर्वाचितप्रतिनिधिभिः प्रशास्यते । प्रतिवर्षं प्रयोजकसदस्यानां चयनार्थं निर्वाचनं प्रचलति । निर्वाचने जितेषु सदस्येषु पुनः निर्वाचनक्रमेण एव महापौरः उपमहापौरः च चीयेते । ==सौकर्यं सुरक्षा च== बेङ्गळूरुनगस्य आरक्षण व्यवस्था समीचीना अस्ति । बेङ्गळूरुनगरारक्षकाणां ६ वलयाः सन्ति । तत्र वाहनसञ्चारव्यवस्थपनाय सञ्चारारक्षणम् (ट्राफिक् पोलिस्) विशेषसुरक्षार्थं सशस्त्रसुरक्षादलम् (आर्मड् रिसर्व् फ़ोर्स्) अपराधसंशोधनार्थं केन्द्रीय अपराधनियन्त्रणविभागः (सेण्ट्रल् क्रैम् ब्राञ्च्) अपि सन्ति । एतत् राज्यस्य राजधानी इति कारणेन अत्र जनजीवनाय सर्वविधसौकर्याणि प्रकल्पितानि । तथा प्रशासनसौकर्यार्थं विधानसौधः (कर्णाटकसर्वकारस्य केन्द्रस्थानम्) उच्चन्यायालयः, राजभवनम् (राज्यपालस्य कार्यधाम) [[कर्णाट]]कस्य २८ लोकस्भास्थानेषु बेङ्गळूरुमहानगरतः ३ सांसदाः चिताः सन्ति । महानगरस्य अस्य विद्युद्वितरणजालः तु बेस्काम् इति सर्वकारीयस्वाम्यस्य कम्पनी एव निर्वहति । पानजल्स्य वितरणं अशुद्धजलस्य निर्वहणस्य कार्यं कर्तुं सर्वकारीये याजमान्ये बि.डब्ल्यू.एस्.एस्.बि. इति संस्था अस्ति । ==संस्कृतिः शिक्षा च== कलावैविध्य, जननीवनवैविध्यं च अस्य नगरस्य वैषिष्ट्यम् अस्ति । विविधविद्याभ्यासार्थमपि नगरेऽस्मिन् अवसराः सन्ति । अस्याः नगर्याः विशिष्टा संस्कृतिः वैदेशिकान् अकर्षयन्तीअस्ति।भाररीयविद्याभवनम्, चित्रकलापरिषत्, भारतीयविज्ञानमन्दिरम्, इण्डियन् इन्स्टिट्यूत् आफ् सैन्स इत्याद्यः शिक्षासंस्थाः आबहॊः कालात् सरस्वतीसेवां कुर्वत्यः सन्ति । बेङ्गळुरुमहानगरे [[नवरात्रम्]], [[गणेशचतुर्थी|गणेशोत्सवः]], [[दीपावलिः]] इत्यादीनि भारतीयानि सर्वाणि सांस्कृतिकानि पर्वाणि अत्र वैभवेन आचरन्ति । अपि च क्रिस्मस्, नवर्षम्, रमजान् इत्यादीन् उत्सवान् अपि समानप्रीत्या अचरन्ति । करग, अणण्म्म उत्सवः इत्यादयः स्थलीयाः जानपदीयाः उत्सवाः काले आचर्यन्ते । अत्र ईशदिव पाश्चिमात्त्यजीवनशैली अपि रूढिगता अस्ति । अतः एतत् नगरं "कास्मोपालिटन् सिटि इत्यपि कथयन्ति । अत्रस्स्थानि विविधानि दूरदर्शनवाहिनीनां केन्द्राणि, आकाशवाणीकेन्द्राणि विशेषतः एफ्.एम्.रेडियॊ बहुप्रसिद्धानि सन्ति । इदानीं भिन्नभिन्नराज्येभ्यः देशेभ्यः जनाः उपजीविकार्थम् अत्र आगत्य सर्वभाषामयं महानगरं सञ्जातम् । कन्नडिगानां सङ्ख्या न्यूना जायमाना अस्ति । अत्यधिकयन्त्रोद्यमानां संस्थापनकारणात् जनसङ्ख्यायाः बाहुल्यात् च परिसरमालिन्यं सम्भूयमानम् अस्ति । जलस्य अभावः अपि तत्र तत्र दृश्यतॆ । एतद्विषयॆ जनाः संस्थाः च जागरिताः अपि सन्ति । ==अर्थव्यवस्था== [[भारतम्|भारतदेशस्य]] प्रधानार्थिककेन्द्रेषु बेङ्गळूरुनगरस्य गणनीय स्थनम् अस्ति । प्रतिवर्षं ६०सहस्रकोटिरूप्यकाणां व्यवहारः सम्भवति । महानगरस्य अस्य अर्थक्षेत्रे तु भारत् एलेक्रानिक्स लिमिटेड्, हिन्दुस्तान् एरोनटिक्स लिमिटेड् न्याशनल् एरोस्पेस् ल्याबोरेटरीस्, भरत् हेव्वी एलेक्ट्रानिक्स लिमिटेड् भारत् अर्थ मूवर्स् लिमिटेड्, इण्डियन् स्फेस् रिसर्च् टूल्स् इत्यादीनां महोद्यमसंस्थानां योगदानं महत् वर्तते । इन्फार्मेशन् टेक्नोलजि उद्यमे तु भारते एव अस्य महानगरस्य प्राथम्यं वर्तते । [[भारतम्|भारतदेशस्य]] ऎटि निर्यातस्य ३३% योगदानं बेङ्गळूरुनगरस्य ऎटिसंस्थायाः एव सन्ति । भारतस्य इन्फोसिस्, विप्रो,सिमेन्स्, टाटा कन्सल्टेन्सी, इत्याद्यानां बृहत्ऎटिउद्यमसंस्थानां प्रधानकेन्द्रं बेङ्गळूरुनगरे एव अस्ति । बयोटेक्नालजि अपि अत्र प्रसिद्धा अस्ति । [[भारतम्|भारतस्य]] बृहत्तमः उद्यमः बयोकान् अपि अत्र एव अस्ति । कन्नड चलच्चित्रोद्यमः अपि बृहत्प्रमाणेन कार्यव्यापृतः अस्ति । सहस्रशः जनाः अस्मिन् क्षेत्रे व्यस्ताः सन्ति । एते उद्यमिनः प्रजाभ्यः सदभिरुचिदं मनोरञ्जनं यच्छन्ति । कोटिशः धनव्यवहारः अपि राज्यस्य आर्थिकसमृद्धये लाभाय भवति । ==वायुमर्गसञ्चारः== [[File:Bangalore Airport.jpg|thumb|200px|'''बेङ्गळूरु अन्ताराष्ट्रिय विमाननिस्थानकम्''']] बेङ्गळुरुमहानगरात् बहिर्भागे बेङ्गळूरु अन्ताराष्ट्रिय विमाननिस्थानकम् क्रि.श.[[२००८]] तमे वर्षे आरब्धम् अस्ति । इतः विश्वस्य सर्वे देशाः गम्याः भवति । वायुसञ्चारस्य जनसङ्ख्यां, निस्थानकस्य वैशाल्यं, सञ्चाद्विमानसङ्ख्यां च परिगणय्य एतत् [[भारतम्|भारतस्य]] चतुर्थं बृहत् निस्थानम् इति उद्घुष्टम् । महानगरस्य केन्द्रात् विमाननिस्थानपर्यन्तं गमनागमनं कर्तुं सुगमा राजमार्गव्यवस्था कल्पिता अस्ति । ==रेल् यानम्== बेङ्गळूरु महानगरे वाहनसञ्चारस्य समस्याः निवारयितुं प्रयत्नरूपेण सध्यः एव नम्म मेट्रो इति अतिवेगस्य धूमशकटयानं (रेल्) तु नूतनतया आरप्स्यते । एतत् प्रतिदिनं बहुवारं ४२.३कि.मी. दूरं सञ्चरिष्यति । मध्यमार्गं ४१ स्थगनकेन्द्राणि भावन्ति । समग्रदेशस्य अन्यराज्यानां नगराणि गन्तुं राष्ट्रीय रेल्वे जालः तु अस्ति एव । [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] रेल्विभागस्य नैरुत्यरेल्वे वलयः बेङ्गळूरुनगरे कार्यं निर्वहति । बेङ्गळूरु नगररेल्वे, यशवन्तपुर जङ्कक्षन् च इति प्रधाननिस्थानद्वयम् अस्ति । इतः सामन्ययानात् आरभ्य वातानुकूलितसुखतमयान पर्यन्तं सर्वविधानि रेल् यानानि चलन्ति । ==भूमार्गसञ्चारः== [[चित्रम्:Bangalore Metropolitan Transport Corporation Volvo B7RLE bus, India.jpg|thumb|200px]] बेङ्गळूरुमहानगरे भूमार्गेषु चलनार्थं त्रिचक्रिकाः यथेष्टं सन्ति । त्रिचक्रिकया जनत्रयं भाटकं दत्त्वा गन्तु शक्यते । त्रायाधिकाः जनाः प्रवासं कर्तुम् इच्छन्ति चेत् कार् यानस्य टेक्सि सर्विस् अपि निश्चयेन लभते । वैयक्तिकप्रवासर्थं सार्वत्रिका सर्वकारीयस्वाम्यस्य सञ्चारव्यवस्था बि.एम्.टि.सि तु अस्ति एव । बेङ्गळूरु मेट्रोपालिटिन् ट्रान्स्फोर्ट् कार्पोरेशन् इति अस्य नाम । अत्र सुन्दराणि, सुगमानि, सुरक्षितानि, सर्वभागसञ्चराणि, यथेष्टं वाहनानि सन्ति । अस्मिन् दैनिकं मासिकं वार्षिकं, विद्यार्थीनां च पास् लभ्यते । सञ्चारशुल्कानुगुणं चतुर्णां स्तराणां बस् व्यवस्था अस्ति । राज्यसञ्चारस्य लोकयानस्य अपि याननिस्थानकम् अस्ति । बि.एम्.टि.सि. सर्वकारीयसञ्चारसंस्थायाः सुखप्रयाणसौकर्यस्य वोल्वो बस् यानम् अस्ति । ==दर्शनीयानि स्थानानि== विधानसौधः, कब्बन्नोद्यानम्, लालबग् सस्यवाटिका, इस्कान् राधाकृष्णमन्दिरम्, बन्नेरघट्टा राष्र्टीयोद्यानम्, विश्वेश्वरय्यवसुसङ्ग्रहालयः, वेङ्कटप्पकलालयः, एच्.ए.एल्. शिवालयः, मत्स्यालयः, जवाहरतारालयः, महात्मागान्धीमार्गः, महालक्ष्मीपुरस्य आञ्जनेयमन्दिरम्, देवनहळ्ळिएर्पोर्ट्, स्वातन्त्र्योद्यानम्, इत्यादीनि प्रेक्षणीयानि स्थानानि भवन्ति । ==विविधधर्माः== <p align=left>{{bar box |title=बेङ्गळूरुनगरे धर्माः |titlebar=#Fcd116 |left1=मतानि |right1=प्रतिशत |float=left |bars= {{bar percent|[[हिन्दु]]|orange|79.3}} {{bar percent|[[मुस्लिम]]|green|13.3}} {{bar percent|[[ख्रीष्टीय]]|blue|5.8}} {{bar percent|[[जैन]]|pink|1.1}} {{bar percent|अन्ये†|black|1}} |caption=Distribution of religions<br /> †<small>सिख (<०.१%) बौद्ध (<०.१%) च प्रतिवपति।</small> }} ==बाह्यानुबन्धः== *[http://www.bbmp.gov.in/ Bruhat Bengaluru Mahanagara Palike&nbsp;– (Municipal government)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100225072009/http://www.bbmp.gov.in/ |date=2010-02-25 }} *[http://www.bdabangalore.org/ Official website of Bangalore Development Authority] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705010621/http://www.bdabangalore.org/ |date=2022-07-05 }} ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:भारतस्य राज्यानां राजधान्यः]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य नगराणि]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य ऐतिहासिकस्थानानि]] [[वर्गः:भारतस्य ऐतिहासिकस्थानानि]] [[वर्गः:बेङ्गळूरुमण्डलम्]] ii17x8atf9uz9brolmpdqs0du2ebajv 0 24968 500667 496737 2026-09-20T03:49:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500667 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = लातूर | settlement_type = City | image_skyline = Satyamjaite.jpg | image_alt = | image_caption = [[Marathwada Liberation Day|Marathwada Martyr Monument]] (Marathwada Hutatma Smarak), located in the city | nickname = Latalluru | pushpin_map = India Maharashtra | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Maharashtra, India | coordinates = {{coord|18.40|N|76.56|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_type2 = [[List of districts of Maharashtra|Region]] | subdivision_type3 = [[List of districts of Maharashtra|Division]] | subdivision_type4 = [[List of districts of Maharashtra|District]] | subdivision_name1 = [[Maharashtra]] | subdivision_name2 = [[Marathwada]] | subdivision_name3 = [[Aurangabad division|Aurangabad]] | subdivision_name4 = [[Latur district|Latur]] | established_title = Settled | established_date = Possibly 7th century AD | founder = | named_for = Lattalura | government_type = [[Mayor–Council]] | governing_body = [[Latur Municipal Corporation]] | leader_title = [[Mayor#India|Mayor]] | leader_name = Vikrant Gojamgunde | leader_title1 = [[Municipal Commissioner (India)|Municipal Commissioner]] | leader_name1 = M. Devendra Singh | leader_title2 = [[Member of the Legislative Assembly (India)|MLAs]] | leader_name2 = *[[Amit Deshmukh]] – [[Latur City (Vidhan Sabha constituency)|Latur City]]<br> *[[Dhiraj Deshmukh]] – [[Latur Rural (Vidhan Sabha constituency)|Latur Rural]] | leader_title3 = [[Member of Parliament]] | leader_name3 = [[Sudhakar Bhalerao Shrungare|Sudhakar Shrangare]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="PLACE_LATUR">{{cite web |title=Gazetteers Department - Latur |url=http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Latur_Site/index.html |date=2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614154439/http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Latur_Site/index.html |archive-date=14 June 2011 |publisher=Government of Maharashtra |language=Marathi |accessdate=31 December 2015}}</ref> | area_total_km2 = 32.56 | area_rank = [[List of cities in Maharashtra|16th (Maharashtra)]]<br />[[List of cities in India|120th (India)]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 515 | population_total = 683,666<ref name="Censusindia 2011 Latur City">{{cite web |title=Census of India 2011 – Maharashtra – District Census Handbook – Latur |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2728_PART_A_DCHB_LATUR.pdf |page=39 |website=Census of India 2011 |access-date=22 February 2020}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = Laturkar | demographics_type1 = Language | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Marathi language|Marathi]]<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.mclatur.org/ |accessdate=2020-05-10 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124143620/http://mclatur.org/ |deadurl=yes }}</ref> | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = {{Unbulleted list | 413 512 | 413 531 }} | area_code = 91-2382 | area_code_type = Telephone code | registration_plate = MH-24 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 923.54 [[female|♀]]/1000 [[male|♂]] | blank1_name_sec2 = [[Climate of India|Climate]] | blank1_info_sec2 = [[Climatic regions of India|BSh]] <small>([[Köppen climate classification|Köppen]])</small> | website = | footnotes = | blank2_name_sec1 = Literacy | blank2_info_sec1 = 96.76 | blank3_name_sec1 = Distance from Mumbai | blank3_info_sec1 = {{convert|487|km|mi}} E ([[Indian highways|land]]) | blank4_name_sec1 = Distance from [[Hyderabad, Andhra Pradesh|Hyderabad]] | blank4_info_sec1 = {{convert|280|km|mi}} NW ([[Indian highways|land]]) | blank5_name_sec1 = Distance from [[Aurangabad, Maharashtra|Aurangabad]] | blank5_info_sec1 = {{convert|294|km|mi}} SE ([[Indian highways|land]]) | blank2_name_sec2 = [[Precipitation (meteorology)|Precipitation]] | blank2_info_sec2 = 725 mm | blank3_name_sec2 = Avg. summer temperature | blank3_info_sec2 = {{convert|41|°C|°F}} | blank4_name_sec2 = Avg. winter temperature | blank4_info_sec2 = {{convert|13|°C|°F}} | official_name = }} '''Latur''' is a city in the [[Marathwada]] region—where it is the third most populous city—of [[Maharashtra]] state, in [[India]]. It is the administrative headquarters of [[Latur district]] and [[Latur Taluka|taluka]]. The city is a tourist hub surrounded by many historical monuments, including [[Udgir Fort]] and [[Kharosa Caves]]. The people in Latur are called Laturkar. The most spoken language in Latur is [[Marathi language|Marathi]]. The city's quality of education attracts students from nearby villages. ==इतिहासः== Latur has an ancient history, which probably dates to the [[Rashtrakuta]] period. It was home to a branch of Rashtrakutas which ruled the [[Deccan Plateau|Deccan]] from 753 to 973&nbsp;AD. The first [[Rashtrakuta]] king, '''[[Dantidurga]]''', was from Lattaluru ([[Kannada language|Kannada]]: ಲಟ್ಟಲೂರು), the ancient name for Latur. Ratnapur is also mentioned as an historic name for Latur.<ref name="MofI">{{Cite web|title=Latur District Map: History of Latur |publisher=Maps of India |url=http://www.mapsofindia.com/maps/maharashtra/districts/latur.htm |archiveurl=https://www.webcitation.org/6hPAIxdj9?url=http://www.mapsofindia.com/maps/maharashtra/districts/latur.htm |archivedate=10 May 2016 |url-status=live }}</ref> The King [[Amoghavarsha]] of [[Rashtrakutas]] developed the Latur city. The Rashtrakutas who succeeded the [[Chalukyas]] of [[Badami]] in 753 AD called themselves the residents of Lattaluru.{{cn|date=March 2020}} It was, over the centuries, variously ruled by the [[Satavahanas]], the [[Sakas]], the [[Chalukyas]], the Yadavas of [[Daulatabad, Maharashtra|Deogiri]], the [[Delhi Sultanate#Sultans|Delhi Sultans]], the [[Bahamani]] rulers of South India, [[Adilshahi]], and the [[Mughals]]. Later in the 19th century, Latur became part of the [[Princely state]] of [[Hyderabad State|Hyderabad]]. In 1905 it was merged with surrounding areas and renamed Latur tehsil, becoming part of [[Osmanabad district]]. Before 1948, Latur was a part of [[Hyderabad State]] under [[Nizam of Hyderabad|Nizam]]. The chief of Nizam's [[Razakars (Hyderabad)|Razakar]] army, [[Qasim Rizwi]], was from Latur. After [[Indian independence movement#Independence and partition of India|Indian independence]] and the [[Indian annexation of Hyderabad]], [[Osmanabad]] became part of [[Bombay Province]]. In 1960, with the creation of Maharashtra, Latur became one of its districts. On August 16, 1982, a separate [[Latur district]] was carved out of [[Osmanabad]] district. ==भौगोलिकम् वायुगुणश्च== {{climate chart |लातूर |12|29|2.8 |14|32|2.1 |19|36|3.3 |22|38|3.5 |25|38|24.4 |24|34|114.2 |22|30|115.6 |21|29|119.6 |21|30|121.6 |19|32|60.8 |15|30|10.7 |12|28|6.5 |source=[http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:18173&q=Lātūr,+IND+forecast:averagesm&setunit=C MSN Weather] |float=right |clear=right }} Latur is situated 636 metres above mean sea level, on the [[Balaghat]] plateau, near the Maharashtra–[[Karnataka]] state boundary. It receives its drinking water from the nearby [[Manjira River]], which suffered from environmental degradation and silting in the late 20th and early 21st centuries.<ref>{{Cite news|title=In dry Latur, villagers revive a dead river |date=10 May 2016 |newspaper=[[The Times of India]] |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/In-dry-Latur-villagers-revive-a-dead-river/articleshow/52197331.cms |archiveurl=https://www.webcitation.org/6hP98HwAT?url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/In-dry-Latur-villagers-revive-a-dead-river/articleshow/52197331.cms |archivedate=10 May 2016 |url-status=live }}</ref> As a result of this and lack of implementation of a water management strategy, during the drought of the 2010s the city ran out of water.<ref>{{Cite web|title=Latur Drinking Water Crisis highlights absence of Water Allocation Policy and Management |publisher=South Asia Network on Dams, Rivers and People |date=20 April 2016 |url=https://sandrp.wordpress.com/2016/04/20/latur-drinking-water-crisis-highlights-absence-of-water-allocation-policy-and-management/ }}</ref><ref>{{Cite web|author=Gokhale, Nihar |date=8 September 2015 |title=Water supply once a month: lessons to be learnt from Latur |publisher=Catch News (Rajasthan Patrika Group) |url=http://www.catchnews.com/environment-news/water-supply-once-a-month-lessons-to-be-learnt-from-latur-1441632486.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150911002353/http://www.catchnews.com/environment-news/water-supply-once-a-month-lessons-to-be-learnt-from-latur-1441632486.html |archivedate=11 September 2015 |url-status=live}}</ref> '''Temperature :''' Temperatures in Latur range from {{convert|13|to|41|C|F}}, with the most comfortable time to visit in the winter, which is October to February. The highest temperature ever recorded was {{convert|45.6|°C|°F|abbr=on}}. The lowest recorded temperature was {{convert|2.2|°C|°F|abbr=on}}. In the cold season the district is sometimes affected by cold waves in association with the eastward passage of western disturbances across north India, when the minimum temperature may drop down to about {{convert|2|to|4|C|F}}.<ref>[http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/gazetteer.php?level=2&showFile=1&gazetteerSqlId=20020423103801&gazetteerMainId=&gazetteerFile2Id=20020423105420&distId=19&gazId=20020422121541&pubYear=&fileExists=1&headingSqlName=General&chapter= Maharashtra government web site] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090213111308/http://www.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/gazetteer.php?level=2&showFile=1&gazetteerSqlId=20020423103801&gazetteerMainId=&gazetteerFile2Id=20020423105420&distId=19&gazId=20020422121541&pubYear=&fileExists=1&headingSqlName=General&chapter= |date=13 February 2009 }}</ref> '''Rainfall :''' Most of the rainfall occurs in the monsoon season from June to September. Rainfall varies from {{convert|9.0 to 693|mm}} per month. Average annual rainfall is {{convert|725|mm}}. ===१९९३ लातूर भुकम्पः=== {{Main article|1993 Latur earthquake}} Latur had a devastating [[intraplate earthquake]] on 30 September 1993 resulting in a huge loss of life. The earthquake measured only 6.3 on the Richter magnitude scale but around 10,000 people were estimated to have died <ref name="EERI Newsletter January 1994">{{cite web|title=The September 29, 1993, M6.4 Killari, Maharashtra Earthquake in Central India, EERI Newsletter, Vol. 28, No. 1, January 1994|url=http://www.nicee.org/eqe-iitk/uploads/EQR_Killari.pdf|accessdate=15 March 2016}}</ref> and 30,000 injured mainly due to poor construction of houses and village huts made of stones which collapsed on people who were fast asleep in early morning hours. It struck southern [[Marathwada]] region of Maharashtra state in central-western part of India and affected Latur, Beed, Osmanabad and adjoining districts about 400&nbsp;km south-east of [[Mumbai]]. Latur was almost completely destroyed and life came to a standstill. The earthquake's focus was around 12&nbsp;km deep (relatively shallow), causing shock waves to cause more damage. The number of lives lost was high as the earthquake occurred at 3:53&nbsp;a.m. local time, when people were fast asleep. After the earthquake, seismic zones were reclassified and building codes and standards were revised all over India. ==जनसङ्ख्या== Latur's population, as of the 2011 census, is 683,666.<ref name="Censusindia 2011 Latur City" /> Most residents of the city speak [[Marathi language|Marathi]] (62% per district census, urban areas), with [[Urdu]] (18%) and [[Hindi]] (9%) also being widely spoken.<ref name="Censusindia 2011 Latur City" /> {{bar box |title=Religions in Latur |titlebar=#Fcd116 |left1=Religion |right1=Percent |float=right |bars= {{bar percent|[[Hindus]]|orange|70}} {{bar percent|[[Muslims]]|green|24}} {{bar percent|[[Buddhists]]|red|4.6}} {{bar percent|[[Christians]]|blue|0.2}} {{bar percent|[[Jainism|Jains]]|pink|0.8}} {{bar percent|Others†|black|0.4}} |caption=Distribution of religions<br /> †<small>Includes [[Sikh]]s (0.2%), [[Atheist|Atheism]] (<0.1%).</small> }} {{IndiaCensusPop |title=Population growth |1931=29000 |1971=67000 |1981=101000 |1991=159200 |2001=299179 |2011=438918 |estimate= |estyear= |estref= |footnote=Source:Census of India<ref name="Mahapopulation">Census of India cited by {{Cite web|author=Planning Department, Directorate of Economics and Statistics, Government of Maharashtra |url=http://www.maharashtra.gov.in/english/ecoSurvey/ataglanc.pdf |title=Maharashtra At a Glance |work=Economic Survey of Maharashtra, 2002–03 |publisher= Government of Maharashtra |language=Marathi, English |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303204222/http://www.maharashtra.gov.in/english/ecoSurvey/ataglanc.pdf |archivedate=3 March 2009 |url-status=dead}}; see also {{Cite web|title=Economic Survey of Maharashtra, 2014–15 |publisher= Government of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/Economic%20Survey%20of%20Maharashtra...pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423113505/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/Economic%20Survey%20of%20Maharashtra...pdf |archivedate=23 April 2015 |url-status=live}}</ref> }} ==सर्वकार राजनीतिश्च== ===स्थानिक सर्वकार=== {{Main article|Latur Municipal Corporation}} [[File:New Collector Office Latur.jpg|thumb|Office of Collector, Latur]] Latur earlier had a Municipal Council, which was established in 1952. [[Latur Municipal Corporation]] (LMC) is the local civil body. It is divided into five zones. the Municipal Corporation area is about {{convert|117.78|sqkm|sqmi}}. It was elevated to the status of Municipal Corporation by the State Government in 2011. The Urban Development Dept., [[Govt. of Maharashtra]] expressed its desire vide letter dated 30/10/2006 to notify fringe area of Latur and appoint [[CIDCO]] as its Special Planning Authority. [[CIDCO]] has submitted its proposal to notify the fringe area measuring approx. 26541.00 ha. inclusive of urbanisable zone of about 16696 ha. Govt. has appointed [[CIDCO]] as Special Planning Authority. The notified area covers 40 villages on the fringe of [[Latur Municipal Corporation]]. It is envisaged in the project not to acquire 100% land but to adopt minimum land acquisition model for development of infrastructure and growth corridors. The city is divided in 70 electoral wards called as ''Prabhag'' and each ward is represented by a Corporator (called as ''Nagarsevak'') elected by the people from each ward. LMC is responsible for providing basic amenities like drinking water, drainage facility,road,street lights, healthcare facilities, primary schools,etc. LMC collects its revenue from the urban taxes which are imposed on citizens. The administration is headed by the Commissioner of Municipal Corporation; an I.A.S. Officer, assisted by the other officers of different departments. ===राज्य केन्द्रसर्वकारश्च=== [[File:Keshavraoji_Sonawane.png|thumb|right|[[केशवराव सोनवणे]], first minister from Latur constituency.]] Latur contributes one seat to the [[Lok Sabha]]. The seat is currently held by Sudhakar Shringare, [[Member of Parliament|MP]], of the BJP. It also holds one seat for the Assembly - Latur [[Indian National Congress]]. In latest constituency arrangements made by [[Election Commission of India]], Latur will contribute one [[Loksabha]] seat, and two state assembly seats, i.e. [[Latur City (Maharashtra Assembly constituency)|Latur City]] and [[Latur Rural (Maharashtra Assembly constituency)|Latur Rural]]. ===राजनेताराःविशेषाः=== [[File:Vilasrao Deshmukh at Innovation Partnerships Event May 8, 2012.jpg|thumb|right|[[विलासराव देशमुख]] ]] Latur is called the "city of politicians".{{citation needed|date=December 2019}} [[Keshavrao Sonawane]] was the first minister from Latur region who was in the cabinet of Maharashtra Chief Minister [[Yashwantrao Chavan]] and later in the cabinet of [[Vasantrao Naik]], as cooperatives minister, 1962–1967.<ref>{{cite web |title=अमित देशमुखांचे मंत्रिपद हुकले, फौजिया खान यांचे राज्यमंत्रिपद सुरक्षित |trans-title=Amit Deshmukh not picked for Cabinet, Fauzia Khan is Minister of State Security |url=http://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-amit-deshmukh-latest-news-in-marathi-4630285-PHO.html |date=30 May 2014 |website=Divyamarathi.com |language=Marathi |access-date=15 March 2016}}</ref> The city is the birthplace of other politicians, such as [[Shivraj Patil]] and [[Diliprao Deshmukh]]. [[Vilasrao Deshmukh]] was born in Babhalgaon village, Latur. He served twice as Chief Minister of Maharashtra state, and twice as Union cabinet minister. Amidst national political controversy is the death, on 1 December 2014, of judge [[Brijgopal Harkishan Loya]] of the [[Central Bureau of Investigation]], who was addressing the case involving [[Amit Shah]], the national leader of the [[Bharatiya Janata Party]] (BJP) and who was cremated at his native village of Gategaon.<ref>Tracking CBI judge Brijgopal Loya’s last journey from Nagpur to Latur[https://scroll.in/article/859981/he-said-he-was-stressed-tracking-cbi-judge-brijgopal-loyas-last-journey-from-nagpur-to-latur][http://www.livelaw.in/judge-loya-case-new-bench/][https://villageinfo.in/maharashtra/latur/latur/gategaon.html]</ref> Vikrant Vikram Gojamgunde is the mayor of Latur. He became mayor in 2019.<ref>{{Cite news |last= |first= |title=Maharashtra mayoral polls: Sena-Congress-NCP get the better of BJP |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/maharashtra-mayoral-polls-sena-congress-ncp-get-the-better-of-bjp/articleshow/72184536.cms |url-status=live |date=22 November 2019 |newspaper=[[The Economic Times]] |agency=[[Press Trust of India|PTI]] |access-date=17 January 2020}}</ref> He is the youngest mayor in the state of Maharashtra. ==शिक्षण संशोधनम्== {{main|List of educational institutions in Latur district}} Latur has developed into an educational hub for secondary, higher secondary, and university education. The district is known in Maharashtra for its "[[Latur Pattern]]" of study, which involves intensive coaching given in the city. Students of junior colleges in Latur have a good record in taking competitive engineering and medical entrance exams.<ref>{{cite web |url=http://www.mylaturpattern.com/education/what-is-latur-pattern.php |title=What is Latur Pattern? |publisher=Mylaturpattern.com |date=25 August 2009 |accessdate=15 November 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202221810/http://www.mylaturpattern.com/education/what-is-latur-pattern.php |archivedate=2 December 2013 |df=dmy-all }}</ref> ===Basic and higher education=== Public schools (known locally as ''municipality schools'') are run by the [[Latur Municipal Corporation|LMC]], and are affiliated with the [[Maharashtra State Board of Secondary and Higher Secondary Education|MSBSHSE]]. Private schools are run by educational trusts or individuals. They are usually affiliated with either the [[Maharashtra State Board of Secondary and Higher Secondary Education|state board]] or national education boards, such as the [[Indian Certificate of Secondary Education|ICSE]] or [[Central Board of Secondary Education|CBSE]] boards. ===University education=== Due to more than 140 colleges, the city is known as an educational hub in Marathwada. Many of the students studying in the colleges and the University are from nearby districts. Most colleges in Latur are affiliated with the [[Swami Ramanand Teerth Marathwada University|Nanded University]]. The [[M. S. Bidve Engineering College, Latur]], founded in 1983, is one of the oldest engineering colleges in Marathwada. The [[Maharashtra Institute of Medical Science & Research Latur]] was founded in 1988 by social activist Vishwanath Karad. The [[Border Security Force]] Training Centre, [[Chakur]] and the Disaster Management Training Institute were established in Latur in 2005 and 2008, respectively. Dayanand Law College was established by the Dayanand Education Society. Established medical schools such as the [[Government Medical College Latur|Government Medical College]], [[Manajara Ayurvedic Medical College & Hospital Latur|Manjara Ayurvedic College]] are present in the city. Channabasweshwar Pharmacy College is a degree college that provides diploma, degree, and master courses in the pharmacy field. Other pharmacy colleges are Dayanand College of Pharmacy and Vilasrao Deshmukh College of Pharmacy. Vilasrao Deshmukh Foundation's(VDF) College is a degree college that provides diploma, degree, ourses in the engineering and pharmacy field. Other pharmacy colleges are Dayanand College of Pharmacy and Vilasrao Deshmukh College of Pharmacy. ===Professional education=== Latur is home to a branch of the [[Western India Regional Council]] of the [[Institute of Chartered Accountants of India]], along with an exam centre, Information Technology training lab, reading room, and a library for Chartered Accountants as well as for students. ==Trade and industries== The city is a major sugarcane and edible oils, [[soybean]], grapes and mango production centre. A fine blend of mango with locally grown mangoes was developed as Keshar Amba. Oil seeds was the major produce of Latur region. So for benefit of farmers [[Keshavrao Sonavane]] had established Dalda Factory which was Asia's first oil mill set up on cooperative terms.<ref name="mirror">{{cite web|url=http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Ex-minister-Keshavrao-Sonawane-dead/articleshow/15652040.cms|title=Ex-minister Keshavrao Sonawane dead|work=Mumbai Mirror|accessdate=18 April 2015|archive-date=28 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028163915/http://www.mumbaimirror.com/mumbai/others/Ex-minister-Keshavrao-Sonawane-dead/articleshow/15652040.cms|deadurl=yes}}</ref> Till 1990, Latur languished as a city, remaining an industrially backward. In 1960, region of [[Marathwada]] was merged with [[Maharashtra]]. This was the time when the industrial development of the Marathwada region began, propelled through designated backward area benefits. Latur got its first MIDC setup during the tenure of then Co-operative minister [[Keshavrao Sonavane]]. It was only when the MIDC ([[Maharashtra Industrial Development Corporation]]) began acquiring land and setting up industrial estates that it began to grow. Many companies have manufacturing plants in Latur, in agriculture processing, edible oils, biotech, consumer durables, plastic processing, and aluminium processing; but the majority are small- and medium-scale agricultural industries, not industrial ones. Latur has the largest trading centre for soybean in India. The green city is inside what is called 'Sugar Belt' of Maharashtra. The district has more than eleven sugar factories, which makes it among the highest sugar-producing districts of India. It also has oil seeds, commodities and fruit market. Latur is also known for high quality grapes and houses many state and privately owned cold storage facilities. A grape wine park spread over 1.42 square kilometres (350 acres) has been established near Ausa, 18&nbsp;km from Latur city. A brand new Latur Food Park, spread across 1.2 square kilometres (300 acres) is under construction at Additional MIDC Latur. Latur is major transport junction to south India. In Latur, MDA FOUNDATION has gave students from 1to 12 free education for the welfare of the poor and the city. ===Latur sugar belt=== The Latur region is known as the "Sugar Belt of India". This region houses over eleven large sugar factories. Most of the sugar factories of the Latur sugar belt work on the [[Cooperative movement in India|co-operative basis]]. Latur got its title "Sugar Belt of India" largely due to the efforts of its cooperative political leader [[Keshavrao Sonawane]], who was instrumental in setting up several co-operative institutions in Latur, Osmanabad, and elsewhere in Maharashtra. ===MIDC industrial areas in Latur=== * Latur Industrial Area * Additional Latur Phase I Industrial Area * Additional Latur Phase II Industrial Area * Latur Co-Operative Industrial Estate * Murud taluka Co-Operative Industrial Estate * Chakur Co-Operative Industrial Estate * Udaygiri Co-Operative Industrial Estate * Ausa Industrial Area * Ahmedpur Industrial Area * Nilanga Industrial Area * Udgir Industrial Area ===Specialised industrial parks and export zones in Latur=== * Latur Food Park * Latur Infotech Park * Latur Integrated Textile Park, Latur * Bombay Rayon Fashions, Latur * Grape Yards, Ausa ===Chamber of Commerce and industry associations=== * Latur Chamber of Commerce, Latur * Latur Manufacturers Association, MIDC * Engineers and Architects Association, Latur * Latur Builders Association, Latur * Computers and Media Dealers Association (CMDA), Latur * Latur Branch of the Western India Regional Council of the [[Institute of Chartered Accountants of India]] ==माध्यमा: सम्प्रेषणाश्च == [[File:Riteish_Deshmukh.jpg|thumb|right|[[Ritesh Deshmukh]]]] [[Ritesh Deshmukh]], son of [[Vilasrao Deshmukh]], a prominent actor in Indian film industry is from Latur. '''समाचारपत्राः:''' ''[[Lokmat]]'', ''[[Sakal]]'', and ''[[Ekmat]]'' are the most widely read Marathi newspapers in Latur.{{Citation needed|date=January 2017}} ''Navnirman'', ''Lokasha'', ''Lokman'', ''Marathwada Neta'', ''Punyanagri'', ''Rajdharma'', ''Sanchar'', ''Sarathi Samachar'', ''Tarun Bharat'', and ''Yashwant'' are some other Marathi daily newspapers available in Latur. '''Radio:''' The city has been sanctioned a [[FM broadcasting|FM]] radio station{{Citation needed|reason=vague statement. Is the sanctioned FM station under AIR? Or both AIR station, and FM station have been sanctioned?|date=February 2017}} - [[All India Radio]]. But Laturkars are still waiting for the same, as AIR has not yet started functioning in the City. ==मार्गा== ===Road=== Latur is connected by roads with various major cities of Maharashtra and other states. Road connectivity is excellent, and roads connecting to [[Mumbai]], [[Pune]], [[Nagpur]], [[Satara (city)|Satara]], [[Kolhapur]], [[Sangli]], and [[Aurangabad, Maharashtra|Aurangabad]] are being upgraded to four-lane highways. Latur city has one national highway running through it, [[National Highway 361 (India)|NH 361]]. ====Intercity==== The scheme of nationalisation of passenger transport services was started as early as 1932 by the [[Hyderabad State|State of Hyderabad]], which was one of the pioneers in the field of public road transport, first in collaboration with the railways and then as a separate Government Department. After the reorganisation of the Indian states and with an effective date from 1 July 1961, the Marathwada State Transport was amalgamated with the Bombay State Road Transport Corporation into the Maharashtra State Road Transport Corporation.<ref>{{Cite web|title=Maharashtra State Road Transport Corporation |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/chap13/MAHARASHTRA%20%20STATE%20%20ROAD%20TRANSPORT.htm }}</ref><ref>{{Cite web|title=MSRTC - Maharashtra State Road Transport Corporation: History |publisher=Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.org.in/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160110093200/http://www.msrtc.org.in/ |archivedate=10 January 2016 |url-status=live}}</ref> The "[[Maharashtra State Road Transport Corporation]]" (MSRTC)<ref>{{Cite web|title=Latur Division |publisher=Maharashtra State Road Transport Corporation |url=https://msrtc.maharashtra.gov.in/index.php/node/index/104 }}</ref> and numerous other private bus operators provide a bus service to all parts of the state. The "Maharashtra State Road Transport Corporation" (MSRTC) and numerous other private bus operators provide a bus service to all parts of the state. Private buses have an established network to connect the city with all the major cities in Maharashtra and other states. ====Intracity transport==== {{Main article|Latur Municipal Transport}} "Latur Municipal Transport" (LMT) is an intra-city bus service which covers almost all parts of the city and also connects to the more distant industrial suburbs. LMT (Latur Municipal Transport) intra-city buses ply throughout the city including the outskirts and connect different parts of the city and adjoining suburbs together. ===Air=== Latur is served by [[Latur Airport]], which is near Chincholiraowadi, {{convert|12|km}} northwest of the city. The Airport facilities include aircraft fuelling, night landing with navigational aids, aircraft parking, CAT VII airport fire fighting and rescue service. A well equipped terminal building has VIP lounges, departure and arrival lounges, transit suites and snooze cabins, visitors' waiting area, and a cafeteria. ===Rail=== {{Main article|Latur Railway Station}} The Latur-Miraj Railway (metre gauge) runs for {{convert|391|mi|km}} north-west from Latur city to Miraj on the south-western section of the Great Indian Peninsula Railway and was built between 1929 and 1931. The station (code: '''LUR''') is located on the Latur-Miraj section of the [[Solapur railway division]] of the [[Central Railway zone]]. The Manmad-Kacheguda broad-gauge railway line, which emanates from the Vikarabad-Latur-Road-Parli trunk route at Latur Road, is an important artery of traffic in Latur district. It also serves as a link between Aurangabad and Hyderabad. Latur has rail connectivity with Bangalore, Mumbai, Pune, Nagpur, Manmad, Aurangabad, Nanded, Parbhani, Parli Vaijnath, Osmanabad, Mudkhed, Adilabad, Basar, Nizamabad, Nashik and Kachiguda. == विक्षणियस्थलानि == {{main article|Tourism in Marathwada}} [[File:Ganj Golai.jpg|thumb|Ganj Golai]] [[File:Buddha Garden - Latur.jpg|thumb|Buddha statue at Buddha Garden Temple in Latur, Maharashtra]] [[File:Virat Hanuman Mandir Latur.jpg|thumb|Virat Hanuman Temple]] === धर्मस्थलानि === * [[Siddheshwar & Ratneshwar Temple]] is situated about {{convert|2|km|m}} from the city. It was built by King Tamradwaj and dedicated to [[Siddheshwar|Lord Siddharameshwar Swamy Siddarama of Solapur]],<ref name="LaturReligiousPlaces">{{Cite web |title=Religious Places |url=https://latur.gov.in/en/tourism/religious-places/ | website=Government of Maharashtra: Latur |language=en-US |access-date=20 September 2018}}</ref> who is a ''gramdaivat'' ("town deity") of Latur town.{{citation needed|date=September 2018}} * Ganj Golai is in the city center. Latur town planner Faiyajuddin designed the "Ganjgolai Chowk". The main building of the Golai is a huge two-storey structure which was constructed around the year 1917. In the middle of the circular structure is a temple of the Goddess Ambabai. There are 19 roads connecting to this ''golai'' ("roundabout") and along these roads are separate markets selling all kinds of traditional local wares from gold ornaments to footwear and food items from chili to jaggery. Thus, the "Ganjgolai" has become the main commercial and trade centre of the city.{{citation needed|date=September 2018}}<ref name="LaturReligiousPlaces" /> * Shri Ashtavinayak Mandir is located in Shivaji Nagar, Latur. Constructed in 1989, it is a newly built temple famous for its beauty, as there are gardens on both sides of the temple, as well as some artificial fountains in front. A statue of lord Shiva, standing 8 to 9 feet tall is situated in the garden.{{citation needed|date=September 2018}} * The Buddha Garden Temple has a large statue of Buddha.<ref name="LaturReligiousPlaces" /> * Shri Virat Hanuman Mandir is situated at the Parivar Housing Society, close to Ausa Street, Latur. The construction of this sanctuary is quite different from different sanctuaries. this sanctuary is additionally surrounded by an excellent garden. This icon is nearly 28 feet high and is coloured scarlet red (shenderi).<ref name="LaturReligiousPlaces" /> * Shri Keshav Balaji Temple is located in the city of [[Ausa]], in Latur district. The temple is encompassed by slopes. There are four different sanctuaries: dedicated to Lord Ganesha, Lord Shiva, Lord Vitthal, and Goddess Rukmini, as well as to Keshavanand Bapu in similar premises. The sanctuary opens at 6:00 am and closes at 9:00 pm. Distinctive [[Selfless service|Sevas]] are performed for the duration of the day. There is an ordinary [[Prasāda|Prasadam]], at 10:00 am and 7:00 pm, for guests. Mahaprasadam is held each Friday midway between 10:00 am and 6:00 pm. This temple is part of the ''Dharma va Sanskar Nagari'' ("Religion and Sacrament City") project.<ref name="LaturReligiousPlaces" /> * Surat Shahawali Dargah is situated in Patel Chowk Ram Galli, which is part of Latur city. This darga was built around 1939 in memory of a Muslim holy person, Saif Ullah Shaha Sardari, who achieved [[Samadhi]] there. A yearly 5-day-long fair is held here in June or July.<ref name="BlogspotBadeLatur">{{Cite web |last=Bade |first=Ganeshkumar |title=Surat Shahawali Dargah |url=http://indian1978.blogspot.com/2011/12/surat-shahawali-dargah.html |date=17 December 2011 | website=Blogspot: Latur – An Ancient Glory |access-date=21 September 2018}}</ref> === उपवनानि === * Nana Nani Park is also known as Vilasrao Deshmukh Park. It is centrally situated, near the municipal office, and is popular with people due to its relaxing atmosphere. People walk here and spend time with family, children, and friends. There is a space for community meetings at the center of the park. An open theater is also available .<ref name="TripAdvisorNanaNaniPark">{{Cite web |title=Nana Nani Park |url=https://www.tripadvisor.com/Attraction_Review-g1602183-d3913141-Reviews-Nana_Nani_Park-Latur_Latur_District_Maharashtra.html | website=[[TripAdvisor]] |access-date=21 September 2018}}</ref> ==व्यक्तिविशेषा:== *Late [[Vilasrao Deshmukh]] was an Indian politician who served two terms as the Chief Minister of the state of Maharashtra. He also served in the Union cabinet as the Minister of Science and Technology and Minister of Earth Sciences. *[[Shivraj Vishwanath Patil]] is an Indian politician who was the Governor of the state of Punjab and Administrator of the Union Territory of Chandigarh from 2010 to 2015. Previously, he was the Speaker of the 10th Lok Sabha from 1991 to 1996 and served in Manmohan Singh's cabinet as Union Minister of Home Affairs from 2004 to 2008. He also served in the Indira Gandhi and Rajiv Gandhi cabinets as Minister of Defence during the 1980s. *[[Riteish Deshmukh]] is an Indian film actor, producer and architect. He is known for his work in Hindi and Marathi cinema. He is the son of the former Chief Minister of Maharashtra late Vilasrao Deshmukh and Vaishali Deshmukh. *[[Sambhaji Patil Nilangekar]] is a Member of 13th Maharashtra Legislative Assembly and represents Nilanga. He is a member of the Bharatiya Janata Party (BJP). Nilangekar was inducted in the cabinet of Devendra Fadnavis in 2016 and has the portfolio of Labour Skill Development & Entrepreneurship. ==See also== * [[Marathwada]] * [[List of Indian princely states]] * [[List of Maratha dynasties and states]] * [[Maratha Empire]] ==आकर== {{Reflist|30em}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तु:== *[http://www.laturpolice.com Latur police department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919205137/http://laturpolice.com/ |date=2020-09-19 }} [[महाराष्ट्रम्|महाराष्ट्रे]] किञ्चन मण्डलम् अस्ति [[लातूरमण्डलम्]] । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति लातूरनगरम्। [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यस्य प्रमुखनगराणि]] [[वर्गः:महाराष्ट्रराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] jcfvxkvywb30ppe51pgudlw5vrnpc6d 0 26102 500656 373833 2026-09-20T01:10:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500656 wikitext text/x-wiki कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति [[दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्]] । अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति । जयनगरविधानसभाक्षेत्रम् । [[कर्णाटकम्|कर्णाटके]] विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १७३। जयनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्|बेङ्गळूरुनगरमण्डले]] अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या [[दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्|दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे]] अन्तर्भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://jayanagar.com jayanagar.com - Local Website for Jayanagar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608163859/http://jayanagar.com/ |date=2013-06-08 }} * [http://www.mybangalore.com/ MyBangalore.com] * http://narasimhadatta.info/bmtc_query.html [[वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] n8f1f7q3560wb3qp7y4q8dof1w9d4oe 0 26103 500666 373835 2026-09-20T02:49:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500666 wikitext text/x-wiki कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति [[दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्]] । अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति । बोम्मनहळ्ळीविधानसभाक्षेत्रम् । [[कर्णाटकम्|कर्णाटके]] विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १७५। बोम्मनहळ्ळीविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या [[बेङ्गळूरुनगरमण्डलम्|बेङ्गळूरुनगरमण्डले]] अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या [[दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्|दक्षिणबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे]] अन्तर्भवति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://jayanagar.com jayanagar.com - Local Website for Jayanagar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130608163859/http://jayanagar.com/ |date=2013-06-08 }} * [http://www.mybangalore.com/ MyBangalore.com] * http://narasimhadatta.info/bmtc_query.html [[वर्गः:कर्णाटकस्य विधानसभाक्षेत्राणि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] p5dx9pxr94s7kpm0e5drnulhu38pnxn 0 28550 500669 498760 2026-09-20T04:40:08Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500669 wikitext text/x-wiki {{Coord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[File:HebrewU-MtScopus.JPG|thumb|350px|right]] [[File:Founding of the Hebrew University.jpg|thumb|230px|left|the opening ceremony in [[Mount Scopus]] - 1925]] 'येरुशलम्' स्थितः '''हिब्रूविश्वविद्यालयः''' ([[हिब्रूभाषा|इब्रानी]]: האוניברסיטה העברית בירושלים, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: The Hebrew University of Jerusalem) एकः [[इस्रेल|इज़रायल्]] देशस्य सर्वप्राचीन-विशाल-महत्वपूर्णञ्च शिक्षाप्रतिष्ठानम् । एषः विश्वविद्यालयः [[इस्रेल|इज़रायल्]]-देशस्य हिब्रूभाषायाः उच्चशिक्षा तथा अनुसन्धानकेन्द्ररूपेण प्रतिष्ठितः । == चित्रवीथिका == <gallery> File:Academy of the Hebrew Language.JPG|[[हिब्रूभाषा-अकादमी]] File:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[राष्ट्रियपुस्तकालयः (इजरायल्)]] File:Bezalel.jpg|[[बसलेल् कला-अकादमी]] </gallery> == बाह्यसम्पर्कः== == बाहरी लिंक == {{Commonscat|Hebrew University of Jerusalem}} * [http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site येरुशलम का इब्रानी विश्वविद्यालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm |date=2009-03-18 }} * [http://jewish.huji.ac.il/ The Mandel Institute of Jewish Studies web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428015302/http://jewish.huji.ac.il/ |date=2013-04-28 }} * [http://www.alberteinstein.info/ Einstein Archives at the Hebrew University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} * [http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307142533/http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm |date=2016-03-07 }} [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] mar5d9iyw884rjkfcufjl105fy3bk2p 0 54661 500654 500396 2026-09-20T01:07:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500654 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Quanzhou_Museum_-_Hindu_relief_-_DSCF8208.JPG|दक्षिणत|लघुत्तम| हिन्दूत्कीर्णनम्, च्वानजो-सङ्ग्रहालयस्थम्। एतत् चित्रं [[होलीपर्व|होली]]<nowiki/>-पर्वणः समारोहाय [[नरसिंह]]<nowiki/>कथायाः वर्णनं करोति।]] '''चीनदेशे हिन्दूधर्मस्य''' अनुसरणम् अल्पसंख्यकैः चीनदेशस्य नागरिकैः भवति। आधुनिकचीनदेशीयायां मुख्यधारायां हिन्दूधर्मस्य उपस्थितिः अतीव सीमिता अस्ति, परन्तु पुरातात्विकसाक्ष्यैः ज्ञायते यत्, मध्ययुगीनचीनदेशस्य विभिन्न-प्रान्तेषु हिन्दूधर्मस्य उपस्थितिः आसीदिति। <ref name="hxinchuan">Huang Xinchuan (1986), '''Hinduism and China''', in Freedom, Progress, and Society (Editors: Balasubramanian et al.</ref> चीन-देशस्य इतिहासात् अधिकं बौद्धधर्मस्य विस्तारेण सम्पूर्णदेशे [[हिन्दूधर्मः|हिन्दू]]<nowiki/>प्रभावः अवशोषितः अभवत्।<ref>John Kieschnick and Meir Shahar (2013), India in the Chinese Imagination - Myth, Religion and Thought, ISBN 978-0812245608, University of Pennsylvania Press</ref> भारतस्य [[वैदिकी संस्कृतिः|वैदिककालात्]] प्रचलिताः वास्तविकपरम्पराः [[चीन]]<nowiki/>-देशे लोकप्रियाः सन्ति, यथा [[योगः]], [[ध्यान|ध्यानं]] च।  हिन्दूसमुदायः विशेषरूपेण अय्यवोले, मनिग्रामम् इत्येतयोः तमिल-व्यापारि-मण्डल्याः माध्यमेन, एकवारं मध्यकालीने दक्षिणचीनदेशे प्रतिष्ठितः।<ref>W.W. Rockhill (1914), Notes on the relations and trade of China with the Eastern Archipelago and the coasts of Indian Ocean during the 14th century", T'oung-Pao, 16:2</ref><ref>T.N. Subramaniam (1978), A Tamil Colony in Medieval China, South Indian Studies, Society for Archaeological, Historical and Epigraphical Research, pp 5-9</ref> एतस्य प्रमाणं दक्षिणपूर्वचीन-देशे च्वानजो, फ़ुज़ियान इत्यतयोः प्रान्तयोः काई-यु-आन-मन्दिरेण, तत्सदृशैः अनेकैः स्मारकैः सिद्ध्यति। <ref name="johnguy">John Guy (2001), The Emporium of the World: Maritime Quanzhou 1000-1400 (Editor: Angela Schottenhammer), ISBN 978-9004117730, Brill Academic, pp. 294-308</ref> [[हांग् कांग् नगरम्|हाँग काँग]]<nowiki/>-नगरे हिन्दू आप्रवासिनां (immigrant) लघुः समूदायः निवसति। == इतिहासः == === प्राचीनहिन्दूप्रभावः === [[सञ्चिका:Longmen-apsara-near-jingshansidong.jpg|वामतः|लघुत्तम|250x250पिट|अप्सरसां चित्रं, यत् चीन-देशस्य लुओयांग-प्रान्तस्य लोंगमेन-ग्रोट्टोइस् इत्यत्र अस्ति। ]] प्राचीनचीनीधर्मस्योपरि हिन्दुधर्मस्य प्रभावस्य कानिचन उदाहरणानि सन्ति, येषु "षड्दर्शनम्" अथवा "षड्सिद्धान्तः" इत्येताभ्यां सह [[योगः]], स्तूपः (जम्बुद्वीपे स्तूपानां शिवालयत्वेन निर्माणम् अभवत्) इत्येतयोः अपि समावेशः भवति । चीन-देशे हिन्दूधर्मः अधिकः लोकप्रियः नासीत्, तस्माद्विपरीताः मान्यताः [[बौद्धधर्मः]], कन्फ्यूशीवादः च अधिकां लोकप्रियताम् अलभेताम्। एतादृश्यां स्थित्यां तिब्बत-प्रान्ते केचन अपवादाः अपि सन्ति।<ref>Sherring and Longstaff (1936), [https://archive.org/stream/westerntibetbrit00sherrich#page/n9/mode/2up Western Tibet and the British borderland - The Sacred Country of Hindus and Buddhists] Edward Arnold, London</ref> चीन-देशे लघुः हिन्दूसमुदायः आसीत्, यः सामान्यतः चीन-देशस्य दक्षिणपूर्वदिशायां स्थितः आसीत्। त्रयोदश्याः शताब्द्याः अन्ते लिखिताः तमिल-चीनीभाषायाः द्विभाषिशिलालेखाः च्वानजो-प्रान्तस्थात् [[शिवः|शिव]]<nowiki/>-मन्दिरस्य अवशेषैः सह प्राप्ताः। संभवतः द्वयोः दक्षिण-भारतीय-शैल्याः हिन्दूमन्दिरयोः एकं (115) स्यात्तत्। तस्य निर्माणं पुरातनस्य पोताश्रयस्य (port) दक्षिणपूर्वक्षेत्रे, यत्र प्राचीने काले विदेशिव्यापारिणां विदेशी अन्तर्देशः (enclave) स्थितः आसीत्, तत्र जातं स्यात्। <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.tamilnation.org/heritage/china.htm |access-date=2016-11-05 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603155930/https://tamilnation.org/heritage/china.htm |deadurl=yes }}</ref> चतुर्णां स्वर्गीयराज्ञां विचारधारा मूलतः दिग्पालेभ्यः समुत्पन्ना। सन-वुकोंग इत्यस्य [[हनुमान्|हनुमति]] निष्ठा आसीत् इति केचन विद्वांसः स्रोतः यच्छन्ति। सन-वुकोंग इत्येषः चीन-देशीयपौराणिकस्य चरित्रस्य पात्रम् अस्ति। यक्षः (चीनी: 夜叉) मूलतः हिन्दूधर्मस्य इतिहासस्य कश्चन प्राकृतिकः भूतः उत राक्षस-विशेषः। चीनदेशस्य यक्षं प्रति विश्वासः सद्धर्मपुण्डरीकसूत्रस्य (Lotus Sutra) (पुण्डरीक अर्थात् कमलं, अतः तत्स्तोत्रं कमलसूत्रम् इत्यपि प्रसिद्धम्) माध्यमेन अभवत्, यत् मूलतः धर्मरक्षाद्वारा 290 CE समीपे चीनीभाषायां अनूदितम्। कालान्तरे 406 CE समीपे कुमारजीवद्वारा तस्य सूत्रस्य सप्तपूलिकायाः (fascicle) रूपेण अनुवादः लोकप्रियः अभवत्।  चीनदेशीयलोकधर्मे (folk religion) अनेकाः किंवदंत्यः, कथाः च (यथा - विद्रोही (Nezha)), हिन्दूपौराणिककथाभ्यः स्वीकृताः। <ref>Chinese ''Nezha'' has been traced to Hinduism's ''Nalakubara''</ref> दशम्यां शताब्द्यां टिएन्झै (Tianxizai) इत्यस्य अनुवादोत्तरं विद्रोही इत्यादि प्रसिद्धम् अभवत्। <ref>Meir Shahar (2013), in India in the Chinese Imagination - Myth, Religion and Thought, ISBN 978-0812245608, University of Pennsylvania Press, pp. 21-44</ref> एतस्य प्रभावस्य, विचारसंश्लेषणस्य च कालखण्डे पूर्वोपस्थितानाम् अवधारणानाम् अपि तादात्म्यम् अभवत् - राक्षसान् लू-ओ-चा (''luocha) ''इत्यस्य रूपेण, ''पिशाचान्''  पिशेझुओ (''pishezuo) ''इत्यस्य रूपेण ते स्वीकृतवन्तः। === प्रभावकारी धर्मः === प्राचीनचीनप्रदेशस्य अभिलेखस्य, आधुनिकपुरातत्त्वसंशोधनस्य च अनुसारं हिन्दुधर्मस्य काश्चन परम्पराः चीन-देशस्य अनेकेषु प्रेदशेषु प्रचलिताः आसन्।  [[सञ्चिका:Jiucenglou_of_Mogao_Caves.jpg|लघुत्तम|मोगाओ गुहा (Tun-huang - Mogao) चीन-देशस्य उत्तरभागे स्थिते गांसू-प्रान्ते अस्ति। बौद्धकलायाः प्रभाविताः हिन्दु-देवानां मूर्तयः अपि इतः प्राप्ताः। उदाहरणरूपेण, २८५ क्रमाङ्कस्य गुहायां गजमुखिनः गणेशस्य स्थापना षष्ठम्यां शताब्द्याम् अभवत्। <ref>Alice Getty (1936), Gaṇeśa: a monograph on the elephant-faced god, Reprinted in 1971, Oxford: Clarendon Press, Chapter 7, pp. 67-78</ref>]] == च्वानजो-प्रान्ते हिन्दूपरम्परा == [[File:Carving of Shiva wife from a Hindu Temple at Quanzhou.jpg|thumb|left|220px|च्वानजो-प्रान्तस्य गुहायां शिवस्य शिल्पमूर्तिः]] [[File:Fujian in China (+all claims hatched).svg|220px|thumb|मध्यकालीने चीनदेशे हिन्दुधर्मस्य उपस्थितेः प्रमाणानि पुरातत्त्वविभागः अपि ददाति। तस्य स्थलस्य स्थितिः।<ref name=johnguy/>]] च्वानजो-प्रान्तस्य फुजियन्-प्रदेशे चीन-देशे स्थितस्य हिन्दूधर्मस्य प्रमाणानि विशेषतया प्राप्तानि। <ref>Richard Pearson, Li Min and Li Guo (2002), Quanzhou Archaeology: A Brief Review, International Journal of Historical Archaeology, Vol. 6, No. 1, pp. 23-34</ref> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुधर्म]] * [[अफगानिस्थाने हिन्दुधर्मः]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/chinrelg.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051130092700/http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/chinrelg.html |date=2005-11-30 }} * http://www.religionfacts.com/chinese_religion/history.htm * http://www.friesian.com/six.htm * http://hinduwebsite.com/hinduism/h_buddhism.htm * http://www.hindu.org/publications/frawley/yogabuddhism.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060827153514/http://www.hindu.org/publications/frawley/yogabuddhism.html |date=2006-08-27 }} * [http://ismaili.net/Source/0104c.html Siva Temple in China] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231084823/http://ismaili.net/Source/0104c.html |date=2016-12-31 }} * [http://www.iskconhk.org Hare Krishna - ISKCON Hong Kong Center] * [http://www.elephantgodhk.com 象神金殿] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103100934/http://www.elephantgodhk.com/ |date=2012-01-03 }} == सन्दर्भः == {{Reflist|2}} [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:देशानुसारं हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:चीनदेशः]] n006tnwuggic1myz3zb7a7st9xvvak5 3 71879 500670 454180 2026-09-20T05:19:16Z QueerEcofeminist 14698 QueerEcofeminist इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Selvakumar mallar]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Selvakumar Pandian]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Selvakumar mallar|Selvakumar mallar]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Selvakumar Pandian|Selvakumar Pandian]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 454180 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Selvakumar mallar}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १९:५०, १७ आगस्ट् २०२० (UTC) e6e27sfs0beov1qvr0vy9q6eldil5o0 0 78404 500662 474075 2026-09-20T02:09:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500662 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = पञ्जाब | official_name = | native_name = {{lang|pa|پنجاب}} | type = [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः|प्रदेशः]] | image_skyline = {{multiple image | align = center | direction = vertical | image1 = Royal mosque Lahore.jpg | caption1 = <center>बादशाही मस्जिदः</center> | image2 = Noor mahal.jpg | caption2 = <center>नूर् प्रासादः</center> | image3 = Clock Tower Faisalabad by Usman Nadeem.jpg | caption3 = <center>घटीगोपुरम्</center> }} | image_caption = | image_flag = Flag of Punjab.svg | image_seal = Coat of arms of Punjab.svg | image_map = Punjab in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = पाकिस्थाने पञ्जाबस्य स्थानम् | image_map1 = | map_caption1 = | coordinates = {{coord|31|72|type:adm1st_region:PK_dim:1000000|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देशाः|देशः]] | subdivision_name = {{PAK}} | parts_style = para | parts_type = बृहत्तमं नगरम् | p1 = [[लाहोर]] | established_title = संस्थापितम् | established_date = १ जुलाई १९७० | seat_type = राजधानी | seat = [[लाहोर]] | blank_name_sec1 = [[पाकिस्थानस्य भाषाः|मुख्यभाषा(ः)]] | blank_info_sec1 = {{hlist|[[पञ्जाबीभाषा|पञ्जाबी]]|[[सरायकीभाषा|सरायकी]]|[[उर्दू]]|[[पोठवारीभाषा|पोठवारी]]}} | blank1_name_sec1 = उल्लेखनीय क्रीडादलाः | blank1_info_sec1 = लाहोर् क़लन्दर्स्<br/>मुल्तान् सुल्तान्स्<br/>लाहोर् लायन्स्<br/>रावलपिण्डी रॅम्स्<br/>सियालकोट् स्टॅलियन्स्<br/>बहावलपुर् स्टॅग्स्<br/>मुल्तान् टाइगर्स्<br/>फ़ैसलाबाद् वूल्व्स्<br/>मध्यपञ्जाब<br/>दक्षिणपञ्जाब | blank2_name_sec1 = मानवसंसाधनसूची (२०१९) | blank2_info_sec1 = ०.५९४ {{increase}}<ref name="Subnational HDR">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=आङ्ग्ल|accessdate=८ अगस्त २०२१}}</ref> <br/>{{color|#fc0|मध्यम}} | blank3_name_sec1 = राष्ट्रसभायां पीठानि | blank3_info_sec1 = १८३ | blank_name_sec2 = प्रदेशसभायां पीठानि | blank_info_sec2 = ३७१<ref>{{cite web|url= http://www.pap.gov.pk/index.php/members/stats/en/19|title= Provincial Assembly – Punjab|deadurl= no|archive-url= https://web.archive.org/web/20090201061549/http://pap.gov.pk/index.php/members/stats/en/19|archive-date= १ फरवरी २००९|df= dmy-all}}</ref> | blank1_name_sec2 = विभागाः | blank1_info_sec2 = ९ | blank2_name_sec2 = मण्डलानि | blank2_info_sec2 = ३७ | blank3_name_sec2 = अनुमण्डलानि<!--तहसीलेँ--> | blank3_info_sec2 = १४६ | blank4_name_sec2 = सङ्घपरिषद् | blank4_info_sec2 = ७६०२ | government_type = स्वशासितप्रदेशः [[पाकिस्थानसर्वकारः|सङ्घीयसर्वकारस्य]] अधीनम् | governing_body = पञ्जाबसर्वकारः | leader_title = राज्यपालः | leader_name = उमर् सर्फराज् चीमा | leader_title1 = मुख्यमन्त्री | leader_name1 = हम्जा शाहबाज्<ref>{{cite news|url=https://arynews.tv/governor-restores-usman-buzdar-led-punjab-govt-rejects-cms-resignation/|title=GOVERNOR RESTORES USMAN BUZDAR-LED PUNJAB GOVT, REJECTS CM’S RESIGNATION|date=३० अप्रिल २०२२|accessdate=३० अप्रिल २०२२|work=एआरवाई न्यूज़्}}</ref> | leader_title2 = मुख्यसचिवः | leader_name2 = कम्रान् अलि अफ्जल्<ref>{{cite news|url=https://www.bolnews.com/business/2022/01/punjab-chief-secretary-directs-timely-utilisation-of-funds/|title=Punjab chief secretary directs timely utilisation of funds|date=१७ जनवरी २०२२|accessdate=२० जनवरी २०२२|work=बोल् न्यूज़्|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120153720/https://www.bolnews.com/business/2022/01/punjab-chief-secretary-directs-timely-utilisation-of-funds/|deadurl=yes}}</ref> | leader_title3 = विधानमण्डलम् | leader_name3 = प्रादेशिकसभा | leader_title4 = उच्चन्यायालयः | leader_name4 = लाहोर उच्चन्यायालयः | unit_pref = Metric | area_total_km2 = २०५३४४ | area_rank = द्वितीया | population_footnotes = <ref name=population>[http://www.pbscensus.gov.pk 2017 Census] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/ |date=१५ अक्टुबर २०१७ }}</ref> | population_total = ११००१२४४२ | population_as_of = २०१७ | population_rank = प्रथमा | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[पाकिस्थानीमानकसमयः|पा॰मा॰स॰]] | utc_offset1 = +०५:०० | website = {{url|www.punjab.gov.pk}} | iso_code = PK-PB }} '''पञ्जाबः''' ({{lang-pa|پنجاب, ਪੰਜਾਬ}}) [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थानदेशे]] कश्चन प्रदेश: अस्‍ति । २०१७ पाकिस्थानस्य जनगणनानुसारम् अस्य जनसङ्ख्या प्रायः ११ कोटयः भवति । पाकिस्थानस्य चतुर्षु प्रदेषु अन्यतमम् अस्ति । पारराष्ट्रियप्रदेशस्य अधिकांशं भागं निर्माय, अस्य सीमा पाकिस्थानस्य [[सिन्धप्रदेशः|सिन्ध]], [[बलूचिस्थानप्रदेशः, पाकिस्थानम्|बलूचिस्थान]], [[खैबर्पख्तूङ्ख्वाप्रदेशः|खैबर्पख्तूङ्ख्वा]] इत्यनयोः प्रदेशयोः, [[इस्लामाबाद् राजधानीप्रदेशः|इस्लामाबाद्]] बहि:क्षेत्रे, पाकिस्थानप्रशासितः [[आजादकाश्मीरम्|आजादकाश्मीरे]] च वर्तते । [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब]], [[राजस्थान]], [[जम्मूकाश्मीरम् (केन्द्रशासितप्रदेशः)|जम्मूकाश्मीर]] इत्यादीनां भारतीयप्रदेशैः सह अस्य सीमाः अपि सन्ति । अस्य राजधानी [[लाहोर]] पाकिस्थानस्य सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, आर्थिक विश्वनगरीयकेन्द्रं च अस्ति । यत्र देशस्य चलचित्र-उद्योगः अधिकांशः नव्यता<!--फैशन्-->-उद्योगः च आधारितः अस्ति ।<ref>{{cite news|title=The pulse of Pakistan's growing fashion industry|url=http://www.thenational.ae/lifestyle/fashion/the-pulse-of-pakistans-growing-fashion-industry|accessdate=१४ जुलाई २०१६|agency=The National (UAE)|date=११ दिसम्बर २०१३|deadurl=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001752/http://www.thenational.ae/lifestyle/fashion/the-pulse-of-pakistans-growing-fashion-industry|archive-date=17 August 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=मलिक|first1=अब्दुल्-रहमान्|title=Bollywood to Lollywood|trans_title=बॉलिवूड् तः लॉलीवूड् यावत्|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/aug/17/bollywoodtolollywood|accessdate=१४ जुलाई २०१६|agency=The Guardian|deadurl=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826004507/https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/aug/17/bollywoodtolollywood|archive-date=२६ अगस्त २०१६}}</ref> [[गुजराण्वाला]], [[फैसलाबाद्]], [[मुल्तानम्]], [[रावलपिण्डी]], [[सियालकोट]] अन्याः प्रमुखाः नगराणि सन्ति । पञ्जाबक्षेत्रं प्राचीनकालात् एव निवसति । २६०० ईपू कालस्य [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धुसभ्यता]] सर्वप्रथमं [[हडप्पा]]-नगरे आविष्कृता ।<ref>{{cite book | last = Beck | first =Roger B. | title = World History: Patterns of Interaction |trans_title=विश्वेतिहासः- अन्तरक्रियायाः प्रतिमानाः| url = https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck | url-access = registration | publisher = मॅक्डॉगल् लिट्टेल् | year = १९९९ | location = Evanston, IL | isbn = 0-395-87274-X }}</ref> संस्कृतमहाकाव्ये [[महाभारतम्|महाभारते]] पञ्जाबस्य वैशिष्ट्यं दृश्यते । अत्र वर्तते [[तक्षशिला]] यत् बहुभिः प्राचीनतमं विश्वविद्यालयं मन्यते तस्य स्थलम् ।<ref name=Needham>{{cite book |first=जोसेफ् |last=नीधम् |author-link=जोसेफ् नीधम् |year=२००४ |title=Within the Four Seas: The Dialogue of East and West |trans_title=सागराभ्यंतरेभ्यश्चतुर्भि - पूर्वपश्चिमयोः संवादः|publisher=Routledge |isbn= 0-415-36166-4}}</ref><ref name="Kulke 2004">{{cite book|last1=कुल्के |first1=हर्मन्न्|author-link=Hermann Kulke |last2=रोदर्मण्ड् |first2=डिट्मार् |year=२००४ |edition=चतुर्थी |title=A History of India |trans_title=भारतस्य एकः इतिहासः|publisher=रट्लेज् |isbn= 0-415-32919-1|quote=In the early centuries the centre of Buddhist scholarship was the University of Taxila.}}</ref><ref name="entrepreneurship2007">[[Balakrishnan Muniapan]], [[Junaid M. Shaikh]] (2007), "Lessons in corporate governance from Kautilya's [[Arthashastra]] in ancient India", ''World Review of Entrepreneurship, Management and Sustainable Development'' '''3''' (1):<br/>{{blockquote|"Kautilya was also a [[Professor]] of Politics and Economics at Taxila University. Taxila University is one of the oldest known universities in the world and it was the chief learning centre in ancient India."}}</ref><ref name="autogenerated478">[[Radha Kumud Mookerji]] (2nd ed. 1951; reprint 1989), ''[[Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist]]'' (p. 478), Motilal Banarsidass Publ., {{ISBN|81-208-0423-6}}:<br/>{{blockquote|"Thus the various centres of learning in different parts of the country became affiliated, as it were, to the educational centre, or the central university, of Taxila which exercised a kind of intellectual [[suzerain]]ty over the wide world of letters in India."}}</ref><ref name="autogenerated479">Radha Kumud Mookerji (2nd ed. 1951; reprint 1989), ''Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist'' (p. 479), Motilal Banarsidass Publ., {{ISBN|81-208-0423-6}}:<br/>{{blockquote|"This shows that Taxila was a seat not of elementary, but higher, education, of colleges or a university as distinguished from schools."}}</ref> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[पाकिस्थानस्य प्रशासनिकविभागाः]] * [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाब, भारतम्]] * [[पञ्जाबीभाषा]] * [[पाकिस्थानम्]] == सन्दर्भाः == pwzq82qqy61r8njurinnzedkpfh5wd8 3 80712 500648 472816 2026-09-19T14:05:53Z Cabayi 13834 Cabayi इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Vibrate69]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Huh trademark]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Vibrate69|Vibrate69]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Huh trademark|Huh trademark]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 472816 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vibrate69}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०८:१९, ७ डिसेम्बर् २०२२ (UTC) 4qtp9fy546psjtqeevr2xkex4ew5oke 0 82907 500655 493934 2026-09-20T01:10:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500655 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name={{big|जयकुमार साई दीपक अय्यर}}|image=File:J Sai Deepak,2017 (On RSTV).png|image_size=431|caption=जयकुमार साई दीपक अय्यर, 2017|honorific prefix=अधिवक्ता|citizenship=भारतीय}} '''जयकुमार साई दीपक अय्यर''' [[अधिवक्ता|भारतीयाधिवक्ताः]] एकः भारतीयः मुक़दमेबाजः अस्ति यः मुख्यतया भारतत्रयस्य लेखकत्वेन प्रसिद्धः अस्ति। वकीलरूपेण सः भारतस्य सर्वोच्चन्यायालयस्य,दिल्लीनगरस्य उच्चन्यायालयस्य च समक्षं अभ्यासं करोति|<ref name=":0">{{Cite news|title=J. Sai Deepak, Associate Partner, Saikrishna & Associates, on studying Law after Engineering, experience in IPR, and taking landmark cases to success|author=जे. साइ दीपक|coauthors=डॉनी अशोक|url=https://superlawyer.in/j-sai-deepak-associate-partner-saikrishna-associates-studying-law-engineering-specialising-ipr-taking-landmark-cases-success/|date=03 05 2015|format=साक्षात्कार|accessdate=21 08 2020|publisher=superlawyer.in}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/sc-praises-lawyer-for-spirited-defence-in-sabarimala-case-118072601333_1.html|title=SC praises lawyer for spirited defence in Sabarimala case|agency=Press Trust of India|date=2018-07-26|work=Business Standard India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/sabarimala-case-deity-living-person-has-right-to-privacy-women-devotees-to-sc-5278481/|title=Sabarimala case: Deity living person, has right to privacy, women devotees to SC|date=2018-07-27|work=The Indian Express|language=en-US}}</ref> <ref name="sabrimala">{{Cite web|last=Iyer|first=Lakshmi|date=5 August 2018|title=Meet Sabarimala case lawyer Sai Deepak J, who caught the nation's attention with his ‘celibacy’ argument|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/small-talk-the-deitys-advocate/articleshow/65275883.cms|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=15 July 2023|archive-date=11 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111121734/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/small-talk-the-deitys-advocate/articleshow/65275883.cms|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|last=Vishwanath|first=Apurva|date=2018-06-14|title=SC takes up task of supervising yet another temple clean-up, now it’s Jagannath temple|url=https://theprint.in/india/governance/sc-takes-up-task-of-supervising-yet-another-temple-clean-up-now-its-jagannath-temple/69961/|website=The Print|language=en-US}}</ref> == अध्ययनम्बाल्यञ्च == तस्य परिवार द्राविड [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणस्य]] अस्ति |<ref>{{Cite web|title=Befitting Reply to a Pseudo Feminist by J. Sai Deepak/Feminism/Sabarimala Temple/Hinduism - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=1C1HIUCazSI&feature=youtu.be&t=67|access-date=|website=www.youtube.com}}</ref> सः यन्त्रशास्त्रानुसारन्नभियांत्रिकिं अण्णा विश्वविधालय अन्तः पठितवन्ति | सोविधि्वक्तुश्शास्त्रं [[भारतीयप्रौद्यौगिकीसंस्थानम्, खडगपुरम्]] अन्तोऽपि पठितवन्ति | <ref name=":0" /> == जामियामिलियेस्लामिया विवाद == ३० अप्रिल २०२० तिथ्या सोजामियामिलियेस्लामियां व्याख्यानं आमन्त्रितददाति| परन्तु तस्मादेतल्लोप्यते यस्मादैतन्नेच्छाम इति जामियामिलियेस्लामियां छात्राः वदन्ति। <ref>{{Cite news|title=Jamia Millia Islamia cancels lecture to be conducted by SC lawyer J Sai Deepak on ‘Minority rights’: Here is what happened|url=https://www.opindia.com/2020/04/jamia-millia-islamia-j-sai-deepak-lecture-minority-rights-cancelled-all-you-need-to-know/}}</ref> ==आलोचना== जयकुमार साई दीपकः स्वस्य कथनस्य अनुरूपं चेरी-पिकिंग्-सिद्धान्तान् आलोचितः अस्ति तथा च सः पूर्वमेव विद्यमानवैकल्पिकसिद्धान्तैः सह सूचनां दातुं असफलः अभवत् ।<ref>{{cite web|url=https://thewire.in/politics/religious-right-india-illogic|title=The Illogic and Inanity of the Religious Right in India}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thewire.in/tech/beerbiceps-j-sai-deepak-youtube-violations|title=‘BeerBiceps’ Interview of J. Sai Deepak Violates Community Standards, But YouTube Won’t Take It Down}}</ref> सः सुब्रमण्यमस्वामी, राजीव मल्होत्रा, संजीव सान्याल, आनन्दरङ्गनाथन्, स्मिता प्रकाशः, अभिजीतचवदा च सह आङ्ग्लभाषिणां हिन्दुत्वविचारकाणां भागः अस्ति, ये प्राचीनहिन्दुसभ्यतायाः श्रेष्ठतायाः विषये मतं धारयन्ति।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/j-sai-deepak-is-wrong-indian-democracy-is-not-hindu-will-8690455/|title=J Sai Deepak is wrong: Indian democracy is not Hindu will}}</ref> == सन्दर्भाः == {{Reflist}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] bp1z81d5ghubm5huztd38az02j265ur 0 92468 500658 500437 2026-09-20T01:40:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500658 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिमूर्तिः | subheader = {{larger|[[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]] त्रयः प्रधानाः देवाः}} | image = [[चित्रम्:Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg|frameless|upright=1|alt=एलिफेण्टा-गुहायां त्रिमूर्तिः]] | caption = [[एलिफेण्टा-गुहा|एलिफेण्टा-गुहायाम्]] षष्ठशताब्द्याः 'त्रिमूर्तिः' (सदाशिवस्य त्रिमुखशिल्पम्) | label1 = देवाः | data1 = [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] (महेश्वरः) | label2 = कार्याणि | data2 = [[सृष्टिः]], [[स्थितिः]] (पालनम्), [[संहारः]] (लयः) | label3 = सम्बद्धाः गुणाः | data3 = [[रजोगुणः]] (ब्रह्मा), [[सत्त्वगुणः]] (विष्णुः), [[तमोगुणः]] (शिवः) | label4 = सहचर्यः (त्रिदेव्यः) | data4 = [[सरस्वती]], [[लक्ष्मीः]], [[पार्वती]] | label5 = तादात्म्यम् | data5 = [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] सगुणाभिव्यक्तिः | label6 = संयुक्तैक्यावतारः | data6 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] | label7 = धर्मग्रन्थाः | data7 = [[मैत्रायणीयोपनिषत्]], [[विष्णुपुराणम्]], [[कूर्मपुराणम्]], [[पद्मपुराणम्]], [[कुमारसम्भवम्]] | label8 = प्रमुखमन्दिराणि | data8 = [[एलिफेण्टा-गुहा]] (भारतम्), [[प्रम्बानन्]] (इण्डोनेशिया) }} '''त्रिमूर्तिः''' ([[संस्कृतम्|संस्कृते]]: त्रिमूर्तिः, [[IAST]]: ''Trimūrti'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]] च मूलभूता काचन दिव्यसंकल्पना वर्तते। अस्यां संकल्पनायां जगतः उत्पत्ति-स्थिति-लयानां त्रिविधकार्यसम्पादकाः त्रयः प्रधानाः देवाः - [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] (महेश्वरः) च - एकस्यैव निर्गुणस्य [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] तिस्रः सगुणमूर्तयः इति परिगण्यन्ते।<ref>{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=The Principal Upanisads |year=1953 |publisher=HarperCollins |pages=795-797}}</ref> सनातनपरम्परायां ब्रह्मा सृष्टेः कर्ता, विष्णुः जगतः पालकः रक्षकश्च, शिवः संहारकर्ता रूपान्तरणकर्ता च मन्यते। एते त्रयः देवाः ब्रह्माण्डे प्राकृतिकनियमानां चक्रस्य (सृष्टि-स्थिति-लयानां) सन्तुलनं धारयन्ति। दार्शनिकदृष्ट्या एषा संकल्पना एकस्यैव अद्वितीयपरमात्मनः विविधकार्याभिव्यक्तिं बोधयति।<ref>{{Cite book |last=Flood |first=Gavin |title=An Introduction to Hinduism |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-43878-0 |pages=110-112}}</ref> == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'त्रिमूर्ति' इति पदं कर्मधारय-द्विगु-समासाभ्यां सिद्ध्यति: * '''तिस्रः मूर्तयः यस्य/यस्याः सः/सा''' (बहुव्रीहिः) अथवा '''तिसृणां मूर्तीनां समाहारः''' (द्विगुसमासः)। * 'त्रि' इत्युक्ते त्रिसङ्ख्या, 'मूर्तिः' इत्युक्ते रूपम्, आकारः, स्वरूपं वा। अतः 'त्रिमूर्तिः' इत्यस्य अर्थः त्रिरूपात्मकः भगवान् अथवा त्रिविधं रूपम् इति भवति। तात्त्विकदृष्ट्या अद्वैतवेदान्ते प्रतिपाद्यते यत् मूलतः ईश्वरः निर्गुणः, निराकारः, सर्वव्यापी च अस्ति। किन्तु सृष्टिप्रपञ्चस्य सञ्चालनाय मायोपाधिसंयोगात् स एव त्रिगुणात्मकरूपेण त्रिधा भासते: # '''रजोगुणेन''' सह स्रष्टा भूत्वा '''ब्रह्मा''' इति कथ्यते। # '''सत्त्वगुणेन''' सह पालकः भूत्वा '''विष्णुः''' इति कथ्यते। # '''तमोगुणेन''' सह संहर्ता भूत्वा '''शिवः''' इति कथ्यते। महाकविः [[कालिदासः]] स्वकीये [[कुमारसम्भवम्|कुमारसम्भवे]] (७.४४) त्रिमूर्तीनाम् अभेदं प्रतिपादयन् लिखति: {{quote|एकैव मूर्तिर्बिभिदे त्रिधा सा सामान्यमेषां प्रथमावरत्वम्।<br />विष्णोर्हरस्तस्य हरिः कदाचिद्वेधास्तयोस्तावपि धातुरद्यौ॥|कालिदासः, कुमारसम्भवम्}} (अर्थात्: मूलतः मूर्तिरेकैव, सा त्रिधा विभक्ता। एतेषु कोऽपि ज्येष्ठः कनिष्ठो वा नास्ति। कदाचित् विष्णोः पुरा हरः (शिवः), कदाचित् हरस्य पुरा हरिः, कदाचित् तयोर्द्वयोः पुरा ब्रह्मा, कदाचित् च ब्रह्मणः पुरा तावुभौ भवतः।) == त्रिमूर्तेः देवाः कार्याणि गुणाश्च == त्रिमूर्तौ अन्तर्भूतानां देवानां स्वरूपं, तेषां तत्त्वं, गुणाः, शक्तयश्च अधस्तने कोष्ठके प्रदर्शिताः सन्ति: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! देवः !! कार्यम् !! तत्त्वम् / गुणः !! सहचरी (शक्तिः) !! निवासस्थानम् !! [[वाहनम्]] !! प्रतीकम् / आयुधम् |- | '''[[ब्रह्मा]]''' || सृष्टिः (सृजनम्) || [[रजोगुणः]] || [[सरस्वती]] (ज्ञानशक्तिः) || [[सत्यलोकः]] (ब्रह्मलोकः) || [[हंसः]] || वेदग्रन्थाः, अक्षमाला, कमण्डलुः |- | '''[[विष्णुः]]''' || स्थितिः (पालनम्) || [[सत्त्वगुणः]] || [[लक्ष्मीः]] (समृद्धिशक्तिः) || [[वैकुण्ठः]] (क्षीरसागरः) || [[गरुडः]] || सुदर्शनचक्रम्, शङ्खः, गदा, पद्मम् |- | '''[[शिवः]]''' || लयः (संहारः/पुनर्नवीकरणम्) || [[तमोगुणः]] || [[पार्वती]] (क्रियाशक्तिः) || [[कैलासः]] || [[नन्दी]] (वृषभः) || त्रिशूलम्, डमरुः, तृतीयनयनम् |} === १. ब्रह्मा (सृष्टिकर्ता) === [[चित्रम्:Brahma Vishnu Mahesh.jpg|220px|thumb|right|कमलोद्भवः ब्रह्मा, शेषशायी विष्णुः, संहारकः शिवश्च]] [[ब्रह्मा]] जगतः स्रष्टा, चतुर्मुखधारी, वेदानां प्रदाता च अस्ति। सः हिरण्यगर्भात् अथवा विष्णोः नाभीकमलात् प्रादुर्भूतः इति पौराणिकी कथा वर्तते। ब्रह्मा रजोगुणस्य अधिष्ठाता, यतो हि सृष्टिकार्याय कर्मणः प्रवृत्तेः च आवश्यकता भवति। ब्रह्मणः पत्नी विद्यायाः बुद्धेः च देवी [[सरस्वती]] अस्ति। भारते ब्रह्मणः पूजामन्दिराणि विरलानि सन्ति, येषु राजस्थानस्य [[पुष्करम्|पुष्करमन्दिरम्]] अतिप्रसिद्धम् अस्ति। === २. विष्णुः (पालनकर्ता) === [[विष्णुः]] सम्पूर्णस्य विश्वस्य आधारः, पालकः, धर्मस्य रक्षकश्च अस्ति। सः सत्त्वगुणस्य अधिष्ठाता, यः दयायाः, शान्तेः, सन्तुलनस्य च प्रतीकः वर्तते। यदा यदा लोके धर्मस्य हानिः अधर्मस्य च वृद्धिः भवति, तदा तदा विष्णुः जगद्रक्षणाय विविधेषु रूपेषु अवतरति (दशावताराः)। विष्णोः सहचरी धनधान्यैश्वर्यप्रदात्री [[लक्ष्मीः]] वर्तते। तस्य निवासस्थानं क्षीरसमुद्रस्थः [[वैकुण्ठः]] अस्ति। === ३. शिवः (लयकर्ता) === [[शिवः]] (महेश्वरः, रुद्रः वा) संहारस्य, रूपान्तरणस्य, वैराग्यस्य च देवः अस्ति। संहारः इत्यस्य अर्थः केवलं विनाशः न, अपितु पुरातनस्य समापनं कृत्वा नूतनस्य सृष्टये मार्गप्रशस्तता (पुनर्नवीकरणम्) इति। सः तमोगुणस्य अधिष्ठाता मन्यते, किन्तु तात्त्विकदृष्ट्या सः गुणातीतः, परमकल्याणकारी (शिवः), आशुतोषश्च अस्ति। शिवस्य सहचरी भगवती [[पार्वती]] (महाशक्तिः) वर्तते, तस्य निवासस्थानं च [[कैलासः|कैलासपर्वतः]] अस्ति। == धर्मग्रन्थेषु उल्लेखः == === वैदिकसाहित्यम् उपनिषदश्च === वैदिकसंहितासु ब्रह्मा (प्रजापतिरूपेण), विष्णुः, रुद्रश्च पृथक् पृथक् देवतारूपेण वर्णिताः सन्ति। कालान्तरे उपनिषत्काले एषां त्रयाणां सामरस्यं परब्रह्मणः अङ्गरूपेण विकसितम्। [[मैत्रायणीयोपनिषत्|मैत्रायणीयोपनिषदः]] पञ्चमप्रपाठके (५.२) स्पष्टतया उल्लिखितम् अस्ति यत् परब्रह्मणः एव तिस्रः मुख्याः तनवो ब्रह्म-रुद्र-विष्णवः सन्ति: {{quote|तमो वा इदमग्र आसीदेकम्... तस्यैतास्तनवोऽग्र्यास्तन्मात्रा ब्रह्म-रुद्र-विष्णव इति। अथ यो ह खलु वावास्य राजसोऽंशोऽसौ स ब्रह्मा, अथ यो ह खलु वावास्य तामसोऽंशोऽसौ स रुद्रः, अथ यो ह खलु वावास्य सात्त्विकोऽंशोऽसौ स विष्णुः॥|मैत्रायणीयोपनिषत्, ५.२}} === पुराणसाहित्यम् === पुराणेषु त्रिमूर्तिसंकल्पना अतीव दृढतया व्याख्याता अस्ति: * '''[[विष्णुपुराणम्|विष्णुपुराणे]] (१.२.६६)''': {{quote|सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम्।<br />स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः॥|विष्णुपुराणम्, १.२.६६}} (अर्थात्: भगवान् जनार्दनः एक एव सन् सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्मणां सम्पादनाय ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति संज्ञां प्राप्नोति।) * '''[[कूर्मपुराणम्|कूर्मपुराणे]] (१.९)''': कूर्मपुराणे प्रतिपादितं यत् त्रयाणां देवानाम् ऐक्यं यः जानाति, स एव मोक्षस्य अधिकारी भवति: {{quote|एक एव त्रिधा भूतो ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः।<br />न भेदः कश्चिदेतेषां भेदे प्रत्यववायभाक्॥|कूर्मपुराणम्}} * '''[[पद्मपुराणम्|पद्मपुराणे]]''': पद्मपुराणस्य सृष्टिखण्डे त्रिमूर्तेः ऐक्यं वर्णयन् प्रोक्तं यत् "यो विष्णवे स शिवाय, यो ब्रह्मणः स सर्वस्मै" इति। == त्रिदेव्यः (शक्तिसहिता त्रिमूर्तिः) == [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तसिद्धान्तानुसारेण]] जडं जगत् सञ्चालयितुं शिव-विष्णु-ब्रह्मणां स्वकीयशक्त्या सह संयोगः अनिवार्यः भवति। यथोक्तं - "शक्तिहीनः शिवः शवः भवति"। अतः त्रिमूर्तीनां सहचर्यः 'त्रिदेव्यः' इति पूज्यन्ते: # '''[[सरस्वती]]''' : ब्रह्मणः शक्तिः, या ज्ञानस्य, वाण्याः, सङ्गीतस्य, सृष्टिसङ्कल्पस्य च स्वामिनी अस्ति। # '''[[लक्ष्मीः]]''' : विष्णोः शक्तिः, या पोषणस्य, ऐश्वर्यस्य, सम्पदः, स्थितेश्च देवी अस्ति। # '''[[पार्वती]]''' (दुर्गा/काली) : शिवस्य शक्तिः, या बलस्य, पराक्रमस्य, संहारस्य, दुष्टदमनस्य च स्वामिनी अस्ति। [[देवीभागवतपुराणम्|देवीभागवतपुराणे]] प्रतिपादितं यत् परमशक्तिः [[आदिपराशक्तिः]] स्वयमेव महासरस्वती, महालक्ष्मी, महाकाली इति त्रिविधरूपं धृत्वा ब्रह्माणं, विष्णुं, शिवं च स्वस्वकार्ये नियोजयति।<ref>{{Cite book |last=Coburn |first=Thomas B. |title=Devi Mahatmya: The Crystallization of the Goddess Tradition |year=1988 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=81-208-0557-7 |pages=132-135}}</ref> == दार्शनिकसम्प्रदायानां दृष्टयः == [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] विभिन्नेषु दार्शनिकसम्प्रदायेषु त्रिमूर्तिविषये स्वकीया विशिष्टा दृष्टिः दृश्यते: === १. अद्वैतवेदान्तः स्मार्तपरम्परा च === [[आदिशङ्कराचार्यः|आदिशङ्कराचार्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतदर्शने]] निर्गुणं [[ब्रह्म]] एकमेवाद्वितीयम् अस्ति। तदेव उपाधिभेदात् सृष्टिप्रक्रियायां त्रिमूर्तिरूपेण प्रतीयते। स्मार्तपरम्परायां 'पञ्चायतनपूजा' (शिवः, विष्णुः, सूर्यः, गणेशः, देवी च) विहिता अस्ति, यत्र सर्वेषां देवानाम् अभेदः स्वीक्रियते। हरिशङ्करयोः अभेदप्रतिपादकं 'हरिहर'स्वरूपमपि अस्यैव निदर्शनम्। === २. शैवदर्शनम् === [[शैवसम्प्रदायः|शैवसिद्धान्ते]] [[शिवः]] (परमशिवः वा सदाशिवः) परब्रह्मस्वरूपः अस्ति। सः पञ्चकृत्यानि (सृष्टिः, स्थितिः, संहारः, तिरोभावः, अनुग्रहः च) करोति। अस्मिन् मते ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रश्च सदाशिवस्य एव आज्ञाकारिणः अंशाः मन्यन्ते। एलिफेण्टा-गुहायां स्थितं विशालं त्रिमुखशिल्पं शैवदर्शनानुसारेण सदाशिवस्य सद्योजात (सृष्टिः), वामदेव (स्थितिः), अघोर (संहारः) इति त्रिविधमुखानां प्रतीकम् अस्ति। === ३. वैष्णवदर्शनम् === [[वैष्णवसम्प्रदायः|वैष्णवदर्शने]] (यथा [[विशिष्टाद्वैतः|विशिष्टाद्वैते]], [[द्वैतदर्शनम्|द्वैते]] च) [[नारायणः]] अथवा [[विष्णुः]] साक्षात् परब्रह्म परमात्मा च अस्ति। सः जगत्सृष्टये स्वनाभिकमलात् ब्रह्माणं जनयति, संहाराय च रुद्रात्मना संहरति। अत्र ब्रह्मा शिवश्च विष्णोः अधीनौ देवताविशेषौ अथवा विष्णोः एव विभूतयः इति मन्यन्ते। === ४. शाक्तदर्शनम् === [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शने]] [[आदिपराशक्तिः]] एव सर्वोपरि वर्तते। सा एव त्रिमूर्तीन् उत्पाद्य तेभ्यः सृष्टि-स्थिति-प्रलयकार्याणि वितरति। देवीमाहात्म्ये सा एव महालक्ष्मी-महाकाली-महासरस्वतीरूपेण त्रिमूर्तीनां प्रेरिका शक्तिः इति वर्णिता। == त्रिमूर्तेः अवतारः - भगवान् दत्तात्रेयः == [[चित्रम्:Lord Dattatreya from Devgad.jpg|200px|thumb|left|त्रिमूर्त्यवतारः भगवान् दत्तात्रेयः]] पौराणिकसाहित्ये त्रिमूर्तीनां संयुक्तैकावताररूपेण भगवान् [[दत्तात्रेयः]] विख्यातः अस्ति। महर्षेः [[अत्रिः|अत्रेः]] पत्न्याः [[अनसूया|अनसूयायाः]] पातिव्रत्येन तपसा च प्रसन्नाः ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरश्च तस्यै वरं दत्तवन्तः। तदनन्तरं त्रिमूर्तीनाम् अंशात् दत्तात्रेयस्य प्रादुर्भावः अभवत्। भगवान् दत्तात्रेयः त्रिमुखी, षड्भुजः, चतुर्वेदस्वरूपैः चतुर्भिः श्वानैः कामधेन्वा च परिवृतः चित्रितः भवति। सः अवधूतपरम्परायाः गुरुपरम्परायाश्च आदिगुरुः मन्यते। == वास्तुशिल्पम् प्रतिमाविज्ञानं च == भारतीयवास्तुशास्त्रे मूर्तिकलायां च त्रिमूर्तेः निरूपणं बहुधा लभ्यते: # '''एलिफेण्टा-गुहा (महाराष्ट्रम्)''' : मुम्बई-समीपे स्थितायां षष्ठशताब्द्यां निर्मितायां जगत्प्रसिद्धायां गुहायां पाषाणोत्कीर्णा विशाला 'त्रिमूर्ति-सदाशिव'प्रतिमा वर्तते। अस्यां मध्यभागः सौम्यः शान्तश्च (संरक्षकः), दक्षिणभागः कमनीयः (सृजनशीलः), वामभागश्च भयङ्करः सर्पजटाधारी (संहारशीलः) अस्ति। # '''प्रम्बानन्-मन्दिरम् (इण्डोनेशिया)''' : नवमशताब्द्यां जावाद्वीपे निर्मितं विशालं हिन्दू-देवालयपरिसरम् अस्ति, यत्र त्रिमूर्तीनां कृते त्रयः प्रधानाः देवालयाः (शिवप्रसादः, विष्णुप्रसादः, ब्रह्मप्रसादश्च) समन्विताः सन्ति। इदं मन्दिरं युनेस्को-विश्वपारम्परिकस्थानम् अस्ति। # '''त्रिपुरान्तकम्, मिथिलेशेश्वरमन्दिराणि''' : दक्षिणभारते उत्तरभारते च त्रिमूर्तिसमन्वितानि मन्दिराणि लभ्यन्ते यत्र त्रयः अपि देवाः एकत्रैव पूज्यन्ते। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[त्रिदेवी]] * [[ब्रह्मा]] * [[विष्णुः]] * [[शिवः]] * [[सनातनधर्मः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://www.britannica.com/topic/Trimurti एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका-मध्ये त्रिमूर्तिविषयकः लेखः] * [https://vedabase.io/sa/ वेदान्तसाहित्ये त्रिमूर्तिवर्णनम् - वेदबेस]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:त्रिमूर्तिः]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]] qbq92ll5v2rku5sz8flqippjcpkqwdl 0 92469 500663 500438 2026-09-20T02:09:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500663 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = परब्रह्म | subheader = {{larger|[[वेदान्तः|वेदान्ते]] सर्वोच्चं परमं सत्यम्}} | image = [[चित्रम्:Om symbol.svg|160px|center|alt=प्रणवः ॐ (परब्रह्मणः प्रतीकम्)]] | caption = [[प्रणवः]] (ॐ) - परब्रह्मणः प्रत्यक्षं वाच्यं प्रतीकं च | label1 = व्युत्पत्तिः | data1 = परं च तत् ब्रह्म च | label2 = स्वरूपलक्षणम् | data2 = [[सच्चिदानन्दः|सच्चिदानन्दः]] (सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म) | label3 = रूपद्वयम् | data3 = [[निर्गुण-ब्रह्म|निर्गुणं परब्रह्म]], [[सगुण-ब्रह्म|सगुणं परब्रह्म (ईश्वरः)]] | label4 = महावाक्यानि | data4 = प्रज्ञानं ब्रह्म, अहं ब्रह्मास्मि, तत्त्वमसि, अयमात्मा ब्रह्म | label5 = प्रतीकम् | data5 = [[ॐ|प्रणवः (ॐ)]] | label6 = प्रमुखग्रन्थाः | data6 = [[उपनिषदः]], [[भगवद्गीता]], [[ब्रह्मसूत्राणि]] ([[प्रस्थानत्रयी]]) | label7 = साक्षात्कारमार्गः | data7 = [[ज्ञानयोगः]], [[भक्तियोगः]], [[कर्मयोगः]] | label8 = फलम् | data8 = [[मोक्षः]] (कैवल्यम्, भगवत्प्राप्तिः) }} '''परब्रह्म''' (अथवा '''परब्रह्मन्''', [[IAST]]: ''Parabrahman'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]] च सर्वोच्चं, चरमम्, अद्वितीयं च परमार्थतत्त्वं वर्तते। इदं देश-काल-निमित्त-उपाधिभ्यः परं, गुणातीतम्, अव्यक्तम्, अनन्तं, नित्यं च परमचैतन्यस्वरूपम् अस्ति। उपनिषत्सु, [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]], [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रेषु]] (प्रस्थानत्रय्यां) च परब्रह्मणः वर्णनं सम्पूर्णस्य विश्वस्य अभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वेन, सर्वाधारत्वेन, अन्तिमाश्रयत्वेन च कृतम् अस्ति।<ref>{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=Indian Philosophy (Volume 2) |year=1927 |publisher=Oxford University Press |pages=533-542}}</ref> वेदान्ते परब्रह्मणः द्वे रूपे निर्दिश्येते - '''निर्गुणं परब्रह्म''' तथा '''सगुणं परब्रह्म''' (अपरं ब्रह्म अथवा [[ईश्वरः]])। यदा परब्रह्म मायादिरहितं, विशुद्धचैतन्यरूपं, निर्विशेषं च वर्ण्यते, तदा तत् 'निर्गुणम्' उच्यते। यदा च तत् मायोपहितं सत् जगतः सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्ता, सर्वज्ञः, सर्वशक्तिमान् प्रभुः इति वर्ण्यते, तदा तत् 'सगुणम्' उच्यते।<ref>{{Cite book |last=Deutsch |first=Eliot |title=Advaita Vedanta: A Philosophical Reconstruction |year=1973 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0271-4 |pages=12-15}}</ref> == व्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'परब्रह्म' इति पदं कर्मधारयसमासेन सिद्ध्यति: * '''परं च तत् ब्रह्म च इति परब्रह्म'''। * 'ब्रह्म' इति पदं 'बृह्' वृद्धौ धातोः 'मनिन्' प्रत्यये कृते निष्पद्यते: ''"बृहत्त्वात् बृंहणत्वाच्च तद् ब्रह्मेत्युच्यते परम्"''। अर्थात् यत् स्वयं निरतिशयम महत् अस्ति, अपरं च सर्वं प्रपञ्चं स्वात्मनि वर्धयति व्याप्य तिष्ठति च, तत् 'ब्रह्म' इति कथ्यते। * 'पर' शब्दस्य अर्थः भवति - उत्कृष्टम्, अतीतम्, अनाद्यनन्तम्, इन्द्रियातीतं चरमं तत्त्वम्। [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|भागवतपुराणे]] परब्रह्मणः त्रिधा प्रतीतिः वर्णिता अस्ति (१.२.११): {{quote|वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम्।<br />ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते॥|श्रीमद्भागवतपुराणम्, १.२.११}} (अर्थात्: तत्त्वविदः ज्ञानिनः अद्वयज्ञानरूपं यत् परमार्थतत्त्वं वदन्ति, तदेव वेदान्तिभिः 'ब्रह्म' इति, योगिभिः 'परमात्मा' इति, भक्तैश्च 'भगवान्' इति शब्द्यते।) == लक्षणद्वयम् == वेदान्तशास्त्रे परब्रह्मणः बोधनाय लक्षणद्वयं प्रतिपादितम् अस्ति: # '''स्वरूपलक्षणम्''' : यत् वस्तुनः नित्यं, स्वभावसिद्धम्, आन्तरिकं च लक्षणं भवति। # '''तटस्थलक्षणम्''' : यत् वस्तुनः आगन्तुकं, कार्यापेक्षया वा कल्पितं लक्षणं भवति। === १. स्वरूपलक्षणम् (सच्चिदानन्दः) === परब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं त्रिविधम् अस्ति: * '''सत्यम् (सत्)''' : यत् त्रिषु कालेषु (भूत-वर्तमान-भविष्यत्सु) अपरिवर्तनीयं, निर्बाधं, नित्यं च तिष्ठति। * '''ज्ञानम् (चित्)''' : यत् स्वयम्प्रकाशमानं, जडरहितं, विशुद्धं ज्ञानस्वरूपम् अस्ति। * '''अनन्तम् (आनन्दः)''' : यत् देशतः, कालतः, वस्तुतश्च परिच्छेदरहितम्, असीमम्, परमानन्दमयम् अस्ति। [[तैत्तिरीयोपनिषत्|तैत्तिरीयोपनिषदि]] (२.१.१) परब्रह्मणः स्वरूपलक्षणम् एवं निर्दिष्टम्: {{quote|सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्। सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति॥|तैत्तिरीयोपनिषत्, २.१.१}} अपि च तत्रैव परब्रह्म आनन्दस्वरूपम् इति प्रतिपाद्योक्तम्: ''"रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति"'' (२.७.१)। === २. तटस्थलक्षणम् (जगत्कारणत्वम्) === जगतः सृष्टि-स्थिति-प्रलयव्यापारेण परब्रह्मणः यत् लक्षणं प्रकाश्यते, तत् तटस्थलक्षणम् उच्यते। [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रस्य]] द्वितीये सूत्रे महर्षिः बादरायणः कथयति: {{quote|जन्माद्यस्य यतः॥|ब्रह्मसूत्रम्, १.१.२}} (अर्थात्: यस्मात् परब्रह्मणः अस्य जगतः जन्म, स्थितिः, प्रलयश्च भवन्ति, तदेव परब्रह्म।) अस्य मूलं [[तैत्तिरीयोपनिषत्|तैत्तिरीयोपनिषदः]] भृगुवल्ल्यां लभ्यते: {{quote|यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासस्व। तद् ब्रह्मेति॥|तैत्तिरीयोपनिषत्, ३.१.१}} == प्रस्थानत्रय्यां परब्रह्म == वेदान्तदर्शनस्य त्रयः मूलस्तम्भाः 'प्रस्थानत्रयी' इति प्रसिद्धाः - उपनिषदः (श्रुतिप्रस्थानम्), भगवद्गीता (स्मृतिप्रस्थानम्), ब्रह्मसूत्राणि (न्यायप्रस्थानम्) च। एषु त्रिषु परब्रह्मणः विवेचनम् अतीव गहनतया कृतम् अस्ति। === १. उपनिषदः === उपनिषत्सु परब्रह्मणः साक्षाद्बोधाय चत्वारि 'महावाक्यानि' उद्घोषितानि सन्ति: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! महावाक्यम् !! उपनिषत् !! वेदः !! तात्त्विकार्थः |- | '''प्रज्ञानं ब्रह्म''' || [[ऐतरेयोपनिषत्]] || [[ऋग्वेदः]] || विशुद्धं चैतन्यमेव परब्रह्म अस्ति। |- | '''अहं ब्रह्मास्मि''' || [[बृहदारण्यकोपनिषत्]] || [[यजुर्वेदः]] || मम अन्तरात्मा साक्षात् परब्रह्मस्वरूपः अस्ति। |- | '''तत्त्वमसि''' || [[छान्दोग्योपनिषत्]] || [[सामवेदः]] || हे श्वेतकेतो, सः परमात्मा त्वमेव असि। |- | '''अयमात्मा ब्रह्म''' || [[माण्डूक्योपनिषत्]] || [[अथर्ववेदः]] || अयं जीवात्मा वस्तुतः परब्रह्म एव। |} [[बृहदारण्यकोपनिषत्|बृहदारण्यकोपनिषदि]] (२.३.६) महर्षिः याज्ञवल्क्यः परब्रह्मणः अवाच्यत्वं निर्दिशन् '''"नेति नेति"''' (न इति, न इति - इदम् अपि न, तद् अपि न) इति पद्धत्या सर्वाणि मायिकविशेषणानि अपाकरोति। === २. भगवद्गीता === [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]] भगवान् श्रीकृष्णः परब्रह्मणः स्वरूपं बहुधा वर्णयति: * '''अक्षरं ब्रह्म परमम्''' (गीता ८.३) : परब्रह्म सर्वदा अविनाशि, नित्यं च अस्ति। * '''ज्ञेयस्वरूपम्''' (गीता १३.१२): {{quote|ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते।<br />अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥|भगवद्गीता, १३.१२}} * '''पुरुषोत्तमयोगः''' (गीता १५.१६-१८) : लोके द्वौ पुरुषौ स्तः - क्षरः (विनाशी जडप्रपञ्चः), अक्षरः (कूटस्थः जीवात्मा) च। किन्तु एताभ्यां परः यः उत्तमः पुरुषः परमात्मा इति गीयते, स एव परब्रह्म (पुरुषोत्तमः)। === ३. ब्रह्मसूत्राणि === महर्षेः व्यासस्य [[ब्रह्मसूत्राणि|ब्रह्मसूत्रेषु]] वेदान्तवाक्यानां समन्वयेन परब्रह्मणः लक्षणं, जगत्कारणत्वं, साधना, फलञ्च तार्किकपद्धत्या स्थापितानि सन्ति। प्रथमसूत्रेणैव ब्रह्मजिज्ञासा आरभ्यते: ''"अथातो ब्रह्मजिज्ञासा"'' (१.१.१)। == वेदान्तदर्शनेषु परब्रह्मणः स्वरूपम् == [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]] विभिन्नाः आचार्याः स्वस्वदृष्ट्या परब्रह्मणः व्याख्यां कृतवन्तः: === १. अद्वैतवेदान्तः (आदिशङ्कराचार्यः) === [[चित्रम्:Shankaracharya.jpg|180px|thumb|right|अद्वैतप्रतिष्ठापकाः आदिशङ्कराचार्याः]] [[आदिशङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतमते]] परब्रह्म एकमेवाद्वितीयम्, निर्विशेषम्, अखण्डचैतन्यरूपं च अस्ति। * अत्र 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति स्वरूपलक्षणम्। परब्रह्मणि सजातीय-विजातीय-स्वगतभेदाः न सन्ति। * मायायाः उपाधिना तदेव परब्रह्म 'सगुणं ब्रह्म' अथवा 'ईश्वरः' इति प्रतीयते। * व्यावहारिकदृष्ट्या जगत् सत्यमिव भासते, किन्तु पारमार्थिकदृष्ट्या ब्रह्म एव एकमात्रं सत्यम्: {{quote|ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः।<br />अनेन वेद्यं सच्छास्त्रमिति वेदान्तडिण्डिमः॥|वेदान्तडिण्डिमः}} === २. विशिष्टाद्वैतवेदान्तः (रामानुजाचार्यः) === [[चित्रम्:Ramanuja.jpg|180px|thumb|left|विशिष्टाद्वैतप्रवर्तकाः रामानुजाचार्याः]] [[रामानुजाचार्यः|रामानुजाचार्यस्य]] [[विशिष्टाद्वैतः|विशिष्टाद्वैतमते]] परब्रह्म निर्गुणं न, अपितु अनन्त-कल्याणगुणगणसम्पन्नं सगुणं भवति। * परब्रह्म साक्षात् भगवान् [[नारायणः]] (श्रीमन्नारायणः, विष्णुः) अस्ति। * चित् (जीवात्मानः) अचित् (प्रकृतिः) च परब्रह्मणः शरीरभूताः सन्ति, परब्रह्म च तयोः आत्मा (शरीर-शरीरिभावः)। * परब्रह्मणि स्वगतभेदः वर्तते, किन्तु सः एकमेव अद्वितीयरूपेण विशिष्टः अस्ति। === ३. द्वैतवेदान्तः (मध्वाचार्यः) === [[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यस्य]] [[द्वैतदर्शनम्|द्वैतमते]] परब्रह्म सर्वथा स्वतन्त्रं तत्त्वम् अस्ति, जीवाः जडप्रपञ्चश्च सर्वदा परतन्त्राः सन्ति। * परब्रह्म साक्षात् [[विष्णुः]] (हरिः) अस्ति, यः सर्वगुणपूर्णः, दोषदूरश्च वर्तते। * जीवेश्वरयोः, जीवप्रकृत्योः, जडेश्वरयोः च मध्ये पञ्चविधाः शाश्वतभेदाः (पञ्चभेदाः) सन्ति। परब्रह्मणः कृपां विना मुक्तिः न सम्भवति। === ४. शुद्धाद्वैतम् (वल्लभाचार्यः) === [[वल्लभाचार्यः|वल्लभाचार्यस्य]] मते परब्रह्म साक्षात् पूर्णपुरुषोत्तमः [[कृष्णः]] अस्ति। जगत् ब्रह्मणः एव कार्यम् अतः सत्यम् अस्ति, न तु मिथ्या। माया ब्रह्मणः इच्छाशक्तिः वर्तते। === ५. अचिन्त्यभेदाभेदः (चैतन्यमहाप्रभुः) === [[गौडीयवैष्णवसम्प्रदायः|गौडीयपरम्परायां]] परब्रह्मणः जीवेन सह सम्बन्धः अचिन्त्यभेदाभेदात्मकः मन्यते - यथा अग्नेः तस्य विस्फुलिङ्गैः (कणैः) सह युगपद् भेदः अभेदश्च तिष्ठतः। == शैव-शाक्तदर्शनेषु परब्रह्म == * '''शैवदर्शने (परशिवः)''' : [[शैवसम्प्रदायः|शैवसिद्धान्ते]] [[काश्मीरशैवदर्शनम्|काश्मीरशैवागमे]] च [[शिवः]] (परमशिवः वा परशिवः) परब्रह्मस्वरूपः अस्ति। सः प्रकाशात्मकः (शिवः) विमर्शात्मकः (शक्तिः) च सन् सम्पूर्णे विश्वे क्रीडति। * '''शाक्तदर्शने (आदिपराशक्तिः)''' : [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शने]] साक्षात् [[आदिपराशक्तिः]] (महादेवी, महाकाली, ललिता महात्रिपुरसुन्दरी) एव परब्रह्ममयी अस्ति। सा चिद्रूपिणी, जगज्जननी, ब्रह्मविद्या च उच्यते। == परब्रह्मसाक्षात्कारस्य उपायाः == वेदान्ते परब्रह्मसाक्षात्काराय (मोक्षप्राप्तये) मुख्याः मार्गाः निर्दिष्टाः सन्ति: # '''[[ज्ञानयोगः]]''' : साधनचतुष्टयसम्पन्नः साधकः सद्गुरोः सकाशात् वेदान्तवाक्यानां '''श्रवणम्''', युक्त्या '''मननम्''', अखण्डध्यानेन च '''निदिध्यासनम्''' कृत्वा "अहं ब्रह्मास्मि" इति साक्षात्करोति। # '''[[भक्तियोगः]]''' : सगुणपरब्रह्मणः (भगवतः) पादारविन्दे अनन्यशरणं गत्वा भगवत्कृपायाः अनुभूत्या परब्रह्मणः सान्निध्यं लभते। # '''[[कर्मयोगः]]''' : फलासक्तिं त्यक्त्वा ईश्वरार्पणबुद्ध्या क्रियमाणं निष्कामकर्म चित्तशुद्धिं जनयति, या ज्ञानप्राप्तौ सहायिका भवति। == अपि च पश्यतु == * [[ब्रह्म]] * [[आत्मा]] * [[वेदान्तः]] * [[प्रस्थानत्रयी]] * [[उपनिषदः]] * [[ईश्वरः]] * [[मोक्षः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://vedabase.io/sa/ वेदान्तसाहित्ये ब्रह्मविचारः - वेदबेस]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.britannica.com/topic/Brahman-Hindu-concept एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका-मध्ये परब्रह्मविषयकः लेखः] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]] [[वर्गः:उपनिषदः]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] nmzqci6e064t87d98f89ayw9cj280vv 0 92470 500664 500439 2026-09-20T02:25:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500664 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = प्रणवः | subheader = {{larger|[[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] ध्वनिप्रतीकम्, एकाक्षरं ब्रह्म}}<br />'''ॐ''' | image = [[चित्रम्:Om symbol.svg|160px|center|alt=प्रणवः (ॐ)]] | caption = पवित्रः ॐकारः - अनाहतनादस्य परब्रह्मणश्च साक्षात्प्रतीकम् | label1 = व्युत्पत्तिः | data1 = प्र + णु (स्तुतौ) + अप् | label2 = अङ्गानि (मात्राः) | data2 = अ-कारः, उ-कारः, म-कारः, अर्धमात्रा (अमात्रा) | label3 = प्रतिनिधित्वम् | data3 = जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-तुरीयावस्थाः | label4 = प्रमुखसूत्राणि | data4 = तस्य वाचकः प्रणवः (योगसूत्रम् १.२७)<br />प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा (मुण्डकोपनिषत् २.२.४) | label5 = प्रयोज्यपरम्पराः | data5 = [[सनातनधर्मः]], [[बौद्धधर्मः]], [[जैनदर्शनम्]], [[सिखधर्मः]] | label6 = प्रमुखोपनिषदः | data6 = [[माण्डूक्योपनिषत्]], [[प्रश्नोपनिषत्]], [[कठोपनिषत्]], [[तैत्तिरीयोपनिषत्]] | label7 = साधनाफलम् | data7 = चित्तवृत्तिनिरोधः, अन्तरायनाशः, [[आत्मज्ञानम्]] }} '''प्रणवः''' (अथवा '''ओङ्कारः''', '''ॐ''', [[IAST]]: ''Praṇava'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]], [[वेदान्तः|वेदान्तदर्शनस्य]], [[योगदर्शनम्|योगशास्त्रस्य]] च परमपवित्रः, अनादिसिद्धः, एकाक्षरी मन्त्रः वर्तते। अयं साक्षात् सच्चिदानन्दस्वरूपिणः [[परब्रह्म|परब्रह्मणः]] मुख्यः वाचकः (संज्ञा), अनाहतनादस्य च मूलध्वनिः अस्ति।<ref>{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=Sarvepalli |title=The Principal Upanisads |year=1953 |publisher=HarperCollins |pages=67-72}}</ref> महर्षिः [[पतञ्जलिः]] स्वकीये [[योगसूत्राणि|योगसूत्रे]] (१.२७) ईश्वरस्य स्वरूपं निर्दिशन् कथयति: {{quote|तस्य वाचकः प्रणवः॥|पातञ्जलयोगसूत्रम्, १.२७}} (अर्थात्: तस्य सर्वज्ञस्य परमेश्वरस्य वाचकः संज्ञाभूतः शब्दः 'प्रणवः' एव अस्ति।) सर्वे वैदिकाः मन्त्राः, यज्ञाः, स्वाध्यायाः, उपाधयश्च ॐकारेणैव आरभ्यन्ते। प्रणवं विना कृतं वैदिकं कर्म अपूर्णम् इति मन्यते। अयम् एकाक्षरः मन्त्रः सम्पूर्णस्य विश्वस्य उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयतत्त्वानां, चतुर्णां वेदानां, चेतनायाः चतसृणाम् अवस्थानां च मूलप्रतिनिधिः अस्ति।<ref>{{Cite book |last=Gambhiranda |first=Swami |title=Eight Upanishads with the Commentary of Sankaracarya |year=1957 |publisher=Advaita Ashrama |pages=175-182}}</ref> == व्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'प्रणव' इति शब्दस्य निष्पत्तिः 'प्र' उपसर्गपूर्वकात् 'णु' (स्तुतौ, शब्दे वा) धातोः 'अप्' प्रत्यये कृते भवति: * '''प्रकर्षेण नूयते स्तूयते अनेन इति प्रणवः''' - येन परब्रह्म परमात्मा प्रकर्षेण सम्यक्तया स्तूयते, सः 'प्रणवः'। * '''प्रकर्षेण नवं नूतनं करोति साधकं ज्ञानाग्निना इति प्रणवः''' - यस्य जपेन ध्यानेन च साधकस्य पूर्वपापानि नश्यन्ति, सः नित्यनूतनं विशुद्धं चैतन्यं प्राप्नोति, सः 'प्रणवः'। अयं प्रणवः त्रिभिः वर्णैः सङ्घटितः अस्ति - '''अ-कारः''', '''उ-कारः''', '''म-कारः''' च (अ + उ + म् = ॐ)। अस्य उपरि विद्यमानः बिन्दुः नादश्च अस्य चतुर्थं तत्त्वं (अर्धमात्रां वा अमात्राम्) सूचयतः। == माण्डूक्योपनिषदि मात्राविभागः == [[माण्डूक्योपनिषत्|माण्डूक्योपनिषदि]] प्रणवस्य स्वरूपं चेतनायाः चतुर्भिः पादैः (अवस्थाभिः) सह अतीव वैज्ञानिकतया व्याख्यातम् अस्ति: {{quote|ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव। यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव॥|माण्डूक्योपनिषत्, १}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! मात्रा !! चेतनावस्था !! शरीरोपाधिः !! समष्टिस्वरूपम् !! तत्त्वम् !! देवता |- | '''अ (A)''' || [[जाग्रदवस्था]] (Waking) || स्थूलशरीरम् || वैश्वानरः (विराट्) || उत्पत्तिः (सृष्टिः) || [[ब्रह्मा]] |- | '''उ (U)''' || [[स्वप्नावस्था]] (Dream) || सूक्ष्मशरीरम् || तैजसः (हिरण्यगर्भः) || स्थितिः (पालनम्) || [[विष्णुः]] |- | '''म (M)''' || [[सुषुप्त्यवस्था]] (Deep Sleep) || कारणशरीरम् || प्राज्ञः (ईश्वरः) || लयः (संहारः) || [[शिवः]] |- | '''अमात्रा (अर्धमात्रा)''' || [[तुरीयावस्था]] (Transcendental) || उपाधिरहितम् || विशुद्धं परब्रह्म || शान्तम्, अद्वैतम्, कैवल्यम् || साक्षात् परब्रह्म |} माण्डूक्योपनिषदः द्वादशे खण्डे चतुर्थ्याः अमात्रारूपस्य तुरीयावस्थायाः परमं स्वरूपं प्रतिपादितम्: {{quote|अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद॥|माण्डूक्योपनिषत्, १२}} == धर्मग्रन्थेषु प्रणवमाहात्म्यम् == === १. उपनिषदः === * '''[[कठोपनिषत्|कठोपनिषदि]] (१.२.१५-१६)''': यमराजः नचिकेतसं प्रति प्रणवतत्त्वम् उपदिशन् वदति: {{quote|सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।<br />यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्॥<br />एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम्।<br />एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्॥|कठोपनिषत्}} * '''[[मुण्डकोपनिषत्|मुण्डकोपनिषदि]] (२.२.४)''': परब्रह्मणः साक्षात्काराय प्रणवः धनुषः सदृशः वर्णितः: {{quote|प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते।<br />अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्॥|मुण्डकोपनिषत्, २.२.४}} (अर्थात्: प्रणवः धनुः अस्ति, जीवात्मा शरः (बाणः) अस्ति, परब्रह्म च तस्य लक्ष्यम् अस्ति। साधकेन अप्रमत्तेन (सावधानेन) तत् लक्ष्यं वेद्धव्यं, बाणवत् ब्रह्मण्येव तन्मयता प्रापणीया।) * '''[[तैत्तिरीयोपनिषत्|तैत्तिरीयोपनिषदि]] (१.८.१)''': {{quote|ओमिति ब्रह्म। ओमितीदं सर्वम्।|तैत्तिरीयोपनिषत्}} * '''[[प्रश्नोपनिषत्|प्रश्नोपनिषदि]] (५.२)''': {{quote|एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारः। तस्माद् विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति॥|प्रश्नोपनिषत्}} === २. भगवद्गीता === [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]] भगवान् श्रीकृष्णः प्रणवं स्वकीयविभूतिरूपेण वर्णयति: * ''"प्रणवः सर्ववेदेषु पौरुषं नृषु"'' (गीता ७.८) - सर्वेषु वेदेषु अहं प्रणवः अस्मि। * ''"गिरामस्म्येकमक्षरम्"'' (गीता १०.२५) - वाणीषु अहम् एकाक्षरं (ॐकारः) अस्मि। * ''"ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्॥"'' (गीता ८.१३) - यः पुरुषः एकाक्षरं ब्रह्मस्वरूपं प्रणवम् उच्चारयन् मां स्मरन् देहत्यागं करोति, सः परमां मुक्तिं प्राप्नोति। * ''"ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः"'' (गीता १७.२३)। === ३. योगशास्त्रम् साधनापद्धतिश्च === महर्षिः पतञ्जलिः [[पातञ्जलयोगसूत्राणि|पातञ्जलयोगसूत्रे]] प्रणवजपस्य तस्य ध्यानस्य च विधिं फलं च स्पष्टयति: * '''तज्जपस्तदर्थभावनम्''' (१.२८) : केवलं ॐकारस्य वाचनिकजपः न पर्याप्तः, अपितु तदर्थस्य (परमात्मस्वरूपस्य) गभीरं भावनं (ध्यानम्) कर्तव्यम्। * '''ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च''' (१.२९) : अस्य प्रणवजपस्य प्रभावात् अन्तरात्मनः साक्षाद्बोधः भवति, तथा च व्याधि-स्त्यान-संशय-प्रमादादयः नवविधाः योगान्तरायाः नश्यन्ति। == इतरभारतीयपरम्परासु ॐकारः == सनातनधर्मस्य अतिरिक्तं भारते उत्पन्नेषु इतरधर्मेषु अपि ॐकारस्य परमं स्थानं वर्तते: * '''[[बौद्धधर्मः]]''' : तिब्बती-महायान-बौद्धपरम्परायां मन्त्राणाम् आरम्भे ॐकारः प्रयुज्यते। प्रसिद्धः मन्त्रः - ''"ॐ मणिपद्मे हूं"''। * '''[[जैनदर्शनम्]]''' : जैनपरम्परायां पञ्चपरमेष्ठिनां (अरिहन्त-अशरीरी सिद्ध-आचार्य-उपाध्याय-मुनीनां) प्रथमाक्षराणां समाहारेण ॐकारस्य उत्पत्तिः मन्यते (अ+अ+आ+उ+म = ॐ)। * '''[[सिखधर्मः]]''' : गुरुग्रन्थसाहिबस्य प्रारम्भः '''"ੴ"''' (इक ओंकार) इति महावाक्येन भवति, यस्य अर्थः 'ईश्वरः एकः अद्वितीयश्च' इति। == सङ्गणके यूनिकोड-व्यवस्था == आधुनिकसङ्गणकव्यवस्थायां देवनागरी-ॐकारस्य कृते यूनिकोड-सङ्केतः वर्तते: * '''यूनिकोड-मानम्''' : {{code|U+0950}} (DEVANAGARI OM) * '''तिब्बती ॐ''' : {{code|U+0F00}} * '''जैन ॐ''' : {{code|U+1F549}} == अपि च पश्यतु == * [[परब्रह्म]] * [[माण्डूक्योपनिषत्]] * [[योगसूत्राणि]] * [[गायत्रीमन्त्रः]] * [[नादब्रह्म]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://vedabase.io/sa/ वेदान्ते प्रणवविचारः - वेदबेस]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/mandukya.html माण्डूक्योपनिषत् तथा माण्डूक्यकारिका - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:मन्त्राः]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:उपनिषदः]] [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] [[वर्गः:हिन्दुधर्मे ईश्वरस्य संकल्पना]] kvgqnu734j27eft105mtqzp7yzu961o 0 92471 500660 500440 2026-09-20T01:52:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500660 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = नादब्रह्म | subheader = {{larger|ध्वनिरूपं परब्रह्म, सङ्गीतयोगयोः परमोद्देश्यम्}}<br /><small>Nāda Brahman</small> | image = [[चित्रम्:Saraswati by Raja Ravi Varma.jpg|frameless|upright=1|alt=नादब्रह्ममयी भगवती सरस्वती]] | caption = नादब्रह्ममयी [[सरस्वती|भगवती सरस्वती]], राजा रविवर्मणः चित्रम् | label1 = व्युत्पत्तिः | data1 = नादः एव ब्रह्म (कर्मधारयः) | label2 = नादद्वयम् | data2 = [[आहतनादः]] (सङ्गीतम्), [[अनाहतनादः]] (समाधिः) | label3 = वाक्चतुष्टयम् | data3 = [[परा]], [[पश्यन्ती]], [[मध्यमा]], [[वैखरी]] | label4 = प्रमुखग्रन्थाः | data4 = [[सङ्गीतरत्नाकरः]], [[हठयोगप्रदीपिका]], [[नादबिन्दूपनिषत्]], [[वाक्यपदीयम्]] | label5 = साधनापद्धतिः | data5 = [[नादानुसन्धानम्]], सङ्गीतोपासना, कुण्डलिनीयोगः | label6 = फलम् | data6 = चित्तलयः, [[नादब्रह्मसाक्षात्कारः]], मोक्षः }} '''नादब्रह्म''' (अथवा '''नादब्रह्मन्''', [[IAST]]: ''Nādabrahma'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]], [[सङ्गीतशास्त्रम्|भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य]], [[योगशास्त्रम्|योगदर्शनस्य]] च काचन अतीव गभीरा आध्यात्मिक-दार्शनिकी च संकल्पना वर्तते। अस्यां संकल्पनायां सम्पूर्णस्य विश्वस्य आदिमं मूलकारणं, परमं सत्यं च [[परब्रह्म]] विशुद्धध्वनिरूपेण, स्पन्दनरूपेण (Cosmic Vibration), चैतन्यमयनादरूपेण च साक्षात्क्रियते।<ref>{{Cite book |last=Beck |first=Guy L. |title=Sonic Theology: Hinduism and Sacred Sound |year=1993 |publisher=University of South Carolina Press |isbn=0-87249-855-7 |pages=105-112}}</ref> भारतीयसङ्गीतशास्त्रस्य मूर्धन्यग्रन्थे '[[सङ्गीतरत्नाकरः|सङ्गीतरत्नाकरे]]' आचार्यः [[शार्ङ्गदेवः]] नादब्रह्मणः मङ्गलाचरणं कुर्वन् लिखति: {{quote|चैतन्यं सर्वभूतानां विवृतं जगदात्मना।<br />नादब्रह्म तदानन्दमद्वितीयमुपास्महे॥|सङ्गीतरत्नाकरः, १.३.१}} (अर्थात्: यत् सर्वप्राणिनां चैतन्यरूपम् अस्ति, यत् सम्पूर्णजगद्रूपेण विवर्तितं (विस्तृतं) वर्तते, तद् आनन्दमयं अद्वितीयं नादब्रह्म वयम् उपास्महे।) == व्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'नाद' इति शब्दस्य अतीव गूढा तात्त्विकी च व्युत्पत्तिः सङ्गीतशास्त्रेषु दीयते: {{quote|नकारं प्राणनामानं दकारमनलं विदुः।<br />जातः प्राणाग्निसंयोगात्तेन नादोऽभिधीयते॥|सङ्गीतरत्नाकरः, १.३.६}} * '''न-कारः''' : प्राणवायोः (जीवनशक्तेः) वाचकः अस्ति। * '''द-कारः''' : पावकस्य (जाठराग्नेः, ऊर्जायाः) वाचकः अस्ति। यदा प्राणवायुः मूलाधारात् समुत्थाय जाठराग्निना सह संयुज्यते, तदा शरीरे नाभि-हृदय-कण्ठ-मूर्धसु सञ्चरन् ध्वनिं जनयति। स एव 'नादः' इति उच्यते। === आहतनादः अनाहतनादश्च === सङ्गीते योगे च नादस्य द्वौ मुख्यौ भेदौ मन्येते: # '''आहतनादः (Struck Sound)''' : यः नादः द्वयोः वस्त्वोः परस्परं सङ्घर्षात्, आघातात्, घर्षणात् वा उत्पद्यते, सः 'आहतनादः'। मानवकण्ठेन उच्चार्यमाणा वाणी, वीणा-वेणु-मृदङ्गादिभिः वाद्ययन्त्रैः उत्पन्नाः स्वराः च आहतनादस्य रूपाणि सन्ति। अयं नादः सङ्गीतस्य, भाषायाः, लोकव्यवहारस्य च आधारः भवति। # '''अनाहतनादः (Unstruck Sound)''' : यः नादः विना कञ्चिदाघातं, विना घर्षणं, स्वतः एव ब्रह्माण्डे सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति, सः 'अनाहतनादः'। अयं भौतिककर्णाभ्यां न श्रूयते, अपितु गभीरायां ध्यानसमाधौ अन्तःकरणेन (हृदयस्थ-अनाहतचक्रे) अनुभूयते। अयम् अनाहतनादः एव साक्षात् नादब्रह्म, यस्य साक्षात्कारेण मोक्षः प्राप्यते।<ref>{{Cite book |last=Rowell |first=Lewis |title=Music and Musical Thought in Early India |year=1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-73111-7 |pages=45-48}}</ref> == वाक्चतुष्टयं शब्दब्रह्म च == [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] तथा आचार्य-भर्तृहरेः [[वाक्यपदीयम्|वाक्यपदीये]] नादस्य शब्दस्य च चतस्रः सूक्ष्मावस्थाः वर्णिताः सन्ति: {{quote|चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः।<br />गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति॥|ऋग्वेदः, १.१६४.४५}} ताः चतस्रः वाचः यथा: # '''परा वाक्''' : मूलाधारचक्रे स्थिता, सर्वथा अव्यक्ता, निस्पन्दा, विशुद्धचैतन्यमयी च। इयं साक्षात् नादब्रह्मणः मूलस्वरूपम् अस्ति। # '''पश्यन्ती वाक्''' : नाभौ (मणिपूरचक्रे) स्थिता, यत्र भावस्य प्रथमं सूक्ष्मं दर्शनं (स्फुरणम्) भवति। # '''मध्यमा वाक्''' : हृदये (अनाहतचक्रे) स्थिता, यत्र शब्दः बुद्धौ विचारे च सङ्कल्पविकल्पात्मकः भवति, किन्तु बाह्यतः न श्रूयते। # '''वैखरी वाक्''' : कण्ठे मुखे च स्थिता, या वायुना सह जिह्वा-तालु-दन्तादिस्थानेषु सङ्घट्टिता भूत्वा श्रव्यरूपेण प्रकटीभवति। == सङ्गीतशास्त्रे नादब्रह्मोपासना == भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतं (कर्नाटकसङ्गीतं हिन्दुस्तानीसङ्गीतं च) केवलं श्रोतृरञ्जनार्थं न, अपितु आत्मसाक्षात्कारस्य नादब्रह्मोपासनायाश्च साधनम् इति मन्यते। सङ्गीतस्य सप्त स्वराः - '''षड्जः (सा)''', '''ऋषभः (रे)''', '''गान्धारः (ग)''', '''मध्यमः (म)''', '''पञ्चमः (प)''', '''धैवतः (ध)''', '''निषादः (नि)''' - नादब्रह्मणः एव शरीरावयवाः मन्यन्ते। नादादेव श्रुतयः, श्रुतिभ्यः स्वराः, स्वरेभ्यो रागाः, रागेभ्यश्च सम्पूर्णं गान्धर्ववेदम् उत्पद्यते। [[याज्ञवल्क्यस्मृतिः|याज्ञवल्क्यस्मृतौ]] महर्षिः याज्ञवल्क्यः सङ्गीतस्य मोक्षसाधनत्वं प्रतिपादयन् वदति: {{quote|वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः।<br />तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गं नियच्छति॥|याज्ञवल्क्यस्मृतिः, ३.११५}} कर्नाटकसङ्गीतस्य जगद्गुरुः सन्त-त्यागराजः नादब्रह्मणः परमभक्तः आसीत्। सः स्वकीयेषु प्रसिद्धेषु कीर्तनेषु नादब्रह्मणः महिमानं गायति: * ''"नादतनूमनिशं शङ्करं नमामि मे मनसा शिरसा"'' - नादमेव शरीरं यस्य तं शङ्करं नमामि। * ''"नादोपासनचे शङ्करनारायणविधुलु वेलसिरी"'' - नादोपासनया एव ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरश्च विराजन्ते। == योगशास्त्रे नादानुसन्धानम् == [[हठयोगः|हठयोगे]] नादब्रह्मणः साक्षात्काराय '''नादानुसन्धानम्''' परमं साधनम् उक्तम् अस्ति। स्वात्मारामयोगी [[हठयोगप्रदीपिका|हठयोगप्रदीपिकायाः]] चतुर्थोपदेशे (समाधिलक्षणे) लिखति: {{quote|सदाशिवोक्तानि सपादकोटिलयावधानानि वसन्ति लोके।<br />नादानुसन्धानकमेकमेव मन्यामहे मुख्यतमं लयानाम्॥|हठयोगप्रदीपिका, ४.६६}} योगसाधकः यदा षण्मुखीमुद्रां बध्वा एकाग्रचित्तः भूत्वा दक्षिणकर्णे अन्तर्ध्वनिं शृणोति, तदा नादश्रवणस्य चत्वारः क्रमाः (सोपानानि) भवन्ति: # '''आरम्भावस्था''' : प्रथमतः मेघगर्जनम्, समुद्रघोषः, भेरी, ममर्दलः इव गभीराः स्थूलनादाः श्रूयन्ते। # '''घटावस्था''' : ततः शङ्खस्य, घण्टायाः, काहलस्य च ध्वनयः जायन्ते। # '''परिचयावस्था''' : तदनन्तरं वेणोः (वंशी), वीणायाः, मृदङ्गस्य च मधुराः नादाः स्फुरन्ति। # '''निष्पत्त्यवस्था''' : अन्ते भ्रमरगुञ्जनम्, किङ्किणीनादः, मञ्जीरध्वनिः इव सूक्ष्मातिसूक्ष्माः नादाः प्रभवन्ति। अस्मिन् अन्तिमे सोपाने साधकस्य चित्तं नादे पूर्णतया विलीनो भवति (चित्तलयः)। चित्ते विलीने सति साधकः नादातीतं परं ब्रह्म कैवल्यं प्राप्नोति। == अपि च पश्यतु == * [[प्रणवः]] * [[परब्रह्म]] * [[सङ्गीतरत्नाकरः]] * [[हठयोगप्रदीपिका]] * [[सरस्वती]] * [[कुण्डलिनी]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/सङ्गीतरत्नाकरः सङ्गीतरत्नाकरः - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/hatha_pradipika.html हठयोगप्रदीपिका नादानुसन्धानपद्धतिः - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:सङ्गीतशास्त्रम्]] [[वर्गः:वेदान्तः]] [[वर्गः:योगदर्शनम्]] [[वर्गः:भारतीयदर्शनम्]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] s2jersry1q651ns8o5jis36ii0sbr5t 0 92472 500653 500441 2026-09-20T00:33:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500653 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = कुण्डलिनी | subheader = {{larger|सुप्ता प्राणशक्तिः, भुजङ्गमाकारा पराशक्तिः}}<br /><small>Kuṇḍalinī Śakti</small> | image = [[चित्रम्:Yogin in meditation chakras kundalini snake.jpg|200px|center|alt=कुण्डलिनीशक्तिः षट्चक्राणि च]] | caption = ध्याने षट्चक्राणां भेदनं कुर्वती सर्पाकारा कुण्डलिनीशक्तिः | label1 = व्युत्पत्तिः | data1 = कुण्डलं विद्यते अस्याः सा (कुण्डल + इनि + ङीप्) | label2 = मूलस्थानम् | data2 = [[मूलाधारचक्रम्]] (कन्दमूलम्) | label3 = लक्ष्यस्थानम् | data3 = [[सहस्रारचक्रम्]] (परमशिवेन सह मिलनम्) | label4 = रूपम् | data4 = सार्धत्रिवलयाकारः सुप्तभुजङ्गः | label5 = नाडीत्रयम् | data5 = [[इडा]], [[पिङ्गला]], [[सुषुम्णा]] | label6 = प्रमुखग्रन्थाः | data6 = [[हठयोगप्रदीपिका]], [[षट्चक्रनिरूपणम्]], [[घेरण्डसंहिता]], [[सौन्दर्यलहरी]] | label7 = चरमफलम् | data7 = [[षट्चक्रभेदनम्]], शिवशक्तिसामरस्यम्, [[मोक्षः]] }} '''कुण्डलिनी''' (अथवा '''कुण्डलिनीशक्तिः''', [[IAST]]: ''Kuṇḍalinī'') [[योगशास्त्रम्|योगशास्त्रे]], [[हठयोगः|हठयोगे]], [[तन्त्रम्|तन्त्रशास्त्रे]] च मानवशरीरस्य मूलाधारे सुप्तावस्थायां स्थिता परमा सूक्ष्मा प्राणशक्तिः, दैवी चेतना, अथवा साक्षात् [[आदिपराशक्तिः|आदिपराशक्तेः]] वैयक्तिकं रूपं वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Avalon |first=Arthur |title=The Serpent Power |year=1919 |publisher=Ganesh & Co. |isbn=978-81-85988-14-6 |pages=1-15}}</ref> हठयोगस्य मूर्धन्यग्रन्थे '[[हठयोगप्रदीपिका|हठयोगप्रदीपिकायां]]' (३.१) आचार्यः [[स्वात्मारामः]] कुण्डलिन्याः सर्वोच्चं स्थानं वर्णयन् लिखति: {{quote|सशैलवनधात्रीणां यथाधारोऽहिनायकः।<br />सर्वेषां योगतन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली॥|हठयोगप्रदीपिका, ३.१}} (अर्थात्: यथा पर्वतानां, वनानां, पृथिव्याश्च आधारः शेषनागः अस्ति, तथैव सर्वेषां योगसाधनानां, तन्त्राणां च मुख्यः आधारः कुण्डलिनीशक्तिरेव अस्ति।) सामान्यमानवेषु इयं शक्तिः मूलाधारचक्रे सुप्तावस्थायां तिष्ठति। यदा योगसाधनेन, प्राणायामेन, ध्यानबलेन च इयं शक्तिः जागृता भवति, तदा सा [[सुषुम्णा|सुषुम्णानाड्याम्]] ऊर्ध्वं सञ्चरन्ती षट्चक्राणां भेदनं कृत्वा शीर्षस्थे [[सहस्रारचक्रम्|सहस्रारचक्रे]] परमशिवेन सह सम्मिलति। एतदेव 'शिवशक्त्योः सामरस्यम्' अथवा मोक्षः इति कथ्यते।<ref>{{Cite book |last=Saraswati |first=Swami Satyananda |title=Kundalini Tantra |year=1984 |publisher=Bihar School of Yoga |isbn=978-81-85787-15-2 |pages=12-25}}</ref> == व्युत्पत्तिः रूपं च == संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'कुण्डलिनी' इति पदं 'कुण्डल' शब्दात् मत्वर्थीये 'इनि' प्रत्यये कृते, ततः स्त्रीलिङ्गे 'ङीप्' प्रत्ययेन सिद्ध्यति: * '''कुण्डलं सर्पाकारं वलयं विद्यते अस्याः सा कुण्डलिनी''' - या सर्पवत् कुण्डलाकारा (Circular/Coiled) वर्तते सा कुण्डलिनी। * तन्त्रशास्त्रेषु अस्याः अन्यानि नामानि सन्ति - '''भुजङ्गी''', '''सर्पिणी''', '''कुटिलाङ्गी''', '''अरुन्धती''', '''ईश्वरी''', '''शक्तिः''' च। === सार्धत्रिवलयस्य रहस्यम् === कुण्डलिनी मूलाधारे त्रिकोणमण्डले स्वपुच्छं मुखे गृहीत्वा '''सार्धत्रिवलयेन''' (३.५ वेष्टनैः) स्वयम्भू-लिङ्गं परिवेष्ट्य सुषुम्णायाः मुखम् आच्छाद्य सुप्ता वर्तते इति योगग्रन्थेषु वर्णितम् अस्ति। अस्य सार्धत्रिवलयस्य गूढार्थः निम्नरूपेण व्याख्यायते: # '''त्रीणि वलयानि''' : प्रकृतिसम्बद्धानां सत्त्व-रज-तमो गुणानां, प्रणवस्य अ-उ-म इति तिसृणां मात्राणां, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-अवस्थानां च प्रतीकानि सन्ति। # '''अर्धवलयम्''' : गुणातीतायाः, अमात्ररूपायाः, परब्रह्मस्वरूपिण्याः [[तुरीयावस्था|तुरीयावस्थायाः]] प्रतीकम् अस्ति। == नाडीत्रयम् == कुण्डलिन्याः सञ्चारे त्रीणि मुख्यानि नाडीसंस्थानानि प्रधानानि भवन्ति: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! नाडी !! स्थानम् !! स्वरूपम् / प्रतीकम् !! तत्त्वम् !! कार्यम् |- | '''[[इडा]]''' || मेरुदण्डस्य वामभागः || चन्द्रनाडी (शीतला, श्वेता) || गङ्गास्वरूपा, मानसिकी शक्तिः || अन्तर्मुखता, शान्तिः, मनःसञ्चालनम् |- | '''[[पिङ्गला]]''' || मेरुदण्डस्य दक्षिणभागः || सूर्यनाडी (उष्णा, रक्ता) || यमुनास्वरूपा, प्राणशक्तिः || बहिर्मुखता, क्रियाशीलता, प्राणसञ्चालनम् |- | '''[[सुषुम्णा]]''' || मेरुदण्डस्य मध्यभागः || ब्रह्मनाडी (अग्निस्वरूपा) || सरस्वतीस्वरूपा, आध्यात्मिकशक्तिः || कुण्डलिन्याः ऊर्ध्वगमनमार्गः, समाधिः |} == षट्चक्राणि == सुषुम्णामार्गे स्थितानि षट् ऊर्जामण्डलानि 'षट्चक्राणि' इति कथ्यन्ते। कुण्डलिनी एतेषां सर्वेषां भेदनं कृत्वा सहस्रारं प्राप्नोति: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! चक्रम् !! शरीरस्थानम् !! दलसङ्ख्या !! तत्त्वम् !! बीजमन्त्रः !! वर्णः !! प्रतीकम् |- | '''[[मूलाधारचक्रम्|मूलाधारः]]''' || गुद-उपस्थयोः मध्ये || ४ || पृथ्वी || लं (Laṃ) || रक्तः || कुण्डलिन्याः सुप्तस्थानम् |- | '''[[स्वाधिष्ठानचक्रम्|स्वाधिष्ठानम्]]''' || जननेन्द्रियमूले || ६ || जलम् || वं (Vaṃ) || नारङ्गः || कामक्रोधादिनियन्त्रणम् |- | '''[[मणिपूरचक्रम्|मणिपूरम्]]''' || नाभिमण्डले || १० || अग्निः || रं (Raṃ) || पीतः || प्राणस्य तेजसश्च केन्द्रम् |- | '''[[अनाहतचक्रम्|अनाहतम्]]''' || हृदये || १२ || वायुः || यं (Yaṃ) || हरितः || अनाहतनादः, प्रेम, भक्तिः |- | '''[[विशुद्धचक्रम्|विशुद्धम्]]''' || कण्ठकूपे || १६ || आकाशः || हं (Haṃ) || नीलः || विशुद्धविवेकः, वाणीसिद्धिः |- | '''[[आज्ञाचक्रम्|आज्ञा]]''' || भ्रूमध्ये (नेत्रयोर्मध्ये) || २ || मनः / महत्तत्त्वम् || ॐ (Om) || श्वेत/इन्डिगो || दिव्यदृष्टिः, आत्मबोधः |- style="background-color:#ffe4b5; font-weight:bold;" | '''[[सहस्रारचक्रम्|सहस्रारम्]]''' || शीर्षोपरि (ब्रह्मरन्ध्रे) || १००० || परब्रह्म || ॐ || अनन्तज्योतिः || शिवशक्त्योः मिलनम् (मोक्षः) |} == षट्चक्रभेदनं कुण्डलिनीजागरणञ्च == कुण्डलिनीजागरणस्य प्रक्रियायां त्रयाणां 'ग्रन्थीनां' (मानसिक-अविद्याबन्धानां) भेदनं भवति: # '''ब्रह्मग्रन्थिः''' (मूलाधार-स्वाधिष्ठानयोः मध्ये) : भौतिकसंसारस्य, स्थूलशरीरस्य, जडपदार्थानां च आसक्तिं भेदयति। # '''विष्णुग्रन्थिः''' (अनाहतचक्रे) : भावात्मकासक्तिं, ममतां, मान-प्रतिष्ठादिकं च दूरीकरोति। # '''रुद्रग्रन्थिः''' (आज्ञाचक्रे) : सूक्ष्माहङ्कारं, द्वैतभावं, भेदबुद्धिं च विनाश्य अद्वैतज्ञानं जनयति। यदा कुण्डलिनी आज्ञाचक्रं भित्त्वा ब्रह्मरन्ध्रस्थं सहस्रारकमलं प्रविशति, तदा तत्र नित्यस्थितेन परमशिवेन सह तस्याः ऐक्यं भवति। एतेन मिलनेन सहस्रारात् आनन्दामृतस्य वर्षा भवति, साधकश्च निर्विकल्पसमाधौ लीनः भूत्वा 'जीवन्मुक्तः' भवति। == धर्मग्रन्थेषु वर्णनम् == === १. षट्चक्रनिरूपणम् === आचार्य-पूर्णानन्दयतिना विरचिते '[[षट्चक्रनिरूपणम्|षट्चक्रनिरूपणे]]' कुण्डलिन्याः परमं रूपम् एवं स्तूयते: {{quote|ध्यायेत् कुण्डलिनीं सुप्तां मूलाधारे त्रिकोणिनीम्।<br />तडिल्लेखावपुर्नित्या सर्वतेजोमयी परा॥|षट्चक्रनिरूपणम्}} === २. सौन्दर्यलहरी === [[आदिशङ्कराचार्यः|भगवत्पादः आदिशङ्कराचार्यः]] '[[सौन्दर्यलहरी|सौन्दर्यलहर्याः]]' नवमे श्लोके कुण्डलिन्याः सहस्रारगमनं दिव्यरीत्या वर्णयति: {{quote|महीं मूलाधारे कमपि मणिपूरे हुतवहं<br />स्थितं स्वाधिष्ठाने हृदि मरुतमाकाशमुपरि।<br />मनोऽपि भ्रूमध्ये सकलमपि भित्त्वा कुलपथं<br />सहस्रारे पद्मे सह रहसि पत्या विहरसे॥|सौन्दर्यलहरी, ९}} (अर्थात्: हे भगवति! त्वं मूलाधारे पृथिवीतत्त्वं, स्वाधिष्ठाने जलं, मणिपूरे अग्निं, हृदये वायुं, विशुद्धौ आकाशं, भ्रूमध्ये मनश्च भित्त्वा कुलमार्गेण निर्गत्य सहस्रारे पद्मे निभृते स्थाने स्वपतिना परमशिवेन सह विहरसि।) == साधना सचेतनावधानञ्च == योगशास्त्रेषु दृढतया प्रतिपादितं यत् कुण्डलिनी एका परमशक्तिशालिनी दैवी ऊर्जा अस्ति। अस्याः जागरणाय: * '''साधनाङ्गानि''' : यम-नियमयोः दृढपालनम्, नाडीशोधनं, [[प्राणायामः]] (विशेषतः भस्त्रिका), बन्धत्रयम् (मूलबन्ध-उड्डियान-जालन्धराः), मुद्राश्च (शक्तिचालनी, महामुद्रा)। * '''सावधानता''' : अनाचारिणा, अशोधितचित्तेन, केवलं कौतुकात् वा हठात् कृतेन अभ्यासेन शरीरे मनसि च तीव्रा विकृतिः (उन्मादः, नाडीदाहः, रोगश्च) उत्पद्यते। अतः सद्गुरोः साक्षात् प्रत्यक्षमार्गदर्शनं विना कुण्डलिनीसाधना कदापि न करणीया। == अपि च पश्यतु == * [[नादब्रह्म]] * [[हठयोगप्रदीपिका]] * [[षट्चक्रनिरूपणम्]] * [[सहस्रारचक्रम्]] * [[आदिशङ्कराचार्यः]] * [[प्राणायामः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/shatchakranirupana.html षट्चक्रनिरूपणम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sa.wikisource.org/wiki/हठयोगप्रदीपिका हठयोगप्रदीपिका - संस्कृतविकिस्रोतः] [[वर्गः:कुण्डलिनी]] [[वर्गः:योगशास्त्रम्]] [[वर्गः:हठयोगः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:सनातनधर्मः]] [[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]] lisjdmwy6e2e16e1avx9t7ajmdh9vfw 0 92474 500661 500444 2026-09-20T02:07:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500661 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = पञ्चमुखीहनुमान् | subheader = {{larger|महाविराट्स्वरूपः, पञ्चवक्त्रधारी, सर्वशत्रुहन्ता}}<br /><small>Pañcamukhī Hanumān</small> | image = [[चित्रम्:Idol of five-headed Hanuman in Panchmukhi Maruti Temple, Pune.jpg|220px|center|alt=पञ्चमुखीहनुमतः मूर्तिः]] | caption = पुणेनगरस्य ऐतिहासिक-पञ्चमुखीमारुतिमन्दिरे पञ्चमुखीहनुमतः विग्रहः | label1 = पञ्च मुखानि | data1 = वानरः (पूर्वम्), नृसिंहः (दक्षिणम्), गरुडः (पश्चिमम्), वराहः (उत्तरम्), हयग्रीवः (ऊर्ध्वम्) | label2 = नेत्राणि | data2 = पञ्चदश (प्रतिमुखं त्रीणि नेत्राणि) | label3 = भुजाः | data3 = दश भुजाः (विविधायुधधारिणः) | label4 = प्रमुखोद्देश्यम् | data4 = पाताललङ्कायां अहिरावणस्य वधः, श्रीरामलक्ष्मणयोः उद्धारः | label5 = प्रमुखग्रन्थाः | data5 = [[सुदर्शनसंहिता]], [[पराशरसंहिता]], अगस्त्यसंहिता | label6 = प्रमुखमन्दिराणि | data6 = मन्त्रालयम् (कर्णाटकम्), पुणे (महाराष्ट्रम्), रामेश्वरम्, काष्ठमण्डपम् (नेपालः) | label7 = फलप्राप्तिः | data7 = शत्रुनाशः, भूतबाधानिवारणम्, विषहरणम्, सम्पत्प्राप्तिः, [[मोक्षः]] }} {{हिन्दूधर्मः}} '''पञ्चमुखीहनुमान्''' (अथवा '''पञ्चमुखहनुमान्''', [[IAST]]: ''Pañcamukha-Hanumān'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]], तन्त्रशास्त्रे, [[रामायणम्|रामायणपरम्परायां]] च भगवतः [[हनुमान्|हनूमतः]] अत्यन्तं शक्तिशाली, भयङ्करः, सर्वकल्याणप्रदश्च विराट्-अवतारः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rao |first=T. A. Gopinatha |title=Elements of Hindu Iconography |volume=II, Part II |year=1916 |publisher=Law Printing House, Madras |isbn=978-81-208-0878-2 |pages=588-590}}</ref> अस्मिन् स्वरूपे हनूमान् पञ्चभिः मुखैः (वानर-नृसिंह-गरुड-वराह-हयग्रीवमुखैः), पञ्चदशभिः नेत्रैः, दशभिः भुजैश्च युक्तः सन् विराजमानः अस्ति। पौराणिककथानुसारं पाताललङ्कायां मायाविनः राक्षसस्य अहिरावणस्य वधं कृत्वा [[रामः|श्रीरामस्य]] लक्ष्मणस्य च प्राणरक्षणार्थं हनूमता एतत् पञ्चमुखं विराट् रूपं धृतम् आसीत्।<ref>{{Cite book |last=Lutgendorf |first=Philip |title=Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530922-5 |pages=383-395}}</ref> == शास्त्रीयप्रमाणं ध्यानञ्च == '[[सुदर्शनसंहिता|सुदर्शनसंहितायां]]' पञ्चमुखहनुमतः ध्यानस्वरूपम् एवं विशदरूपेण वर्णितम् अस्ति: {{quote|पञ्चवक्त्रं महाभीमं त्रिपञ्चनयनैर्युतम्।<br />बाहुभिर्दशभिर्युक्तं सर्वकामार्थसिद्धिदम्॥<br />पूर्वं तु वानरं वक्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम्।<br />दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्॥<br />दक्षिणो नारसिंहोऽयं वज्रदंष्ट्रो महाद्युतिः।<br />प्रत्यक्षो भयनाशी च सर्वभूतविनाशनः॥<br />पश्चिमं गारुडं वक्त्रं वक्रतुण्डं महाबलम्।<br />सर्वविषहरं रौद्रं सर्वदुष्टनिवारणम्॥<br />उत्तरं कौमदं वक्त्रं वाराहं भूरिवर्चसम्।<br />पातालगमनोद्योगं सर्वसम्पत्प्रदायकम्॥<br />ऊर्ध्वं हयाननं घोरं दानवान्तकरं परम्।<br />येन वक्त्रेण विप्रेन्द्र सर्वज्ञानं प्रयच्छति॥|सुदर्शनसंहिता, पञ्चमुखहनुमत्कवचम्}} == उत्पत्तिप्रसङ्गः (अहिरावणवधः) == लङ्कायुद्धे यदा रावणस्य सर्वे वीराः पुत्राश्च मृताः, तदा रावणेन स्वस्य मायावी मित्रं पाताललङ्कायाः अधिपतिः अहिरावणः स्मृतः। अहिरावणः देवी-भद्रकाल्याः उपासकः आसीत्। सः विभीषणस्य कपटरूपं धृत्वा रात्रौ श्रीरामस्य लक्ष्मणस्य च शिबिरं प्रविष्टवान्, तयोः हरणं कृत्वा पाताललोकं नीतवान्, तयोः बलेः च योजनाम् अकरोत्। यदा हनुमान् रामलक्ष्मणयोः अन्वेषणं कुर्वन् पाताललोकं प्राप्नोत्, तदा तत्र तस्य युद्धं स्वपुत्रेण मकरध्वजेन (पातालद्वारपालेन) सह अभवत्। मकरध्वजं बद्ध्वा हनूमान् राजप्रासादं प्रविश्य गुप्तगुहायाम् अहिरावणस्य रहस्यम् अजानात्। अहिरावणस्य प्राणः तस्य शरीरे न, अपितु पाताललङ्कायाः पञ्चसु पृथक् पृथक् दिशासु प्रज्वलितेषु पञ्चसु दिव्यदीपेषु सुरक्षितः आसीत्। तस्मै वरः आसीत् यत् यः कश्चित् युगपत् (एकस्मिन्नेव समये) तान् पञ्चापि दीपान् निर्वापयिष्यति, स एव तस्य वधं कर्तुं समर्थः भविष्यति। अस्य रहस्यस्य ज्ञानेन हनुमान् तत्क्षणमेव पञ्चभिः मुखैः युक्तं विराट् रूपं प्राकटयत्: # पूर्वे स्वकीयवानरमुखेन पूर्वस्थं दीपम्, # दक्षिणे नृसिंहमुखेन दक्षिणस्थं दीपम्, # पश्चिमे गरुडमुखेन पश्चिमस्थं दीपम्, # उत्तरे वराहमुखेन उत्तरस्थं दीपम्, # ऊर्ध्वभागे हयग्रीवमुखेन आकाशस्थं दीपञ्च हनूमान् पञ्चभ्यो मुखेभ्यः एकस्मिन्नेव क्षणे प्रचण्डं वायुं प्रमुच्य पञ्चापि दीपान् युगपन्निर्वापितवान्। दीपेभ्यः निर्वापितेभ्यः अहिरावणः स्वस्य शक्तिं हत्वा मृत्यम् अवाप। ततः हनुमान् श्रीरामलक्ष्मणयोः बन्धनं मोचयित्वा मकरध्वजं पातालस्य सिंहासने अभिषिक्तवान्। == पञ्चमुखानां विवरणं फलञ्च == पञ्चमुखानां प्रत्येकमपि मुखं विशिष्टायाः दिशायाः, देवतायाः, शक्तेश्च प्रतीकं वर्तते: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! क्रमः !! मुखम् !! दिक् !! सम्बद्धदेवता !! स्वरूपम् !! प्रयोजनं फलञ्च |- | १ || '''वानरमुखम्''' || पूर्वम् || [[हनुमान्]] || कोटिसूर्यसमप्रभम्, दंष्ट्राकरालम् || श्रीरामभक्तिप्राप्तिः, शत्रुनाशः, पापप्रक्षालनम् |- | २ || '''नारसिंहमुखम्''' || दक्षिणम् || [[नृसिंहः]] || वज्रदंष्ट्रः, भयङ्करं, ज्वलन्नेत्रम् || भूत-प्रेत-पिशाचबाधानिवारणम्, अभयदानम्, सर्वशत्रुसंहारः |- | ३ || '''गारुडमुखम्''' || पश्चिमम् || [[गरुडः]] || वक्रतुण्डं, तीक्ष्णचञ्चुः, सर्पहन्ता || सर्प-वृश्चिकादिविषनिवारणम्, अकालमृत्युदोषनाशः, ग्रहपीडाहरणम् |- | ४ || '''वाराहमुखम्''' || उत्तरम् || [[वराहः]] || भूरिवर्चसम्, दंष्ट्रायुक्तम्, पातालगमनम् || सर्वसम्पत्प्राप्तिः, भूमिलाभः, धनधान्यसमृद्धिः, अष्टैश्वर्यम् |- | ५ || '''हयग्रीवमुखम्''' || ऊर्ध्वम् || [[हयग्रीवः]] || अश्वमुखम्, दिव्यज्ञानप्रदम् || वेदविद्याप्राप्तिः, बुद्धिमेधावृद्धिः, वाक्पटुत्वम्, [[मोक्षः]] |} == दश भुजाः आयुधानि च == पञ्चमुखीहनुमान् दशभिः भुजैः सुसज्जितः अस्ति, येषु त्रैलोक्यस्य सर्वाणि दिव्यायुधानि स्थितानि सन्ति: # '''[[त्रिशूलम्]]''' : शिवशक्तेः प्रतीकः, त्रितापनाशकम्। # '''[[खड्गः]]''' : अज्ञानविदारकः, धर्मरक्षकः। # '''खट्वाङ्गः''' : यमदण्डसमः, दुष्टदमकः। # '''पाशः''' : वरुणदेवस्य, आसुरीशक्तीनां बन्धनार्थम्। # '''अङ्कुशः''' : मनसः इन्द्रियाणां च नियन्त्रणप्रतीकः। # '''पर्वतः''' : [[सञ्जीवनी]]पर्वतखण्डः (द्रोणाचलः), आरोग्यप्रदः। # '''[[गदा]]''' : हनूमतः मुख्यम् आयुधम्, बलवीर्यप्रतीकम्। # '''चक्रम्''' : विष्णोः सुदर्शनचक्रम्, अधर्मनाशकम्। # '''मुष्टिः''' : वज्रमुष्टिः, असुरमर्दिनी। # '''अमृतकलशः''' : अमृतपूर्णपात्रम्, अमरत्वजीवनप्रदम्। == तन्त्रशास्त्रे मन्त्राः उपासना च == तन्त्रशास्त्रेषु, विशेषतः 'पराशरसंहितायां', पञ्चमुखीहनुमतः उपासना सकलसङ्कटनाशिनी, महासिद्धिकरी च कथिता अस्ति। अस्य मूलमन्त्रः निम्नरूपेण जप्यते: {{quote|ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पूर्वकपिमुखाय सकलशत्रुसंहारकाय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय दक्षिणनृसिंहमुखाय करालवदनाय सर्वभूतप्रमथनाय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय पश्चिमगरुडमुखाय सर्वविषहराय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय उत्तरवराहमुखाय सर्वसम्पत्प्रदाय स्वाहा।<br />ॐ नमो भगवते पञ्चवदनाय ऊर्ध्वहयग्रीवमुखाय सर्वज्ञानप्रदाय स्वाहा॥|पराशरसंहिता}} अयं मन्त्रः पञ्चबाणानां निवारकः, सर्वरोगशामकः, साधकस्य सर्वाभीष्टप्रदायकश्च मन्यते। == प्रसिद्धाः मन्दिराः तीर्थानि च == भारते नेपाले च पञ्चमुखीहनुमतः कानिचन अतीव प्राचीनानि तीर्थमन्दिराणि सन्ति: * '''मन्त्रालयम् (कर्णाटकम्)''' : मन्त्रालयस्थस्य श्रीराघवेन्द्रस्वामिनः तपोभूमिः 'पञ्चमुखी' इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अत्रैव श्रीराघवेन्द्रतीर्थेन द्वादशवर्षाणि यावत् कठोरं तपः कृत्वा पञ्चमुखीहनुमतः साक्षाद् दर्शनं प्राप्तम् आसीत्। * '''पुणे (महाराष्ट्रम्)''' : पुणेनगरस्य ऐतिहासिकं 'पञ्चमुखी मारुतिमन्दिरम्' अतीव जाग्रतं तीर्थं मन्यते। * '''काष्ठमण्डपम् (काठमाण्डू, नेपालः)''' : हनुमान्ढोका-राजप्रासादस्य नासचुक-विभागे मल्लनृपाणां काले निर्मितं पञ्चमुखीहनुमतः अद्वितीयं मन्दिरम् अस्ति। * '''रामेश्वरम् (तमिऴनाडु)''' : रामेश्वरतीर्थक्षेत्रे पञ्चमुखीहनुमतः प्रसिद्धं मन्दिरं वर्तते, यत्र तरन्तः शिलाखण्डाः (रामसेतोः पाषाणाः) स्थापिताः सन्ति। == अपि च पश्यतु == * [[हनुमान्]] * [[रामः]] * [[रामायणम्]] * [[सुदर्शनसंहिता]] * [[नृसिंहः]] * [[हयग्रीवः]] * [[गरुडः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_hanumaana/panchamukhahanumatkavacham.html पञ्चमुखहनुमत्कवचम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sa.wikisource.org/wiki/पञ्चमुखहनुमत्कवचम् पञ्चमुखहनुमत्कवचम् - संस्कृतविकिस्रोतः] [[वर्गः:हनुमान्]] [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:रामायणस्य पात्राणि]] [[वर्गः:पौराणिकपात्राणि]] 7vszlwxd4t1vkj58su5xoa4xnk86ng2 0 92476 500659 500446 2026-09-20T01:50:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500659 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = नाथसम्प्रदायः | subheader = {{larger|सिद्धसिद्धान्तपरम्परा, हठयोगस्य मूलस्रोतम्}}<br /><small>Nātha Sampradāya</small> | image = [[चित्रम्:Gorakshanath.jpg|220px|center|alt=महायोगी गोरक्षनाथः]] | caption = सम्प्रदायस्य प्रमुखप्रवर्तकः महायोगी [[गोरक्षनाथः]] | label1 = आदिगुरुः | data1 = साक्षात् भगवान् [[शिवः]] (आदिनाथः) | label2 = प्रमुखसंस्थापकाः | data2 = [[मत्स्येन्द्रनाथः]], [[गोरक्षनाथः]] | label3 = मुख्यदर्शनम् | data3 = [[हठयोगः]], पिण्डब्रह्माण्डवादः, सिद्धसिद्धान्तः, अद्वैतशैवदर्शनम् | label4 = प्रमुखकेन्द्राणि | data4 = गोरक्षपुरम् (उत्तरप्रदेशः), काष्ठमण्डपम् (नेपालः), कादरी (कर्णाटकम्), गिरनारपर्वतः (गुजरात) | label5 = अभिवादनम् | data5 = "आदेश!" (अलख निरञ्जन!) | label6 = प्रमुखग्रन्थाः | data6 = [[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः]], [[हठयोगप्रदीपिका]], [[गोरक्षसंहिता]], [[शिवसंहिता]] | label7 = उपपन्थाः | data7 = द्वादशपन्थाः (बाराह पन्थ) }} {{हिन्दूधर्मः}} '''नाथसम्प्रदायः''' (अथवा '''सिद्धसिद्धान्तपरम्परा''', '''अवधूतसम्प्रदायः''', '''योगिसम्प्रदायः''', [[IAST]]: ''Nātha-sampradāya'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मस्य]] अत्यन्तं प्राचीनः, प्रभावशाली, योगकेन्द्रितश्च शैव-तन्त्र-परम्परायाः सम्प्रदायः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Briggs |first=George Weston |title=Gorakhnāth and the Kānphaṭa Yogīs |year=1938 |publisher=Y.M.C.A. Publishing House, Calcutta |isbn=978-81-208-0564-4 |pages=1-25}}</ref> अस्य सम्प्रदायस्य आदिगुरुः साक्षात् [[शिवः|भगवान् शिवः]] ('आदिनाथः') मन्यते। आदिनाथेन उपदिष्टं गुह्यं योगज्ञानं [[मत्स्येन्द्रनाथः|मत्स्येन्द्रनाथेन]], तस्य परमशिष्येण च [[गोरक्षनाथः|गोरक्षनाथेन]] (गोरखनाथेन) समग्रभारते विस्तरेण प्रसारितम्।<ref>{{Cite book |last=White |first=David Gordon |title=The Alchemical Body: Siddha Traditions in India |year=1996 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-89499-7 |pages=73-105}}</ref> अस्य सम्प्रदायस्य साधकाः 'नाथयोगिनः', 'अवधूताः', कर्णयोः कुण्डलधारणात् 'कनफटा-योगिनः' इति नाम्ना अपि लोके विख्याताः सन्ति। [[हठयोगः|हठयोगस्य]], षट्चक्रभेदनस्य, [[कुण्डलिनी|कुण्डलिनीजागरणस्य]], नादानुसन्धानस्य, कायाकल्पस्य च व्यवस्थितं शास्त्रीयं रूपं नाथसम्प्रदायस्यैव महती देनः अस्ति। == व्युत्पत्तिः दर्शनञ्च == संस्कृतसाहित्ये 'नाथ' शब्दस्य दार्शनिकः अर्थः अतीव व्यापकः अस्ति: * '''ना''' = अनादिरूपम् (अविनाशि-परब्रह्म) * '''थ''' = त्रिभुवने स्थितम् (त्रैलोक्यस्य रक्षकः/स्थापकः) अतः यः अनादिस्वरूपः सन् त्रिभुवनस्य पालनं करोति, मोक्षं च ददाति सः '''नाथः''' उच्यते। गोरक्षनाथविरचितायां '[[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः|सिद्धसिद्धान्तपद्धतौ]]' नाथशब्दस्य महिमा एवं स्तूयते: {{quote|नाकारमनादिरूपं थकारं भुवनत्रये।<br />नाथानां नाथभूतं च तस्मै नाथात्मने नमः॥|सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः}} === पिण्ड-ब्रह्माण्ड-सिद्धान्तः === नाथदर्शनस्य आधारशिला "यत् पिण्डे तत् ब्रह्माण्डे" इति सिद्धान्तः वर्तते: * मानवकलेवरम् (पिण्डः) समग्रस्य विश्वस्य (ब्रह्माण्डस्य) सूक्ष्मप्रतिकृतिः अस्ति। * ये पर्वताः, नद्यः, लोकाः, समुद्राश्च बाह्ये ब्रह्माण्डे सन्ति, ते सर्वे मेरुदण्डस्थ-नाडीषु (इडा-पिङ्गला-सुषुम्णासु), षट्चक्रेषु च सूक्ष्मतया वर्तन्ते। * 'पिण्डसंवित्तिः' अर्थात् शरीरस्थ-नाडीचक्राणां ज्ञानेन, हठयोगसाधनेन च देहस्य अमरत्वं (दिव्यदेहप्राप्तिः), शिवशक्त्योः ऐक्येन परमानन्दश्च प्राप्यते। == नवनाथाः == नाथसम्प्रदाये 'नवनाथाः' परमपूज्याः सिद्धाचार्याः मन्यन्ते। एतेषां नवनाथानां प्रभावः समग्रभारते, नेपाले, तिब्बते च अद्यापि विद्यते: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! क्रमः !! नाथगुरुः !! उपाधिः / स्वरूपम् !! विशेषयोगदानम् |- | १ || '''[[शिवः|आदिनाथः]]''' || साक्षात् परमशिवः || सम्प्रदायस्य मूलप्रवर्तकः, योगविद्यायाः प्रथमः उपदेष्टा |- | २ || '''[[मत्स्येन्द्रनाथः]]''' || मीनानाथः || 'कौलज्ञाननिर्णय'स्य रचयिता, गोरखनाथस्य गुरुः, तन्त्रसिद्धः |- | ३ || '''[[गोरक्षनाथः]]''' || गोरखनाथः || हठयोगस्य व्यवस्थितकर्ता, 'सिद्धसिद्धान्तपद्धतेः' प्रणेता |- | ४ || '''जालन्धरनाथः''' || बालनाथः || जालन्धरबन्धस्य प्रवर्तकः, कानिफनाथस्य गुरुः |- | ५ || '''कानिफनाथः''' || कान्हपा / कृष्णपादः || प्रख्यातः तान्त्रिकसिद्धः, चौरासी-सिद्धेषु अन्यतमः |- | ६ || '''चर्पटीनाथः''' || अवधूतसिद्धः || रसविद्यायाः (रसशास्त्रस्य/आयुर्वेदस्य) ज्ञाता, रसायनसिद्धः |- | ७ || '''नागार्जुननाथः''' || रसविद्यापतिः || धातुवादस्य, रसायनशास्त्रस्य, दीर्घायुष्यविद्यायाश्च आचार्यः |- | ८ || '''भर्तृहरिनाथः''' || राजा भर्तृहरिः || 'वैराग्यशतकस्य' रचयिता, उज्जयिन्याः नृपतिः, गोरखनाथशिष्यः |- | ९ || '''गोपीचन्दनाथः''' || गङ्गादेवीपुत्रः || राजवैभवं त्यक्त्वा विरक्तः अवधूतयोगी, जालन्धरशिष्यः |} == हठयोगस्य विकासः == नाथयोगिभिः योगसाधनायाः व्यावहारिकं रूपं विकसितं यत् 'हठयोगः' इति प्रसिद्धम्: * '''ह''' (सूर्यः - पिङ्गलानाडी) तथा '''ठ''' (चन्द्रः - इडानाडी) - तयोः द्वयोः प्राणापानयोः सङ्गमः सुषुम्णायां कृत्वा कुण्डलिन्याः सहस्रारगमनमेव हठयोगः। * आचार्यस्वात्मारामेण विरचिता '[[हठयोगप्रदीपिका]]' नाथपरम्परायाः गुरुपरम्परां स्मरन्ती आरभ्यते: {{quote|श्रीआदिनाथाय नमोऽस्तु तस्मै येनोपदिष्टा हठयोगविद्या।<br />विभ्राजते प्रोन्नतराजयोगमारोढुमिच्छोरधिरोहिणीव॥|हठयोगप्रदीपिका, १.१}} हठयोगे मुख्यानि चत्वारि अङ्गानि भवन्ति: # '''आसनम्''' : शरीरस्य दृढतायै, स्थैर्यप्रदानार्थं च (पद्मासन-सिद्धासनादिकम्)। # '''[[प्राणायामः]]''' : नाडीशुद्धये, प्राणशक्तेः सञ्चालनाय च। # '''मुद्रा बन्धश्च''' : महामुद्रा, विपरीतकरणी, खेचरी, मूलबन्ध-उड्डियान-जालन्धरादयः, येन कुण्डलिनी शक्तिः जागृता भवति। # '''नादानुसन्धानम्''' : अनहदनादस्य श्रवणेन मनसः लयो भवति, समाधिश्च सिद्ध्यति। == द्वादशपन्थाः (बाराह पन्थ) == गोरक्षनाथेन तथा तस्य शिष्यैः सम्प्रदायस्य संरक्षणाय प्रचाराय च समग्रभारते द्वादश उपपन्थाः (द्वादश शाखाः) स्थापिताः: # '''सत्यनाथी''' (ब्रह्मस्वरूपः) # '''धर्मनाथी''' (धर्मप्रचारकः) # '''रामपन्थी''' # '''नटेश्वरी''' # '''कपिलानी''' (कपिलमुनेः परम्परा) # '''गङ्गानाथी''' # '''मन्नार्थी''' # '''आईपन्थी''' (विमलादेवीपरम्परा) # '''पाकलपन्थी''' # '''ध्वजपन्थी''' # '''पागलपन्थी''' # '''वैरागपन्थी''' (भर्तृहरिपरम्परा) == वेषभूषा साधनाचिह्नानि च == नाथयोगिनां वेषाचरणं विशिष्टं भवति: * '''कुण्डलम् (दर्शनम्)''' : दीक्षाकाले कर्णयोः मध्यभागे छिद्रं कृत्वा स्फटिकस्य, ताम्रस्य वा शृङ्गस्य कुण्डलं धार्यते। अतः एते 'कनफटा' इति कथ्यन्ते। * '''नाद-जनेऊ (शैलिशृङ्गी)''' : कण्ठे धृतं कृष्णसूत्रं (शैली), यस्मिन् मृगशृङ्गनिर्मिता लघुनादिका (शृङ्गी) भवति। योगिनः ध्याने भोजनकाले च अस्याः वादनं कुर्वन्ति। * '''भस्म (विभूतिः)''' : समग्रशरीरे भस्मनः लेपनं वैराग्यस्य अमरतायाश्च प्रतीकम्। * '''धूनी''' : नित्यं प्रज्वलिता अखण्डधूनी, या तपोऽग्नेः स्वरूपम्। * '''अभिवादनम्''' : नाथयोगिनः परस्परं मिलन्तः "आदेश!" अथवा "अलख निरञ्जन!" इति वदन्ति। अस्य अर्थः 'सर्वत्र विद्यमानाय अलक्ष्य-निरञ्जन-परमात्मने नमः'। == दत्तात्रेयस्य सम्बन्धः == नाथसम्प्रदाये भगवान् [[दत्तात्रेयः]] अपि परमगुरुत्वेन, आदि-अवधूतत्वेन च पूज्यते। बहवः नाथसिद्धाः दत्तात्रेयं स्वस्य मार्गदर्शकं मन्यन्ते। दत्तात्रेयस्य '[[अवधूतः|अवधूतभावः]]' नाथयोगिनां जीवने पूर्णतया प्रतिफलति। == प्रमुखग्रन्थाः == नाथपरम्परायाः प्रमुखाः संस्कृतग्रन्थाः सन्ति: * '''[[सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः]]''' (गोरक्षनाथः) * '''गोरक्षशतकम्''' तथा '''गोरक्षसंहिता''' * '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' (स्वात्मारामः) * '''शिवसंहिता''' * '''घेरण्डसंहिता''' * '''कौलज्ञाननिर्णयः''' (मत्स्येन्द्रनाथः) * '''अमनस्कयोगः''' तथा '''योगबीजम्''' == अपि च पश्यतु == * [[गोरक्षनाथः]] * [[मत्स्येन्द्रनाथः]] * [[हठयोगप्रदीपिका]] * [[हठयोगः]] * [[कुण्डलिनी]] * [[अवधूतः]] * [[दत्तात्रेयः]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sa.wikisource.org/wiki/हठयोगप्रदीपिका हठयोगप्रदीपिका - संस्कृतविकिस्रोतः] * [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/siddhasiddhantapaddhati.html सिद्धसिद्धान्तपद्धतिः - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:नाथसम्प्रदायः]] [[वर्गः:योगशास्त्रम्]] [[वर्गः:हठयोगः]] [[वर्गः:शैवसम्प्रदायः]] [[वर्गः:हिन्दुदर्शनम्]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] rwdeu61wnnz3a6p48x68rqxe3uymjlt 0 92478 500651 500448 2026-09-19T23:30:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500651 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = अनघा | subheader = {{larger|दत्तात्रेयस्य शक्तिः, महालक्ष्मीस्वरूपा देवी}}<br /><small>Devī Anaghā</small> | image = [[चित्रम्:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|220px|center|alt=देवी अनघा (महालक्ष्मीस्वरूपा)]] | caption = दत्तात्रेयपरम्परायां पूजिता निष्पापस्वरूपा देवी अनघा (राजा रविवर्मणः चित्रम्) | label1 = स्वरूपम् | data1 = त्रिदेवीनाम् (सरस्वती-लक्ष्मी-पार्वतीनाम्) ऐक्यरूपम्, [[महालक्ष्मीः]], [[योगमाया]] | label2 = पतिः / सहचरः | data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (अनघस्वामी) | label3 = पुत्राः | data3 = अष्टौ पुत्राः (कान्तिमान्, दीप्तिमान् इत्यादयः) | label4 = निवासः | data4 = सह्याद्रिपर्वतः, गन्धमादनपर्वतः, भक्तानां हृत्पद्मम् | label5 = प्रमुखव्रतम् | data5 = [[अनघाष्टमी]] (मार्गशीर्षकृष्णाष्टमी) | label6 = मन्त्रः | data6 = "ॐ अनघायै नमः"<br />"ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं द्रं अनघालक्ष्मीसहित-श्रीअनघदत्तात्रेयाय नमः" }} {{हिन्दूधर्मः}} '''अनघा''' ([[IAST]]: ''Anaghā'') [[सनातनधर्मः|सनातनधर्मे]] तथा [[दत्तात्रेयः|दत्तात्रेयपरम्परायां]] साक्षात् भगवान् दत्तात्रेयस्य आदिशक्तिः, सहचरी, [[महालक्ष्मीः|महालक्ष्म्याः]] योगमायायाश्च पूर्णावतारभूता देवी वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rangachari |first=Mahabhashyam |title=Sri Gurudeva Datta Vaibhavam |year=1987 |publisher=S.V. Panduranga Rao |pages=45-72}}</ref> संस्कृतभाषायां 'अनघा' शब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थः भवति "या निष्पापा, विमला, सर्वपापहरिणी च अस्ति"। यदा भगवान् दत्तात्रेयः योगिराजत्वेन, गृहस्थभावस्य उदात्तप्रतीकत्वेन च पूज्यते, तदा सः 'अनघः' (अनघस्वामी) इति नाम्ना, तस्य दिव्यशक्तिः च 'अनघादेवी' (अनघालक्ष्मीः) इति नाम्ना अर्च्यते। दम्पतीरूपेण एतौ 'अनघदम्पती' इति विख्यातौ।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=78-85}}</ref> भगवती अनघा त्रिदेवीनाम् (सरस्वत्याः, लक्ष्म्याः, पार्वत्याश्च) संयुक्तस्वरूपं मन्यते, यथा दत्तात्रेयः ब्रह्मा-विष्णु-शिवानाम् ऐक्यस्वरूपः अस्ति। == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतव्याकरणानुसारम्: * '''अघम्''' = पापम्, दुःखम्, अज्ञानम्, भवबन्धनं वा। * '''न अघं यस्यां सा अनघा''' = यस्यां कश्चिदपि दोषः, पापं वा न विद्यते, या च स्वभक्तानां सर्वं पापकल्मषं हरति सा 'अनघा'। तात्त्विकदृष्ट्या: * भगवान् दत्तात्रेयः शुद्ध-परब्रह्मस्वरूपः 'पुरुषः' अस्ति। * देवी अनघा तस्य विलासमयी, विश्वसञ्चालिका 'प्रकृतिः' (चित्-शक्तिः) वर्तते। * 'ललितासहस्रनामस्तोत्रे' अपि भगवत्याः पराशक्तेः नामसु "अनघा निष्कला शान्ता निष्कामा निरुपप्लवा" इति अनघानाम उल्लिखितम् अस्ति। == पौराणिककथा लीला च == [[मार्कण्डेयपुराणम्|मार्कण्डेयपुराणे]] तथा 'दत्तपुराणे' दत्तात्रेयस्य अनघादेव्याश्च सम्बन्धिन्याः लीलायाः विशदं वर्णनं लभ्यते: * मुनीनां योगिनां च परीक्षार्थं भगवान् दत्तात्रेयः सरयूनद्याः (वा नर्मदायाः) जले शतवर्षं यावत् निमग्नः अभवत्। * यदा सः जलात् बहिरागतः, तदा तस्य पार्श्वे एका परमलावण्यमयी, दिव्यरूपा कन्या (अनघा) आसीत्। * बाह्यदृष्ट्या विषयासक्तमिव आत्मानं प्रदर्शयितुं दत्तात्रेयः तया सह मदिरापानं विलासं च अकरोत्। * परन्तु ये तत्त्वज्ञाः ऋषयः आसन्, ते अजानन् यत् दत्तात्रेयः गगनवत् सर्वथा निर्लेपः अस्ति, तस्य अङ्के स्थिता कन्या च अन्या कापि न, अपितु साक्षात् सर्वमङ्गला महालक्ष्मीः (अनघा) एव अस्ति। * ऋषयः उभयोः पादयोः प्रणम्य वरं प्राप्नुवन्। हैहयवंशस्य चक्रवर्ती नृपतिः [[सहस्रार्जुनः|कार्तवीर्यार्जुनः]] दत्तात्रेयस्य तथा अनघादेव्याः उपासनया एव सहस्रभुजानां बलं, धर्मनिष्ठां, सार्वभौमं चक्रवर्तित्वं च अलभत। == अष्टौ पुत्राः (अष्टसिद्धयः) == अनघापरम्परायाम् अनघादेव्याः तथा अनघदत्तस्य अष्टौ दिव्यपुत्राः वर्णिताः सन्ति। एते पुत्राः मानवीयान् अष्टपाशान् (काम-क्रोध-लोभ-मोह-मद-मात्सर्य-दम्भ-असूयादीन्) नाशयन्ति, अष्टौ सिद्धीः च ददति:<ref>{{Cite book |last=Joshi |first=P. N. |title=Shri Dattatreya: The Divine Guru |year=1992 |publisher=Datta Sansthan |pages=112-120}}</ref> # '''कान्तिमान्''' (अणिमासिद्धिप्रदायकः) # '''दीप्तिमान्''' (लघिमासिद्धिप्रदायकः) # '''मतिमान्''' (महिमासिद्धिप्रदायकः) # '''द्युतिमान्''' (प्राप्तिसिद्धिप्रदायकः) # '''पुष्टिमान्''' (प्राकाम्यसिद्धिप्रदायकः) # '''तेजस्वान्''' (ईशित्वसिद्धिप्रदायकः) # '''भव्यः''' (वशित्वसिद्धिप्रदायकः) # '''कीर्तिमान्''' (कामावसायितासिद्धिप्रदायकः) == अनघाष्टमीव्रतम् == दत्तात्रेयभक्तेषु '''[[अनघाष्टमी]]''' अत्यन्तं पावनं प्रसिद्धं च व्रतम् अस्ति: * '''कालः''' : मार्गशीर्षमासस्य कृष्णपक्षस्य अष्टमीतिथौ इदं व्रतं विशेषरूपेण अनुष्ठीयते। केचन भक्ताः प्रतिमासं कृष्णपक्षस्य अष्टम्याम् अपि इदं कुर्वन्ति। * '''विधिः''' : अनघायन्त्रे वा कलशे अनघालक्ष्मीसहितस्य अनघदत्तात्रेयस्य आवाहनं क्रियते। अष्टदिक्षु अष्टौ पुत्राः पूज्यन्ते। * '''तोरम् (रक्तसूत्रम्)''' : अस्मिन् व्रते अष्टग्रन्थियुक्तं रक्तसूत्रं (तोरम्) हस्ते बध्यते, यत् सर्वानिष्टनिवारकं मन्यते। * '''फलश्रुतिः''' : अनेन व्रतेन त्रिविधतापाः (आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविकाः) नश्यन्ति, कौटुम्बिकशान्तिः, दारिद्र्यनाशः, अन्ते च मोक्षप्राप्तिः भवति। == स्तोत्राणि मन्त्राश्च == अनघादेव्याः पूजने प्रमुखाः मन्त्राः स्तोत्राणि च प्रयुज्यन्ते: === प्रार्थनाश्लोकः === {{quote|अनघानघयोः पादपङ्कजे शरणं मम।<br />त्रिविधं तापजातं मे विनाशयतु तत्क्षणात्॥}} === मूलमन्त्रः === {{quote|ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ग्लौं द्रं अनघालक्ष्मीसहित-श्रीअनघदत्तात्रेयाय नमः॥}} == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[अवधूतगीता]] * [[महालक्ष्मीः]] * [[सहस्रार्जुनः]] * [[अनघाष्टमी]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_dattatreya/anaghaashtamiivrathakatha.html अनघाष्टमीव्रतकथा - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.dattavani.org अनघादत्ततत्त्वम् - दत्तात्रेयपरम्परा] [[वर्गः:अनघा]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:महालक्ष्मीः]] [[वर्गः:शक्तिः]] [[वर्गः:हिन्दुव्रतानि]] rgrc34620i9dauejzxenzu7q5k99drd 0 92479 500657 500450 2026-09-20T01:37:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500657 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #FFC569; | headerstyle = background-color: #FFC569; | above = त्रिपुरारहस्यम् | subheader = {{larger|हारीतायनसंहिता, शाक्त-अद्वैतदर्शनस्य मुकुटमणिः}}<br /><small>Tripurā Rahasyam</small> | image = [[चित्रम्:Tripura Sundari2.jpg|220px|center|alt=महात्रिपुरसुन्दरी]] | caption = ग्रन्थस्य प्रतिपाद्या परादेवता महात्रिपुरसुन्दरी (चितिशक्तिः) | label1 = अपरनाम | data1 = [[हारीतायनसंहिता]] | label2 = मुख्योपदेष्टा | data2 = भगवान् [[दत्तात्रेयः]] (आदि-अवधूतः) | label3 = मुख्यश्रोता | data3 = भार्गव-[[परशुरामः]] | label4 = ग्रन्थकारः | data4 = महर्षिः हारीतायनः | label5 = भाषा | data5 = [[संस्कृतम्]] | label6 = विभागः (खण्डानि) | data6 = ३ खण्डानि (माहात्म्यखण्डम्, ज्ञानखण्डम्, चर्याखण्डम्) | label7 = मुख्यविषयः | data7 = [[अद्वैतवेदान्तः]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्तदर्शनम्]], चितिशक्तिः, [[श्रीविद्या]] | label8 = प्रमुखसिद्धान्तः | data8 = चितिस्वातन्त्र्यवादः, दर्पणनगरदृष्टान्तः }} {{हिन्दूधर्मः}} '''त्रिपुरारहस्यम्''' (अथवा '''हारीतायनसंहिता''', [[IAST]]: ''Tripurā Rahasyam'') [[संस्कृतम्|संस्कृतसाहित्यस्य]] [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तस्य]], [[शाक्तसम्प्रदायः|शाक्ततन्त्रस्य]], काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च परमः प्रामाणिकः, गम्भीरः, अनुपमश्च दार्शनिकग्रन्थः वर्तते।<ref>{{Cite book |last=Rigopoulos |first=Antonio |title=Dattatreya: The Immortal Guru, Yogin, and Avatara |year=1998 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-3696-7 |pages=169-172}}</ref> अस्य ग्रन्थस्य मुख्योपदेष्टा साक्षात् भगवान् [[दत्तात्रेयः]], मुख्यश्रोता च भार्गव-[[परशुरामः]] वर्तते। परशुरामेण उपदिष्टं ज्ञानं महर्षिः हारीतायनः देवर्षिनारदस्य प्रेरणया श्लोकरूपेण निबबन्ध, अतः अस्य नाम 'हारीतायनसंहिता' इति अपि प्रसिद्धम्।<ref>{{Cite book |last=Kaviraj |first=Gopinath |title=Tripura Rahasya (Jnana Khanda) |year=1925 |publisher=Princess of Wales Sarasvati Bhavana Texts, Varanasi |pages=1-18}}</ref> अस्मिन् ग्रन्थे जगत्प्रपञ्चस्य मूलकारणभूता, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति-रूपाणां त्रयाणां पुराणां प्रकाशिनी तुरीया संवित्-शक्तिः 'महात्रिपुरसुन्दरी' इति रूपेण निरूपिता अस्ति। आधुनिके युगे भगवान् [[रमणमहर्षिः]] अस्य ग्रन्थस्य (विशेषतः ज्ञानखण्डस्य) अतीव प्रशंसां करोति स्म, स्वभक्तान् च अस्य अध्ययनाय प्रेरयति स्म।<ref>{{Cite book |last=Ramanananda Saraswathi |first=Swami |title=Tripura Rahasya: The Secret of the Supreme Goddess |year=2010 |publisher=World Wisdom |isbn=978-0-941532-49-5 |pages=xv-xx}}</ref> == नामव्युत्पत्तिः तात्त्विकार्थश्च == संस्कृतवाङ्मये 'त्रिपुरारहस्य' शब्दस्य अर्थः अतीव गूढः दार्शनिकश्च अस्ति: * '''त्रिपुरा''' : 'त्रीणि पुराणि यस्याः सा' अथवा 'त्रिषु पुरे स्थिता'। त्रीणि पुराणि नाम: *# जाग्रत्, स्वप्नः, सुषुप्तिः चेति तिस्रः अवस्थाः। *# स्थूलम्, सूक्ष्मम्, कारणम् चेति त्रीणि शरीराणि। *# [[ब्रह्मा]], [[विष्णुः]], [[शिवः]] चेति सृष्टि-स्थिति-लयकारिणः त्रयः देवाः। :एतेषां सर्वेषां त्रिकाणां मूलाधारभूता, तासां प्रकाशिका, कालत्रयातीता परा संवित् (शुद्धचैतन्यम्) एव 'महात्रिपुरा' उच्यते। * '''रहस्यम्''' : गूढतमं ज्ञानम्, यत् केवलं शुद्धान्तःकरणैः मुमुक्षुभिः विचारशीलेन ज्ञानेन एव अनुभूयते। == ग्रन्थस्य संरचना (खण्डत्रयम्) == पारम्परिकविवरणानुसारं त्रिपुरारहस्ये द्वादशसहस्रं (१२,०००) श्लोकाः आसन्, ये त्रिषु खण्डेषु विभक्ताः:<ref>{{Cite book |last=Pandit |first=M. P. |title=Gems from the Tantras: Tripura Rahasya |year=1969 |publisher=Ganesh & Co. |pages=25-40}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background-color:#FFC569; font-weight:bold;" ! खण्डम् !! श्लोकसंख्या !! अध्यायाः !! मुख्यविषयः |- | '''माहात्म्यखण्डम्''' || २,१६३ || ८० || भगवत्याः ललितायाः प्रादुर्भावः, भण्डासुरवधः, श्रीचक्रस्य माहात्म्यं च। |- | '''ज्ञानखण्डम्''' || ६,६८७ || २२ || शुद्ध-अद्वैतज्ञानम्, चितिशक्तिदर्शनम्, हेमलेखा-हेमचूडयोः संवादः, विदेहमुक्तिः। |- | '''चर्याखण्डम्''' || लुप्तप्रायम् || - || योगसाधना, मन्त्रोपासना, तान्त्रिक-आचारविधयः च। |} अद्यत्वे अस्य 'ज्ञानखण्डम्' तथा 'माहात्म्यखण्डम्' एव समुपलभ्येते, चर्याखण्डं तु कालप्रवाहे लुप्तप्रायं वर्तते। == ज्ञानखण्डस्य प्रमुखदार्शनिकसिद्धान्ताः == त्रिपुरारहस्यस्य ज्ञानखण्डः अद्वैतवेदान्तस्य शिखरग्रन्थेषु अन्यतमः अस्ति। अस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः: === १. चितिशक्तिरेव जगत् (चिन्मात्रवादः) === ग्रन्थे प्रतिपादितं यत् दृश्यमानं समग्रं जगत् जडं नास्ति, अपितु तत् शुद्धचैतन्यस्य (चितेः) एव विलासः अस्ति। चितिशक्तिः स्वस्य स्वातन्त्र्यबलेन स्वस्मिन् एव जगदाकारेण भासते: {{quote|चितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा वाक् स्वरसोदिता।<br />स्वातन्त्र्यमेतन्मुख्यं तदैश्वर्यं चित्स्वरूपिणः॥}} === २. दर्पणनगरदृष्टान्तः === अद्वैतवेदान्ते रज्जुसर्पवत्, त्रिपुरारहस्ये 'दर्पणनगरस्य' दृष्टान्तः सर्वाधिकं प्रयुक्तः अस्ति: * यथा विमले दर्पणे प्रतिबिम्बितं विशालं नगरं दर्पणात् पृथक् नास्ति, दर्पणेन सह अभिन्नं वर्तते, तथैव इदं विचित्रं विश्वं शुद्धचैतन्ये चितौ प्रतिबिम्बितं सत् चिद्रूपमेव अस्ति। * दर्पणे नगरस्य प्रवेशेन दर्पणस्य कापि हानिः न भवति, तथैव जगत्प्रपञ्चेन चैतन्यस्य कोऽपि विकारः न जायते। === ३. हेमलेखा-हेमचूडयोः उपाख्यानम् === ज्ञानखण्डे (अध्याय ३ तः ८ पर्यन्तम्) राज्ञः हेमचूडस्य तस्य विदुष्याः पत्न्याः च 'हेमलेखायाः' संवादः अतीव प्रसिद्धः अस्ति: * हेमचूडः संसारे विषयासक्तः आसीत्। हेमलेखा तस्मै आत्मविचारस्य, वैराग्यस्य, साक्षीचैतन्यस्य च उपदेशं ददाति। * हेमलेखायाः उपदेशेन हेमचूडः जाग्रत्-स्वप्नयोः मिथ्यात्वं ज्ञात्वा समाधौ प्रतिष्ठितेन मनसा जीवन्मुक्तः भवति। === ४. जाग्रत्-स्वप्नयोः साम्यम् === त्रिपुरारहस्ये जाग्रदवस्थायाः स्वप्नावस्थायाश्च तात्त्विकं साम्यं प्रतिपादितम्। उभौ अपि मनःकल्पितौ स्तः। केवलम् अनुभवकालस्य दीर्घत्व-ह्रस्वत्वयोः भेदः अस्ति। उभयोः अधिष्ठानं तु नित्यशुद्धा संविदेव। == काश्मीरशैवदर्शनेन सह सम्बन्धः == त्रिपुरारहस्यम् अद्वैतवेदान्तस्य, काश्मीरशैवप्रत्यभिज्ञादर्शनस्य च अपूर्वं सङ्गमस्थलं वर्तते: * अत्र जगत् केवलं 'मिथ्या' (अनिर्वचनीयम्) इति मत्वा न त्यज्यते, अपितु भगवत्याः चितेः आनन्दमयी अभिव्यक्तिः (स्वातन्त्र्यशक्तिः) इति मत्वा स्वीक्रियते। * शिवः शक्तिश्च वस्तुतः अभिन्नौ स्तः। शिवः प्रकाशरूपः, शक्तिः च विमर्शरूपा वर्तते। == आधुनिके युगे प्रभावः == * '''[[रमणमहर्षिः]]''' : तिरुवण्णामलै-क्षेत्रस्य साक्षात्कारी महर्षिः रमणः त्रिपुरारहस्यं परम-अद्वैतग्रन्थं मन्यते स्म। सः बहुवारं स्वशिष्यान् अस्य ग्रन्थस्य श्लोकान् व्याख्याय बोधयति स्म। * '''आङ्ग्लानुवादः''' : रमणमहर्षेः सान्निध्ये मुनगल वेङ्कटरामय्य महोदयेन (स्वामिरमानन्दसरस्वती) अस्य ज्ञानखण्डस्य आङ्ग्लानुवादः कृतः, येन पाश्चात्त्यजगति अपि अस्य ग्रन्थस्य महती प्रतिष्ठा जाता। * '''गोपीनाथ कविराजः''' : महामहोपाध्यायः गोपीनाथ कविराजः १९२५-१९३२ वर्षेषु अस्य ग्रन्थस्य गम्भीरसंशोधनपूर्वकं सम्पादनं कृतवान्। == अपि च पश्यतु == * [[दत्तात्रेयः]] * [[अवधूतः]] * [[अवधूतगीता]] * [[अनघा]] * [[परशुरामः]] * [[अद्वैतवेदान्तः]] * [[रमणमहर्षिः]] * [[श्रीविद्या]] == बाह्यसम्पर्काः == * [https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/tripuraarahasya.html त्रिपुरारहस्यम् ज्ञानखण्डम् - संस्कृतडाक्यूमेंट्स्]{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.org/details/tripurarahasya त्रिपुरारहस्यम् (गोपीनाथकविराजसम्पादितम्) - आर्काइव्.आर्ग] [[वर्गः:त्रिपुरारहस्यम्]] [[वर्गः:अद्वैतवेदान्तः]] [[वर्गः:शाक्तसम्प्रदायः]] [[वर्गः:दत्तात्रेयः]] [[वर्गः:संस्कृतग्रन्थाः]] [[वर्गः:तन्त्रशास्त्रम्]] [[वर्गः:रमणमहर्षिः]] saj0xdooeggymxs2j0yq4pdmmva2nk6 0 92480 500668 500584 2026-09-20T04:31:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500668 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">सोरडा</div><div class="nickname ib-settlement-other-name">सुरडा</div> |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category">नगरम्</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Surada-city.jpg|300x300अणवः|Skyline of Sorada]]<div class="ib-settlement-caption">सोरडा इत्यस्यां आकाशरेखा</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |उपनामः&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">एस् आर् डी</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:India_Odisha_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|250x250अणवः|Sorada is located in Odisha]]<div class="od notheme" style="top:57.358%;left:49.749%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>सोरडा</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">स्थानः ओडिशा, भारत</div><span class="switcher-label" style="display:none">ओडिशा-राज्यस्य मानचित्रं दर्शय।</span></div></div></div><templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:India_location_map.svg|वर्ग=notpageimage noviewer|269x269अणवः|Sorada is located in India]]<div class="od notheme" style="top:54.579%;left:54.495%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Red_pog.svg|चित्रपरिसन्धिः=|वर्ग=notpageimage noviewer|8x8अणवः|Sorada]]</div><div class="pr" style="width:6em;left:5px"><div>सोरडा</div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">सोरडा (भारत) </div><span class="switcher-label" style="display:none">भारतस्य मानचित्रं दर्शय।</span></div></div></div></div> |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |समन्वयकः<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="geo-inline"><span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">19°45′43 "N</span> 84°26′18" E<span class="longitude">18 "18" 18 18 "18 ′′ 18" 18 '18 "18</span></span></span><span class="geo-multi-punct">/ &#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;&#x907;&#x924;&#x93F;&#x964;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">19.761959 °N 84.438332 °E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">19.761959; 84.438332</span></span></span>]</span></span><indicator name="coordinates"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: {{#parsoid�fragment:9}}<span class="plainlinks nourlexpansion">[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Sorada&params=19.761959_N_84.438332_E_type:city(14867)_region:IN <span class="geo-nondefault"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">19°45′43″N</span> <span class="longitude">84°26′18″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span><span class="geo-default"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">19.761959°N 84.438332°E</span><span style="display:none">&#xfeff; / <span class="geo">19.761959; 84.438332</span></span></span>]</span>[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]</span></indicator> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |देशः | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[File:Flag_of_India.svg|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]] </span>[[भारतम्]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[भारतस्य राज्यानि|राज्यं]] | class="infobox-data" |[[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<span class="flagicon">[[File:Orissa_Flag(INDIA).png|चित्रपरिसन्धिः=|चित्रपाठ्यम्=|सीमा|23x23अणवः]]</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलं]] | class="infobox-data" |[[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |प्रथमं स्थापितम् | class="infobox-data" |1476 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |द्वारा स्थापित | class="infobox-data" |राजा शन्ढधनु सिंह (अभय प्रताप) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |सर्वकारः।<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• प्रकारः&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |अधिसूचित क्षेत्र परिषद् (एन. ए. सी.) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |शरीरम्&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data agent" |सोरडा एन. ए. सी. |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• एन. ए. सी. अध्यक्ष&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |शिवशङ्करपण्डा (BJD) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• कार्यकारी अधिकारी&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |उमेशचन्द्र साहु |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• विधान परिषद सदस्य&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |नीलमणि बिसोयी (भाजपा) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• संसद सदस्य&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |अनिता सुभादर्शिनी (भाजपा) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |क्षेत्रम्<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">• कुल&nbsp;&nbsp;</div> | class="infobox-data" |15.15 km² (5.88 वर्गमी) &nbsp;&nbsp;&nbsp; |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ऊर्ध्वगमनम्<div class="ib-settlement-fn"></div> | class="infobox-data" |84 मी. (276 ft) &nbsp;&nbsp; |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |जनसङ्ख्यायाः<div class="ib-settlement-fn"> (2011)<span class="nowrap">&nbsp;</span></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">• कुल&nbsp;&nbsp;</div> | class="infobox-data" |14,867 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• घनत्व&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |981.3/km² (2,542/वर्ग मील) &nbsp; |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |भाषाः<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |• आधिकारिक&nbsp;&nbsp; | class="infobox-data" |[[ओडियाभाषा|ओडिया]], [[आङ्ग्लभाषा]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |[[समयवलयः|समयक्षेत्रम्&nbsp;]] | class="infobox-data" |[[स॰सा॰स॰+०५:३०|UTC + 5:30]] (उच्चारणः UTC) |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |पिन् | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">761108</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |एस्. टी. डी. दूरभाषकोड् | class="infobox-data" |06819 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |वाहनानां पञ्जीकरणम् | class="infobox-data" |OD-32 (OLD OR-07/OD-07) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |उपविभागः | class="infobox-data" |भञ्जनगर |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |अवरोधः। | class="infobox-data" |सोरडा |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ओडिशा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र | class="infobox-data" |सूरदा |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र | class="infobox-data" |अस्का |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |जालस्थलम् | class="infobox-data" |<span class="url">[https://sujogportal.odisha.gov.in/surada/ sujogportal.odisha.gov.in/surada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260714130448/https://sujogportal.odisha.gov.in/surada/ |date=2026-07-14 }}</span> |} '''सोरडा''' (पूर्वं सुरडा) भारतस्य [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<nowiki/>-राज्यस्य गञ्जम्-मण्डले स्थितः एकः नगरः अधिसूचित-क्षेत्र-परिषद् च अस्ति। == भूगोलः == सोरडा 19°46′N 84°26′E/19.76 °N 84.43 °E/अस्य औन्नत्यं {{Convert|84|m|ft}} मी. (276 फीट्) अस्ति। अयं गञ्जम्-मण्डलस्य वायव्यसीमायां रुषिकुल्या-जरौ-नद्योः सङ्गमस्थाने स्थितः अस्ति, यस्य सीमायां गञ्जम् इत्यस्य धराकोट, बेलगुन्ठा, भञ्जनगर, कन्धमाल्-मण्डलस्य दारिङ्गिबाडी, राइकिआ च सन्ति। == व्युत्पत्ति == संस्कृतमूलयोः, सुरडा इति पदं संस्कृतशब्दद्वयेन, अर्थात् ''सूरः'' (देवः) तथा अड्डा (स्थानः) इत्येतयोः संयोगः अस्ति, यस्य अर्थः देवतानां स्थानं अथवा अम्ब्रोसिया/अमृतस्य दाता इति। पश्चात् कालान्तरे सुरडा सोरडा अभवत्। <ref>{{Cite web|title=Meaning of the name Surada|website=Wisdomlib.org|url=https://www.wisdomlib.org/names/surada|accessdate=1 June 2026}}</ref> == इतिहासः == 1880 तमे वर्षे टि. जे. माल्ट्बी इत्यस्य जनगणनायाः प्रतिवेदनस्य अनुसारं खिन्डिरिस्रुङ्ग (खिडिशिङ्गी) इति क्षेत्रस्य स्थापना सबीजापुरस्य राजा शोभाचन्द्र सिङ्घेन ११६८ तमे वर्षे कृता, यस्मिन् गञ्जम्-मण्डलस्य वर्तमानस्य सोरडा, धराकोट, शेरगड-खण्डाः (गजपति-मण्डलस्य मोहना-खण्डस्य केचन भागाः अपि सन्ति) आसन्। १४७६ तमे वर्षे, राजा बलियार् सिङ्घ्, स्वस्य ज्येष्ठपुत्रस्य अकालमृत्योः अनन्तरं, खिडिशिङ्गी-प्रदेशं चतुर्णां भिन्न-सम्पदेषु विभक्तवान्। सोरडा-सम्पत्तिः तस्य तृतीये पुत्राय राजा शन्ढधनु सिंह इत्यस्मै प्राप्तवती।<ref>{{Citation|title=The Orissa Historical Research Journal|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99984|date=1957}}</ref> * बडगड-राजा डमण सिङ्घ् (बलियार् सिङ्घ् इत्यस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पुत्रः) * धारकोट-राजा हाडु सिंह * सोरडा-राजा शन्ढधनु सिङ्घ् (अभय प्रतापः इति अपि प्रसिद्धः) * शेरगड-राजा परशुरामसिङ्घः (नाबालक:) (राजा बलियार्-वर्येण स्वयं उपस्थापितः) । यदा आङ्ग्लाः [[गञ्जाममण्डलम्|गञ्जम्]]<nowiki/>-प्रदेशं वशीकृतवन्तः, तदा ते एतं जमीन्दारी मद्रास्-प्रेसिडेन्सी इत्यस्य प्रशासनस्य अधीनम् अस्थापयन्, यस्य उल्लेखः मद्रास्-प्रेसिदेन्सी इत्यस्य जमीन्दारी-सम्पत्तेः सूच्यां दृश्यते। तदनन्तरं १८३६ तमे वर्षे आङ्ग्लाः बहुविध-विद्रोहस्य, करप्रदानस्य देयस्य च विषये घुमुसर् इत्यनेन सह सोरडा इत्यस्य जमीन्दारी-अधिकारान् नीलाम्य निरसितवन्तः। १९३६ तमे वर्षे, सोरडा नवनिर्मिते [[ओडिशाराज्यम्|ओडिशा]]<nowiki/>-प्रान्तस्य भागः अभवत्, भारतस्य स्वातन्त्र्यात् आरभ्य, ओडिशा-राज्येन प्रशासितः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=HISTORY OF ODISHA FROM 1803 TO 1948 AD|url=https://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|accessdate=2026-02-06|website=ddceutkal.ac.in|language=en|archive-date=2024-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330160905/http://ddceutkal.ac.in/Syllabus/MA_history/Paper-18.pdf|deadurl=yes}}</ref> == जनसांख्यिकी == 2011 तमवर्षस्य भारतस्य [[Census|जनगणना]] सोरडा-नगरस्य जनसङ्ख्या 14,867 आसीत्। जनसङ्ख्यायाः 51% पुरुषाः, 49% महिलाः च सन्ति। सोरडा-नगरस्य साक्षरता-मानं 68.7% अस्ति, यत् राष्ट्रिय-माध्यात् । == दर्शनीयस्थानानि == सोरडा-प्रदेशः हरितपर्वतैः, ऋषिकुल्य-जारौ-नद्योः सङ्गमस्थानैः च परिवेष्टितः अस्ति। अष्टप्राचीनानां शिवमन्दिराणां निवासस्थानम् इदं नगरं ''अष्ट-सम्भु-क्षेत्र'' इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति, यत् तस्य पुण्यस्य कृते प्रदत्तं उपाधिः अस्ति। तेषु प्राचीनतमं, नदीतीरे स्थितं पञ्चाननमन्दिरं आध्यात्मिक-मनोरञ्जन-भ्रमणार्थं पर्यटकान् आकर्षयति। * सोरडा जलबन्धः - अस्य जलाशयस्य निर्माणं १८९६ तमे वर्षे अभवत्। तत्र स्थानीयरूपेण पात्मा इति नाम्ना प्रसिद्धा पद्मानद्याः जलं रक्षितम् अस्ति। ओडिशा-सर्वकारः स्वपरिसरस्य उद्यानां, जेट्टी, विहारस्थलस्य च विकासं कृत्वा स्वस्य आकर्षणं वर्धितवान्। खुन्टेश्वरीपर्वतस्य समीपे सोरडा-नगरेण सह जलबन्धस्य विहङ्गमदृश्यानि दृश्यन्ते। <ref>{{Cite web|title=Water level dips to new low in Sorada reservoir|url=https://www.orissapost.com/water-level-dips-to-new-low-in-sorada-reservoir/|website=Orissapost.com|accessdate=1 June 2026}}</ref> * कन्टापिढा जात्रा - भद्रा-आश्विन्-हिन्दु-मासयोः व्याप्तः सोरडायाः देवी कन्धुणी-देव्याः प्रसिद्धः वार्षिकः उत्सवः अस्ति।<ref>{{Cite web|title=Kantapidha Yatra of Goddess Kandhunidevi in Ganjam’s Surada|url=https://kalingatv.com/odisha/watch-kantapidha-yatra-of-goddess-kandhunidevi-in-ganjams-surada-watch/|website=Kalingatv.com|accessdate=1 June 2026}}</ref> == उल्लेखनीयजनाः == * शशिभूषण रथ - दैनिक् आशा वृत्तपत्रस्य संस्थापकः, समाजसुधारकः, जनप्रतिनिधिः, उद्योगपति, स्वातन्त्र्ययोद्धा च।<ref>{{Cite web|url=https://amritkaal.nic.in/district-reopsitory-detail?13362|title=Ganjam Gaurav Shashi Bhushan|accessdate=2026-05-25|publisher=Amritkaal.nic.in}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == शिक्षा == * ऋषिकुल्या स्नातक महाविद्यालयः * केशव पण्डा स्नातक महिला महाविद्यालयः * ओडिशा आदर्श विद्यालयः <ref>{{Cite web|url=https://oav.edu.in/OAVSOR|title=Odisha Adarsha Vidyalaya, Sorada|accessdate=2026-02-06|archive-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260714002822/https://oav.edu.in/OAVSOR|deadurl=yes}}</ref> * ऋषिकुल्या उच्चमाध्यमिक विद्यालयः * पीसीएम महिला उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः * विनायक पब्लिक उच्च माध्यमिक विद्यालयः * ऋषिकुल्य आईटीसी * शशिभूषण सरकारी उच्च विद्यालयः * सरकारी बालिका उच्च विद्यालयः * बॅसयिक उच्च विद्यालयः * सरस्वती-शिशु-विद्या-मन्दिरम् <ref>{{Cite web|url=https://www.vidyabharatialumni.org/institution/100284349/saraswati-shishu-vidya-mandir-sorada-ganjam-odisha-761108-odisha-vidya-bharti-purav-kshetra-3243.dz|title=Vidya Bharati Purv Chatra Parishad|accessdate=2026-06-01}}</ref> * विवेकानन्द शिशु विद्यामन्दिरम् * मडर्न डिपल पब्लिक स्कूल * प्रगति पब्लिक स्कूल == वित्तसंस्थाः == * स्टेट्-बेङ्क्-आफ़्-इण्डिया * पञ्जाब-राष्ट्रिय-बैङ्क् * भारतीयसङ्घस्य वित्तकोषः * ओडिशा-ग्रामीण-बैङ्क् * आक्सिस् ब्याङ्क् * आस्का केन्द्रीय सहकारी बैंक लिमिटेड == परिवहनम् == === मार्गः === सोरडा राष्ट्रियराजमार्गेण ५९ राज्यराजमार्गेण ३६ च सह सम्बद्धः अस्ति, यः ओडिशा-राज्यस्य सर्वाणि प्रमुखानि स्थानानि नगराणि च संयोजयति। त्रिचक्रवाहनानि आटो-टैक्सी-यानानि नगरे परिवहनस्य महत्त्वपूर्णानि साधनानि सन्ति। == राजनीतिः == सोरडा इति सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य भागः अस्ति। सोरडा-विधानसभाक्षेत्रस्य वर्तमानः विधायकः भाजपा-पक्षस्य नीलमणि बिसोयी अस्ति, या २०२४ तमे वर्षे राज्य-सामान्य-विधानसभा-निर्वाचने स्थानं प्राप्तवती।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/odisha/constituency-show/surada#google_vignette|title=Surada Assembly Election Results 2024|accessdate=2026-05-18}}</ref> बिजु पट्नायक् 1957 तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने सोरडा-मण्डलात् निर्वाचितः आसीत्।<ref>{{Cite web|url=https://assembly.odisha.gov.in/Details.aspx?page=LeaderOfOppositionHtmlPages/Late%20Biju%20Patnaik.HTML|title=Profile-Details Late Biju Patnaik|publisher=Odisha Legislative Assembly|accessdate=2026-05-19}}{{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सोरडा आस्का (लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रम्) इत्यस्य भागः अस्ति। <ref>{{Cite web|url=http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|title=Assembly Constituencies - Corresponding Districts and Parliamentary Constituencies of Odisha|publisher=Election Commission of India|accessdate=2008-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206012916/http://archive.eci.gov.in/se2000/background/S18/Orissa_AC_Dist_PC.pdf|archivedate=6 February 2009}}</ref> == सन्दर्भः == {{Reflist|2}}{{Ganjam district}}{{Municipalities of Odisha}} [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] 8axjyl4a5kwzg8ijbd2qy6tabloo0st 3 92534 500649 2026-09-19T14:05:53Z Cabayi 13834 Cabayi इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Vibrate69]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Huh trademark]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Vibrate69|Vibrate69]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Huh trademark|Huh trademark]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 500649 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Huh trademark]] 4v4dc1gryqogf9h7lq4jhwfm5w3mrcs 3 92535 500671 2026-09-20T05:19:16Z QueerEcofeminist 14698 QueerEcofeminist इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Selvakumar mallar]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Selvakumar Pandian]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Selvakumar mallar|Selvakumar mallar]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Selvakumar Pandian|Selvakumar Pandian]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 500671 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Selvakumar Pandian]] 9u1vfwbum22qqb8mitdq6kc9yu8cobb