विकिपीडिया:सभा

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sa">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>sawiki</dbname>
    <base>https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">माध्यमम्</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेषः</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">सम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्यः</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडियासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">सञ्चिका</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">सञ्चिकासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकिसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">फलकम्</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">फलकसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">साहाय्यम्</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">साहाय्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्गः</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्गसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">प्रवेशद्वारम्</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">प्रवेशद्वारसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">पटलम्</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">पटलसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>विकिपीडिया:सभा</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2179</id>
    <revision>
      <id>500698</id>
      <parentid>499855</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T15:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>10391</id>
      </contributor>
      <comment>/* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ नवीनविभागः</comment>
      <origin>500698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33547" sha1="69o1gx4ou35x7rwcfgi21at3vhcehu4" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__
{{तलं गच्छतु}}
{{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}}
== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा।

मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। 

समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]]

समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें।

समिति की सहायता टीम के लिए,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;
== विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५  ==

[[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]]
:'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं भाषायाम्]&lt;/nowiki&gt; उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः &lt;nowiki&gt;[यूष्माकं देशं विहाय]&lt;/nowiki&gt; अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः।
न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः  सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति।
कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC)

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''।
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।

[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।

कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।

-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

२१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC)

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&amp;oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --&gt;

== २०२६ U4C निर्वाचने अधुना मतदानं कुर्वन्तु ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
योग्याः मतदातारः २०२६ सार्वभौमिकाचारसंहितासमन्वयसमितेः (U4C) निर्वाचने सहभागित्वाय आमन्त्र्यन्ते। अधिका सूचना-यत्र योग्यतापरीक्षणम्, मतदानप्रक्रियायाः विवरणम्, अभ्यर्थिनां सूचना, मतदानस्य संयोजनम् च अन्तर्भवति-मेटा-माध्यमे २०२६ निर्वाचनसूचनापृष्ठे उपलब्धा अस्ति। मतदानप्रक्रिया [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] समये २ जून् २०२६ दिनाङ्के समाप्तिं गमिष्यति।

यदि भवतः/भवत्याः सदस्यखातं योग्यं भवति तर्हि कृपया मतदानं कुर्वन्तु। परिणामाः १४ जून् २०२६ दिनाङ्कपर्यन्तं उपलब्धाः भविष्यन्ति।&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) १७:१४, २७ मे २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|सम्भाषणम्]])&lt;/bdi&gt; १७:११, २३ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १३:३०, २५ जून् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  १२:२४, २४ जुलै २०२६ (UTC)
&lt;/bdi&gt;

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] १५:२६, २१ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)

(यह संदेश [[:विकिपीडिया:Community Portal]] को भेजा गया था मगर अनुप्रेषण के कारण यहाँ पर पोस्ट किया जा रहा है।)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067433 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --&gt;</text>
      <sha1>69o1gx4ou35x7rwcfgi21at3vhcehu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपालदेशस्य भूगोलम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8508</id>
    <revision>
      <id>500705</id>
      <parentid>409369</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>adding template</comment>
      <origin>500705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1245" sha1="5769tce042bozn7dxuya24antt9hp45" xml:space="preserve">'''नेपालदेशस्य भूगोलः''' बहुषु रूपगुणेषु युक्तः वर्तते। नेपालदेश एशिया महाद्वीपस्य मध्यक्षेत्रे अवस्थितस्य हिमालयपर्वतस्य दक्षिणभागे अवस्थितो वर्तते।तस्मिन्  देशान्तरगते उच्चहिमशैलनिम्नपर्वतगंगामैदानक्षेत्राणी सन्ति ।

[[वर्गः:नेपालदेशसम्बद्धाः स्टब्स्-लेखाः]]
[[वर्गः:नेपालदेशः]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]

{{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}}</text>
      <sha1>5769tce042bozn7dxuya24antt9hp45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कुक्कुटः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42694</id>
    <revision>
      <id>500674</id>
      <parentid>500673</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>वर्तनी शुद्धि</comment>
      <origin>500674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="oa1v4yy5v7r2r2g3f7jnz0e3xppondk" xml:space="preserve">'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>oa1v4yy5v7r2r2g3f7jnz0e3xppondk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500675</id>
      <parentid>500674</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4246" sha1="rgu71vldx9t745naeis1moqbkv77npr" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>rgu71vldx9t745naeis1moqbkv77npr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500676</id>
      <parentid>500675</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5976" sha1="2hkidj5q72ce35r4d3fwsyb6om8aidy" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>2hkidj5q72ce35r4d3fwsyb6om8aidy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500677</id>
      <parentid>500676</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* व्युत्पत्तिः */ वर्तनी शुद्धि</comment>
      <origin>500677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5979" sha1="s1ka9qraxek80gt2cbv8zd0azhpywim" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>s1ka9qraxek80gt2cbv8zd0azhpywim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500678</id>
      <parentid>500677</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* व्युत्पत्तिः */ सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7920" sha1="pulzgs89sma9p5h7rarwgi106pibnb2" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>pulzgs89sma9p5h7rarwgi106pibnb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500679</id>
      <parentid>500678</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17248" sha1="ba3zpogu6b1ogo1tgapxhft80tbivs2" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पुल्लियत्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पुल्लियत्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैकबेथ]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>ba3zpogu6b1ogo1tgapxhft80tbivs2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500680</id>
      <parentid>500679</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* नामकरणम् */</comment>
      <origin>500680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17236" sha1="h0vtke3695j8gqek76jrske7zd9h6b8" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>h0vtke3695j8gqek76jrske7zd9h6b8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500681</id>
      <parentid>500680</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <origin>500681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31243" sha1="18uekrrgkr5vsauzc0l1hqkd8cdanng" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[चित्रम्:Rooster portrait2.jpg|अङ्गुष्ठः|२-पुंस्कुक्कुटस्य शिखा गलकम्बलाः च]]
[[चित्रम्:Hen Comb (cropped).jpg|अङ्गुष्ठः|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा (सा प्रायः लघीयसी भवति)]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोरलैफ् शेल्डरप्-एब्बे' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[चित्रम्:Rooster crowing small.ogv|अङ्गुष्ठः|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>18uekrrgkr5vsauzc0l1hqkd8cdanng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500682</id>
      <parentid>500681</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* विवरणम् */ सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31160" sha1="biorq0n67z9g7a05t9qkhg6he3k07zf" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोरलैफ् शेल्डरप्-एब्बे' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>biorq0n67z9g7a05t9qkhg6he3k07zf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500683</id>
      <parentid>500682</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* विवरणम् */</comment>
      <origin>500683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31187" sha1="p2o7e4v4swptszi6l7e2f3xc1mvhef3" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>p2o7e4v4swptszi6l7e2f3xc1mvhef3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500684</id>
      <parentid>500683</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45796" sha1="0a7jtdfjir033kiqy8v2bd8mcy1ec69" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीजिङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0a7jtdfjir033kiqy8v2bd8mcy1ec69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500685</id>
      <parentid>500684</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* जननं जीवनचक्रं च */</comment>
      <origin>500685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45873" sha1="hbi0s8xgg20dhsutr4tm928lb1zz10m" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hbi0s8xgg20dhsutr4tm928lb1zz10m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500686</id>
      <parentid>500685</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62071" sha1="ptmt6xelsbhvggoqb3gm0sbcia3q4e4" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ptmt6xelsbhvggoqb3gm0sbcia3q4e4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500687</id>
      <parentid>500686</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80364" sha1="oeowtdzvsl8a1750y2ybm1qac2k3mjo" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई.पू. १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्त्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई.पू. ३०० तमे वर्षे च मिस्त्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्त्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिणआफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>oeowtdzvsl8a1750y2ybm1qac2k3mjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500688</id>
      <parentid>500687</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* आफ्रिका */</comment>
      <origin>500688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80358" sha1="ifwjpwigh0psr9buyw1tq50ufm9i7f8" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई.पू. १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई.पू. ३०० तमे वर्षे च मिस्त्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्त्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिणआफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ifwjpwigh0psr9buyw1tq50ufm9i7f8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500689</id>
      <parentid>500688</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* आफ्रिका */</comment>
      <origin>500689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80355" sha1="ivx1aapiszsgxzwcd1i2cq8ia0jtx75" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ivx1aapiszsgxzwcd1i2cq8ia0jtx75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500690</id>
      <parentid>500689</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82936" sha1="r5au11uxwvsodwnxq5l3ms71w1aqvds" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>r5au11uxwvsodwnxq5l3ms71w1aqvds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500691</id>
      <parentid>500690</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <origin>500691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113495" sha1="qjrstqhj54ad03r1x7hgxjonrox9p0x" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== मानवोपयोगः ==
=== कुक्कुटपालनम् ===
{{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}}
{{owidslider
|start        = 2023
|list         = Template:OWID/chicken meat production#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]]
|startingView = World
}}
{{owidslider
|start        = 2024
|list         = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]]
|startingView = World
}}

कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}&lt;/ref&gt; सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}&lt;/ref&gt; सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}&lt;/ref&gt; मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=286}}&lt;/ref&gt; १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,&lt;ref name=&quot;Patwardhan and King, (2011)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}&lt;/ref&gt; अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,&lt;ref name=&quot;Webster, (2003)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;Molino et al., (2009)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।&lt;ref name=&quot;Yousaf and Chaudhry, (2008)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180&gt;
File:Wright, Stephenson &amp; Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३०
File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम्
File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा
&lt;/gallery&gt;

=== पालितपशुरूपेण ===

{{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}}

२००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।&lt;ref name=&quot;UPC good homes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== कुक्कुटयुद्धम् ===

{{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}}

[[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]]

कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।&lt;ref name=&quot;Crawford 1990&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=10–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}&lt;/ref&gt; गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।&lt;ref name=&quot;Lawler Adler 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== विज्ञाने ===
{{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}}
विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'जोन आफ़ पोलरैजिङ्ग एग्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}&lt;/ref&gt; अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}&lt;/ref&gt; २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च ===

{{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}}
{{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}}

कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&amp;q=Alectry

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qjrstqhj54ad03r1x7hgxjonrox9p0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500692</id>
      <parentid>500691</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* कुक्कुटपालनम् */</comment>
      <origin>500692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113496" sha1="m1s9ktum77f4cyphkj0pnsexu6pl8cc" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== मानवोपयोगः ==
=== कुक्कुटपालनम् ===
{{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}}

{{owidslider
|start        = 2023
|list         = Template:OWID/chicken meat production#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]]
|startingView = World
}}
{{owidslider
|start        = 2024
|list         = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]]
|startingView = World
}}

कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}&lt;/ref&gt; सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}&lt;/ref&gt; सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}&lt;/ref&gt; मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=286}}&lt;/ref&gt; १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,&lt;ref name=&quot;Patwardhan and King, (2011)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}&lt;/ref&gt; अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,&lt;ref name=&quot;Webster, (2003)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;Molino et al., (2009)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।&lt;ref name=&quot;Yousaf and Chaudhry, (2008)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180&gt;
File:Wright, Stephenson &amp; Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३०
File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम्
File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा
&lt;/gallery&gt;

=== पालितपशुरूपेण ===

{{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}}

२००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।&lt;ref name=&quot;UPC good homes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== कुक्कुटयुद्धम् ===

{{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}}

[[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]]

कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।&lt;ref name=&quot;Crawford 1990&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=10–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}&lt;/ref&gt; गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।&lt;ref name=&quot;Lawler Adler 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== विज्ञाने ===
{{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}}
विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'जोन आफ़ पोलरैजिङ्ग एग्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}&lt;/ref&gt; अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}&lt;/ref&gt; २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च ===

{{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}}
{{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}}

कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&amp;q=Alectry

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>m1s9ktum77f4cyphkj0pnsexu6pl8cc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500693</id>
      <parentid>500692</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* विज्ञाने */</comment>
      <origin>500693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113497" sha1="de676i7i8749s5r34fvp61f49arz9y6" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== मानवोपयोगः ==
=== कुक्कुटपालनम् ===
{{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}}

{{owidslider
|start        = 2023
|list         = Template:OWID/chicken meat production#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]]
|startingView = World
}}
{{owidslider
|start        = 2024
|list         = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]]
|startingView = World
}}

कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}&lt;/ref&gt; सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}&lt;/ref&gt; सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}&lt;/ref&gt; मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=286}}&lt;/ref&gt; १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,&lt;ref name=&quot;Patwardhan and King, (2011)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}&lt;/ref&gt; अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,&lt;ref name=&quot;Webster, (2003)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;Molino et al., (2009)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।&lt;ref name=&quot;Yousaf and Chaudhry, (2008)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180&gt;
File:Wright, Stephenson &amp; Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३०
File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम्
File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा
&lt;/gallery&gt;

=== पालितपशुरूपेण ===

{{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}}

२००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।&lt;ref name=&quot;UPC good homes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== कुक्कुटयुद्धम् ===

{{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}}

[[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]]

कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।&lt;ref name=&quot;Crawford 1990&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=10–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}&lt;/ref&gt; गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।&lt;ref name=&quot;Lawler Adler 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== विज्ञाने ===
{{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}}

विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'जोन आफ़ पोलरैजिङ्ग एग्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}&lt;/ref&gt; अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}&lt;/ref&gt; २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च ===

{{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}}
{{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}}

कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&amp;q=Alectry

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>de676i7i8749s5r34fvp61f49arz9y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500694</id>
      <parentid>500693</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>/* विज्ञाने */</comment>
      <origin>500694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113506" sha1="0n8i2b8gq57hq8fonqm85ve2vpyorbo" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== मानवोपयोगः ==
=== कुक्कुटपालनम् ===
{{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}}

{{owidslider
|start        = 2023
|list         = Template:OWID/chicken meat production#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]]
|startingView = World
}}
{{owidslider
|start        = 2024
|list         = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]]
|startingView = World
}}

कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}&lt;/ref&gt; सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}&lt;/ref&gt; सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}&lt;/ref&gt; मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=286}}&lt;/ref&gt; १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,&lt;ref name=&quot;Patwardhan and King, (2011)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}&lt;/ref&gt; अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,&lt;ref name=&quot;Webster, (2003)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;Molino et al., (2009)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।&lt;ref name=&quot;Yousaf and Chaudhry, (2008)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180&gt;
File:Wright, Stephenson &amp; Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३०
File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम्
File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा
&lt;/gallery&gt;

=== पालितपशुरूपेण ===

{{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}}

२००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।&lt;ref name=&quot;UPC good homes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== कुक्कुटयुद्धम् ===

{{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}}

[[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]]

कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।&lt;ref name=&quot;Crawford 1990&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=10–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}&lt;/ref&gt; गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।&lt;ref name=&quot;Lawler Adler 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== विज्ञाने ===
{{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}}

विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'ज़ोन आफ़ पोलरैज़िङ्ग् एक्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}&lt;/ref&gt; अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}&lt;/ref&gt; २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च ===

{{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}}
{{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}}

कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&amp;q=Alectry

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0n8i2b8gq57hq8fonqm85ve2vpyorbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500695</id>
      <parentid>500694</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113555" sha1="mw5ifi5y5swpug4mh0d9nbwj0sjysth" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== मानवोपयोगः ==
=== कुक्कुटपालनम् ===
{{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}}

{{owidslider
|start        = 2023
|list         = Template:OWID/chicken meat production#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]]
|startingView = World
}}
{{owidslider
|start        = 2024
|list         = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]]
|startingView = World
}}

कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}&lt;/ref&gt; सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}&lt;/ref&gt; सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}&lt;/ref&gt; मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=286}}&lt;/ref&gt; १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,&lt;ref name=&quot;Patwardhan and King, (2011)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}&lt;/ref&gt; अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,&lt;ref name=&quot;Webster, (2003)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;Molino et al., (2009)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।&lt;ref name=&quot;Yousaf and Chaudhry, (2008)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180&gt;
File:Wright, Stephenson &amp; Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३०
File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम्
File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा
&lt;/gallery&gt;

=== पालितपशुरूपेण ===

{{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}}

२००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।&lt;ref name=&quot;UPC good homes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== कुक्कुटयुद्धम् ===

{{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}}

[[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]]

कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।&lt;ref name=&quot;Crawford 1990&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=10–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}&lt;/ref&gt; गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।&lt;ref name=&quot;Lawler Adler 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== विज्ञाने ===
{{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}}

विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'ज़ोन आफ़ पोलरैज़िङ्ग् एक्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}&lt;/ref&gt; अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}&lt;/ref&gt; २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च ===

{{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}}
{{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}}

कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&amp;q=Alectry

== टिप्पण्यः ==

{{notelist}}

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>mw5ifi5y5swpug4mh0d9nbwj0sjysth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500696</id>
      <parentid>500695</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113603" sha1="4sb61i8gj9jbmb75mmvcg85bu2rp18c" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== मानवोपयोगः ==
=== कुक्कुटपालनम् ===
{{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}}

{{owidslider
|start        = 2023
|list         = Template:OWID/chicken meat production#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]]
|startingView = World
}}
{{owidslider
|start        = 2024
|list         = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]]
|startingView = World
}}

कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}&lt;/ref&gt; सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}&lt;/ref&gt; सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}&lt;/ref&gt; मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=286}}&lt;/ref&gt; १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,&lt;ref name=&quot;Patwardhan and King, (2011)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}&lt;/ref&gt; अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,&lt;ref name=&quot;Webster, (2003)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;Molino et al., (2009)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।&lt;ref name=&quot;Yousaf and Chaudhry, (2008)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180&gt;
File:Wright, Stephenson &amp; Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३०
File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम्
File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा
&lt;/gallery&gt;

=== पालितपशुरूपेण ===

{{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}}

२००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।&lt;ref name=&quot;UPC good homes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== कुक्कुटयुद्धम् ===

{{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}}

[[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]]

कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।&lt;ref name=&quot;Crawford 1990&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=10–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}&lt;/ref&gt; गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।&lt;ref name=&quot;Lawler Adler 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== विज्ञाने ===
{{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}}

विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'ज़ोन आफ़ पोलरैज़िङ्ग् एक्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}&lt;/ref&gt; अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}&lt;/ref&gt; २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च ===

{{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}}
{{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}}

कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&amp;q=Alectry

== टिप्पण्यः ==

{{notelist}}

== सन्दर्भाः ==

{{reflist}}

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4sb61i8gj9jbmb75mmvcg85bu2rp18c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500697</id>
      <parentid>500696</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ooarii</username>
        <id>30479</id>
      </contributor>
      <comment>सामग्री जोड़ी</comment>
      <origin>500697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114913" sha1="8y7aqf3m2xvbb700vmsy50fini4h769" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = कुक्कुटः
| image = Male and female chicken sitting together.jpg
| image_caption = वामतः पुंस्कुक्कुटः, दक्षिणतः च स्त्रीकुक्कुटी
| image2 = Kukuriku.flac
| image2_caption = कुक्कुटरवः
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Phasianidae]]
| genus = ''[[Gallus]]''
| species = ''[[Gallus gallus|G. gallus]]''
| subspecies = '''''G. g. domesticus'''''
| trinomial = ''Gallus gallus domesticus''
| trinomial_authority = ([[कार्ल लिन्नायस्|Linnaeus]], 1758)
| range_map = GLW 2 global distributions of c) chickens.tif
| range_map_caption = कुक्कुटानाम् वैश्विकवितरणम्
}}
'''कुक्कुटः''' (वैज्ञानिकं नाम: '''''Gallus gallus domesticus''''') मूलतः आग्नेयजम्बुद्वीपस्य रक्तवनकुक्कुटस्य (''Gallus gallus'') गृहपालितरूपं वर्तते। अस्य प्रथमं गृहपालनीकरणम् प्रायः अष्टसहस्र (८०००) वर्षेभ्यः पूर्वम् अभवत्, तथा च एषः विश्वस्य अतिसामान्येषु व्यापकतमेषु च पालितप्राणिषु अन्यतमः अस्ति। कुक्कुटाः मुख्यतः स्वमांसाय अण्डेभ्यः च पाल्यन्ते, यद्यपि तेषां पालनं कौतुकप्राणिरूपेण (स्नेहपालितजीवरूपेण) अपि क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Joshua|date=July 27, 2020|title=Chickens and Roosters...As Pets?|url=https://journal.iaabcfoundation.org/roosters-as-pets/|accessdate=December 5, 2024|website=IAABC Foundation Journal}}&lt;/ref&gt;

२०२३ तमस्य वर्षस्य तथ्यानुसारम्, जगति कुक्कुटानां कुलसङ्ख्या २६.५ अब्जेभ्यः (२,६५० कोटिभ्यः) अधिका अभवत्, तथा च उपभोगाय प्रतिवर्षम् ५० अब्जेभ्यः (५,००० कोटिभ्यः) अधिकाः कुक्कुटाः उत्पाद्यन्ते। मांसाय अण्डेभ्यः च क्रमेण ‘ब्रॉय्लर्’ (मांसप्रदाः) तथा च अण्डप्रदाः कुक्कुट्यः इत्यादयाः विशिष्टाः प्रजातयः विकसिताः सन्ति। अण्डोत्पादनाय पालिता एका कुक्कुटी प्रतिवर्षम् ३०० तः अधिकानि अण्डानि उत्पादयितुं शक्नोति। कुक्कुटाः जटिलस्वरविशिष्टैः व्यवहारैः च युक्ताः सामाजिकप्राणिनः सन्ति, तथा च ते अनेकेषां समाजानां लोककथासु, धर्मेषु, साहित्ये च स्थानं लभन्ते। तेषाम् आर्थिकं महत्त्वं तान् वैश्विकपशुपालनस्य मुख्यं घटकं करोति।

== व्युत्पत्तिः ==

संस्कृतभाषायाम् 'कुक्कुटः' इति शब्दः मुख्यतः ध्वन्यानुकरणात् (रसितानुकरणात्) उद्भूतः मन्यते, यः अस्य खगस्य 'कुक्-कुक्' इति स्वाभाविकं शब्दम् अनुकरोति। ऐतिहासिकभाषाशास्त्रदृष्ट्या अस्य तुल्यरूपाणि पालिभाषायाम् 'कुक्कुट' इति तथा च प्राकृतभाषायाम् 'कुक्कुड' इति लभ्यन्ते; क्वचित् संस्कृतसाहित्ये 'कुर्कुटः' इति रूपान्तरमपि दृश्यते। पारम्परिकव्याकरणानुसारम् उणादिरीत्या अस्य निष्पत्तिः 'कु' (शब्दे) इति धातौ भवति, यस्य अर्थः &quot;कौति शब्दं करोति इति कुक्कुटः&quot; इति। पक्षान्तरे, &quot;कुवि (भूमौ) कुटति (विकिरति) आहारार्थम् इति कुक्कुटः&quot; इत्यपि अस्य निर्वचनं क्रियते। अमरकोशादिषु अस्य पक्षिणः शिखां, स्वभावं, व्यवहारं च समाश्रित्य 'ताम्रचूडः' (रक्तशिखायुक्तः), 'चरणायुधः' (पादप्रहारयुक्तः), 'उषःकालप्रबोधकः' इत्यादयः पर्यायाः अपि उक्ताः सन्ति।

आङ्ग्लभाषायाः 'चिकन्' (chicken) इति शब्दः [[प्राचीनाङ्ग्लभाषा|प्राचीनाङ्ग्लभाषायाः]] {{lang|ang|ċicen}} इति शब्दात् आगतः (अस्य उच्चारणम् आधुनिक-आङ्ग्लभाषायाः शब्दस्य समानम् एव अस्ति)। यद्यपि अस्य मूलम् [[जर्मेनिक-भाषाः|जर्मेनिक-भाषासु]] वर्तते, तथापि एषः शब्दः वस्तुतः कुतः उद्भूतः इति स्पष्टं नास्ति; तथापि अन्ततः कुक्कुटस्य ध्वनेः (रसितस्य) अनुकरणात् अस्य उत्पत्तिः अभवत् इति सम्भाव्यते।&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=chicken, n. |encyclopedia=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |access-date=2026-05-12 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723003425/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tab=etymology |archive-date=2023-07-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=chicken |url=https://www.etymonline.com/word/chicken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428050031/https://www.etymonline.com/word/chicken |archive-date=2026-04-28 |access-date=2026-05-12 |website=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[वर्गः:विभिन्नलेखेभ्यः स्टब्स्]]
[[वर्गः:पक्षिणः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]

== नामकरणम् ==

कुक्कुटानाम् कृते उपयुज्यमानाः शब्दाः इत्थं सन्ति:

* ''बिड्डी'' (Biddy): कश्चन कुक्कुटः, अथवा सद्यः जातः कुक्कुटशावकः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/biddy |title=Definition of biddy |publisher=Dictionary.com |access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507151125/https://www.dictionary.com/browse/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |title=Biddy definition and meaning |date=February 13, 2020 |publisher=Collins English Dictionary|access-date=May 7, 2021 |archive-date=May 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507010137/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/biddy |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* ''[[कैपन्]]'' (Capon): नपुंसकीकृतः (बीजमुक्तः) पुंस्कुक्कुटः।{{efn|जगति केषुचित् भागेषु कुक्कुटानाम् शल्यक्रियया रासायनिकेन वा विधिना नपुंसकीकरणम् अवैधानिकम् अस्ति।}}
* ''[[शावकः|चिक्]]'' (Chick - शावकः): तरुणः कुक्कुटः पोतो वा।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chick |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |url-status=live |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907132725/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chick |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''चुक्'' (Chook): कुक्कुटः (आस्ट्रेलिया-न्यूज़ीलैण्ड-देशयोः अनौपचारिकः शब्दः)।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chook |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907151220/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/chook |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉक्'' (Cock): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cock |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hen |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |publisher=Cambridge Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907102240/http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/cock |archive-date=September 7, 2015 }}&lt;/ref&gt;
* ''कॉकरेल्'' (Cockerel): तरुणः पुंस्कुक्कुटः।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |title=Cockerel |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307191527/http://dictionary.reference.com/browse/cockerel |archive-date=March 7, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ''हेन्'' (Hen - कुक्कुटी): वयस्का स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hen noun |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/hen |publisher=[[Merriam-Webster]] |access-date=February 2, 2024}}&lt;/ref&gt;
* ''पूलट्'' (Pullet): एकाब्दात् न्यूनावयस्का तरुणी स्त्रीकुक्कुटी।&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://dictionary.reference.com/browse/pullet |title=Pullet |publisher=Dictionary Reference |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109014624/http://dictionary.reference.com/browse/pullet |archive-date=November 9, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटपालनोद्योगे, द्वाविंशति (२२) सप्ताहेभ्यः न्यूनावयस्का अप्रौढा स्त्रीकुक्कुटी 'पूलट्' उच्यते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Overview of the Poultry Industry |url=https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |url-status=live |publisher=Missouri Department of Elementary and Secondary Education |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023230530/https://dese.mo.gov/sites/default/files/aged%20-PoultrySR.pdf |archive-date=October 23, 2020 }}&lt;/ref&gt;
* ''रूस्टर्'' (Rooster): प्रजननसक्षमः वयस्कः पुंस्कुक्कुटः (विशेषतः उत्तर-अमेरिका-देशे)। अष्टादशशताब्द्याम् उद्भूतः एषः शब्दः सम्भवतः 'कॉक्' इति शब्दस्य कामुकतापूर्णं भावं परिहर्तुम् उपयुक्तः।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Definition of Rooster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |publisher=Merriam-Webster |access-date=March 6, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422030634/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rooster |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rawson&quot;&gt;[http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 Hugh Rawson] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170701144833/http://www.americanheritage.com/content/why-do-we-say-17 |date=July 1, 2017 }} &quot;Why Do We Say...? Rooster&quot;, ''American Heritage'', August–September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Online Etymology Dictionary&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/search?q=rooster Online Etymology Dictionary] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20201111222713/https://www.etymonline.com/search?q=rooster |date=November 11, 2020 }} Entry for ''rooster (n.)'', May 2019&lt;/ref&gt;
* ''यार्ड्बर्ड्'' (Yardbird): कुक्कुटः (दक्षिण-संयुक्तराज्येषु बोलीप्रभेदः)।&lt;ref name=&quot;berhardt&quot;&gt;{{cite book |last=Berhardt |first=Clyde E. B. |title=I Remember: Eighty Years of Black Entertainment, Big Bands |year=1986 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-8018-0 |oclc=12805260 |page=153}}&lt;/ref&gt;

'चिकन्' (chicken) इति शब्दस्य अर्थः 'शावकः' (chick) इत्यपि भवितुम् अर्हति, तथा च ऐतिहासिकरूपेण अस्य शब्दस्य मूलः अर्थः एषः एव आसीत्,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 2024|title=chicken (n.)|website=Oxford English Dictionary|doi=10.1093/OED/2784909248|url=https://www.oed.com/dictionary/chicken_n|access-date=February 1, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201013703/https://www.oed.com/dictionary/chicken_n?tl=true|archive-date=February 1, 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; यथा [[विलियम् शेक्सपियर|विलियम्-शेक्सपियरस्य]] '[[मैक्‌बेथ्]]' इति नाटके यत्र [[मैक्डफ् (मैकबेथ)|मैक्डफः]] &quot;मम सर्वे सुन्दराः कुक्कुटकाः तेषां माता च&quot; (all my pretty chickens and their dam) इति शोकं करोति।&lt;ref&gt;[[William Shakespeare|Shakespeare, William]], ''[[Macbeth]]'', Act 4 Scene 3, lines 217–229.&lt;/ref&gt; एषः प्राचीनः प्रयोगः 'हेन् एण्ड् चिकन् ऐल्याण्ड्स्' (Hen and Chicken Islands) इत्यादिषु स्थाननामसु अद्यापि रक्षितः वर्तते।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chicken |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |url-status=live |access-date=March 4, 2021 |website=Merriam Webster Dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821163810/http://www.merriam-webster.com/dictionary/chicken |archive-date=August 21, 2008 }}&lt;/ref&gt; प्राचीनेषु ग्रन्थेषु, तथा चाद्यापि व्यापारिकेषु वैज्ञानिकेषु च सन्दर्भेषु, कुक्कुटाः प्रजातिरूपेण 'सामान्यखगाः' (common fowl) वा 'गृहपालितखगाः' (domestic fowl) वा व्यपदिश्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stevens |first=Lewis |title=Genetics and evolution of the domestic fowl |pages=11 and throughout |year=1991 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-40317-7 |url=https://books.google.com/books?id=S-DXqQ9UOmAC&amp;dq=%22domestic+fowl%22&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt;

== विवरणम् ==

[[File:Rooster portrait2.jpg|thumb|पुंस्कुक्कुटस्य [[शिखा]] [[गलकम्बलः|गलकम्बलाः]] च]]
[[File:Hen Comb (cropped).jpg|thumb|स्त्रीकुक्कुट्याः शिखा, सा प्रायः लघीयसी भवति]]

कुक्कुटाः तुलनात्मकरूपेण बृहन्तः, [[दिनाचराः]] [[खगाः]] सन्ति। तेषां शरीरं वर्तुलं, बहुषु प्रजातिषु पादाः पक्षरहिताः, पक्षाः च ह्रस्वाः भवन्ति।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt; वन्याः [[रक्तवनकुक्कुटः|वनकुक्कुटाः]] [[खगोड्डयनम्|उड्डयितुम्]] अर्हन्ति, यद्यपि गृहपालिताः कुक्कुटाः तेषाम् [[उड्डयनपेशी|उड्डयनपेश्यः]] च अतिभारवत्यः भवन्ति, येन ते केवलम् अल्पदूरम् एव उड्डयितुं शक्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=Geggel |first=Laura |title=Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying? |url=https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |website=Live Science |access-date=February 3, 2024 |date=December 8, 2016 |archive-date=April 4, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404115622/https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातीनां भेदतः तेषां परिमाणम् (आकारः) वर्णः च बहुधा भिद्यते।&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo &amp; Conservation Biology Institute |access-date=February 2, 2024 |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |url-status=live }}&lt;/ref&gt; आधुनिकानाम् तथा पारम्परिक-प्रजातीनाम् उभयेषाम् अपि सद्यः जाताः शावकाः समानांशेन प्रायः ३७ ग्राम् (1.3 oz) भारेण युक्ताः भवन्ति। तथापि आधुनिकाः प्रजातयः अतीव शीघ्रं वर्धन्ते; ३५ तमे दिने कश्चन 'रॉस् ७०८' ब्रॉय्लर् (मांसप्रदः) कुक्कुटः १.८ किग्रा (4 lb) भारयुक्तः भवितुं शक्नोति, यस्य तुलनायाम् तावत्कालस्य एव पारम्परिककुक्कुटः १.०५ किग्रा (2.3 lb) भारयुक्तः भवति।&lt;ref name=&quot;Schmidt Persia 2009&quot;&gt;{{cite journal |last1=Schmidt |first1=C.J. |last2=Persia |first2=M.E. |last3=Feierstein |first3=E. |last4=Kingham |first4=B. |last5=Saylor |first5=W.W. |title=Comparison of a modern broiler line and a heritage line unselected since the 1950s |journal=Poultry Science |volume=88 |issue=12 |date=2009 |doi=10.3382/ps.2009-00055 |doi-access=free |pages=2610–2619|pmid=19903960 }}&lt;/ref&gt;

उभयोः लिङ्गयोः वयस्कानाम् कुक्कुटानाम् शिरसि 'शिखा' (comb) नामिका मांसाला शिखण्डिका भवति, तथा च चञ्च्वोः अधः उभयतः लम्बमाना चर्मपट्टिका '[[गलकम्बलः]]' (wattle) इति उच्यते; एतौ शिखा-गलकम्बलौ [[लैङ्गिकद्विरूपता|पुंस्कुक्कुटेषु अधिकं स्पष्टौ भवतः]]। कासुचित् प्रजातिषु कश्चन उत्परिवर्तनः (mutation) भवति येन मुखस्य अधः अतिरिक्तानि पक्षाणि उत्पद्यन्ते, यत् श्मश्रुवत् दृश्यते।&lt;ref name=plosg&gt;{{cite journal |last1=Guo |first1=Ying |last2=Gu |first2=Xiaorong |last3=Sheng |first3=Zheya |last4=Wang |first4=Yanqiang |last5=Luo |first5=Chenglong |last6=Liu |first6=Ranran |last7=Qu |first7=Hao |last8=Shu |first8=Dingming |last9=Wen |first9=Jie |last10=Crooijmans |first10=Richard P. M. A. |last11=Carlborg |first11=Örjan |last12=Zhao |first12=Yiqiang |last13=Hu |first13=Xiaoxiang |last14=Li |first14=Ning |display-authors=5 |title=A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens |journal=[[PLOS Genetics]] |volume=12 |issue=6 |date=June 2, 2016 |pmid=27253709 |pmc=4890787 |doi=10.1371/journal.pgen.1006071 |doi-access=free |article-number=e1006071}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः [[सर्वभक्षी|सर्वभक्षिणः]] सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |title=Info on Chicken Care |access-date=August 13, 2008 |website=Ideas-4-pets.co.uk |year=2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |archive-date=June 25, 2015 }}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपर्यावरणे ते बीजानाम्, कीटानाम्, तथा च गृहगोधिका-लघुसर्प-&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/45i1hZfUQhk| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Chicken Kills Rattlesnake |last=D Lines |date=July 27, 2013 |access-date=March 13, 2019 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;तरुण[[मूषकः|मूषकादीनाम्]] आकाराणां प्राणिनामपि अन्वेषणाय पादैः मृत्तिकां विकिरन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |title=Frequently asked questions about chickens &amp; eggs |access-date=August 13, 2008 |website=Gworrell.freeyellow.com |author=Gerard P.Worrell AKA &quot;Farmer Jerry&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |archive-date=September 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; प्रजातिम् आश्रित्य कश्चन कुक्कुटः ५ तः १० वर्षाणि यावत् जीवितुं शक्नोति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&amp;Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010 }}&lt;/ref&gt; जगतः ज्ञातः अतिप्राचीनः कुक्कुटः १६ वर्षाणि यावत् जीवितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=[[Tuscaloosa News]] |location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=May 18, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटाः समूहचारिणः (यूथचराः) सन्ति, ते समूह रूपेण निवसन्ति, तथा च सामूहिकरूपेण अण्डानां सेचनम् अपत्यानां पालनं च कुर्वन्ति। यूथे प्रत्येकं कुक्कुटः अन्येषु स्वाधिपत्यं स्थापयितुं यतते, येन तेषां मध्ये 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) निर्मितः भवति; वर्चस्वशाली कुक्कुटः भोजनाय नीडस्थानाय च प्राथमिकताम् आप्नोति। चाञ्चुप्रहारेण सह सम्बद्धः एषः वर्चस्वस्य सिद्धान्तः १९२१ तमे वर्षे 'थोर्लैफ् श्येल्डेरुप्-एब्ब' (Thorleif Schjelderup-Ebbe) इत्यनेन स्त्रीकुक्कुटीषु आकलितः 'चाञ्चुक्रमः' (pecking order) इति नाम्ना वर्णितः च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Perrin |first=P. G. |year=1955 |title='Pecking order' 1927–54 |journal=American Speech |volume=30 |issue=4 |pages=265–268|doi=10.2307/453561 |jstor=453561 | issn = 0003-1283}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schjelderup-Ebbe |first=T. |year=1975 |chapter=Contributions to the social psychology of the domestic chicken [Schleidt M., Schleidt, W. M., translators] |editor-last=Schein |editor-first=M. W. |title=Social Hierarchy and Dominance. Benchmark Papers in Animal Behavior |volume=3 |location=Stroudsburg, Pennsylvania |publisher=Dowden, Hutchinson and Ross |pages=35–49}}&lt;/ref&gt; पुंस्कुक्कुटाः सङ्घर्षेषु प्लवनं कर्तुं स्वकीयान् नखान् प्रयोक्तुं च प्रवृत्ताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajecki |first=D. W. |year=1988 |title=Formation of leap orders in pairs of male domestic chickens |journal=Aggressive Behavior |volume=14 |issue=6 |pages=425–436|doi=10.1002/1098-2337(1988)14:6&lt;425::AID-AB2480140604&gt;3.0.CO;2-#|s2cid=141664966 }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः दुर्बलं वा अननुभूतं वा भक्षकप्राणिनम् (यथा तरुणं शृगालम्) मिलित्वा आक्रमितुं हन्तुं च समर्थाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |last=AFP |date=March 12, 2019 |title=Chickens 'teamed up to kill fox' at Brittany farming school |url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190313002528/https://www.theguardian.com/world/2019/mar/12/chickens-teamed-up-to-kill-fox-at-brittany-farming-school |archive-date=March 13, 2019 |access-date=March 13, 2019 |website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः भोजनप्रदातारः इति मताः आसन्, परन्तु तेषां संज्ञानं, भावनाः, सामाजिकता च अन्यैः खगैः स्तनपायिभिः च सह तुलनायोग्याः सन्ति।&lt;ref name=&quot;Maring 2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Marino |first=Lori |title=Thinking chickens: a review of cognition, emotion, and behavior in the domestic chicken |journal=[[Animal Cognition]] |volume=20 |issue=2 |date=2017 |pmid=28044197 |pmc=5306232 |doi=10.1007/s10071-016-1064-4 |pages=127–147}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rooster crowing small.ogv|thumb|right|कुक्कुटरवः (ध्वनिना सह)]]

पुंस्कुक्कुटस्य रवः उच्चः, कदाचित् तीक्ष्णः च भवति, यः अन्येषां पुंस्कुक्कुटानाम् कृते स्वाधिकारक्षेत्रस्य सङ्केतरूपेण, तथा च पर्यावरणे अकस्मात् उत्पन्नस्य क्षोभस्य प्रतिक्रियारूपेण कार्यं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=January 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुट्यः अण्डस्य प्रसवस्यानन्तरम् तथा स्वशावकानाम् आह्वानाय उच्चैः शब्दं कुर्वन्ति। कुक्कुटाः आकाशतः भूमितः वा कश्चन भक्षकः आगच्छति इति सूचयितुं भिन्नाः चेतावनीध्वनीः उपयुञ्जते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |bibcode=1993AnBeh..46...23E |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}&lt;/ref&gt;

== जननं जीवनचक्रं च ==

सङ्गमानुरागं प्रकटीकर्तुम्, केचन पुंस्कुक्कुटाः स्त्रीकुक्कुट्याः परितः समीपे वा वृत्ताकारेण नृत्यन्ति (वृत्तनृत्यम्), प्रायः स्त्रीकुक्कुट्याः निकटतमं पक्षं नमयन्तः।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;&gt;{{cite book |title=Animals in Translation |last1=Grandin |first1=Temple |author-link1=Temple Grandin |last2=Johnson |first2=Catherine |year=2005 |publisher=[[Scribner's]] |location=New York City |isbn=978-0-7432-4769-6 |pages=[https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 69–71] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/animalsintransla00gran/page/69 }}&lt;/ref&gt; एतेन नृत्येण स्त्रीकुक्कुट्यां प्रतिक्रिया उत्पद्यते&lt;ref name=&quot;grandin69&quot; /&gt;, यदा च सा तस्य आह्वानस्य उत्तरं ददाति, तदा पुंस्कुक्कुतः स्त्रीकुक्कुट्याः उपरि आरोहति, मैथुनं च करोति। मैथुने सामान्यतः एषा प्रक्रिया भवति यस्यां नरः नारीं प्रति उपगम्य 'वाल्ट्ज़्' (waltz) नृत्यवत् प्रदर्शनं करोति। यदि नारी अस्वीकुर्वती (अग्रहीत्री) भवति, तर्हि सा अपधावति; अन्यथा सा नम्रीभवति, नरः च तस्याः पृष्ठे द्वाभ्यां पादाभ्यां पदं न्यस्य आरोहति। मैथुनानन्तरं नरः स्वपुच्छं नमयित्वा प्रदर्शनं करोति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cheng |first1=Kimberly M. |last2=Burns |first2=Jeffrey T. |title=Dominance Relationship and Mating Behavior of Domestic Cocks: A Model to Study Mate-Guarding and Sperm Competition in Birds |journal=[[Ornithological Applications|The Condor]] |date=August 1988 |volume=90 |issue=3 |pages=697–704 |doi=10.2307/1368360 |jstor=1368360 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Newly-hatched chickens.jpg|thumb|सद्यः जाताः कुक्कुटशावकाः]]

शुक्राणुसङ्क्रमणं नर-नार्योः [[अवस्करः|अवस्करयोः]] (cloaca) परस्परस्पर्शात् भवति, यत् कार्यं 'अवस्करचुम्बनम्' (cloacal kiss) इति उच्यते।&lt;ref name=&quot;Briskie1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Briskie |first=J. V. |author2=R. Montgomerie |year=1997 |title=Sexual Selection and the Intromittent Organ of Birds |journal=Journal of Avian Biology |volume=28 |issue=1 |pages=73–86 |doi=10.2307/3677097 |jstor=3677097 |bibcode=1997JAvBi..28...73B }}&lt;/ref&gt; सर्वेषां खगानाम् इव, [[जननम्|प्रजननं]] [[अन्तःस्राविशास्त्रम्|तान्त्रिक-अन्तःस्रावितन्त्रेण]] (neuroendocrine system) नियन्त्रितं भवति,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dufour |first1=Sylvie |last2=Quérat |first2=Bruno |last3=Tostivint |first3=Hervé |last4=Pasqualini |first4=Catherine |last5=Vaudry |first5=Hubert |last6=Rousseau |first6=Karine |date=April 2020 |title=Origin and Evolution of the Neuroendocrine Control of Reproduction in Vertebrates, With Special Focus on Genome and Gene Duplications |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |journal=Physiological Reviews |volume=100 |issue=2 |pages=869–943 |doi=10.1152/physrev.00009.2019 |pmid=31625459 |issn=0031-9333 |archive-date=December 7, 2024 |access-date=December 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207000256/https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00009.2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; यत् [[अधश्चेतकः|अधश्चेतके]] (hypothalamus) स्थिताभिः 'गोनाडोट्रोपिन्-रिलीज़िङ्ग्-हार्मोन-I न्यूरोन्' (GnRH-I) इति तान्त्रिककोशाभिः सञ्चाल्यते। [[एस्ट्रोजेन्]], [[प्रोजेस्टेरोन्]], तथा च गोनाडोट्रोपिन्-वर्गस्य हार्मोन-द्रव्याणि ([[ल्यूटिनाइजिङ्ग् हार्मोन|ल्यूटिनाइज़िङ्ग् हार्मोन]], [[फॉलिकल्-स्टिम्युलेटिङ्ग् हार्मोन]] च) जननहार्मोन-रूपेण लैङ्गिकपरिपक्वतायाः परिवर्तिनां प्रारम्भाय रक्षणाय च उत्तरदायीनि भवन्ति। वयसः वर्धनेन सह जननक्षमता क्षीयते, यत् GnRH-I-N इति तान्त्रिककोशानां ह्रासेन भवति इति मन्यते।&lt;ref name=&quot;Bain-et-al-2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bain |first1=M. M. |last2=Nys |first2=Y. |last3=Dunn |first3=I.C. |title=Increasing persistency in lay and stabilising egg quality in longer laying cycles. What are the challenges? |journal=[[British Poultry Science]] |publisher=[[Taylor &amp; Francis]] |volume=57 |issue=3 |date=May 3, 2016 |doi=10.1080/00071668.2016.1161727 |pages=330–338 |pmid=26982003 |pmc=4940894 |s2cid=17842329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

स्त्रीकुक्कुट्यः प्रायः तेष्वेव नीडेषु अण्डानि दातुं यतन्ते येषु पूर्वमेव अण्डानि सन्ति, तथा च कदाचित् समीपस्थनीडेभ्यः अण्डानि स्वनीडं प्रति नयन्ति। अतः कुक्कुटसमूहः प्रत्येकस्य खगस्य कृते पृथक् नीडस्य स्थाने केवलं कानिचित् इष्टानि स्थानानि एव उपयुङ्क्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sherwin |first1=C.M. |last2=Nicol |first2=C.J. |year=1993 |title=Factors influencing floor-laying by hens in modified cages |journal=[[Applied Animal Behaviour Science]] |volume=36 |issue=2–3 |pages=211–222 |doi=10.1016/0168-1591(93)90011-d}}&lt;/ref&gt; प्राकृतिकपरिस्थितौ, अधिकांशाः खगाः यावत् एकः अण्डसमूहः (clutch) पूर्णः न भवति तावदेव अण्डानि ददति; ततः ते सर्वान् अण्डान् सेचयन्ति (अण्डानाम् उपरि उपविशन्ति)। एतत् 'अण्डसेचनाभिलाषः' (going broody) इति उच्यते। स्त्रीकुक्कुटी नीडे उपविशति, बाधने कृते आत्मरक्षार्थं स्वपक्षाणि फुल्लायति वा चाञ्चुप्रहारं करोति वा। यावत् अण्डेभ्यः शावकाः न निर्गच्छन्ति तावत् सा नीडं क्वचिदेव त्यजति।&lt;ref name=&quot;Puff-up-Feathers&quot;&gt;{{cite web |title=Why Do Chickens Puff up Their Feathers? I 4 Reasons Explained|date= August 8, 2020|url= https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |access-date=June 16, 2021 |archive-date=June 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618091939/https://chickenandchicksinfo.com/why-do-chickens-puff-up-their-feathers/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Baby Chick Hatching.webm|thumb|left|upright=0.6|अण्डात् बहिरागच्छतः शावकस्य दृश्यम्]]

[[तिब्बत|तिब्बतस्य]] उच्चपर्वतीयक्षेत्रस्य कुक्कुटानाम् अण्डेषु विशिष्टाः शारीरिकी-अनुकूलताः भवन्ति, यासां कारणेन न्यून-प्राणवायु-पर्यावरणे अपि अण्डसेचनस्य (शावकोत्पत्तेः) दरः उच्चतरः भवति। यदा अण्डानि अल्पप्राणवायुयुक्ते पर्यावरणे स्थाप्यन्ते, तदा एतेषां कुक्कुटसमूहानां भ्रूणाः अन्यकुक्कुटभ्रूणानाम् अपेक्षया अत्यधिकं [[हीमोग्लोबिन्]] (रक्तरञ्जकम्) उत्पादयन्ति। एतस्य हीमोग्लोबिन्-द्रव्यस्य प्राणवायुना सह संयोजनक्षमता अधिका भवति, येन तत् प्राणवायुं सहजतया गृह्णाति।&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhang |first1=H. |last2=Wang |first2=X.T. |last3=Chamba |first3=Y. |last4=Ling |first4=Y.|last5=Wu|first5=C.X. |date=October 2008|title=Influences of Hypoxia on Hatching Performance in Chickens with Different Genetic Adaptation to High Altitude |journal=Poultry Science |volume=87 |issue=10 |pages=2112–2116 |doi=10.3382/ps.2008-00122 |pmid=18809874 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

निषेचितानि अण्डानि प्रायः २१ दिनानाम् अण्डसेचनकालस्य अन्ते स्फुटन्ति; शावकः कोशात् बहिरागन्तुं स्वकीयं [[अण्डदन्तः|अण्डदन्तम्]] (egg tooth) उपयुङ्क्ते।&lt;ref name=&quot;grandin69&quot;/&gt; प्रथमशावकस्य जन्मनः अनन्तरं स्त्रीकुक्कुटी प्रायः दिनद्वयं यावत् नीडे एव तिष्ठति; अस्मिन् काले सद्यः जाताः शावकाः स्वस्य आन्तरिकं [[पीतककोशः|पीतककोशम्]] (yolk sac) अवशोष्य पोषणं प्राप्नुवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ali |first1=A. |last2=Cheng |first2=K.M. |year=1985 |title=Early egg production in genetically blind (rc/rc) chickens in comparison with sighted (Rc+/rc) controls |journal=Poultry Science |volume=64 |issue=5 |pages=789–794 |doi=10.3382/ps.0640789 |pmid=4001066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; स्त्रीकुक्कुटी स्वशावकान् रक्षति, तान् उष्णान् स्थापयितुं स्वपक्षयोः अधः आच्छादयति च। सा तान् अन्नं जलं च प्रति नयति, भोजनाय च तान् आह्वयति। शावकाः मातृकुक्कुट्या सह [[मनोवैज्ञानिकमुद्रापणम्|दृढसंलग्नताम् (imprinting)]] स्थापयन्ति, ततः अनवरतं ताम् अनुसरन्ति। सा कतिपयसप्ताहवयोयावत् तेषां पालनं करोति।&lt;ref name=&quot;Edgar Held Jones Troisi 2016 p. 2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Edgar |first1=Joanne |last2=Held |first2=Suzanne |last3=Jones |first3=Charlotte |last4=Troisi |first4=Camille |title=Influences of Maternal Care on Chicken Welfare |journal=Animals |volume=6 |issue=1 |date=January 5, 2016 |pmid=26742081 |pmc=4730119 |doi=10.3390/ani6010002 |doi-access=free |page=2}}&lt;/ref&gt;

'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) कुक्कुटानाम् अन्तःप्रजननम् [[अन्तःप्रजनन-ह्रासः|अन्तःप्रजनन-ह्रासम्]] (inbreeding depression) जनयति, यत् अण्डसङ्ख्यायाः ह्रासेन तथा च लैङ्गिकपरिपक्वतायाः विलम्बेन दृश्यते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sewalem |first1=A. |last2=Johansson |first2=K. |last3=Wilhelmson |first3=M. |last4=Lillpers |first4=K. |title=Inbreeding and inbreeding depression on reproduction and production traits of White Leghorn lines selected for egg production traits |journal=British Poultry Science |volume=40 |issue=2 |date=1999 |doi=10.1080/00071669987601 |pages=203–208|pmid=10465386 }}&lt;/ref&gt; अत्यधिकं अन्तःप्रजाताः 'लैङ्ग्शान्' (Langshan) कुक्कुटाः जनने स्पष्टम् अन्तःप्रजनन-ह्रासं दर्शयन्ति, विशेषतः प्रथम-अण्डप्रसवस्य वयसि अण्डसङ्ख्यायां च।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Xue |first1=Qian |last2=Li |first2=Guohui |last3=Cao |first3=Yuxia |last4=Yin |first4=Jianmei |last5=Zhu |first5=Yunfen |last6=Zhang |first6=Huiyong |last7=Zhou |first7=Chenghao |last8=Shen |first8=Haiyu |last9=Dou |first9=Xinhong |last10=Su |first10=Yijun |last11=Wang |first11=Kehua |last12=Zou |first12=Jianmin |last13=Han |first13=Wei |title=Identification of genes involved in inbreeding depression of reproduction in Langshan chickens |journal=Animal Bioscience |volume=34 |issue=6 |date=June 1, 2021 |issn=2765-0189 |pmid=33152217 |pmc=8100482 |doi=10.5713/ajas.20.0248 |pages=975–984}}&lt;/ref&gt;

== उत्पत्तिः ==
&lt;!--PLEASE stop squashing everything up, spaces and blank lines are intentional, THANK YOU--&gt;

=== वंशवृक्षः ===
[[File:Red Junglefowl.jpg|thumb|[[रक्तवनकुक्कुटः]], कुक्कुटस्य वन्यः पूर्वजः]]
आधुनिक-[[तीत्तिरिः|तीत्तिरि-पक्षिणाम्]] सदृशाः जलचराः भूचराः वा खगाः, ये कुक्कुटादिगणस्य ([[गेलिफोर्मेस्]]-गणस्य, [[गणः (जीवविज्ञानम्)|गणस्य]]) अन्तर्गततया आगच्छन्ति—यस्मिन् गणे कुक्कुटाः अपि समाविष्टाः सन्ति—ते [[क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विलोप-घटना|क्रेटेशियस्-पेलियोजीन्-विनाशघटनात्]] जीविताः अवशिष्टाः, यया घटनाया सर्वान् वृक्षवासिनः खगान् तेषां [[डायनासॉर्|डायनासॉर-सम्बन्धिनः]] च नाशिताः आसन्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Pennisi |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः मुख्यतः [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटात्]] (''Gallus gallus'') उद्भूताः सन्ति, वैज्ञानिकदृष्ट्या च तस्याः एव प्रजातेः रूपेण वर्गीकृताः सन्ति।&lt;ref name=nature&gt;{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}&lt;/ref&gt; गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटानाम् जनसमूहैः सह स्वतन्त्ररूपेण सङ्करणं कुर्वन्ति।&lt;ref name=nature /&gt; ततः परं गृहपालित-कुक्कुटस्य [[धूसरवनकुक्कुटः|धूसरवनकुक्कुटेन]], [[श्रीलङ्का-वनकुक्कुटः|श्रीलङ्का-वनकुक्कुटेन]], तथा च [[हरितवनकुक्कुटः|हरितवनकुक्कुटेन]] सह सङ्करणं जातम्;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |page=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; यथा, पीतत्वचः कृते उत्तरदायी जीन-घटकः धूसरवनकुक्कुटात् (''G. sonneratii'') गृहपालितखगेषु समाविष्टः अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |article-number=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अनुमीयते यत् कुक्कुटाः स्वकीयस्य जीनोम्-समूहस्य ७१ तः ७९ प्रतिशतं भागं रक्तवनकुक्कुटैः सह समानं धारयन्ति।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt;

=== गृहपालनीकरणम् ===

{{विस्तारः|गृहपालनीकरणम्}}

&lt;!--[[File:Chicken domestication and dispersal.svg|thumb|upright=2|Chicken domestication and dispersal;&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; possibility of early arrival in Americas&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;/&gt;]]
--&gt;
रक्तवनकुक्कुटः [[वंशः (पादपः)#पुष्पोद्गमः|बहुदशकीय-वंश-बीजोत्पादनान्ते]] उत्पन्नानां विपुलबीजानाम् लाभं गृहीत्वा स्वस्य जननक्षमतां वर्धयितुं सुअनुकूलितः अस्ति।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Rat Attack |date=February 24, 2009 |journal=Nova and National Geographic Television |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823151419/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/rat-attack.html |archive-date=August 23, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणकाले, मानवाः भोजनस्य आधिक्ये सति अत्यधिकप्रजननं कर्तुं रक्तवनकुक्कुटस्य अस्याः क्षमतायाः लाभम् अगृह्णन्।&lt;ref&gt;{{citation |first=Rick |last=King |title=Plant vs. Predator |date=February 1, 2009 |journal=NOVA |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/plant-vs-predator/ |access-date=August 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821123509/http://www.pbs.org/wgbh/nova/nature/plant-vs-predator.html |archive-date=August 21, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणम् यथार्थतः कदा कुत्र च अभवत् इति विषयः विवादास्पदः आसीत्। जीनोम्-अध्ययनैः अनुमितं यत् कुक्कुटस्य गृहपालनीकरणं ८,००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अभवत्, ततः २००० तः ३००० वर्षेभ्यः अनन्तरं तत् चीना-भारतदेशयोः प्रसृतम्।&lt;ref name=&quot;Lawal&quot;/&gt; पुरातात्विक-प्रमाणैः ई.पू. ६००० वर्षेभ्यः पूर्वम् आग्नेयाशिया-क्षेत्रे, ई.पू. ६००० वर्षे चीनादेशे, ई.पू. २००० वर्षे च भारते गृहपालितकुक्कुटानाम् उपस्थितिः समर्थिता दृश्यते।&lt;ref name=Lawal/&gt;&lt;ref name=&quot;West Zhou 1988&quot;&gt;{{cite journal |last1=West |first1=B. |last2=Zhou |first2=B.X. |year=1988 |title=Did chickens go north? New evidence for domestication |journal=Journal of Archaeological Science |volume=14 |issue= 5 |pages=515–533 |doi=10.1016/0305-4403(88)90080-5 |bibcode=1988JArSc..15..515W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Al-Nasser |first1=A. |last2=Al-Khalaifa |first2=H. |last3=Al-Saffar |first3=A. |last4=Khalil |first4=F. |last5=Albahouh |first5=M. |last6=Ragheb |first6=G. |last7=Al-Haddad |first7=A. |last8=Mashaly |first8=M. |title=Overview of chicken taxonomy and domestication |journal={{ill|World's Poultry Science Journal||nl}}|date=June 1, 2007 |volume=63 |issue=2 |pages=285–300 |doi=10.1017/S004393390700147X |s2cid=86734013 }}&lt;/ref&gt; एकेन प्रारम्भिक-अध्ययनेन प्रतिपादितं यत् वर्तमान-[[थाईल्याण्ड्]]-देशे [[रक्तवनकुक्कुटः|रक्तवनकुक्कुटस्य]] एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् आधुनिककुक्कुटस्य उत्पत्तिः अभवत्।&lt;ref name=&quot;oneMatriarch&quot;&gt;{{citation |title=One subspecies of the red junglefowl (Gallus gallus gallus) suffices as the matriarchic ancestor of all domestic breeds |first1=A. |last1=Fumihito |first2=T. |last2=Miyake |first3=S. |last3=Sumi |first4=M. |last4=Takada |first5=S. |last5=Ohno |first6=N. |last6=Kondo |journal=PNAS |date=December 20, 1994 |volume=91 |number=26 |pages=12505–12509 |doi=10.1073/pnas.91.26.12505 |pmid=7809067 |bibcode=1994PNAS...9112505F |pmc=45467 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; २०२० तमे वर्षे 'नेचर्' (Nature) पत्रिकायम् प्रकाशितम् एकम् अध्ययनम्, यस्मिन् विश्वस्य ८६३ कुक्कुटानाम् पूर्ण-जीनोम्-अनुक्रमणं (sequencing) कृतम्, तत् सूचयति यत् सर्वे गृहपालिताः कुक्कुटाः रक्तवनकुक्कुटस्य (''[[Gallus gallus]]'') एकस्मात् एव गृहपालनीकरण-प्रसङ्गात् उत्पन्नाः, यस्य वर्तमान-वितरणं मुख्यतः आग्नेयाशिया-क्षेत्रे अस्ति। एते गृहपालिताः कुक्कुटाः आग्नेयाशिया-दक्षिणआशिया-क्षेत्रेषु प्रसृताः, यत्र ते स्थानीयाभिः वन्य-वनकुक्कुट-प्रजातिभिः सह सङ्करणं कृत्वा आनुवंशिकरूपेण भौगोलिकरूपेण च भिन्नान् समूहान् अरचयन्। सर्वाधिक-लोकप्रियस्य व्यावसायिक-प्रजातेः विश्लेषणं दर्शयति यत् 'वाइट् लेग्हार्न्' (White Leghorn) प्रजातौ रक्तवनकुक्कुटस्य भिन्न-उपप्रजातिभ्यः प्राप्ताः विविधाः आनुवंशिक-पूर्वज-अंशाः समाविष्टाः सन्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |title=863 genomes reveal the origin and domestication of chicken |year=2020 |doi=10.1038/s41422-020-0349-y |s2cid=220050312 |last1=Wang |first1=Ming-Shan |last2=Thakur |first2=Mukesh |last3=Peng |first3=Min-Sheng |last4=Jiang |first4=Yu |last5=Frantz |first5=Laurent Alain François |last6=Li |first6=Ming |last7=Zhang |first7=Jin-Jin |last8=Wang |first8=Sheng |last9=Peters |first9=Joris |last10=Otecko |first10=Newton Otieno |last11=Suwannapoom |first11=Chatmongkon |last12=Guo |first12=Xing |journal=Cell Research |volume=30 |issue=8 |pages=693–701 |pmid=32581344 |pmc=7395088 |display-authors=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Liu |first1=Yi-Ping |last2=Wu |first2=Gui-Sheng |last3=Yao |first3=Yong-Gang |last4=Miao |first4=Yong-Wang |last5=Luikart |first5=Gordon |last6=Baig |first6=Mumtaz |last7=Beja-Pereira |first7=Albano |last8=Ding |first8=Zhao-Li |last9=Palanichamy |first9=Malliya Gounder |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |display-authors=6 |title=Multiple maternal origins of chickens: Out of the Asian jungles |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |date=January 2006 |volume=38 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1016/j.ympev.2005.09.014 |pmid=16275023 |bibcode=2006MolPE..38...12L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Emshwiller |first2=Eve |last3=Smith |first3=Bruce D. |last4=Bradley |first4=Daniel G. |title=Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology |journal=Trends in Genetics |date=March 2006 |volume=22 |issue=3 |pages=139–155 |doi=10.1016/j.tig.2006.01.007 |pmid=16458995 }}&lt;/ref&gt;

६०० तः अधिकेभ्यः पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां अस्थिनाम् पुनःपरीक्षणेन, तथा च २३ स्थलेभ्यः प्राप्तानाम् अस्थिनाम् कालनिर्धारणेन (dating) सम्भाव्यमान-प्राचीनतमाः कुक्कुटास्थयः मध्य-थाईल्याण्डस्य [[बान् नोन् वाट्]] (Ban Non Wat) इत्यत्र प्रायः ३,२५० वर्षेभ्यः पूर्वतनाः इति चिह्निताः। पुरा-शारीरिकीविद् 'जौरिस् पीटर्स्' (Joris Peters) तथा [[जैविक-पुरातत्त्वशास्त्रम्|जैविक-पुरातत्त्वविद्]] 'ग्रेगर् लार्सन्' (Greger Larson) कथयतः यत् एतत् [[धान्यम्|तण्डुलस्य]] कृष्या सह समकालिकम् आसीत्, तथा च तौ प्रस्तावयतः यत् वनान्तराः वनकुक्कुटाः धान्यबीजानि खादितुं समाकृष्टाः अभवन्, समीपे एव नीडान् अरचयन्, गृहपालिताश्च अभवन्। अस्मिन् स्थले 'गेलस्' (Gallus) वंशस्य खगानाम् कङ्कालाः समाधि-वस्तु रूपेण उपयुक्ताः आसन्, येन तेषां गृहपालनीकरणं पुष्टं भवति।&lt;ref name=&quot;Peters 2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Peters |first1=Joris |last2=Lebrasseur |first2=Ophélie |last3=Irving-Pease |first3=Evan K. |last4=Paxinos |first4=Ptolemaios Dimitrios |last5=Best |first5=Julia |last6=Smallman |first6=Riley |last7=Callou |first7=Cécile |last8=Gardeisen |first8=Armelle |last9=Trixl |first9=Simon |last10=Frantz |first10=Laurent |last11=Sykes |first11=Naomi |last12=Fuller |first12=Dorian Q. |last13=Larson |first13=Greger |display-authors=5 |title=The biocultural origins and dispersal of domestic chickens |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=24 |date=June 14, 2022 |article-number=e2121978119 |pmid=35666876 |pmc=9214543 |doi=10.1073/pnas.2121978119 |bibcode=2022PNAS..11921978P |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारः ==

=== ऑस्ट्रोनेशिया ===

[[File:Map showing prehistoric diffusion of domestic chickens (Gallus gallus) into the Pacific via the Austronesian migrations (Thomson, Lebrasseur, &amp; Austin, 2014).png|thumb|upright=2|प्राचीन-आधुनिक-कुक्कुटानाम् डी.एन.ए. (DNA) आनुवंशिक-संकेतकैः (Thomson इत्यस्य दलस्य अनुसारम्, २०१४) अनुमितम् यत्, [[नवपाषाणयुगः|नवपाषाणयुगीय-]][[ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारः|ऑस्ट्रोनेशिया-विस्तारेण]] (प्रायः ४००० [[वर्तमानपूर्वम्|वर्षेभ्यः पूर्वम्]] आरब्धेन) [[फिलिपीन्स्]]-देशात् [[ओशियानिया]]-क्षेत्रं प्रति गृहपालितानां कुक्कुटानाम् प्रागैतिहासिकः प्रवेशः।&lt;ref name=&quot;Thomson&quot;/&gt;]]

गृहपालितकुक्कुटस्य कृते कश्चन शब्दः (''*manuk'') पुनर्निर्मितायां [[आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषा|आदि-ऑस्ट्रोनेशिया-भाषायाम्]] उपलब्धः अस्ति, यत् सूचयति यत् प्राचीनकालात् एव [[ऑस्ट्रोनेशिया-जनाः|ऑस्ट्रोनेशिया-जनैः]] ते [[ऑस्ट्रोनेशिया-देशस्य गृहपालित-पादपाः पशवश्च|गृहपालिताः]] कृताः आसन्। कुक्कुटाः, कुक्कुरैः सूकरैः च सह, कमपि ऊनं ई.पू. ३००० वर्षे [[तैवानस्य मूलनिवासिनः|तैवान-द्वीपतः]] आरब्धस्य प्रागैतिहासिक-ऑस्ट्रोनेशिया-सामुद्रिक-प्रव्रजनस्य सम्पूर्णे व्याप्त्तौ [[द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया|द्वीप-दक्षिणपूर्वासिया-क्षेत्रम्]], [[माइक्रोनेशिया]], [[द्वीप-मेलानेशिया]], [[पोलिनेशिया]], [[मडागास्कर]] च नीताः आसन्।&lt;ref name= Thomson&gt;{{cite journal |last=Thomson |first=Vicki A. |others= et al. |title=Using ancient DNA to study the origins and dispersal of ancestral Polynesian chickens across the Pacific |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=April 2014 |volume=111 |issue=13 |pages=4826–4831 |doi=10.1073/pnas.1320412111 |pmid=24639505 |pmc=3977275 |bibcode=2014PNAS..111.4826T |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Piper&gt;{{cite book |first1=Philip J. |last1=Piper |editor1-first=Philip J. |editor1-last=Piper |editor2-first=Hirofumi |editor2-last=Matsumura |editor3-first=David |editor3-last=Bulbeck |title=New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory |chapter=The Origins and Arrival of the Earliest Domestic Animals in Mainland and Island Southeast Asia: A Developing Story of Complexity |publisher=[[ANU Press]] |volume=45 |series=terra australis |year=2017 |isbn=978-1-76046-094-5 |chapter-url =http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |access-date =May 5, 2023 |archive-date =November 28, 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20221128075413/https://press-files.anu.edu.au/downloads/press/n2320/html/ch15.xhtml |url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |title=The Cambridge History of the Pacific Islanders |first=Malama |last=Meleisea |date=March 25, 2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=56 |access-date=March 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913140948/https://books.google.com/books?id=FJ9ULYwX3zgC&amp;pg=PA56 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-00354-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |title=Anthropological Genetics: Theory, Methods and Applications |first=Michael H. |last=Crawford |date=March 13, 2019 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=411 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913143140/https://books.google.com/books?id=tlSspaBLkhoC&amp;pg=PA411 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-521-54697-3}}&lt;/ref&gt; एते कुक्कुटाः [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वे काले]] [[पोलिनेशिया-जनाः|पोलिनेशिया-समुद्रयात्रिभिः]] [[दक्षिणअमेरिका]]-दिशि आनीताः भवेयुः, किन्तु एषः विषयः विवादास्पदः अस्ति।&lt;ref name= Neumann&gt;{{cite news |last=Neumann |first=Scott |title=Study: The Chicken Didn't Cross The Pacific To South America |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |access-date=May 5, 2023 |work=The Two Way |agency=NPR |date=March 18, 2014 |archive-date=May 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505060006/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/03/18/291182073/study-the-chicken-didnt-cross-the-pacific-to-south-america |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== आफ्रिका ===

कुक्कुटाः प्रायः ई॰पू॰ १४०० तमे वर्षे [[कुक्कुटयुद्धम्|कुक्कुटयुद्धस्य]] प्रयोजनाय [[मध्यपूर्वदेशः|मध्यपूर्वदेशैः]] [[मिस्त्रदेशः|मिस्रदेशं]] सम्प्राप्ताः, प्रायः ई॰पू॰ ३०० तमे वर्षे च मिस्रदेशे व्यापकप्रकारेण पालिताः अभवन्।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;/&gt; ईस्वीय-प्रथमसहस्राब्दस्य प्रारम्भे आफ्रिका-महाद्वीपे तेषां प्रवेशस्य त्रयः सम्भाव्याः मार्गाः भवितुमर्हन्ति—मिस्रस्य [[नीलनदी|नीलनद्याः]] उपत्यकाद्वारा, पूर्व-आफ्रिका-देशस्य रोमन-ग्रीक् वा भारतीय-व्यापारद्वारा, अथवा [[सहारा-मरुभूमिः|सहारा-मरुभूमिं]] तीर्त्वा [[कार्थेज्]]-नगरात् [[बर्बर्-जनाः|बर्बर्-जनेभ्यः]] वा। प्राचीनतमाः ज्ञाताः अवशेषाः [[माली]], [[न्यूबिया]], पूर्वीयतटः, तथा च [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्येतेभ्यः स्थानेभ्यः प्राप्ताः, ये प्रथमसहस्राब्दस्य मध्यकालस्य सन्ति।&lt;ref name= CHOF/&gt;

=== अमेरिका ===

[[File:A Barred Rock Chicken Named Rootrip.png|alt=The Plymouth rock is one of the oldest chicken breeds in America- Rootrip the hen|thumb|[[प्लाइमथ् राक् कुक्कुटः|प्लाइमथ् राक्]], उपनिवेशोत्तरकालस्य अमेरिका-देशस्य कुक्कुटप्रजातिः।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010131233/http://livestockconservancy.org/index.php/heritage/internal/plymouthrock |url-status=dead |archive-date=2016-10-10 |title=Plymouth Rock Chicken |publisher=The Livestock Conservancy |access-date=18 February 2026}}&lt;/ref&gt;]]

पाश्चात्य-सम्पर्कात् पूर्वम् अमेरिका-महाद्वीपे गृहपालिताः कुक्कुटाः आसन् वा न वा इति सम्भावना शोधकर्तृभिः विचार्यते, किन्तु केवलम् अमेरिका-आशिया-क्षेत्रयोः दृश्यमानाः नील-अण्डदायिनः कुक्कुटाः प्रारम्भिक-अमेरिका-कुक्कुटानाम् आशिया-मूलं सूचयन्ति। थाईल्याण्ड्, रशिया, [[भारतीय-उपमहाद्वीपः]], दक्षिणपूर्वासिया, तथा च [[उपसहारा-आफ्रिका]]-क्षेत्रेभ्यः तथ्यानाम् अभावेन एतेषु क्षेत्रेषु कुक्कुटानाम् प्रसारस्य स्पष्टं मानचित्रं रचयितुं कठिनं भवति; [[विलोपः|विलुप्त्याः]] सङ्कटे स्थितानां स्थानीयप्रजातीनाम् उत्तमं विवरणम् आनुवंशिक-विश्लेषणं च अस्मिन् क्षेत्रे संशोधनाय सहायकमपि भवितुमर्हति।&lt;ref name= CHOF/&gt; [[दक्षिण-मध्य-चिली]]-देशस्य [[अराउको-प्रायद्वीपः|अराउको-प्रायद्वीपात्]] प्राप्तानि कुक्कुटास्थीनि [[रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणम्|रेडियोकार्बन्-कालनिर्धारणेन]] [[कोलम्बस-पूर्व-कालः|कोलम्बस-पूर्वतनानि]] इति सिद्धानि, [[डी.एन.ए.]]-विश्लेषणात् च तानि पोलिनेशिया-क्षेत्रस्य प्रागैतिहासिक-समूहैः सह सम्बद्धानि इति अनुमितम्।&lt;ref name=&quot;Borrell 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Borrell |first1=Brendan |title=DNA reveals how the chicken crossed the sea |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |date=June 1, 2007 |volume=447 |issue=7145 |pages=620–621 |doi=10.1038/447620b |pmid=17554271 |bibcode=2007Natur.447R.620B |s2cid=4418786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Storey 2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Storey |first=A. A. |others= et al. |title=Radiocarbon and DNA evidence for a pre-Columbian introduction of Polynesian chickens to Chile |journal=[[PNAS]] |date=June 19, 2007 |volume=104 |issue=25 |pages=10335–10339 |doi=10.1073/pnas.0703993104 |pmid=17556540 |pmc=1965514 |bibcode=2007PNAS..10410335S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; किन्तु तेषामेव अस्थिनाम् अग्रिमेन अध्ययनेन एतेषु परिणामेषु संशयः उत्पादितः।&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gongora |first=Jaime |others= et al. |year=2008 |title=Indo-European and Asian origins for Chilean and Pacific chickens revealed by mtDNA |journal=[[PNAS]] |volume=105 |issue=30 |pages=10308–10313 |doi=10.1073/pnas.0801991105 |pmid=18663216 |pmc=2492461 |bibcode=2008PNAS..10510308G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thomson&quot; /&gt;

=== युराशिया ===

पक्षिणां सूक्ष्माणां तथा च भङ्गुराणाम् अस्थिनाम् कारणेन कुक्कुटावशेषाणां कालनिर्धारणं कठिनम् अभवत्; एतदेव विविधस्रोतैः दत्तेषु कालेषु विषमतायाः कारणं भवितुमर्हति। ईसापूर्वाणां कतिपय-शताब्दीनाम् ऐतिहासिकग्रन्थेषु उल्लेखैः, तथा च मध्यआशिया-क्षेत्रेषु प्रागैतिहासिक-कलाकृतिषु चित्रणैः पुरातात्विक-प्रमाणानि परिपूर्यन्ते।&lt;ref name= Peters24&gt;{{cite journal |last=Peters |first=Carli |others= et al. |title= Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia |journal= Nature Communications |volume=15 |issue=1 |date=April 2, 2024 |article-number=2697 |issn=2041-1723 |pmid=38565545 |pmc=10987595 |doi=10.1038/s41467-024-46093-2 |doi-access=free|bibcode=2024NatCo..15.2697P }}&lt;/ref&gt; ई.पू. चतुर्थशताब्द्याः पूर्वमेव दक्षिण-मध्यआशिया-क्षेत्रेषु कुक्कुटाः व्यापकतया प्रसृताः आसन्।&lt;ref name= Peters24/&gt;

मध्यपूर्व-क्षेत्रे कुक्कुटावशेषाः [[सीरिया-क्षेत्रम्|सीरिया]]-देशे ई.पू. २००० तः किञ्चित् पूर्वतनकालस्य सन्ति।&lt;ref name=&quot;CHOF&quot;&gt;The Cambridge History of Food, 2000, [[Cambridge University Press]], Vol. 1, pp. 496–499&lt;/ref&gt; फिनिशिया-जनाः भूमध्यसागरीय-तटेषु इबेरिया-पर्यन्तं कुक्कुटान् अपसारयन्। [[हेलेनिस्टिक-कालः|हेलेनिस्टिक-काले]] (ई.पू. चतुर्थ-द्वितीय-शताब्द्योः), दक्षिण-[[लेवेण्ट्]]-क्षेत्रे, आहारात्मेन कुक्कुटानाम् व्यापक-गृहपालनीकरणम् आरब्धम्।&lt;ref name= pmid26195775&gt;{{cite journal |last1=Perry-Gal |first1=Lee |last2=Erlich |first2=Adi |last3=Gilboa |first3=Ayelet |last4=Bar-Oz |first4=Guy |date=August 11, 2015 |title=Earliest economic exploitation of chicken outside East Asia: Evidence from the Hellenistic Southern Levant |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=32 |pages=9849–9854 |bibcode=2015PNAS..112.9849P |doi=10.1073/pnas.1504236112 |pmc=4538678 |pmid=26195775 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; युरोप-महाद्वीपे कुक्कुटानाम् प्रथमानि चित्राणि ई.पू. सप्तमशताब्द्याः [[प्राचीन-कोरिन्थ्|कोरिन्थ-नगरस्य]] [[मृद्भाण्डम्|मृद्भाण्डेषु]] प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |title=Regional Greek Cooking |first1=Dean |last1=Karayanis |first2=Catherine |last2=Karayanis |date=March 13, 2019 |publisher=[[Hippocrene Books]] |page=176 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913141141/https://books.google.com/books?id=NrIapgM4LwQC&amp;pg=PA176 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-7818-1146-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |title=Cooking with the Bible: Biblical Food, Feasts, and Lore |first1=Anthony F. |last1=Chiffolo |first2=Rayner W. |last2=Hesse |date=March 13, 2019 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=207 |access-date=March 13, 2019 |via=Google Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913080305/https://books.google.com/books?id=Xwq1lunLkuoC&amp;pg=PA207 |archive-date=September 13, 2016 |url-status=live |isbn=978-0-313-33410-8}}&lt;/ref&gt;

[[रोमन्-साम्राज्यम्|रोमन्-साम्राज्यस्य]] काले प्रजननं वर्धितम्, [[मध्ययुगः|मध्ययुगे]] च तत् न्यूनम् अभवत्।&lt;ref name= CHOF/&gt; युरोप-महाद्वीपस्य पुरातात्विकस्थलेभ्यः प्राप्तानां कुक्कुटास्थिनाम् [[डी.एन.ए.-अनुक्रमणम्|आनुवंशिक-अनुक्रमेण (DNA sequencing)]] ज्ञातं यत् [[उच्च-मध्ययुगः|उच्च-मध्ययुगे]] कुक्कुटाः न्यूनाक्रमकाः अभवन्, प्रजननर्तौ च पूर्वमेव अण्डानि दातुम् आरब्धवन्तः।&lt;ref name= brown&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Marley |title=Fast Food |journal=Archaeology |date=Sep–Oct 2017 |volume=70 |issue=5 |page=18 |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-europe-chicken-domestication/ |access-date=July 25, 2019 |issn=0003-8113 |archive-date=July 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725160925/https://www.archaeology.org/issues/269-1709/from-the-trenches/5820-trenches-europe-chicken-domestication |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== रोगाः ==
{{मुख्यम्|पक्षिरोगाः}}

[[File:Pesse oujheas H9N2 tanfla.JPG|thumb|left|[[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा|पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा-रोगेण]] ग्रस्तः अष्टदिनायुः कुक्कुटशावकः]]
कुक्कुटाः [[यूका|यूकासदृशेभ्यः]] [[परजीवी|परजीविभ्यः]], तथा च [[जीवाणुः|जीवाणु-]][[विषाणुः|विषाणुसदृशैः]] [[रोगजनकः|रोगजनकैः]] उत्पन्नेभ्यः [[पक्षिरोगः|रोगेभ्यः]] च सुग्राह्याः (सुप्रभाव्याः) भवन्ति। ''[[Dermanyssus gallinae]]'' नाम परजीवी रक्तेन स्वपोषणं करोति, येन पक्षिणां क्षोभः जायते, अण्डोत्पादनं च ह्रासं गच्छति; एषः [[साल्मोनेलोसिस्]] तथा च [[बोरेलिया अन्सरीना|स्पैरोचेटोसिस्]] सदृशानां जीवाणुजन्यानां रोगाणां वाहकत्वेन च कार्यं करोति।&lt;ref name=&quot;Schiavone Pugliese 2022&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Schiavone |first1=Antonella |last2=Pugliese |first2=Nicola |last3=Otranto |first3=Domenico |last4=Samarelli |first4=Rossella |last5=Circella |first5=Elena |last6=De Virgilio |first6=Caterina |last7=Camarda |first7=Antonio |date=January 20, 2022 |title=''Dermanyssus gallinae'': the long journey of the poultry red mite to become a vector |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=15 |issue=1 |page=29 |doi=10.1186/s13071-021-05142-1 |pmid=35057849 |issn=1756-3305 |pmc=8772161 |doi-access=free |bibcode=2022PVec...15...29S }}&lt;/ref&gt;
विषाणुजन्येषु रोगेषु [[पक्षि-इन्फ्लुएञ्जा]] समाविष्टः अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barjesteh |first1=Neda |last2=O'Dowd |first2=Kelsey |last3=Vahedi |first3=Seyed Milad |title=Antiviral responses against chicken respiratory infections: Focus on avian influenza virus and infectious bronchitis virus |journal=Cytokine |date=March 2020 |volume=127 |article-number=154961 |doi=10.1016/j.cyto.2019.154961 |pmid=31901597|pmc=7129915 }}&lt;/ref&gt;

== मानवोपयोगः ==
=== कुक्कुटपालनम् ===
{{मुख्यम्|कुक्कुटपालनम्}}

{{owidslider
|start        = 2023
|list         = Template:OWID/chicken meat production#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:chicken meat production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|कुक्कुटमांसस्य उत्पादनम्]]
|startingView = World
}}
{{owidslider
|start        = 2024
|list         = Template:OWID/Chicken meat yields per animal#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Chicken meat yields per animal, World, 2024 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|right|प्रतिपशु कुक्कुटमांसस्य उत्पादकता]]
|startingView = World
}}

कुक्कुटाः सामान्याः सर्वत्र प्रसृताः च गृहपालितपशवः सन्ति, येषाम् कुलाग्रिमा जनसङ्ख्या {{As of|2018|lc=y}} तमे वर्षे २३.७ अर्बुदं (23.7 billion) आसीत्।&lt;ref&gt;{{cite web|title=Number of chickens worldwide from 1990 to 2018.|url=https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|access-date=February 23, 2020|website=Statista|archive-date=November 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127124744/https://www.statista.com/statistics/263962/number-of-chickens-worldwide-since-1990/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; मांसस्य अण्डानां च स्रोतरूपेण प्रतिवर्षं ५० अर्बुदात् (50 billion) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |title=About chickens |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063521/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/ |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; केवलम् अमेरिका-संयुक्तराज्येषु प्रतिवर्षं मांसाय ८ अर्बुदात् (8 billion) अधिकाः कुक्कुटाः हन्यन्ते,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/pg15bd88s |title=Poultry Slaughter Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426063701/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1497 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; तथा च अण्डोत्पादनाय ३० कोटिभ्यः (300 million) अधिकाः कुक्कुटाः पाल्पन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usda.library.cornell.edu/concern/publications/1v53jw96n |title=Chickens and Eggs Annual Summary |last=Fereira |first=John |website=usda.mannlib.cornell.edu |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170426061324/http://usda.mannlib.cornell.edu/MannUsda/viewDocumentInfo.do?documentID=1509 |archive-date=April 26, 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; अधिकांशः पक्षिसमूहः [[सघन-पशुपालनम्|औद्योगिक-पशुक्षेत्रेषु]] पाल्यते। [[वर्ल्डवाच्-इन्स्टिट्यूट्|वर्ल्डवाच्-संस्थायाः]] अनुसारम्, विश्वस्य ७४% पक्षिमांसम् ६८% अण्डानि च एतेनैव प्रकारेण उत्पाद्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Towards Happier Meals In A Globalized World |url=http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |publisher=[[Worldwatch Institute]] |access-date=May 29, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529153518/http://www.worldwatch.org/towards-happier-meals-globalized-world |archive-date=May 29, 2014 }}&lt;/ref&gt; सघन-पक्षिकृषेः विकल्पः [[मुक्त-क्षेत्र-कुक्कुटपालनम्]] अस्ति। अनयोः द्वयोः मुख्यविध्योः मध्ये सङ्घर्षेण [[नैतिक-उपभोक्तृवादः|नैतिक-उपभोक्तृवादस्य]] दीर्घकालिक-समस्याः उत्पन्नाः। [[सघन-कृषिः|सघन-कृषेः]] विरोधिनः तर्कयन्ति यत् एषा पर्यावरणस्य हानिं करोति, मानवानाम् आरोग्याय सङ्कटं जनयति, [[पशुषु चेतना|चेतनावत्सु पशुषु]] अमानवीया च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ilea |first1=Ramona Cristina |title=Intensive Livestock Farming: Global Trends, Increased Environmental Concerns, and Ethical Solutions |journal=Journal of Agricultural and Environmental Ethics |date=April 2009 |volume=22 |issue=2 |pages=153–167 |doi=10.1007/s10806-008-9136-3 |bibcode=2009JAEE...22..153I |s2cid=154306257 }}&lt;/ref&gt; सघन-कृषेः समर्थकाः कथयन्ति यत् तेषाम् दक्षाः पद्धतयः वर्धित-उत्पादकतायाः कारणेन भूमिं खाद्यसंसाधनानि च रक्षन्ति, तथा च पशवः नियन्त्रिते पर्यावरणे परिपाल्यन्ते।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tilman |first1=David |last2=Cassman |first2=Kenneth G. |last3=Matson |first3=Pamela A. |last4=Naylor |first4=Rosamond |last5=Polasky |first5=Stephen |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |date=August 2002 |volume=418 |issue=6898 |pages=671–677 |doi=10.1038/nature01014 |pmid=12167873 |bibcode=2002Natur.418..671T |s2cid=3016610 }}&lt;/ref&gt; मांसाय पालिताः कुक्कुटाः [[ब्रॉयलर्]] (broilers) इति उच्यन्ते। ब्रॉयलर्-प्रजातयः वधयोग्याकारं प्राप्तुं सामान्यतः षड्भ्यः सप्ताहेभ्यः न्यूनं समयं गृह्णन्ति,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |title=Broiler Chickens Fact Sheet |website=Animals Australia |access-date=August 29, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100712123234/http://www.animalsaustralia.org/factsheets/broiler_chickens.php |archive-date=July 12, 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; मुक्तक्षेत्रीय- तथा च [[जैविक-आहारः|जैविक-ब्रॉयलर्-कुक्कुटानाम्]] कृते कतिपय-सप्ताहाः अधिकाः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chickens Farmed for Meat |url=https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |publisher=[[Compassion in World Farming]] |access-date=February 2, 2024 |archive-date=September 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921105646/https://www.ciwf.org.uk/farm-animals/chickens/meat-chickens/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

मुख्यतया अण्डोत्पादनाय पालिताः कुक्कुटाः 'लेयर्-कुक्कुट्यः' (layer hens) इति उच्यन्ते। केवलं युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे प्रतिदिनं ३.४ कोटिभ्यः (34 million) अधिकानि अण्डानि उपयुज्यन्ते।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |title=UK Egg Industry Data |website=Official Egg Info |access-date=April 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230000509/https://www.egginfo.co.uk/egg-facts-and-figures/industry-information/data |archive-date=December 30, 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; कासाञ्चन प्रजातीनाम् कुक्कुट्यः प्रतिवर्षं ३०० तः अधिकानि अण्डानि दातुं शक्नुवन्ति; अण्डोत्पादनस्य उच्चतमं प्रामाणिकं मानं ३६४ दिनेषु ३७१ अण्डानि अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Glenday |first1=Craig |title=Guinness World Records 2011 |date=April 26, 2011 |publisher=[[Jim Pattison Group]] |isbn=978-0-440-42310-2 |page=286}}&lt;/ref&gt; १२ मासानाम् अण्डोत्पादनान्तरम्, वाणिज्यिक-कुक्कुट्याः अण्डोत्पादनक्षमता एतावत् न्यूना भवति यत् तत् पक्षिबृन्दं वाणिज्यिकदृष्ट्या अलाभकरं भवति। विशेषात् [[ब्याट्री-पिञ्जरम्|ब्याट्री-पिञ्जर-पद्धत्यां]] पालिताः कुक्कुट्यः कदाचित् दुर्बलाः भवन्ति अथवा तासाम् बहूनि पत्राणि (पिञ्छानि) पतितानि भवन्ति, तासाम् सम्भावितम् आयुः च प्रायः सप्तवर्षेभ्यः न्यूनीभूय वर्षद्वयात् न्यूनं जातम्।&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2002/mar/10/foodanddrink.features1 |work=The Guardian |location=London |title=Ten weeks to live |first=Anthony |last=Browne |date=March 10, 2002 |access-date=April 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516080228/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,662799,00.html |archive-date=May 16, 2008 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; युनाइटेड्-किङ्ग्डम्-देशे युरोप-महाद्वीपे च ताः अण्डदायिन्यः कुक्कुट्यः ततः वध्यन्ते, प्रसंस्कृतेषु खाद्येषु उपयुज्यन्ते, अथवा 'सूप-कुक्कुटी' (soup hens) इति रूपेण विक्रीयन्ते।&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; अन्येषु केषुचित् देशेषु, वधस्य स्थाने अण्डोत्पादनस्य पुनः सक्रियीकरणाय पक्षिबृन्दानि कदाचित् [[बलात् पत्रपातनम्|बलात् पत्रपातनं]] कार्यन्ते। अस्मिन् ७-१४ दिनानि यावत् आहारस्य (कदाचित् जलस्य च) पूर्णतया त्यागः,&lt;ref name=&quot;Patwardhan and King, (2011)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Patwardhan |first1=D. |last2=King |first2=A. |year=2011 |title=Review: feed withdrawal and non feed withdrawal moult |journal=World's Poultry Science Journal |volume=67 |issue=2 |pages=253–268 |doi=10.1017/s0043933911000286|s2cid=88353703 }}&lt;/ref&gt; अथवा शरीरभारस्य २५ तः ३५% पर्यन्तम् ह्रासाय पर्याप्तः दीर्घकालः,&lt;ref name=&quot;Webster, (2003)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Webster |first1=A.B. |year=2003 |title=Physiology and behavior of the hen during induced moult |journal=Poultry Science |volume=82 |issue=6 |pages=992–1002 |doi=10.1093/ps/82.6.992 |pmid=12817455|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; अथवा प्रायोगिकपरिस्थितौ २८ दिनानि यावत् आहारत्यागः समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;Molino et al., (2009)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Molino |first1=A.B. |last2=Garcia |first2=E.A. |last3=Berto |first3=D.A. |last4=Pelícia |first4=K. |last5=Silva |first5=A.P. |last6=Vercese |first6=F. |year=2009 |title=The Effects of Alternative Forced-Molting Methods on The Performance and Egg Quality of Commercial Layers |journal=Brazilian Journal of Poultry Science |volume=11 |issue=2 |pages=109–113 |doi=10.1590/s1516-635x2009000200006|doi-access=free |hdl=11449/14340 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; एतेन कुक्कुट्याः पत्रपातनं भवति, अण्डोत्पादनं च पुनः सक्रियं भवति। कानिचित् पक्षिबृन्दानि बहुवारं बलात् पत्रपातितानि क्रियन्ते। २००३ तमे वर्षे अमेरिका-देशे ७५% तः अधिकानाम् सर्वेषाम् पक्षिबृन्दानाम् एतादृशं पत्रपातनम् कारितम् आसीत्।&lt;ref name=&quot;Yousaf and Chaudhry, (2008)&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yousaf |first1=M. |last2=Chaudhry |first2=A.S. |title=History, changing scenarios and future strategies to induce moulting in laying hens |journal=World's Poultry Science Journal |date=March 1, 2008 |volume=64 |issue=1 |pages=65–75 |doi=10.1017/s0043933907001729 |s2cid=34761543 |url=http://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |access-date=October 23, 2020 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124090812/https://eprint.ncl.ac.uk/file_store/production/56559/452E6892-26EF-40C6-891B-048E9FE17D2E.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=200 heights=180&gt;
File:Wright, Stephenson &amp; Co Ltd - Woman feeding chickens (52532).jpg|स्वहस्तेन कुक्कुटान् भोजयन्ती महिला, प्रायः १९३०
File:Florida chicken house.jpg|मांसाय ब्रॉयलर्-कुक्कुटशावकानाम् पालनार्थं विवृतपाश्वं वाणिज्यिकं कुक्कुटगृहम्
File:A 95 year old woman with her pet rooster, Havana, Cuba.jpg|स्वपालित-कुक्कुटेन सह ९५ वर्षीया महिला, हवाना, क्यूबा
&lt;/gallery&gt;

=== पालितपशुरूपेण ===

{{अधिकम्|नगरीय-कुक्कुटपालनम्}}

२००० तमे दशके नगरेषु उपनगरेषु च वसद्भिः जनैः कुक्कुटानाम् पालितपशुरूपेण पालनं वर्धमानतया लोकप्रियम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Some homeowners find chickens all the rage |work=[[Chicago Tribune]] |date=July 27, 2007 |last=Fly |first=Colin}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cooped up in suburbia |work=[[Boston Globe]] |date=December 16, 2004 |last=Pollack-Fusi |first=Mindy |url=https://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |access-date=June 4, 2020 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063550/http://www.boston.com/yourlife/home/articles/2004/12/16/cooped_up_in_suburbia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः अण्डोत्पादनाय कुक्कुटान् प्राप्नुवन्ति, किन्तु प्रायः तेषाम् नामकरणं कुर्वन्ति तथा च मार्जार-कुक्कुरादयः इव अन्य-पालितपशुवत् तेभ्यः व्यवहरन्ति। कुक्कुटाः सङ्गित्वा (मित्रताम्) ददति, तेषाम् व्यैक्तिकं व्यक्तित्वं च भवति। ते हस्ततः खादन्ति, अङ्के कूर्दन्ति, स्वपालकानाम् प्रति प्रतिक्रियाम् ददति, तेषाम् अनुगमनं कुर्वन्ति, स्नेहं च प्रदर्शयन्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kreilkamp |first1=Ivan |url=https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101336/https://www.nytimes.com/2020/11/25/magazine/backyard-chickens-empathy.html |archive-date=November 25, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |title=How Caring for Backyard Chickens Stretched My Emotional Muscles |newspaper=[[The New York Times]] |date=November 25, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |title=Chickens will become a beloved pet — just like the family dog |last=Boone |first=Lisa |website=[[Los Angeles Times]] |date=August 27, 2017 |access-date=April 3, 2019 |archive-date=April 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104824/https://www.latimes.com/style/pets/la-hm-pets-chickens-20170827-story.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः सामाजिक-जिज्ञासु-बुद्धिमन्तः पक्षिणः सन्ति,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barras |first=Colin |title=Despite what you might think, chickens are not stupid |url=https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605084929/https://www.bbc.com/earth/story/20170110-despite-what-you-might-think-chickens-are-not-stupid |archive-date=June 5, 2021 |access-date=September 6, 2020 |website=www.bbc.com }}&lt;/ref&gt; बहवः जनाः तेषाम् व्यवहारम् मनोरञ्जकं मन्यन्ते।&lt;ref name=&quot;UPC good homes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.upc-online.org/home.html |title=Providing a Good Home for Chickens |author=United Poultry Concerns |access-date=May 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605061816/http://www.upc-online.org/home.html |archive-date=June 5, 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; काश्चन प्रजातयः, यथा [[सिल्की (कुक्कुटप्रजातिः)|सिल्की]] तथा च बहवः [[बैण्टम् (पक्षी)|बैण्टम्-प्रकाराः]], सामान्यात्मना विनीताः भवन्ति, तथा च विकलाङ्ग-बालकानाम् पार्श्वे उत्तमाः पालितपक्षिरूपेण प्रायः अनुशंसिताः भवन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.henkeeping.co.uk/henkeeping/choosing-your-chickens/ |website=Clucks and Chooks |title=Choosing Your Chickens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730222405/http://www.henkeeping.co.uk/which.html |archive-date=July 30, 2009}}&lt;/ref&gt;

=== कुक्कुटयुद्धम् ===

{{मुख्यम्|कुक्कुटयुद्धम्}}

[[File:COCK FIGHT.JPG|thumb|[[तमिलनाडु]]-राज्ये [[कुक्कुटयुद्धम्]], भारतम्, २०११]]

कुक्कुटयुद्धम् (cockfight) द्वयोः कुक्कुटयोः मध्ये 'कॉकपिट्' (cockpit) नामके रङ्गे आयोज्यमाना स्पर्धा अस्ति। पशुकूरतायाः अन्तर्भावात् बहुषु देशेषु कुक्कुटयुद्धम् अवैधानिकम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |author=Raymond Hernandez |url=https://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |title=A Blood Sport Gets in the Blood; Fans of Cockfighting Don't Understand Its Outlaw Status |work=The New York Times |location=New York City Metropolitan Area |date=April 11, 1995 |access-date=May 10, 2014 |archive-date=November 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114125938/http://www.nytimes.com/1995/04/11/nyregion/blood-sport-gets-blood-fans-cockfighting-don-t-understand-its-outlaw-status.html?pagewanted=all&amp;src=pm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; एषा गतिविधिः ईसापूर्वं २५०० तः २१०० पर्यन्तम् [[सिन्धुघाटी-सभ्यता|सिन्धुघाटी-सभ्यतायाम्]] आचरिता इति दृश्यते।&lt;ref name=&quot;Crawford 1990&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=R. D. |title=''Poultry Breeding and Genetics'' |publisher=[[Elsevier]] |year=1990 |pages=10–11 |isbn=978-0-444-88557-9 |ol=2207173M }}&lt;/ref&gt; गृहपालनीकरणस्य प्रक्रियायाम्, कुक्कुटाः प्रारम्भिककाले केवलम् कुक्कुटयुद्धाय एव पालिताः आसन्, पश्चात् एव भोजनाय उपयुक्ताः।&lt;ref name=&quot;Lawler Adler 2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lawler |first1=Andrew |last2=Adler |first2=Jerry |title=How the Chicken Conquered the World |journal=Smithsonian Magazine |issue=June 2012 |date=June 2012 |url=http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |access-date=February 2, 2024 |archive-date=October 31, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031040210/https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== विज्ञाने ===
{{अपि पश्यन्तु|जैविक-अनुसन्धान-प्रतिरूपेण कुक्कुटः|कोशरहित-कुक्कुटशावक-भ्रूण-संवर्धनम्}}

विकसताम् भ्रूणानाम अध्ययनाय कुक्कुटाः दीर्घकालात् [[प्रतिरूप-जीवः|प्रतिरूप-जीवरूपेण]] उपयुज्यन्ते। विपुलसङ्ख्यायाम् भ्रूणाः वाणिज्यिकरूपेण प्राप्तुम् शक्यन्ते; निषेचितानि अण्डानि सुलभतया उद्धाट्य विकसतः भ्रूणस्य निरीक्षणाय उपयोक्तुं शक्यन्ते। तथैव महत्त्वपूर्णम् यत्, भ्रूणवैज्ञानिनः एतादृशेषु भ्रूणेषु प्रयोगान् कर्तुम्, अण्डं पुनः पिहितं कर्तुम्, विकासस्य पश्चात्काले च तस्य प्रभावान् अध्येतुं शक्नुवन्ति। उदाहरणार्थम्, अङ्गविकासस्य विषयिण्यः बह्व्यः सम्पूर्णाः शोधाः कुक्कुटभ्रूणानाम् उपयोगेन कृताः, यथा 'एपिकल् एक्टोडर्मल् रिज्' (apical ectodermal ridge) तथा 'ज़ोन आफ़ पोलरैज़िङ्ग् एक्टिविटि' (zone of polarizing activity) इत्येतयोः अन्वेषणम्।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Young |first1=John J. |last2=Tabin |first2=Clifford J. |title=Saunders's framework for understanding limb development as a platform for investigating limb evolution |journal=Developmental Biology |date=September 2017 |volume=429 |issue=2 |pages=401–408 |doi=10.1016/j.ydbio.2016.11.005 |pmid=27840200 |pmc=5426996 }}&lt;/ref&gt;

कुक्कुटः प्रथमः पक्षी-प्रजातिः आसीत् यस्य [[जीनोम्]] अनुक्रमितम् अभवत्।&lt;ref&gt;{{cite journal |author=International Chicken Genome Sequencing Consortium |title=Sequence and comparative analysis of the chicken genome provide unique perspectives on vertebrate evolution |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=695–716 |doi=10.1038/nature03154 |pmid=15592404 |bibcode=2004Natur.432..695C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; १.२१ गिगाबेस् (Gb) आकाः कुक्कुट-जीनोम् अन्यपक्षिणाम् तुलने समानपरिमितः अस्ति, किन्तु प्रायः सर्वेभ्यः स्तनिभ्यः लघुतरः अस्ति: मानवानाम् जीनोम् ३.२ गिगाबेस् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gregory |first1=T. Ryan |title=Synergy between sequence and size in Large-scale genomics |journal=Nature Reviews Genetics |date=September 2005 |volume=6 |issue=9 |pages=699–708 |doi=10.1038/nrg1674|pmid=16151375 |s2cid=24237594 }}&lt;/ref&gt; अन्तिमे जीन्-समूहे २६,६४० जीन्-घटकाः (अकोडिङ्ग्-जीन्, छद्म-जीन् च सह) आसन्, येषु आहत्य १९,११९ प्रोटीन्-कोडिङ्ग्-जीन्-घटकाः आसन्, यत् मानवानाम् जीनोम्-सङ्ख्यायाः समानम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warren |first1=Wesley C. |last2=Hillier |first2=LaDeana W. |last3=Tomlinson |first3=Chad |last4=Minx |first4=Patrick |last5=Kremitzki |first5=Milinn |last6=Graves |first6=Tina |last7=Markovic |first7=Chris |last8=Bouk |first8=Nathan |last9=Pruitt |first9=Kim D. |last10=Thibaud-Nissen |first10=Francoise |last11=Schneider |first11=Valerie |last12=Mansour |first12=Tamer A. |display-authors=6 |title=A New Chicken Genome Assembly Provides Insight into Avian Genome Structure |journal=G3 |date=January 2017 |volume=7 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1534/g3.116.035923 |pmid=27852011 |pmc=5217101 }}&lt;/ref&gt; २००६ तमे वर्षे पक्षिणाम् पूर्वजत्वस्य अनुसन्धानं कुर्वन्तः वैज्ञानिनः कुक्कुटस्य एकम् अप्रबलं जीन् (recessive gene) 'talpid2' इति सक्रियितवन्तः, तथा च दृष्टवन्तः यत् भ्रूणस्य हन्वोः दन्तानाम् निर्माणम् आरब्धम्, यथा प्राचीनेषु पक्षिज्वास्मेषु प्राप्यन्ते।&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620230515/https://abcnews.go.com/Technology/story?id=1666805 |date=June 20, 2008 }} Ammu Kannampilly, [[ABC News (United States)|ABC News]], February 27, 2006. Retrieved October 1, 2007.&lt;/ref&gt;

=== संस्कृत्तौ, लोकसाहित्ये, धर्मे च ===

{{Anchor|Crowing|Cockadoodledoo|Cocka-doodle-doo}}
{{मुख्यम्|कुक्कुटानाम् सांस्कृतिक-सन्दर्भाः}}

कुक्कुटाः [[लोकसाहित्यम्|लोकसाहित्ये]], [[धर्मः|धर्मे]], [[साहित्यम्|साहित्ये]], तथा च लोकप्रियसंस्कृतौ व्यापकतया प्रदर्शिताः सन्ति। कुक्कुटः बहुषु संस्कृतिषु पवित्रः पशुः अस्ति तथा च विश्वासपद्धतिषु धार्मिकानुष्ठानेषु च गभीरतया समाविष्टः अस्ति।&lt;ref name=&quot;smithsonianmag.com&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Adler |first1=Jerry |last2=Lawler |first2=Andrew |date=June 2012 |title=How the Chicken Conquered the World |url=https://www.smithsonianmag.com/history/how-the-chicken-conquered-the-world-87583657/ |magazine=Smithsonian |access-date=May 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193648/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/How-the-Chicken-Conquered-the-World.html |archive-date=November 3, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; कुक्कुटाः कदाचित् भविष्यकथनाय (divination) उपयुज्यन्ते, या पद्धतिः 'अलेक्ट्रोमैन्सी' (alectryomancy) इति उच्यते। अस्मिन् पवित्रस्य कुक्कुटस्य बलिः दीयते, यत् प्रायः अनुष्ठानिक-कुक्कुटयुद्धस्य समये देवैः सह सम्पर्कस्य साधनरूपेण उपयुज्यते।&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vvVPAAAAMAAJ&amp;q=Alectry

== टिप्पण्यः ==

{{notelist}}

== सन्दर्भाः ==

{{reflist}}

== बाह्यसम्पर्काः ==

{{Commons category|Chickens}}
{{Spoken Wikipedia|date=February 22, 2024|Chicken Wikipedia.ogg}}
* {{Wikispecies-inline|Gallus gallus domesticus|''Gallus gallus domesticus''}}

{{Chicken}}
{{Poultry}}
{{Animal domestication}}
{{Taxonbar|from=Q780}}
{{Authority control}}

[[वर्गः:कुक्कुटाः| ]]
[[वर्गः:१७५८ तमे वर्षे वर्णिताः पक्षिणः]]
[[वर्गः:पक्षिणाम् सामान्यानि नामानि]]
[[वर्गः:कार्ल-लिनेयस्-महोदयेन नामकृताः प्राणि-वर्गकाः]]
[[वर्गः:चलच्चित्रखण्डयुक्ताः लेखाः]]
[[वर्गः:वनकुक्कुटाः]]
[[वर्गः:पालितपक्षिणः]]
[[वर्गः:उपजातयः]]
[[वर्गः:विश्वव्यापी-पक्षिणः]]
[[वर्गः:केन्या-देशस्य राष्ट्रियप्रतीकानि]]
[[वर्गः:राजलाञ्छन-प्राणिनः]]
[[वर्गः:ऑस्ट्रोनेशिया-कृषिः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>8y7aqf3m2xvbb700vmsy50fini4h769</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Be4ore27</title>
    <ns>3</ns>
    <id>88325</id>
    <revision>
      <id>500699</id>
      <parentid>491635</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>45561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:獅眠洞]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Be4ore27]] प्रति स्थानान्तरितम्: &quot;[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]&quot; का नाम &quot;[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]&quot; करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ</comment>
      <origin>491635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="438" sha1="t7q2wzj7aoa6mulxdkuefvre3vlrglk" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=獅眠洞}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ०९:१८, १ फेब्रवरी २०२५ (UTC)</text>
      <sha1>t7q2wzj7aoa6mulxdkuefvre3vlrglk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:IRAN</title>
    <ns>3</ns>
    <id>90369</id>
    <revision>
      <id>500701</id>
      <parentid>495563</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:43:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>47326</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>S.Marchenko इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Fotrus]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:IRAN]] प्रति स्थानान्तरितम्: &quot;[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]&quot; का नाम &quot;[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]&quot; करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ</comment>
      <origin>495563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447" sha1="6qps3piy1xxkt48l8ul1rviwczowflr" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Fotrus}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ०१:०६, १५ सेप्टेम्बर् २०२५ (UTC)</text>
      <sha1>6qps3piy1xxkt48l8ul1rviwczowflr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फलकम्:नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः</title>
    <ns>10</ns>
    <id>92356</id>
    <revision>
      <id>500706</id>
      <parentid>499785</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>वर्तनी प्रशोधितम्</comment>
      <origin>500706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6370" sha1="ak74gb9qlgwgtq0lqkusqh44fz2sytt" xml:space="preserve">{{Navbox 
| name = नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः च
| title = [[नेपाल]]स्य [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] तथा [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलानि]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = 
| group1 = [[कोशी प्रदेश]]
| list1 = 
* [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]
* [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
* [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
* [[झापामण्डलम्|झापा]] 
* [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]
* [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
* [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]
* [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]
* [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
* [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]]
* [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
* [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]]
* [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]
* [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] 
| group2 = [[मधेश प्रदेश]]
| list2 = 
* [[बारामण्डलम्|बारा]]
* [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
* [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]  
* [[सप्तरीमण्डलम्|सप्तरी]]
* [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
* [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
* [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] 
* [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
| group3 = [[बागमती प्रदेश]]
| list3 = 
* [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] 
* [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] 
* [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]
* [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
* [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] 
* [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
* [[काभ्रेपलान्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] 
* [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] 
* [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
* [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] 
* [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]]
* [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]
* [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
| group4 = [[गण्डकी प्रदेश]]
| list4 = 
* [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] 
* [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] 
* [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
* [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
* [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] 
* [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]
* [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] 
* [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
* [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] 
* [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]]
* [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] 
| group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]]
| list5 = 
* [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] 
* [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] 
* [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] 
* [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
* [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]
* [[दाङमण्डलम्|दाङ]] 
* [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
* [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]]
* [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] 
* [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
* [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] 
* [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] 
| group6 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| list6 = 
* [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
* [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
* [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] 
* [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
* [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] 
* [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] 
* [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] 
* [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] 
* [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]
* [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]
| group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| list7 = 
* [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] 
* [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] 
* [[अछाममण्डलम्|अछाम]] 
* [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] 
* [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
* [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
* [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] 
* [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] 
* [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{दस्तावेजाः|content=
{{collapsible option}}}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ak74gb9qlgwgtq0lqkusqh44fz2sytt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500707</id>
      <parentid>500706</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <origin>500707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6370" sha1="k4287w5f6zogroqtfv6krk0k14l4csz" xml:space="preserve">{{Navbox 
| name = नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः च
| title = [[नेपाल]]स्य [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] तथा [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलानि]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = 
| group1 = [[कोशी प्रदेश]]
| list1 = 
* [[भोजपुरमण्डलम् (नेपाल)|भोजपुर]]
* [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
* [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
* [[झापामण्डलम्|झापा]] 
* [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]
* [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
* [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]
* [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]
* [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
* [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]]
* [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
* [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]]
* [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]
* [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] 
| group2 = [[मधेश प्रदेश]]
| list2 = 
* [[बारामण्डलम्|बारा]]
* [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
* [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]  
* [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]]
* [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
* [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
* [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] 
* [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
| group3 = [[बागमती प्रदेश]]
| list3 = 
* [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] 
* [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] 
* [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]
* [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
* [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] 
* [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
* [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] 
* [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] 
* [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
* [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] 
* [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]]
* [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]
* [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
| group4 = [[गण्डकी प्रदेश]]
| list4 = 
* [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] 
* [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] 
* [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
* [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
* [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] 
* [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]
* [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] 
* [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
* [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] 
* [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]]
* [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] 
| group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]]
| list5 = 
* [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] 
* [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] 
* [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] 
* [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
* [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]
* [[दाङमण्डलम्|दाङ]] 
* [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
* [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]]
* [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] 
* [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
* [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] 
* [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] 
| group6 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| list6 = 
* [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
* [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
* [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] 
* [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
* [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] 
* [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] 
* [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] 
* [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] 
* [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]
* [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]
| group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| list7 = 
* [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] 
* [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] 
* [[अछाममण्डलम्|अछाम]] 
* [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] 
* [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
* [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
* [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] 
* [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] 
* [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{दस्तावेजाः|content=
{{collapsible option}}}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k4287w5f6zogroqtfv6krk0k14l4csz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Shadab</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92371</id>
    <revision>
      <id>500708</id>
      <parentid>499866</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>47326</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>S.Marchenko इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Shadabgdg]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Shadab]] प्रति स्थानान्तरितम्: &quot;[[Special:CentralAuth/Shadabgdg|Shadabgdg]]&quot; का नाम &quot;[[Special:CentralAuth/Shadab|Shadab]]&quot; करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ</comment>
      <origin>499866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="k2pf6imd0cnjs1jli9u1rqbjvy3rbdq" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Shadabgdg}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; १६:१०, २५ जुलै २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>k2pf6imd0cnjs1jli9u1rqbjvy3rbdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:獅眠洞</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92536</id>
    <redirect title="सदस्यसम्भाषणम्:Be4ore27" />
    <revision>
      <id>500700</id>
      <timestamp>2026-09-21T16:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>45561</id>
      </contributor>
      <comment>Mfield इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:獅眠洞]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Be4ore27]] प्रति स्थानान्तरितम्: &quot;[[Special:CentralAuth/獅眠洞|獅眠洞]]&quot; का नाम &quot;[[Special:CentralAuth/Be4ore27|Be4ore27]]&quot; करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ</comment>
      <origin>500700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="32flmryvg68izdni3zewzkfolqzb8p1" xml:space="preserve">#पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Be4ore27]]</text>
      <sha1>32flmryvg68izdni3zewzkfolqzb8p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Fotrus</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92537</id>
    <redirect title="सदस्यसम्भाषणम्:IRAN" />
    <revision>
      <id>500702</id>
      <timestamp>2026-09-22T06:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>47326</id>
      </contributor>
      <comment>S.Marchenko इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Fotrus]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:IRAN]] प्रति स्थानान्तरितम्: &quot;[[Special:CentralAuth/Fotrus|Fotrus]]&quot; का नाम &quot;[[Special:CentralAuth/IRAN|IRAN]]&quot; करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ</comment>
      <origin>500702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="hooexhkyheqdg2cwhuod9uv3tsoqwb3" xml:space="preserve">#पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:IRAN]]</text>
      <sha1>hooexhkyheqdg2cwhuod9uv3tsoqwb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:S.Marchenko</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92538</id>
    <revision>
      <id>500703</id>
      <timestamp>2026-09-22T06:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>500703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="452" sha1="0nha1nkc55nwg6dw09ns14yzpdlef8o" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=S.Marchenko}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ०६:४३, २२ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>0nha1nkc55nwg6dw09ns14yzpdlef8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:N0ox7NRO8N</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92539</id>
    <revision>
      <id>500704</id>
      <timestamp>2026-09-22T07:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः</username>
        <id>13821</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम्</comment>
      <origin>500704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="451" sha1="fz590kkxrc5n4uhf85l2dyllfej7i7k" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=N0ox7NRO8N}}

-- &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:6px 6px 8px gray&quot;&gt;[[सदस्यः:NehalDaveND|&lt;span style=&quot;color:#FF9933&quot;&gt;ॐNehalDaveND&lt;/span&gt;]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|&lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;✉&lt;/font&gt;]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;✎&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt; ०७:०८, २२ सेप्टेम्बर् २०२६ (UTC)</text>
      <sha1>fz590kkxrc5n4uhf85l2dyllfej7i7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्यसम्भाषणम्:Shadabgdg</title>
    <ns>3</ns>
    <id>92540</id>
    <redirect title="सदस्यसम्भाषणम्:Shadab" />
    <revision>
      <id>500709</id>
      <timestamp>2026-09-22T08:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>47326</id>
      </contributor>
      <comment>S.Marchenko इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Shadabgdg]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:Shadab]] प्रति स्थानान्तरितम्: &quot;[[Special:CentralAuth/Shadabgdg|Shadabgdg]]&quot; का नाम &quot;[[Special:CentralAuth/Shadab|Shadab]]&quot; करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ</comment>
      <origin>500709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="a76berb4xrnytapp0yf3x12h9j72eap" xml:space="preserve">#पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:Shadab]]</text>
      <sha1>a76berb4xrnytapp0yf3x12h9j72eap</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>