लुईजियाना

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sa">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>sawiki</dbname>
    <base>https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">माध्यमम्</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेषः</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">सम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्यः</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडियासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">सञ्चिका</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">सञ्चिकासम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मीडियाविकि</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मीडियाविकिसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">फलकम्</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">फलकसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">साहाय्यम्</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">साहाय्यसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्गः</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्गसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">प्रवेशद्वारम्</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">प्रवेशद्वारसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">पटलम्</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">पटलसम्भाषणम्</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>लुईजियाना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1347</id>
    <revision>
      <id>500761</id>
      <parentid>500116</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10538" sha1="g0ans26dvqdghrsuqhvb5ygafescgmh" xml:space="preserve">{{US state
|Name            = Louisiana
|Fullname        = State of Louisiana&lt;br /&gt;{{small|{{native name|fr|État de Louisiane}}&lt;br/&gt;{{native name|lou|Léta de la Lwizyàn}}}}
|Flag            = Flag of Louisiana.svg
|Flaglink        = [[Flag of Louisiana|Flag]]
|Seal            = Seal of Louisiana.svg
|Seallink        = [[Seal of Louisiana|Seal]]
|Map             = Louisiana in United States.svg
|Nickname        = Bayou State{{•}}Child of the Mississippi&lt;br&gt;Creole State{{•}}Pelican State (official)&lt;br /&gt;Sportsman's Paradise{{•}}Sugar State
|Demonym         = Louisianian
|Motto           = Union, Justice and Confidence
|MottoEnglish    = Union, justice, and confidence
|Capital         = [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge]]
|LargestCity     = [[New Orleans]]&lt;ref&gt;{{Citation|publisher=Google|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5i4Io2zyj6VR8duSA6bXBGVt1H8Eg|contribution=New Orleans a 'ghost town' after thousands flee Gustav: mayor|date=August 31, 2008|title=AFP|accessdate=January 7, 2015|archive-date=June 6, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100606052929/http://afp.google.com/article/ALeqM5i4Io2zyj6VR8duSA6bXBGVt1H8Eg|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Expert: N.O. population at 273,000|date=August 7, 2007|url=http://www.wwltv.com/local/stories/wwl080707jbpopulation.104a120f.html|work=[[WWL-TV]]|accessdate=August 14, 2007|language=|archive-date=September 26, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926230558/http://www.wwltv.com/local/stories/wwl080707jbpopulation.104a120f.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baton Rouge, Louisiana: Relocation&quot;&gt;{{cite web|title=Relocation|work=Baton rouge|publisher=Connecting U.S. Cities|date=May 3, 2007|url=http://www.connectingbatonrouge.com/relocation.php|accessdate=January 7, 2015|archive-date=February 9, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209192141/http://www.connectingbatonrouge.com/relocation.php|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
|LargestCity     = [[New Orleans]]
|LargestParish(County) = [[East Baton Rouge]]
|LargestMetro    = [[New Orleans–Metairie–Hammond combined statistical area|Greater New Orleans]]
|OfficialLang    = [[American English|English]]
|Languages       = &lt;small&gt;As of 2007&lt;/small&gt;
*English 90.8%
*French 4.7%
*Spanish 2.5%
|Governor        = [[Bobby Jindal]] ([[Republican Party (United States)|R]])
|State Bird      = [[Pelican]]
|Lieutenant Governor = [[Jay Dardenne]] ([[Republican Party (United States)|R]])
|Legislature     = [[Louisiana State Legislature|State Legislature]]
|Upperhouse      = [[Louisiana State Senate|State Senate]]
|Lowerhouse      = [[Louisiana House of Representatives|House of Representatives]]
|Senators        = [[David Vitter]] (R) &lt;br&gt; [[Bill Cassidy]] (R)
|Representative  = 5 Republicans, 1 Democrat
|ElectoralVotes  = 8
|PostalAbbreviation = LA
|AreaRank        = 31st
|TotalAreaUS     = 51,843
|TotalArea       = 135,382
|LandAreaUS      = 43,601
|LandArea        = 112,927
|WaterAreaUS     = 8,283
|WaterArea       = 21,455
|PCWater         = 15
|PopRank         = 25th
|2010Pop         = 4,649,676 (2014 est)&lt;ref name=PopEstUS /&gt;
|DensityRank     = 24th
|2000DensityUS   = 105
|2000Density     = 40.5
|AdmittanceOrder = 18th
|AdmittanceDate  = April 30, 1812
|TimeZone        = [[Central Time Zone (North America)|Central]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Central Standard Time|−6]]/[[Central Daylight Time|−5]]
|Latitude        = 28° 56′ N to 33° 01′ N
|Longitude       = 88° 49′ W to 94° 03′ W
|WidthUS         = 130
|Width           = 210
|LengthUS        = 379
|Length          = 610
|HighestPoint    = [[Driskill Mountain]]&lt;ref name=USGS&gt;{{cite web |url= http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title= Elevations and Distances in the United States |publisher= [[United States Geological Survey]] |year= 2001 |accessdate= October 21, 2011 |archive-date= July 22, 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |deadurl= yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= NAVD88&gt;Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].&lt;/ref&gt;
|HighestElevUS   = 535
|HighestElev     = 163
|MeanElevUS      = 100
|MeanElev        = 30
|LowestPoint     = [[New Orleans]]&lt;ref name=USGS/&gt;&lt;ref name=NAVD88 /&gt;
|LowestElev      = −2.5
|LowestElevUS    = −8
|ISOCode         = US-LA
|Website         = louisiana.gov
}}
'''लुईजियाना''' संयुक्त राज्‍य अमेरिका देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. राजधानी - [[बेटन रूज]]

=== अन्‍य नगर ===
* [[न्‍यू आर्लीन्‍स]]
* [[श्रीवपोर्ट]]

जनसंख्‍या - ५ मिलियन

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Louisiana}}
*[http://lagic.lsu.edu/ Louisiana Geographic Information Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424033038/http://lagic.lsu.edu/ |date=2008-04-24 }}
*[http://www.leh.org/ Louisiana Endowment for the Humanities]
*[http://www.saltycajun.com/forum/view.php?pg=info_weather Louisiana Weather and Tides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029112424/http://www.saltycajun.com/forum/view.php?pg=info_weather |date=2020-10-29 }}

;Geology links
*[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage14.php Geology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412043318/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage14.php |date=2013-04-12 }}
**[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeomapla.pdf Generalized Geologic Map of Louisiana, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117085026/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeomapla.pdf |date=2013-01-17 }}
**[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeotext.pdf Generalized Geology of Louisiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117085013/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/gengeotext.pdf |date=2013-01-17 }} (text to Generalized Geologic Map of Louisiana)
**[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/Loess%20Map%20of%20LA.pdf Loess Map of Louisiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325233831/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/Loess%20Map%20of%20LA.pdf |date=2009-03-25 }}
**[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage17.php Other Louisiana Geological Maps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117085115/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/content/PUBLI/contentpage17.php |date=2013-01-17 }}
**[http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/6geofacts.pdf Louisiana Geofacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207055342/http://www.lgs.lsu.edu/deploy/uploads/6geofacts.pdf |date=2013-12-07 }}

;Government
*[http://louisiana.gov/ Official State of Louisiana website]
*[http://wikis.ala.org/godort/index.php/Louisiana Louisiana State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221420/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Louisiana |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Louisiana state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
*[http://louisiana.gov/wps/wcm/connect/Louisiana.gov/Explore/Demographics+%26+Geography/ Census Statistics on Louisiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207002353/http://louisiana.gov/wps/wcm/connect/Louisiana.gov/Explore/Demographics+%26+Geography/ |date=2012-02-07 }}

;U.S. government
*[http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=LA Energy Profile for Louisiana]
*[http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=22&amp;StateName=Louisiana#.U8VmNLEXtQs USDA Louisiana Statistical Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226074120/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=22&amp;StateName=Louisiana#.U8VmNLEXtQs |date=2014-12-26 }}
*[http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=LA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Louisiana]
*{{ushr|Louisiana|1|1st district}}: [[Steve Scalise]] – [http://scalise.house.gov/ Website]
*{{ushr|Louisiana|2|2nd district}}: [[Cedric Richmond]] – [http://cedricrichmond.house.gov/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801114719/http://cedricrichmond.house.gov/ |date=2013-08-01 }} &amp; [http://caoforcongress.com/ Campaign Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605153016/http://www.caoforcongress.com/ |date=2009-06-05 }}
*{{ushr|Louisiana|3|3rd district}}: [[Jeff Landry]] – [http://www.house.gov/landry/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150424001737/http://www.house.gov/landry/ |date=2015-04-24 }}
*{{ushr|Louisiana|4|4th district}}: [[John C. Fleming]] –
*{{ushr|Louisiana|5|5th district}}: [[Rodney Alexander]] – [http://www.house.gov/alexander/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513003338/http://www.house.gov/alexander/ |date=2009-05-13 }}
*{{ushr|Louisiana|6|6th district}}: [[Bill Cassidy]]
*{{ushr|Louisiana|7|7th district}}: [[Charles Boustany]] – [http://www.house.gov/boustany/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050714050524/http://www.house.gov/boustany/ |date=2005-07-14 }}

;News media
*[http://www.nola.com/ The Times-Picayune] major Louisiana newspaper
*[http://www.wwltv.com/ WWL-TV] Louisiana television station

;Ecoregions
*[http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/la_eco.htm Ecoregions of Louisiana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531022453/http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/la_eco.htm |date=2010-05-31 }}
*[http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/map_eco.htm Ecoregions of the Mississippi Alluvial Plain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041119021545/http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/map_eco.htm |date=2004-11-19 }}

;Tourism
*[http://www.louisianatravel.com/ Official site of Louisiana tourism]
*[http://www.neworleanscvb.com/ Official site of the New Orleans Convention &amp; Tourism Bureau]
*[http://www.neworleansplantationcountry.com/ Official site of New Orleans Plantation Country tourism]

==टिप्पणी==
{{reflist}}

{{America}}

[[वर्गः:अमेरिकादेशः]]
[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>g0ans26dvqdghrsuqhvb5ygafescgmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्मांट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1353</id>
    <revision>
      <id>500763</id>
      <parentid>491994</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18749" sha1="sh38wk6p702sqogfr7rbfny4k0ck5bl" xml:space="preserve">{{US state
|Name            = Vermont
|Fullname        = State of Vermont
|Flag            = Flag of Vermont.svg
|Flaglink        = [[Flag of Vermont|Flag]]
|Seal            = Seal of Vermont (B&amp;W).svg
|Map             = Vermont in United States.svg
|Nickname        = The Green Mountain State
|Motto           = [[Freedom and Unity]]
|Former          = Vermont Republic
|Capital         = [[मान्ट्पेलियर्, वर्मान्ट्|मान्ट्पेलियर्]]
|LargestCity     = [[Burlington, Vermont|Burlington]]
|LargestMetro    = [[Burlington – South Burlington Metropolitan Area|Burlington-South Burlington]]
|Demonym         = Vermonter
|Governor        = [[Peter Shumlin]] (D)
|Lieutenant Governor = [[Phillip Scott (Vermont)|Phillip Scott]] (R)
|Senate President Pro Tempore = [[John F. Campbell]] (D)
|Legislature     = [[Vermont General Assembly|General Assembly]]
|Upperhouse      = [[Vermont Senate|Senate]]
|Lowerhouse      = [[Vermont House of Representatives|House of Representatives]]
|Senators        = [[Patrick Leahy]] (D)&lt;br /&gt;[[Bernie Sanders]] (I)
|Representative  = [[Peter Welch]] (D)
|OfficialLang    = English
|AreaRank        = 45th
|TotalAreaUS     = 9,620
|TotalArea       = 24,923
|LandAreaUS      = 9250
|LandArea        = 24,923
|WaterAreaUS     = 
|WaterArea       = 989
|PCWater         = 4.1
|PopRank         = 49th
|2010Pop         = 626,562 (2014 est)&lt;ref name=PopEstUS /&gt;
|DensityRank     = 30th
|2000DensityUS   = 67.7
|2000Density     = 26.1
|MedianHouseholdIncome = $52,104
|IncomeRank      = 20th
|AdmittanceOrder = 14th
|AdmittanceDate  = March 4, 1791
|TimeZone        = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|−5]]/[[Eastern Daylight Time|−4]]
|Longitude       = 71° 28′ W to 73° 26′ W
|Latitude        = 42° 44′ N to 45° 1′ N
|WidthUS         = 80
|Width           = 130
|LengthUS        = 160
|Length          = 260
|HighestPoint    = [[Mount Mansfield]]&lt;ref&gt;{{cite ngs|id=AE3691|designation=Mt Mansfield Highest Point | accessdate=October 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USGS&gt;{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=July 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NAVD88&gt;Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].&lt;/ref&gt;
|HighestElevUS   = 4,393
|HighestElev     = 1339
|MeanElevUS      = 1,000
|MeanElev        = 300
|LowestPoint     = [[Lake Champlain]]&lt;ref name=USGS/&gt;&lt;ref name=NAVD88 /&gt;
|LowestElevUS    = 95 to 100
|LowestElev      = 29 to 30
|ISOCode         = US-VT
|Website         = www.vermont.gov
|PostalAbbreviation = VT
}}
वर्माण्ट् संयुक्तराज्यसंस्थायाः ईशानदिशि न्यू इङ्ग्लैण्ड्-प्रदेशे स्थितं राज्यम् अस्ति ।  वर्माण्ट्-राज्यस्य दक्षिणदिशि म्यासाचुसेट्स्-राज्यं, पूर्वदिशि न्यूहैम्पशायर-राज्यं, पश्चिमदिशि न्यूयॉर्क-राज्यं, उत्तरदिशि कनाडादेशस्य क्युबेक्-प्रान्तः च अस्ति  १७९१ तमे वर्षे १४ तमे राज्यत्वेन संघे प्रवेशं प्राप्तम् अयं न्यू इङ्ग्लैण्ड्-देशस्य एकमेव राज्यम् अस्ति यस्य सीमा अटलाण्टिकमहासागरेण नास्ति ।  २०२० तमे वर्षे अमेरिकीजनगणनानुसारं अस्य राज्यस्य जनसंख्या ६४३,५०३ अस्ति, येन वायोमिङ्ग्-देशस्य पश्चात् अमेरिके द्वितीयं न्यूनतमजनसंख्यायुक्तं स्थानं प्राप्तम् ।  क्षेत्रफलेन राष्ट्रस्य षष्ठं लघुतमं राज्यम् अपि अस्ति ।  राज्यस्य राजधानी माण्ट्पेलिएर् अमेरिके न्यूनतमजनसंख्यायुक्ता राज्यराजधानी अस्ति, तस्य सर्वाधिकजनसंख्यायुक्तं नगरं बर्लिङ्गटनं राज्यस्य बृहत्तमं भवितुं न्यूनजनसंख्यायुक्तं नगरम् अस्ति।

केचन १२,००० वर्षाणि यावत् अस्मिन् क्षेत्रे आदिवासिनः निवसन्ति ।  एल्गोन्क्वियन्-भाषिणः अबेनाकी-इरोक्वियन्-भाषिणः मोहाक्-इत्येतयोः प्रतिस्पर्धात्मकाः जनजातयः यूरोपीय-सङ्घर्षस्य समये अस्मिन् क्षेत्रे सक्रियताम् आचरन्ति स्म  १७ शताब्द्यां फ्रांसीसी-उपनिवेशकाः फ्रान्स-राज्यस्य न्यू-फ्रांस्-उपनिवेशस्य भागत्वेन अस्य प्रदेशस्य दावान् कृतवन्तः ।  ग्रेट् ब्रिटेनराज्येन अटलाण्टिकतटस्य दक्षिणदिशि उपनिवेशान् निवेशयितुं आरब्धस्य अनन्तरं यूरोपस्य अतिरिक्तं उत्तर-अमेरिकादेशे द्वयोः राष्ट्रयोः स्पर्धा अभवत् ।  १७६३ तमे वर्षे सप्तवर्षीययुद्धे पराजितः सन् फ्रान्स्-देशः मिसिसिप्पी-नद्याः पूर्वदिशि स्थितं स्वक्षेत्रं ग्रेट् ब्रिटन्-देशाय समर्पितवान् ।

तदनन्तरं समीपस्थाः ब्रिटिश-त्रयोदश-उपनिवेशाः विशेषतः न्यू-हैम्पशायर-न्यूयॉर्क-प्रान्तयोः वर्तमान-वर्माण्ट्-देशं व्याप्य कनेक्टिकट्-नद्याः पश्चिमदिशि न्यू-हैम्पशायर-अनुदान-नामकस्य क्षेत्रस्य विस्तारस्य विषये विवादः अभवत्  न्यूयॉर्क-नगरस्य प्रान्तीयसर्वकारेण अस्मिन् क्षेत्रे आवासिनां कृते भूमि-अनुदानं विक्रीतम्, यत् न्यू-हैम्पशायर-सर्वकारस्य पूर्वानुदानेन सह विग्रहं कृतवान् ।  ग्रीन माउण्टन् बॉयस् मिलिशिया न्यूयॉर्कद्वारा प्रदत्तभूमिपदवीभिः सह नव आगतानाम् आवासिनां विरुद्धं स्थापितानां न्यू हैम्पशायर-भूमि-अनुदान-आवासिनां हितस्य रक्षणं कृतवती  अन्ततः न्यू हैम्पशायर-भूमि-अनुदान-उपाधिभिः सह आवासिनां समूहेन अमेरिकन-क्रान्ति-युद्धस्य समये १७७७ तमे वर्षे वर्माण्ट्-गणराज्यस्य स्वतन्त्रराज्यरूपेण स्थापना कृता  वर्माण्ट्-गणराज्येन अन्येभ्यः राज्येभ्यः पूर्वं दासतायाः उन्मूलनं कृतम् ।

१९ शताब्द्याः मध्यभागे वर्माण्ट्-देशः उन्मूलनवादीभावनायाः प्रबलः स्रोतः आसीत्, यद्यपि दक्षिणकर्पासस्य उपरि अवलम्बितस्य अस्मिन् प्रदेशे वस्त्रचक्रेण विकासेन किङ्ग् कपास इत्यनेन सह अपि बद्धः आसीत्  अमेरिकनगृहयुद्धे भागं ग्रहीतुं सैनिकानाम् एकं महत्त्वपूर्णं दलं प्रेषितवान् ।

राज्यस्य भूगोलः हरितपर्वतैः चिह्नितः अस्ति, ये राज्यस्य मध्यभागात् उत्तर–दक्षिणतः उपरि गच्छन्ति, पश्चिमदिशि चम्पलेन्-सरोवरं अन्यं उपत्यकाक्षेत्रं च कनेक्टिकट्-नद्याः उपत्यकायाः ​​पृथक् कुर्वन्ति यत् तस्य पूर्वसीमायाः अधिकांशं परिभाषयति  अस्य अधिकांशः भूभागः कठोरकाष्ठैः, शङ्कुवृक्षैः च वनितः अस्ति, अस्य मुक्तभूमिः बहुभागः कृषिकार्याय समर्पिता अस्ति ।  अस्य राज्यस्य जलवायुः उष्णः, आर्द्रः ग्रीष्मकालः, शीतः, हिमयुक्तः शिशिरः च अस्ति ।

२०१८ तमे वर्षे वर्माण्ट्-देशस्य ३४ अरब-डॉलर्-रूप्यकाणां आर्थिकक्रियाकलापः सकलराष्ट्रीयउत्पादेन अमेरिकीराज्यानां प्रदेशानां च सूचीयां अन्तिमस्थाने आसीत् किन्तु प्रतिव्यक्तिं सकलराष्ट्रीयउत्पादेन ३४ तमे स्थाने आसीत् ।  २००० तमे वर्षे राज्यस्य विधायिका प्रथमतया समलैङ्गिकदम्पतीनां नागरिकसङ्घं मान्यतां दत्तवती ।  २०२१ तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य मानवविकाससूचकाङ्के अमेरिकीराज्येषु प्रदेशेषु च अयं राज्यः १२ तमे स्थाने अस्ति ।

=='''स्थलनाम'''==

१७७७ तमे वर्षे तदा न्यू हैम्पशायर ग्राण्ट् इति नाम्ना प्रसिद्धः प्रदेशः स्वतन्त्रः इति घोषितवान्, न्यू कनेक्टिकट् गणराज्यम् इति ।  षड्मासाभ्यन्तरे अस्य नाम परिवर्तनं वर्माण्ट् गणराज्यम् इति अभवत् ।  ग्रीन-पर्वतस्य प्रारम्भिकः ज्ञातः सन्दर्भः १७७२ तमे वर्षे ग्रीन-पर्वत-बालकस्य सन्दर्भे अस्ति ।वास्तवतः &quot;ग्रीन-पर्वत&quot; इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तः दस्तावेजाः &quot;वर्मोण्ट्&quot; इत्यस्य उल्लेखं कृत्वा पूर्वं भवन्ति, यत् १७७८ तमे वर्षे प्रथमवारं आङ्ग्ल-प्रकाशनेषु दृश्यते, यत्र क  नक्शा बर्नार्ड रोमन्स् द्वारा।  १७६० तमे वर्षात् पूर्वं कोऽपि फ्रेंच-दस्तावेजः (पत्राणि, पत्रिकाः, सैन्यप्रतिवेदनानि, नक्शाः च समाविष्टाः) वर्माण्ट्-सदृशस्य कस्यापि नामस्य सन्दर्भं न ददाति ।  क्लाउड् जे.  १७८० तमे वर्षात् पूर्वं थोमस जेफ्रीस्, जॉन् माण्ट्रेसोर इत्यादीनां सर्वेक्षणानाम् अथवा संकलनानाम् आधारेण निर्मितस्य कोऽपि मानचित्रे वर्माण्ट् अथवा ग्रीन पर्वताः न सन्ति ।  अतः ऐतिहासिक अभिलेखः सूचयति यत् वर्माण्ट् इति नाम प्रथमवारं १७७० तमे दशके व्यापकरूपेण प्रयुक्तम्, आरम्भे ग्रीनपर्वत इति ।

==टिप्पणी==
{{reflist}}

== बाह्यसम्पर्कतन्तुः ==
===General===
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Vermont|Vermont}}

===Government===
* [http://www.vermont.gov शासकीय जालपृष्‍ठ]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT Energy Data and Statistics for Vermont] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205193312/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT |date=2011-02-05 }}
* [http://www.vermontagriculture.com/ Vermont Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030604213736/http://www.vermontagriculture.com/ |date=2003-06-04 }}
* [http://www.vlct.org/ Vermont League of Cities and Towns]
* [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=50&amp;StateName=Vermont#.U8P-xbEYevg USDA Vermont State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810162313/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=50&amp;StateName=Vermont#.U8P-xbEYevg |date=2014-08-10 }}
* [http://reason.org/ps369/ Roads compared to other states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318143359/http://www.reason.org/ps369 |date=2009-03-18 }}

===Geology===
* [http://books.google.com/books?id=CQoeMsyDNPYC&amp;pg=PA203&amp;lpg=PA203&amp;dq=-wikipedia+vermont+pangaea+-restaurant+geology+.edu&amp;source=bl&amp;ots=QhCiZBNBb0&amp;sig=t6HUqxYGwEZSetvJ5HoYLCl3TYk&amp;hl=en&amp;ei=CIalTbaEPJK4tgfpn-y9Ag&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CDUQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=Vermont&amp;f=falseFrom Rodinia to Pangea: The Lithotectonic Record of the Appalachian Region]
* [http://books.google.com/books?id=rn1PrjQqGmUC&amp;pg=PA61&amp;lpg=PA61&amp;dq=-wikipedia+vermont+pangaea+-restaurant+geology+.edu&amp;source=bl&amp;ots=_5bZ-Jokxm&amp;sig=bIoURdnwgHTQYXKeP2oNAFEfSrc&amp;hl=en&amp;ei=CIalTbaEPJK4tgfpn-y9Ag&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=6&amp;ved=0CDgQ6AEwBQ#v=onepage&amp;q=vermont&amp;f=false Laurentia-Gondwana connections before Pangea]
* [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo21480 Bedrock Geologic Map of Vermont] [[United States Geological Survey]]

===Maps and demographics===
* [http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php Earthquake facts, Vermont]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Vermont]
* [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html &quot;Vermont QuickFacts&quot; U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019082256/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html |date=2004-10-19 }}.
* {{osmrelation-inline|60759}}

===Tourism and recreation===
* [http://www.vtliving.com/ Vermont Living Magazine]
* [http://www.vermont.com/businesses/vermont-dept-of-tourism/ Vermont Department of Tourism and Marketing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818021319/https://www.vermont.com/businesses/vermont-dept-of-tourism/ |date=2013-08-18 }}

===Business===
* [http://www.vtchamber.com/ Vermont Chamber of Commerce]

===Culture and history===
* [http://www.ndakinna.org/ Vermont Native American Museum &amp; Cultural Center]
* [http://www.nps.gov/history/nr/travel/centralvermont/ Central Vermont: Explore History in the Heart of the Green Mountains, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625173710/http://www.nps.gov/history/NR/travel/centralvermont/ |date=2007-06-25 }}
* [http://www.vermontartscouncil.org/ Vermont Arts Council]
* [http://www.vermonthistory.org/ Vermont Historical Society].
* [http://cdi.uvm.edu/collections/index.xql Center for Digital Initiatives, University of Vermont Libraries]

{{-}}
{{America}}

[[वर्गः:अमेरिकादेशः]]
[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>sh38wk6p702sqogfr7rbfny4k0ck5bl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मासचुसेट्‍स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1354</id>
    <revision>
      <id>500756</id>
      <parentid>499841</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7937" sha1="c39rrcd1wsoncy58eile10rlipz9ig7" xml:space="preserve">{{Infobox U.S. state
| Name = Massachusetts
| Fullname = Commonwealth of Massachusetts
| Flag = Flag_of_Massachusetts.svg
| Flaglink = [[Flag of Massachusetts|Flag]]
| Seal = Seal_of_Massachusetts.svg
| Map = Massachusetts in United States.svg
| Nickname = The Bay State,&lt;ref name=mass&gt;{{Cite journal | url = http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm | contribution = Introduction to Massachusetts | title = 50 States | accessdate = November 3, 2012 | publisher = Net state | archive-date = August 13, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170813143816/http://www.netstate.com/states/intro/ma_intro.htm | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt; The Old Colony State,&lt;ref&gt;{{Cite journal | contribution-url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/368402/Massachusetts | contribution = Massachusetts (state, United States) | title = [[Encyclopædia Britannica]] | edition = online }}&lt;/ref&gt; The Codfish State&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19361018&amp;id=A65QAAAAIBAJ&amp;sjid=ASIEAAAAIBAJ&amp;pg=7015,741245 | title = A Colorful Battle Is Lodge vs. Curley | newspaper = The Milwaukee Journal | date = October 18, 1936 | accessdate = November 3, 2012 | quote = One of the Codfish State... | archive-date = December 8, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131208115856/http://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19361018&amp;id=A65QAAAAIBAJ&amp;sjid=ASIEAAAAIBAJ&amp;pg=7015,741245 | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt;
| Motto = [[Ense petit placidam sub libertate quietem]] ''([[Latin]])''&lt;br&gt;&lt;small&gt;By the sword we seek peace, but peace only under liberty&lt;/small&gt;
| MottoEnglish = By the sword she seeks peace under liberty
| Former = Province of Massachusetts Bay
|StateAnthem = [[All Hail to Massachusetts]]
| Demonym = Bay Stater (official)&lt;ref&gt;{{cite web| title = Massachusetts General Laws, Chapter 2, Section 35: Designation of citizens of commonwealth| url = http://www.mass.gov/legis/laws/mgl/2-35.htm| publisher = The Commonwealth of Massachusetts| accessdate = February 29, 2008| archive-date = November 23, 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081123060507/http://www.mass.gov/legis/laws/mgl/2-35.htm| deadurl = yes}}&lt;/ref&gt; Massachusite (traditional)&lt;ref&gt;{{Cite journal | page = 435 | title = Collections | publisher = [[Massachusetts Historical Society]] | place = Boston | year = 1877 | url = http://books.google.com/books?id=rdbnCkXB2RwC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Jones | first = Thomas | page = 465 | title = History of New York During the Revolutionary War | publisher = [[New York Historical Society]] | editor-first = Edward Floyd | editor-last = DeLancey | place = New York | year = 1879 | url = http://books.google.com/books?id=pbuXATAHXMEC }}&lt;/ref&gt; Massachusettsian (archaic)&lt;ref&gt;[[wiktionary:Massachusettsian]].&lt;/ref&gt; 
| Capital = [[Boston]]
| LargestCity = capital
| LargestMetro = [[Greater Boston]]
| Governor = [[Deval Patrick]] (D)
| Lieutenant Governor = Vacant
| Legislature = [[Massachusetts General Court|General Court]]
| Upperhouse = [[Massachusetts Senate|Senate]]
| Lowerhouse = [[Massachusetts House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators = [[Elizabeth Warren]] (D)&lt;br /&gt;[[Ed Markey]] (D)
| Representative = 9 Democrats
| PostalAbbreviation = MA
| TradAbbreviation = Mass.
| OfficialLang = English&lt;ref name=&quot;WaPo English&quot;&gt;{{cite news|last1=Schwarz|first1=Hunter|title=States where English is the official language|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/|accessdate=December 29, 2014|work=The Washington Post|date=August 12, 2014}}&lt;/ref&gt;
| AreaRank = 44th
| TotalAreaUS = 10,555&lt;!--To nearest sqmi., from USCensus web page--&gt;
| TotalArea = 27,336 &lt;!--conversion to nearest km²--&gt;
| LandAreaUS = 7,840
| LandArea = 20,306
| WaterAreaUS = 2,715
| WaterArea = 7,031
| PCWater = 25.7 &lt;!--calculation: Water area over Total area--&gt;
| PopRank = 14th
| 2010Pop = 6,692,824 (2013 est)
| DensityRank = 3rd
| 2000DensityUS = 840
| 2000Density = 324
| MedianHouseholdIncome = $65,401 (2008)
| IncomeRank = 6th |
| AdmittanceOrder = 6th
| AdmittanceDate = February 6, 1788
| TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|-5]]/[[Eastern Daylight Time|-4]]
| Latitude = 41° 14′ N to 42° 53′ N
| Longitude = 69° 56′ W to 73° 30′ W
| LengthUS = 113
| Length = 182
| WidthUS = 183
| Width = 295
| HighestPoint = [[Mount Greylock]]&lt;ref&gt;{{cite ngs|name=Greylock RM 1 Reset|id=MZ1957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USGS&gt;{{cite web|url= http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title= Elevations and Distances in the United States|publisher= [[United States Geological Survey]]|year= 2001|accessdate= October 21, 2011|archive-date= October 15, 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl= yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NAVD88&gt;Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].&lt;/ref&gt;
| HighestElevUS = 3,489
| HighestElev = 1063.4
| MeanElevUS = 500
| MeanElev = 150
| LowestPoint = Atlantic Ocean&lt;ref name=USGS/&gt;
| LowestElevUS = 0
| LowestElev = 0
| ISOCode = US-MA
| Website = http://www.mass.gov/}}
{{Infobox U.S. state symbols
 |Name            = Massachusetts
 |Bird            = [[Black-capped chickadee]], [[wild turkey]]
 |Fish            = [[Atlantic cod|Cod]]
 |Flower          = [[Epigaea repens|Mayflower]]
 |Insect          = [[Coccinella septempunctata|Ladybug]]
 |Mammal          = [[Right whale]], [[Morgan horse]], [[tabby cat]], [[Boston Terrier]]
 |Reptile         = [[Garter snake]]
 |Tree            = [[American elm]]
 |Beverage        = [[Cranberry juice]]
 |Colors          = Blue, green, cranberry
 |Dance           = [[Square dance]]
 |Food            = [[Cranberry]], corn [[muffin]], [[navy bean]], [[Boston cream pie]], [[chocolate chip cookie]], [[Boston cream donut]]
 |Fossil          = [[Mastodon]]
 |Gemstone        = [[Rhodonite]]
 |Mineral         = [[Babingtonite]]
 |Poem            = [http://www.masshome.com/mapoem.html &quot;Blue Hills of Massachusetts&quot;]
 |Rock            = [[Roxbury Conglomerate|Roxbury Puddingstone]]
 |Shell           = [[Neptunea lyrata|New England Neptune]], ''Neptunea lyrata decemcostata''
 |Ships           = ''[[Schooner Ernestina]]''
 |Slogan          = ''Make It Yours'',&lt;br /&gt;''The Spirit of America''
 |Soil            = [[Paxton (soil)|Paxton]]
 |Song            = ''[[All Hail to Massachusetts]]''
 |Sport           = Basketball&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.boston.com/news/local/articles/2006/08/09/can_you_guess_the_state_sport_of_massachusetts/ |title=Can you guess the state sport of Massachusetts? |first=Michael |last=Levenson |date=August 9, 2006 |work=Boston Globe |accessdate=February 14, 2012 |archive-date=February 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216041222/http://www.boston.com/news/local/articles/2006/08/09/can_you_guess_the_state_sport_of_massachusetts/ |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
 |Route Marker    = MA Route 29.svg
 |Quarter         = 2000 MA Proof.png
 |QuarterReleaseDate = 2000
}}
[[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति।

==टिप्पणी==
{{reflist}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://www.mass.gov/ Official website of the Commonwealth of Massachusetts]
*[http://www.massvacation.com/ Massachusetts Office of Travel and Tourism]
*[http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/massachusetts/index.html Massachusetts State Guide] from the Library of Congress
*{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Massachusetts}}

{{-}}
{{America}}

[[वर्गः:अमेरिकादेशः]]
[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>c39rrcd1wsoncy58eile10rlipz9ig7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>न्‍यू हेम्‍पशायर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1357</id>
    <revision>
      <id>500742</id>
      <parentid>497056</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5876" sha1="ofb4eqm2u5bpe8tsmv1f9lc0sev6q5s" xml:space="preserve">{{Infobox U.S. state
|Name = New Hampshire   
|Fullname = State of New Hampshire
|Flag = Flag of New Hampshire.svg
|Flaglink = [[Flag of New Hampshire|Flag]]
|StateAnthem = [[Old New Hampshire]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NH.gov - New Hampshire Almanac - State Official and Honorary Songs |url=https://www.nh.gov/nhinfo/song.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010203645/https://www.nh.gov/nhinfo/song.html |archive-date=2017-10-10 |access-date=2025-12-12 |website=www.nh.gov |accessdate=2025-12-12 |deadurl=no }}&lt;/ref&gt;
|Seal = Seal of New Hampshire.svg
|Map = New Hampshire in United States.svg
|Nickname = The Granite State&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NH.gov - New Hampshire Almanac - Fast New Hampshire Facts |url=https://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010203642/https://www.nh.gov/nhinfo/fastfact.html |archive-date=2017-10-10 |access-date=2025-12-12 |website=www.nh.gov |accessdate=2025-12-12 |deadurl=no }}&lt;/ref&gt;
|Motto = [[Live Free or Die]]
|Former = Province of New Hampshire
|Capital = [[कन्कर्ड्]]
|LargestCity = [[Manchester, New Hampshire|Manchester]]
|LargestMetro = [[Manchester, New Hampshire|Greater Manchester]]
|Demonym = New Hampshirite, Granite Stater
|Governor = [[Maggie Hassan]] (D)
|Lieutenant Governor = [[Chuck Morse]] (R)&lt;ref&gt;In the event of a vacancy in the office of Governor, the President of the [[New Hampshire Senate|State Senate]] is first in line for succession.&lt;/ref&gt;
|Lieutenant Governor_alt = President of the Senate
|Legislature = [[New Hampshire General Court|General Court]]
|Upperhouse = [[New Hampshire Senate|Senate]]
|Lowerhouse = [[New Hampshire House of Representatives|House of Representatives]]
|Senators = [[Jeanne Shaheen]] (D)&lt;br /&gt;[[Kelly Ayotte]] (R)
|Representative =[[New Hampshire's 1st congressional district|1]]: [[Carol Shea-Porter]] (D) &lt;br /&gt; [[New Hampshire's 2nd congressional district|2]]: [[Ann McLane Kuster]] (D)
|PostalAbbreviation = NH
|TradAbbreviation = N.H.
|OfficialLang = English
|AreaRank = 46th
|TotalAreaUS = 9,304
|TotalArea = 24,217
|LandAreaUS = 8,968
|LandArea = 23,227
|WaterAreaUS = 382
|WaterArea = 989
|PCWater = 4.1
|PopRank = 42nd
|2010Pop = 1,323,459 (2013 est)
|DensityRank = 21st
|2000DensityUS = 147
|2000Density = 56.8
|MedianHouseholdIncome = $60,441
|IncomeRank = 6th
|AdmittanceOrder = 9th
|AdmittanceDate = June 21, 1788
|TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|-5]]/[[Eastern Daylight Time|-4]]
|Longitude = 70° 36′ W to 72° 33′ W
|Latitude = 42° 42′ N to 45° 18′ N
|WidthUS = 68
|Width = 110
|LengthUS = 190
|Length = 305
|HighestPoint = [[Mount Washington (New Hampshire)|Mount Washington]]&lt;ref&gt;{{cite ngs|id=PF0951|designation=Mt Wash|accessdate=October 20, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USGS&gt;{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=October 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NAVD88&gt;Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The summit of [[Mount Washington (New Hampshire)|Mount Washington]] is the highest point on the northeastern [[North America|Northern American Continent]].&lt;/ref&gt;
|HighestElevUS = 6,288
|HighestElev = 1916.66
|MeanElevUS = 1,000
|MeanElev = 300
|LowestPoint = Atlantic Ocean&lt;ref name=USGS/&gt;
|LowestElevUS = 0
|LowestElev = 0
|ISOCode = US-NH
|Website = www.nh.gov
}}

[[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति.

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Image:Jackson, covered bridge, NH, White Mountains.jpg
Image:New hampshire in autumn .jpg
Image:United_Church_of_Christ_in_Keene_NH.jpg
Image:Map of USA NH.svg
&lt;/gallery&gt;

==टिप्पणी==
{{reflist}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
;State government
* [http://www.nh.gov/ Official state website]
* [http://www.nh.gov/nhinfo/ New Hampshire Almanac]
* [http://www.visitnh.gov/ Visitnh.gov], New Hampshire Office of Travel and Tourism Development
;U.S. Government
* [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/newhampshire/ New Hampshire State Guide from the Library of Congress]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NH Energy Facts for New Hampshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516020523/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NH |date=2008-05-16 }}
* [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=33&amp;StateName=New%20Hampshire#.U8Q0PbEXtQs New Hampshire State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819115827/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=33&amp;StateName=New%20Hampshire#.U8Q0PbEXtQs |date=2016-08-19 }}, USDA Economic Research Service
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NH USGS real-time, geographic, and other scientific resources of New Hampshire]
;Other
* [http://www.imdb.com/search/text?realm=title&amp;field=locations&amp;q=New+Hampshire Internet Movie Database listing of films shot in the state] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626155914/http://www.imdb.com/search/text?realm=title&amp;field=locations&amp;q=New+Hampshire |date=2013-06-26 }}
* [http://www.nhhistory.org New Hampshire Historical Society]
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/New_Hampshire}}

{{-}}
{{America}}

[[वर्गः:अमेरिकादेशः]]
[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>ofb4eqm2u5bpe8tsmv1f9lc0sev6q5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>न्‍यू मेक्‍सिको</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1376</id>
    <revision>
      <id>500741</id>
      <parentid>491412</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6412" sha1="iuaj1mj0h9blt4f85zbasmpv3k5o8hc" xml:space="preserve">{{US state
| Name            = New Mexico
| Fullname        = न्‍यू मेक्‍सिकोराज्यम्&lt;br/&gt;Estado de Nuevo México([[स्पैनिश भाषा|स्पैनिश]])&lt;br/&gt;Yootó Hahoodzo([[नावाहो भाषा|नावाहो]])
| Othername       = New Mexico
| Former          = New Mexico Territory
| Flag            = Flag of New Mexico.svg
| Flaglink        = [[Flag of New Mexico|Flag]]
| Seal            =  Great seal of the state of New Mexico.png
| Map             = New Mexico in United States.svg
| Nickname        = Land of Enchantment
| Motto           = [[Crescit eundo]] (It grows as it goes)
| Demonym         = New Mexican
| Capital         = [[सान्टा फ़े]]
| LargestCity     = [[आल्बुकेर्कि (न्‍यू मेक्‍सिको)|आल्बुकेर्कि]]
| LargestMetro    = [[Albuquerque metropolitan area]]
| OfficialLang    = [[#Official language|(see text)]]
| Languages       = English 71.0%&lt;br/&gt;Spanish 24.2%&lt;br/&gt;[[Navajo language|Navajo]] 2.9%&lt;br/&gt;Other 3.4%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data_results&amp;SRVY_YEAR=2010&amp;geo=state&amp;state_id=35&amp;mode=geographic |title=Most spoken languages in New Mexico in 2010 |publisher=MLA Data Center |accessdate = November 4, 2012 }}&lt;/ref&gt;
| Governor        = [[Susana Martínez]] (R)
| Lieutenant Governor = [[John Sánchez]] (R)
| Legislature     = [[New Mexico Legislature]]
| Upperhouse      = [[New Mexico Senate|Senate]]
| Lowerhouse      = [[New Mexico House of Representatives|House of Representatives]]
| Senators        = {{plainlist}}
* [[Tom Udall]] (D)
* [[Martin Heinrich]] (D)
{{endplainlist}}
| Representative  = {{plainlist}}
* [[New Mexico's 1st congressional district|1]]: [[Michelle Lujan Grisham]] (D)
* [[New Mexico's 2nd congressional district|2]]: [[Steve Pearce (politician)|Steve Pearce]] (R)
* [[New Mexico's 3rd congressional district|3]]: [[Ben R. Luján]] (D)
{{endplainlist}}
| PostalAbbreviation = NM
| AreaRank        = 5th
| TotalAreaUS     = 121,589
| TotalArea       = 315,194
| LandAreaUS      = 121,356
| LandArea        = 314,590
| WaterAreaUS     = 234
| WaterArea       = 608
| PCWater         = 0.2
| PopRank         = 36th
| 2010Pop         = 2,085,287 (2013 est)&lt;ref name=&quot;PopEstUS&quot;/&gt;
| DensityRank     = 45th
| 2000DensityUS   = 17.2
| 2000Density     = 6.62
| AdmittanceOrder = 47th
| AdmittanceDate  = January 6, 1912
| TimeZone      =  [[Mountain Time Zone|Mountain]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Mountain Standard Time|−7]]/[[Mountain Daylight Time|−6]]
| Longitude     = 103° W to 109° 3′ W
| Latitude      = 31° 20′ N to 37° N
| WidthUS       = 342
| Width         = 550
| LengthUS      = 370
| Length        = 595
| HighestPoint  = [[Wheeler Peak (New Mexico)|Wheeler Peak]]&lt;ref&gt;{{cite ngs |id=GM0779 |designation=Wheeler |accessdate =October 24, 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;{{cite web |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=[[United States Geological Survey]] |year=2001 |accessdate=October 24, 2011 |archive-date=October 15, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAVD88&quot;&gt;Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].&lt;/ref&gt;
| HighestElevUS = 13,167
| HighestElev   = 4013.3
| MeanElevUS    = 5,700
| MeanElev      = 1,740
| LowestPoint   = [[Red Bluff Reservoir]] on {{nobreak|Texas border}}&lt;ref name=&quot;USGS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NAVD88&quot;/&gt;
| LowestElevUS  = 2,844
| LowestElev    = 867
| ISOCode       = US-NM
| Website       = www.newmexico.gov
}}

[[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति.

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
चित्रम्:Central Ave and 5th St, Albuquerque NM.jpg
चित्रम्:Very large array clouds.jpg
चित्रम्:Chaco Canyon Hungo Pavi ruins staircase NPS.jpg
&lt;/gallery&gt;

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
;State Government
* [http://www.newmexico.gov/ New Mexico Government]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/New_Mexico New Mexico State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221523/http://wikis.ala.org/godort/index.php/New_Mexico |date=2008-05-15 }}&amp;nbsp;– Annotated list of searchable databases produced by New Mexico state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* [http://bber.unm.edu/ Bureau of Business and Economic Research (BBER)] at [[University of New Mexico]] (statistical information about the New Mexico economy)

;U.S. Government
* [http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/newmexico/index.html New Mexico State Guide, from the Library of Congress]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NM Energy Profile for New Mexico– Economic, environmental, and energy data]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NM New Mexico]&amp;nbsp;– ''Science In Your Backyard''&amp;nbsp;– United States Geological Society
* [http://www.nps.gov/history/nr/travel/amsw/ &quot;American Southwest&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625090928/http://www.nps.gov/history/nr/travel/amsw/ |date=2007-06-25 }}&amp;nbsp;– ''Discover Our Shared Heritage'' travel itinerary&amp;nbsp;– National Park Service
* [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=35&amp;StateName=New%20Mexico#.U8BACfldUeo New Mexico state facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714124628/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=35&amp;StateName=New%20Mexico#.U8BACfldUeo |date=2014-07-14 }}&amp;nbsp;– Economic Research Service&amp;nbsp;– United States Department of Agriculture

;Directory
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/New_Mexico}}

;Tourism
* [http://www.gilaflora.com/ Flora of the Gila National Forest in New Mexico]

==टिप्पणी==
{{reflist}}

{{-}}
{{America}}

[[वर्गः:अमेरिकादेशः]]
[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>iuaj1mj0h9blt4f85zbasmpv3k5o8hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चीनः (क्षेत्रम्)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1483</id>
    <revision>
      <id>500781</id>
      <parentid>487730</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T10:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>/* सीमायाः विवरणम् */</comment>
      <origin>500781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19369" sha1="jsk834u21ftnyrvi0xq6nm12e13dodx" xml:space="preserve">{{About|साधारणतया चीन इति नाम्ना प्रसिद्धः|चीनी संस्कृति|चीन|अन्य उपयोगाः|चीन (बहुविकल्पीय)}}

'''चीनः''' ({{lang-zh|中国}}, {{lang-en|China}}) विश्वस्य प्राचीनसभ्यतासु अन्यतमः अस्ति, यः [[जम्बुद्वीपः|जम्बुद्वीपस्य]] पूर्वदिशि स्थितः अस्ति । चीनदेशस्य सभ्यता संस्कृतिः च ६ शताब्दात् अपेक्षया प्राचीना अस्ति । चीनदेशस्य लिखितभाषाव्यवस्था विश्वस्य प्राचीनतमासु भाषाव्यवस्थासु अन्यतमा अस्ति या अद्यापि प्रचलति, अनेकेषां आविष्कारानाम् स्रोतः च अस्ति । ब्रिटानीय विद्वांस-जैवरसायनशास्त्रज्ञाः जोसेफ् नीधं प्राचीनचीनस्य चत्वारः महान् आविष्काराः कथितवन्तः – कर्गजं, कार्पासः, आग्नेयचूर्णं, मुद्रणम् च । ऐतिहासिकदृष्ट्या चीनसंस्कृतेः पूर्व-आग्नेय-एशिया-उपमहादेशैः प्रभाविता अस्ति, एतेषु देशेषु चीनीयधर्मः, प्रचलनं, लेखनव्यवस्थाः च भिन्न-भिन्न-प्रमाणेन स्वीकृताः सन्ति । चीनदेशे प्रथममानवस्य उपस्थितेः प्रमाणं झौ-कौ डायनगुहायाः समीपे प्राप्यते, यत् होमो इरेक्टस् इत्यस्य प्रथमः नमूना अपि अस्ति यत् वयं 'पेकिङ्ग्-मानवः' इति जानीमः । अनुमानितम् अस्ति यत् ते अस्मिन् क्षेत्रे ३,००,००० तः ५,००,००० वर्षाणां मध्ये निवसन्ति स्म, केनचित् संशोधनेन महत्त्वपूर्णाः सूचनाः अपि प्राप्ताः च यत् पेकिङ्ग्-मनुष्याः अग्निप्रकाशस्य, नियन्त्रणस्य च कलां ज्ञातवन्तः ।

==भौगोलिकम्==

सामान्यतः चीनादेशस्य भौगोलिकप्रदेशः ९,६००,००० कि मी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; (३,७००,०००&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; मी) अस्ति ।

===समग्रभूखण्डस्य विवरणम्===

* एन्सैक्लोपिडिया आफ् बृटानिका अनुसारम् - ९,५७२,९०० कि मी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; (३,६९६,१००&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; मी) 
* यु एन् डेमोग्राफिक् इयर्बुक् अनुसारम् - ९,५९६,९६१ कि मी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; (३,७०५,४०७&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; मी) 
* सि ऐ ए वर्ल्ड् फाक्ट् बुक् अनुसारम् - ९,५९६,९६१ कि मी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; (३,७०५,४०७&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; मी)  
* अक्सै चिन्-ट्रान्स्कारकोरम् च मिलित्वा भारतदेशेन अधिकृतानुसारम् - ९,६४०,०११ कि मी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; (३,७२२,०२९&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; मी)

===सीमायाः विवरणम्===
समग्रे विश्वे '''रष्यादेशं''' विहाय चीनादेशस्य सीमा अतीव विस्तृता वर्तते । ''यलुनदी'' आरभ्य ''गल्फ् आफ् टोङ्किन्'' पर्यन्तं अस्य सीमायाः विस्तारः २२,११७ कि मी (१३,७४३ मी) वर्तते।
अस्य देशस्य सीमायाः सम्बन्धः '''१४ देशानां''' सह वर्तते । तेषां नामानि वर्तन्ते,
#[[चम्पादेश|चम्पादेशः (वियतनामदेशः)]]
#[[लाओस]]देशः
#[[ब्रह्मदेश|ब्रह्मदेशः (म्यान्मार्देशः, बर्मादेशः)]]
#[[भारतम्]]
#[[भूटान]]
#[[नेपालम्]]
#[[पाकिस्थानम्]]
#[[अफगानिस्थानम्]]
#[[ताजिकिस्थानम्]]
#[[किर्गिजस्थानम्]]
#[[कजाखस्थानम्]]
#[[मङ्गोलिया]]देशः
#[[रास्या|रास्यादेशः (रशादेशः, रूशादेशः)]]
#[[उत्तरकोरिया]]देशः

[[चित्रम्:China administrative claimed included.svg|thumb|right|200px|चीनादेशस्य राजकीय भूपटम्]]

==शासनम्==
चीनादेशे मुख्यतः विभागद्वयं वर्तते । तत्,
#[[चीनदेशः|पौरगणतन्त्रचीनदेशः]] (People's Republic of China)
#[[तैवान|गणतन्त्रचीनदेशः]] (Republic of China)

===१. पौरगणतन्त्रचीनदेशः (People's Republic of China)===
[[चित्रम्:Map of National central cities in the People's Republic of China.png|thumb|right|200px|पौरगणतन्त्रचीनादेशः (People's Republic of China)]]

पीपल्स् रिपब्लिक् आफ् चीनदेशे '''२२ प्रदेशाः'''(Provinces‌), '''५ स्वयंशासितप्रदेशाः'''(Autonomous Regions), '''४ ग्रामसङ्घानि'''(Municipalities), &lt;br&gt;'''२ विशेषशासनप्रदेशौ'''(Special Administrative Regions) च वर्तन्ते ।

अस्य ''२२ देशानां (Provinces‌)'' नाम एवं वर्तन्ते,
#हबे देशः (Hebei Province)  
#शन्शी देशः (Shanxi Province) 
#ल्यावीनिङ्ग् देशः (Liaoning Province) 
#जीलिन् देशः (Jilin Province) 
#हेलूङ्च्याङ्ग् देशः (Heilongjiang Province) 
#जिआङ्ग्सू देशः (Jiangsu Province) 
#चेजियाङ्ग् देशः (Zhejiang Province) 
#अन्हुये देशः (Anhui Province) 
#फुजियान् देशः (Fujian Province) 
#जियाङ्शी देशः (Jiangxi Province) 
#शान्दोङ्ग् देशः (Shandong Province) 
#हेनान् देशः (Henan Province) 
#हूबे देशः (Hubei Province) 
#हूनान् देशः (Hunan Province) 
#ग्वाङ्ग्दोङ्ग् देशः (Guangdong Province) 
#हैनान् देशः (Hainan Province) 
#सिच्वान् देशः (Sichuan Province) 
#ग्वेचो देशः (Guizhou Province) 
#युन्नान् देशः (Yunnan Province) 
#शान्शी देशः (Shaanxi Province) 
#गान्सु देशः (Gansu Province) 
#चिङ्ग्है देशः (Qinghai Province) 
#[[तैवान|तैवान्]]देशः (Taiwan Province) - ([[तैवान|तैवान्]] देशः गणनां कृत्वा २३ देशाः भवन्ति । प्रस्तुतसमये [[तैवान|तैवान्]] रिपब्लिक् आफ् चीनदेशस्य अधीने वर्तते । )

अस्य ''५ स्वयंशासितप्रदेशानां'' नाम एवं वर्तन्ते,
#अन्तर्भूतः मङ्गोलिया (Inner Mongolia) स्वयंशासितप्रदेशः 
#शिञ्ज्याग् (Xinjiang) स्वयंशासितप्रदेशः 
#ग्वाङ्ग्क्षी (Guangxi) स्वयंशासितप्रदेशः 
#निङ्शिया (Ningxia) स्वयंशासितप्रदेशः 
#तिब्बत (Tibet) स्वयंशासितप्रदेशः

अस्य ''४ ग्रामसङ्घानां'' नामा एवं वर्तन्ते,
#[[बीजिङ्ग्|बीजिङ्ग् (पेचिङ्ग्)]] ग्रामसङ्घः 
#चोङ्चिङ्ग् (चोङ्किङ्ग्) (Chongqing Municipality) ग्रामसङ्घः  
#शाङ्घायी ग्रामसङ्घः 
#त्याञ्जिन् (Tianjin Municipality) ग्रामसङ्घः

अस्य ''२ विशेषशासनप्रदेशौ''
#[[हाङ्ग् काङ्ग्]] (Hong Kong) विशेषशासनप्रदेशाः 
#मकौ (Macau) विशेषशासनप्रदेशाः

===२. गणतन्त्रचीनदेशः (Republic of China)===
[[चित्रम्:中華民國爭議領土-en.svg|thumb|right|200px|गणतन्त्रचीनादेशः(Republic of China)]]

अस्य सामान्यतया [[तैवान|तैवान्]] इत्यपि व्यवहारः वर्तते । अत्र मुख्यतया '''४ द्वीपानि''' वर्तन्ते । तेषां नाम एवं वर्तन्ते,
#[[तैवान|तैवान्]]द्वीपम् 
#पङ्ग्-हू द्वीपम् (Penghu Island) 
#किन्मन्(किमोइ) द्वीपम् (Kinmen/Quemoy Island) 
#मात्सु द्वीपम् (Matsu Island)

समग्रदेशे प्रमुखतया '''२ विभागं''', '''५ विशेषग्रामसङ्घानि''' च वर्तन्ते।
 
अस्य प्रमुखं ''२ विभागम्'',
#[[तैवान|तैवान्]]देशः (Taiwan Province)  
#फ्यूजियान् देशः (Fujian Province)

अस्य ''५ विशेषसङ्घानि'',
#कौशियुङ्ग् ग्रामसङ्घम् (Kaohsiung Municipality ) 
#नवतैपे ग्रामसङ्घम् (New Taipei Municipality) 
#तैचुङ्ग् ग्रामसङ्घम् (Taichung Municipality)
#तैनान् ग्रामसङ्घम् (Tainan Municipality) 
#तैपे ग्रामसङ्घम् (Taipei Municipality)

==जनसङ्ख्याविज्ञानम्==
[[चित्रम्:Population and Natural Increase Rate of PRC.jpg|thumb|right|200px|पौरगणतन्त्रचीनादेशस्य जनगणनायाः गहनत्वम्]]

पौरगणतन्त्रचीनदेशस्य (People's Republic of China) २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं प्रायः १,३३८,६१२,९६८ । तस्यां जनगणनायां २१% जनेषु १४५,४६१,८३३ पुरुषाः, १२८,४४५,७३९ महिलाः च आसन् । अस्यां जनगणनायां ७१% युवजनाः(४८२,४३९,११५ पुरुषाः, ४५५,९६०,४८९ महिलाः) आसन् । अस्यां जनगणनायां ८% जनाः ६५ वर्षाधिकाः(४८,५६२,६३५ पुरुषाः, ५३,१०३,९०२ महिलाः) सङ्ख्यकाः आसन् । २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं १०० बालिकानां कृते ११८.०६ बालकाः जन्मं प्राप्नुवन्ति ।

===अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहः (Ethnic groups)===  
चीनदेशः आधिकारिकतया '''५६ मण्डलानि''' वर्तन्ते । ते '''अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहः''' इति उद्घोषितः । तत्र विद्यमानेषु अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहेषु ''हान्चैनीस्(Han Chinese)'' समूहः विश्वे एव बहु बृहत् वर्तते । २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं  ५९३,८३२ जनाः विदेशीयाः चीनादेशे निवासं कुर्वन्ति स्म । तत्र अधिकतया [[दक्षिणकोरिया|दक्षिणकोरियादेशतः]] १२०,७५० जनाः, [[संयुक्तानि राज्यानि|संयुक्तानि राज्यानि देशतः]] जनाः ७१,४९३, [[सूर्यमूल|सूर्यमूलम् देशतः]] जनाः ६६,१५९ च वर्तन्ते ।

===चीनीभाषा===
[[चित्रम्:China linguistic map.jpg|thumb|right|200px|चीनदेशस्य भाषाविज्ञानचित्रम्]]
चीनदेशस्य भाषां '''[[मन्दारिनभाषा|मन्दारिन्]]''' (Mandarin) इति आह्वयन्ति । एषा भाषा ''[[चीनी-तिब्बतीयभाषाः|चीनी-तिब्बतीयभाषायाः]]'' (Sino-Tibetan) कुटुम्बतः आगतः अस्ति । अत्र केवलं ''मानकमन्दारिन्'' (Standard Mandarin) भाषायाः आधिकारिकचीनीभाषात्त्वेन अङ्गीक्रीयते । मन्दारिन् मानत्वम् भाषा ''बीजिङ्ग्प्रादेशिकभाषातः'' (Beijing dialect) आगता वर्तते । चीनीभाषायां बहु भेदाः वर्तन्ते । तत्र मुख्यतया,
*वू (Wu) 
*युए (Yue)
*मिन् (Min)
*शियाङ्ग् (Xiang)
*गान् (Gan)
*हाक (Hakka)

'''चीनीलिपिः''' (Chinese character) '''लोगोग्राम्'''(Logogram) उपयोगेन लिख्यते । चीनीभाषायाः शब्दकोशानुसारं ''५६,०००'' अधिकाः चीनीलिपयः वर्तन्ते । तत्र ''३,०००'' लिपीनाम् अध्ययनेन प्रायः ''९९%'' चीनीलिप्यां अथवा चीनीभाषायां प्राविण्यतां प्राप्तुं शक्यते । चीनीलिपीनां लेखनार्थं नूनातिनूनं ''६४ रेखाः'' अपेक्षन्ते । मन्दारिन मानत्वम् (Standard Mandarin)भाषायाः प्रशिक्षणं भारतदेशे '''केमन्द्रियमाध्यमिकशिक्षासंस्था'''याः (Central Board of Secondary Education,C.B.S.E.) पाठ्यक्रमे स्थापितं वर्तते ।

===शिक्षणम्===
[[चित्रम्:Tsinghua Observatory.jpg|thumb|right|200px|शिङ्ग्वा विश्वविद्यालयः,[[बीजिङ्ग्]]]]

१९८६ तमे वर्षे चीनादेशः बालानां ९ वर्षपर्यन्तं '''बाल्यशिक्षणम् अनिवार्यः''' कृतः । २००७ तमे वर्षे ३९६,५६७ प्राथमिकविद्यालयाः (Primary Schools), ९४,११६ माध्यमिकविद्यालयाः (Secondary Schools), २,२३६ विश्वविद्यालयाः(Universities) च आसन् । फेब्रवरि, २००६ तमे वर्षे चीनादेशे बालानां मूलशिक्षा ९ वर्षपर्यन्तं '''सम्पूर्णशिक्षा, पठ्यपुस्तकं च निश्शुल्कं''' कृतम् । चीनादेशस्य विश्वकिद्यालयानां गुणवत्ता बहु सम्यकस्ति ।

==संस्कृतिः==
[[चित्रम्:Fearther03.jpg|thumb|right|200px|चीनी गीतनाटकस्य दृश्यम्]]

'''कन्फ्यूशस्'''(Confucius) नामीयः तत्त्वशास्त्रज्ञेन चीनादेशस्य संस्कृतिः प्रभाविता वर्तते ।

==वीथिका==
&lt;gallery&gt;
चित्रम्:PRC Population Density.svg|thumb|right|200px|पौरगणतन्त्रचीनादेशस्य एकं जनगणनायाः गहनत्वम्
चित्रम्:Map world middle east.svg|thumb|right|200px|चीनादेशस्य सीमा चित्रम् १
चित्रम्:Map Central Asia.PNG|thumb|right|200px|चीनादेशस्य सीमा चित्रम् २
चित्रम्:Map-World-South-Asia.png|thumb|right|200px|चीनादेशस्य सीमा चित्रम् ३
&lt;/gallery&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[चीनदेशः]]
* [[चीनीभाषा]]
* [[मन्दारिनभाषा]]
* [[भारतदेशः]]

== सन्दर्भाः ==
[[वर्गः:चीनदेशः]]
[[वर्गः:भारतस्य प्रतिवेशिदेशाः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>jsk834u21ftnyrvi0xq6nm12e13dodx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मदनमोहन मालवीय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2141</id>
    <revision>
      <id>500753</id>
      <parentid>499513</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62817" sha1="9ytc954angv3khxal3m11ovtr7ft0wp" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
|honorific-prefix = पण्डितः
|name      = मदनमोहन मालवीय&lt;br /&gt; Madan Mohan Malviya
|honorific-suffix = 
|image     = मदनमोहन मालवीयः.png
|imagesize = 
|alt       = 
|caption   = '''१९५७ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य नवमे (९-१२-१९५७) दिनाङ्के डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]]-महोदयः श्रीमदनमोहनस्य चित्रस्य अनावरणम् अकरोत् ।'''
|religion = [[हिन्दुधर्मः]]
|birth_date   = {{Birth date|df=yes|1861|12|25}}
|birth_place  = [[इलाहाबाद]], भारतम्
|death_date   = {{Death date and age|df=yes|1946|11|12|1861|12|25}}
|death_place  = [[वाराणसी]]
|nationality  = भारतीयः
|office       = इण्डियन् नेशनल् कॉङ्ग्रेस-दलस्य अध्यक्षः
|term         = १९०९-१०; १९१८
|party        = इण्डियन् नेशनल् कॉङ्ग्रेस्
|alma_mater   = इलाहाबाद-विश्वविद्यालयः&lt;br /&gt;कोलकाताविश्वविद्यालयः
|profession   = शिक्षणविद्&lt;br&gt;प्रत्रकारः&lt;br&gt;वाक्कीलः&lt;br&gt;राजनेता&lt;br&gt;स्वतन्त्रतासेनानी
|awards       = [[भारतरत्नम्]] २०१४ (मरणोत्तरम्) 
}}
[[File:BHU Entrance.JPG|thumb|बनरस् हिन्दू विश्वविद्यालयस्य पुरतः संस्थापकस्य मालवीयस्य मूर्तिः]]
'''मदनमोहनमालवीयः''' {{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|m|ə|d|ə|n|ə|m|oː|h|ə|n|ə|m|aː|l|ə|v|ɪ|j|ə|h|ə}}) ({{lang-hi|मदनमोहन मालवीय}}, {{lang-en|Madan Mohan Malviya}}) इत्याख्यः महापुरुषः अस्मिन् भारतदेशे जातः । श्रीमालवीयः अत्यन्तप्रज्ञावान् । मेधाविनः, प्रतिभावतः तस्य जन्मना न केवलं पितरः, अपि तु देशोऽपि भाग्यशाली अभवत् ।
उत्तरभारते [[झान्सी|झान्सीपट्ट्णस्य]] समीपे मालवा इति प्रदेशः अस्ति । मालवीयस्य पूर्वजाः तत्र आसन् । नाम्नः अन्ते निवासप्रदेशस्य योजनम् एकः सम्प्रदायः । मालवीयस्य पितामहः प्रेमधरः उत्तमां ख्यातिम् अर्जितवान् आसीत् ।

१८५७ तमे वर्षे आङ्ग्लेयान् एतस्मात् देशात् प्रेषयितुं [[झांसी लक्ष्मीबाई|झान्सीराज्ञी लक्ष्मीबाई]],[[नाना साहेब्|नानासाहेबः]], [[तात्याटोपे]] इत्यादयः वीराः अत्यन्तं साहसं प्रदर्श्य युद्धं कृतवन्तः । तेषां प्रयत्नाः सफलाः न जाताः । भारतदेशः आङ्ग्लसाम्राज्यस्य कश्चन भागः अभवत् । तेन भारतीयजीवने महान् परिणामः जातः । धनिनः, मध्यमवर्गीयाः जनाः आङ्ग्लेयान् अनुकुर्वन्ति स्म । वेषभाषासु, जीवनविधाने च एते परिणामाः स्पष्टं दृष्टाः ।

[[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषाभाषणम्]], आङ्ग्लेयवस्त्रधारणं, तत्पद्धतीनाम् अनुसरणम् अत्यन्तं गौरवास्पदमिति भावयन्तः आसन् जनाः । किन्तु स्वीयपूर्वजानां सम्प्रदायानां, सिद्धान्तानां विषये मालवीयानाम् अत्यन्तगौरवभावना, विश्वासश्च आसीत् । देशे उच्चलतां पाश्चात्यसमुत्तुङ्गतरङ्गाणाम् अभिमुखं गच्छन्तः आसन् ते ।

मदनमोहनस्य पिता व्रजनाथः [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतं]] (कृष्णलीलाः - कृष्णभक्तानां गाथाः) पठित्वा विवृण्वन् जीवनं यापयति स्म । एतेन एव ज्ञायते यत्, ते कियता कष्टेन जीवनं यापयन्ति स्म इति । अश्रद्धम् आराधयतः जनान् भगवान् कदापि न त्यजति इति गाढः विश्वासः तस्यासीत् । एषः निर्धनब्राह्मणः स्वजीवनभाग्यं सर्वं भगवतः हस्ते न्यस्तवान् आसीत् ।

मदनमोहनस्य पितामहः पण्डितः प्रेमधरः स्वर्गस्थः अभवत् । सम्प्रदायानुगुण्येन पितुः और्ध्वदैहिककर्माणि पवित्रे गयाक्षेत्रे समापितवान् पण्डितः व्रजनाथः । तदा व्रजनाथं गुरवः उक्त्वन्तः &quot;किमपि प्रार्थयतां, भगवान् ददाति, वयमपि आशिषः दद्मः&quot; इति । हस्तद्वयेन अञ्जलिं बद्धवा प्राङ्गमुखः पण्डितः व्रजनाथः प्रार्थितवान् &quot;भगवान् ! मह्यम् एकं पुत्रम् अनुगृह्णातु । तत्सदृशः अन्यः न स्यात् न भवेत् च&quot; इति ।

पण्डितस्य व्रजनाथस्य प्रार्थनाः सफलाः । १८६१ संवत्सरे, डिसेम्बर् २५ दिनाङ्के आहियापुरे पण्डितमदनमोहनमालवीयः जातः (आहियापुरम् ग्रामः इदानीं मालवीयनगरम् इति प्रसिद्धम्) । मोहनस्य माता मूनादेवी ।

आसीत् सन्ध्यासमयः । सर्वगृहेषु दीपज्वालनसमयः । हठाद् घण्टानादः श्रुतः । पण्डितस्य व्रजनाथस्य पुत्रोदयः अभवत् इति जनैः ज्ञातम् । निष्कलङ्कजीवनेन, प्रज्ञापाटवेन, सत्प्रवर्तनेन च सः ग्रामजनानां गौरवपात्रतां गतः आसीत् । सर्वे तं साभिमानं पश्यन्ति स्म । पवित्रग्रन्थानां ज्ञानपरिमलेन पूर्णस्य व्रजनाथगृहस्य पुरतः जनानाम् आनन्दकोलाहलः आसीत् ।

मृत्कुड्यैः निर्मितं लघुगृहं तत् । आगतानां शुभेच्छुकानां कृते तत्र स्थातुं स्थलं न आसीत् । तेभ्यः सर्वेभ्यः मधुराणि वितरितुं शक्तिरपि नासीत् व्रजनाथस्य । मुकुलितकराभ्याम् एव सः आगतान् स्त्कृतवान् । ते सर्वे तम् अभिनन्द्य, आमन्त्र्य गतवन्तः । बालस्य नामकारणोत्सवः अभवत् । प्रथमाक्षरं मकारः भवेदिति, तेन सौभाग्यं भविष्यतीति उक्तवन्तः ज्येष्ठाः । मदनमोहन इति नाम निश्चितम् । मदनमोहनः सर्वदा हसन् उत्साही सन् अवर्धत ।

==विद्याभ्यासः==

पञ्चमे वर्षे तस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । आहियापुरे पाठशालाः नासन् । हरदेवः नाम पण्डितः 'धर्मज्ञानोपदेशपाठशाला’नाम्नीम् एकां पाठशालां चालयति स्म । मदनमोहनं पिता हरदेवसमीपं नीतवान्। 'बालकः श्लोकान् काँस्कान् जानाति वा ?’ इति पृष्टवान् हरदेवः । 'आम्, जानामि’ इत्युक्तवान् बालः ।
&quot;उत्तमम्, एकं श्लोकं वदतु’ इति प्रृष्टवान् हरदेवः । बालकः अध्यापकस्य पादस्पर्शनं कृतवान् । पितरं दृष्टवान् । हस्तौ बद्धवा एकं श्लोकम् उत्तमशैल्या पठितवान् । सन्तृप्तः पण्डितः हरदेवः अन्यम् एकं श्लोकं पठ इत्युक्तवान् । मधुरेण स्वरेण अन्यत्पद्यं श्रावितवान् मदनमोहनः ।

उपाध्यायः अत्यन्तं सन्तुष्टः । बालस्य शिरसि हस्तं निधाय अत्यन्तानन्दपूर्णः हरदेवः व्रजनाथमुक्तवान् - &quot;भवान् सत्यमेव भाग्यशाली । भवतः वंशस्य शाश्वतीं कीर्तिम् एतस्य कारणतः प्रतिष्ठापयिष्यति भवान्&quot; इति । पण्डितहरदेवस्य अन्तिके मदनमोहनस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । हरदेवः लधुकौमुदीं पाठितवान् । भगवद्गीतां, नीतिश्लोकान्, मनुस्मृतिम्, अनेकविधाः विद्याश्च गुरोः सकाशात् अधीतवान् मदनमोहनः । मदनमोहनस्य अष्टमे वर्षे उपनयनम् अभवत् । गायत्रीमन्त्रम् उपदिष्टवान् व्रजनाथः । (निष्ठया, नियमैश्च जीवनं यापयितुं, वेदविद्याम् अभ्यसितुञ्च गायत्रीमन्त्रम् उपदिशन्ति पितरः गुरवः ।)
नित्यं प्रातः सायम् उभयसन्ध्ययोः अनुष्ठानं करोति स्म मेधावी मदनमोहनः । कुमारस्य अनुष्ठानादिकं दृष्ट्वा माता स्वपुत्रः संन्यासी भविष्यति इति आशङ्कते स्म । भीता माता पुत्रस्य दुर्दृष्टिनिवाराणाय उपचारान् कारयति स्म ।

मदनमोहनः अत्यन्तं चपलः आसीत् । क्रीडाः तस्य अतीव प्रियाः । काष्ठैः गोलिकाभिः क्रीडने क्षुत्-निद्रादिकमपि विस्मरति स्म सः । प्रतिदिनम् अवश्यं व्यायामं करोति स्म । प्रातः ६ वादने धर्मज्ञानोपदेशपाठशालायाः आरम्भः भवति स्म । ९.३० वादने पाठशालायाः घण्टानादानन्तरं छात्राः सर्वे मिलन्ति स्म । उन्न्तकक्ष्याच्छात्रद्वारा श्लोकान् उच्चैः रटयति स्म उपाध्यायः । निम्नकक्ष्याविद्यार्थिनः सर्वे उच्चैः अनुरटेयुः । [[मनुस्मृतिः|मनुस्मृतिं]],[[भगवद्गीता|भगवाद्गीताञ्च]] एवमेव वाचयन्ति स्म शिक्षकाः । पुनः पुनः वाचनेन ते कण्ठस्थीकुर्वन्ति स्म श्लोकान् । स्वीयं भोजनम् अधिकृत्य मदनमोहनेन एवम् उक्तम् - &quot;मया क्रियमाणं भोजनं प्रायः राजानः अपि न कुर्वन्ति । पाचकैः पक्वं भोज्यं स्वीकुर्वन्ति राजकुमाराः । पाचकाः तु प्रेम्णा पाकं न कुर्वन्ति । वेतनार्थम् एव ते पाकं कुर्वन्ति । एवम् भृत्यैः साधितं पाकम् अहं न कदापि भुक्तवान् । मम मात्रा कृतं प्रेमानुरागपुरस्कृतं सुपक्वम् आहारमेव स्वीकृतवान् अहम् । रोचकान् एव पदार्थान् पक्त्वा माता मह्यं यच्छति स्म । माम् एवमेव बाल्ये यौवनेऽपि वर्धितवती सा । अस्मिन् विषये अहम् अत्यन्तं भाग्यवान् च ।&quot; इति ।

मदनमोहनेन सह पठन्तः केचन छात्राः आङ्ग्लपाठशालासु प्राविशन् । आङ्ग्लभाषां ज्ञातुमैच्छत् मदनमोहनः अपि । अधिकं शुल्कं स्वीकुर्वन्ति स्म आङ्ग्लशालापालकाः । एकः निर्धनः अधिकशुल्कवत्यां पाठशालायां स्वबालं प्रेषयितुं न शक्नोति । तथापि सङ्कल्पः अस्ति चेत् मार्गः लभ्यते एव । पुत्रस्य इच्छां ज्ञातवान् पिता । कटकानि गयाप्रसादनाम्नः कस्यचन निकटे न्यासीकृत्य धनमानीतवती माता । पुत्रम् आङ्ग्लपाठशालायां प्रवेशितवन्तौ पितरौ । गोर्धन-महोदयः आङ्ग्लपाठशालायाम् अध्यापकः । सः शिक्षक इव अत्यन्तं कठिनं व्यवहरति स्म सः । समये पाठशालायां भवेयुः छात्राः । अश्रद्धावतः भृशं दण्डयति स्म गोर्धनः ।

पर्युषितम् अन्नं खादित्वा पाठशालां प्रति धावति स्म मदनमोहनः । कुटुम्बं महत्यां दिनावस्थायाम् आसीत् । कदापि मदनमोहनः निराशतां न प्राप्तवान् । अल्पदिनेष्वेव लेखने उच्चारणे च कक्ष्यायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवान् । उपाध्यायस्य अनुग्रहपात्रम् अभवत् एषः । सुखेन पठितुं किञ्चिदपि स्थानं गृहे नासीत् । दूरे गङगाप्रसादनाम्नः सहचरस्य गृहमासीत् । सूर्यास्तमनानन्तरं तैलदीपं स्वीकृत्य मित्रस्य गृहे पठति स्म सः । तेषु दिनेषु तस्य दिनचर्या एवं प्रचलति स्म ।

==विवाहः==

पञ्चदशवर्षदेशीयः कदाचित् मदनमोहनः स्वस्य पितृव्येन सह [[मिर्जापुरम्|मिरजापुरम्]] अगच्छत् । तत्र बहवः पण्डिताः अमिलन् । मेधाविनः स्वयं ज्ञातान् विषयान् अधिकृत्य तत्र भाषणं कृतवन्तः । तेषां भाषणानि श्रुतवतः तस्य बालकस्य विवक्षा उत्पन्ना । द्वित्रवारम् उत्थितश्च । अन्ते अवसरः लब्धः । सः मेधाविनां समूहम् एकवारं विलोक्य सविनयं स्वभाषणम् आरब्धवान् । मृदुमधुरस्वरेण हेतुबद्धेन तस्य संस्कृतभाषणेन, मेधाशक्त्या च ज्येष्ठाः चकिताः अभवन् प्रशंसाः अकुर्वन् ।

पण्डितनन्दरामः स्वयं मेधावी । सः एव समावेशं निरूढवान् । मदनमोहनस्य रूपं, मेधा, विनयः च तम् आकर्षन् । मुखतः स्वरः न निर्गतः । स्वस्य तृतीयां पुत्रीं कुन्दनादेवीं तस्मै नवयुवकाय दत्त्वा परिणयः करणीयः इति निर्णीतवान् सः । १५ वर्षीयस्य मदनमोहनस्य विवाहं कुन्दनादेव्या सह सवैभवं कारितवन्तः ज्येष्ठाः । तस्य योग्या पत्नी आसीत् कुन्दनादेवी । कुन्दनादेवी सम्पन्नकुटुम्बादागता युवतिः  । श्वशुरगृहे दुर्भरदारिद्य्रम् आसीत् । तस्याः इच्छानुसारं भोजनं न भवति स्म । धर्तुम् उत्तमवस्त्राणि नासन् । दाक्षिण्यहृदया सा कदापि स्वभर्तारं, पितरौ वा एतं विषयम् अधिकृत्य न उक्तवती एव ।
पत्न्याः सहनशीलताम्, औदार्यं, दयां च दृष्ट्वा विचलितः मदनमोहनः तां पृष्टवान् - 'अस्माकं निर्धनत्वमधिकृत्य कदापि एकं वाक्यमपि नोक्तवती भवती, भवत्याः मातापितरौ प्रत्यपि कुतः न सूचितवती ?’ इति । &quot;सूचयित्वा किं प्रयोजनम् ? मम मातापितरौ बाधाम् अनुभवतः । अश्रूणि स्रावयतः । तेन मम किं प्रयोजनम् ? एतदेव मम मातापित्रोः निवासप्रदेशः । भवानेव मे देवः । एतद् गृहमेव मम स्वर्गः । भवन्तः सर्वे मां सादरं पश्यन्ति । अस्मिन् विश्वे मम इतोऽपि आवश्यकं किम् अस्ति ?&quot; इति समाहित्तवती कुन्दनादेवी ।

पितृपितामहैः अनुसृते एव पथि भागवतस्य व्याख्यानानि लिखित्वा कीर्तिप्रतिष्ठाः प्राप्तव्याः इति मदनमोहनस्य इच्छा आसीत् । एतमेव विषयं मातरं निवेदितवान् । पुत्रस्य इच्छां श्रुत्वा मूनादेवी 'अस्माकं स्थितिं भवान् जानात्येव । भवान् यद् योग्यम् इति भावयति तत् करोतु’ इत्युक्तवती । मातुः हृदयं ज्ञातवान् मदनमोहनः कस्याञ्चित् पाठशालायाम् उपाध्यायरूपेण प्रविष्टः । तत्र तस्य वेतनम् आसीत् चत्वारिंशद् रूप्यकाणि ।  पाठशालातः आगमनानुपदमेव व्यायामं करोति स्म सः । सङ्गीतसाधनेऽपि अङ्कितः जातः सः । मुरल्याः, सितारावाद्यस्य च वादनं ज्ञातवान् । प्रभातसमये, सायं च व्रजनाथः पुत्रं मीरायाः, सूरदासस्य च भक्तिगीतानि शिक्षयति स्म । अकिञ्चनत्वेऽपि दिनानि आनन्देन यापयति स्म सः ।

१८८१तमे संवत्सरे एफ् ए परीक्षाम् उत्तीर्णः अभवत् मदनमोहनः । मैर् सेंट्रल् कलाशालायां पठितवान् सः । ज्ञानसमुपार्जनापिपासया सः आगरायां बि ए कक्ष्यां प्रविष्टः । कार्यान्तरेषु व्यस्ततायाः कारणतः बि ए परीक्षाम् अनुत्तीर्णः । १८८४तमे वर्षे कलकत्ताकलाशालातः स्नातकः जातः सः स्नातकोत्तरपदवीं साधयितुमैच्छत् । तथापि कुटुम्बं क्लिष्टस्थितौ अस्तीति ज्ञात्वा मदनमोहनः उद्योगं प्राप्य मातापित्रोः साहाय्यं कर्तुं निश्चितवान् ।

==बहुमुखप्रतिभावान्==

जन्मतः मदनमोहनः कविः । षोडशवर्षाणां वयस्येव सः कवितारचनाम् आरब्धवान् । अत्यल्पे एव समये सः उत्तमकविः इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् । तस्य कवितानां संग्रहस्य नाम 'मकरन्दः’ इति, प्रथमा कविता च 'राधिकाराणी’ इति आसीत् । भारतराष्ट्रियमहासभायाः द्वितीयसमावेशः [[कोलकाता|कलकत्तायाम्]] अभवत् । प्रख्यातः [[दादाभाई नवरोजि|दादाभाई नवरोजी]] तस्य समावेशस्य अध्यक्षः आसीत् । तस्मिन् महति समावेशे एकः युवकः गुरुदेवस्य आदेशानुसारं वेदिकाम् आगतवान् । सः भाषणम् आरब्धवान् । देशभक्त्या पूर्णानि तस्य वचनानि गभीरगङ्गाप्रवाहवत् प्रसरन्ति स्म श्रोतृश्रवणकुहरेषु । श्रोतारः आनन्दसागरे मग्नाः इवासन् । भाषाणं सम्पूर्णं श्रुत्वा परवशाः जाताः ते । महासभायाः संस्थापकः ए ओ ह्यूम् महोदयः 'मदनमोहनमालवीयस्य अद्यतनं भाषणं कदापि न विस्मरणीयम्’ इति उक्तवान् । तस्मिन् समये श्रीरामपालसिंहः मालवीयं मिलितवान् । 'हिन्दुस्थान’पत्रिकायाः सम्पादकः सः । स्वपत्रिकायाः सम्पादकत्वदायित्वं स्वीकरोतु इति मालवीयम् अभ्यर्थितवान् । पत्रिकायाः सर्वमपि दायित्वं तस्मै एव दत्तवान् च ।

==न्यायवादी==

सामाजिकजीवने असाधारणभारेण पीडितोऽपि १८९२तमे संवत्सरे [[इलाहाबाद|अलहाबादस्य]] उन्नतन्यायालये न्यायवादिरूपेण स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । अल्पसमये एव सः उत्त्मन्यायवादी इति ख्यातिम् अपि अर्जितवान् । उत्तेजकराणि भाषणानि, अत्यन्तसाधारणाः, सरलाः, विश्लेषणात्मकाः च तस्य वादाः न्यायालये सभासु समावेशेषु च बहून् प्रभावितान् अकुर्वन् । अत्यल्पकाले एव प्रजासु विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । असामान्या मेधासम्पद्, अनर्गला वाक्, सहनशीलता, श्रमं कर्तुं सामर्थ्यं च तं जन्मतः एव प्राप्ताः गुणाः । न्यायवादिरूपेण अधिकं धनार्जनं कृतवान् । स्वजीवने न कदापि अपराधिनाम् अभियोगान् स स्वीकृतवान् । निर्धनानाम्, असहायकानां कृते एव स्वीयं समयं रक्षति स्म सः ।

भारतीयस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामोद्यमे [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मागान्धिः]],[[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस|सुभाषचन्द्रबोसः]] इत्यादयः इव मान्यः जातः मदन्मोहनमालवीयः । गान्धिमहोदयः यथा राष्ट्रपिता, तथा मालवीयः राष्ट्रस्य अध्यापकः इति गण्यते स्म । मालवीयः इति वंशनाम्नैव तं सम्मानयन्ति स्म जनाः । १८५७ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण कोलकत्ता, [[मुम्बई]], चेत्रै नगरेषु विश्वविद्यालयाः स्थापिताः । एते सर्वे आङ्ग्लविश्वविद्यालयसमाः एवेति घोषिताः ।

==विश्वविद्यालयस्वप्नः==

आङ्ग्लभाषाभाषणं, तेषां सम्प्रदायानाम् अनुसरणं व्यवहरणं च अत्युन्नतमिति भावयन्ति स्म तदा केचन भारतीयाः । अत्यन्तमेधावी देशभक्तः मालवीयः भारतीयसंस्कृत्याः पूर्ववैभवं, गौरवं च पुनः साधनीयमिति दृढचिन्तनं कृतवान् । सुशिक्षिताः सर्वेऽपि एतस्याः संस्कृत्याः मौल्यम् अवगच्छेयुः इति आशां प्रकटितवान् । काश्यां हिन्दू विश्वविद्यालयः स्थापनीयः इति निश्चितवान् सः । विश्वविद्यालयस्य स्थापनं सुकरं वा ? एकस्य विद्यालयस्य चालनमेव कष्टकरम् । तथा सति विश्वविद्यालयचालनं कियत्कष्टकार्यम् ? तत्रापि एकेनैव एतत् साहसं करणीयमिति चिन्तितवान् सः । २१ तममहासभा वाराणस्यां समायोजिता ।

गौरवाध्यक्षस्थानमलङ्कर्तुं गोपालकृष्णगोखले महोदयम् आहूतवन्तः । मालवीयः एतस्मिन् अवसरे काङ्ग्रेस्-पक्षस्य ज्येष्ठैः नायकैः सह अमिलत् । हिन्दूविश्वविद्यालयस्य स्थापनविषये स्वीयां तीव्राम् इच्छां प्रकटितवान् । तस्य आशयं श्रुत्वा सर्वे तम् अभिनन्दितवन्तः । काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखः सुरेन्द्रनाथबेनर्जीमहोदयः उत्तमानाम् अध्यापकानां प्राप्तिपर्यन्तं विश्वविद्यालये आङ्ग्लप्राचार्यरूपेण विना वेतनं कार्यं करोमि इति वचनं दत्तवान् ।
[[काशी]]हिन्दुविश्वविद्यालयस्य कृते स्थानं प्राप्तुं मालवीयः महान्तं प्रयत्नं कृतवान् । यत् स्थलं विश्वविद्यालयस्य कृते उपयुक्तम्आसीत्, तत् स्थलं काशीमहाराजस्य आसीत् । काशीराजः मालवीयम् अवदत्, 'हे भूदेव ! यावत् धनम् आवश्यकं, तावद् दातुं शक्नोमि । किन्तु तत् स्थलं तु मा याच्यताम् । तेन स्थलेन सह मम अनुबन्धः अस्ति’ इति । ततः भगवतः दयया [[मकरसङ्क्रान्तिः|मकरसङ्क्रान्तेः]] पर्वदिने मालवीयः उपायनरूपेण तदेव स्थलं राज्ञः सकाशात् सम्पादितवान् ।

आर्थिकसमस्या उद्भूता । धनसंग्रहणाय समग्रे देशे पर्यटनं करणीयमिति चिन्तितवान् । प्रत्यहं कथञ्चित् कोशः पूर्णः भवति स्म । अस्मिन्नेव सन्दर्भे सः भाग्यनगरम् (हैदराबाद्) आगतवान् । तस्मिन् काले निजामपदवाच्यः शासकः तं प्रदेशं पालयति स्म । हिन्दुविश्वविद्यालयाय धनं दातुं तस्य महम्मदीयमनः नाङ्ग्यकरोत् । तं विषयमेव मालवीयं स्पष्टं सूचितवान् सः । रिक्तहस्तः सन् ततः निर्गन्तुं मालवीयः सुतरां नेच्छति स्म ।
तस्मिन्नेव दिने हिन्दुः कश्चन मृतः । तस्य शवयात्रायाम् अनुयायिनः नाणकानि विकिरन्तः चलन्ति स्म । मालवीयः भूमौ पतितानि तानि नाणकानि चित्वा स्यूते स्थापयन्नासीत् । तस्य कार्यं दृष्ट्वा केचन आश्चर्यमनुभूतवन्तः । ते अपि नाणकानि चित्वा तस्य स्यूते स्थापितवन्तः । स्यूतः नाणकैः पूर्णः । निजामः एतां घटनां ज्ञातवान् । सः लज्जितः जातः । मालवीयाय अधिकं धनं दत्त्वा अभिनन्दितवान् ।

[[हिमालयः|हिमालयतः]][[कन्याकुमारी|कन्याकुमारिपर्यन्तं]], [[पेशावार|पेशावारतः]], [[ब्रह्मदेशः|ब्रह्मदेश (म्यान्मार्)]] पर्यन्तम् अनेकवारं देशं समग्रं पर्यटितवान् पण्डितमालवीयः । यत्र कुत्रापि गत्वा उदात्ताय स्वाशयाय धनं याचते स्म धनिकान् ।
एकस्मिन् पर्याये [[दरभङ्गा|दरभङ्गायां]] भागवतमधिकृत्य भाषणं कृतवान् मालवीयः । दरभङ्गामहाराजः अन्तिमदिने कार्यक्रमे उपस्थितः आसीत् । मालवीयस्य अद्भुतं भाषणं श्रुत्वा आश्चर्यचकितः महाराजः २५ लक्षरूप्यकाणि उपायनरूपेण दत्तवान् । न केवलं तत् स्वीयं शेषजीवनं मालवीयस्य उदात्ताशयसाधनाय समर्पयामि इति प्रतिज्ञातवान् । तस्य वचनं श्रुतवतः मालवीयस्य नेत्रे आनन्दाश्रुणा पूर्णे जाते । उक्तवचनानुसारं दरभङ्गामहाराजः मालवीयेन सह बहुत्र अटितवान् । देशस्य चतसॄषु दिक्षु पर्यटन् मालवीयः एककोटिचतुस्त्रिंशल्लक्षरूप्यकाणि संगृहीतवान् । भिक्षुकाणाम् अधिपतिरिति विरुदमपि प्राप्तवान् । कदाचित् 'मालवीयतः धनार्जनोपायः ज्ञातव्यः’ इति गान्धिमहाशयः साश्चर्यम् उक्तवान् ।

==काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः==

१९१६ फेब्रवरीमासस्य चतुर्थदिनांकः शुभप्रदा वसन्तपञ्चमीतिथिः । वाराणस्यां सर्वत्र उत्सववातावरणं दृश्यते स्म । [[भागीरथी|गङ्गानद्याः]] तीरे तदानीन्तनः वैसराय्-गवर्नर्-जनरल् हरटिञ्च महाशयः हिन्दुविश्चविद्यालयस्य शिलास्थापनम् अकरोत् । बहवः प्रमुखाः राष्ट्रनायकाः, विविधमतनेतारः च तस्मिन् महोत्सवे भागं गृहीतवन्तः । तस्मिन् कार्यक्रमे भाषमाणः मालवीयः  [[वेदः|वेदाः]],[[उपनिषदः]],
[[भगवद्गीता]],[[महाभारतम्|महाभारतं]],[[रामायणम्]] इत्यादीनां पवित्रग्रन्थानां पठनस्य आवश्यकता, भारतीयसंस्कृतेः, संस्कृतभाषायाश्च श्रेष्ठता इत्यादिषु विषयेषु अबोधयत् । तेषां साधनायै एव अयं विश्वविद्यालयः संस्थापितः इति अवदत् । सः एव तस्य जीवनश्वासः जातः ।

&quot;स्वदेशीयाः निर्धनाः न भवेयुः इत्येतदर्थं प्रयत्नः सर्वेणाऽपि कर्तव्यः । कृषिक्षेत्रमात्रे अभिवृद्धिः सर्वतोमुखाभिवृद्धिः न भवति । आर्थिकाभिवृद्धेः अपेक्षया व्यक्तिविकासः शीलनिर्माणं च अत्यन्तं प्रमु्खम् । सर्वोऽपि देशजनः स्वीयधर्मं रक्षेत् । युवानः हिन्दुधर्मस्य रक्षकाः भवेयुः । ते यदि तम् अंशं विस्मरेयुः तर्हि संस्कारहीनाः भवेयुः । प्राप्ता विद्या व्यर्था भवेत् । धर्मग्लानिः स्म्भवेत् । धर्मस्य ज्ञानार्थं विशालं लक्ष्यम् आवश्यकम् । हिन्दुधर्मं ये सम्यक् जानन्ति तेषां सः धर्मः जीवनमार्गदर्शकः दीपः इव भवति । अद्यतनयुवजनाः अस्माकं संस्कृतिं सम्यग् अवगच्छेयुः&quot; एवम् आसीत् मालवीयस्य विचारसरणिः । हिन्दुधर्मेण प्राप्तानाम् जीवनमौलिकांशानां संरक्षणं, तदर्थं योग्यायाः विद्यायाः बोधनमिति लक्ष्यं स्वीकृतं काशीहिन्दुविश्वविद्यालयेन । 'यूनां कृते विशाललक्ष्यप्रदः हिन्दुविद्यासुगन्धः दातव्यः । तेन सह अन्यधर्माणाम् अवगमनस्य आवश्यकता अपि बोधनीया’ इत्येतस्य मदनमोहनमालवीयस्य सदाशयस्य साकारितरूपम् एव 'काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः’ इति चेत्, अतिशयोक्तिः न ।

==आदर्शपुरुषः==

वैविध्यरूपेण मातृभूमेः सेवां कृतवान् मालवीयः । विद्याविषये कृता सेवा तु तदीया अतुला शाश्वतकीर्तिप्रदा जाता । पत्रिकाविषये तेन कृता सेवा अपि अविस्मरणीया । 'पत्रिकायाः सम्पादकत्वस्य निर्वहणे अन्येषां हस्तक्षेपम् अत्यल्पप्रमाणेन अपि न सहे, तत्र मम सम्पूर्णं स्वातन्त्र्यम् आवश्यकम्’ इत्युक्तवान् आसीत् मालवीयः । एतं नियमम् अङ्गीकृत्यैव राजा रामपालसिंहः तस्मै पत्रिकायाः स्वामित्वं समर्पितवान् । तेषु दिनेषु पण्डितप्रतापनारायणः, श्रीबालमुकुन्दगुप्तश्च पत्रिकाप्रकाशने असाधारणौ पुरुषौ । ताभ्यां द्वाभ्यां सह अविभाज्यम् अनुबन्धं रक्षितवान् मालवीयः । अनेकासां लघुपत्रिकाणां कृते एतस्य सहकारः आसीत् । देहलीतः मुद्राप्यमाणायाः 'कोपाल’साप्ताहिकपत्रिकायाः प्रकाशने एतस्य साहाय्यम् आसीत् । बाबू [[पुरुषोत्तमदास टण्डन|पुरुषोत्तमदासटाण्डन्]]-महोदयेन चाल्यमानायाः 'अभ्युदय' पत्रिकायाः प्रकाशने च सम्पूर्णसहकारं यच्छति स्म मालवीयः ।

विश्वपत्रिकाप्रकाशकेषु पत्रिकाकाररूपेण अत्यधिकां ख्यातिं प्राप्तवान् मालवीयः । स्वीयं पत्रिकाप्रकाशनकौशलं देशाय समर्पितवान् च ।
भारतीयपत्रिकाप्रकाशनसंस्था एतेनैव कारणेन प्रख्यातिं प्राप्तवती । पत्रिकाकारस्य लक्षणं भवेत् आत्मगौरवं, दृढता, स्वाभिमानः च । उन्नतधर्मं नीतिम् ॠजुवर्तनं च न विस्मरेत् सः इति वदति स्म मालवीयः । देहलीस्थां 'दि हिन्दुस्थान् टाइम्स्’ पत्रिकासंस्थां क्रीत्वा कानिचन वर्षाणि तां सम्यक् चालितवान् । कार्यभारस्य कारणतः अनन्तरदिनेषु तां पत्रिकाम् अन्यस्यै संस्थायै दत्तवान् ।

==वर्तुलोप्तीठिका सभा==

तेषु दिनेषु भारतदेशः आङ्ग्लजनैः पाल्यते स्म । भारताय स्वतन्त्र्यं दातव्यम् उत न वा इत्येतस्मिन् विषये चिन्तयति स्म आङ्ग्लसर्वकारः । १९३१ तमे वर्षे [[लन्डन्|लण्ड्न्]]-नगरे द्वितीयवर्तुलोप्तीठिका सभा आयोजिता । तस्यां सभायां भाषणं कर्तुं मालवीयं निरणैषीत् गान्धिमहोदयः । र्तुलोप्तीठिकासभायां मालवीयस्य भाषणम् अविस्मरणीयम् आसीत् । 'इण्डियन् डायरी’ इति स्वीये पुस्तके माण्टेङ्गः मालवीयस्य भाषणं बहुधा प्रशंसितवान् । तेजबहदूरः सप्रू अपि तस्य भाषणम् अभिनन्दितवान् । स्वीयैः प्रज्ञासमेतैः भाषणैः खण्डान्तरेषु अपि राजनीतिज्ञानाम् आदरपात्रम् अभवत् सः । स्वीयदैनन्दिननियमान् विदेशे अपि नोल्लङ्घितवान् श्रीमालवीयः । प्रातः निद्रातः उत्थाय नियमेन व्यायामं करोति स्म सः । स्नानाय भारतदेशीयं सुफेनकमेव उपयुङ्क्ते स्म सः । पूजां कृत्वा फाले तिलकं धरति स्म सः । अनन्तरम् उष्णं दुग्धं पीत्वा श्वेतवस्त्राणि, उष्णीषं च धरति स्म । मध्याह्ने घण्टाद्वयम् आगतैः सह सम्भाषणञ्च करोति स्म ।

मालवीयः मितमेव आहारं स्वीकरोति स्म । भोज्नानन्तरं विश्रान्तिं स्वीकरोति स्म । शय्याप्रकोष्ठे तस्य मातापित्रोः तैलवर्णचित्रम् आसीत् । मातापित्रोः, भगवतः च प्रार्थनां कृत्वा एव निद्रां करोति स्म सः । एवं तस्य दिनचर्या आसीत् । 'वसन्तपञ्चमीम्’ अत्यन्तं शुभदिनं भावयति स्म सः । तस्मिन् दिने बहवः तं मिलन्ति स्म । तस्मिन् एव पर्वणि काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य स्थापनमभूत् । तस्य भाषणं श्रोतुं सहस्रशः छात्राः, उपाध्यायाः आगच्छन्ति स्म तस्मिन् दिने । सरलभाषायां भारतीयसंस्कृतिं, धर्मम् उद्दिश्य, काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य लक्ष्यं चोद्दिश्य स्पष्टं विशदयति स्म सः तदा अन्यदाऽपि ।

==बहुभाषाकोविदः==

आङ्ग्ल-संस्कृत-हिन्दी-उर्दूभाषासु कोविदः आसीत् मालवीयः । आङ्ग्लभाषया भाषणावसरे अन्यभाषापदानि न कदापि उपयुङ्क्ते स्म । संस्कृतभाषया भाषणसमये तु विद्यानां माता [[सरस्वती देवी|सरस्वती]] एव तस्य जिह्वायां नृत्यति स्म । भाषणानि इव तस्य लेखाः अपि पठितॄणां हृदयानि हरन्ति स्म । वचनानि मौक्तिकानि लेखनानि रत्नानि इवासन् तस्य ।

==क्रान्तिकारी==

मालवीयः यद्यपि प्राचीनसम्प्रदायानुसारी तथापि क्रान्तिकारीमनोभाववान् अपि आसीत् । १९१९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य त्रयोदशदिनाङ्के 
[[अमृतसर|अमृतसरनगरस्थे]] [[जलियन्-वालाबाग्]] स्थाने अत्यन्तं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सभायां भागिनः निस्सहायाः श्रोतारः विदेशीयानां गोलकास्त्रैः निहताः । स्त्रियः पुरुषाः बालाः वृद्धाः इति भेदं विना क्षयं गताः शतशः । एतस्य प्रधानकारणम् आसीत् 
[[जनरल् डय्यरः]] । भारतजनता चकिता जाता । सर्वकारीयप्रतिनिधयः सिमलायां समाविष्टाः । समावेशे श्रीमालवीयः अत्यन्तम् उद्वेगभरस्वरेण षड्घण्टां यावत् नरवधमधिकृत्य भाषितवान् । प्रेरणायुतायाः तस्य भाषणस्य कारणतः समाविष्टाः आङ्ग्लेयाः अपि प्रभाविताः ।
१९४७तमे वर्षे भारतदेशः स्वतन्त्रतां प्राप्तवान् । स्वतन्त्रतायाः एकवर्षात् पूर्वम् अतिविषादकर्यः घटनाः अभवन् । भारतीयजनतया कदापि न विस्मरणीयाः घटनाः ताः । तासां स्थानमासीत् वङ्गप्रदेशः । अत्यधिकसङ्खायां हिन्दवः पीडिताः ।  [[नवकाली|नवकालीपट्ट्णे]] दीनमारणम् अभवत् । निस्सहायाः जनाः बहूनि कष्टानि अनुभूतवन्तः । सर्वकारः तूष्णीं पश्यन् आसीत् ।

घटनाः ज्ञात्वा मालवीयः स्थाणुः अभवत् । महम्मदीयमते परिवर्तितानां हिन्दूनां पुनः स्वधर्मे आनयनाय 'रामनाम-पवित्रगङ्गाजलं च पर्याप्तम्’ इति हिन्दून् प्रति उक्तवान् सः । हिन्दून् सर्वान् एकसूत्रे संयोक्तुं महान्तम् अविरतं च प्रयत्नं कृतवान् सः । हिन्दु- महम्म्दीयसख्यस्य कृते अपि अधिकं प्रयत्नं कृतवान् । 'हरिजनोद्धरणेनैव हिन्दुदेशः अभिवृद्धिं प्राप्नोति’ इति वदन् आसीत् श्रीमालवीयः । [[दलित]]सहोदराणां, निर्धनानां महिलानाम्, अक्षरज्ञानशून्यानां जनानाम् च सेवां कुर्वन् आसीत् सः । सर्वथा भारतदेशः पुरोगामी भवेदिति मालवीयस्य काङ्क्षा आसीत् ।

==अन्तिमयात्रा==

शतं वर्षाणि पूर्णजीवनं यापनीयमिति मालवीयस्य आशयः आसीत् । भगवतः निर्णयः अन्यथा आसीत् । नवकाल्याः दारुणघटनानि तस्य हृदयं मनः च पीडयन्ति स्म । असाधारणीं वेदनां जनयन्ति स्म च । तथैव वेदनया १९४६ तमे वर्षे नवम्बर् मासस्य १२ दिनाङ्के पण्डितमदनमोहनमालवीयः अन्तिमश्वासं त्यक्तवान् । तेन भारतवासिनः सर्वे अपि दुःखसागरे निमग्नाः अभवन् ।

==मालवीयस्य विचारधारा==

परमेश्वरे विश्वसितु । पशुपक्षिणां विषये अनुरागं दर्शय । निर्धनेषु, दुर्बलेषु च कृपां दर्शय । महिलाः मानय । आपन्नेषु साहाय्यं कुरु । कस्मिन्नपि क्रूरतां मा प्रदर्शय । स्वच्छं जीवनं यापय । पवित्रां गोमातरं रक्ष । अन्येषां सम्पदं मा हर । उत्तमकार्याणि सत्फलदानि । दुष्कार्याणि दुष्फलदानि । आत्मस्थैर्यं विश्वासश्च सर्वेषां भवेत् । अन्येषां विषये दुर्वचनानि मा वद । अभिप्रायभेदेऽपि प्रतिवादिनां वचनं शृणु । कस्मादपि मा भैषीः । अन्येषु भीतिं मा जनय । भारतदेशः अस्माकं मातृभूमिः । अस्माभिः भगवतः अनुग्रहेण लब्धा एषा भूमिः अतिपवित्रा । ऋजुवर्तनेन एतस्याः भूमेः सेवां कुरु ।
भारतं नाम इण्डिया नाम हिन्दुस्थानम् । भगवतः आशिषः प्राप्तवन्तः एव अत्र भारते  जायन्ते । हैन्दवधर्मः महोन्नतः । भारतीया आध्यात्मिकजीवनपद्धतिः एव श्रेष्ठा विश्वे । 'सन्मार्गे चर, सत्कर्माणि कुरु, मुक्तिं प्राप्नुहि’ इति भगवतः निर्देशं प्रकटयति सा । तत् लक्ष्यं प्राप्तुं भगवान् धर्मक्रमम् अनुगृहीतवान् । ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-संन्यासाश्रमधर्मान् क्रमेण आचरन् मानवः स्वयं धन्यो भवति; नैतिकधर्मान् शाश्वतं रक्षितुञ्च शक्नोति मानवः ।

केवलं स्वसुखाय जीवन् मानवः पशुसमानः भवति । सर्वोऽपि स्वदेशार्थं, धर्मार्थं, परार्थं च जीवेत् । विश्वे अत्यन्तपुरातनग्रन्थाः वेदाः एव । पाश्चात्यविज्ञाः अपि एतं विषयम् अङ्गीकृतवन्तः । सृष्टेः पूर्वं विश्वः सर्वोऽपि गाढान्धकारमयः । स्वदिव्यतेजसा भगवान् विश्वस्य कृते प्रकाशं दत्तवान् । भगवान् सर्वदा प्रकाशानुरागी । मानवः अस्मिन् ज्योतिर्मयमार्गे एव व्रजेत् । तदर्थं साधनमपि कुर्यात् । 
श्रीमालवीयेन अस्मभ्यं प्रदत्तः चिरस्मरणीयः सन्देशः एषः एव ।

{{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}}
{{भारतरत्नप्रशस्तिभूषिताः}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
{{commons|Category:Madan Mohan Malaviya|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.bhu.ac.in/mahamana.htm Mahamana Madan Mohan Malaviya, Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011006165328/http://www.bhu.ac.in/mahamana.htm |date=2001-10-06 }} at [[Banaras Hindu University|BHU]] website
* [http://www.mmmut.ac.in Madan Mohan Malaviya University of Technology, Gorakhpur]
* [http://www.mnit.ac.in/ Malaviya National Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925150744/http://www.mnit.ac.in/ |date=2019-09-25 }}

[[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः]]
[[वर्गः:भारतीयराष्ट्रियकांग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षाः]]
[[वर्गः:भारतीयन्यायवादिनः]]
[[वर्गः:हिन्दीपत्रिकासम्पादकाः]]
[[वर्गः:१८६१ जननम्]]
[[वर्गः:१९४६ मरणम्]]</text>
      <sha1>9ytc954angv3khxal3m11ovtr7ft0wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सूर्यः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5181</id>
    <revision>
      <id>500769</id>
      <parentid>488706</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7374" sha1="r7dgbvo1zdekuodvnfsu3x5seid4uco" xml:space="preserve">[[File:Sun poster.svg|thumb|upright=1.5|आधुनिकविज्ञानासनुसारं सूर्यस्य रचना]]

'''सूर्यः''' (चिह्न: [[file:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) किञ्चन [[नक्षत्रम्|नक्षत्रं]] विद्यते । किन्तु [[ज्योतिश्शास्त्रम्|ज्योतिश्शास्त्रदृष्ट्या]] अयं कश्चन ग्रह इति निर्दिश्यते । खगोलपदार्थेषु सूर्योऽत्यन्तं प्रमुखोऽस्ति । तदीयाः किरणा [[भूमिः|भूमेरु]]पर्य् अन्येषां ग्रहाणाम् उपरि प्रकाशम् उष्णतां च प्रसरन्ति । सूर्यस्याकर्षणपरिधावेवान्येषां ग्रहाणां सञ्चलनं भवति । नित्यजीवनव्यवहारे तस्य प्रभावोऽस्त्य् अनन्यः। सूर्येण विना मानवजीवनस्य कल्पनाप्य् अशक्यैव। सूर्यस्य व्यासो भवति ८,६५,००० मैल्-परिमितम् । [[भूमिः|भूमेर्]] विस्तारस्यापेक्षया १३,००,००० गुणितम् अधिकम् । द्रव्यराशिर् [[भूमिः|भूमेर]]पेक्षया ३,३३,००० गुणितम् अधिकम् । अणुप्रक्रियया सूर्ये शक्त्युत्पादनं भवति । सूर्ये प्रचाल्यमानया अनया क्रियया जलजनको हीलियं-धातुरूपेण परिवर्तिता भवन्तीत्यतो द्रव्यराशौ प्रत्येकस्मिन् क्षणे चत्वारि-मिलियन्-टन्-परिमितो भागो न्यूनो भवति । सूर्यो यस्यां वियद्गङ्गायां परिभ्रमति तस्याः केन्द्रभागतो बहु दूरे सीमाप्रदेशे विद्यते । वियद्गङ्गायाः केन्द्रतः सूर्यः ३०,००० ज्योतिर्वर्षाणाम् अन्तरे विद्यते । 	


==रविमार्गः==
विश्वगोले '''रविमार्ग''' इत्येषः किञ्चन बृहद्-वृत्तम्। भूकेन्द्रसिद्धान्तानुगुणं [[भूमिः|भूमिर्]] विश्वस्य केन्द्रभागे दृश्यते । आकाशे सञ्चरन्तः सर्वेऽपि पदार्था [[भूमिः|भूमिं]] परितो भ्रमन्ति । रविरपि [[भूमिः|भूमिं]] परितो भ्रमतीव पूर्वदिश्य् उदेति पश्चिमदिश्य् अस्तङ्गच्छति च । रवेरयं सञ्चरणमार्ग एव (वस्तुतोऽयं रविं परितो भ्रमन्त्या भूमेर् मार्गः) '''रविमार्ग''' इति कथ्यते । अत्रैव सायनराशिचक्रनिरयणराशिचक्रौ  कल्प्येते|अतिन्युनदिनमानदिवसात् सायनराशिचक्रान्तर्गत  मकरराशौ सूर्यश् चंक्रमते | अस्मिन्नेव दिने  सायनमकरेऽर्केति लिखन्ति पञ्चांगकाराः |सौरवर्षे रविमार्गे कल्पिते राशिचक्रे मकरमासादयो द्वादशा भवन्ति | सायनमकरमासारम्भदिनात् सन्निकटात् पूर्ववर्तिशुक्लपक्षारम्भदिनाद् अमान्तो चान्द्रोमासो वेदांगज्योतिषविद्भिर् मन्यन्ते | अयं रविमार्गो विश्वमध्यरेखातः २३ डिग्रिपरिमितं २६ निमेषपरिमितं कोणरूपेण नतो भवति । [[भूमिः|भूमेर्]] अक्षस्य नमनमेवास्य कारणम्। भू-अक्ष-रविमार्गयोः सम्बद्धः समतलकोणो '''रविमार्गस्य वक्रता''' इति निर्दिश्यते। इयं प्रस्तुतं २३ डिग्रि २६ निमेष २५.२ क्षणपरिमितं च वर्तते।

==बाह्यानुबन्धाः==
* [http://sohowww.nascom.nasa.gov/ Nasa SOHO (Solar &amp; Heliospheric Observatory) satellite]
* [http://www.nso.edu/ National Solar Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408014721/http://www.nso.edu/ |date=2014-04-08 }}
* [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-30-the-sun-spots-and-all/ Astronomy Cast: The Sun]
* [http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html A collection of spectacular images of the sun from various institutions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511124300/http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html |date=2011-05-11 }} ([[The Boston Globe]])
* [http://www.acrim.com/ Satellite observations of solar luminosity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611210135/http://acrim.com/ |date=2017-06-11 }}
* [http://www.suntrek.org/ Sun|Trek, an educational website about the Sun]
* [http://www.solarphysics.kva.se/ The Swedish 1-meter Solar Telescope, SST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }}
* [http://alienworlds.glam.ac.uk/sunStructure.html An animated explanation of the structure of the Sun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810133537/http://alienworlds.glam.ac.uk/sunStructure.html |date=2011-08-10 }} (University of Glamorgan)
* [http://www.youtube.com/watch?v=qpMRtvFD8ek&amp;hl=fr Animation - The Future of the Sun]
* [http://science.nasa.gov/headlines/y2010/12mar_conveyorbelt.htm Solar Conveyor Belt Speeds Up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315111135/http://science.nasa.gov/headlines/y2010/12mar_conveyorbelt.htm |date=2010-03-15 }}&amp;nbsp;– NASA&amp;nbsp;– images, link to report on Science


[[वर्गः:नवग्रहाः]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]</text>
      <sha1>r7dgbvo1zdekuodvnfsu3x5seid4uco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संस्कृतभारती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5397</id>
    <revision>
      <id>500767</id>
      <parentid>498629</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29099" sha1="hrjl13gv3hxfopldlcst3obmdekjihn" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = संस्कृतभारती
| members             = 
| full_name           = 
| native_name         = 
| image               = SamskritBharati_Nehal.jpg
| founded             = {{Start date and age|df=yes|p=y|1981|}}
| dissolved           = 
| merged              = 
| headquarters        = २५ दीनदयाल उपाध्याय मार्गः&lt;br /&gt;[[नवदेहली]], [[भारतदेशः]]
| website             = {{URL|https://samskritabharati.in/}}
| leader_title        = पदाधिकारीणः
| leader_name         = {{ubl|गोपबन्धुः मिश्रः (अध्यक्षः)|श्रीनिवासः वर्खरेडि (उपाध्यक्षः)|सत्यनारायणभट्टः (महासचिवः)|दिनेशकामत् (संघटनसचिवः)|पी. नन्दकुमारः (सचिवः)}}
}}
'''संस्कृतभारती''' (Samskrita Bharati) इति काचित् संस्था या च संस्कृतस्य संरक्षणार्थं ,संवर्धनार्थं , प्रसारणार्थं च अविच्छिन्नरूपेण निरन्तरं कार्यं कुर्वती अस्ति । एतस्याः प्रधानकार्यालयः देहल्यां विद्यते । जगति [[संस्कृतभाषा|संस्कृतभाषां]] व्यावहारिकाभाषात्वेन आनेतुं श्रममाणा अस्ति एषा संस्था ।

==कार्यलक्ष्यम्==
संस्कृतस्य सर्वतोमुखविकासं सम्पाद्य [[भारतम्|भारतस्य]] सर्वाङ्गीणोन्नतिसम्पादनमेव &quot;संस्कृतभारत्या:&quot; चरमं लक्ष्यम् । दूरगामिलक्ष्यमिदं साकारीकर्तुम् अपेक्षितस्य देशव्यापिन:, विशालस्य, गुणसम्पन्नस्य, शक्तिशालिन: 'संस्कृतभारती’-नामकस्य जनसङ्घटनस्य निर्माणं समीपवर्तिलक्ष्यम् वर्तते ।  परं सङ्घटनस्य प्रत्येकं घटकस्य कृते तु लक्ष्यं भवति संस्कृतस्य विकासाय कार्यकरणं, राष्ट्रोन्नतिसम्बन्धिषु कार्येषु सहभाग: चेति ।

===१) व्यावहारिकभाषारूपेण पुनरानयनम्===

चतु:शतात् वर्षेभ्य: पूर्वं विश्वे ५००० भाषा: आसन् । इदानीम् उपद्विसहस्रा: सन्ति । व्यवहार: परित्यक्त: इत्यत: 3000 भाषा: विनष्टा: । व्यवहारह्रासादेव सहस्राधिका: भाषा: विनाशपथे सन्ति । &quot;संस्कृतभाषा नित्यव्यवहारस्य भाषा करणीया  इति।

===२) शैक्षिकपरिवर्तनम्===

सर्वकारीयनीतिपरिवर्तनं तु बहुसमयसाध्यम् । शैक्षिकं चिन्तनं प्रयोगश्च प्रत्यक्षत: परोक्षत: वा अस्माकं संस्कृतज्ञानाम् अधीनानि भवन्ति । अत: शैक्षिकपरिवर्तनं प्रारम्भबिन्दु: भवितुम् अर्हति । संस्कृत-शिक्षणे 'संस्कृतस्य शिक्षणं’ भवेत्, न तु केवलं संस्कृतस्य विषये, वाङ्मयसम्बन्धे वा ।  संस्कृतशिक्षणविधे: गुणवत्ता, पाठ्यपुस्तकानां गुणवत्ता, शिक्षकाणां गुणवत्ता इति त्रिषु अंशेषु गुणवर्धनाय प्रयत्न: भवेत् । संस्कृतस्य संस्कृतमाध्यमेन पाठनं भवेत् । संस्कृतशिक्षणे प्राचीनार्वाचीनयो: उभयो: अपि विषययो: सङ्गम: भवेत् । कक्ष्यासु संस्कृतभाषाशिक्षणं तावद् आकर्षकं करणीयं यद् सर्वे छात्रा: संस्कृतमेव स्वीकुर्यु:, तावद् प्रभावि करणीयं यद् सर्वे छात्रा: संस्कृतेन भाषितुं लेखितुं च समर्था: भवेयु:, तावद् प्रेरणादायि करणीयं यद् सहस्रश: छात्रा: पश्चात् शास्त्राध्ययने प्रवृत्ता: भवेयु: ।

===३) स्वाध्ययनसामग्रीनिर्माणम्===
अभ्यासस्य पूरकरूपेण पुस्तकानि, ध्वनिमुद्रिका:,‘डिविडि’ इति त्रिविधा: सामग्र्य: अत्यन्तम् आवश्यक्य: । तासु अपि बहुवैविध्यानि भवेयु: । यथा - शिक्षार्थिनां वयस: अनुगुणं, शैक्षिकपृष्ठभूम्यनुसारं, वृत्त्यनुसारं, रुच्यनुसारं च विभिन्नानि पुस्तकानि भवितुम् अर्हन्ति । विभिन्नविषयाणां द्वारा शिक्षणाय बहुविधानि पुस्तकानि, भाषाशिक्षणस्य विभिन्नविधीनां द्वारा शिक्षणाय पुस्तकानि, संस्कृत-वाङ्मयस्य विविधांशानां शिक्षणाय पुस्तकानि, व्याकरणस्य एकैकं प्रकरणम् अधिकृत्य पुस्तकानि - इत्येवंप्रकारेण सहस्राधिकविधपुस्तकानि भवितुम् अर्हन्ति । तावन्ति एव डिविडि, ध्वनिमुद्रिका: च भवेयु: ।

===४) सान्ध्यशिक्षणकेन्द्राणि===
संस्कृताभिमानिन: संस्कृतपिपठिषव: समाजे असंख्या: सन्ति । स्थाने स्थाने, नगरे नगरे, ग्रामे ग्रामे सान्ध्यशिक्षणकेन्द्रम् आरब्धम् । तत्र बहुविधा: कक्ष्या: भवन्ति - प्रारम्भिका: कक्ष्या:, प्रगतपाठ्यक्रमा:, विविधविषयाणां शिक्षणकार्यक्रमा: चेति । स्वल्प-कालिका: दीर्घकालिका: च पाठा: ।

===५) शास्त्रशिक्षणम्===
संस्कृतभाषाध्ययनं नाम प्रथमसोपानम् । काव्याध्ययनं द्वितीयं सोपानम् । वास्तविकं संस्कृताध्ययनं नाम शास्त्राध्ययनम् एव । समग्रसंस्कृतवाङ्मयस्य नवनीतभूतं तु शास्त्राणि । भारतीयं ज्ञानम् इति कथ्यमानं तत्रैव वर्तते । परन्तु अद्यत्वे शास्त्राध्येतार: विरला: । सुष्ठु अध्यापयितार: तु विरलतरा: । सा शास्त्रपरम्परा नष्टा चेद् भारतस्य सर्वस्वमपि नष्टमिव । अत: अस्माभि: शास्त्राध्ययनसम्बन्धे विशेषचिन्तनं करणीयम् । सर्वेऽपि तदर्थं प्रेरणीया: । केचन प्रतिभावन्त: छात्रा: एतदर्थं चेतव्या:, शास्त्राध्ययने योजनीया:, अपेक्षितम् अर्थव्यवस्थादिकं कर्तव्यं च । शास्त्रपरिचायकशिबिराणि, शास्त्रार्थचिन्तनगोष्ठ्य:, शास्त्रकक्ष्या:, शास्त्रपरीक्षा: इत्यादय: स्थाने स्थाने आयोजनीया: । प्रतिशास्त्रं व्युत्पन्ना: युवविद्वांस: निर्मातव्या: ।

===६) नवसाहित्यनिर्माणम्===
यथा जना: गतसप्ताहस्य दिनपत्रिकां पठितुं न इच्छन्ति । अत: संस्कृते अपि अद्यतनजगत: सम्बद्धानां विषयाणां नवं साहित्यं स्रष्टव्यम् । तत्रापि बालसाहित्यं, मनोरञ्जनसाहित्यं, कथासाहित्यं, विज्ञानसाहित्यम् - इत्येवं साहित्यस्य विविधप्रकाराणां निर्माणं करणीयम् । सृष्टे नवसाहित्ये अद्यतनसन्निवेशा:, अद्यतनविषया:, अद्यतननामानि, अद्यतनं जीवनम्, अद्यतनी वैज्ञानिकी प्रगति: इत्यादिकं प्रतिबिम्बितं स्यात् । अद्यत्वे विश्वे सर्वासु अपि भाषासु महोन्नतसाहित्येषु अपि सरलतमभाषाया: प्रयोग:, गद्यात्मकता इति एतद् अंशद्वयं प्रचारे अस्ति । तदुभयमेव जनै: इष्यते, तथैव लिख्यते च । अत: संस्कृते अपि वाचकरुच्यनुगुणं सरलतमसंस्कृतेन प्रणीतं गद्यात्मकम् अभिनवं साहित्यं स्रष्टव्यम् । एतस्मिन् कार्ये अनुवाद:, अनुकरणं, सर्जनम् इति सोपानत्रयं भवितुम् अर्हति ।

===७) दूरस्थशिक्षणम्===
संस्कृतभारत्या: द्वारा पत्राचारमाध्यमेन संस्कृतस्य पाठनस्य व्यवस्था कतिपयेषु राज्येषु अस्ति । यथा यथा शक्ति: वर्धेत तथा तथा सर्वेषु अपि राज्येषु  एषा व्यवस्था आरब्धा भवितुम् अर्हति । पत्राचारमाध्यमेन बहूनां संस्कृतविषयाणां बहुविधपाठ्यक्रमा: भवितुम् अर्हन्ति । इण्टरनेट्माध्यमेन शिक्षणम्, 'सेटलैट् चानल्’माध्यमेन संस्कृतशिक्षणम् इत्येतादृश्य: काश्चन महाव्यवस्था: अपि करणीया: ।

==कार्यक्रमाः==

लक्ष्यसाधने कार्यक्रमाः साधनभूताः भवन्ति । कार्यक्रमः एव उद्देशः न, उद्देशार्थं कार्यक्रमः भवति । विचारप्रचारः, भाषशिक्षणं, कार्यकर्तृनिर्माणं, धनसङ्ग्रहः, नूतनक्षेत्रप्रवेशः, उत्साहवर्धनं, सङ्घटनं, कार्यस्य दृढीकरणम् इत्यादीन् विविधान् उद्देशान् साधयितुं तदनुगुणं कार्यक्रमान् रूपयामः । स्थानीयस्तरे कर्तुं योग्याः कार्यक्रमाः, जिला-महानगर-विभाग-राज्यस्तरेषु कर्तुं योग्याः कार्यक्रमाः इति अत्र द्विधा दद्मः ।

===स्थानीयस्तरे===

*'''सम्भाषणशिबिरम्'''
*साप्ताहिकमेलनम्
*संस्कृतदिवसः संस्कृतसप्ताहश्च
*प्रतियोगिताः (स्पर्धाः)
*संस्कृतबालकेन्द्रम्
*सान्ध्यशिक्षणकेन्द्राणि
*विविधजयन्त्यः / सामाजिकसमरसतादिनम्
*पत्रालयद्वारा संस्कृतशिक्षणम्
*संस्कृतगृहम्
*स्नेहमेलनम् / कौमुदीकार्यक्रमः
*संस्कृतप्रवासः
*संस्कृतसन्ध्या 
*प्रदर्शिनी
*शोभायात्रा
*वीथीनाटकम्
*वीथीभाषणम्
*सम्भाषणशिबिरप्रात्यक्षिकाणि
*सन्देशाभियानम्
*सम्पर्कसप्ताहः / सम्पर्कपक्षः
*छात्रशिक्षणशिबिरम्
*स्वाध्यायशिबिरम्
*संस्कारशिबिरम् / ग्रीष्मशिबिरम्

===मण्डल/महानगर/विभाग/राज्यस्तरे===
संस्कृतभाषायाः संरक्षणार्थं एते कार्यक्रमाः आयोजनीयाः । ते क्रमशः भवन्ति।
*अभ्यासवर्गः
*भाषाबोधनवर्गः
*शिक्षकप्रशिक्षणशिबिरम् 
*व्याकरणशिबिरम् / सिद्धान्तकौमुदीशिबिरम्
*संस्कृतगृहसम्मेलनम्
*शिक्षकसम्मेलनम्
*छात्रसम्मेलनम्
*महिलासम्मेलनम्
*शास्त्रगोष्ठी / शास्त्रशिबिरम्
*संस्कृतविज्ञानकार्यक्रमाः
*शैक्षिककार्यशाला
*नाटकोत्सवः
*सम्भाषणोत्सवः / शिबिराभियानम्
*व्यक्तित्वविकासशिबिरम् (नेतृत्वप्रशिक्षणम्)

== संस्कृतभारती, गुजरातराज्यम् ==

गुजरातराज्ये न्यासत्वेन संस्कृतभारती, गुजरातम् इति संस्था पञ्जीकृता वर्तते। तत्र निःशुल्कतया संस्कृतसाहित्यम् अङ्कीयतया प्रदातुं &quot;संस्कृतसाहित्य-निर्माणम् अन्तर्जालद्वारा तत्प्रसारणं च&quot; इति प्रकल्पः प्रचलति। एतस्मै प्रकल्पाय [[गुजरात साहित्य अकादमी|गुजरात-साहित्य-अकादमी-संस्था]] अनुदानं ददाति। एषः प्रकल्पः निःशुल्कतया अन्तर्जालीयमाध्यमेन आधुनिकं संस्कृतसाहित्यं जनसामान्याय उपलब्धं कारयति। एतस्य प्रकल्पस्य अन्तर्गततया मुख्यतया आधुनिक-विषयाणां, सरलीकृतसंस्कृतविषयाणां, प्रसिद्धस्थलानां, प्रसिद्धजनानां, भारतसर्वकारस्य, गुजरातसर्वकारस्य, भारतस्य पर्यटनस्थलानां, गुजरातराज्यस्य पर्यटनस्थलानां च परिचयात्मकाः लेखाः अङ्कीयता (digitally), निःशुल्कतया च जनसामान्येभ्यः उपलब्ध, येन आधुनिकसंस्कृताभाषायाः विकासः भवेत्। एतस्य प्रकल्पस्य माध्यमेन संस्कृतविद्यार्थिषु, संस्कृतप्राध्यापकेषु, संस्कृतशिक्षकेषु च अनुवादस्य, संशोधनस्य, सङ्गणकमाध्यमेन आधुनिकसंस्कृतस्य च महत्त्वं प्रस्थाप्य संस्कृतक्षेत्रस्य जनेभ्यः प्रशिक्षणम् अपि दीयते, येन संस्कृतजनाः अपि आत्मनिर्भरतया संस्कृते अनुवादं, संशोधनं, सङ्गणकाधारितस्य संस्कृतसाहित्यस्य निर्माणं च कर्तुं योग्याः भवेयुः। आधुनके युगे संस्कृतम् अपि अन्यभाषावत् विकासस्य योग्यम् अवसरं प्राप्नुयात्, अतः एषः प्रकल्पः संस्कृतहिताय प्रचलति।

=== संस्कृतसाहित्यनिर्माणम्, अन्तर्जालद्वारा तत्प्रसारणं च ===
[[सञ्चिका:Namo Saskrit Note.jpg|350px|right]]
एतस्य प्रकल्पस्य आरम्भः २०१२ तमवर्षे जातः आसीत्। गुजरातराज्यस्य तत्कालीनः मुख्यमन्त्री, वर्तमानः प्रधानमन्त्री च श्रीनरेन्द्रमोदी संस्कृताय अपि आधुनिकस्पर्धायां स्थायि-साहाय्यं प्रदातुम् एतस्य प्रकल्पस्य आरम्भाय प्रेरणाम् अकरोत्। अतः मुख्यमन्त्रिणः प्रेरणानुसारं २०१२ तमवर्षे संस्कृत-साहित्य-अकादमी-संस्था स्वामिविवेकानन्दस्य सार्धशत-जन्मोत्सवावसरे संस्कृतस्य स्थायि-विकासाय एनं प्रकल्पम् अपि [[संस्कृतभारती|संस्कृतभारत्याः]] गुजरातकेन्द्रे आरब्धवती। संस्कृसाहित्यनिर्माणम्, अन्तर्जालद्वारा तत्प्रसारणं च इत्यस्य प्रकल्पस्य आङ्ग्लं नाम '''Sanskrit Corpus Building and Sharing through Internet Medium''' इति, गुर्जर्नाम સંસ્કૃત સાહિત્યનું નિર્માણ અને તેનું અન્તર્જાલ દ્વારા પ્રસારણ इति च अस्ति।
[[सञ्चिका:NP Saskrit Note.jpg|300px|right]]
विशालप्रमाणे संस्कृते आधुनिकस्य, शास्त्रीयस्य च साहित्यस्य निर्माणं भवेत्, तस्य साहित्यस्य अङ्कीयतया, निःशुल्कतया च सर्वेभ्यः उपलब्धिः भवेत् इति एतस्य प्रकल्पस्य उद्देशः अ्सति। &quot;संस्कृते सम्भाषणस्य आन्दोलनवत् संस्कृते आधुनिकलेखानां निर्माणम् अपि जन-आन्दोलनं भवेत् इत्यस्य कृते सर्वे संस्कृतजनाः अपि योगदानं कृत्वा संस्कृतम् अङ्कीयक्षेत्रे आत्मिनिर्भरं कुर्यात् इत्यपि अस्य अपरः उद्देशः।&quot;

'''संस्कृतक्षेत्रस्य समस्या'''

# संस्कृतं काचित् व्याप्तसाहित्यस्य स्वामिनी, समृद्धा च भाषा वर्तते, संस्कृतभाषायाः विद्यार्थिनः, उपयोगकर्तारः च सम्पूर्णे गुजरातराज्ये, सम्पूर्णभारते च कोणे कोणे विद्यन्ते। एतस्यां स्थित्यां संस्कृतस्य अङ्कीयकरणम् अतीव अनिवार्यं भवति, येन सर्वे संस्कृताभिलाषिणः आधुनिकमाध्यमेन संस्कृतसाहित्यं प्राप्नुयुः। गुजरातराजस्य सर्वेषु जनपदेषु, ग्रामेषु च संस्कृतसाहित्यं प्रेषणीयं भवति।।
#संस्कृतभाषा तु अतीव प्राचीनभाषा अस्ति। भारतीयसंविधाने संस्कृतभाषा आधुनिकभाषायाः सूच्यां योजिता वर्तते, परन्तु संस्कृते आधुनिकविषयाणां साहित्यम् अतीव विरलतया प्राप्यते, येन आधुनिकभाषासु संस्कृतस्य पृष्ठे गमनस्य भयः अस्ति। अतः संस्कृतभाषायाम् आधुनिकविषयाः उपलब्धाः भवेयुः, तथा व्यवस्था करणीया भवति।
#आधुनिकमञ्चेषु सर्वासां भारतीयासु, विदेशीयासु च भाषासु विशालप्रमाणे आधुनिकं, शास्त्रीयं च साहित्यम् उपलब्धम् अस्ति, परन्तु संस्कृतभाषायां विश्वस्य देशानाम् अपि परिचयः न प्राप्यते। ततोऽधिकं भारतस्य मध्यकालीनः इतिहासः, स्वतन्त्रतायाः इतिहासः, भारतस्वतन्त्रतायाः उत्तवर्ति-इतिहासः इत्यादिकानां परिचयात्मकः लेखाः अपि संस्कृतभाषायां न सन्ति, अतः आधुनिकसंस्कृतस्य छात्रः संस्कृतं त्यक्त्वा अन्याभ्यः भाषाभ्यः साहित्यं पठितुं विवशः अस्ति।


उक्तानां समस्यानां समाधानाय एव स्थायि-प्रकल्पोऽयम् आरब्धः अस्ति। एतस्य प्रकल्पस्य अन्तर्गततया एतावता A4 आकारस्य ३५,००० पृष्ठानि आरोपितानि सन्ति।

==वीथिका==
* '''संस्थापकसदस्यौ'''
&lt;gallery&gt;
चित्रम्:Cha.Mu.Krishna Shastri.jpg| च.मू.कृष्णशास्त्री । 
चित्रम्:Janardana hegde.jpg| जनार्दन हेगडे ।

&lt;/gallery&gt;

==अवलोकताम्==
[[संस्कृतभारत्याः कार्यपद्धतिः]]

==बाह्यानुबन्धाः==
*[http://samskritabharati.org samskritabharati.org] आधिकारिकं जालस्थलम् ।
*[http://www.outlookindia.com/article.aspx?250400] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006001105/http://www.outlookindia.com/article.aspx?250400 |date=2011-10-06 }} Outlook पत्रिकायां संस्कृतविषयकलेखनम् ।
*[http://www.speaksanskrit.org speaksanskrit.org] Campus Samskritam
*[http://surasa.net/music/samskrta-vani/sbharati.php Speeches by Samskrita Bharati]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.rediff.com/news/2008/feb/05hindu.htm Sanskrit gets a new lease of life in US], 5 February 2008, Rediff
*[http://www.hindu.com/2006/08/14/stories/2006081406150200.htm Special day to showcase Sanskrit talent of students] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070309202846/http://www.hindu.com/2006/08/14/stories/2006081406150200.htm |date=2007-03-09 }}, 14 Aug 2006, The Hindu
*[http://www.csmonitor.com/2007/0705/p14s02-lihc.html Sanskrit echoes around the world], 5 July 2007, Christian Science Monitor
*[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1199965,curpg-1.cms This village speaks gods language] 13 Aug 2005 Times of India Retrieved on 14 September 2008
*[http://www.discoverbangalore.com/samskrita.htm Special Feature on Samskrita Bharati Bangalore]
*[http://www.discoverbangalore.com/samskrita.htm Special Feature on  Samskrita Bharati Gujarat]

[[वर्गः:संस्कृतभारती]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>hrjl13gv3hxfopldlcst3obmdekjihn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मनोहर श्याम जोशी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5527</id>
    <revision>
      <id>500754</id>
      <parentid>481715</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="83ejch8gt4j5kam8muqajdzu68xrtd7" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = Manohar Shyam Joshi
| image       =
| imagesize   = 
| caption     = 
| birth_date  = 9 August 1933 
| birth_place = [[Ajmer]], Rajasthan, India
| death_date  = {{Death date and age|df=yes|2006|03|30|1933|08|09}} 
| death_place = New Delhi, India
| yearsactive = 
| birthname   = 
| occupation  = writer, essayist, columnist, journalist
| othername   = 
| spouse      = Dr. Bhagwati Joshi
| homepage    ={{url|http://www.csee.umbc.edu/~kjoshi1/msjoshi.html}}
| awards      = 
}}

''आङ्ग्लविकिपीडियातः अनूदितम्''&lt;br&gt;
मनोहरश्यामजोशी (1933–2006) [[हिन्दीभाषा|हिन्दीभाषायाः]] कश्चित् लेखकः, पत्रकारः, पटकथालेखकश्चासीत्। तस्य महत्तमा ख्यातिः भारतीय[[दूरदर्शनम्|दूरदृश्यतन्त्रे]] प्रथमस्य धारावाहिकस्य '''हम् लोग्''' (वयं लोकाः/जनाः) इत्यस्य लेखनात् विद्यते।&lt;ref name=ONE&gt;[http://news.oneindia.in/2006/03/30/noted-litterateur-manohar-shyam-joshi-passes-away-1143725917.html Noted litterateur Manohar Shyam Joshi..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210034104/http://news.oneindia.in/2006/03/30/noted-litterateur-manohar-shyam-joshi-passes-away-1143725917.html |date=2012-02-10 }} oneindia, 30 March 2006.&lt;/ref&gt; अन्यास्तस्य कृतयश्च- '''बुनियाद्''' (अर्थात् भवनाधारः), '''कक्काजी कहिन्''' (कक्का इत्ययं निगदति), उपन्यासेषु '''क्याप्''' इति साहित्याकादमीपुरस्कारजयी च।

==जीवनम्==
मनोहरश्यामजोशी 9 तमायां अगस्तमासे 1933 क्रि.वर्षे राजस्थाने अजमेरनगरे जातः।&lt;ref name=SAARC&gt;[http://foundationsaarcwriters.com/indiawriter58.htm WRITERS AND THEIR WORKS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402074130/http://foundationsaarcwriters.com/indiawriter58.htm |date=2010-04-02 }} Foundation of SAARC Writers.&lt;/ref&gt; स तु कस्यचित् ख्यातस्य शिक्षाशास्त्रिणः सङ्गीतविदः पुत्रः आसीत्। सः अल्मोडानगरस्य कुमायुनिब्राह्मणपरिवारस्य सदस्यः आसीत्।

सः 2006 तमे क्रिस्तवर्षे मार्चमासे भारतस्य दिल्लीनगरे दिवङ्गतः, तदा सः 73 वर्षीयः आसीत्।&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4859796.stm March 30, 2006] Sothasia at news.bbc.co.&lt;/ref&gt; तस्य निधने तु भारतस्य प्रधानमन्त्री मनमोहनसिंहस्तु तं सद्यः कालस्य सर्वप्रभावशालिलेखकत्वेन प्रभाविसमालोचकत्वेन च स्मृतवान्।&lt;ref&gt;[http://pmindia.nic.in/message/mcontent.asp?id=90 PM condoles passing away of Manohar Shyam Joshi] PM Messages, 2006.&lt;/ref&gt;
.&lt;ref name=IndiaNEWS&gt;[http://www.indiaenews.com/india/20060331/2511.htm PM condoles Manohar Shyam Joshi's death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225140415/http://www.indiaenews.com/india/20060331/2511.htm |date=2012-02-25 }} indianews, 31 March 2006.&lt;/ref&gt;
== सन्दर्भाः ==
&lt;references/&gt;

==बाह्यसम्पर्कतनुः==
* [http://www.outlookindia.com/pti_news.asp?id=373810 Obituary at Outlook India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726103320/http://www.outlookindia.com/pti_news.asp?id=373810 |date=2009-07-26 }}
* [http://manishkmr.blogspot.com/2007/08/kasap-by-manohar-shyam-joshi.html Kasap by Manohar Shyam Joshi]

[[वर्गः:भारतीयलेखकाः]]
[[वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]

[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]</text>
      <sha1>83ejch8gt4j5kam8muqajdzu68xrtd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ए आर् रहमान्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5573</id>
    <revision>
      <id>500720</id>
      <parentid>500039</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63283" sha1="lgmtmshf83xh0st9rg0fm3eip1cn0mj" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| Name                =  ए. आर्. रहमान्
| Img                 =  AR Rahman-2.jpg
| Img_capt            = 
| Img_size            = 
| Landscape           = 
| Background          = non_performing_personnel
| Birth_name          =   ए. एस्. दिलीपकुमारः  
| Alias               =  रेहमान्
| Born                = {{Birth date and age|df=yes|1966|1|6}}&lt;br /&gt;[[चेन्नै]], [[तमिळुनाडु]], [[भारतम्]]
| Died                = 
| Origin              = [[बनारस]], [[भारतम्]]
| Instrument          = [[गिटार्]], [[सुवंशी]], [[पटहः]], [[पियानो]], [[की बोर्ड्]],  
| Voice_type          = 
| Genre               =  चलच्चित्रलोकः
| Occupation          =  स्वरसंयोजकः, गीतरचनकारः, गायकः, ध्वनिमुद्रणोद्यमी च ।
| Years_active        = १९९०तः... अनुवर्तते ।
| Label               =  के.एम्.मुषिक् 
| Associated_acts     = नेम्सिस् अवेन्यू
| Website      = [http://www.arrahman.com]   
}}

अल्लाह् रखा रहमान्  (اللہ رکھا رحمان - उर्दूभाषा) इत्यस्य भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतकोविदस्य जन्म क्रि.श.१९६६तमे वर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने अभवत् । अस्य जन्म नाम ए.एस्. दिलीप-कुमारः । सङ्गीतसंयोजकः, ध्वनिमुद्रिकानिर्मापकः, गायकः इति लोके विख्यातः । क्रि.श.१९९०तमे वर्षे स्वरसंयोजनवृत्तिम् आरब्धवान् । 

एतावति काले अनेन १४वारं [[फिल्मफेर्-प्रशस्तिः]], ११वारं दक्षिणफिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ४वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तयः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः, एका गोल्डन्-ग्लोब्-प्रशस्तिः,  च प्राप्ताः । &lt;ref name=&quot;AFP&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/4179888.cms|title=It's a bridge for Indian cinema: A R Rahman|work=[[Times of India]]|accessdate=26 February 2008}}&lt;/ref&gt; लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् इति महाविद्यालये पाश्चात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं कृत्वा पदवीं प्राप्तवान् । ततः स्वस्थानं [[चेन्नै]]नगरम् आगत्य स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड इन् इति सुव्यवस्थितां ध्वनिशालाम् आरब्धवान् । &lt;ref&gt;[http://www.apple.com/logicstudio/in-action/arrahman/ ए.आर्. रहमानस्य सन्दर्शनम्], Bio apple.com/Logic Studio&lt;/ref&gt; भारतस्य चलच्चित्रोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियचलच्चित्राणि, नाटकरङ्गमन्दिराणि इत्यादिषु सङ्गीतसंयोजनं कृत्वा स्वकौशलं प्रदर्शितवान् । तेन स्वरसंयोजितानि चलच्चित्रगीतानि १५०दशलक्षाधिकानि विक्रीतानि सन्ति ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=3 May 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|accessdate=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;selling&quot;&gt;{{cite news | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| accessdate=15 November 2008 | date=2003-10-21}}&lt;/ref&gt; अपि च २००दशलक्षाधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः विक्रीताः सन्ति । &lt;ref name=&quot;release&quot;&gt;{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| accessdate=15 November 2008}}&lt;/ref&gt; अतः अयं विश्वप्रसिद्धः स्वरसम्राट् अभवत् । अस्य सङ्गीतस्य वैशिष्ट्यं नाम विद्युन्मानविन्यासस्य सङ्गीतस्वरैः पौर्वात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य मिश्रणम्, विश्वस्तरस्य सङ्गीतप्रकारः, नूतनतन्त्रज्ञानस्य वाद्यपरिकराणि अपि च साम्प्रदायिकवाद्यानां समानसमागमः च । भारतस्य प्रसिद्धा दिनपत्रिका टैम्स् म्यागज़िन् मोझार्ट् आफ् मद्रास् इति प्राशंसत् । तमिळुविमर्शकाः इसै पुयाल् (तमिळु - இசைப் புயல்)   इति वर्णितवन्तः । &lt;ref&gt;specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp All About Rahman – Oscars 2009 Special.&lt;/ref&gt;

== बाल्यं शिक्षा च ==
[[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[तमिळुनाडुराज्यम्|तमिळुनाडुराज्यस्य]] राजधानी [[चेन्नै]]नगरम् । तत्र सङ्गीतपरम्परायुक्ते धनवति मोदलियार् कुटुम्बे ए.एन्.दिलीपकुमारः अजायत । अस्य पिता आर्.के.शेखरः मलयाळंभाषायाः चलच्चित्राणां सङ्गीतसंयोजकः निर्वाहकः सन् कार्यं करोति स्म । दिलीपस्य नवमे वयसि तस्य पिता दिवङ्गतः । दिलीपकुमारस्य पितुः सङ्गीतवाद्यानां भाटकेन तस्य कुटुम्बनिर्वहणं भवति स्म । अस्य मातुः नाम कस्तूरि इति [[मतान्तरम्|मतान्तरस्य]] अनन्तरं करीमा अभवत् । दिलीपः स्वयं अल्लाह रखा रहमान् अभवत् । पौढशिक्षां स्वनगरे एव समाप्य सङ्गीतासक्तः कीबोर्डवादनमपि अभ्यस्य वृत्तिनिरतः अभवत् । तालवाद्यकारः शिवमणि, जान् एण्टोनी, सुरेश पीटर्स, जोजो, राजा, एतैः बाल्यमित्रैः सह मिलित्वा &quot;रूट्स् &quot; इति वाद्यगणम् आरब्धवान् । अपि च अन्येषां वाद्यगोष्ठीषु अपि सङ्गीतविन्यासकाररूपेण कार्यम् अकरोत् । &lt;ref name=&quot;Rahmanrs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rollingstone-india.com/feature/featuredetails.php?featureid=73 |last=Rangan |first=Baradwaj |coauthors=Suhasini, Lalitha |title=A R Rahman – The Rolling Stone Interview |work=[[Rolling Stone]] |date=14 June 2008 |accessdate=16 November 2008 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; कालक्रमेण रेहमानः नेमेसिस् अवेन्यू इति चेन्नैमूलस्य राक् शैल्याः सङ्गीतवाद्यगणं निर्मितवान् ।  &lt;ref&gt;{{Cite journal | last =Ganti  | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; कीबोर्ड् पियानो, सिन्थसैज़र्, गिटार्, इत्यादिवाद्यानि रहमनः वादयति । सिन्थेसैज़र् इति सङ्गितसंयोजकवाद्यं तु अतिविशिष्टं यन्त्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गीततन्त्रज्ञानयोः विशिष्टं संयोजनं दृश्यते । अतः अस्मिन् वाद्ययन्त्रे विशेषा रुचिः उत्पन्ना इति रहमानः वदति । &lt;ref name=&quot;TFM Rahman&quot;&gt;{{cite web | title= Artist of the Month: AR Rahman | work= [[TFM Page|TFM Page Magazine]] | url= http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | month= January | year= 2006 | accessdate= 15 February 2007 | archive-date= 4 May 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070504133424/http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | deadurl= yes }}&lt;/ref&gt; मास्टर् धनराज् इत्यस्य गुरोः मार्गदर्शनेन रहमानः स्वस्य जीवने बहुपूर्वमेव प्रशिक्षां प्राप्तवान् ।
स्वस्य एकादशे वयसि तमिळुनाडुसङ्गीतदिग्गजः [[इळयराजः]]&lt;ref name=&quot;TFM Rahman&quot;/&gt; इत्यस्य वाद्यगणे कीबोर्ड् वादकत्वेन दशवर्षाणि कार्यम् अकरोत् । &lt;ref&gt;{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.hindustantimes.com/Happy-Birthday-A-R-Rahman/Article1-494096.aspx |access-date=2012-09-05 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109034305/http://www.hindustantimes.com/Happy-Birthday-A-R-Rahman/Article1-494096.aspx |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; रहमानः पितुः वाद्यपरिकरान् भाटकर्थम् इळयराजाय अपि ददाति स्म । दशवर्षेषु एम्.एस्.विश्वनाथन्, रमेश नायिडू, राज-कोटि इत्यादीनां वाद्यगोष्ठीषु कीबोर्डवादनम् अकरोत् । [[ज़ाकिर् हुसेन्]], [[कन्नकुडि वैद्यनाथन्]], एल्.शङ्करः इत्यादिभिः ख्यातसङ्गीतसंयोजकैः सह कार्यम् अकरोत् । एतवति काले एव सङ्गीतव्याजेन विश्वप्रवासम् अपि अकरोत् । ट्रिनिटि सङ्गीतमहाविद्यालयं प्रवेष्टुम् अपि विद्याप्रोत्साहधनं प्राप्तवान् । &lt;ref name=&quot;WaPost.&quot;&gt;{{cite news | author=Wax, Emily|title= 'Slumdog' Composer's Crescendo Of a Career. | url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/18/AR2009021803790.html |day = 9| month= February | year= 2009 | accessdate=8 November 2010 | work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

== व्यक्तिजीवनम् ==
रहमानस्य पत्नी सायिरा बानु । एतयोः दम्पत्योः खतीजा, रहीमा, इति पुत्र्यौ, अमीन् इति पुत्रः च सन्ति । पुत्रः अमीनः कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रे नाना इति गानं गीतवान् । पुत्री खतीजा एन्थिरन् चलच्चित्रे पुदिया मनिधा इति गीतं गीतवती । &lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/AR-Rahmans-son-sings-for-Hollywood/articleshow/4832755.cms
|title=AR Rahman’s son sings for Hollywood
|author=Vickey Lalwani
|work=TNN
|publisher=[[Times of India]]
|accessdate=2010-07-29
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html
|title=A R Rahman’s daughter sings song in ‘Yanthram’
|author=
|publisher=Indiaglitz
|accessdate=2010-07-29
|archive-date=2010-07-30
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730042144/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html
|deadurl=yes
}}&lt;/ref&gt; रहमानस्य अग्रजा ए.आर्. रेहानायाः पुत्रः जि.वि.प्रकाशः अपि सङ्गीतसंयोजकः अस्ति । रहमानस्य स्वरसंयोजनस्य &quot;कण्णत्तिल् मुत्तम् इट्टाळ्&quot; इति चलच्चित्रे &quot;विदायि कोडु एङ्गळ् नाडे&quot; इति गीतं गीत्वा गायकवृत्तिम् आरब्धवान् । मळयाळं चलच्चित्रस्य अभिनेता रहमानः अस्य रहमानस्य श्यालः अस्ति । बाल्ये पितुः मरणानन्तरं सङ्कटकालः आगतः इति व्याजेन नास्तिकः अभवत् । तदनन्तरं मातुः इस्लां मतम् अवलम्ब्य मतान्तरम् अपि कृतवान् । टैम्स् इति पत्रिकासन्दर्शने सूफिसम् द्वारा इस्लां मतं स्वीकृतवान् इति अवदत् । &lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=TqUbiOgEb0w&amp;amp;feature=fvw&lt;/ref&gt; तस्य मातरि अतीव भक्तिः । ८१तमे वर्षे अक्याडेमी-प्रशस्तिस्वीकरणावसरे एवम् अवदत् - 'दिवार् इति चलच्चित्रे मेरे पास् माँ है इति वाक्यम् अस्ति । अस्य अर्थः मम हस्ते अन्यत् किमपि नास्ति चेदपि माता अस्ति' इति । &lt;ref&gt;[http://www.mid-day.com/news/2009/feb/230209-Mere-paas-maa-hai-A-R-Rahman.htm ]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; पूर्वं नास्तिकः चेदपि क्रमेण रहमानः [[तमिळुभाषा|तमिळुभाषायां]] स्वस्य पदपुञ्जम् अभ्यासे आनीतवान् । एल्ला पुगळुम् इरैवनिके (अर्थः सर्वप्रशंसाः परमात्मसमर्पिता इति) अनेन वचनेन तस्य प्रसिद्धिः इतोऽपि संवृद्धा ।&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |title=Front Page : Great composer, greater human feted |publisher=The Hindu |date=2009-02-24 |accessdate=2010-08-23 |location=Chennai, India |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224225225/http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; रहमानस्य बाल्ये यदा तस्य पिता मरणशय्यायाम् आसीत् स्वसुः तीव्रम् अनारोग्यम् आसीत् तदा खादिरि इस्लां मतम् आश्रितवान् । इयं मतान्तरप्रक्रिया पञ्चवर्षाणां दीर्घकालिका आसीत् । स्वस्य २३तमे वयसि क्रि.श.१९९८तमे वर्षे दिलीपः रहमानः इति परिवर्तितः।   &lt;ref name=&quot;Rahmanrs&quot;/&gt;

== वृत्तिजीवनम् ==
रहमानस्य चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनवृत्तिः क्रि.श. १९९२तमे वर्षे आरब्धः चेदपि क्रि.श.१९७५तमे वर्षे एव कस्यचित् चलच्चित्रस्य ध्वनिमुद्रणे यदा पिता आसीत् तदा ९वर्षीयः रहमानः अकस्मात् पियानो वादितवान् । &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&amp;encode=utf|title=Vellithen Kinnam: Rahman's first song|publisher=Malayalasangeetham|accessdate=26 November 2010|archive-date=4 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004000436/https://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&amp;encode=utf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

=== चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनम् ===
अल्लाह रखा रहमानस्य सङ्गीतवृत्तिः गण्यरूपेण क्रि.श.१९९२तमे वर्षे आरब्धा । तस्मिन् एव समये पञतन् रेकार्ड् इन् इति सङ्गीतध्वनिमुद्रणस्य मिश्रणस्य कार्यशालाम् अस्थापयत् । &lt;ref name=&quot;internationalrahman&quot;&gt;{{Cite journal
 | last =Eur
 | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002: A. R. Rahman|pages= 419–420
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; आरम्भे एषः त्रीणि साक्ष्यचित्राणि, विज्ञापिकाः, भारतीयदूरदर्शनार्थं  च लघुसङ्गीतं योजितवान् । क्रि.श.१९९२तमे वर्षे तत्कालीनः प्रसिद्धः चलच्चित्रदिग्दर्शकः [[मणिरत्नम्]]  रहमानं सन्दृश्य स्वस्य निर्माणस्य &quot;रोजा&quot; इति तमिळुभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजयितुं प्रार्थनाम् अकरोत् । &lt;ref name=&quot;internationalrahman&quot; /&gt; स्वस्य प्रथमप्रयत्ने एव यशस्वी अभवत् इत्यतः राष्ट्रस्तरे रहमानेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । प्रथमचलच्चित्रसङ्गीते एव एतादृशी उपलब्धिः तस्य जीवने महत्तमं परिवर्तनम् आनयत् । उत्तमसङ्गीतसंयोजनेन पुनः त्रिवारम् अनेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे &quot;मिन्सार कणवु &quot;(तमिळुभाषायाः) इति चलच्चित्रस्य, क्रि.श.२००२तमे वर्षे &quot;लगन् &quot;(हिन्दीभाषायाः) इति चित्रस्य, क्रि.श.२००३तमे वर्षे ''कण्णतिल् मुत्तम् इट्टाळ्''(तमिळुभाषायाः) चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता ।&lt;ref name=&quot;lotrrahmanc&quot;&gt;{{cite web| title=A. R. Rahman| author=Iyer, Vijay| work=lotr.com| url=http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| accessdate=15 November 2008| archive-date=25 October 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081025124725/http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; तस्मिन् काले रोजा चलच्चित्रस्य सङ्गीतस्य विक्रयणम् सर्वाधिकम् अभवत् । अस्य चित्रस्य मूलम् अनूदितावमतयः अपि प्रसिद्धाः अभवन् । अस्य नूतन शैल्याः रागाः चित्रसङ्गीतक्षेत्रे महत् परिवर्तनम् आनयत् । एतदनन्तरं चेन्नै चित्रोद्यमे अनेकानि तमिळुभाषाचित्रसङ्गीतानि संयोज्य यशस्वी अभवत् । &lt;ref&gt;{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.com/?id=Sv7Uk0UcdM8C&amp;pg=PA215&amp;dq=A.+R.+Rehman+tamil|chapter=|isbn= 9781851096367|page=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last =Chaudhuri
 | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Now the South is believed to excel the North in many respects, including its colour labs, state of the art digital technology and sound processing facilities (which have improved the dubbing of Tamil and other South Indian languages into Hindi since the 1970s | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;muthunoborderss&quot;&gt;{{cite web| author=Prasad, Ayappa| title=Films don't believe in borders| work=[[Screen (magazine)|Screen]]| url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| year=2003| accessdate=15 November 2008| archive-date=18 December 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060205/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; चलच्चित्रं विहाय अस्य ध्वनिपथाः वैविध्ययुक्ताः प्रसिद्धाः अभवन् । भारतीयशास्त्रीयशैलीं, पाश्चात्त्यशैलीं, कर्णाटकतमिळुनाडुराज्ययोः जानपदशैलीं च मेलयित्वा जाझ् सङ्गीतम्, रेग्गेसङ्गीतम्, राक् शैलीसङ्गीतयुक्तं विषिष्टानि मनोरञ्जकगीतानि दत्तवान् । अनेन न केवलं तमिळुनादुराज्ये देशे विश्वे च अस्य प्रसिद्धिः प्रसृता अभवत् । &lt;ref&gt;{{Cite journal
 | last =Ramaswamy
 | first =V.|title= Historical Dictionary of the Tamils|page= 199
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last =Chaudhuri
 | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Southern filmmakers like Mani Ratnam, Ram Gopal Varma and [[Priyadarshan]] have altered the profile of Indian 'national' cinema. So too have southern specialists... cinematographers [[Santosh Sivan]], [[P. C. Sriram]] and music composer A. R. Rahman who formed a highly successful team with Ratnam and have all attained star status in their own right
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rahmanindiainfo&quot;&gt;www.indiainfo.com&lt;/ref&gt; रामगोपालवर्मा इति नामकः दक्षिणस्य ख्यातः दिग्दर्शकः [[हिन्दीभाषा]]याः &quot; रङ्गीला &quot; इति चलच्चित्रं निर्मितवान् । अस्य चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं रहमानेन कारितवान् । तानि सर्वाणि गीतानि अतिप्रसिद्धानि अभवन् । एवम् ए.आर्. राहमानः बालिवुड्रङ्गं (हिन्दीचलच्चित्रलोकः) प्रविष्टवान् । तदन्तरं तस्य क्षेत्रे परावर्त्य न दृष्टवान् । सुभाष घै निदेशनस्य &quot; ताल&quot; इति हिन्दीभाषाचलच्चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं कृतवान् । एतानि गीतानि अपि जनप्रियाणि अभवन् ।  &lt;ref name=&quot;understandingaf&quot;&gt;{{Cite book
 | last =Stafford
 | first =Roy|title=Understanding Audiences and the Film Industry | year =2007
 | url =https://archive.org/details/understandingaud0000staf
 |page= [https://archive.org/details/understandingaud0000staf/page/27 27]|isbn=9781844571413|publisher=British Film Institute|location=London
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| page=540| publisher=Taylor &amp; Francis|location=| url=http://books.google.com/?id=ZOlNv8MAXIEC&amp;pg=RA2-PA555&amp;dq=A.+R.+Rahman+tamil+film+music|chapter=Film music in the late Twentieth century|isbn= 9780824049461|quote=The recent success of the Tamil film music director A. R. Rehman in achieving widespread popularity in the world of Hindi film music is now possibly opening doors to new South-North relationships and collaborations}}&lt;/ref&gt;[[जावेद् अक्तर्]] [[गुल्जार्]] वैरमुत्तु, वालिः इत्यादीनां प्रसिद्धभारतीयकवीनां रचनैः सह स्वरसंयोजनं कृत्वा तेषां प्रशंसामपि प्राप्तवान् । यस्य निदेशकस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं सयोज्य ख्यातिम् अवाप्नोत् तस्य अग्रिमचित्रेषु अवश्यं सहयोगं दत्तवान् । अनेन अस्य यशसि नैरन्तर्यं रक्षितम् । क्रि.श.२००५तमे वर्षे [[चेन्नै]]प्रदेशस्य कोण्डभकम् इति स्थाने एम्.एम्.स्टूदियोस् संस्थापनेन स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड् इन् इति कार्यशलायाः विस्तारं कृतवान् । एतत् एषियाखण्डे एव अत्याधुनिकसौकर्ययुक्तम् अतिबृहत् इति प्रसिद्धम् अभवत् । &lt;ref name=&quot;Rahmanammix&quot;&gt;{{cite web | last=  | first=  | lcoauthors=  | title= Film Composer A.R. Rahman Selects Bag End Bass Speakers | work= [[Mix (magazine)|Mix]] | url= http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | month= 7 June | year= 2006 | accessdate= 18 November 2008 | archive-date= 16 December 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081216141733/http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | deadurl= yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 | last =Omkar
 | first =Ashanti|title= Interview with A. R. Rahman|date=March 2008|page=|issue=1|volume=1|periodical=[[The Score Magazine]]|location=[[Chennai]]|issn=|oclc=|url=|accessdate= 18 November 2008
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; एवमेव क्रि.श.२००६तमे स्वस्य के.एम्.म्यूसिक् इति नाम्ना सङ्गीतस्य ध्वनिमुद्रणस्य उद्यमम् आरब्धवान् ।&lt;ref&gt;{{Cite news
 | last =Maria Verghis
 | first =Shana|title= A R Rahman Interview| newspaper= [[The Pioneer (Indian newspaper)|The Pioneer]] | publication-place=New Delhi| date=11 August 2006| page=| url=http://smaramra.blogspot.com/2006/08/r-rahman-interview.html|quote=  | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;  क्रि.श. २००८ रहमानः प्रथमतया हलिवुड् (अमेरिकादेशस्य चलच्चित्रलोकः) कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रार्थं सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श. २००८तमे वर्षे हिन्दीभाषया &quot;स्लम् डाग् मिलेनियर्&quot; चलच्चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशस्तिं, द्वे अकाडेमीप्रशस्ती च प्राप्तवान् । एतादृशवैभवपूर्णां महाप्रशस्तिं प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः ए.आर्.रहमानः । &lt;ref name=&quot;achart&quot;&gt;[http://acharts.us/album]&lt;/ref&gt; अस्य चित्रस्य जै हो इति गीतं देशविदेशेषु अतीव जनप्रियम् अभवत् ।

=== अन्यकृतयः ===
रहमानः न केवलं चलच्चित्रसङ्गीतं न कृतवान् किन्तु अन्यकार्यक्रमार्थम् अपि स्वरसंयोगं कृतवान् । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्र्यस्य स्वर्णमहोत्सवाङ्गतया रहमानः [[वन्दे माररम्]] गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् । एतत् गीतगुच्छं प्रसिद्धिमपि अवाप्नोत् ।&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | last =Allen
 | first =John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith|title= Refashioning pop music in Asia|page= 67
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rahmanbiovm&quot;&gt;{{cite web | title= A. R. Rahman: Summary Biography | work= A. R. Rahman: A Biography | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html |quote=Particularly impressed with Vande Mataram, [[Jeremy Spencer]], formerly of [[Fleetwood Mac]] stated that Rahman was the only Indian composer he knew about and liked| month= November | year= 2002 | accessdate=15 February 2007}}&lt;/ref&gt; एतस्य अनन्तरं भारतस्य अनेकान् विख्यातकलाकारान् मेलयित्वा स्वरसंयोजितं दृश्यसहितं भारतस्य [[राष्ट्रगीतम्|राष्ट्रगीतं]] [[जनगणमन]] प्रसिद्धम् अभवत् । मध्ये अनेकाः वाणिज्यप्रचारस्य विज्ञपिकाः अपि सङ्गीतेन निबद्धाः तेन । जनजागरणस्य लघुगीतानां, क्रीडाप्रतियोगितानं शीर्षगीतानां, दूरदर्शनवाहिनीनाम् अन्तर्जालमाध्यमानाम् आवश्यकतानुगुणं गीतानाम्,साक्ष्यचित्राणां गीतानां, लघुचलच्चित्राणां गीतानां, सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श.१९९९तमे वर्षे रहमानमहोदयः नृत्यनिदेशिकया [[शोभना|शोभनया]], तमिळुनृत्यपटुना प्रभुदेव सुन्दरेण सह च [[जर्मनी]]नगरं गत्वा मैकल जाक्सन् इति ख्यातपाश्चात्त्यनाट्यपटुना सह नृत्यप्रदर्शनम् अकरोत् ।  क्रि.श.२००२तमे वर्षे रहमानः प्रथमवारं &quot;बाम्बे ड्रीम्स्&quot; इति कस्यचित् नाटकस्य सङ्गीतं योजितवान् । फिनल्याण्ड मूलस्य जानपदसङ्गीतगणः &quot;दि लार्ड् आफ् दि रिङ्ग्स्&quot; इति नाटाकार्थं सङ्गीतं संयोजयितुं रहमानस्य सहयोगम् स्वीकृतवान् । क्रि.श. २००४तमे वर्षे व्यानेसा मे अल्बम् कोरियग्राफि निमित्तं रागास् ड्यान्स् इति गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् ।&lt;ref name=&quot;lotrrahmanc&quot;/&gt;  क्रि.श.२००४तमवर्षात् आरभ्य  [[सिङ्गापुरम्]], [[आस्ट्रेलिया]], [[मलेशिया]], [[दुबै]], [[युनैटेड् किङ्ग्डम्]], [[केनडा]], [[अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम्]] इत्यदिषु देशेषु कलारसिकानाम् अनुरोधेन स्वस्य सङ्गीतकलाप्रदर्शनं कृतवान् । &lt;ref name=&quot;lotrrahmanc&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Chander, Bhuvana|work=[[Tamil Guardian]]|title=Tamil Cinema|url=http://www.tamilguardian.com/tg321/p15.pdf|date=2006-04-19|page=15|accessdate=2010-10-24}}&lt;/ref&gt; करेन् डेविड् इति विदेशीयस्य गीतगुच्छार्थं रहमानः साहाय्यं कुर्वन् अस्ति । क्रि.श. २००६तमे वर्षे मे मासे इण्ट्रोड्यूसिङ्ग् ए.आर्. रहमान् इति नाम्ना सान्द्रमुद्रिकाद्वयस्य लोकार्पणम् अभवत् । अनयोः [[तमिळुभाषा]]याः चलच्चित्रगीतानां २५ गीतानि सन्ति । &quot; कनेक्षन्स् &quot; इति नाम्नः अस्य चलच्चित्रेतरं गीतगुच्छं क्रि.श.२००८तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे लोकार्पितम् । क्रि.श. २००९तमे वर्षे [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः|प्रधानमन्त्री]] [[मनमोहन सिंहः]] अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् सन्दृष्टवान् । तदा तत्रस्थः राष्ट्राध्यक्षः [[बराक् ओबामः]] प्रसिद्धे [[श्वेतभवम्|श्वेतभवने]] औपचारिकं भोजनं व्यवस्थितवान् । तस्मिन् समारोहे रहमानः सङ्गीतकार्यक्रमं प्रदर्शितवान् ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2012-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115130424/http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; 
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003181622/http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;, एर्टेल् दूरवाणी सेवासंस्थायाः कृते सङ्गीतसंयोजितं गीतं क्रि.श.२०१०तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य १८दिनाङ्के लोकार्पितं प्रसिद्धिं चावप्नोत् ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/113986/airtel-unveils-logo-tune.html|title=Airtel unveils new logo, tune|publisher=[[Deccan Herald]]|accessdate=2010-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|title=Airtel New Signature Tune Available for Download|author=Bharat|publisher=Indiamag.in|accessdate=2010-11-19|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120222528/http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; दिनद्वयाभ्यन्तरेण रेडियो (आकाशवाणी) देसीबीट्स् इति आकाशवाणीसंस्थायाः कृते शीर्षिकगीतं दत्तवान् । अपि च अस्य वाहिन्याः प्रधानरूपदर्शी अपि रहमानः एव । &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicaloud.com/2010/11/28/a-r-rahmans-new-theme-tune-for-radio-desibeat/|title=A.R.Rahman's exclusive tune for Radio Desi Beats|publisher=Musicaloud|accessdate=2010-11-28}}&lt;/ref&gt; क्रि.श. २०१०तमे वर्षे टोयोटा संस्थया भारतीयसञ्चारमार्गानुगुणं निर्मितस्य इतियोस् कार्यानस्य प्रचारार्थं रहमानः किञ्चित् लघुगीतं सङ्गीतेन निबद्धवान् ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/Toyota-ropes-in-Rahman-to-endorse-Etios-in-India/articleshow/6757478.cms|title=Toyota ropes in Rahman to endorse Etios in India|publisher=[[The Economic Times]]|accessdate=2010-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://business.rediff.com/report/2010/oct/15/auto-ar-rahman-is-toyota-etios-brand-ambassador.htm|title=AR Rahman is Toyota Etios' brand ambassador|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2010-10-15}}&lt;/ref&gt; बह्वसु वाणिज्यविज्ञापिकासु  न केवलं सङ्गीतं योजितवान् किन्तु रूपदर्शी भूत्वा तत्र अभिनीतवान् अपि ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|title=A.R. Rahman performs at the launch of the Toyota Etios|publisher=Motoism|accessdate=2010-12-05|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206092852/http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

=== सङ्गीतस्य शैली प्रभावः च ===
[[कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतम्|कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते]], [[पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीतम्|पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीते]], [[हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीते]], नुस्रत् फतह अलि खानस्य कव्वालिशैल्यां च रहमानः परिणतः अस्ति । एताभिः सङ्गीतशैलीभिः अन्यसङ्गीतशैलीनां सम्मिश्रणं कृत्वा विभिन्नवाद्यनादान् मेलयित्वा आशुरचनरूपेण रहमानः सङ्गीतं संयोजयितुं समर्थः अस्ति । &lt;ref name=&quot;Rahmanrs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | last =Viswanathan
 | first =T.|last2=Harper Allen|first2=Matthew|title= Music in South India|page= 139
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; स्वरमेलविषयाः अस्य सङ्गीतस्य अविभाज्यानि अङ्गानि सन्ति । कदाचित् आवर्तकस्वरगुच्छानि अन्वेति । क्रि.श.१०९८०तमे काले विद्यमानाः अस्य पूर्ववर्तिनः  के.वि.महादेवन्, विश्वनाथन् - राममूर्तिः युगलम्, इव रहमनोऽपि एकध्वनिमार्गे वाद्यानि वादयति स्म । क्रमेण एषः स्वस्य शैलीपरिवर्तनं कृतवान् । साम्प्रदायिकवाद्यानि,विद्युन्मानतान्त्रिकवाद्यानि च सम्मेल्य नूतनाविष्कारं कृतवान् । &lt;ref name=&quot;Rahmanrs&quot; /&gt; रहमानस्य सङ्गीतशैली अस्य प्रयोगशीलतां सूचयति । प्राचीनायाः समकालीनायाः शैल्याः मिश्रणस्य संवादिरागः वाद्यवृन्दसंयोजनं मानवरवस्य विशिष्टोपयोगः च सङ्गीते प्रभावं जनयन्ति । गुणाः विशालश्रेण्याः गीतानि, रहमानस्य समन्वयस्य शैली इत्यादीनां कारणेन भारतीयश्रोतृवर्गः बहुधा आकृष्टः । &lt;ref name=&quot;wom&quot;&gt;{{Cite book
 | last =Todd Titon
 | first =Jeff|coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]|chapter=India/South India|title= Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples|pages= 202–205
 | postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;
रहमानस्य वृत्तेः आरम्भे जागतिकप्रभावस्य प्रसर्णार्थं अनिवासिनः दक्षिणैषियाजना कारणीभूताः सन्ति । चलच्चित्रक्षेत्रे अत्यन्तं नावीन्ययुतस्य सङ्गीतज्ञस्य रहमानस्य अपूर्वा शैली अपारं यशः च चलच्चित्रसङ्गीतस्य पुनर्जन्मकारणम् अभवताम् । &lt;ref&gt;{{Cite journal
| last =Ganti
 | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman is an innovative and phenomenally successful contemporary Tamil and Hindi composer whose style transformed film music in the 1990s...he is considered a genius in the Bombay film industry, and in terms of how much control and autonomy he is allowed over his compositions and working style, he holds tremendous power over film producers and directors
| postscript =&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; विश्वस्य महासङ्गीतज्ञेषु रहमानः अन्यतमः इति सङ्गीतनिर्मापकः रान् फेर् इतिकश्चित् उक्तवान् ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=Ethan|last=Smith|title='Slumdog' Remix: The Oscar-winning song 'Jai Ho' is reworked with help from a Pussycat Doll|journal=[[The Wall Street Journal]]|date=27 February 2009|url=http://online.wsj.com/article/SB123568984902087603.html|accessdate=2009-03-01|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; 
हालिवुड् (अमेरिकायाः चलच्चित्रलोकः) चलच्चित्रनिदेशकः आस्ट्रेलियामूलस्य बझ् लुह्रमन् एवम् अवदत् .............
{{cquote| I had come to the music of A. R. Rahman through the emotional and haunting score of ''Bombay'' and the wit and celebration of ''Lagaan''. But the more of AR's music I encountered the more I was to be amazed at the sheer diversity of styles: from swinging brass bands to triumphant anthems; from joyous pop to West-End musicals. Whatever the style, A. R. Rahman's music always possesses a profound sense of humanity and spirit, qualities that inspire me the most.&lt;ref name=&quot;charindaa&quot;&gt;{{cite web| title=Baz Luhrrman comments on A. R. Rahman| author=| work=Charindaa| url=http://www.charindaa.org/news.html| year=2005| accessdate=15 November 2008| archive-date=2 February 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090202183124/http://www.charindaa.org/news.html| deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;}}

=== प्रशस्तिपुरस्काराः ===

{{मुख्यलेखः|ए. आर्. रहमानस्य प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली }}
[[भारतम्|भारतस्य]] चलच्चित्रसङ्गीतस्य क्षेत्रे अनुपमां प्रतिभां प्रदर्श्य योगदानं कृतवता रहमानेन नैके पुरस्काराः प्राप्ताः । तेषु क्रि.श.१९९५ क्रि.श.१९९५तमे वर्षे मारिषस् राष्ट्रियप्रशस्तिः, मलेषियन् प्रशस्तिः च प्रधाने । प्रथमवारं वेस्ट् एण्ड् निर्माणस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजितवान् इति लारेन्स् ओलिवियर् प्रशस्तेः नामनिदेशनम् अभवत् । स्वस्य सङ्गीते स्वरप्रस्तारेषु नावीन्यं प्रदर्शितवान् इति [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]], चतुर्वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः च प्रदत्ताः। ६ तमिळुनाडुचलच्चित्रप्रशस्तयः, १४ फिलं फेर् प्रशस्तयः. १२दक्षिणफिल्म फेर् प्रशस्तयः, तस्य यशांसि द्योतयन्ति । जागतिकसङ्गीक्षेत्राय दत्तं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००६तमे वर्षे स्ट्यण्डर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवप्रशस्तिः अनेन प्राप्तः । &lt;ref name=&quot;arstan06&quot;&gt;{{cite web | author=Prakash, B.S.| title=Stanford University honours A R Rahman| work=[[Rediff]]|publisher=Rediff.com| url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm| date=6 July 2006| accessdate=16 December 2008}}&lt;/ref&gt; 
&quot;स्लं डाग् मिलियनेर् &quot; चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिदेशनार्थं रहमानाय क्रि.श.२००९तमे वर्षे विमर्शकानां परिग्रहप्रशस्तिः, अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः च प्रदत्ते ।&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web | title= 66th Annual Golden Globe Awards | work= [[IMDb]] | url= http://www.imdb.com/features/rto/2009/globes | accessdate= 12 December 2008 | archive-date= 14 December 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081214041722/http://www.imdb.com/features/rto/2009/globes | deadurl= yes}}&lt;/ref&gt; अत्युत्तमस्वरप्रस्तारार्थं गोल्डन्  ग्लोब् प्रशतिः, अत्युत्तममाधुर्यार्थं बाफ्टा  (BAFTA)चलच्चित्रसङ्गीतप्रशस्तिः,  अत्युत्तममूलगीतार्थं अक्यादेमीप्रशस्तिः च आस्कर् प्रशस्तिप्राप्तेः अवसरे लब्धाः अन्यपुरस्काराः । मिड्ळ्सेक्स् विश्वविद्यालयतः अलिगड् मुस्लिम् विश्वविद्यालयः च अनेन डक्टरेट् उपाधिः प्राप्ता ।&lt;ref&gt;{{cite news |title= Rahman to be awarded an Honorary Degree in July |url= http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |work= The Hindu  |date= 1 April 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title= Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |work=  The Hindu |date= 26 May 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; तस्य वर्षस्य अन्तिमभागे चेन्नै अण्णाविश्वविद्यालयः अपि अस्मै डाकट्र् उपाधिम् अयच्छत् ।&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/Anna-University-honours-Stalin-AR-Rahman-and-Moon-Man-Annadurai/Article1-438737.aspx]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; अत्युत्तमसङ्गहस्य ध्वनिपथसम्पुटार्थं अपि च कस्यचित् दृश्यमाध्यमस्य कृते लिखितस्य अत्युत्तमगीतार्थं च ग्र्याम्मी प्रशस्तिद्वयम् आगतम् ।&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|accessdate=2010-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|archivedate=2010-02-04|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; क्रि.श. २०१०तमे वर्षे रहमानः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] अत्युन्नता प्रशस्तिः [[पद्मभुषणप्रशस्तिः|पद्मभुषणेन]] पुरस्कृतः । &lt;ref&gt;{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced  |url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]] |date=25 January 2010 |accessdate=25 January 2010}}&lt;/ref&gt; रहमानः लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् मध्ये गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवान् ।    &lt;ref&gt;{{cite video|Interviewer| people = Ashanti Omkar, A. R. Rahman
  | title = [http://www.youtube.com/watch?v=UJPJTpATdzM A.R Rahman interview 2010 part 1 - Vinnaithandi Varuvaayaa (VTV) - Thai Pongal special]
  | medium = Web interview
  | publisher = Thamarai.com
  | location = London
  | date = January 13, 2010}}&lt;/ref&gt;

== समाजसेवा ==
लोकसेवार्थम् अपि रहमानः बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । विश्वारोग्यसङ्घटनस्य (WHO) स्टाप् टीबी पार्ट्नशिप् इति अभियानस्य जागतिकराजदूतत्वेन रहमानस्य नियोजनम् अभवत् ।  &lt;ref name=&quot;lotrrahmanc&quot;/&gt; भारते बालान् रक्षतु इति अन्दोलनेन सह अनेकेषु सर्वकारीयकार्यक्रमेषु प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । क्रि.श.२००४तमे डिसेम्बर् मासे हिन्दूमहासागरस्य सुनामी महापूरे सन्त्रस्थानां सहायधनसङ्गणार्थं बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । मुख्टर् सहोटा इत्यनेन सह डान् एष्यन् गीतस्य &quot;वी क्यान् मेक् इट् बेटर् &quot; इति गानस्य सङ्गीतसंयोजनं रहमानः कृतवान् ।&lt;ref name=&quot;Rahmanhb&quot;&gt;{{cite web | title= LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman | work= Hollywood Bowl Official Website | url= http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | accessdate= June 2006 | archive-date= 2009-02-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090216154816/http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | deadurl= yes }}&lt;/ref&gt; रहमानः क्रि.श.२००८तमे वर्षे के.एम्. म्मूज़िक् कन्सर्वेटरी (सङ्गीतशिक्षापोषकसंस्था) संस्थाम् आरब्धवान् । यत्र सङ्गीतविद्याम् अध्येतुम् आसक्ताः गानं, वादनम्, इत्यादीनि श्रव्यमाध्यमेन विषिष्टतन्त्रज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्र ध्वनिविन्यासक्षेत्रे बोधनं प्रशिक्षा च दीयते । अस्याः सङ्गीतशालायाः बोधकगणे सुप्रसिद्धयशस्वीसङ्गीतकाराः सन्ति । प्राथमिकस्तरस्य डिप्लोमोपदव्याः च प्रणालि अत्र स्तः ।&lt;ref name=&quot;Rahmankm&quot;&gt;{{cite web | title= Rahman's music conservatory in June | work= [[Screen (magazine)|Screen]] | url= http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | accessdate= November 2008 | archive-date= 2008-12-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081218060027/http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | deadurl= yes }}&lt;/ref&gt; अस्याः कलाशालयाः विद्यां पदवीं प्राप्य बहवः चलच्चित्रे सङ्गीतसंयोजकत्वेन उद्योगिनः अभवन् ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.tamilguardian.com/print.asp?articleid=602|work=[[Tamil Guardian]]|title=Briefly Tamil Cinema|date=19 April 2006|accessdate=24 October 2010}}&lt;/ref&gt; [[चेन्नै]]नगरे विद्यमानानां निर्गतिकमहिलानां सहायार्थं स्थापितायाः '' दि ब्यानियन्'' इति संस्थायाः लघुचित्रस्य सङ्गीतसंयोजनं क्रि.श.२००६तमे वर्षे कृतवान् । तदा क्रि.श. २००८तमे वर्षे दुन्दुभिवाद्यकारेण शिवमणिना सह &quot;जिया से जिया &quot; इति गीतं स्वयं रहमानः रचयित्वा सङ्गीतेन निबद्धवान् । एतत् गीतचित्रं भारतस्य अनेकेषु नगरेषु चित्रीकृतम् अभवत् ।

== [[चलच्चित्रकार्यावली]] ==

== विशेषावलोकनम् ==

*[[प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली]]

== टीकाः ==
{{reflist|2}}

== उल्लेखाः ==
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;
* {{cite book | last = Allen | first = John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith| title = Refashioning pop music in Asia| url = https://archive.org/details/refashioningpopm0000unse | publisher = Routledge | year = 2004 | location = USA | isbn =9780700714018}}
* {{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=| publisher=Taylor &amp; Francis|location=| url=|chapter=|isbn= 9780824049461|quote=}}
* {{cite journal| last =
 | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39–41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070}}
* {{cite book | last = Chaudhuri | first = Shohini | title = Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia | url = https://archive.org/details/contemporaryworl0000chau |chapter=Cinema of South India and Sri Lanka| publisher = Edinburgh University Press | year = 2005 | location = [[Edinburgh]] | isbn = 074861799X}}
* {{cite book| last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002| url =https://archive.org/details/internationalwho2002unse |chapter=A. R. Rahman|isbn=9781857431612|publisher=Routledge|year=2002}}
* {{cite book | last = Ganti | first = Tejaswini | title = Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema | url = https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant | publisher = Routledge | year = 2004 | location =  | isbn = 0415288541}}
* {{cite book | last = Ramaswamy | first = Vijaya | title = Historical Dictionary of the Tamils | publisher = The Scarecrow Press | year = 2007 | location = [[Michigan]] | isbn = 0810853795}}
* {{cite book | last = Terska Ciecko | first = Anne | title = Contemporary Asian Cinema: Popular culture in a Global Frame | url = https://archive.org/details/contemporaryasia0000unse | publisher = Berg Publishers | year = 2006 | location = Berg | isbn = 1845202376}}
* {{cite book | last = Todd Titon | first = Jeff |coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]| title =Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples |chapter=India/South India| publisher = Thomson Shirmer | year = 2005 | location = USA | isbn =9780534627577}}
* {{cite book | title= Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| url=https://archive.org/details/isbn_9780415396806| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=| publisher=Routledge|location=| isbn=9780415396806}}
* {{cite book | last = Vishwanathan | first = T.|coauthors=Matthew Harp-Allen| title = Music in South India: The Karṇāṭak Concert Tradition and Beyond : Experiencing Music, Expressing Culture | url = https://archive.org/details/musicinsouthindi00visw | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | location = USA | isbn =9780195145915}}

== बाह्यानुबन्धाः ==
* [http://www.arrahman.com ए. आर्. रेहमनस्य अधिकृतम् अन्तर्जालीयस्थानम्]
* [http://wn.com/A_R_Rahman ए. आर्. रेहमनः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111183205/http://wn.com/A_R_Rahman |date=2011-01-11 }}

{{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}}

[[वर्गः:चलच्चित्रसङ्गीतनिर्देशकाः|रहमान, ए आर]]</text>
      <sha1>lgmtmshf83xh0st9rg0fm3eip1cn0mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शान्तिस्वरूप भटनागर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5600</id>
    <revision>
      <id>500764</id>
      <parentid>499069</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12416" sha1="qrz8auspmpzlmn78usb5cjdldw1cjce" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name              = सर् शान्तिस्वरूप भटनागर
| birth_name = {{lang-hi|शांति स्वरूप भटनागर}})
| image             = Shanti Swaroop Bhatnagar.jpg
| image_size        = 
| alt               = 
| caption           = 
| birth_date        = {{Birth date|1894|02|21|df=yes}}
| birth_place       = भेरा, षहपुरमण्डलम्, [[भारतम्]]
| death_date        = {{Death date and age|1955|01|01|1894|02|21|df=y}}
| death_place       = [[नई दिल्ली]], [[भारतम्]]
| resting_place     = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --&gt;
| residence         = भारतम्
| citizenship       =  भारतीयः
| nationality       = [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Indian people|Indian]]
| fields            = [[रसायनशास्त्रम्]]
| workplaces        = [[Council of Scientific and Industrial Research]] &lt;br/&gt; बेनारस् हिन्दु विश्वविद्यालयः
| alma_mater        = पञ्जाब विश्वविद्यालयः &lt;br/&gt; लण्डन् विश्वविद्यालयः

| thesis_title      = Solubilities of bi- and trivalent salts of higher fatty acids in oils and their effect on surface tension of oils
| thesis_url        = 
| thesis_year       = 
| doctoral_advisor  = फ्रेडेरिक् जी डोन्नन्{{citation needed|date=January 2014}}  
| academic_advisors = 
| doctoral_students = 
| notable_students  = 
| known_for         = [[CSIR India]]
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| influences        = 
| influenced        = 
| awards            = [[Padma Bhushan]] (1954) &lt;br/&gt; [[Knight Bachelor|Knighthood]] (1941) &lt;br/&gt; [[Order of the British Empire|OBE]] (1936)&lt;br&gt;[[Fellow of the Royal Society]] (1943)&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{cite doi|10.1098/rsbm.1962.0001}}&lt;/ref&gt;
| signature         = &lt;!--(filename only)--&gt;
| signature_alt     = 
| website           = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} --&gt;
| footnotes         = 
| spouse            = 
| grand children = [[Arun Bhatnagar]]
}}

'''शान्तिस्वरूप भट्नागरः''' (पञ्जाबि - ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ) (फेब्रवरि २१, १८९४ - जनवरि १, १९५५) कश्चन प्रसिद्धः भारतीयविज्ञानी ।

==बाल्यजीवनम्==
भट्नागरः इदानीन्तनस्य [[पाकिस्थानम्|पाकिस्था]]नस्य षहापुरे जातः । तस्य पिता परमेश्वरी सहै भट्नागरः तदीये अष्टमे मासे एव दिवङ्गतः । अतः सः बाल्ये मातामहस्य गृहे आसीत् । मातामहः कश्चन तन्त्रज्ञः । बाल्यादारभ्य स्वरूप भट्नागरस्य आसक्तिः तु विज्ञान-तन्त्रज्ञानयोः विषये आसीत् । यान्त्रिकक्रीडनकानि, विद्युत्कोशः, तन्तुदूरवाणी इत्यादिभिः एव सः सन्तोषम् अनुभवति स्म । मातृवंशतः सः कवित्वमपि आप्नोत् । तेन लिखितेन 'करमति'नामकेन एकाङ्कनाटकेन प्रथमपुरस्कारः प्राप्तः आसीत् कस्यांश्चित् स्पर्धायाम् ।

==संशोधनानि==
[[भारतम्|भारते]] स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य सः संशोधनाय [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्देशम्]] अगच्छत् । रासायनिकशास्त्रस्य प्राध्यापकस्य फ्रेड्रिक् जि डोन्ननस्य मार्गदर्शने१९२१ तमे वर्षे [[लन्डन्|लण्डन्]] युनिवर्सिटि कालेज्तः तेन विज्ञाने विद्यावारिधिः (DSc) अधिगता । [[भारतम्|भारतं]] प्रति प्रत्यागमनानन्तरं बेनारस् विश्वविद्यालयतः सः प्राध्यापकपदेन पुरस्कृतः । ब्रिटिश्-सर्वकारेण १९४१ तमे वर्षे तेन कृतं वैज्ञानिकसंशोधनं पुरस्कृत्य नैट्पदेन सम्मानितः । १९४३ तमे वर्षे सः रायल्-सोसैटि-सदस्यत्वेन चितः । तस्य संशोधनविषयाः आसन् भौतिकरसायनशास्त्रम्, औद्यमिकरसायनशास्त्रम् इत्यादयः । किन्तु तस्य प्रमुखं योगदानं तु अयस्कान्तीयरसायनशास्त्रविषये एव । रासायनिकप्रतिक्रियाणाम् अध्ययनाय सः अयस्कान्तत्वम् उपकरणत्वेन उपयुक्तवान् । भौतशास्त्रज्ञेन भट्नागरवर्येण सह कार्यं कृत्वा भट्नागर्-मथूर्-इण्टर्फेरेन्स्-बेलेन्स्-उपकरणस्य विन्यासम् अकरोत् । तेन बनारस्-हिन्दु-विश्वविद्यालयाय कुलगीतमेकं रचितं यच्च विश्वविद्यालयीयकार्यक्रमाणाम् आरम्भे श्रद्धया गीयते ।

==भारते कार्याणि==
प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] वैज्ञानिकप्रगतेः विषये विशेषतया आदरवान् आसीत् । १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यस्य प्राप्तेः अनन्तरं डा भट्नागर्-वर्यस्य आध्यक्षे तेन वैज्ञानिक-औद्यमिक-संशोधनाकेन्द्रं (Council of Scientific and Industrial Research (CSIR)) व्यवस्थापितम् । तस्य केन्द्रस्य प्रथममहानिर्देशकः आसीत् भट्नागरः । 'संशोधन-प्रयोगालयानां पिता' (The Father of Research Laboratories) इति प्रसिद्धः सः भारते विविधेषु स्थलेषु रासायनिकप्रयोगालयान् समस्थापयत् । सः [[मैसूरु|मैसूरु]], [[पुणे|पुणे]], [[देहली|नईदिल्ली]], जम्शेड्पुर, धान्बाद् इत्यादिषु द्वादशसु स्थलेषु राष्ट्रियप्रयोगालयान् संस्थापितवान् ।

[[होमी जहाँगीर भाभा|होमि जहाङ्गीर् बाबा]], प्रशान्त चन्द्र महलनोबिस्, विक्रम् अम्बलाल् साराभाइ प्रभृतिभिः सह शान्ति स्वरूप भट्नागरः भारतस्य विज्ञान-तन्त्रज्ञान-सिद्धान्तानां प्रणयने प्रमुखं स्थानम् अवहत् । विश्वविद्यालय-अनुदान-समितेः प्रथमाध्यक्षः आसीत् भट्नागरः ।

सः भारतसर्वकारस्य शैक्षणिकमार्गदर्शकः, शिक्षणमन्त्रिणः कार्यदर्शी च आसीत् । १९४८ तमस्य वर्षस्य वैज्ञानिक-मानवशक्तिसंस्थायाः इतिवृत्तस्य सूक्श्ह्मचिन्तने सज्जीकरणे च महत्त्वपूर्णं पात्रम् अवहत् । सः १९२१ तः १९४० पर्यन्तं बेनारस् हिन्दु विश्वविद्यालये पञ्जाब् विश्वविद्यालये च प्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । सः प्रेरणाप्रदः शिक्षकः आसीत् । पाठनं तस्य प्रियं कार्यम् आसीत् । भारतस्य नेषनल् रिसर्च् डेवलप्मेण्ट् कार्पोरेषन् संस्थायाः उगमे तस्य प्रयासः महान् । एषा संस्था संशोधन-वर्धनयोः सेतुरूपेण कार्यम् अकरोत् । विज्ञान-शिक्षणक्षेत्रयोः प्रगत्यै धनसाहायार्थं सः बहून् जनान् संस्थाः च प्रैरयत् । तदीया उर्दुभाषीयप्रौढिमा  
श्लाघनीया ।

तस्य मरणानन्तरं तस्य गौरवरूपेण उत्कृष्ट-विज्ञानिने शान्तिस्वरूपभट्नागर्-पुरस्कारः व्यवस्थापितः वैज्ञानिक-औद्यमिक-संशोधनाकेन्द्रेण ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://www.tribuneindia.com/2000/20000319/spectrum/main2.htm Biography at The Tribune] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002052813/http://www.tribuneindia.com/2000/20000319/spectrum/main2.htm |date=2008-10-02 }}
*[http://www.photonics.cusat.edu/Indian_scientists2.html Biography at the Insitiute of Photonics, Cochin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907123556/http://www.photonics.cusat.edu/Indian_scientists2.html |date=2006-09-07 }}
*[http://www.bhu.ac.in/kulgeet.htm University Song ''(kulgeet)'' composed by Bhatnagar for Benares Hindu University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010714101954/http://www.bhu.ac.in/kulgeet.htm |date=2001-07-14 }}
*[http://www.imtech.res.in/ssbmt-2013/about.php Shanti Swarup Bhatnagar Memorial Tournament (SSBMT)]
*[http://www.scientificindia.net/scientists/ssbhatnagar.html Biography at Scientific India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025095952/http://www.scientificindia.net/scientists/ssbhatnagar.html |date=2018-10-25 }}
*[http://www.prideofindia.net/sc27.html Biography at Pride of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214212/http://www.prideofindia.net/sc27.html |date=2016-03-03 }}
*[http://www.veethi.com/india-people/shanti_swaroop_bhatnagar-profile-68-16.htm Profile at Veethi]

*[[भारतीय-सूची]]

[[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]</text>
      <sha1>qrz8auspmpzlmn78usb5cjdldw1cjce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अल्बर्ट् ऐन्स्टैन्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5696</id>
    <revision>
      <id>500716</id>
      <parentid>500652</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19386" sha1="3dkahbbpmb9sccr1uot8xaugq2yra5j" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name        = अल्बर्ट् ऐन्स्टायिन्
| image       = Albert Einstein (Nobel).png
| caption     = Albert Einstein in 1921
| birth_date  = {{Birth date|df=yes|1879|3|14}}
| birth_place = Ulm, Kingdom of Württemberg, German Empire
| death_date  = {{Death date and age|df=yes|1955|4|18|1879|3|14}}
| death_place = {{nowrap| Princeton, New Jersey, U.S.}}
| children    = Lieserl (1902-1903?)&lt;br /&gt;Hans Albert (1904-1973)&lt;br /&gt;Eduard &quot;Tete&quot; (1910-1965)
| spouse      = Mileva Marić&amp;nbsp;(1903–1919)&lt;br /&gt;{{nowrap|Elsa Löwentha&amp;nbsp;(1919–1936)}}
| residence   = Germany, Italy, Switzerland, Austria, Belgium, United States
| citizenship = {{Plainlist|
* Kingdom of Württemberg (1879–1896)
* Statelessness|Stateless (1896–1901)
* Switzerland (1901–1955)
* Austria–Hungary (1911–1912)
* German Empire (1914–1918)
* Weimar Republic (1919–1933)
* United States (1940–1955)
}}
| ethnicity  = Jewish
| fields    = Physics
| workplaces = {{Plainlist|
* Swiss Patent Office (Bern)
* University of Zurich
* Charles University in Prague
* ETH Zurich
* Caltech
* Prussian Academy of Sciences
* Kaiser Wilhelm Institute
* Leiden University|University of Leiden
* Institute for Advanced Study
}}
| alma_mater = {{Plainlist|
* ETH Zurich
* University of Zurich
}}
| doctoral_advisor  = Alfred Kleiner
| thesis_title      =  Folgerungen aus den Capillaritatserscheinungen| thesis_url        = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.19013090306/abstract
| thesis_year       = 1901
| academic_advisors = Heinrich Friedrich Weber
| notable_students  = {{Plainlist|
* Ernst G. Straus
* Nathan Rosen
* Leó Szilárd
* Raziuddin Siddiqui&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ias.ac.in/currsci/apr25/articles32.htm |title=Mohammad Raziuddin Siddiqui |publisher=Ias.ac.in |date=2 January 1998 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040601194117/http://www.ias.ac.in/currsci/apr25/articles32.htm |archivedate=1 June 2004 |accessdate=3 April 2011 |deadurl=no }}&lt;/ref&gt;
}}
| known_for = {{Plainlist|
* General relativity and special relativity
* Photoelectric effect 
* Mass-energy equivalence
* Brownian motion|Theory of Brownian Motion
* Einstein field equation
* Bose–Einstein statistics]s
* Bose-Einstein condensate
* Bose–Einstein correlations
* Classical unified field theories|Unified Field Theory
* EPR paradox
}}
| awards = {{Plainlist|
* Nobel Prize in Physics (1921)
* Matteucci Medal (1921)
* Copley Medal (1925)
* Max Planck Medal (1929)
* Time 100: ''Time'' Person of the Century (1999)
}}
| signature = Albert Einstein signature 1934.svg
}}

'''अल्बर्ट ऐन्स्टायिन्''' (Albert Einstein) [[जर्मनी]]देशस्य विश्वविख्यातः वैज्ञानिकः आसीत् । भौतविज्ञानस्य लोके स्वसंशोधनैः प्रसिद्धः । [[भौतशास्त्रम्|भौतशास्त्रस्य]] जनकः इति प्रसिद्धिः अस्य । द्युतिविद्युत्परिणामस्य नियमं निरूपितवान् । एषः सुप्रसिद्धः नियमः भवति । 'बनेश् हाफ्’ अस्य शिष्यः अस्य जीवनस्य साधनस्य च विषये 'दि स्ट्रेञ्ज् स्टोरि आफ् दि क्वाण्टम्' इत्यस्मिन् पुस्तके विस्तृततया लिखितवान् अस्ति ।

==जननम्, बाल्यञ्च==
ऐन्स्टायिन् मार्चमासस्य १४ दिनाङ्के [[१८७९]] तमे संवत्सरे [[जर्मनी]]देशस्य वुर्टेन् बर्गप्रान्तस्य उल्म्-नगरे अजायत । अस्य पिता 'हर्मन्' । मता 'पौलीन्'  । हर्मन् एकस्य आपणस्य स्वामी आसीत् । पौलीन् [[सङ्गीतम्|सङ्गीतप्रिया]] आसीत् । बाल्ये अध्ययने अभिरुचिः न आसीत् । शालां गन्तुं मनः न आसीत् ।

==अध्ययनम् , उध्योगञ्च==
अस्य पिता कालान्तरे म्यूनिक् नगरे यन्त्रागारं स्थापितवान् । अस्मिन् समये पुत्रं क्याथोलिक् शालायाम् अध्ययनार्थं प्रेशितवान् । अत्रत्यनां कठिणनियमपालने अनासक्तः। अतः शालां गन्तुम् इच्छा एव न भवति स्म ।  पुत्राय विद्यायाः महत्त्वम् एवं अस्याः आवश्यकताञ्च बोधितवान् । पितृव्यस्य प्रोत्साहः अस्य अध्ययने बहुमुख्यम् आसीत् । एतेन अध्ययने अभिरुचिरागतः । अस्य माता 'पिटिलु’ वाद्यं पाठितवती । शालासु भाषाविषयेषु अनासक्तः, विज्ञाने, [[गणितम्|गणीते]] च आसक्तिः आसीत् । तत्रापि यूक्लिडस्य रेखागणीते अतीवासक्तिः आसीत् । अस्य प्रश्नाः शालासु अध्यापकान् पीडयन्ति स्म । अतीव सूक्ष्माः कठिणाश्च प्रश्नाः भवन्ति स्म । अस्मै अत्रत्य पाठनव्यवस्था न रोचते स्म । अतः [[स्विट्झर्ल्याण्ड्]]देशस्य [[आका]]नगरस्य प्रसिद्धां शालां प्रविष्टवान् । अत्रत्या पाठनशैली आकर्शिता । उत्तमशिक्षणं प्राप्य, जूरिच्नगरस्य पालिटेक्निक् कलाशालां प्रविष्टवान्  । अस्मिन् समये भौतविज्ञानस्यैव अध्ययनं कर्तव्यमिति निर्धारं स्वीकृतवान् ।  अपेक्षितान् [[गणितम्|गणीतशास्त्र]]नियमान् अधीतवान् । अध्ययनानन्तरं उद्योगावकाशाः न प्राप्ताः । एषु दिनेषु बालेभ्यः पाठयति स्म । जूरच् विश्वविद्यालयस्य डाक्टरेट् पदवीं प्राप्तवान् । अस्मिन्नेव विश्वविद्यालये एव [[१९०९]] तमे संवत्सरे प्राध्यापकपदवीं प्राप्तवान् । [[१९१२]] तमे संवत्सरे जूरिच् पालिटेक्निक् विद्यालये सहप्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतवान् । [[१९१३]] तमे संवत्सरे बर्लिन् विश्वविद्यालये प्राध्यापकत्वेन कार्यं कृतवान् । कैसर् विल् हेल्म् इन्स्टिट्यूट संस्थायाः विंशतिवर्षाणि यावत् निदेशकः आसीत् ।

==वैय्यक्तिकजीवनम्==
अस्य बहुसरलजीवनम् आसीत् । यहूदिसम्प्रदायस्थः आसीत् । [[१९०३]] तमे संवत्सरे विद्याभ्यासस्य कालीनां मिलेवा मारिस् सखीं परिणीतवान् । [[१९०४]] तमे संवत्सरे &quot;ह्यान्स् अल्बर्ट्” नाम प्रथमः पुत्रः अजायत् । द्वितीयस्य पुत्रस्य नाम एड्वर्ड इति । [[१९१४]] तमे संवत्सरे परिवारेण सह बर्लिन्-प्रदेशम् आगतवान् । अत्र नूतन उद्योगं प्राप्तवान् । किञ्चित् कालानन्तरं दाम्पत्ये क्लेशाः उत्पन्नाः। [[१९१९]] तमे संवत्सरे विच्छेदनम् अपि प्राप्तवान् । पुत्राभ्यां गृहात् निर्गता मिलेवा । अनेन दुःखितः ऋग्णश्च सञ्जातः । अस्मिन् समये अस्य पालनम्  'एल्सा’ कृतवती । एनाम् एव अल्बर्ट परिणीतवान् । अस्य प्रसिद्धौ एषा अपि कारणीभूता । उपन्यासेन युरोपदेशेषु , अमेरिकादेशेषु च प्रसिद्धिः आसीत् । [[१९३३]] तमे संवत्सरे अडाल्फ् हिट्लर स्वशासनकाले अस्य गृहादिकं स्वायत्तीकृतवान् ।  अस्य पौरत्वमपि स्वीकृतवान् । अतः एषः [[अमेरिका]]देशे एव वासं कृतवान् । स्वान्त्यकालपर्यन्तं न्यूजेर्सिया प्रिन्स्-टन् विश्वविद्यालये कार्यं कृतवान् ।

==अल्बर्ट् सिद्धान्तः== 
अस्य सापेक्षतासिद्धान्तः सुप्रसिद्धः भवति । एन्स्टैन् प्लाङ्कनस्य शकलसिद्धान्तस्य सारं स्वीकृत्य प्रकाशस्य गुणधर्मान् ज्ञातुं संशोधनं कृतवान् । अनेन स्वसिद्धान्तं निरूपितवान् । &quot;यन्यू डेफिनिशन् आफ् मालिक्टूलर् डैमेन्षन्&quot; इति प्रबन्धमेकं रचितवान् । एन्स्टैन् प्रकाशस्य सञ्चारस्य, वेगस्य च विषये स्व नूतनं सिद्धान्तं निरूपितवान् । &quot;प्रकाशस्य सञ्चाराय माध्यमम् अनपेक्षितम्, सः प्रकाशः निर्वाते सञ्चारसामर्थ्यसहितः शक्तिरूपः भवति । प्रकाशस्य वेगस्य समानः वेगः कस्यापि न भवति। प्रकाशः स्वमूलात् बहिरागत्य समानवेगे प्रसरति ।&quot;  इति अस्य निरूपणं भवति। प्रकाशस्य वेगः गरिष्ठः भवति । अतः स्थिरवेगं 'C&quot;  इति आङ्ग्लाक्षरेण सूचितवान् । एन्स्टैन् निरूपितं समीकरणम् E = mc2 इति । जडवस्तु त्रिषु रूपेषु घन, द्रव, अनिलादि भेदेन विद्यते । वस्तुने द्रव्यराशिः अस्ति । द्रव्यराशिं m इति सङ्केतेन निरूपितवान् अस्ति । प्रकाशम्, उष्णञ्च भारपरिमाणेन मापयितुं न शक्यते । ईदृशां शक्तीं E इति सङ्केतितवान् । वैज्ञानिकाः शक्तिराशी पृथक् इति चिन्तयन्तः आसन् । उभयोर्मध्ये एन्स्टैन् सम्बन्धं कल्पयित्वा, उभयोः समत्वं च कल्पयित्वा E=mc2 इति सरलं समीकरणं निरूपितवान् । अनेन समीकरणेन परमाणुगोलस्य तत्वं निरूपितम् ।

==कृतयः==
एन्स्टैन् न केवलं वैज्ञानिकः, किन्तु प्रसिद्धः लेखकोऽपि । अनेन बहवः ग्रन्थाः रचिताः । अस्य कृतयः [[जर्मनी]]भाषायां विद्यन्ते । कालन्तरे आङ्ग्लभाषायाम् अपि प्रकटिताः। &quot;दि यवुल्यूषन् आफ् फिसिक्स्” इति लीफाल्ड् इन्फेल्डवर्येण सह लिखितः प्रसिद्धकृतिः ।
*दिफैट् एगेन्स्ट् वार्
*इन्वेस्टिगेषन्स् आफ् दि थियरि आफ् दि ब्रौनियन् मूव्मेण्ट्
*दि थियरि आफ् दि रिलेटिविटि
*दि वर्ल्ड् आस् ऐ सी इट्

==पुरस्काराः==
*[[१९२१]] तमे संवत्सरे नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवान् ।
*[[१९२९]] तमे संवत्सरे जर्मन् शारीरकसंस्थायाः 'म्याक्स् प्लाङ्क्’ पदकं प्राप्तवान् ।
*[[१९३६]] तमे संवत्सरे फ्राङ्क्लिन् संस्थायाः फ्राङ्क्लिन् पदकं प्राप्तवान् ।

==मरणम्==
एन्स्टैन् प्रिन्सटन् वैद्यालये एप्रिल्मासस्य १८ तम दिनाङ्कस्य [[१९५५]] तमे वर्षे  मृतवान् । एन्स्टैनवर्यस्य मरणानन्तरम् अस्य मस्तिष्कं प्रिन्स्-टन् वैद्यालये स्थापितवन्तः । अस्य प्रतिभायाः रहस्यं ज्ञातुं अत्रत्य वैज्ञानिकाः कुतूहलीनः आसन् । एवम् अस्योपरि अध्ययनम् अपि कृतवन्तः 
==टिप्पणी==
{{reflist}}

==बाह्यानुबन्धः==
* [http://www.scribd.com/doc/23220527/Ideas-and-Opinions-by-Albert-Einstein ''Ideas and Opinions'', Einstein's letters and speeches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510125626/http://www.scribd.com/doc/23220527/Ideas-and-Opinions-by-Albert-Einstein |date=2012-05-10 }}, Full text, ''Crown Publishers (1954) 384 pages
* [http://scholar.google.com.au/citations?user=qc6CJjYAAAAJ&amp;hl=en Einstein's Scholar Google profile]
* [[wikilivres:Albert Einstein|Works by Albert Einstein]] (public domain in Canada)
* ''[http://www.monthlyreview.org/598einstein.php Why Socialism?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317032934/http://www.monthlyreview.org/598einstein.php |date=2011-03-17 }}'' by Albert Einstein, ''[[Monthly Review]]'', May 1949
* [http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren Einstein's Personal Correspondence: Religion, Politics, The Holocaust, and Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315104758/http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren |date=2015-03-15 }} Shapell Manuscript Foundation
* [http://vault.fbi.gov/Albert%20Einstein FBI file on Albert Einstein]
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html Nobelprize.org Biography:Albert Einstein]
* [http://life.tumblr.com/post/526230217/the-einstein-you-never-knew The Einstein You Never Knew]&amp;nbsp;— slideshow by ''[[Life magazine]]''
* [http://www.history.com/topics/albert-einstein Albert Einstein]&amp;nbsp;— videos
* [http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bpeins.html Science Odyssey People And Discoveries]
* [https://web.archive.org/web/20110608004818/http://ocw.mit.edu/courses/science-technology-and-society/sts-042j-einstein-oppenheimer-feynman-physics-in-the-20th-century-spring-2006/ MIT OpenCourseWare STS.042J/8.225J: Einstein, Oppenheimer, Feynman: Physics in the 20th century]&amp;nbsp;— free study course that explores the changing roles of physics and physicists during the 20th century
* [http://www.alberteinstein.info/ Albert Einstein Archives Online (80,000+ Documents)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} ([http://www.msnbc.msn.com/id/46785542/ns/technology_and_science-science/ MSNBC - 19 March 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512105817/http://www.msnbc.msn.com/id/46785542/ns/technology_and_science-science/ |date=12 May 2012 }})
* [http://www.wdl.org/en/item/2745/ Einstein's declaration of intention for American citizenship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222071037/http://www.wdl.org/en/item/2745/ |date=2014-02-22 }} from the [[World Digital Library]]
* [http://archon.brandeis.edu/?p=collections/findingaid&amp;id=41 Albert Einstein Collection at Brandeis University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929151059/http://archon.brandeis.edu/?p=collections%2Ffindingaid&amp;id=41 |date=2013-09-29 }}

*[[जीवनी]]

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]</text>
      <sha1>3dkahbbpmb9sccr1uot8xaugq2yra5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अल्बर्ट ए मिकेल्सन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5697</id>
    <revision>
      <id>500715</id>
      <parentid>490044</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="97kjxhekdiwkdzxenz2o9dx14d6v3at" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name        = Albert Abraham Michelson
| image       = Albert Abraham Michelson2.jpg
| birth_date  = {{birth date|df=yes|1852|12|19}}
| birth_place = [[Strzelno]], [[Kingdom of Prussia]]
| death_date  = {{death date and age|df=yes|1931|5|9|1852|12|19}}
| death_place = [[Pasadena, California]]
| nationality = United States
| field       = [[Physics]]
| workplaces  = [[Case Western Reserve University]]&lt;br/&gt;[[Clark University]]&lt;br/&gt;[[University of Chicago]]
| alma_mater  = [[United States Naval Academy]]&lt;br/&gt;[[University of Berlin]]
| doctoral_advisor  = [[Hermann Helmholtz]]
| doctoral_students = [[Robert Millikan]]
| known_for   = [[Speed of light]]&lt;br/&gt;[[Michelson–Morley experiment]]
| prizes      = [[Nobel Prize in Physics]] (1907)&lt;br&gt;[[Copley Medal]] (1907)&lt;br&gt;[[Henry Draper Medal]] (1916)
| signature   = Albert A Michelson Signature.svg
|spouse=Margaret Hemingway (1877-1898; divorced; 3 children)&lt;br&gt;Edna Stanton (1899-1931; his death; 3 children)
}}

सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
*[[जीवनी]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630084737/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf |date=2014-06-30 }}
* [http://www.aip.org/history/gap/Michelson/Michelson.html Michelson's Life and Works from the American Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716182659/http://www.aip.org/history/gap/Michelson/Michelson.html |date=2012-07-16 }}
* [http://www.usna.edu/LibExhibits/collections/michelson/navy.html U.S. Naval Academy and The Navy]
* [http://www.usna.edu/library/sca/findingaids/michelson/index.html USNA Guide to the Albert A. Michelson Collection, 1803–1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224091917/http://www.usna.edu/Library/sca/findingaids/michelson/index.html |date=2013-02-24 }}
* [http://www.usna.com/Document.Doc?id=617 From USNA to Nobel: Albert A. Michelson's Life and Contributions]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://michelson-house.uchicago.edu Michelson House at the University of Chicago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050904233217/http://michelson-house.uchicago.edu/ |date=2005-09-04 }}
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1907/michelson-bio.html Michelson's Nobel Prize Biography]
* [http://www.gutenberg.org/author/Albert_A._Michelson Gutenberg]
* [http://www.gutenberg.net/browse/BIBREC/BR11753.HTM Experimental Determination of the Velocity of Light] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713092420/http://www.gutenberg.net/browse/BIBREC/BR11753.HTM |date=2019-07-13 }}
* [http://www.imdb.com/title/tt0529603/ IMDB: Bonanza episode ''Look to the Stars'']
* [http://www.laphamsquarterly.org/voices-in-time/norman-maclean-learns-from-the-master.php?page=all Norman Maclean: ''&quot;Billiards Is a Good Game&quot;: Gamesmanship and America's First Nobel Prize Scientist''; reprinted in Lapham's Quarterly]
* [http://www.europa.com/~telscope/usna.doc The U.S. Naval Academy Observatory Programs and Times Gone By: A Tale of Two Domes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118151416/http://www.europa.com/~telscope/usna.doc |date=2016-11-18 }}
* [http://www.navair.navy.mil/nawcwd/nawcwd/news/2008/2008-02_michelson.htm NAWS China Lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922110020/http://www.navair.navy.mil/nawcwd/nawcwd/news/2008/2008-02_michelson.htm |date=2008-09-22 }}
* [http://eprints.jcu.edu.au/4957/1/4957_Shankland%26Orchiston_2002.pdf Nineteenth Century Astronomy at the U.S. Naval Academy]

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>97kjxhekdiwkdzxenz2o9dx14d6v3at</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आर्थर एच काम्पटन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5701</id>
    <revision>
      <id>500719</id>
      <parentid>479969</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3126" sha1="27jp2h4ylqhlqisbi3yjk0lblzm9s1e" xml:space="preserve">सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
{{Infobox scientist
| name              = Arthur Holly Compton
| image             = Arthur Compton.jpg
| image_size        = 
| caption           = 
| birth_date        = {{birth date|df=yes|1892|9|10}}
| birth_place       = [[Wooster, Ohio]], USA 
| death_date        = {{death date and age|df=yes|1962|3|15|1892|9|10}}
| death_place       = [[Berkeley, California]], USA
| nationality       = United States
| field             = [[Physics]] 
| work_institution  = [[Washington University in St. Louis]]&lt;br&gt;[[University of Chicago]]&lt;br&gt;[[University of Minnesota]]&lt;br&gt;[[Forman Christian College]]
| alma_mater        = [[College of Wooster]]&lt;br&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[H. L. Cooke]]
| doctoral_students = [[Winston H. Bostick]]&lt;br&gt;[[Robert S. Shankland]]
| known_for         = [[Compton effect]]&lt;br&gt;[[Compton length]]&lt;br&gt;[[Compton scattering]]&lt;br&gt;[[Compton wavelength]]&lt;br&gt;[[Compton shift]]
| prizes            = {{nowrap|[[Nobel Prize for Physics]] (1927)&lt;br&gt;[[Franklin Medal]] (1940)  }}
| religion          = [[Presbyterian]]
| footnotes         = Compton is the son of [[Elias Compton]], brother of [[Wilson Compton]] and [[Karl Taylor Compton]], and father of [[John Joseph Compton]].
}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://books.google.com/books?id=QSgDAAAAMBAJ&amp;pg=PA60 &quot;Strange Instrument Built To Solve Mystery Of Cosmic Rays&quot;, April 1932, Popular Science] article about Compton on world wide research on cosmic rays
*[http://www.wustl.edu/about/facts/chancellors/compton.html Arthur Compton biographical entry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303214641/http://www.wustl.edu/about/facts/chancellors/compton.html |date=2013-03-03 }} at [[Washington University in Saint Louis]]
*[http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Compton,+Arthur Annotated bibliography for Arthur Compton from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125115411/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FCompton%2C+Arthur |date=2005-11-25 }}
*[http://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/compton/ Arthur Holly Compton on Information Philosopher]
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1927/compton-bio.html Nobelprize.com Biography]
*[http://www.osti.gov/accomplishments/compton.html Biography and Bibliographic Resources], from the [[Office of Scientific and Technical Information]], [[United States Department of Energy]]
*[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/compton-arthur-h.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423230112/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/compton-arthur-h.pdf |date=2021-04-23 }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>27jp2h4ylqhlqisbi3yjk0lblzm9s1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कार्ल् डी एन्डरसन्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5715</id>
    <revision>
      <id>500723</id>
      <parentid>480124</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2340" sha1="2wwiw6086xbtkenv3khtyj1jt5ojspu" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
|name              = Carl David Anderson
|image             =Carl David Anderson.jpg
|image_size        = 
|caption           = कार्ल् डी एन्डरसन्
|birth_date        = {{birth date|1905|9|3}}
|birth_place       = [[New York City, New York]], [[United States|USA]]
|death_date        = {{death date and age|1991|1|11|1905|9|3}}
|death_place       = [[San Marino, California]], [[United States|USA]]
|nationality       = United States
|field             = [[Physics]]
|workplaces        = [[California Institute of Technology]]
|alma_mater        = [[California Institute of Technology]] ([[B.S.]] and [[Ph.D]])
|known_for         = [[positron|Discovery of the positron]]&lt;br&gt;[[muon|Discovery of the muon]]
|notable_students  = [[Donald A. Glaser]]&lt;br&gt;[[Seth Neddermeyer]] 
|prizes            = {{nowrap|[[Nobel Prize in Physics]] (1936)&lt;br&gt;[[Elliott Cresson Medal]] (1937)}}
}}
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
*[[जीवनी]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Anderson,+Carl+D. Annotated bibliography for Carl David Anderson from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504170842/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FAnderson%2C+Carl+D. |date=2017-05-04 }}
* [[American National Biography]], vol. 1, pp.&amp;nbsp;445–446.
* [http://www.aip.org/history/ohilist/4487.html Oral History interview transcript with Carl D. Anderson 30 June 1966, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522063137/http://www.aip.org/history/ohilist/4487.html |date=22 May 2011 }}
*[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/anderson-carl-d.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240612100249/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/anderson-carl-d.pdf |date=2024-06-12 }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>2wwiw6086xbtkenv3khtyj1jt5ojspu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जेम्स फ्रान्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5731</id>
    <revision>
      <id>500730</id>
      <parentid>480361</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2737" sha1="8p6u7y131grhu8muwnnmg3nl1zdj941" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name        = James Franck
| image       = James Franck.jpg
| image_size  = 220px
| birth_date  = {{Birth date|1882|8|26|df=y}}
| birth_place = [[Hamburg]], [[German Empire]]
| nationality = [[Germany|German]]
| death_date  = {{death date and age|1964|5|21|1882|8|26|df=y}}
| death_place = [[Göttingen]], [[West Germany]]
| field       = [[Physics]]
| workplaces  = [[Humboldt University of Berlin|University of Berlin]]&lt;br&gt;[[University of Göttingen]]&lt;br&gt;[[Johns Hopkins University]]&lt;br&gt;[[University of Chicago]]
| alma_mater  = [[University of Heidelberg]]&lt;br&gt;[[Humboldt University of Berlin|University of Berlin]]
| doctoral_advisor  = [[Emil Gabriel Warburg]]{{citation needed|date=December 2013}}
| doctoral_students = [[Wilhelm Hanle]]&lt;br&gt;[[Arthur R. von Hippel]]&lt;br&gt;[[Theodore Puck|Theodore T. Puck]]{{citation needed|date=December 2013}}
| known_for   = [[Franck–Condon principle]]&lt;br&gt;[[Franck–Hertz experiment]]
| prizes      =   [[Nobel Prize for Physics]] (1925)
| religion    = [[Jewish agnostic]], [[Pantheist]].&lt;ref name=&quot;David Nachmansohn 1979 62&quot;/&gt;
}}
सः विख्यातः वैज्ञानिकः।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://nobelprize.org/physics/laureates/1925/franck-bio.html Nobel Prize Biography]
*[http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Franck,+James Annotated bibliography for James Franck from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505001424/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FFranck%2C+James |date=2017-05-05 }}
*[http://www.amphilsoc.org/library/guides/ahqp/bios.htm James Franck Biography] – American Philosophical Society (Bio appears after Sommerfeld's)
*{{cite web |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/franck-james.pdf |title=James Franck 1882-1964: A Biographical Memoir |publisher=U. S. National Academy of Sciences |last1=Rice |first1=Stuart A. |authorlink1=Stuart A. Rice |last2=Jortner |first2=Joshua |authorlink2=Joshua Jortner |access-date=2014-09-03 |archive-date=2021-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827075557/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/franck-james.pdf |deadurl=yes}}
*[http://www.osti.gov/accomplishments/franck.html Biography and Bibliographic Resources], from the [[Office of Scientific and Technical Information]], [[United States Department of Energy]]

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>8p6u7y131grhu8muwnnmg3nl1zdj941</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जोह्न बार्डीन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5737</id>
    <revision>
      <id>500732</id>
      <parentid>499568</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4002" sha1="keyi3ovazurk16ovikp5c2in0hoyxch" xml:space="preserve">सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
*[[जीवनी]]
{{Infobox scientist
| name              = John Bardeen 
| image             = Bardeen.jpg 
| image_size        = 220px 
| alt               = 
| caption           =   
| birth_date        = {{Birth date|df=yes|1908|05|23}}
| birth_place       = [[Madison, Wisconsin]], U.S. 
| death_date        = {{Death date and age|df=yes|1991|01|30|1908|05|23}} 
| death_place       = [[Boston, Massachusetts]], U.S. 
| resting_place             = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --&gt;
| residence         = United States  
| citizenship       = 
| nationality       = American 
| fields            = [[Physics]]  
| workplaces        = [[Bell Telephone Laboratories]]&lt;br&gt;[[University of Illinois]]
| alma_mater        = [[University of Wisconsin]]&lt;br&gt;[[Princeton University]] 
| thesis_title      = 
| thesis_url        = 
| thesis_year       = 
| doctoral_advisor  = 
| academic_advisors = 
| doctoral_students = 
| notable_students  = 
| known_for         = [[Transistor]]&lt;br&gt;[[BCS theory]]&lt;br&gt;[[Superconductivity]]  
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| influences        = 
| influenced        = 
| awards            = {{nowrap|[[Nobel Prize for Physics]] (1956)&lt;br&gt;[[Nobel Prize for Physics]] (1972)}}  
| signature         = &lt;!--(filename only)--&gt;
| signature_alt     = 
| website           = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} --&gt;
| footnotes         = 
| spouse            = Jane (1907–1997) 
}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://web.library.uiuc.edu/ahx/ead/ua/1110020/1110020f.html The Bardeen Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808015028/http://web.library.uiuc.edu/ahx/ead/ua/1110020/1110020f.html |date=2007-08-08 }} at the University of Illinois at Urbana-Champaign
* [http://nobelprize.org/physics/laureates/1972/bardeen-bio.html Biography from the Nobel Foundation]
* [http://www.nobel-winners.com/Physics/john_bardeen.html Biography from Nobel-Winners.com]
* [http://www.boston.com/globe/search/stories/nobel/1991/1991ae.html Associated Press Obituary of John Bardeen as printed in The Boston Globe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112185201/http://www.boston.com/globe/search/stories/nobel/1991/1991ae.html |date=2012-01-12 }}
* [http://www.aip.org/history/ohilist/4146_1.html Oral History interview transcript with John Bardeen 12, 16 May, 1, 22 December 1977 &amp; 4 April 1978, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112065329/http://www.aip.org/history/ohilist/4146_1.html |date=12 January 2015 }}
* [http://www.aip.org/history/ohilist/25488.html Oral History interview transcript with John Bardeen 13 February 1980, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009093414/http://www.aip.org/history/ohilist/25488.html |date=9 October 2013 }}
* [http://www.princeton.edu/~mudd/finding_aids/mathoral/pmc01.htm Interview with Bardeen about his experience at Princeton]
*[http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=5550 The American Presidency Project]
* [http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/John_Bardeen IEEE History Center biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141210073204/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/John_Bardeen |date=2014-12-10 }}
* [http://www.iccc.univagora.ro/ IEEE 2nd Int. Conference on Computers, Communications and Control (ICCCC 2008), an event dedicated to the Centenary of John Bardeen (1908-1991)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908110755/http://www.iccc.univagora.ro/ |date=2014-09-08 }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>keyi3ovazurk16ovikp5c2in0hoyxch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पर्सी ब्रिजमन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5782</id>
    <revision>
      <id>500744</id>
      <parentid>353121</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1723" sha1="7p7qnb9k2dq5cs2xj8s8k76fjgvmz0q" xml:space="preserve">सः विख्यातः वैज्ञानिकः।
*[[जीवनी]]
{{Infobox scientist
| name              = Percy Williams Bridgman
| image             = Bridgman.jpg
| image_size        = 220px
| birth_date        = {{birth date|1882|04|21|df=yes}}
| birth_place       = [[Cambridge, Massachusetts]], USA
| death_date        = {{death date and age|1961|08|20|1882|04|01|df=yes}}
| death_place       = [[Randolph, New Hampshire]], USA
| death_cause       = Suicide
| nationality       = United States
| field             = [[Physics]]
| work_institutions = [[Harvard University]]
| alma_mater        = [[Harvard University]]
| doctoral_advisor  = [[Wallace Clement Sabine]]
| doctoral_students = [[John C. Slater]]&lt;br /&gt;[[John Hasbrouck Van Vleck]]
| known_for         = High Pressure Physics
| influences        = 
| influenced        = 
| prizes            = [[Rumford Prize]] (1917)&lt;br /&gt;[[Elliott Cresson Medal]] (1932)&lt;br&gt;[[Nobel Prize in Physics]] (1946)
}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://nobelprize.org/physics/laureates/1946/bridgman-bio.html Bridgman's Nobel Prize website]
* [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/bridgman-percy-w.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031123103/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/bridgman-percy-w.pdf |date=2020-10-31 }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>7p7qnb9k2dq5cs2xj8s8k76fjgvmz0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>थामस् एडिसन्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5924</id>
    <revision>
      <id>500734</id>
      <parentid>493689</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8320" sha1="3rshnxjizvxageo8jupgn69vzx7wnv7" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = थामस् एडिसन् 
| image       = Thomas_Edison2.jpg
| imagesize   = 220px
| caption     = &lt;div style=&quot;font-size: 90%&quot;&gt;&quot;Genius is one percent inspiration, ninety-nine percent perspiration.&quot;&lt;br /&gt;– Thomas Alva Edison, [[Harper's Magazine|Harper's Monthly]] (September 1932 edition)&lt;/div&gt;
| birth_name  = Thomas Alva Edison 
| birth_date  = {{Birth date|mf=yes|1847|02|11}} 
| birth_place = [[Milan, Ohio]], U.S.
| death_date  = {{Death date and age|mf=yes|1931|10|18|1847|02|11}}
| death_place = [[West Orange, New Jersey]], U.S.
| occupation  = Inventor, businessman
| education   = self educated with visits to the [[Cooper Union]]
| nationality = [[American people|American]] 
| spouse      = Mary Stilwell (1871-1884)&lt;br /&gt;Mina Miller (1886-1931)
| religion    = [[Deism|Deist]]
| partner     = 
| children    = Marion Estelle Edison (1873–1965)&lt;br /&gt;Thomas Alva Edison Jr. (1876–1935)&lt;br /&gt;William Leslie Edison (1878–1937)&lt;br /&gt;[[Madeleine Edison]] (1888–1979)&lt;br /&gt;[[Charles Edison]] (1890–1969)&lt;br /&gt;[[Theodore Miller Edison]] (1898–1992) | parents =Samuel Ogden Edison, Jr. (1804–1896)&lt;br /&gt;Nancy Matthews Elliott (1810–1871)
| relatives   = [[Lewis Miller (philanthropist)|Lewis Miller]] (father-in-law)
| signature   = Thomas Alva Edison Signature.svg
| website     =
| footnotes   =
}} 
[[File:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|upright=1.1|''A Day with Thomas Edison'' (1922)]]
[[चित्रं:Edison-at home in Ft. Myers Florida 1914 detail LC-LC-USZ62-131044, adjusted.jpg|thumb|right|थामस् एडिसन्]]
थामस् एडिसनस्य नाम वयं सर्वे जानीमः एव । सः कदाचित्‌ चिन्तितवान्‌ 'मया मतदानपञ्जीकरणयन्त्रं निर्मातव्यम्‌' इति । निरन्तरचिन्तनेन सः तादृशस्य यन्त्रस्य निर्माणे समर्थः जातः एव । यन्त्रस्य स्वाम्यम्‌ अपि सम्पादितं तेन । एतस्मात्‌ मया प्रभूतं यशः सम्पाद्येत इति अभावयत्‌ सः । राष्ट्राध्यक्षाय तत्‌ यन्त्रं दर्शयितुं सः वाषिङ्गटन्‌ नगरं गतवान्‌ । संसदः सभाध्यक्षः च तेन दृष्टः । स्वस्य यन्त्रस्य वैशिष्ट्यं कार्यनिर्वहणसामर्थ्यं च सः विवृतवान्‌ अध्यक्षस्य पुरतः । एतस्य उपयोगतः मतदानविलम्बस्य दोषः दूरीकर्तुं शक्यः । एकस्य क्षणस्य विलम्बम् अपि एतत्‌ यन्त्रं न सहते । मतदाने एकोऽपि दोषः न भवति एतस्य उपयोगतः इति अवदत्‌ सः । सर्वे अपि सश्रद्धं श्रुत्वा तदीयं प्रयत्नं प्रशस्तवन्तः । राष्ट्राध्यक्षः -  'यन्त्रमिदं संसद्भवने यदि योज्येत तर्हि मतदाने शीघ्रता भवेत्‌ । किन्तु एतत्‌ यन्त्रम् अत्र प्रयोजनाय न भवेत्‌ । यतः राजनीतिपुरुषाः विलम्बम् एव इच्छन्ति । चर्चानिर्वहणादिनिमित्तं कालविलम्बः आवश्यकः एव भवति' इति उक्त्वा यन्त्रस्वीकारं निराकृतवान्‌ । एतस्य श्रवणात्‌ एडिसनः विषण्णवदनः जातः । गुणः अपि अत्र दोषाय जातः इति चिन्तयन्‌ सः निर्णीतवान्‌ इतः परं मया उच्चस्तरीयेभ्यः किमपि न करणीयम्‌ । यः यः आविष्कारः क्रियेत सः सामान्यानां जनानां निमित्तम् एव स्यात्‌ इति । अग्रे तेनैव एडिसन्‌ महोदयेन विद्युद्दीपस्य आविष्कारः कृतः ।
==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
;Locations
* [http://www.menloparkmuseum.com/ Menlo Park Museum and Edison Memorial Tower]
* [http://www.nps.gov/edis/index.htm Thomas Edison National Historical Park] (National Park Service)
* [http://www.hfmgv.org/exhibits/edison/ Edison exhibit and Menlo Park Laboratory at Henry Ford Museum]
* [http://www.edisonmuseum.org/ Edison Museum]
* [http://www.phmuseum.org/depot/depot.htm Edison Depot Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021007230636/http://phmuseum.org/depot/depot.htm |date=2002-10-07 }}
* [http://www.tomedison.org/ Edison Birthplace Museum]
* [http://www.edisonhouse.org/ Thomas Edison House]

;Information and media
* [http://ariwatch.com/VS/TheDiaryOfThomasEdison.htm The Diary of Thomas Edison]
* [http://www.archives.gov/exhibits/american_originals_iv/sections/thomas_edison_patent.html Edison's patent application for the light bulb] at the National Archives.
* {{IMDb name|id=0249379|name=Thomas Edison}}
* [http://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/01/dayintech_0104? January 4, 1903: Edison Fries an Elephant to Prove His Point] – [[Wired (magazine)|''Wired'']] article about Edison's &quot;macabre form of a series of animal electrocutions using AC.&quot;
* [http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/25edison/25edison.htm ''The Invention Factory: Thomas Edison's Laboratories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726131136/http://www.nps.gov/history/NR/twhp/wwwlps/lessons/25edison/25edison.htm |date=2014-07-26 }}
* [http://edison.rutgers.edu/ Rutgers: Edison Papers]
* [http://www.edisonian.com/ Edisonian Museum Antique Electrics]
* &quot;[http://www.pbs.org/wgbh/amex/edison/ Edison's Miracle of Light] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204032415/http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/light/ |date=2016-12-04 }}&quot;
* [http://www.thomasedison.org Edison Innovation Foundation] – [[Non-profit foundation]] supporting the legacy of Thomas Edison.
* [http://www.hfha.org/HenryFord.htm#Ford-Edison-Firestone-Burroughs The Illustrious Vagabonds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221063324/http://www.hfha.org/HenryFord.htm#Ford-Edison-Firestone-Burroughs |date=2010-12-21 }}
* [http://books.google.com/books?id=vuQDAAAAMBAJ&amp;pg=PA614&amp;dq=Popular+Mechanics+1931+curtiss&amp;hl=en&amp;ei=sZj0TNiVFcPXngeTp8W2CQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CDMQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=Popular%20Mechanics%201931%20curtiss&amp;f=true &quot;The World's Greatest Inventor&quot;, October 1931, Popular Mechanics] detailed, illustrated article
* 14 minutes &quot;instructional&quot; film with fictional elements [https://archive.org/details/filmcollectief-01-661 The boyhood of Thomas Edison] from 1964, produced by Coronet, published by ''archive.org''
*[http://www.booknotes.org/Watch/63449-1/Neil+Baldwin.aspx ''Booknotes'' interview with Neil Baldwin on ''Edison: Inventing the Century'', March 19, 1995.]
*[http://www.booknotes.org/Watch/178806-1/Jill+Jonnes.aspx ''Booknotes'' interview with Jill Jonnes on ''Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse and the Race to Electrify the World'', October 26, 2003.]

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>3rshnxjizvxageo8jupgn69vzx7wnv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अटलान्टा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11723</id>
    <revision>
      <id>500712</id>
      <parentid>500236</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10182" sha1="amtcdn1pmlht5mqquymcood5pdx9fm5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
| name                     = अटलान्टा 
| official_name            = City of Atlanta
| settlement_type          = नगरम्
| nickname                 = Hotlanta,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Love it or loathe it, the city’s nickname is accurate for the summer&quot;, ‘‘Atlanta Journal-Constitution’’, June 16, 2008 |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&amp;p_theme=at&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=1215879443CB5810&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |accessdate=April 4, 2014 |archive-date=December 6, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206010936/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&amp;p_theme=at&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=1215879443CB5810&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; ATL,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=“The service, dubbed the Atlanta Tourist Loop as a play on the city’s &quot;ATL&quot; nickname, will start April 29 downtown.” “Buses to link tourist favorites” ‘‘The Atlanta Journal-Constitution’’ |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&amp;p_theme=at&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=111029FE6BC70418&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |accessdate=2014-04-04 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206012203/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&amp;p_theme=at&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=111029FE6BC70418&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; The City in a Forest,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Atlanta May No Longer Be the City in a Forest&quot;, ‘‘WSB-TV’’ |url=http://www.wsbtv.com/news/news/atlanta-may-no-longer-be-the-city-in-a-forest/nDLGr/ |accessdate=2014-04-04 |archive-date=2014-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028224916/http://www.wsbtv.com/news/news/atlanta-may-no-longer-be-the-city-in-a-forest/nDLGr/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; The A,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://clatl.com/atlanta/because-were-the-only-city-easily-identified-by-just-one-letter/Content?oid=4291994|title=Because we're the only city easily identified by just one letter|work=[[Creative Loafing]]|date=November 23, 2011|accessdate=October 7, 2012}}&lt;/ref&gt;
The Gate City.&lt;ref name=sunnysouth1891&gt;{{cite news|url=http://atlnewspapers.galileo.usg.edu/atlnewspapers/view?docId=news/ssw1891/ssw1891-0021.xml|title=Our Quiz Column|work=Sunny South|page=5|accessdate=2014-04-04|archive-date=2012-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405194823/http://atlnewspapers.galileo.usg.edu/atlnewspapers/view?docId=news/ssw1891/ssw1891-0021.xml|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; (See also [[Nicknames of Atlanta]])
| motto                    = ''Resurgens'' (Latin for ''rising again'')
| image_skyline            = Atlanta Montage 2.jpg
| imagesize                = 300px
| image_caption            = From top to bottom left to right: Atlanta skyline seen from [[Buckhead]], the [[Fox Theatre (Atlanta, Georgia)|Fox Theatre]], the [[Georgia State Capitol]], [[Centennial Olympic Park]], [[Millennium Gate]], the [[Atlanta Botanical Garden#Canopy Walk|Canopy Walk]], the [[Georgia Aquarium]], [[Atlanta from the Ashes (The Phoenix)|The Phoenix]] statue, and the [[Midtown Atlanta|Midtown]] skyline
| image_flag               = Flag of Atlanta.svg
| flag_size                =
| image_seal               = Seal of Atlanta.png
| seal_size                =
| image_shield             =
| shield_size              =
| image_blank_emblem       =
| blank_emblem_type        =
| blank_emblem_size        =
| image_map                = Fulton County Georgia Incorporated and Unincorporated areas Atlanta Highlighted.svg
| mapsize                  = 250px
| map_caption              = City highlighted in [[Fulton County, Georgia|Fulton County]], location of Fulton County in the [[Georgia (U.S. state)|state of Georgia]]
| image_map1               =
| mapsize1                 =
| map_caption1             =
| image_dot_map            =
| dot_mapsize              =
| dot_map_caption          =
| dot_x                    =
| dot_y                    =
| pushpin_map              = USA
| pushpin_map_caption      = Location of the city of Atlanta, Georgia
&lt;!-- Location ------------------&gt;
| coordinates_region       = US-GA
| subdivision_type         = [[List of sovereign states|Country]]
| subdivision_type1        = [[U.S. state|State]]
| subdivision_type2        = [[List of counties in Georgia (U.S. state)|Counties]]
| subdivision_name         = {{nowrap|{{flag|United States of America}}}}
| subdivision_name1        = {{flagicon|Georgia (U.S. state)}} [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| subdivision_name2        = [[Fulton County, Georgia|Fulton]], [[DeKalb County, Georgia|DeKalb]]
| government_footnotes     =
| government_type          =
| leader_title             =[[Mayor]]
| leader_name              = [[Kasim Reed]]
| leader_title1            = Body
| leader_name1             = [[Atlanta City Council]]
| leader_title2            = 
| leader_name2             =
| leader_title3            =
| leader_name3             =
| leader_title4            =
| leader_name4             =
| established_title        = Terminus
| established_date         = 1837
| established_title2       = Marthasville
| established_date2        = 1843
| established_title3       = City of Atlanta
| established_date3        = December 29, 1845
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
| area_magnitude           = 1 E8
| unit_pref                =  Imperial
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 343.0
| area_land_km2            = 341.2
| area_water_km2           = 1.8
| area_total_sq_mi         = 132.4
| area_land_sq_mi          = 131.8
| area_water_sq_mi         = 0.6
| area_water_percent       =
| area_urban_km2           =
| area_urban_sq_mi         = 1963
| area_metro_km2           =
| area_metro_sq_mi         = 8376
| area_blank1_title        =
| area_blank1_km2          =
| area_blank1_sq_mi        =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
| population_as_of         = est. 2012
| population_most_beautiful_thing = J B
| population_footnotes     =
| population_note          =
| population_total         = 443,775
| population_density_km2   = 1230.9
| population_metro         = 5,457,831 ([[list of metropolitan statistical areas|9th]])
| population_density_metro_km2     = 243
| population_urban                 = 4,975,300
| population_density_urban_km2     =
|population_blank1_title        = [[Combined statistical area|CSA]]
|population_blank1              = 6,092,295 ([[Table of United States Combined Statistical Areas|11th]])
| population_blank2_title          = [[Demonym]]
| population_blank2                = Atlantan&lt;ref&gt;The term &quot;Atlantans&quot; is widely used by both [http://atlanta.bizjournals.com/atlanta/stories/2008/06/23/focus2.html local media] and [http://www.cnn.com/2008/US/weather/03/17/atlanta.tornado/index.html national media].&lt;/ref&gt;
| population_density_blank1_km2    =
| population_density_blank1_sq_mi  =
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
| timezone                 = [[Eastern Time Zone|EST]]
| utc_offset               = -5
| timezone_DST             = [[Eastern Daylight Time|EDT]]
| utc_offset_DST           = -4
| latd = 33 | latm = 45 | lats = 18 | latNS = N
| longd = 84 | longm = 23 | longs = 24 | longEW = W
| coordinates_display      = 
| elevation_footnotes      = &lt;!--for references: use&lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
| elevation_m              = 225 to 320
| elevation_ft             = 738 to 1050
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code                = [[Area code 404|404]], [[Area code 470|470]], [[Area code 678|678]], [[Area code 770|770]]
| postal_code_type         = [[ZIP code|ZIP code(s)]]
| postal_code              = 30060, 30301-30322, 30324-30334, 30336-30350, 30353
| blank_name               = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]]
| blank_info               = 13-04000{{GR|2|dateform=mdy}}
| blank1_name              = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
| blank1_info              = 0351615{{GR|3|dateform=mdy}}
| website                  = {{url|http://www.atlantaga.gov/}}
| footnotes                =
}}

'''अटलान्टा''' [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य नगरः अस्‍ति।

==टिप्पणी==
{{reflist}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://www.atlantaga.gov/ मुख्यपृष्टम्]
*[http://www.atlantawatershed.org/ अट्लाण्टा जलविभागः]
*[http://www.atlantapd.org/index.asp?nav=MW अटलाण्टा आरक्षकविभागः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808025536/http://atlantapd.org/index.asp?nav=mw |date=2007-08-08 }}
*[http://www.atlanta.net अटलाण्टा विसिटर्स् ब्युरो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012044529/https://www.atlanta.net/ |date=2020-10-12 }}
*[http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Home.jsp एण्ट्री]
*[http://dlg.galileo.usg.edu/atlnewspapers अटलाण्टा प्राचीन वार्तापत्राः]{{Dead link|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.atlantatimemachine.com/ अटलाण्टा समययन्त्रम्]
*[http://www.nps.gov/history/nr/travel/atlanta/ अटलाण्टा जार्जिया ट्रावेल्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626230025/http://www.nps.gov/history/nr/travel/atlanta/ |date=2014-06-26 }}

{{America}}

[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>amtcdn1pmlht5mqquymcood5pdx9fm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भक्तसिंह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12243</id>
    <revision>
      <id>500749</id>
      <parentid>498124</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74347" sha1="nld1sknba2wnbm8o06h7j4hqd05umxi" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name= भक्तसिंह
|birth_date=१९०७ तमे वर्षे सेप्टेम्बर्मासस्य २८ तमः दिनाङ्कः 
|birth_place=
|death_date=१९३१ तमे वर्षे मार्च्मासस्य २३ तमः दिनाङ्कः 
|death_place=[[लाहोर]], [[पञ्जाब]], 
|image= Bhagat Singh 1929.jpg
|image_size = 250px
|caption=
|alt=Bhagat Singh, dressed in western attire to avoid recognition and escape from Lahore to Calcutta
|movement= [[भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः|भारतस्य स्वान्तन्त्र्यान्दोलनम्]]
|religion=
|influences=अराजकतावादः, साम्यवादः, समाजवादः
|organisation=Naujawan Bharat Sabha,&lt;br&gt;Kirti Kisan Party,&lt;br&gt; Hindustan Socialist Republican Association
}}
''' भक्तसिंह''' ({{lang-en|Bhagat Singh}}) स्वतन्त्रभारताय स्वप्राणाहूतिं दत्त्वा अमरः अभवत् । कश्चन सायन्तनः कालः । त्रिवर्षियः कश्चन बालकः स्वपित्रा सह विहारं कुर्वन् आसीत् । ताभ्यां सह कश्चन वृद्धः अपि आसीत् । सम्भाषणं कुर्वन्तः ते ग्रामसीमां प्राप्तवन्तः । तत्र सस्यानां हरितवर्णेन परिसरः आह्लादकरः दृश्यते स्म । भाषणं कुर्वन्तः ते एकस्य सस्यक्षेत्रस्य घट्टं प्राप्तवन्तः । बालकस्य आगमनशब्दः न श्रूयते इति पिता परिवृत्य दृष्टवान् ।  बालकः क्षेत्रे उपविश्य किमपि खनति स्म । &quot;किं करोति वत्स?&quot; इति पिता पृष्टवान् । &quot;पश्य तात ! अस्मिन् क्षेत्रे अहं सर्वविधसस्यानि सफलानि करोमि ।&quot; इति बालकः उक्तवान् । तस्य बालस्य नयनद्वयं द्योतते स्म । क्षेत्रे अवश्यं फलं प्राप्नोमि इति विश्वासः तस्य वचनेषु ध्वन्यते स्म । तस्य स्वरेण तौ ज्येष्ठौ आश्चर्यान्वितौ अभवताम् । सः बालकः एव ''' भक्तसिंह''' । अनन्तरकाले मातृभूमिं स्वतन्त्रं कर्तुं वीरोचितं युद्धं कृतवान् अयं समरसिंहः ।

==जननम्==

[[पाकिस्थान|पञ्जाबप्रान्ते]][[लाहोर|लाहोरजनपदे]] बङ्गा इति ग्रामः । सरदारकिषनसिंह इत्येतस्य वीरपुरुषस्य वंशजाः तत्र निवसन्ति स्म । तस्मिन् वंशे अनेके वीराः  [[इङ्ग्लेण्डदेशः|आङ्ग्लेभ्यः]] [[भारतस्य]] विमोचनं कारयितुं युद्धं कृतवन्तः । तस्य त्रीन् सोदरान् आङ्ग्लसर्वकारः कारागारे अस्थापयत् । तादृशान् योद्धॄन् क्रान्तिकारिणः इति कथयन्ति स्म । किषनसिंहः अपि क्रान्तिकारी । तस्य पत्नी विद्यावती । तस्य अनुजौ अजितसिंह-स्वरणसिंहौ आङ्ग्लान् प्रतिप्रेषयितुं कृतेषु आन्दोलनेषु वीरोचितं सङ्घर्षं कृतवन्तौ । तेषु दिनेषु एतादृशानि आन्दोलनानि देशे सर्वत्र व्याप्तानि आसन् । देशस्य स्वतन्त्रतायै क्रियमाणे समरे विजयार्थं जनाः दृढनिश्चयेन भागं वहन्तः आसन् । तादृशे समये [[क्रैस्तमतम्|ईशवीये]] १९०७ तमे वर्षे सप्ट्म्बरमासस्य २८ तमे दिनाङ्के विद्यावतीकिषन्सिंहयोः तृतीयपुत्रः भक्तसिंहः सञ्जातः । तदा एव अजितसिंह-स्वरणसिंहौ कारागारतः विमुक्तौ । स्वकुटुम्बे सन्तोषम् आनीतवान् इति किषनसिंहः पुत्रस्य ' भक्तसिंहः’ इति नामकरणं कृतवान् । सर्वे तं 'भागोवाला’ (भाग्यवान्) इति आह्वयन्ति स्म ।

==बाल्यावस्था==

बालके भक्तसिंहे सर्वे स्निह्यन्ति स्म । अग्रे कदाचित् एषः बालकः प्रसिद्धो भविष्यतीति सर्वे परस्परं कथयन्ति स्म । तस्य मातुः विद्यावत्याः जीवनम् आरम्भतः अपि कष्टैरेव यातम् । [[क्रान्तिकारिणः|क्रान्तिकारी]] तस्याः पतिः सर्वदा अज्ञाततया पर्यटन् गृहतः दूरे एव भवति स्म । अतः कदाचित् स्वपतिः कारावासी भविष्यतीति विद्यावती सर्वदा भीतिम् अनुभवन्ती आसीत् । स्वातन्त्र्ययोद्धॄणां कुटुम्बः इति कारणतः तस्य गृहे सर्वदा यः कोऽपि कारागारबन्धनं प्राप्नोति स्म एव । कुटुम्बस्य सर्वस्य निर्वहणभारं विद्यावती एव वहति स्म । तादृशे क्लिष्टसमये सा बालकानां पालनेन समाधानं प्राप्नोति स्म । बालकाः सर्वेऽपि अत्यन्तम् उत्साहेन वर्धन्ते स्म । अतः विद्यावती सर्वाणि कष्टानि विस्मृतवती । भक्तसिंहे तस्याः विशेषप्रीतिः आसीत् ।  
                         
भक्तसिंहः प्राथमिकपाठशालां प्रविष्टवान् । बाल्यतः भक्तसिंहः कक्ष्यायां सर्वेभ्योऽपि अग्रे भवति स्म । तस्य लेखनम् अत्यन्तं सुन्दरम् आसीत् । अध्यापकानां सर्वेषां प्रियतमः भक्तसिंहः । सहच्छात्राः सर्वेऽपि भक्तं स्वनायकं मन्यन्ते स्म । भक्तसिंहात् अपि ज्येष्ठाः बालाः तं स्वस्कन्धेषु आरोप्य पाठशालां नयन्ति स्म । पुनः तथैव आनयन्ति स्म । बाल्ये सम्पन्नाः एताः घटनाः भाविजीवने सः उत्तमः क्रान्तिकारिनायकः भवेदिति विषयं सूचयन्ति स्म। भक्तसिंहः सुलभतया सर्वैः सह मैत्रीं करोति स्म । साधारणतया सर्वेषां कृते सहच्छात्राः सखाय भवन्ति । ते एव न, प्रवहणचालकाः, कर्मकराः, मार्गसम्मार्जकाः अपि तस्य मित्राण्येव । एकवारं कश्चित् सौचिकः भक्तसिंहस्य गृहम् आगतवान् । सीवितानि वस्त्राणि गृहे दत्त्वा गच्छन्नासीत् । &quot;वस्त्राणि दत्त्वा यः गच्छति सः कः?&quot; इति पृष्टवती माता विद्यावती ।

&quot;तत् मम मित्रम् ।&quot; इति उक्तवान् भक्तसिंहः। &quot;सौचिकः अपि भवतः मित्रम् वा ?&quot; पृष्टवती माता । &quot;सत्यं मातः ! अस्मिन् ग्रामे सर्वे अपि मम मित्राणि एव&quot; इति उक्तवान् भक्तसिंहः। एवं बाल्ये सर्वेषां मनोहारकः चतुरः भक्तसिंहः वर्धते स्म ।

==सिंहनादः==

भक्तसिंहस्य कनिष्ठपितृव्यौ आस्ताम् । तयोः स्वरणसिंहम् आङ्ग्लेयाः द्वितीयपर्यायार्थं कारगारं प्रेषितवन्तः । कारागारजीवनं दुर्भरम् आसीत् । अतः स्वरणसिंहः रोगग्रस्तः अभवत् । कारागारतः विमोचनानन्तरमपि तस्य स्वास्थ्यं सम्यक् नाऽभवत् । कतिपयदिनेषु सः दिवङ्गतः । द्वितीयः कनिष्ठपितृव्यः अजितसिंहः कारागारात् विमोचनानन्तरं विदेशं गतवान् । भगतसिंहस्य पितृव्ये स्वभर्तृभ्यां देशस्वातन्त्र्यार्थं कृतं तपः स्मरन्त्यौ बाधामनुभवतः स्म । एतद् दृष्ट्वा भगतसिंहः ते वदति स्म - &quot;पितृव्ये ! रोदनं मास्तु । अहं ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशतः बहिष्कृत्य पितृव्यम् आनेष्यामि । आङ्ग्लेयानां कारणतः पितृव्यः रोगग्रस्तः भूत्वा मृतः खलु । तान् विरुध्द्य अहं प्रतीकारं साधयिष्यामि&quot; इति । तस्य गम्भीरवचः श्रुत्वा पितृव्ये रोदनं त्यक्त्वा हसतः स्म । कञ्चित्कालं  दुःखं विस्मरतः स्म ।

भगतसिंहः यदा चतुर्थकक्ष्यायां पठन् आसीत् तदा सहच्छात्रान् पृष्टवान् - &quot;ज्येष्ठाः भूत्वा भवन्तः कीदृशाः भवितुम् इच्छन्ति ?&quot; इति । एकैकः एकैकविधं समाधानं दत्तवान् । 'अहं वैद्यः भविष्यामि’ इति कश्चित् , 'अहं सर्वकारे उन्नतोद्योगी भविष्यामि’ इति अपरः, 'अहं वाणिज्यं करिष्यामि’ इति कश्चित्, अन्यः 'अहं ज्येष्ठो भूत्वा विवाहं करिष्यामि’ इति च उक्तवन्तः । तदा भगतसिंहः 'विवाहः कोऽपि विशिष्टविषयो वा ? अहं तु ज्येष्ठो भूत्वा आङ्ग्लेयान् अस्माकं देशात् बहिष्करिष्यामि’ इति उक्तवान् ।

एवं बाल्यतः एव भगतसिंहस्य नाडीषु देशभक्तिभावः प्रवहन् आसीत् । माध्यमिकशिक्षणसमाप्तिसमये सः स्वकुटुम्बस्थानां क्रान्तिकारिणां सर्वमपि वृत्तान्तं सम्पादितवान् । गृहे एव तेषां [[वीरपुरुषाणां]] कथाः पठितवान् । तस्य फलस्वरूपेण देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति इच्छा तस्मिन् बलवती जाता । भगतसिंहः प्राथमिकशिक्षणं बङ्गाग्रामे समापितवान् । माध्यमिकशिक्षणार्थं लाहोर् गतवान् । पिता किषन्सिंहः पाश्चात्यपद्धत्या चाल्यमानासु पाठशालासु पुत्रं प्रवेशयितुं नैच्छत् । अत भगतसिंहः एकस्मिन्  साधारणविद्यालये विद्याभ्यासं कृतवान् । भगतसिंहः ग्रामीणबालकः । अतः स्वपुत्रः विद्याभ्यासे मन्दः न भवेदिति पिता पुत्रं गृहे अध्यापयितुम् अध्यापकं नियुक्तवान् । किन्तु दिनद्वये एव सः अध्यापकः भगतसिंहस्य बुद्धिकुशलतां ज्ञातवान् । 'एतं बालकं अहं किं वा पाठयामि ? सः पूर्वमेव सर्वं पठितवान्' इति अध्यापकः किषनसिंहम् उक्त्वा गतवान् ।

भगतसिंहः सम्पूर्णोत्साहेन, श्रद्धया च पठितवान् । तस्य बुद्धिकुशलतां दृष्ट्वा अध्यापकाः अपि आश्चर्यमनुभवन्ति स्म । [[इतिहासः]], [[भूगोलविज्ञानम्]], [[अङ्कगणितम्]] इत्यादिषु सः उत्तमान् अङ्कान् प्राप्नोति स्म । आङ्ग्ले तु न्यूनान् एव अङ्कान् प्राप्त्नोति स्म । आङ्ग्लेयान् सर्वदा निन्दतीति कारणतः एवं सहजतया एवं भवति स्म । स्वपितामहं प्रति लिखिते पत्रे '[[आङ्ग्ले]] न्यूनाः आङ्काः आगताः’ इति लेखनं तस्मै अधिकं रोचते स्म । &quot;परीक्षायाम् उत्तीर्णताप्राप्त्यर्थं पञ्चाशद् अङ्काः एव पर्याप्ताः । किन्तु मम पञ्चाशदुत्तर- एकशताङ्कानां कृते अष्टषष्ठिः अङ्काः आगताः । इत्युक्ते अधिकं पठितवानित्यर्थः&quot; इति चाटुवचनानि वदति स्म ।

१९१९तमे वत्सरे देशे एकं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सा आसीत् [[जलियन्वालाबाग्|जलियनवालाबाग्-दुष्कृत्यम्]] । जलियन्वालाबागे समाविष्टे प्रजासमूहे आङ्ग्लसैनिकाः सूचनां विना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवन्तः । जनैः तस्मात् प्रदेशात् बहिर्गन्तुम् एकः एव मार्गः आसीत् । सैनिकानां गोलकैः आबालवृद्धाः अनेके अमराः जाताः । रक्तं नदीवत् प्रावहत् । एतेन आन्दोलनेन देशजनानां हृदयेषु कोपः, उद्रेकः च हठात् उज्ज्वालितः ।

जलियन्वालाबाग्मध्ये सञ्जातः नरसंहारः सम्पूर्णविश्वस्य दृष्टिम् आकर्षयत् । तदा भगतसिंहस्य द्वादशवर्षाणि । एतया घटनया सः अघिकां मनोव्याकुलतां प्राप्तवान् । गृहम् आगत्य जलियनवालाबाग् दुष्कृत्यं यत्र अभवत् तत्स्थानं गतवान् । रक्षणार्थं स्थितानाम् आरक्षकाणां मध्यतः अन्तः प्रविष्टवान् । तत्र मृतानां रक्तेन सिक्तां मृत्तिकाम् एकस्यां कूप्यां स्वीकृत्य गृहं गतवान् ।  अनन्तरं तां कूपीम् एकत्र स्थापयित्वा पुष्पाणि समर्प्य पूजां कृतवान् । जलियन्वालाबागमध्ये समाविष्टाः सर्वे निरायुधाः आसन् । ततः निर्गन्तुम् अन्यः मार्गोऽपि नासीत् । शान्तियुतान् जनान् उद्दिश्य आङ्ग्लेयसैनिकाः गोलकानि प्रयुक्त्वन्तः । एवं भगतसिंहस्य मनसि चिन्तनतरङ्गाः उच्चलन्ति स्म । ज्येष्ठो भूत्वा मया आङ्ग्लेयाः देशतः बहिष्करणीयाः एवेति भावना इतोऽपि दृढा जाता ।

तेषु दिनेषु [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|भारतराष्ट्रियकाङ्ग्रेससंस्था]] देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षं कुर्वती आसीत् । तस्य सङ्घर्षस्य कारणतः देशजनेषु देशभक्तिः जागरिता । अतः देशे एकताभावना समुत्पन्ना आसीत् । नवमकक्षायां प्रवेशात् पूर्वमेव भगतसिंहः स्वमनसि एकं निर्णयं कृतवान् । देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रियमाणे सङ्घर्षे मयाऽपि भागः स्वीकरणीय इति । तदा तस्य वयः केवलं त्रयोदशवर्षाणि । भगतसिंहः स्वाभिप्रायं पितरि निवेद्य तस्य अनुमतिं प्रार्थितवान् । स्वयं [[क्रान्तिकारी]] किषनसिंहः सन्तोषेण सहमतिं दर्शितवान् । भगतसिंहः विद्याभ्यासं त्यक्त्वा राष्ट्रियोद्यमं प्रविष्टवान् । तेषु दिनेषु विदेशीयवस्त्राणां परित्यागार्थं महद् आन्दोलनं जातम् । विदेशीयवस्त्राणि क्रीणीमः चेत् विदेशस्य लाभः भवति । अतः स्वदेशीयवस्त्राण्येव धारणीयानि, विदेशीयवस्त्राणि ज्वालनीयानि इति च नायकाः जनान् उद्दिश्य पन्थाह्वानं कृतवन्तः । भगतसिंहः अस्मिन् आन्दोलने अत्यन्तोत्साहेन भागं स्वीकृतवान् । बाल्यतः अपि भगतसिंहः [[खादीवस्त्रमेव]] धरति स्म । अतः सहजतया सः अत्यन्तम् उत्साहं प्रदर्शितवान् । प्रतिसप्ताहम् एकं दिनं विदेशीयवस्त्राणि स्ङ्गृह्य ज्वालयति स्म ।

==देशकार्ये प्रथमचिह्नम्==

ईशवीये १९२२तमे वर्षे [[गोरखपुरम्|गोरखपुरजनपदे]] चौरीचौराग्रामे काङ्ग्रेस्-संस्था एकां शोभायात्राम् आयोजितवती । तदा एव केचन क्रान्तिकारिणः आरक्षकान् एकस्मिन् गृहे बद्ध्वा दग्धवन्तः । ततः पूर्वं [[मुम्बई|मुम्बयी]],[[चेन्नै|मद्रास्]] प्रान्तेष्वपि एतादृशाः हिंसात्मकघटनाः प्रवृत्ताः । [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|गान्धीमहोदयः]] एताभिः घटनाभिः चिन्ताग्रस्तः अभवत् । साहाय्यनिराकरणान्दोलनं स्थगयितुं जनान् आदिष्टवान् । आन्दोलनस्य स्थगनेन भगतसिंहस्य निराशा जाता । तदा तस्य वयः पञ्चदशवर्षाणि । &quot;केवलं केषाञ्चन आरक्षकाणां मरणेन एतादृशं महदान्दोलनं त्यक्तव्यम् वा ? इतः पूर्वं केभ्यश्चन दिनेभ्यः पूवं क्रान्तिकारिणं करतारसिंहम् आङ्ग्लेयाः मरणदण्डनेन अपीडयन् । तदा केऽपि अहिंसावादिनः तत् न खण्डितवन्तः । इदानीं हठात् [[अहिंसा|अहिंसा]] एवं प्राधान्यं कथं प्राप्तवती?&quot; इत्येतादृशाः विचाराः अहिंसाविषये, सहायनिराकरणान्दोलनविषये च भगतसिंहस्य निष्ठां नाशितवन्तः । देशेन स्वातन्त्र्यं प्राप्तव्यं चेत् सायुधसङ्घर्षः एव समीचीनः मार्ग इति दृढं विश्वस्य अग्रे गतवान् सः ।

[[आइर्लण्ड्|आइर्लण्ड्]],[[इटाली|इटली]], [[रष्या|रष्या]], देशीयानां क्रान्तिकारिणां जीवनानि तेन सम्यक् अधीतानि । तेषां विषये यथा यथा ज्ञातवान् तथा स्वातन्त्र्यसमुपार्जनाय सायुधसङ्घर्षः एव शरणम् इति भावना तस्य मनसि दृढा जाता । देशे नवयुवकान् क्रान्तिमार्गं प्रति आक्रष्टुं योग्या प्रेरणा दातव्या इति भगतसिंहः चिन्तितवान् । अतः युवकानां सङ्घटनाय प्रयत्नम् आरब्धवान् । स्वप्रयत्नानां साकारीकरणाय भगतसिंहः राष्ट्रियमहाविद्यालयं प्रविष्टावान् । [[लालालजपत रायः|लालालजपतरायसदृशाः]] देशभक्ताः तं महाविद्यालयं प्रतिष्ठापितवन्तः आसन् । कानिचन वर्षाणि यावत्  विद्याभ्यासं त्यक्तवतः तस्य सामाजिक-राजनैतिकपरिणामानां विषये विद्यमानाम् अवगाहनां दृष्ट्वा निर्वाहकाः आश्चर्यान्विताः भूत्वा अनुक्षणं तस्य प्रवेशम् अङ्गीकृतवन्तः । भगतसिंहः कक्ष्यायाम् उपविश्य अध्यापकैः बोधितं सर्वं श्रद्धया शृणोति स्म । सायं युवकान् एकत्र कृत्वा आगामिकार्यक्रमाणां विषये चर्चां करोति स्म । एषा तस्य दिनचर्या अभवत् । कलाशालायां भगतसिंहः अनेकेषु नाटकेषु भागं गृहीतवान् । [[राणाप्रतापसिंहः|राणाप्रतापः]],[[चन्द्रगुप्तमौर्यः|सम्राट् चन्द्रगुप्तः]], भारतदुर्दशा इत्यादिनाटकेषु प्रधानपात्रं सः स्वीकृतवान् । तेषां पात्राणां पोषणे भगतसिंहस्य अभिनयं दृष्ट्वा कश्चन अध्यापकः &quot;एषः अवश्यम् महापुरुषो भविष्यति&quot; इति व्याख्यातवान् ।

==भगत्सिंहस्य ब्रह्मचर्यम्==

भगतसिंहः केवलं पुस्तकाध्ययनं यावत् आत्मानं सीमितं न कृतवान् । क्रान्तिकारिणां विषये पठनेन क्रान्तिकरान्दोलनेषु भागः स्वीकरणीयः इति उत्साहः तस्मिन् वर्धते स्म । तेषु दिनेषु वङ्गभूमिः क्रान्तिकारिणां प्रधानकेन्द्रम् आसीत् । भगतसिंहः क्रान्तिकारिणां दृष्टिम् आकृष्टवान् । वङ्गप्रान्तीयैः क्रान्तिकारिभिः सह सः सम्बन्धम् उपस्थापितवान् । तदानीन्तन-क्रान्तिकारिणां नायकः[[शचीन्द्रनाथसन्यालः|शचीन्द्रनाथसन्यालः]] &quot;विप्लवोद्यमे भागग्रहीतारः युवकाः गृहं त्यक्त्वा आगच्छेयुः&quot; इति नियमं कृतवान् । भगतसिंहः तं नियमम् अङ्गीकृतवान् । गृहे तस्य पितामही तं विवाहविषये पीडयन्ती आसीत् । तस्य निमित्तं तया काचित् वधूः अपि दृष्टा आसीत् ।  निश्चयकार्यक्रमार्थं सा एकां तिथिमपि निश्चितवती । तद् दिनं समीपे एवासीत् । तस्मिन् दिने एव विप्लवसंस्थायाः अध्यक्षः भगतसिंहम् आहूतवान् । भगतसिंहः [[लाहोर्]] गतवान् । सः कुत्र गतवानिति केऽपि न जानन्ति स्म । गृहत्यागसमये सः एकं पत्रं लिखित्वा स्थपितवान् । &quot;मम जीवनलक्ष्यं [[भारत]]देशस्वातन्त्र्यार्थं सङ्घर्षः करणीयः इति । संसारसुखेषु मम इच्छा नास्ति । मम उपनयनसन्दर्भे मया काचित् प्रतिज्ञा कृता आसीत् । 'अहं देशार्थम् आत्मार्पणं करोमि' इति । तदनुगुणम् अहं स्वसुखानि परित्यज्य देशसेवार्थं गृहं त्यक्त्वा गच्छन्नस्मि &quot; इति ।
ततः [[कानपुरम्|कानपुरं]] प्राप्तवान् । आरम्भे कानिचन दिनानि वार्तापत्रिकाः विक्रीय यापितवान् । अनन्तरं गणेश-शङ्करविद्यार्थी इति नामकेन क्रान्तिकारिणा सह तस्य परिचयः अभवत् । तेन चाल्यमाने 'प्रताप' दिनपत्रिकाकार्यालये तस्य आवासव्यवस्था अभवत् । क्रान्तिकारिणां योग्यं प्रशिक्षणं ततः एव आरब्धम् । क्रान्तिकारिणः स्वनामानि परिवर्तयन्ति स्म । भगतसिंहः बलवन्तसिंहः अभवत् ।

गृहे भगतसिंहस्य पितरौ दुःखसागरे निमग्नौ । स्वपुत्रस्य विषये चिन्ता जाता । भगतसिंहस्य पितामही अस्वस्था जाता । सा पौत्रं द्रष्टुमिच्छति स्म । अतः एकस्मिन् दिने सर्वे मिलित्वा भगतसिंहं गृहमानीतवन्तः । गृहे स्थित्वाऽपि भगतसिंहः तूष्णीं न आसीत् ।

तदा एव अकालीदलेन काचित् शोभायात्रा करणीया इति निश्चितम् । किन्तु [[जनपदाधिकारी]] (कलक्टर्) नाङ्गीकृतवान् । सः भगतसिंहस्य निकटबन्धुरेव । तथापि सर्वकारीयाधिकारी इत्यतः क्रान्तिकारिणः तस्मै न रोचन्ते स्म । अतः सः अकालीदलसदस्यानां कृते भोजनं न दातव्यमिति आदिष्टवान् । भगतसिंहः स्वग्रामम् आगच्छताम् अकालीदलसदस्यानां साहाय्यं करणीयमिति चिन्तितवान् । ग्रामीणान् सर्वान् मेलयित्वा रात्रौ रहसि अकालीदलसदस्येभ्यः भोजनं प्रापयितुं व्यवस्थां कृतवान् । एवम् एकसप्ताहः अभवत् । अकालीदलकार्यक्रमः निरातङ्कं प्रचलन्नासीत् । सफलोऽपि अभवत् । दिवा ग्रामे देशस्वातन्त्र्यविषये चर्चा भवति स्म । एतस्मिन् विषये जनानां कर्तव्यं बोध्यते स्म । भगतसिंहः अपि भाषणं करोति स्म ।

जनपदाधिकारी स्वादेशं विरुध्य जनाः अकालीदलं समर्थितवन्तः, तस्य कारणं भगतसिंहः इति च ज्ञात्वा तं बन्धुम् आदिष्टावान् । तदा भगतसिंहस्य सप्तदशवर्षणि । सः बालः इति ज्ञात्वा तस्य बन्धनाज्ञा निरस्ता अभवत् । अतः जनपदाधिकारी क्रोधेन तप्तः ।

==बन्धनम्, विमुक्तिश्च==

भगतसिंहे उत्साहः उच्चलति स्म । स्वकार्यं साधयितुं स्वग्रामः लघुः अस्ति इति भावना तस्मिन् आगता । अतः सः [[लाहोर्]] गतवान् । तत्र 'नवजवान् [[भारत्]] सभा’ इति क्रान्तिकारिणां संस्था काचित् आसीत् । भगतसिंहः तस्याः संस्थायाः कार्यदर्शी अभवत् । वङ्गदेशीयक्रान्तिकारिसंस्था इव एषा संस्था अपि [[पञ्जाब]]जनेभ्यः क्रान्तिपाठान् बोधयन्ती आसीत् ।  'शक्तिमन्तः युवकाः निर्मातव्याः', 'भारतीयसंस्कृतेः प्रचारः करणीयः' इत्यादीनि तस्याः संस्थायाः लक्ष्यानि । प्रधानलक्ष्यं तु देशस्वातन्त्र्यार्थं क्रान्तिकारककार्याणां निर्वहणम् आसीत् ।

अत्यल्पकाले एव एतस्याः संस्थायाः शाखाः अन्यप्रान्तेष्वपि विस्तृताः । महापुरुषाणां क्रान्तिकारिणां जन्मदिनाचरणम् एतस्याः संस्थायाः कार्यकलापेषु प्रमुखमासीत् । सभायाः सदस्याः महापुरुषाणां चित्रपटान् सुन्दरतया अलङ्कृत्य शोभायात्रां कुर्वन्ति स्म। स्वहस्तस्य अङ्गुष्ठं छित्त्वा तेन रक्तेन चित्रपटान् वीरतिलकेन अलङ्कुर्वन्ति स्म । तान् महापुरुषानुद्दिश्य भाषणं प्रचलति स्म । तेषु दिनेषु सार्वजनिकसभासु भाषणे भगतसिंहस्य सम्यक् अभ्यासः अभवत् । कलाशालाछात्रसङ्घैः तस्य सम्बन्धः आसीत् । अतः क्रान्तिसन्देशं सः चतसृषु दिक्षु श्रावयति स्म । क्रमशः आरक्षकाणां दृष्टौ अपि सः पतितः । भगतसिंहस्य कार्यकलापेषु गूढचारविभागः निशितपरिशीलनं करोति स्म ।
एकस्मिन् दिने [[अमृतसर|अमृतसरे]] रेलनिस्थानतः बहिः यदा आगछन् आसीत् तदा गूढचारिणः तम् अनुसृतवन्तः । भगतसिंहः धावितवान् । तथापि सः यत्र भवति तत्र ते प्रत्यक्षाः भवन्ति स्म । अन्ते कथञ्चित् कष्टेन एकस्य न्यायवादिनः गृहं प्रविश्य बन्धनात् च्युतः । अनन्तरं रहसि लाहोरं गतवान् । किन्तु लाहोरे रेलस्थानके एव आरक्षकाः तं अबध्नन् । लाहोरे (पोर्ट्) नौकाश्रयकारागारे तं स्थापितवन्तः । 'किमर्थं बन्धनम् अभवत्?’ इति सः न ज्ञातवान् । कतिपयदिनेभ्यः पूर्वं दशहरा-शोभायात्रासन्दर्भे कश्चन विस्फोटकं क्षिप्तवान्  आसीत् । तेन केचन मृताः आसन्। अस्मिन् विषये क्रान्तिकारिणां हस्तक्षेपः अस्तीति [[आरक्षकाः]] सन्देहं प्राप्तवन्तः । अतः भागतसिंहं अबध्नन् आसन् ।

अन्यक्रान्तिकारिणां वृत्तान्तं प्राप्तुम् आरक्षकाः भगतसिंहम् अनेकधा पीडितवन्तः । कशाभिः ताडनं, भल्लैः गूहनं इत्यादिकम्... । किन्तु भगतसिंहः मुखं न उद्घाटितवान् । तस्मात् आरक्षकाः कामपि गूढवार्तां प्राप्तुं नाशक्नुवन् । अन्ते 'दशसहस्ररूप्यकाणि दण्डरूपेण यदि ददाति तर्हि विमोचनं कुर्वन्तु’ इति न्यायाधिकारी उक्तवान् । किन्तु एवं दातुं के अग्रे आगच्छन्ति ? भगतसिंहे अकुण्ठितानुरागकारणतः द्वौ धनिकौ एतदर्थं सिद्धौ अभवताम् । तौ दुनीचन्द-दौलतरामौ । तयोः रक्षकत्वे भगतसिंहः विमुक्तः ।

तस्मिन् समये भगतसिंहः तूष्णीं स्थातुमैच्छत् । तदा भगतसिंहस्य पिता काश्चन गाः क्रीत्वा तासां पालनदायित्वं भगतसिंहाय समर्पितवान् । गोशालाकार्ये आदिनं निमग्नो भवति स्म भगतसिंहः । सर्वाणि कार्याणि यथाक्रमं करोति स्म सः । किन्तु रात्रौ तस्मिन् क्रान्तिकार्याणाम् विचारः विजृम्भन्ते स्म । तेषु दिनेष्वेव 'कीर्तिः’ 'अकाली’ इति समाचारपत्रिकाद्वयेन सह तेन सम्बन्धः स्थापितः । तयोः निमित्तं लेखान् लिखन्नासीत् सः । तयोः एका पत्रिका देशार्थम् आत्मसमर्पणं कृतवताम् अमरवीराणां स्मृतौ  गौरवसूचिकाम् एकां विशेषसञ्चिकां मुद्रितवती । तत्र भगतसिंहः केषाञ्चन क्रान्तिकारिणां विषये लेखनं लिखितवान् । दशहरा शोभायात्रायां विस्फोटकक्षेपणम् अधिकृत्य कृतः अभियोगः न्यायालये परिशीलनार्थम् आगतः । तत्र भगतसिंहः निर्दोषी इति विमोचनं प्राप्तवान् । धनिकयोः रक्षणतः अपि सः विमुक्तः । पुनः क्रान्तिकार्येषु निमग्नः अभवत् । देहल्यां १९२८ तमे वर्षे जाते क्रान्तिकारिणां समावेशे भागं गृहीतवान् । ततः पुनः गृहं नागतवान् ।

देहस्य ा नवयुवकस्य क्रान्तिकारि-[[चन्द्रशेखर आजाद|चन्द्रशेखर-आजादस्य]] परिचयः अभवत् । अग्नेः वायुसाहाय्यमिव तयोः मैत्री जाता । क्रान्तिकारिणां कार्यकलापाः इतोऽपि अवर्धन्त । तेषु एका नूतना शक्तिः आगता । आरक्षकाः यथा न जानीयुः तथा भगतसिंहः स्वस्य श्मश्रु अपाकृत्य शिरसि केशान् न्यूनीकृतवान् । एतावत्पर्यन्तं सः सिक्खवीरः इव दृश्यते स्म । इदानीं देशस्य वीरपुरुषः । तेषु दिनेषु 'हिन्दुस्थान-प्रजातन्त्रसङ्घम्’ इति एका क्रान्तिकारिसंस्था आसीत् । तस्य नाम 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्र-सङ्घम्’ इति रूपेण परिवर्तितम् । सायुधसङ्ग्रामेण भारते प्रजातन्त्रस्थापनं तस्य लक्ष्यम् ।

कुत्रापि विस्फोटकं स्फुटति चेत् समीपस्थं सर्वं वस्तु नश्यति । आङ्ग्लजनान् बहिष्कर्तुं कर्तुं क्रान्तिकारिणां कृते अनेकानि विस्फोटकानि आवश्यकानि । किन्तु तावन्ति कुत्र लभ्यन्ते ? विस्फोटाकनिर्माणार्थं भगतसिंहः [[कोलकाता|कोलकत्तानगरं]] गतवान् । आवश्यकतानुसारं विस्फोटकानि क्रीतवान् । प्रसिद्धक्रान्तिकारिणः [[जतीन्द्रनाथ् दासः|जतीन्द्रनाथदासात्]] विस्फोटकनिर्माणं ज्ञातवान् ।

१९२८ तमे वर्षे फेब्रवरिमासे आङ्ग्लदेशतः [[सैमन् कमिशन्|सैमन्कमीषन्]] इति नामकः कश्चन आयोगः आगतः । 'भारतीयानां कृते कियता प्रमाणेन स्वातन्त्र्यं दातुं शक्यते ? कदा अधिकारः दातुं शक्यः ?’ इति निर्णयं कर्तुं सः आयोगः विरचितः आसीत् । किन्तु भारतीयाः केऽपि तत्र सदस्याः नासन् । अतः सहजतया देशजनाः आयोगस्य विरोधं प्रकटितवन्तः । आयोगेन कार्यं न करणीयम् । सः आयोगः पुनः आङ्ग्लदेशं प्रतिगच्छेत्, तदर्थम् एकम् आन्दोलनं करणीयम् इति चिन्तितवन्तः । अक्टोबरमासे यदा सैमन्-आयोगः लाहोरं प्रति आगतः तदा तत्र सहस्रशः जनाः  भागं गृहीतवन्तः । एतस्य समूहस्य नायकः उत्तमदेशभक्तः लालालजपतरायः । रेलनिस्थानकतः एव आयोगेन विरोधः अनुभूतः । अग्रे गमनाय सैमन्-आयोगाय अवसरः न प्रदत्तः । आरक्षकाः आयोगसदस्यान् रक्षितुं नाशक्नुवन् । तदा स्काट् इति आङ्ग्लेयः आरक्षकाधिकारी दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवान् । आरक्षकाः दण्डैः जनान् ताडयितुम् आरब्धवन्तः । तथापि [[लजपतरायः]] तस्य अनुयायिनश्च ततः न निर्गताः । तदा साण्डर्स् नामकः आरक्षकाधिकारी वेगेन आगत्य लजपतरायस्य वक्षःस्थले दण्डैः ताडितवान् । वृद्धः अस्वस्थः लजपतरायः तैः घातैः शय्यां प्राप्य एकमासाभ्यन्तरे दिवङ्गतः । तस्य मरणं क्रान्तिकारिषु महान्तम् आघातम् अजनयत् । तस्य मरणस्य प्रतीकारः करणीयः इति ते निश्चितवन्तः । तस्मिन् दिने दण्डप्रहाराय आदेशं दत्तवन्तं स्काट् इत्यमुं मारयितुं निश्चितवन्तः। तदर्थम् एकां प्रणालीं रचितवन्तः । स्काट् इत्यस्य चलनवलनं परिशीलयितुं जयगोपालनामकं क्रान्तिकारिणं नियुक्तवन्तः । भगतसिंहं, राजगुरुञ्च स्काटस्य मारणाय नियुक्तवन्तः । अन्ये सर्वेऽपि एतयोः कार्ये सहकुर्युः इति निश्चितवन्तः । चन्द्रशेखर् आजादस्य नेतृत्वे एषा प्रणाली रचिता आसीत् ।

किन्तु आरम्भे एव एकः दोषः जातः । जयगोपालः साण्डर्स् इत्यमुमेव स्काट् इति चिन्तयित्वा तस्य चलनवलनं परिशीलयन् आसीत् । पूर्वचिन्तितं दिनं सन्निहितम् एव । तस्मिन् दिने सायंसमये साण्डर्स् आरक्षकस्थानकतः बहिरागतवान् । यन्त्रद्विचक्रिकाम् आरुढवान् । भगतसिंहः, राजगुरुः च मार्गे प्रतीक्षमाणौ आस्ताम् । यानं यदा समीपमागतं तदा राजगुरुः स्वभुशुण्डिना गोलकास्त्राणि प्रयुक्तवान् । लजपतरायस्य वक्षः स्थले दण्डेन यः ताडितवान् आसीत् तस्य साण्डर्सस्य वक्षः स्थले गोलकं लग्नमिति कारणेन तत्रैव मृतः । भगतसिंह-राजगुरू धावितवन्तौ । आरक्षकाः अनुधावितवन्तः । समीपस्थं किञ्चित् उपाहारमन्दिरम् उभौ प्रविष्टौ । ततः निःशब्दं बहिः निर्गतौ । साण्डर्स् मृत इति वार्ता नगरे सर्वत्र प्रसृता । आरक्षकाः घातिनौ ग्रहीतुम् अन्वेषणम् आरब्धवन्तः । अनन्तरदिने भित्तिषु कानिचन भित्तिपत्राणि दृष्टानि सर्वैः । तेषु &quot;[[लालालजपतरायस्य]] मरणस्य प्रतिशोधः कृतः&quot; इति लिखितम् आसीत् । अधः 'हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रसेना’ इति आसीत् । साण्डर्स् कैः मारितः इति सर्वैः ज्ञातम् । क्रान्तिकारिषु जनानां गौरवभावः अवर्धत ।

एतेन हननेन आङ्ग्लसर्वकारः कम्पितः । भगतसिंहः, राजगुरुः, चन्द्रशेखर-अजादश्च लाहोरं त्यक्तवन्तः । भगतसिंहः कस्यचित् विदेशीययुवकस्य वेषं धृत्वा शिरसि टोपिकां धॄतवान् । भगवतीचरण-नामकस्य क्रान्तिकारिणः धर्मपत्नी दुर्गादेवी भगतसिंहस्य पत्नीरूपेण, तस्याः पुत्रः भगतसिंहस्य पुत्ररूपेण च अभिनयन्तौ रेलयानम् आरुढवन्तौ । ते प्रथमश्रेण्यां प्रयाणं कृतवन्तः । [[राजगुरुः]] साधारणोद्योगिरूपेण लाहोरं त्यक्तवान् । चन्द्रशेखर-अजादः पण्डितस्य वेषं धृत्वा रेलयाने उपविष्टवान् । रेलस्थानकं सर्वं यद्यपि आरक्षकैः पूर्णम् आसीत् तथापि ते त्रयः आरक्षकाणां नयनेषु धूलिं क्षिप्त्वा सुरक्षितं बहिः निर्गतवन्तः । आरक्षकाणाम् अन्वेषणं प्रचलदेवासीत् । फलं तु शून्यमेव ।

एवं मासत्रयमतीतम् । १९२९ तमे वर्षे केन्द्रशासनसभायाः समावेशः [[देहल्याम्]] आयोजितः । समावेशे आङ्ग्लसर्वकारः प्रधानं प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् ऐच्छत् । तदुभयमपि अस्माकं देशस्य हानिकारकम् । शासनसभा यदि तौ तिरस्करोति, तथापि स्वीयविशेषाधिकारम् उपयुज्य सर्वकारः तत् प्रस्तावद्वयं सिद्धतुम् इच्छति स्म । हिन्दुस्थान-समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन एतयोः द्वयोः विरोद्धुं निर्णयः स्वीकृतः ।

साण्डर्सवधानन्तरं लाहोरे आरक्षकाः जनान् अधिकं पीडयन्ति स्म । एतं विरुध्य क्रान्तिकारिणः स्वच्छन्दं बद्धा भवेयुः इति समाजवादि-प्रजातन्त्रदलेन निश्चितम् । किन्तु जनैः स्वसन्देशः अपि प्रापणीयः खलु ? देहल्यां भविष्यमाणे समावेशे विस्फोट्कः क्षेप्तव्यः । स्वच्छन्दं बद्धाः भवेयुः इति च निश्चितम् । तदर्थं भगतसिंहः बटुकेश्वरश्च देहलीं प्रेषणीयौ इति च दलेन निश्चितम् । तदर्थं प्राणहानिं कर्तुम् असमर्थं विस्फोटकद्वयं निर्मितम् ।

१९२९ तमे एप्रिल् मासे अष्टमदिनाङ्के एतौ विस्फोटकद्वयं गृहीत्वा केन्द्रशासनसभां प्रविष्टवन्तौ । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थाने उपविष्टवन्तौ च । शासनसभासमावेशः आरब्धः । पूर्वचिन्तनानुसारं सर्वकारेण प्रस्तावद्वयं प्रस्तुतम् । सदस्याः नाङ्गीकृतवन्तः । अन्तिमसमये कश्चित् सर्वकारप्रतिनिधिः उत्थाय 'सर्वकारः स्वीयविशेषाधिकारमुपयुज्य प्रस्तावद्वयं पारितम् अकरोत्' इति प्रकटितवान् । तदा एव उपरिष्टात्  विस्फोटकं कश्चित् क्षिप्तवान् । अपरक्षणे  एव अन्यविस्फोटकस्य क्षेपः जातः । शासनसभाङ्गणं धूमेन आच्छादितम् । सर्वे इतस्ततः धावन्ति स्म । सन्दर्शकाणाम् उपवेशनस्थानात् रक्तवर्णीयानि करपत्राणि विकीर्णानि ।

सर्वकारं निन्दन् प्रजातन्त्रसेनाम् अधिकृत्य तत्र लिखितम् आसीत् &quot;क्रान्तिः वर्धताम्&quot; इति । घोषैः शासनसभाङ्गणं प्रतिध्वनितम् । यत्र एतत् सर्वं जातं तत्र आरक्षकाः धावितवन्तः । तत्र भगतसिंह-बटुकेश्वरदत्तौ एव आस्ताम् । द्वयोः हस्तयोः भुशुण्डिद्वयम् आसीत् । भीत्या आरक्षकाः परिवृत्ताः । किन्तु तौ आयुधानि समर्प्य हस्तयोः निगडान् अङ्गीकृतवन्तौ । शासनसभाङ्गणे स्फुटितेन विस्फोट्कद्वयेन केऽपि न मृताः । पञ्चषाणां लघवः आघाताः अभवन् । कस्यापि हननं क्रान्तिकारिणां लक्ष्यं नासीत् । एषा सङ्घटना विश्वम् आकर्षयत् । क्रान्तिकारिणां ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता । सर्वकारः पुनः कम्पितः अभवत् ।

एतस्याः घटनायाः अनन्तरं  लाहोरे विस्फोटकनिर्माणस्थानं  सर्वकारेण गूढचाराणां द्वारा ज्ञातम् । प्रायः सप्तसहस्रविस्फोटकानां निर्माणाय आवश्यकं रसायनं तत्र आरक्षकैः प्राप्तम्  । [[शहरानपुर|शहरानपुरे]] अन्यत् विस्फोटकनिर्माणकेन्द्रम् अस्ति इति ज्ञातम् । कतिपयदिनानामनन्तरं केषाञ्चन दलाधिकारिणां बन्धनम् अभवत् । सर्वकारेण तानुद्दिश्य अनेके अभियोगाः आरचिताः। भगतसिंहः तस्य अनुयायिनश्च लाहोरकारागारे बद्धाः ।

==भगतसिंहस्य अन्तिमदिनानि==

दोषिणां विषये न्यायालये वादप्रतिवादमारब्धम् । तेषु दिनेषु राजनैतिककारणैः बद्धानां विषये अधिकारिणः सम्यक् न व्यवहरन्ति स्म । तेभ्यः उत्तमं भोजनं न ददाति स्म । तान् अनेकधा पीडयन्ति स्म । भगतसिंहः, तस्य अनुचराश्च तादृशलज्जास्पदानां कार्याणां विषये सङ्घर्षं कर्तुं निश्चितवन्तः । भगतसिंहः स्वस्य हानिः भवति चेदपि सहचारिणाम् उपयोगः भवेदिति चिन्तितवान् । कारावासिनः सर्वेऽपि एकं दिनं यावत् उपवासम् आचरितवन्तः । तेषाम् अपेक्षाः परिशील्यन्ते इति सर्वकारेण प्रतिज्ञातम् । केचन उपवासदीक्षातः विरताः । किन्तु जतीनदासनामकः क्रान्तिकारी दीक्षातः न विरतवान् । सः कस्यापि वचनं न श्रुतवान् । चतुषष्टिदिनेभ्यः अनन्तरं सः मृतः । तस्य मरणानन्तरं भगतसिंहः द्वात्रिंशद्दिनानि यावत् उपवासम् आचरितवान् ।
[[File:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|भगतसिंह-राजगुरु-सुखदेवानां स्मरणाय हुसैनिवालायां निर्मितं राष्ट्रियक्रान्तिकारिस्मारकम्]]

भगतसिंहस्य, तस्य अनुचराणां च विषये न्यायविचारणम् आरब्धम् । तत् समग्रं विश्वम् आकर्षत् । न्यायालयं परितः आरक्षकाणां समूहाः आसन् । न्यायालये कस्याऽपि प्रवेशः नासीत् । निगडैः बद्धाः कारावासिनः आनीयन्ते  स्म । ते तु 'क्रान्तिः अमरा भवेत्’ इति घोषणं कुर्वन्ति स्म । अनन्तरमेव न्यायालयं प्रविशन्ति स्म । भगतसिंहस्य बटुकेश्वरदत्तस्य च विवरणम् एवम् आसीत् -&quot;बधिरेण श्रोतव्यं चेत् उच्चैः वक्तव्यम् भवति । कमपि हन्तुं वयं विस्फोटकं न क्षिप्तवन्तः । अस्माकं प्रतिक्रिया आङ्ग्लसर्वकारमुद्दिश्य । आङ्ग्लेयाः भारतं त्यक्त्वा गच्छेयुः । अस्माकं देशः स्वतन्त्रः भवेत्&quot; इति । भगतसिंहः स्वसंस्थायाः उद्देश्यमपि विवृतवान् । विश्वे सर्वत्र वार्तापत्रिकाभिः तत् प्रकाशितम् । अन्ते न्यायालयेन निर्णयः श्रावितः । भगतसिंह-सुखदेव-राजगुरुणां कण्ठपाशदण्डः विहितः । केषाञ्चन आजीवनकारावासदण्डः, केषाञ्चन पञ्चवर्षीयाणां दण्डः, केषाञ्चन सप्तवर्षाणां दण्डश्च विहितः ।

भगतसिंहस्य कण्ठपाशदण्डः विहितः इति देशे सर्वत्र ज्ञातम् । जना क्रोधाविष्टाः जाताः । भगतसिंहाय कण्ठपाशदण्डः न देयः इति सर्वकारं प्रति अनेकाः विज्ञप्तयः आगताः । अनेन प्रमुखनायकाः अपि एतानि विज्ञापनानि समर्थितवन्तः । किन्तु सर्वे प्रयत्नाः विफलाः जाताः ।

१९३१ तमे वर्षे मार्चमासस्य २४ दिनाङ्के तेषां त्रयाणां कण्ठपाशदण्डः अनुष्ठेयः इति निर्णयः अभवत् । तैः सह मेलनार्थं तेषां कुटुम्बसदस्यानां कृतेऽपि अनुमतिः न दत्ता । तान् त्रीन् वीरान् भगतसिंह-राजगुरु-सुखदेवान् पूर्वनिर्णीतदिनाङ्कात् पूर्वेद्युः एव तन्नाम मार्च २३ दिनाङ्के सर्वकारः कण्ठपाशेन मारितवान् ।
कण्ठपाशदण्डानुष्ठानसमयेऽपि ते त्रयः क्रान्तिकारिणः निर्भयम् आसन् । प्रसन्नमनस्काः आसन् । 'दण्डः प्रथमं ममैव भवेत्’ इति स्पर्घां कृतवन्तश्च । प्रथमं सुखदेवस्य, अनन्तरं भगतसिंह्स्य, अन्ते राजगुरोश्च दण्डः दातव्यः इति आधिकारिभिः निश्चितम् । ते दण्डस्थानम् आरुढवन्तः पाशान् चुम्बितवन्तः । स्वयं रज्जूः कण्ठेषु योजितवन्तः । 'भारतमातुः जयोऽस्तु’ इति घोषयन्तः ते त्रयः अमराः जाताः ।

तस्मिन् दिने कारावासे कोऽपि भोजनं न कृतवान् । सर्वेषां नयनेषु अश्रूणि प्रसृतानि । एकदिनपूर्वमेव मारिताः इति विषयम् अजानन्तः क्रान्तिकारिणां कुटुम्बसदस्याः अनन्तरदिने तैः मेलितुम् आगतवन्तः । किन्तु ते अमरवीराः कुत्र...? सर्वकारः तेषां पार्थिवशरीराणाम् अन्त्यक्रियाः सट्लेज्नद्याः तटे रहसि कारितवान् । एतं विषयं ज्ञात्वा सहस्रशः जनाः तत् स्थानं प्राप्तवन्तः । तदा तत्र त्रयाणां वीराणां अस्थीनि केवलम् अवशिष्टानि आसन् । तान्येव स्वीकृत्य सर्वे शोकतप्ताः रुदितवन्तः । स्वातन्त्र्यसमरे वीरोचितं युध्यन्तः स्वजीवनम् अर्पितवतां तेषां वीराणां कृते समग्रे देशे श्रद्धाञ्जलिः समर्पितः । भगतसिंहस्य आत्मार्पणविषये बहवः गीतानि विरचय्य गीतवन्तः । इदानीमपि भगतसिंहस्य आत्मा एतस्य देशस्य युवकानां हृदयेषु त्यागः, आत्मार्पणम् इत्यादिभावनाः प्रदीप्ताः करोत्येव । इदानीमपि तस्य साहसम्, असामान्ये कार्याचरणे निष्ठा, अकुण्ठितदेशभक्तिश्च सर्वान् प्रेरयन्त्येव । जय हिन्दुभूमे !

==बाह्यशृङ्खलाः==
{{commons|Category:Bhagat Singh|{{PAGENAME}}}}
*[http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356952.ece Letters written by Bhagat Singh to British authorities], ''[[The Hindu]]''.
*[http://www.sikhphilosophy.net/hard-talk/8786-bhagat-singh.html Shaheed Bhagat Singh in Jail]&amp;nbsp;— An alternative perspective
*[http://www.amarchitrakatha.com/bhagat-singh-608 Bhagat Singh&amp;nbsp;— comic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623125058/http://www.amarchitrakatha.com/bhagat-singh-608 |date=2012-06-23 }}
*[http://www.peopleforever.org/NFHomepage.aspx?NFID=2485 Freedom fighter Bhagat Singh]
*[http://www.freeindia.org/biographies/freedomfighters/bhagathsingh/index.htm Biography of Bhagat Singh at freeindia.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530033002/http://www.freeindia.org/biographies/freedomfighters/bhagathsingh/index.htm |date=2010-05-30 }}
*[http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh]
*[http://www.kamat.com/kalranga/itihas/sbsingh.htm Martyrdom of Sardar Bhagat Singh] by Jyotsna Kamat
*[http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020032511/http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 |date=2013-10-20 }}, ''[[Outlook (magazine)|Outlook]]''.
*[http://indiatoday.intoday.in/story/khushwant-singh-sir-sobha-singh-bhagat-singh/1/146778.html Khushwant Singh accused of twisting facts to shield father in Bhagat Singh case]. ''[[India Today]]''.
*[http://www.tribuneindia.com/2008/20080322/saturday/main1.htm Stamp of the martyr], ''[[Tribune India|The Tribune]]''.
*[http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]''.
*[http://www.tribuneindia.com/2002/20020918/edit.htm#5 Missed target of Bhagat Singh], ''[[Tribune India|The Tribune]]''.

&lt;!--== सन्दर्भः ==
{{reflist|2}}--&gt;

[[वर्गः:पञ्जाबराज्यस्य व्यक्तयः]]
[[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः]]</text>
      <sha1>nld1sknba2wnbm8o06h7j4hqd05umxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अग्निपर्वतः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12406</id>
    <revision>
      <id>500711</id>
      <parentid>400543</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10395" sha1="rtf3tfap91nob88tl3rip7wm0ted8te" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name                    = अग्निपर्वतः
| native_name             = मौना किया मौना लोआ च
| native_name_lang        = &lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| settlement_type         = 
| image_skyline           = [[चित्रम्:MaunaKea MaunaLoa Hualalai Letterbox.jpg|thumb|right|340px|[[Mauna Kea]] on the left, Mauna Loa behind [[Hualālai]] on right]]| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_flag              = 
| flag_alt                = 
| image_seal              = 
| seal_alt                = 
| image_shield            = 
| shield_alt              = 
| etymology               = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
| pushpin_map             = 
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = 
| latd  =  |latm  =  |lats  =  |latNS  = 
| longd =  |longm =  |longs =  |longEW = 
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_type        = 
| coordinates_display     = inline,title
| coordinates_footnotes   = 
| coordinates_region      = 
| subdivision_type        = 
| subdivision_name        = हवायि देश:
| subdivision_type1       = 
| subdivision_name1       = 
| subdivision_type2       = 
| subdivision_name2       = 
| subdivision_type3       = 
| subdivision_name3       = 
| established_title       = 
| established_date        = 
| founder                 = 
| seat_type               = 
| seat                    = 
| government_footnotes    = 
| leader_party            = 
| leader_title            = 
| leader_name             = 
| unit_pref               = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| area_footnotes          = 
| area_urban_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_rural_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_metro_footnotes    = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_magnitude          = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_note               = 
| area_water_percent      = 
| area_rank               = 
| area_blank1_title       = 
| area_blank2_title       = 
&lt;!-- square kilometers --&gt;
| area_total_km2          = 
| area_land_km2           = 
| area_water_km2          = 
| area_urban_km2          = 
| area_rural_km2          = 
| area_metro_km2          = 
| area_blank1_km2         = 
| area_blank2_km2         = 
&lt;!-- hectares --&gt;
| area_total_ha           = 
| area_land_ha            = 
| area_water_ha           = 
| area_urban_ha           = 
| area_rural_ha           = 
| area_metro_ha           = 
| area_blank1_ha          = 
| area_blank2_ha          = 
| length_km               = 
| width_km                = 
| dimensions_footnotes    = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_as_of        = 
| population_footnotes    = 
| population_total        = 
| population_density_km2  = auto
| population_note         = 
| population_demonym      = 
| timezone1               = 
| utc_offset1             = 
| timezone1_DST           = 
| utc_offset1_DST         = 
| postal_code_type        = 
| postal_code             = 
| area_code_type          = 
| area_code               = 
| iso_code                = 
| website                 = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| footnotes               = 
}}


यस्मात् पर्वतत् अग्निः बहिः निस्सरति सः एव अग्निपर्व‌तः(ज्वालामुखीति वा)। भूमौ विविधा: अग्निपर्व‌ता: वर्तन्ते ।
तेषु बृहत्तम: ननु मौना लोवा(MaunaLoa) हवयीदेशे अस्ति । भारतस्य प्रधानभागे न दृश्यते एकोपि अग्निपर्वत:। सौर्ययूथस्य सर्वोत्तर
अग्निपर्वतस्तु मङलग्रहे स्थितः [[ओलिम्पस् मोमन्स्]]([[Olympus Mons]]25 km (82,000&amp;nbsp;ft)){{About|the volcano on [[Mars]]||Olympus (disambiguation)}}
{{MarsGeo-Mount
|name=Olympus Mons
|image=[[चित्रम्:Olympus Mons alt.jpg|200px]]
|caption=Wide view of the Olympus Mons aureole, [[escarpment]] and [[caldera]]
|latitude=18.4
|N_or_S=N
|longitude=226
|E_or_W=E
|coordinates_footnotes=&lt;ref name=gpn&gt;{{gpn|64622}}&lt;/ref&gt;
|peak=21 km above [[Datum (geodesy)|datum]]
|discoverer=Mariner 9
|eponym=Latin - ''Mount Olympus''
}}
== उद्गारौ ==
[[चित्रम्:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|thumb|300px|[[Mount Cleveland (Alaska)|Cleveland Volcano]] in the [[Aleutian Islands]] of [[Alaska]] photographed from the [[International Space Station]], May 2006]]
&lt;div class=&quot;thumb tright&quot;&gt;&lt;div class=&quot;thumbinner&quot; style=&quot;width:300px;&quot;&gt;
[[चित्रम्:Volcano scheme.svg|frameless]]
{| class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;background:none;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | '''Cross-section through a [[stratovolcano]] (vertical scale is exaggerated)''':
|- valign=&quot;top&quot;
| 1. Large magma chamber&lt;br /&gt;2. Bedrock&lt;br /&gt;3. Conduit (pipe)&lt;br /&gt;4. Base&lt;br /&gt;5. Sill&lt;br /&gt;6. Dike&lt;br /&gt;7. Layers of ash emitted by the volcano&lt;br /&gt;8. Flank
| 9. Layers of lava emitted by the volcano&lt;br /&gt;10. Throat&lt;br /&gt;11. Parasitic cone&lt;br /&gt;12. Lava flow&lt;br /&gt;13. Vent&lt;br /&gt;14. Crater&lt;br /&gt;15. Ash cloud
|}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
[[चित्रम्:Pinatubo ash plume 910612.jpg|thumb|[[Pinatubo]] [[Volcanic ash|ash]] plume reaching a height of 19 km, 3 days before the climactic eruption of 15 June 1991]]
द्विविधौ लावा माग्मा च ।

 
=== लावा ===
अधिकमुन्नतं न निस्सारति परं परित: प्रवहति।
[[चित्रम्:Lava flow at Krafla, 1984.jpg|thumb|left|250px|Lava flow during a rift eruption at [[Krafla]], [[Iceland]] in 1984.]]

=== माग्मा ===
विस्फ़ोटनात् अत्युन्नतं यावत् उद्गच्छति यम् उत्सः (fountain) इति कथयति।

== वर्गीकरणम् ==
* हवयियन्(Hawaiian)
केवलं लावाप्रवाहं यत् नदीं जनयति । वतकम् अतिन्यूनम्।

[[चित्रम्:Hawaiian Eruption-numbers.svg|thumb|right|250px|Hawaiian eruption: 1: Ash plume, 2: Lava fountain, 3: Crater, 4: Lava lake, 5: Fumaroles, 6: Lava flow, 7 Layers of lava and ash, 8: Stratum, 9: Sill, 10: Magma conduit, 11: Magma chamber, 12: Dike]]
* स्त्रोम्बोलियन् [Strombolian]
लावा अचलम्।अत: स्फ़ोतनमावश्यकम्।

[[चित्रम्:Stromboli Eruption.jpg|thumb|A Strombolian eruption]]
[[चित्रम्:Strombolian Eruption-numbers.svg|thumb|left|A diagram of a strombolian eruption.]]
* वळ्कानैयन्[Vulcanian]

[[चित्रम्:Vulcanian Eruption-numbers.svg|thumb|left |250px|Volcanic eruption: 1 Ash plume, 2 Lapilli, 3 Lava fountain, 4 Volcanic ash rain, 5 Volcanic bomb, 6 Lava flow, 7 Layers of lava and ash, 8 Stratum, 9 Sill, 10 Magma conduit, 11 Magma chamber, 12 Dike]]
स्फ़ोतनात् माग्मा उद्गमति।

* पीलियन्[Pelean]

[[चित्रम्:Pelean Eruption-numbers.svg|thumb|left|250px|Peléan eruption: 1 Ash plume, 2 Volcanic ash rain, 3 Lava dome, 4 Volcanic bomb, 5 Pyroclastic flow, 6 Layers of lava and ash, 7 Strata, 8 Magma conduit, 9 Magma chamber, 10 Dike]]
महाविस्फ़ोटनं विविधविधनष्टान् जनयति।
* वेसूवियन्[Vesuvian]
फेनसम्पुष्टं माग्मा धूळीमेघश्च उद्भवति।
== प्रवृत्तिमधिकृत्य विभगा: ==
# सजीव-अग्निपर्वता:(active volcanoes)
# लुप्त-अग्निपर्वता:(Extinct volcanoes)
# निर्वाण-अग्निपर्वता:(dormant volcanoes)

[[चित्रम्:Vesuvius1822scrope.jpg|centre|thumb|250px|1822 artist rendition of the eruption of Vesuvius, depicting what the AD 79 eruption may have looked like.]]

== चित्रणि ==

[[चित्रम्:Mount Bromo Panorama.jpg|thumb|500px|center|[[Mount Bromo]], [[East Java]], [[Indonesia]].]]
[[चित्रम्:Tangkuban Perahu Panorama.jpg|thumb|500px|center|Crater of [[Mount Tangkuban Perahu]], [[West Java]], [[Indonesia]].]]
[[चित्रम्:DirkvdM irazu 1.jpg|thumb|500px|center|[[Irazú Volcano]], [[Costa Rica]].]]
[[चित्रम्:Fillmorevolcano.jpg|thumb|500px|center|[[Black Rock, Millard County, Utah|Black Rock]] Volcano an extinct [[cinder cone]] near [[Fillmore, Utah]].]]
[[चित्रम्:Taal Volcano 2007.jpg|thumb|500px|center|[[Taal Volcano]], [[Philippines]].]]

[[चित्रम्:Isola vulcano.jpg|thumb|500px|center|[[Vulcano]] island with the north coast of [[Sicily]] in the background.]]
[[चित्रम्:Binubulauan3092.jpg|thumb|500px|center|Remote [[Binubulauan]] in [[Kalinga]] province, central northern [[Luzon]], [[Philippines]], April 2009]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* {{dmoz|Science/Earth_Sciences/Geology/Volcanoes|अग्निपर्वताः}}
* [http://www.fema.gov/hazard/volcano/index.shtm अग्निपर्वतः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216080256/http://www.fema.gov/hazard/volcano/index.shtm |date=2010-02-16 }} एफ् ई एम् ए
* [http://volcano.oregonstate.edu/ अग्निपर्वतस्य जगत्]
* [http://www.worsleyschool.net/science/files/volcano/page.html अग्निपर्वताः] वर्सली शाला

[[वर्गः:शिखराणि]]
[[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>rtf3tfap91nob88tl3rip7wm0ted8te</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जलमालिन्यम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13333</id>
    <revision>
      <id>500728</id>
      <parentid>499246</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24685" sha1="sk83o1eslafvndephq3npdju1vwa0jy" xml:space="preserve">[[File:Canal lateral glaciere03.JPG|thumb|250px|right|नालेषु मलिनता]]
जलमालिन्यं (water pollution) प्रमुखेषु परिसरमालिन्येषु अन्यतमं विद्यते । [[सरोवरः| सरोवराः]], [[नदी|नद्यः]], [[सागरः|समुद्राः]] इत्यादिषु अनपेक्षितानां वस्तूनां संयोगेन जलमालिन्यं भविष्यति ।

==परिसरसंरक्षणस्य आवश्यकता==
अस्मिन् दशके अस्माकं [[भूमण्डलम्|भूमण्डलस्य]] परिसरस्य प्रदूषणं विषयीकृत्य सर्वेषु राष्ट्रेषु बहुभिः नेतृभिः प्राज्ञैः वैज्ञानिकैः पौरजनैः विशेषेण चर्चा प्रचालिता । [[परिसरः|परिसरस्य]] प्रदूषणं विविच्य विविधया दृष्ट्या एते प्रविभागाः प्रवृत्ताः - जलमालिन्यं, [[वायुमालिन्यम्|वायुमालिन्यं]], [[शब्दमालिन्यम्|शब्दमालिन्यं]], [[भूमालिन्यम्]], [[आम्लवर्षणम्]] इत्यादयः । सर्वस्यापि भूमण्डलस्य परिसरस्तावत् एक एव । सः पुनः निर्मातुं न शक्यते । अतः परिसररक्षणे एव यत्नः सर्वैः विधेयः ।
==जलस्य महत्त्वम्==
वैज्ञानिकानाम् अभिप्रायेण जलम् इति द्रवरूपः पदार्थः [[आम्लजनकः|आम्लजनक]]-[[जलजनक|जलजनक]]योः संयोगेन सम्भवति ।
[[File:101020 Müll Ballon Reuss001.jpg|thumb|upright|left|250px|मालिन्यवर्धकानि कतिचन वस्तूनि]]
भूतलस्य प्रायः प्रतिशतं सप्ततिभागः जलेनैव आवृतः । भूतले विद्यमानस्य जलस्य प्रतिशतं नवतिभागः समुद्रेषु एव दृश्यते । मानवशरीरेऽपि प्रतिशतं षष्टिभागः जलेनैव पूरितः । जलेन विना मानवानां जीवनम् अतीव दुष्करं भवति ।

पृथिव्यां विद्यमानस्य जलस्य मूलानि वर्षा, हिमः, नद्यः, सरितः, पल्वलानि, भूमावन्तर्गतं जलम् इत्येतानि भवन्ति ।

पृथिव्यामुपलभ्यमानस्य जलस्य द्विप्रतिशतभागस्य अपेक्षया न्यूनमेव प्राणिनां मनुष्याणां च जीवनोपयोगाय योग्यं भवति ।

==जलस्य मालिन्यम्==
जले यदा अनपेक्षितानि हानिकारकाणि विषयुक्तानि रासायनिकवस्तूनि, आम्लानि, तैलादीनि विलीयन्ते, तदा तादृशं जलं जीविनां प्राणधारणाय योग्यं न भवति । इदं जलमालिन्यम् इत्युच्यते ।

जलमालिन्यस्य एतानि प्रमुखानि कारणानि -पेट्रोलियम् तैलम्, डि.डि.टि इत्यादयः कीटनाशकाः, पि.सि.बि (पालि क्लोरिनेटड् बैफीनैल्) रासायनिकाः [[कीटनाशकाः]], पारदः, क्याङ्मियम् आर्सैनिक् इत्यादिलोहाः, अणुशक्तिकारागारेभ्यः निसृतानि अनुपयोगीनि वस्तूनि नगरेभ्यः बहिः निष्कासितानि फेनकानि, तत्र प्रमुखानि । एवं विविधानि रासायनिकानि जलमालिन्यं कुर्वन्ति । जलजन्तूनां प्राणधरणाय जले वीलीनः आम्लजनकः अत्यावश्यकः । एतानि लवणानि जले विलीनं भूय आम्लजनकानिलं दुर्बलं कुर्वन्ति । एवं तस्मिन् मलिने जले जलजन्तवः जीवितुम् अशक्ताः भवन्ति म्रियन्ते च ।

जलं बहूनां लवणानां द्रावकम् । यदा जले विषयुक्तानि लवणानि विलीनानि, ताद्दशं जलं मनुष्यैः उपयुज्यते, तदा एते विषाः मनुष्याणां शरीरं प्रविशन्ति तेन च अश्रुता अज्ञातपूर्वाः रोगाः भवन्ति ।

[[भारतम्|भारत]]देशे पूज्यायां [[गङ्गा]]नद्यां [[यमुना]]यां च नगरीयैः कार्यागारैः निःसृतेभ्यः दूषणेभ्यः प्रतिदिनं जलमालिन्यं प्रभूतं सञ्जायते । अनेन नदीजलम् उपयोगाय अनर्हं भवति ।

समुद्रजलस्य मालिन्यात् मीनाः अन्ये समुद्रजीविनः नितरां क्लिश्यन्ति, म्रियन्ते च । अन्तर्जलस्य प्रदूषणात् भूमेः उष्णतायाः जलस्थित्याः व्यत्ययः भवति येन वर्षाचक्रे व्यत्ययाः भवन्ति ।

जलमालिन्यं रोद्धुं बहवः प्रयत्नाः प्रशासनेन विद्येयकद्वारा योजिताः । ‘जलमालिन्यनियन्त्रणार्थं, तत्कृते प्रशासनस्यैकः विभागः तत्परः अपि च वर्तते  ।

मलिनजलस्य स्रावेन नानाविधाः रोगाः जायन्ते । ताम्रम्, क्याड्मियम्, कोबाल्ट् लवणैः दूषितस्य जलस्य उपयोगेन क्यान्सर्, नररोगाः हृदयरोगाः जायन्ते । प्रदूषितजले स्नानकरणात् चर्मरोगाः प्रजायन्ते । पारद-लोहेन तत्संयुक्तलवणैश्च प्रदूषितस्य जलस्य सेवनात् &quot;मिनिमा&quot; इति नूतनः रोगः जायते । पारदेन प्रदूषितस्य जलस्य सेवनेन [[जपान्]] देशे क्रिस्ताब्दे १९५६ वर्षे मिनिमाट इति ग्रामे केचन जनाः नेत्रहीनाः बभूवुः । केचन उन्मत्ताः जाताः । केचन शरीरभागानां निश्चेष्टतां प्रापुः । एताद्दशरोगस्य हेतुपरिशीलनात्-पारदप्रदूषितस्य जलस्य सेवनेन एवं भवतीति ज्ञातम् । तदारभ्य एतादृशरोगस्य मिनिमाट -इत्येव निर्देशः कृतः ।

सर्वे स्वास्थ्यहेतोः शुद्धं जलमेव पिबेयुः । जलमालिन्यस्य नियन्त्रणाय सततं प्रयत्नः करणीयः।

संस्कृतभाषायां जल्स्य जीवनमिति पर्यायपदं भवति । एवं जलमालिन्यं नाम जीवनमालिन्यमित्येव ।

==जलमालिन्यस्य कारणानि==
जल-प्रदूषणस्य बहूनि कारणानि भवन्ति, परं मुख्यतया मानवाः एवास्य कारणीभूतः अस्ति । जनाः अस्योपयोगः समुचितरुपेण न कुर्वन्ति, अप्राकृतिकं कृत्यं कुर्वन्ति, जनसंख्या- वृध्दयाऽपि, प्रदूषणं भवति, औद्योगिकविस्तारेणापि प्रदूषणं भवति । सम्प्रति क्रमशः अस्य कारणानि प्रस्तूयन्ते ।
# मनुष्याणां दैनिककृत्यम् – वयं प्रतिदिनं स्नानं कुर्मः, वस्त्रं प्रच्छालयामः पाकं कुर्मः, शोचादिकञ्च कुर्मः । एतानि सर्वाणि कार्याणि जलेनैव भवति । परमितः परं तज्जलं प्रदूषितं भवति । तेन जलेन न किमपि कर्तुं शक्यते अस्माभिः । इदं प्रदूषितं जलं यदि समीचीनतया न विसृज्यते तर्हि इदं मुख्यजलस्त्रोतेन सह मिलित्वा तं प्रदूषयति । अर्थात् यस्य जलस्य उपयोगः वयं कुर्मः तेषां समीचीनं विसर्जनं न भवति । यथा कूपं, नलकूपं पार्श्वे एव वयं स्नानं कुर्मः अथवा तत्रैव तस्य जलस्य बहिर्गमनाय नलिकां (सीवर) कुर्मः, उच्छिष्ट –जलकुण्डं कुर्मः । एतेन नलकूपस्य, कूपस्य च जलं प्रदूषितं भवति । इदं कारणं सर्वप्रमुखं कारणमस्ति ।
# औद्योगिकम् अपशिष्टम्- औद्योगिकप्रतिष्ठानेषु यस्य जलस्य उपयोगः भवति उपयोगानन्तरं तस्मिन् अपशिष्टे जले लवणं, क्षारम्, आम्लं, विविधं गैसं च मिश्रितं भवति । अपि च तस्य औद्योगिक-अवशिष्टमिश्रितजलस्य विसर्जनं जलस्त्रोतेषु, नदिषु, तडागेषु, सरोवरेषु च भवति, येषां जलस्रोतस्थानां जलस्य उपयोगः मानवाः, पशवः, वनस्पतयः कुर्वन्ति । परं जलमिदं प्रदूषितं भवति अनया प्रक्रियया ।
# अपमार्जकस्योपयोगः- औद्योगीकरणस्य प्रतिफलं भवति यत् स्वच्छतायै विविधानामपमार्जकानां आविष्कारः जगति संजातः । एतेषामुपयोगः दिनामुदिनं वृध्दिं  प्राप्नोति । अनेन कार्यद्वयं भवति । अपमार्जकयुक्तं जलं साक्षात् मुख्यजलस्रोतेषु मिलति अथवा पार्श्वविसर्जनेन परोक्षरुपेण जलस्रोतेषु मिलति । फलतः जलस्य उपरिभागे कश्चन आवरणस्वरुपम् आवरणिकायाः निर्माणं भवति । अर्थात् जलस्रोतानां जलमपमार्जकस्यावरणेन आवृतं भवति । तेन सूर्यस्य प्रकाशः जले प्रवेष्टुं नार्हति । परिणामतः जले पूर्णरुपेण आक्सीजनस्य मिश्रणं भवितुं नार्हति । जलं च प्रदूषितं भवति । आक्सीजनस्याभावे # कृषिरसायनम्- जनसंख्यावृध्द्या जगति खाद्यान्नस्य अभावः संजातः । खाद्यान्नस्य आपूर्यते जनाः कॄषिकार्येषु उर्वरकस्य उपयोगः अधिकतया कुर्वन्ति । ते उर्वरकाः शस्यानां कृते तु लाभदायकाः भवन्ति,  परम् अस्माकं कृते हानिकराः भवन्ति । कृषिक्षेत्रेषु तेषामुर्वरकानाम् अवशिष्टाः, अपशिष्टाः वर्षामाध्यमेन विविधेषु जलस्रोतेषु मिलति । फलतः तत्र कार्यद्वयं   भवति । प्रथमं तु जलस्रोतानां जलम् आवृतं भवति येन जलेषु आक्सीजनस्याभावः भवति अपि च द्वितीयः जले जलीय वनस्पतीन् उर्वराशक्तिं प्रदाय तान् वर्धयति, येन जलस्थस्य आक्सीजनस्य क्षयः भवति । फलतः जलं प्रदूषितं भवति ।
# कीटनाशकरसायनम्- प्रायः सर्वत्र कृषिक्षेत्रेषु कीटेभ्यः शस्यानां संरक्षणार्थं विविधकीटनाशकरसायनानामुपयोगः भवति । शस्यानां रक्षा तु भवति । परम् इदं रसायनोपशिष्टं वर्षामाध्यनेन विविधेषु जलस्रोतेषु मिलति । अनेन जलस्रोतानां जलं प्रदूषितं भवति । यतः इदं रसायनं जीवाय हानिकरं भवति ।
# औद्योगिकतापीय – प्रदूषणम् – कानिचन औद्योगिकप्रतिष्ठानानि एवं भवन्ति यत्र उपकरणानां शितलीकरणाय जलस्यावश्यकता भवति । परमुपयोगानन्तरम् इदं जलं महदुष्णं भवति । अपि च इदमूष्णतमं जलं साक्षात् जलस्रोतेषु मिलति । फलतः जलस्रोतानां जले तापवृध्दिः भवति । अतस्तेन जलीय-जीवानां मृत्युः भवति । अपि च जलं प्रदूषितं भवति ।
# खनिजतैलम् –खनिजतैलमाध्यमेन त्रिप्रकारकं जल प्रदूषणं भवति । प्रथमं जलमार्गेण खनिजतैलस्य आयातं निर्यातं वा भवति । तत्र कदाचित् दुर्घटनया जलयानेन जले तैलस्य मिश्रणं भवति । द्वितीयं पृथ्व्यामपि कदाचित् तैलं पतति । तत्तैलमपि वर्षादि विभिन्न- माध्यमेन जलस्रोतेषु मिलति । तृतीयं पृथिव्यां बहुत्र खनिजतैलस्य लघुभण्डारं वर्तते। सर्वत्र तैलनिष्काषणं सम्भवं नास्ति । तैलनिष्काषणे यत् परिमाणं व्ययाधिक्यं भवति तत्परिमाणं तैलं न प्राप्यते । फलतः सः भण्डारं तत्रैव स्थित्वा पार्श्वे स्थितानि जलस्रोतांसि प्रदूषयति ।
# शवप्रवाहः –अस्योदाहरणं वाराणस्यां द्रष्टुं शक्यते यत् गंगायां कश्चन शवः सम्पूर्णः प्रवहति, कश्चन अर्ध्दद्ग्धः, अपि च कश्चन दग्धः । वस्तुतः अस्माकं धार्मिकमान्यतानुसारेण शवप्रवाहः क्रियतेऽस्माभिः । तत्र दीनाः काष्ठाभावत् साक्षात् शवं प्रवाहयति, अर्ध्ददग्धं शवं प्रवाहयति तथा सक्षमाः शवदाहोपशिष्टं प्रवाहयति नद्याम् । एवं प्रकारेण जलं प्रदूषितं भवति ।
एतदतिरिक्तमपि बहूनि कारणानि सन्ति येन जलं प्रदूषितं भवति । येषां कारणानामुल्लेखः अत्र न क्रियते । यतोहि दिनानुदिनं नूतनं कारणं विकसति । सम्प्रति विचार्यते यत् कानि तत्वानि जले तिलन्ति येन जलं प्रदूषितं भवतीति ।

==शुध्दीकरणोपायाः –(Ways to Reclaim Pure Water.)==
===प्राचीनोपाया – Traditional Methods.===
:क.	वस्त्रेण शुद्धीकरणम् 
:ख.	काष्ठकोयलामाध्यमेन शुद्धीकरणम्
:ग.	ताम्रपात्रे स्थापनम् 
:घ.	पाचनम्
:ङ.	सूर्यप्रकाशेन शुद्धीकरणम्

===आधुनिकोपायाः(Modern Methods)===
:क. कूपेषु पोटैशियम् परमेङनेटं,. फिटकिरिं वा समये- समये प्रदाय शुद्धीकरणम् । कूपानां पुनरुद्धारः । स्वच्छकरणम् । कूपान् आवरणेन आच्छादनम् ।
:ख.	बहिर्तः आगतानां जलानामवरोधनम् ।
:ग.	अवशिष्टजलनलिकाः (शीवर) जलस्रोतस्य पार्श्वे न स्युः ।
:घ.	तडागेभ्यः नियमितरूपेण मृत्तिकाकर्तनम् ।
:ङ.	आधुनिक फिल्टर पद्धतिमाध्यमेन शुद्धीकरणम् ।
मुख्यरुपेण जलशुद्धीकरणस्य त्रयः वैज्ञानिक विधयः संक्रियादृष्ट्या अङ्गीक्रियन्ते । ते सन्ति भौतिकविधयः, रसायनिकविधयः, यान्त्रिकविधयश्च । परम् एतत् सर्वं तु प्रदूषणात्परं भवति । सर्वश्रेष्ठं तु भवति प्रदूषणनियन्त्रणम् । अर्थात् प्रदूषणस्य एव यदि नियन्त्रणं भवेत्, तर्हि इयं समस्या नागमिष्यति । अतोऽत्र केचन जलप्रदूषणस्य नियन्त्रोपायाः प्रसूयन्ते । यस्मिन् क्रमे प्रदूषणस्य कारणानि उल्लिखितानि वर्तन्ते अध्यायेस्मिन् तस्मिन्नेव क्रमेण नियन्त्रणोपायाः अपि लिख्यन्ते ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==

*[http://www.pbs.org/strangedays/episodes/troubledwaters/ &quot;Troubled Waters&quot;]-video from &quot;Strange Days on Planet Earth&quot; by National Geographic &amp; PBS
*[http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp &quot;Issues: Water&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517202718/http://www.nrdc.org/water/pollution/default.asp |date=2008-05-17 }} – Guides, news and reports from US Natural Resources Defense Council

'''Analytical Tools and Other Specialized Resources'''
* [http://www.netres.gov.uk/netregs/63294.aspx Water pollution advice for businesses on NetRegs.gov.uk]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ppl.nl/index.php?option=com_wrapper&amp;view=wrapper&amp;Itemid=82 Bibliography on Water Resources and International Law] – Peace Palace Library (Netherlands)
* [http://www.eugris.info EUGRIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812102235/http://www.eugris.info/ |date=2020-08-12 }} – place for Soil and Water Management in Europe
* [http://cfpub.epa.gov/caddis/ Causal Analysis/Diagnosis Decision Information System (CADDIS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825201050/http://cfpub.epa.gov/caddis/ |date=2010-08-25 }}-EPA guide for identifying pollution problems -stressor identification
* [http://www.ecotoxmodels.org Ecotoxicology and Models]


[[वर्गः:परिसरमालिन्यम्]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]
[[वर्गः:परिशीलनीयानि]]</text>
      <sha1>sk83o1eslafvndephq3npdju1vwa0jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लुईस नानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14578</id>
    <revision>
      <id>500762</id>
      <parentid>485860</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3601" sha1="t6irirwd8uk78bqe9fvyykuinu1u66f" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name           = Nani
| image          = Nani2012.JPG
| image_size     = 200
| caption        = Nani with [[Portugal national football team|Portugal]] in 2012
| fullname       = Luís Carlos Almeida da Cunha&lt;ref name=&quot;NaniProfile&quot;&gt;{{cite web |title=Nani |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Nani.aspx |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |accessdate=4 December 2010 }}&lt;/ref&gt;
| birth_date     = {{birth date and age|1986|11|17|df=y}}&lt;ref name=&quot;NaniProfile&quot;/&gt;
| birth_place    = [[Praia]], Cape Verde&lt;ref name=&quot;NaniProfile&quot;/&gt;
| height         = {{convert|1.75|m|abbr=on}}&lt;ref&gt;http://www.fifa.com/worldcup/players/player=254167/index.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Player Profile: Luís Nani |url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/luis-nani |work=premierleague.com |publisher=Premier League |accessdate=31 July 2012 |archive-date=2 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602191322/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/luis-nani |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
| position       = [[Midfielder#Winger|Winger]]
| currentclub    = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]]&lt;br&gt;(on loan from [[Manchester United F.C.|Manchester United]])
| clubnumber     = 77
| youthyears1    = 2000–2003 |youthclubs1 = [[Real Sport Clube|Real Massamá]]&lt;ref name=&quot;ASP-Nani&quot;&gt;{{cite news |title=All Sports People – Nani |url=http://www.allsportspeople.com/soccer/people/Nani |publisher=All Sports People |date=10 January 2011 |accessdate=10 January 2011 |archive-date=21 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121143831/http://allsportspeople.com/soccer/people/Nani |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
| youthyears2    = 2003–2005 |youthclubs2 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]]&lt;ref name=&quot;ASP-Nani&quot;/&gt;
| years1         = 2005–2007 |clubs1 = [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]]           |caps1 = 58  |goals1 = 9
| years2         = 2007–     |clubs2 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]]         |caps2 = 147 |goals2 = 25
| years3         = 2014–     |clubs3 = → [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] (loan)  |caps3 = 11  |goals3 = 2&lt;!-- LEAGUE ONLY --&gt;
| nationalyears1 = 2006–2007 |nationalteam1 = [[Portugal national under-21 football team|Portugal U21]] |nationalcaps1 = 10 |nationalgoals1 = 1
| nationalyears2 = 2006–     |nationalteam2 = [[Portugal national football team|Portugal]]              |nationalcaps2 = 83 |nationalgoals2 = 15
| pcupdate       = 21 December 2014
| ntupdate       = 18 November 2014
}}

'''लुईस नानी'''(Luis Nani) पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://www.foradejogo.net/player.php?player=198611170001 ForaDeJogo Profile] {{pt icon}}
*[http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Nani.aspx Profile] ManUtd.com
*[http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/nani.html Nani profile] StretfordEnd.co.uk
*{{soccerbase|id=44631|name=Nani}}
*[http://www.uefa.com/competitions/ucl/players/player=101336/index.html Nani profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126192325/http://www.uefa.com/competitions/ucl/players/player=101336/index.html |date=2010-01-26 }} UEFA.com

[[वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>t6irirwd8uk78bqe9fvyykuinu1u66f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अंटोनियो वालेंसिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14585</id>
    <revision>
      <id>500710</id>
      <parentid>352866</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2785" sha1="rf98hxkb78it05plpilircnv38tsxo9" xml:space="preserve">'''अंटोनियो वालेंसिया''' पाद्कंदुकस्य व्यवसायिकः क्रिडकः अस्ति ।
{{Infobox football biography
|           name = Antonio Valencia
|          image = Antonio Valencia cropped.jpg
|        caption = Valencia playing for [[Manchester United F.C.|Manchester United]] in 2009
|       fullname = Luis Antonio Valencia Mosquera
|     birth_date = {{birth date and age|1985|8|4|df=y}}
|    birth_place = [[Nueva Loja|Lago Agrio]], [[Ecuador]]
|         height = {{convert|5|ft|11|in|m|2|abbr=on}}
|    currentclub = [[Manchester United F.C.|Manchester United]]
|     clubnumber = 25
|       position = [[Midfielder#Winger|Right winger]]
|    youthyears1 = 1999–2001 |youthclubs1 = Caribe Junior
|    youthyears2 = 2001–2004 |youthclubs2 = [[Club Deportivo El Nacional|El Nacional]]
|         years1 = 2003–2005 |clubs1 = [[Club Deportivo El Nacional|El Nacional]]      |caps1 = 83  |goals1 = 11
|         years2 = 2005–2008 |clubs2 = [[Villarreal CF|Villarreal]]                    |caps2 = 2   |goals2 = 0
|         years3 = 2005–2006 |clubs3 = → [[Recreativo de Huelva|Recreativo]] (loan)    |caps3 = 12  |goals3 = 0
|         years4 = 2006–2008 |clubs4 = → [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]] (loan) |caps4 = 37  |goals4 = 1
|         years5 = 2008–2009 |clubs5 = [[Wigan Athletic F.C.|Wigan Athletic]]          |caps5 = 47  |goals5 = 6
|         years6 = 2009–     |clubs6 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]]    |caps6 = 124 |goals6 = 13&lt;!-- LEAGUE ONLY --&gt;
| nationalyears1 = 2004–2005 |nationalteam1 = [[Ecuador national under-20 football team|Ecuador U20]] |nationalcaps1 = 23 |nationalgoals1 = 17
| nationalyears2 = 2005–     
|nationalteam2 = [[Ecuador national football team|Ecuador]]              
|nationalcaps2 = 68 
|nationalgoals2 = 8
|       pcupdate = 24 February 2014
|       ntupdate = 5 March 2014
}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=40454  साकर् बेस्]
* [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=202544/  फीफा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613030615/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=202544/ |date=2011-06-13 }}
* [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Antonio-Valencia.aspx Antonio Valencia profile] at the Manchester United website

[[वर्गः:अन्यदेशीयपादकन्दुकक्रीडालवः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>rf98hxkb78it05plpilircnv38tsxo9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिम्बी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15949</id>
    <revision>
      <id>500765</id>
      <parentid>485767</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10284" sha1="autsfmki0y6jo8919qa52m910bmfaip" xml:space="preserve">{{taxobox
|image     = Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg
|image_caption = A variety of the common bean with flat pods
|image2 =
|image2_caption =
|regnum = [[Plant]]ae
| unranked_divisio = [[Angiosperms]]
| unranked_classis = [[Eudicots]]
| unranked_ordo = [[Rosids]]
| ordo = [[Fabales]]
| familia = [[Fabaceae]]
| subfamilia = [[Faboideae]]
| tribus = [[Phaseoleae]]
| subtribus = Phaseolinae
| genus = ''[[Phaseolus]]''
|species = '''''P. vulgaris'''''
|binomial = ''Phaseolus vulgaris''
|binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|synonyms =
* ''Phaseolus aborigineus'' &lt;small&gt;Burkart&lt;/small&gt;
* ''Phaseolus communis'' &lt;small&gt;Pritzel&lt;/small&gt;
* ''Phaseolus compessus'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;
* ''Phaseolus esculentus'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt;
* ''Phaseolus nanus'' &lt;small&gt;L. &amp; Jusl.&lt;/small&gt;
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=phaseolus+vulgaris|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species|accessdate=2015-02-27|archive-date=2017-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171002064226/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=phaseolus+vulgaris|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
}}
[[चित्रम्:Kidney beans.jpg|thumb|right|200px|रक्तवर्णीयं राजमाषधान्यम्]]
[[चित्रम्:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|thumb|200px|left|त्वक्-रहितं राजमाषधान्यम्]]

अयं राजमाषः अपि [[भारतम्|भारते]] वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Kidney bean इति अस्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Phaseolus vulgaris इति । माषस्य अपेक्षया महागात्रम् अस्य इति कारणात् अस्य नाम “राजमाषः” इति स्यात् ।रुचौ अपि अयं “राजा” एव । किन्तु अयं राजमाषः धान्याधमः । “शिम्बी धान्याधमः” इत्येव उक्तम् अस्ति । द्विदलधान्येषु सर्वाधमः राजमाषः । तथापि राजमाषेण निर्मिता [[रोटिका]], [[पर्पटः]], [[पौलिः]] वा मुखे जलम् उत्पादयति एव । '''शिम्बी, महामाषः, चपलः, चबलः, नृपमाषः इत्यादीनि नामानि सन्ति''' राजमाषस्य । अयं राजमाषः वर्णभेदानुसारं त्रिधा विभज्यते । '''श्वेतराजमाषः, रक्तराजमाषः, कृष्णराजमाषः''' च इति ।
[[चित्रम्:Black Turtle Bean.jpg|thumb|200px|left|कृष्णवर्णीयं राजमाषधान्यम्]] 
[[चित्रम्:Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg|thumb|150px|right|राजमाषसस्यस्य कश्चन प्रभेदः]]
[[File:Phaseolus vulgaris MHNT.BOT.2016.24.73.jpg|thumb|''Phaseolus vulgaris”]]

===आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य राजमाषस्य स्वभावः===
[[चित्रम्:Beans in Ventimiglia.jpg|thumb|200px|left|विक्रयणार्थं शाकापणे संस्थापितः राजमाषः]]
[[चित्रम्:Phaseolus vulgaris cv Contender flor.JPG|thumb|200px|right|राजमाषपुष्पम्]] 
अयं राजमाषः पचनार्थं जडः । रुचिः अस्य किञ्चित् प्रमाणेन मधुरा, किञ्चित् प्रमाणेन कषाया च । [[शरीरं]] शुष्कीकरोति अयम् । बलप्रदः चेदपि [[वातः|वात]]कारकः । बीजस्य गात्रं यावत् बृहत् भवति तावत् एते स्वभावाः अधिकाः भवन्ति । अयं राजमाषः मलस्य प्रमाणम् अधिकं करोति च ।

:'''“राजमाषो गुरुः स्वादुस्तुवरस्तर्पणः सरः ।'''
:'''रूक्षो वातकरो रूच्यः स्तन्यो भूरिबलप्रदः ॥'''

:'''रूक्षो गुरुर्बहुशकृच्चलकृच्चशिम्बी ।'''
:'''धान्याधमस्त्वमसि नागम एष मिथ्या ॥'''

:'''हे राजमाष तव राजपदं प्रदत्तम् ।'''
:'''माषं विहाय विधिना तददृष्टमेव ॥“''' 
[[चित्रम्:BlackeyeBean.jpg|thumb|left|200px|श्वेतवर्णीयं राजमाषधान्यम्]]
[[चित्रम्:Red beans.jpg|thumb|200px|right|राजमाषेण निर्मितं व्यञ्जनम्]]
[[चित्रम्:Snake Bean BNC.jpg|thumb|200px|left|राजमाषशाकम्]]

:१. राजमाषेण निर्मितः पौलिः, [[सारः]] वा वातकरः, पचनार्थं जडः, शरीरं शुष्कीकरोति । अतः वातप्रकृतियुक्ताः, न्यूनजीर्णशक्तियुक्ताः वा मितप्रमाणेन सेवेरन् ।
:२. राजमाषः आम्लपित्तकरः । अतः आम्लपित्तरोगिभिः न उपयोक्तव्यः ।
:३. यद्यपि राजमाषः पौष्टिकः आहारः तथापि “धान्याधमः” । अतः मितप्रमाणेन एव उपयोक्तव्यः । 
:४. मलक्षयबाधा अस्ति चेदपि राजमाषः न उपयोक्तव्यः । यतः सः मलक्षयकारकः ।
:५. राजमाषेण आहारपदार्थानां निर्माणावसरे तत्र [[जीरिका|जीरिकां]], [[हिङ्गु]] वा योजयन्ति चेत् दोषः परिहृतः भवति ।

आयुर्वेदे देहस्य बलवर्धकाः “धातुः” इति उच्यन्ते । (रसः, रक्तं, मांसम्, मेदः, अस्थि, मज्ज, शुक्रः चेति सप्त धातवः) उत्तमेषु आहारेषु एतेषां सप्तानां धातूनां पोषणस्य गुणः भवेत् । तथैव सः आराहः त्रीन् दोषान् (वातः, [[पित्तं]], [[कफः]], च इति त्रयः दोषाः) न दूषयेत् । सः च उत्तमः आहारः मलवर्धकः अपि न स्यात् । तादृशाः आहाराः सार्वत्रिकरूपेण उत्तमाः आहाराः इति उच्यन्ते । अन्ये केचन केषाञ्चन जनानां, केषुचित् सन्दर्भेषु, कुत्रचित् रुग्णावस्थायां, केषुचित् ऋतुषु वा उपयोक्तुं योग्याः भवन्ति । एतत् लक्षणद्वयम् अपि राजमाषस्य नास्ति इति कारणात् प्रायः सः “धान्याधमः” इति उक्तं स्यात् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [[Crop Wild Relatives Inventory]] for ''Phaseolus vulgaris'' genepool: reliable information source on where and what to conserve ex-situ
* [http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&amp;dbid=89 Fact sheet with nutritional information on pinto beans at WHFoods.org].
* [http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Flageolet.html Introducing flageolet beans] on the Multilingual Multiscript Plantname Database site.
* [http://www.ansci.cornell.edu/plants/toxicagents/lectins Plant lectins].
* [http://www1.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeansblack.htm USAID fact sheet with nutritional information on black beans.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121212095207/http://www1.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeansblack.htm |date=2012-12-12 }}
* {{cite web |url=http://www.fns.usda.gov/fdd/facts/hhpfacts/New_HHPFacts/Beans/HHFS_BEANS_PINTO_DRY_A914_Final.pdf |title=US Department of Agriculture Commodity Fact Sheet for Pinto Beans |publisher=fns.usda.gov |date= |accessdate=2013-01-25 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019123358/http://www.fns.usda.gov/fdd/facts/hhpfacts/New_HHPFacts/Beans/HHFS_BEANS_PINTO_DRY_A914_Final.pdf |deadurl=yes}}
* [http://www.dietbites.com/Diet-2/beans-calories-nutrition-info.html Dry bean nutritional comparison chart.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322033504/http://www.dietbites.com/Diet-2/beans-calories-nutrition-info.html |date=2015-03-22 }}
* [http://www.cropsforthefuture.org/crop-of-the-week-archive/popping-beans-phaseolus-vulgaris-leguminosae/ Crops for the Future: Popping beans (''Phaseolus vulgaris'')]

[[वर्गः:धान्यानि]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]

{{Interwiki conflict}}</text>
      <sha1>autsfmki0y6jo8919qa52m910bmfaip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रामभद्राचार्यः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16840</id>
    <revision>
      <id>500758</id>
      <parentid>499009</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119418" sha1="6jakoi7hrpqsaf5omo80cysom83143a" xml:space="preserve">{{निर्वाचित लेख}}
{{Infobox Hindu leader
|name=जगद्गुरुरामभद्राचार्यः
|image=Jagadguru Rambhadracharya.jpg
|image_size=250px 
|caption=अक्तूबर २५, २००९ दिनाङ्के प्रवचनरतः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः
|alt=  
&lt;!-- |birth_date={{birth date|1950|1|14|df=y}} --&gt;
|birth_date=मकरसंक्रान्तिः १४ जनवरी १९५०
|birth_place=[[जौनपुर]]म्, [[उत्तरप्रदेशः]], [[भारतवर्षम्]]
|birth_name=गिरिधरमिश्रः
|death_date= 
|death_place= 
|guru=ईश्वरदासमहाराजाः
|philosophy=विशिष्टाद्वैतवेदान्तः
|honors=धर्मचक्रवर्ती, महामहोपाध्यायः, श्रीचित्रकूटतुलसीपीठाधीश्वरः, जगद्गुरुरामानन्दाचार्यः, महाकविः, प्रस्थानत्रयीभाष्यकारः, इत्यादि
|quote=मानवतैव मम मन्दिरः&lt;br /&gt; अहमेतस्याः एकपूजकः॥ &lt;br /&gt; विकलाङ्गाः मम महेश्वराः &lt;br /&gt; अहं त्वेतेषां कृपाभिक्षुकः ॥&lt;ref&gt;{{cite web | date=2003 | url=http://jagadgururambhadracharya.org/videos/jrhu?id=2 | language=हिन्दी | title=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास | accessdate=जून २१, २०११}}&lt;/ref&gt;
|Literary works = प्रस्थानत्रय्यां राघवकृपाभाष्यम्, श्रीभार्गवराघवीयम्, भृङ्गदूतम्, गीतरामायणम्, श्रीसीतारामसुप्रभातम्, श्रीसीतारामकेलिकौमुदी, अष्टावक्र, इत्यादयः
|footnotes= 
}}
'''जगद्गुरुरामभद्राचार्यः''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|dʒ|ə|g|ə|d|g|ʊ|r|ʊ|r|aː|m|ə|b|h|ə|d|r|aː|x|aː|r|j|ə|h}}) ({{lang-hi|जगद्गुरु रामभद्रचार्य}}, {{lang-en|Jagadguru Ramabhadracharya}}) पूर्वाश्रमे '''गिरिधरमिश्राख्यः''', आर्यवर्ते उत्तरप्रदेशराज्यस्थचित्रकूटे निवसन्नेकः प्रख्यातविद्ववान् शिक्षाविद् रचनाकारः प्रवचनकारः दार्शनिकः सनातनधर्मगुरुश्चास्ति।&lt;ref name=&quot;speakerloksabha&quot;&gt;{{cite web | last=लोक सभा | first=अध्यक्ष कार्यालय | title = Speeches | language=आङ्ग्लभाषा | url = http://speakerloksabha.nic.in/Speech/SpeechDetails.asp?SpeechId=195 | accessdate = मार्च ८, २०११ | quote=Swami Rambhadracharya, ..., is a celebrated Sanskrit scholar and educationist of great merit and achievement. ... His academic accomplishments are many and several prestigious Universities have conferred their honorary degrees on him. A polyglot, he has composed poems in many Indian languages. He has also authored about 75 books on diverse themes having a bearing on our culture, heritage, traditions and philosophy which have received appreciation. A builder of several institutions, he started the Vikalanga Vishwavidyalaya at Chitrakoot, of which he is the lifelong Chancellor.)}}&lt;/ref&gt; सः रामानन्दसम्प्रदायस्य वर्तमानजगद्गुरुरामानन्दाचार्यचतुष्टये एकोऽस्ति, अस्मिन् पदे १९८८तमे ईसवीयाब्दे प्रतिष्ठापितवांश्च।&lt;ref name=&quot;kbs-bio&quot;&gt;{{cite journal | first=आर | last=चन्द्रा | title=जीवन यात्रा | volume=८ | issue=११ | journal=क्रान्ति भारत समाचार | location=लखनऊ, उत्तर प्रदेश, भारत | date=सितम्बर २००८ | pages=२२-२३ | language=हिन्दी}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;agarwal-bio&quot;&gt;अग्रवाल २०१०, पृष्ठ ११०८-१११०।&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dinkarjagadguru&quot;&gt;दिनकर २००८, पृष्ठ ३२।&lt;/ref&gt; सः उत्तरप्रदेशराज्ये चित्रकूटस्थस्य [[तुलसीदास|तुलसीदासनामस्थापितस्य]] श्रीतुलसीपीठ इत्यस्य धार्मिकसामाजिकसेवासंस्थानस्य संस्थापकोऽध्यक्षश्च।&lt;ref&gt;नागर २००२, पृष्ठ ९१।&lt;/ref&gt; अपि च, सः चित्रकूटस्थितस्य जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयस्य संस्थापक आजीवनकुलाधिपतिश्च।&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Chancellor | language = आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index_files/Page350.htm | accessdate = जुलाई २१, २०१० | publisher = जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | archive-date = 2010-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100516025933/http://www.jrhu.com/index_files/Page350.htm | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | language=आङ्ग्लभाषा | title = Analysis and Design of Algorithm | last=द्विवेदी | first=ज्ञानेन्द्र कुमार | publisher=लक्ष्मी प्रकाशन | date=दिसम्बर १, २००८ | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-318-0116-1 | pages=पृष्ठ x}}&lt;/ref&gt; एषो विश्वविद्यालयः चतुर्विधविकलाङ्गविद्यार्थिभ्य एव स्नातकस्नातकोत्तराश्च पाठ्यक्रमोपाधीः प्रददाति। जगद्गुरुरामभद्राचार्यः मासद्वयाल्पायावेव नेत्रज्योतिरहितोऽभवत् – ततः प्रभृति प्रज्ञाचक्षुरेषः।&lt;ref name=&quot;kbs-bio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;agarwal-bio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kkbvp&quot;&gt;{{cite web | publisher=के के बिड़ला प्रतिष्ठान | language=हिन्दी | title = वाचस्पति पुरस्कार २००७ | url = http://www.kkbirlafoundation.com/downloads/pdf/vach-2007.pdf | accessdate = मार्च ८, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;outlook&quot;&gt;{{cite web | first=सुतपा | last=मुखर्जी | title=A Blind Sage's Vision: A Varsity For The Disabled At Chitrakoot | publisher=आउटलुक | place=नयी दिल्ली, भारत | date=मई १०, १९९९ | url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?207437 | language=आङ्ग्लभाषा | accessdate=जून २१, २०११ | archive-date=2011-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110806214544/http://www.outlookindia.com/article.aspx?207437 | deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; अध्ययनाय रचनायै वा तेन ब्रेललिपिः कदापि न प्रयुक्ता। [[:w:Polyglot|बहुभाषाविदस्ति]] द्वाविंशतिभाषासम्भाषणशौण्डः रामभद्राचार्यः।&lt;ref name=&quot;kkbvp&quot;/&gt;&lt;ref&gt;दिनकर २००८, पृष्ठ ३९।&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = श्री जगद्गुरु रामभद्राचार्य | publisher=अधिकृतं जालस्थानम् | url = http://jagadgururambhadracharya.org | accessdate = 10 May 2011 | language=आङ्ग्लभाषा | quote=आश्चर्यजनक तथ्य: अंग्रेज़ी, फ्रांसीसी और अनेक भारतीय भाषाओं सहित २२ भाषाओं का ज्ञान}}&lt;/ref&gt; सः [[संस्कृत]] [[हिन्दी|हिन्द्य]] [[:hi:अवधी|वधी]] [[मैथिली|मैथिल्या]]दिभाषासु आशुकविः रचनाकारश्च। तेन अशीत्यधिकाः ग्रन्थाः प्रणीताः, येषु चत्वारि महाकाव्यानि (संस्कृते द्वे हिन्द्यां द्वे च), रामचरितमानसे हिन्दीटीका, [[अष्टाध्यायी|अष्टाध्याय्यां]] काव्यात्मकसंस्कृतटीका, प्रस्थानत्रयीसंस्कृतभाष्यानि च सम्मिलितानि।&lt;ref name=&quot;dinkarbiblio&quot;&gt;दिनकर २००८, पृष्ठ ४०–४३।&lt;/ref&gt; सः तुलसीदाससाहित्यक्षेत्रे भारतस्य सर्वश्रेष्ठविशेषज्ञेषु गण्यते,&lt;ref name=&quot;outlook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;प्रसाद १९९९, पृष्ठ xiv: &quot;Acharya Giridhar Mishra is responsible for many of my interpretations of the epic. The meticulousness of his profound scholarship and his extraordinary dedication to all aspects of Rama's story have led to his recognition as one of the greatest authorities on Tulasidasa in India today ... that the Acharya's knowledge of the Ramacharitamanasa is vast and breathtaking and that he is one of those rare scholars who know the text of the epic virtually by heart.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | language=आङ्ग्लभाषा | title = The Ramayana: Global View | first=लल्लन प्रसाद, ed. | last=व्यास | publisher=हर आनन्द प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड | year=१९९६ | location=दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-241-0244-2 | quote=... Acharya Giridhar Mishra, a blind Tulasi scholar of uncanny critical insight, ... | pages=पृष्ठ ६२}}&lt;/ref&gt; रामचरितमानसस्य एकायाः [[:w:Textual criticism|प्रामाणिकप्रत्याः]] सम्पादकश्च, एषा प्रतिकृतिः तुलसीपीठेन प्रकाशिता।&lt;ref&gt;रामभद्राचार्य (ed) २००६।&lt;/ref&gt; स्वामिरामभद्राचार्यः रामायणभागवतयोः सुप्रसिद्धकथाकारः वर्तते – भारतस्य भिन्नभिन्ननगरेषु विदेशेषु च तस्य कथाकार्यक्रमाः नियमितरूपेणायुज्यन्ते संस्कारटीवीसनातनटीवीत्यादिचैनलेषु प्रसार्यन्ते च।&lt;ref&gt;{{cite web | language=हिन्दी | last=एन बी टी न्यूज़ | first=गाज़ियाबाद | publisher=नवभारत टाईम्स | title = मन से भक्ति करो मिलेंगे राम : रामभद्राचार्य | url = http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/7329118.cms | date = जनवरी २१, २०११ | accessdate=जून २४, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first=ऊना | publisher=दैनिक ट्रिब्यून | title = केवल गुरु भवसागर के पार पहुंचा सकता है : बाबा बाल जी महाराज | language=हिन्दी | url = http://dainiktribuneonline.com/2011/02/%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B9/ | date = फ़रवरी १३, २०११| accessdate=जून २४, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first=सीतामढ़ी | publisher=जागरण याहू | language=हिन्दी | title=ज्ञान चक्षु से रामकथा का बखान करने पहुंचे रामभद्राचार्य | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_7679575.html | date=मई ५, २०११ | accessdate=जून २४, २०११ | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922161110/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_7679575.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first=ऋषिकेश | publisher=जागरण याहू | language=हिन्दी | title=दु:ख और विपत्ति में धैर्य न खोएं | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttranchal/4_5_7835924_1.html | date=जून ७, २०११ | accessdate=जून २४, २०११ | quote=प्रख्यात राम कथावाचक स्वामी रामभद्राचार्य महाराज ने कहा कि ... | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922161250/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttranchal/4_5_7835924_1.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | publisher=Anjoria | title=सिंगापुर में भोजपुरी के अलख जगावत कार्यक्रम | url=http://anjoria.com/?p=4041 | date=जून २६, २०११ | accessdate=जून ३०, २०११ | quote=श्री लक्ष्मी नारायण मन्दिर में सुप्रसिद्ध मानस मर्मज्ञ जगतगुरु रामभद्राचार्य जी राकेश के मानपत्र देके सम्मानित कइले। | language=भोजपुरी | archive-date=2011-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110701095824/http://anjoria.com/?p=4041 | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = रामभद्राचार्य जी | url = http://www.sanatantv.com/rambhadracharya.php | publisher = सनातन टीवी | accessdate = मई १०, २०११ | language = आङ्ग्लभाषा | archive-date = 2011-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110720021254/http://www.sanatantv.com/rambhadracharya.php | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt;

== जनिः बाल्यकालश्च ==

जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य जनिर्भारतवर्षे उत्तरप्रदेशराज्ये जौनपुरजनपदान्तर्वर्तिनि शाण्डिखुर्दनामके ग्रामे एकस्मिन् वसिष्ठगोत्रिये सरयूपारीणब्राह्मणकुले पञ्चाशदुत्तरैकोनविंशतिशते ईसवीयाब्दे मकरसङ्क्रान्तौ (१४ जनवरी १९५० दिनाङ्के) तदनुसारे माघमासे कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ रात्र्यां १०:३४ वादने श्रीराजदेवमिश्रस्य चतुर्थापत्यरूपेण श्रीमतीशचीदेव्याः कुक्षितः समभवत्। तस्य पितामहस्य मिश्रसूर्यबलीमहोदयस्य एका पितृव्यात्मजा मीराबाय्याः भक्तासीत्तस्मात् सा नवजातस्य बालकस्य नामकरणं गिरिधर इति कृतवती।&lt;ref name=&quot;kkbvp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dinkarearlylife&quot;&gt;दिनकर २००८, पृष्ठ २२–२४।&lt;/ref&gt;

=== दृष्टिबाधनम् ===

दैवदुर्विपाकाद्गिरिधरस्य नेत्रदृष्टिः मासद्वयावधौ गता। मार्च २४, १९५० दिनाङ्के बालकस्य नेत्रयोः रोहुआरोगोऽपस्थितोऽभवत्। ग्राम्यक्षेत्रेषु तदाधुनिकचिकित्सानुपलब्धासीत्। शिशुरेकायाः वृद्धायाः चिकित्सिकायारन्तिके नीतः या रोहुआनिदानाय ख्याता। चिकित्सिका गिरिधरस्य नेत्रयोरेकमुष्णद्रव्यं निक्षिप्त्वती, परन्तु रक्तस्रावेण गिरिधरस्य उभयोर्नेत्रयोर्दृष्टिः नष्टा।&lt;ref name=&quot;aicb-bio&quot;&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=अनेजा | first=मुक्ता; आईवे टीम | year=२००५ | title=Abilities Redefined - Forty Life Stories Of Courage And Accomplishment | publisher=अखिलभारतीयनेत्रहीनपरिसङ्घः | chapter=Shri Ram Bhadracharyaji - A Religious Head with a Vision | url=http://www.aicb.in/images/success_story.pdf | accessdate=अप्रैल २५, २०११ | pages=६६-६८ | archive-date=2011-09-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110903121706/http://www.aicb.in/images/success_story.pdf | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; ईक्षणचिकित्सायै बालकं तस्य परिवारः सीतापुरे, लखनऊनगर्यां मुम्बईनगरे च विभिन्नायुर्वेदहोमियोपैथीपाश्चात्यचिकित्साविशेषज्ञानामन्तिके नीतवान्, परन्तु गिरिधरस्य नेत्रयोरुपचारं कारयितुं नाशक्नोत्।&lt;ref name=&quot;dinkarearlylife&quot;/&gt; गिरिधरमिश्रः ततः प्रभृति प्रज्ञाचक्षुः। न तु सः पठितुं शक्नोति नैव च लेखितुं, न च ब्रेललिपिं युञ्जते - एकश्रुतः सः केवलं श्रुत्वा शास्त्राणि साधयत्युक्त्वा च लिपिकारेभ्यः स्वरचनाः लेखयति।&lt;ref name=&quot;aicb-bio&quot;/&gt;

=== प्रथमकाव्यरचना ===

गिरिधरस्य जनकः मुम्बईनगरे कार्यरत आसीदतः तस्य प्रारम्भिका शिक्षा गृहे एव पितामहसन्निधौ सम्पन्ना। प्रत्यपराह्णं पितामहः तस्मै रामायणमहाभारतविश्रामसागरसुखसागरप्रेमसागरब्रजविलासादीनां काव्यानां पदानि श्रावितवान्। गिरिधरेण त्रयवर्षाल्पावस्थायामवधीभाषायां सर्वप्रथमकवितामराचि पितामहायाश्रावि च। पदेऽस्मिन् कृष्णमाता यशोदैकां गोपिकां तया श्रीकृष्णेन सह कृताय कलहाय तर्जयति।&lt;ref name=&quot;dinkarearlylife&quot;/&gt;

&lt;blockquote&gt;
&lt;center&gt;
{{Cquote|''मेरे गिरिधारी जी से काहे लरी ॥'' &lt;br /&gt;
''तुम तरुणी मेरो गिरिधर बालक काहे भुजा पकरी ॥'' &lt;br /&gt;
''सुसुकि सुसुकि मेरो गिरिधर रोवत तू मुसुकात खरी ॥'' &lt;br /&gt;
''तू अहिरिन अतिसय झगराऊ बरबस आय खरी ॥'' &lt;br /&gt;
''गिरिधर कर गहि कहत जसोदा आँचर ओट करी ॥'' &lt;br /&gt;}}
&lt;/center&gt;
&lt;/blockquote&gt;
अस्य संस्कृते रूपान्तरम् –
&lt;blockquote&gt;
&lt;center&gt;
{{Cquote|गिरिधरेण मम कथं कलहवती ॥ &lt;br /&gt;
त्वं तरुणी बालो मम गिरिधरः किमर्थं भुजामस्य त्वं धृतवती ॥ &lt;br /&gt;
हिक्कासहितो रोदिति गिरिधरः त्वमत्र च स्मितवती स्थितवती ॥ &lt;br /&gt;
गोपीकन्या त्वमतिशयिता कलहिनी हठादागतवती ॥ &lt;br /&gt;
गिरिधरकरं गृहीत्वा कथयति यशोदा अवगुण्ठनधृतवती ॥ &lt;br /&gt;}}
&lt;/center&gt;
&lt;/center&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== गीतामानसयोः ज्ञानम् ===

एकश्रुतप्रतिभासम्पन्नेन गिरिधरेण पञ्चवर्षावस्थायां तस्य पार्श्ववासिनः पण्डितमुरलीधरमिश्रस्य साहाय्येन पञ्चदशदिवसेष्वेव श्लोकसङ्ख्यासहिता सम्पूर्णा [[भगवद्गीता]] कण्ठस्थीकृता। १९५५तमे ईसवीयाब्दे सः [[:hi:जन्माष्टमी|जन्माष्टम्यां]] गीतायाः सम्पूर्णपाठमकरोत्।&lt;ref name=&quot;outlook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dinkarearlylife&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;parauha&quot;&gt;{{cite book | last=परौहा | first=तुलसीदास | editor-first=स्वामी | editor-last=रामभद्राचार्य | title=गीतरामायणम् (गीतसीताभिरामं संस्कृतगीतमहाकाव्यम्) | chapter=महाकविजगद्गुरुस्वामिरामभद्राचार्याणां व्यक्तित्वं कृतित्वञ्च | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | date=जनवरी १४, २०११ | pages=५–९}}&lt;/ref&gt; 
संयोगवशात् गीताकण्ठस्थीकरणस्य द्विपञ्चाशद्वर्षाण्यनन्तरं नवम्बर ३०, २००७ दिनाङ्के जगद्गुरुरामभद्राचार्यः संस्कृतमूलपाठहिन्दीटीकासहितायाः भगवद्गीतायाः सर्वप्रथमब्रेललिप्यङ्कितसंस्करणममुञ्चत्।&lt;ref&gt;{{cite web | publisher=एस्ट्रो ज्योति | title=Vedic scriptures and stotras for the Blind people in Braille | language=आङ्ग्लभाषा | url=http://www.astrojyoti.info/helpfortheblind.htm | accessdate=जून २५, २०११ | archive-date=2011-07-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110706055811/http://www.astrojyoti.info/helpfortheblind.htm | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | publisher=एस्ट्रो ज्योति | title=Braille Bhagavad Gita inauguration | url=http://astrojyoti.info/blindgitainaguration.htm | accessdate=जून २५, २०११ }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=ब्यूरो रिपोर्ट | language=आङ्ग्लभाषा | publisher=ज़ी न्यूज़ | title = Bhagavad Gita in Braille Language | url = http://www.zeenews.com/news411003.html | date = दिसम्बर ३, २००७ | accessdate=जून २५, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=एशियन न्यूज़ इंटरनेशनल | language=हिन्दी | publisher=वेबदुनिया हिन्दी | title = अब ब्रेल लिपि में भगवद्गीता | url = http://hindi.webdunia.com/news/news/regional/0712/06/1071206064_1.htm | date = दिसम्बर ६, २००७ | accessdate = जुलाई २, २०११}}&lt;/ref&gt; सप्तवर्षीयवयसि गिरिधरः स्वपितामहस्य साहाय्येन छन्दसङ्ख्यासार्धं गोस्वामितुलसीदासकृतं सम्पूर्णं [[:hi:श्रीरामचरितमानस|श्रीरामचरितमानसं]] षष्टिदिवसेषु कण्ठस्थीकृतवान्। १९५७ ईसवीयाब्दे [[:hi:रामनवमी|रामनवम्यां]] व्रतानुतिष्ठितौ तेन मानसस्य पूर्णपाठः कृतः।&lt;ref name=&quot;dinkarearlylife&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;parauha&quot;/&gt; कालान्तरे गिरिधरेण समस्त[[वेद|वैदिकवाङ्मयः]], संस्कृतव्याकरणग्रन्थानि, [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतं]], प्रमुखा उपनिषदः, तुलसीदासनिखिलरचना अनेकेतराः संस्कृतभारतीयसाहित्यरचनाश्च कण्ठस्थीकृताः।&lt;ref name=&quot;outlook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dinkarearlylife&quot;/&gt;

=== उपनयनं कथावाचनं च ===

पौगण्डगिरिधरमिश्रस्य [[:hi:उपनयन|उपनयन]]संस्कारः जून २४, १९६१ दिनाङ्के निर्जलैकादश्यामभवत्। [[अयोध्या]]निवासिनः पण्डितेश्वरदासमहाराजाः तस्मै [[:hi:गायत्री मन्त्र|गायत्रीमन्त्रस्य]] [[राम|राममन्त्रस्य]] च [[दीक्षा|दीक्षां]] प्राददुः। भगवद्गीतारामचरितमानसयोः स्वल्पायायेवाभ्यासं कृत्वा गिरिधरः नियमितरूपेण स्वग्रामसमीपे [[:hi:अधिक मास|पुरुषोत्तममासे]] [[:w:Katha (storytelling format)|रामकथा]]कार्यक्रमेषु गच्छति स्म। द्विवारं कार्यक्रमे गत्वा तृतीयकार्यक्रमे सः एकां रामचरितमानसकथां प्रस्तुतवान्, यामनेककथावाचकाः स्तुतवन्तः।&lt;ref name=&quot;dinkarearlylife&quot;/&gt;

== औपचारिकशिक्षा ==
=== उच्चविद्यालयीयशिक्षा ===
७ जुलाई १९६७ दिनाङ्के जौनपुरस्थितादर्शगौरीशङ्करसंस्कृतमहाविद्यालयाद्गिरिधरमिश्रेणौपचारिकशिक्षा प्रारब्धा। सः तत्र संस्कृतव्याकरणसार्धान् हिन्द्याङ्ग्लभाषागणितभूगोलैतिहासविषयानधीत्वान्।&lt;ref name=&quot;dinkaredu&quot;&gt;दिनकर २००८, पृष्ठ २५–२७&lt;/ref&gt; अत्रापि एकश्रुतेन गिरिधरमिश्रेण कदापि ब्रेललिप्यादिसाधनानि न प्रयुक्तानि। मासत्रये सः [[:hi:वरदराज|वरदराजाचार्य]]विरचितां [[:hi:लघुसिद्धान्तकौमुदी|लघुसिद्धान्तकौमुदीं]] साधितवान्।&lt;ref name=&quot;dinkaredu&quot;/&gt; प्रथमायाः प्रारभ्य मध्यमां यावत्सर्वपरीक्षासु चतुर्वर्षपर्यन्तं कक्षायां सः प्रथमस्थानं लब्ध्वोच्चतरशिक्षायै [[:hi:सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय|सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय]]मगात्।&lt;ref name=&quot;parauha&quot;/&gt;

=== गीर्वाणभाषायां प्रथमकाव्यरचना ===

आदर्शगौरीशंकरसंस्कृतमहाविद्यालये गिरिधरेण छन्दःप्रभाध्ययनोद्यतेनाचार्यपिङ्गलप्रणीतानि [[:w:Sanskrit prosody#Gaṇa|अष्टगणान्य]]धीतानि। आगामिदिवसे एव सः संस्कृतभाषायां स्वस्य प्रथमपदं भुजङ्गप्रयातछन्दस्यरचयत्।&lt;ref name=&quot;dinkaredu&quot;/&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;center&gt;
{{Cquote|महाघोरशोकाग्निनातप्यमानं पतन्तं निरासारसंसारसिन्धौ । &lt;br /&gt;
अनाथं जडं मोहपाशेन बद्धं प्रभो पाहि मां सेवकक्लेशहर्त्तः ॥ &lt;br /&gt;}}
&lt;/center&gt;
&lt;/blockquote&gt;

[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya009.jpg|thumb|right|युवावस्थायां गिरिधरमिश्रः|200px]]

=== स्नातकीया स्नातकोत्तरीया च शिक्षा ===
१९७१ ईसवीयाब्दे गिरिधरमिश्रः [[वाराणसी|वाराणस्यां]] सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालये [[व्याकरणम्|संस्कृतव्याकरणे]] शास्त्र्युपाध्याः ([[:w:Bachelor's degree|स्नातकोपाध्याः]]) अध्ययनाय प्रविष्टवान्।&lt;ref name=&quot;dinkaredu&quot;/&gt; १९७४ ईसवीयाब्दे सर्वाधिकाङ्कः सविशेषाङ्कः सन् सः शास्त्र्युपाधिपरीक्षां उत्तीर्णवान्। तत्पश्चात् तेन आचार्योपाध्याः ([[:w:Master's degree|परास्नातकोपाध्याः]]) अध्ययनाय तस्मिन्नेव विश्वविद्यालये पञ्जीकरणमकारि। परास्नातकाध्ययनसमये  १९७४ ईसवीयाब्देऽखिलभारतीयसंस्कृतअधिवेशने गिरिधरमिश्रः [[नवदिल्ली|नवदेहलीं]] समायातः। अधिवेशने सः व्याकरणे, [[साङ्ख्यदर्शनम्|साङ्ख्ये]], [[न्यायदर्शनम्|न्याये]], [[वेदान्त|वेदान्ते]]ऽ[[:hi:अन्त्याक्षरी|न्त्याक्षर्यां]] पञ्चस्वर्णपदकानि विजितवान्।&lt;ref name=&quot;kbs-bio&quot;/&gt; भारतस्य तत्कालीना प्रधानमन्त्रिणी श्रीमती[[इन्दिरा गान्धी|न्दिरागान्धी]] तस्मै सस्वर्णपदकपञ्चकं उत्तरप्रदेशराज्याय चलवैजयन्तीपुरस्कारं प्रादात्।&lt;ref name=&quot;parauha&quot;/&gt; गिरिधरमिश्रस्य योग्यताभ्यः प्रभाविता श्रीमतीगान्धी तं चक्षुचिकित्सायै [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्यामेरिकां]] प्रेषितुं प्रस्तावितवती, परन्तु गिरिधरमिश्रेणैतं प्रस्तावमस्व्यकारि।&lt;ref name=&quot;aicb-bio&quot;/&gt; १९७६ ईस्वीयाब्दे  गिरिधरः सप्तस्वर्णपदकैः सह कुलाधिपतिस्वर्णपदकं लब्ध्वाचार्यपरीक्षामुत्तीर्णवान्।&lt;ref name=&quot;parauha&quot;/&gt; तस्यैका विरलोपलब्धिरियमासीद्यत्केवलव्याकरणे आचार्योपाधिहेतुकृतपञ्जीकरणं  गिरिधरमिश्रं  तस्य चतुर्मुखीज्ञानाय विश्वविद्यालयः तं ३० अप्रैल, १९७६ दिनाङ्के विश्वविद्यालयेऽध्यापितानां  सर्वेषां विषयाणामाचार्यं घोषितवान्।&lt;ref name=&quot;aicb-bio&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | date=सितम्बर १३, २००९ | url=http://jagadgururambhadracharya.org/videos/manasdharma?id=15 | title=श्रीराम कथा (मानस धर्म) | location=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | accessdate=जुलाई १, २०११ | quote=डीवीडी संख्या ८, भाग १, समय ००:५०:२०। | language=हिन्दी | archive-date=2016-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160307192520/http://jagadgururambhadracharya.org/videos/manasdharma?id=15 | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

=== विद्यावारिधिवाचस्पत्युपाधी ===

आचार्योपाधिं लब्ध्वानन्तरं  गिरिधरमिश्रः विद्यावारिध्युपाध्याः ([[:w:PhD|पी एच डी]]) शोधकार्याय विश्वविद्यालये पण्डितरामप्रसादत्रिपाठीनिर्देशकत्त्वे पंजीकृतवान्। सः [[:w:University Grants Commission (India)|विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य]] शोधकार्याध्येतावृत्तिं च लब्धवान्, परन्त्वागामिवर्षेष्वनेकार्थिकविपत्तयः दृष्टवान्।&lt;ref name=&quot;aicb-bio&quot;/&gt; विपरीतपरिस्तिथिषु अक्टूबर १४, १९८१ दिनाङ्के गिरिधरमिश्रेण संस्कृतव्याकरणे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयतः विद्यावारिध्युपाधिमर्जिता। तस्य शोधकार्यस्य शीर्षक आसीत् '''अध्यात्मरामायणे अपाणिनीयप्रयोगानां विमर्शः''', अस्मिन् शोधकार्ये तेना[[:hi:अध्यात्म रामायण|ध्यात्मरामायणे]] पाणिनीयव्याकरणासम्मतप्रयोगानां विमर्शः कृतः। विद्यावारिध्युपाधिं तस्मै दत्त्वा विश्वविद्यालयानुदानायोगः तं सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य व्याकरणविभागाध्यक्षपदे च नियुक्तवान्। परन्तु स्वजीवनं धर्मसमाजविकलाङ्गसेवायां होतुं कृतसङ्कल्पः गिरिधरमिश्र इमां नियुक्तिमस्व्यकरोत्।&lt;ref name=&quot;aicb-bio&quot;/&gt;

१९९७ ईसवीयाब्दे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः तस्मै तस्य '''अष्टाध्याय्याः प्रतिसूत्रं शाब्दबोधसमीक्षणम्''' इतिशोधकार्ये वाचस्पत्युपाधिं ([[:w:DLitt|डी लिट् उपाधिं]]) प्रादात्। अस्मिन् शोधकार्ये गिरिधरमिश्रेणा[[अष्टाध्यायी|ष्टाध्याय्याः]] प्रत्येक[[:hi:सूत्र|सूत्रे]] संस्कृतपद्यटीकाराचि।&lt;ref name=&quot;dinkaredu&quot;/&gt;

== विरक्तदीक्षा तदनन्तरजीवनं च ==

१९७६ ईसवीयाब्दे गिरिधरमिश्रेण [[:hi:स्वामी करपात्री|करपात्रीमहाराजाय]] रामचरितमानसकथाश्रावि। स्वामीकरपात्री तस्मै वीरव्रतं धृत्वाजीवनं ब्रह्मचर्यं चरितुं कस्मिंश्चिद्  [[वैष्णव]]सम्प्रदाये दीक्षितो भवितुमुपदिष्ट्वान्।&lt;ref name=&quot;dinkarlaterlife&quot;&gt;दिनकर २००८, पृष्ठ २८–३१।&lt;/ref&gt; नवम्बर १९, १९८३ दिनाङ्के गिरिधरमिश्रः [[:hi:कार्तिक|व्रतानि]]पौर्णमास्यां रामानन्दसम्प्रदाये  श्रीश्री१००८श्रीरामचरणदासमहाराजफलाहारीतः विरक्तदीक्षामलभत्। एतदनन्तरं गिरिधरमिश्रः '''रामभद्रदास''' इति नाम्नाख्यातः।&lt;ref name=&quot;dinkarlaterlife&quot;/&gt;

=== पयोव्रतानि ===
गोस्वामितुलसीदासविरचितायाः ''दोहावल्याः'' निम्नलिखितपञ्चद्विपादानुसारं  गिरिधरमिश्रः १९७९ ईसवीयाब्दे  चित्रकूटे षण्मासपर्यन्तं  मात्रदुग्धफलाहारी भूत्वा प्रथमषाण्मासिकपयोव्रतमन्वतिष्ठत्।&lt;ref name=&quot;dinkarlaterlife&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title=दोहावली | last=पोद्दार | first=हनुमान प्रसाद | language=हिन्दी | publisher=गीता प्रेस | year=१९९६ | location=गोरखपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | pages=१०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=दूबे | first=डॉ हरिप्रसाद | publisher=जागरण याहू | title=पवित्र स्थान: ६ महीने रहें चित्रकूट | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/features/general/8_14_5390035.html | date=अप्रैल १३, २०११ | accessdate=जुलाई ३, २०११ | quote=तुलसीदास ने माना है कि यदि कोई व्यक्ति छह मास तक पयस्विनी के किनारे रहता है और केवल फल खाकर राम नाम जपता रहता है, तो उसे सभी तरह की सिद्धियां मिल जाती हैं। | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922160213/http://in.jagran.yahoo.com/news/features/general/8_14_5390035.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;
&lt;center&gt;
{{Cquote|''पय अहार फल खाइ जपु राम नाम षट मास ।'' &lt;br /&gt;
''सकल सुमंगल सिद्धि सब करतल तुलसीदास ॥'' &lt;br /&gt;}}
&lt;/center&gt;
&lt;/blockquote&gt;
अस्य संस्कृते रूपान्तरम् –
&lt;blockquote&gt;
&lt;center&gt;
{{Cquote|दुग्धफलानि भुक्त्वा षण्मासान् रामं जपेर्नर । &lt;br /&gt;
तुलसीदाससाक्ष्यत्वात्करस्थाः शंसुसिद्धयः ॥ &lt;br /&gt;}}
&lt;/center&gt;
&lt;/blockquote&gt;
१९८३ ईसवीयाब्दे तेन चित्रकूटे [[:w:Chitrakuta#Sphatic Shila|स्फटिकशिला]]न्तिके द्वितीयं षाण्मासिकपयोव्रतानुष्ठानं कृतम्।&lt;ref name=&quot;dinkarlaterlife&quot;/&gt; पयोव्रतानि स्वामिरामभद्राचार्यस्य जीवनस्य नियमितव्रतानि वर्तन्ते। २००२ ईसवीयाब्दे षष्ठषाण्मासिकपयोव्रतानुष्ठितौ तेन श्रीभार्गवराघवीयं नामसंस्कृतमहाकाव्यमकारि।&lt;ref&gt;{{cite book | year=२००२ | date=अक्टूबर ३०, २००२ | title = श्रीभार्गवराघवीयम् (संस्कृतमहाकाव्यम्) | first=स्वामी | last=रामभद्राचार्य | place=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | pages=५११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;दिनकर २००८, पृष्ठ १२७।&lt;/ref&gt; अध्यावधिं सः नियमितरूण षाण्मासिकपयोव्रतान्यनुतिष्ठति, २०१०-२०११ ईस्वीयाब्दयोः सः नवमपयोव्रतमनुष्ठितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title=भारतीय शिक्षा सिखाती है संस्कार | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7135505.html | date=जनवरी ५, २००७ | accessdate=जुलाई २, २०११ | language=हिन्दी | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922161314/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7135505.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | language=हिन्दी | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title=तीर्थ में गूंजते रहे गुरु वंदना के स्वर | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6598239.html | date=जुलाई २५, २०१० | accessdate=जुलाई २, २०११ | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922161406/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6598239.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=अमर उजाला | language=हिन्दी | title=जिले में अंतर्राष्ट्रीय स्तर का शोध संस्थान बनेगा | url=http://www.amarujala.com/city/Chitakut/Chitakut-16337-42.html | date=जनवरी ५, २०११ | accessdate=जुलाई २, २०११ | archive-date=2011-09-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110911142000/http://www.amarujala.com/city/Chitakut/Chitakut-16337-42.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya002.jpg|thumb|right| अक्टूबर २५, २००९ दिनाङ्के चित्रकूटस्थिते तुलसीपीठे गोस्वामितुलसीदासप्रतिमामाल्यार्पणं कुर्वन् जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]

=== श्रीतुलसीपीठः ===
१९८७ ईसवीयाब्दे रामभद्रदासः चित्रकूटे  श्रीतुलसीपीठाभिधानमेकं धार्मिकसामाजिकसेवासंस्थानं स्थापितवान्, यत्र रामायणानुसारं  श्रीरामः वनवासावधौ द्वादशवर्शाणि न्यवसत्।&lt;ref name=&quot;jagaran&quot;&gt;{{cite web | language=हिन्दी | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title=प्रज्ञाचक्षु की आंख बन गई बुआ जी | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7135652.html | date=जनवरी ५, २०११ | accessdate=जून २४, २०११ | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922155920/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7135652.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; पीठस्थापनानन्तरं [[:w:Sadhu|साधु]]विद्वज्जनैः रामभद्रदासः '''श्रीचित्रकूटतुलसीपीठाधीश्वरः''' इत्युपाधिनालङ्कृतः। अस्मिन् श्रीतुलसीपीठे सः एकं सीताराममन्दिरं च निर्माणितवान्, यं जनाः काचमन्दिरनाम्ना जानन्ति।&lt;ref name=&quot;jagaran&quot;/&gt;

=== जगद्गुरुः ===

[[:en:Jagadguru|जगद्गुरु]] इति सनातनधर्मे प्रयुक्त एक उपाधिर्यः पारम्परिकरूपेण वेदान्तदर्शनस्य तेभ्य आचार्येभ्यर्दीयते ये प्रस्थानत्रय्यां (ब्रह्मसूत्रे भगवद्गीतायां प्रमुखोपनिषत्सु च) संस्कृतभाष्याणि रचयन्ति। मध्यकाले आर्यावर्ते षट् प्रस्थानत्रयीभाष्यकाराः समभवन् – [[शङ्कराचार्यः|शङ्कराचार्यो]] निम्बार्काचार्यो [[रामानुजाचार्य|रामानुजाचार्यो]] [[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यो]] [[गुरु रामानन्द|रामानन्दाचार्यो]] वल्लभाचार्यश्चरमश्च (१४७९तः१५३१यावदीसवीयाब्दाः)। वल्लभाचार्यानन्तरं वर्षाणि पञ्चशतानि यावत्प्रस्थानत्रय्यां भाष्याणि न लिखितान्यासन्।&lt;ref name=&quot;subedi&quot;&gt;{{cite web | language=हिन्दी | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title=श्री सीता राम विवाह के आनंदित क्षणों मे झूमे भक्त | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7168843.html | date=जनवरी १२, २०११ | accessdate=जुलाई १२, २०११ | quote=हरिद्वार से आये आचार्य चंद्र दत्त सुवेदी ने कहा कि प्रस्थानत्रयी पर सबसे पहले भाष्य आचार्य शंकर ने लिखा और अब वल्लभाचार्य के छह सौ [sic] साल बाद जगद्गुरु स्वामी राम भद्राचार्य जी ने लिखा। | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922160437/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_7168843.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

जून २४, १९८८ दिनाङ्के वाराणस्याः काशीविद्वत्परिषद्रामभद्रदासं तुलसीपीठस्थजगद्गुरुरामानन्दाचार्यरूपेण चितवती।&lt;ref name=&quot;dinkarjagadguru&quot;/&gt; ३ फ़रवरी १९८९ दिनाङ्के [[:hi:प्रयाग|प्रयागनगरे]] [[:hi:कुंभ मेला|महाकुम्भे]] रामानन्दसम्प्रदायस्य त्रयाणामप्यखाडानां सर्वे महन्तैः खालसाभिः सन्तभिः सर्वसम्मत्या काशीविद्वत्परिषदः निर्णयस्य समर्थनमकारि।&lt;ref&gt;अग्रवाल २०१०, पृष्ठ ७८१।&lt;/ref&gt; अस्यानन्तरं १ अगस्त १९९५ दिनाङ्के अयोध्यायां दिगम्बराखाडा रामभद्रदासस्य जगद्गुरुरामानन्दाचार्यरूपेण विधिवदभ्यसिञ्चत्।&lt;ref name=&quot;kbs-bio&quot;/&gt; ततः प्रभृति रामभद्रदासः '''जगद्गुरुरामानन्दाचार्यस्वामिरामभद्राचार्यः''' इति नाम्ना ख्यातः। अनन्तरं तेन ब्रह्मसूत्तेषु भगवद्गीतायामेकादशोपनिषत्सु (कठकेनमाण्डूक्येशावास्यप्रश्नतैत्तिरीयैतरेयश्वेताश्वतरछान्दोग्यबृहदारण्यकमुण्डकेषु) संस्कृते श्रीराघवकृपाभाष्याणि विरचितानि। भाष्याणां प्रकाशनं १९९८ ईसवीयाब्दे अभवत्।&lt;ref name=&quot;dinkarbiblio&quot;/&gt; सः पुरा एव नारदभक्तिसूत्रेषु रामराजस्तोत्रे संस्कृते राघवकृपाभाष्ये रचितवानासीत्। इत्थं स्वामिरामभद्राचार्येण शतपञ्चवर्षेषु प्रथमवारं संस्कृतप्रस्थानत्रयीभाष्यकारः भूत्वा विलुप्ता जगद्गुरुपरम्परा पुनर्जीविता रामानन्दसम्प्रदायाय स्वयंरामानन्दाचार्यविरचितस्य ''आनन्दभाष्य''स्यानन्तरं प्रस्थानत्रय्यां द्वितीयसंस्कृतभाष्यं दत्तं च।&lt;ref name=&quot;subedi&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title = हज़ारी प्रसाद द्विवेदी ग्रन्थावली ४ | last=द्विवेदी | first=मुकुन्द | publisher=राजकमल प्रकाशन | year=२००७ | origyear=प्रथम संस्करण १९८१ | edition=संशोधित, परिवर्धित | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 972812671358-5 | pages=पृष्ठ २७३ | language=हिन्दी}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--
; संयुक्त राष्ट्र को सम्बोधन
अगस्त २८ से ३१, २००० ई के बीच [[न्यूयॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] में [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा आयोजित सहस्राब्दी विश्व शान्ति शिखर सम्मलेन में भारत के आध्यात्मिक और धार्मिक गुरुओं में जगद्गुरु रामभद्राचार्य सम्मिलित थे। संयुक्त राष्ट्र को उद्बोधित करते हुए अपने में उन्होंने भारत और हिन्दू शब्दों की संस्कृत व्याख्या और ईश्वर के सगुण और निर्गुण स्वरूपों का उल्लेख करते हुए शान्ति पर वक्तव्य दिया। इस वक्तव्य उन्होंने विश्व के सभी विकसित और विकासशील देशों से एकजुट होकर दरिद्रता उन्मूलन, आतंकवाद दलन और निःशस्त्रीकरण के लिए प्रयासरत होने का आह्वान किया। वक्तव्य के अन्त में उन्होंने शान्ति मन्त्र का पाठ किया।&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=संवाददाता | first=कार्यालय | publisher=दि हिन्दू | title = 100 from India for World Peace Summit | url = http://www.hindu.com/2000/05/26/stories/14262185.htm | date = मई २६, २००० | accessdate=जून २४, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | publisher=विश्व धर्म संसद | title = Delegates | url = http://www.millenniumpeacesummit.com/news000905.html | language=आङ्ग्लभाषा | accessdate=जून २४, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=रामभद्राचार्य | first=स्वामी | title=संस्कार: शान्ति का मार्ग | date = दिसम्बर १७, २०००  | url = http://www.panchjanya.com/17-12-2000/9sans.html | publisher=पाञ्चजन्य | accessdate=जून २४, २०११}}&lt;/ref&gt;
--&gt;

=== अयोध्याविवादे साक्षित्वम् ===

जुलाई २००३ ईसवीयाब्दे जगद्गुरुरामभद्राचार्यः [[:hi:इलाहाबाद उच्च न्यायालय|प्रयागोच्चन्यायालयस्य]] पुरतः [[:hi:अयोध्या विवाद|अयोध्याविवादे]] पञ्चमापरमूलाभियोगान्तर्गते धार्मिकविषयाणां विशेषज्ञरूपेण साक्षी भूत्वा प्रास्तौत् (साक्षी सङ्ख्या ओ पी डब्लु १६)।&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=शर्मा | first=अमित | publisher=इण्डियन एक्सप्रेस | title = No winners in VHP’s Ayodhya blame game | url = http://www.indianexpress.com/oldStory/23063/ | date = मई १, २००३ | accessdate=जून २५, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | language = आङ्ग्लभाषा | title = Babar destroyed Ram temple at Ayodhya | publisher = मिड डे | url = http://www.mid-day.com/news/2003/jul/58790.htm | date = जुलाई १७, २००३ | accessdate = जून २५, २०११ | archive-date = 2011-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110810072515/http://www.mid-day.com/news/2003/jul/58790.htm | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | language = आङ्ग्लभाषा | publisher = मिड डे | title = Ram Koop was constructed by Lord Ram | url = http://www.mid-day.com/news/2003/jul/59146.htm | date = जुलाई २१, २००३ | accessdate = जून २५, २०११ | archive-date = 2011-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110810072509/http://www.mid-day.com/news/2003/jul/59146.htm | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt; तस्य शपथपत्रस्य प्रश्नोत्तरस्य च कतिपयांशाः न्यायालयस्य निर्णये उद्धृताः।&lt;ref name=&quot;rjbm-sa-verdict&quot;&gt;अग्रवाल २०१०, पृष्ठ ३०४, ३०९, ७८०-७८८, ११०३-१११०, २००४-२००५, ४४४७, ४४४५-४४५९, ४५३७, ४८९१-४८९४, ४९९६।&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;शर्मा २०१०, पृष्ठ २१, ३१.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;शर्मा २०१०, पृष्ठ २७३.&lt;/ref&gt; स्वस्मिन् शपथपत्रे तेन सनातनधर्मस्य प्राचीनशास्त्राणां (वाल्मीकिरामायणस्य रामतापनीयोपनिषदः [[:hi:स्कन्द पुराण|स्कन्दपुराणस्य]] [[यजुर्वेदः|यजुर्वेदस्य]] [[अथर्ववेदः|अथर्ववेदस्य]] इत्यादि) ताः उक्तयः उद्धृताः याः तस्य मते अयोध्यामेकां पवित्रतीर्थपुरीं श्रीरामस्य जन्मस्थलीं च साधयन्ति। तेन तुलसीदासस्य कृतिद्वयान्नवछन्दांसि (तुलसीदोहाशतकादष्ट द्विपादानि, कवितावलीतः एकं कवित्तं च) उद्धृतानि येषु तस्य मते तुलसीदासेन अयोध्यायां मन्दिरस्यभङ्गस्य विवादितस्थल्यां यवनोपासनालयनिर्माणस्य वर्णितमस्ति।&lt;ref name=&quot;rjbm-sa-verdict&quot;/&gt; प्रश्नोत्तरस्य समये तेन रामानन्दसम्प्रदायस्येतिहासः तस्य [[:w:Matha|मठाः]], [[:w:Mahant|महन्त]]सम्बन्धिनियमाः [[:w:Akhara|अखाडा]]स्थापनासंचालनं गोस्वामितुलसीदासस्य कृतयः विस्तारेण वर्णिताः।&lt;ref name=&quot;rjbm-sa-verdict&quot;/&gt; मूलमन्दिरः विवादितस्थानस्योत्तरे आसीदिति प्रतिपक्षस्थापिततर्कस्य निरसनं कुर्वन् तेन स्कन्दपुराणस्य अयोध्यामाहात्म्ये वर्णिताः रामजन्मभूम्याः सीमाः वर्णिताः, याः न्यायमूर्तिसुधीराग्रवालेन विवादितस्थलस्य वर्तमानस्थानेन मिलन्त्यः अभिज्ञाताः।&lt;ref name=&quot;rjbm-sa-verdict&quot;/&gt;

== जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः ==
[[चित्रम्:JRHU - Chancellor with students.jpg|thumb|right|जनवरी २, २००५ दिनाङ्के विकलाङ्गविश्वविद्यालयस्य परिसरे मुख्यभवनसम्मुखे अस्थिविकलाङ्गविद्यार्थिभ्यः सार्धं कुलाधिपतिः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]

२३ अगस्त १९९६ दिनाङ्के स्वामिरामभद्राचार्यः चित्रकूटे दृष्टिहीनविद्यार्थिभ्यः तुलसीप्रज्ञाचक्षुविद्यालयनाम्ना एकं विद्यालयं स्थापितवान्।&lt;ref name=&quot;aicb-bio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;jagaran&quot;/&gt; तत्पश्चात्सः केवलविकलाङ्गविद्यार्थिविद्यार्थिभ्यः उच्चशिक्षाप्राप्तये एकसंस्थानं स्थापितुमुपचक्रे। अनेनोद्देशेन सः सितम्बर २७, २००१ ई दिनाङ्के उत्तरप्रदेशराज्ये चित्रकूटे जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयं स्थापितवान्।&lt;ref&gt;{{cite web | title = About JRHU | language = आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index_files/Page329.htm | accessdate = जुलाई २१, २००९ | publisher = जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः | archive-date = 2009-07-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090704010720/http://jrhu.com/index_files/Page329.htm | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=शुभ्रा | title=जगदगुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | url=http://www.bhartiyapaksha.com/?p=9111 | language=हिन्दी | journal=भारतीय पक्ष | accessdate=अप्रैल २५, २०११ | date=फ़रवरी १२, २०१० | archive-date=2012-07-21 | archive-url=https://archive.ph/20120721205725/http://www.bhartiyapaksha.com/?p=9111 | deadurl= }}&lt;/ref&gt; एषः विद्यालयः भारतस्य विश्वस्य च प्रथमो विकलाङ्गविश्वविद्यालयोऽस्ति।&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | publisher=हिन्दुस्तान टाइम्स | first=तरुण | last=सुभाष | title=A Special University for Special Students: UP does a first - it establishes the country's first exclusive university for physically and mentally disabled students | url=http://www.disabilityindia.org/djinstjuly05C.cfm#up | date=जुलाई ३, २००५ | accessdate=जून २३, २०११ | archive-date=2011-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623093255/http://disabilityindia.org/djinstjuly05C.cfm#up | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | publisher=जनसत्ता एक्सप्रेस | first=रागिणी | last=दीक्षित | title= चित्रकूट: दुनिया का प्रथम विकलांग विश्वविद्यालय | date = जुलाई १०, २००७}}&lt;/ref&gt; अस्य विश्वविद्यालयस्य गठनमुत्तरप्रदेशसरकारस्य एकाध्यादेशेन कृतं, यः पश्चादुत्तरप्रदेशसर्वकाराधिनियमः ३२ (२००१) रूपेण विधायिकया पारितः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=उत्तर प्रदेश सरकार | language=हिन्दी  first=सूचना प्रौद्योगिकी एवं इलेक्ट्रानिक्स विभाग | title=सूचना का अधिकार अधिनियम  २००५: अनुक्रमणिका | url=http://infotech.up.nic.in/hindi/suchana/suchana.htm | accessdate=जून २५, २०११ | archive-date=2011-01-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110123122117/http://infotech.up.nic.in/hindi/suchana/suchana.htm | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Home | language = आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index.htm | accessdate = जून २४, २०११ | publisher = जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | archive-date = 2011-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111008025426/http://www.jrhu.com/index.htm | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | language=आङ्ग्लभाषा | title = E-Governance in India: initiatives &amp; issues | last=सिन्हा | first=आर पी | publisher=कंसेप्ट पब्लिशिंग कम्पनी | date=दिसम्बर १, २००६ | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-8069-311-3 | pages=पृष्ठ १०४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | language=आङ्ग्लभाषा | title = Handbook of universities | last=गुप्ता | first=अमीता; कुमार, आशीष | publisher=एटलांटिक प्रकाशक एवं वितरक | date=जुलाई ६, २००६ | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-269-0608-6 | pages=पृष्ठ ३९५}}&lt;/ref&gt; अधिनियमेनानेन स्वामिरामभद्राचार्यः विश्वविद्यालयस्य जीवनपर्यन्तकुलाधिपतिश्च नियुक्तः। एषो विश्वविद्यालयः संस्कृतहिन्द्याङ्ग्लभाषासु समाजशास्त्रमनोविज्ञानसङ्गीतेषु चित्रकलायां (रेखाचित्रे रङ्गचित्रे च), ललितकलायां विशेषशिक्षणप्रशिक्षणयोः इतिहाससंस्कृतिपुरातत्त्वशास्त्रेषु संगणकसूचनाविज्ञाने व्यावसायिकशिक्षणे विधिशास्त्रार्थशास्त्रयोः [[:w:Prosthetics|अङ्गउपयोजना]] [[:w:Orthotics|ङ्गसमर्थनयोश्च]] स्नातकपरास्नातकवाचस्पत्युपाधीः प्रददाति।&lt;ref&gt;{{cite web | title = Courses Offered | language = आङ्ग्लभाषा | url = http://www.jrhu.com/index_files/Page449.htm | accessdate = अप्रैल २५, २०११ | publisher = जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | archive-date = 2011-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111008025403/http://www.jrhu.com/index_files/Page449.htm | deadurl = yes }}&lt;/ref&gt; विश्वविद्यालये २०१३ ईसवीयाब्दतः आयुर्वेदचिकित्साशास्त्रयोः (मेडिकलविज्ञानस्य) अध्यापनं प्रस्तावितमस्ति।&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | language=हिन्दी | first=महोबा | date=जुलाई ६, २०११ | title=विकलांगों के लिए मेडिकल कालेज जल्द | url=http://www.amarujala.com/city/Mahoba/Mahoba-33757-44.html | accessdate=जुलाई ९, २०११ | publisher=अमर उजाला | archive-date=2011-09-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110911142024/http://www.amarujala.com/city/Mahoba/Mahoba-33757-44.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; विश्वविद्यालये केवलचतुर्विधविकलाङ्गाः – दृष्टिबाधिताः मूकबधिराः अस्थिविकलाङ्गाः (पङ्गवः भुजाहीनाश्च) मानसिकविकलाङ्गाश्च प्रवेष्टुं शक्नुवन्ति, यथा [[:hi:भारत सरकार|भारतसर्वकारस्य]] १९९५तमस्य ईसवीयाब्दस्य विकलाङ्गताधिनियमे निरूपितमस्ति। उत्तरप्रदेशसर्वकारमते एषो विश्वविद्यालयः प्रदेशस्य प्रमुखसूचनाप्रौद्योगिकीलेक्ट्रानिक्सशैक्षणिकसंस्थासु एकः।&lt;ref&gt;{{cite web | language=हिन्दी | last=उत्तर प्रदेश सरकार | first=सूचना प्रौद्योगिकी एवं इलेक्ट्रानिक्स विभाग | title=कम्प्यूटर शिक्षा | url=http://infotech.up.nic.in/hindi/ourgoal/our_goal_3.htm | accessdate=जून २४, २०११ | archive-date=2012-03-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120326030659/http://infotech.up.nic.in/hindi/ourgoal/our_goal_3.htm | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; मार्च २०१० ईसवीयाब्दे विश्वविद्यालयस्य द्वितीयदीक्षान्तसमारोहे ३५४ विद्यार्थिभ्यः विभिन्नशैक्षणिकोपाधयः प्रदत्ताः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | language=हिन्दी | publisher=जागरण याहू | title=विकलांग विश्वविद्यालय का दूसरा दीक्षात समारोह ७ मार्च को | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6211271.html | date=फ़रवरी २४, २०१० | accessdate=जुलाई २, २०११ | archive-date=2012-07-10 | archive-url=https://archive.today/20120710081612/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6211271.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | publisher=बुन्देलखण्ड लाईव | language=हिन्दी | title = औपचारिकताओं के बीच संपन्न हुआ विकलांग विवि का दीक्षान्त समारोह | url = http://www.bundelkhandlive.com/site/?p=6289 | date = मार्च ७, २०१० | accessdate = जून २४, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | language=हिन्दी | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title=अच्छी शिक्षा-दीक्षा से विकलांग बनेंगे राष्ट्र प्रगति में सहायक | url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6236876.html | date=मार्च ७, २०१० | accessdate=जुलाई २, २०११ | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922161507/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6236876.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; जनवरी २०११ ईसवीयाब्दे आयोजिते तृतीयदीक्षान्तसमारोहे ३८८ विद्यार्थिभ्यः शैक्षणिकोपाधयः प्रदत्ताः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=इंडो-एशियन न्यूज़ सर्विस | publisher=वन इंडिया हिन्दी | language=हिन्दी | title=चित्रकूट में राजनाथ सिंह को मानद उपाधि | url=http://thatshindi.oneindia.in/news/2011/01/15/20110115240706-aid0122.html | date=जनवरी १५, २०११ | accessdate=जून २४, २०११ | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922115936/http://thatshindi.oneindia.in/news/2011/01/15/20110115240706-aid0122.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | language=हिन्दी | last=एस एन बी | first=चित्रकूट | publisher=राष्ट्रीय सहारा | title=रामभद्राचार्य विवि का दीक्षांत समारोह - राजनाथ सिंह डीलिट की उपाधि से सम्मानित | url=http://rashtriyasahara.samaylive.com/epapermain.aspx?queryed=9&amp;boxid=3291131&amp;parentid=18540&amp;eddate=01/15/11&amp;querypage=15 | date=जनवरी १५, २०११ | accessdate=जून २४, २०११ | archive-date=2016-03-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160310115410/http://rashtriyasahara.samaylive.com/epapermain.aspx?boxid=3291131&amp;eddate=01%2F15%2F11&amp;parentid=18540&amp;queryed=9&amp;querypage=15 | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

== रामचरितमानसस्य प्रामाणिका प्रतिकृतिः ==
&lt;!--
[[Image:JagadguruRamabhadracharya008.jpg|thumb|right|जगद्गुरु रामभद्राचार्य अपने द्वारा सम्पादित रामचरितमानस की प्रामाणिक प्रति (भावार्थबोधिनी टीका सहित) भारत की राष्ट्रपत्नी [[प्रतिभा पाटिल]] को अर्पित करते हुए]]
गोस्वामी तुलसीदास ने अयुताधिक पदों से युक्त रामचरितमानस की रचना १६वी शताब्दी ई में करी थी। ४०० वर्षों में उनकी यह कृति उत्तर भारत में बहुत लोकप्रिय बन गयी, और इसे पाश्चात्य [[भारतविद्या|भारतविद्]] बहुशः '''उत्तर भारत की बाईबिल''' कहते हैं।&lt;ref&gt;{{cite book | language=आङ्ग्लभाषा | last = लौख्टैफेल्ड | first = जेम्स जी | id=ISBN 978-0-8239-3180-4 | title = The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z | language=आङ्ग्लभाषा | year = २००१ | publisher=रोज़ेन प्रकाशन ग्रुप | pages=पृष्ठ ५५९}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | location=व्हाईटफ़िश, मोंटाना, संयुक्त राज्य अमरीका | last =  मैक्फ़ी | first = जे एम | id=ISBN 978-1-4179-1498-2 | title = The Ramayan of Tulsidas or the Bible of Northern India | date = मई २३, २००४ | publisher=केसिंजर पब्लिशिंग एल एल सी | pages=पृष्ठ vii | chapter=Preface | quote=The choice of the subtitle is no exaggeration. The book is indeed the Bible of Northern India | url=http://books.google.com/books?id=AbG4yfdE1b4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn:9781417914982&amp;hl=en&amp;ei=4dADTtKeHqTV0QG9poS4Cw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false | language=आङ्ग्लभाषा | accessdate=June 24, 2011}}&lt;/ref&gt; इस काव्य की अनेकों प्रतियाँ मुद्रित हुई हैं, जिनमें श्री वेंकटेश्वर प्रेस (खेमराज श्रीकृष्णदास) और रामेश्वर भट्ट आदि पुरानी प्रतियाँ, और [[गीता प्रेस]], [[मोतीलाल बनारसीदास]], कौदोराम, कपूरथला और पटना से मुद्रित नयी प्रतियाँ सम्मिलित हैं।&lt;ref name=&quot;toi-fia&quot;&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title = Fury in Ayodhya over Ramcharitmanas | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-01/india/28068936_1_seers-editions-disciples | date =नवम्बर १, २००९ | publisher=दि टाईम्स ऑफ इण्डिया | first=मंजरी; अरोड़ा, वी एन | last=मिश्र | first1=वी एन | last1=अरोड़ा | accessdate=जून २५, २०११}}&lt;/ref&gt; मानस पर अनेक टीकाएँ लिखी जा चुकी हैं, जिनमें मानसपीयूष, मानसगूढार्थचन्द्रिका, मानसमयंक, विनायकी, विजया, बालबोधिनी इत्यादि सम्मिलित हैं।&lt;ref name=&quot;rcmtp-prologue&quot;&gt;रामभद्राचार्य २००६, पृष्ठ १-२७।&lt;/ref&gt; बहुत स्थानों पर इन प्रतियों और टीकाओं में छन्दों की संख्या,  मूलपाठ, प्रचलित वर्तनियों (यथा [[:w:Anusvara#Anunasika|अनुनासिक]] प्रयोग), और प्रचलित व्याकरण नियमों (यथा विभक्त्यन्त स्वर) में भेद हैं।&lt;ref name=&quot;rcmtp-prologue&quot;/&gt; कुछ प्रतियों में एक आठवाँ [[काण्ड]] भी परिशिष्ट के रूप में मिलता है, जैसे कि मोतीलाल बनारसीदास और श्री वेंकटेश्वर प्रेस की प्रतियों में।&lt;ref&gt;प्रसाद १९९९, पृष्ठ ७९५–८५२&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = तुलसीकृत रामायण: पण्डित ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा हिन्दी में अनूदित (विशिष्ट संस्करण) | url = http://www.khe-shri.com/details.asp?id=1858b&amp;grpno=33&amp;grpname=Ramayana | accessdate = जून ३०, २०११ | publisher=Shri Ventakeshwar Steam Press, Bombay | quote=लवकुशकाण्ड सहित}}&lt;/ref&gt;

२०वी शताब्दी में वाल्मीकि रामायण और महाभारत का विभिन्न प्रतियाँ के आधार पर सम्पादन और प्रामाणिक प्रति ({{lang-en|critical edition}}) का मुद्रण क्रमशः बड़ौदा स्थित [[:w:Maharaja Sayajirao University of Baroda#Oriental_Institute|महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यालय]] और पुणे स्थित [[:w:Bhandarkar Oriental Research Institute|भण्डारकर प्राच्य शोध संस्थान]] द्वारा किया गया था,&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title = The Mahabharata | url = http://www.bori.ac.in/mahabharata.htm | publisher=भण्डारकर प्राच्य शोध संस्थान | accessdate = अप्रैल २५, २०११}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | pages=पृष्ठ xxv | chapter=Introduction | title = Critical Inventory of Ramayana Studies in the World: Indian Languages and English | first=के  | last=कृष्णमूर्ति | year=१९९२ | publisher=साउथ एशिया बुक्स | id=ISBN 978-81-7201-100-0}}&lt;/ref&gt; स्वामी रामभद्राचार्य बाल्यकाल से २००६ ई तक रामचरितमानस की ४००० आवृत्तियाँ कर चुके थे।&lt;ref name=&quot;rcmtp-prologue&quot;/&gt; उन्होंने ५० प्रतियों के पाठों पर आठ वर्ष अनुसन्धान करके एक प्रामाणिक प्रति का सम्पादन किया।&lt;ref name=&quot;toi-fia&quot;/&gt; इस प्रति को तुलसी पीठ संस्करण के नाम से मुद्रित किया गया।
आधुनिक प्रतियों की तुलना में तुलसी पीठ प्रति में मूलपाठ में कई स्थानों पर अंतर है - मूल पाठ के लिए स्वामी रामभद्राचार्य ने पुरानी प्रतियों को अधिक विश्वसनीय माना है।&lt;ref name=&quot;toi-fia&quot;/&gt; इसके अतिरिक्त वर्तनी, व्याकरण और छन्द सम्बन्धी प्रचलन में आधुनिक प्रतियों से तुलसी पीठ प्रति निम्नलिखित प्रकार से भिन्न है।&lt;ref name=&quot;rcmtp-prologue&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=शुक्ल | first=राम सागर | publisher=वेबदुनिया | title = रामचरित मानस की भाषा और वर्तनी | url = http://hindi.webdunia.com/samayik/article/article/0911/11/1091111004_1.htm | date = नवम्बर ९, २००९ | accessdate=जून २५, २०११}}&lt;/ref&gt;
# गीता प्रेस सहित कईं आधुनिक प्रतियाँ २ पंक्तियों में लिखित १६-१६ मात्राओं के चार चरणों की इकाई को एक चौपाई मानती हैं, जबकि कुछ विद्वान एक पंक्ति में लिखित ३२ मात्राओं की इकाई को एक चौपाई मानते हैं।&lt;ref&gt;{{cite book | title = तुलसी जन्म भूमि: शोध समीक्षा | first=राम गणेश | last=पाण्डेय | publisher=भारती भवन प्रकाशन | year=२००८ | edition=संशोधित एवं परिवर्धित संस्करण | location=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत | origyear=प्रथम संस्करण २००३ | quote=हनुमान चालीसा ... इसकी भाषा अवधी है। दोहा-चौपाई छन्द हैं। इसमें ४० चौपाइयाँ और २ दोहे हैं। | pages=पृष्ठ ५४}}&lt;/ref&gt; रामभद्राचार्य ने ३२ मात्राओं की एक चौपाई मानी है, जिसके समर्थन में उन्होंने [[हनुमान चालीसा]] और [[आचार्य रामचन्द्र शुक्ल]] द्वारा [[पद्मावत]] की समीक्षा के उदाहरण दिए हैं। उनके अनुसार इस व्याख्या में भी चौपाई के चार चरण निकलते हैं क्यूंकि हर १६ मात्राओं की अर्धाली में ८ मात्राओं के बाद यति है। परिणामतः तुलसी पीठ प्रति में चौपाइयों की गणना फ़िलिप लुट्गेनडॅार्फ़ की गणना जैसी है।&lt;ref&gt;{{cite book | year=१९९१ | title = The Life of a Text: Performing the 'Ramcaritmanas' of Tulsidas | last=लुट्गेनडॅार्फ़ | first=फ़िलिप | publisher=कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय प्रेस | place=बर्कली, कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमरीका | id=ISBN 978-0-520-06690-8 | chapter=The Text and the Research Context | pages=१४}}&lt;/ref&gt;
# कुछ अपवादों (पादपूर्ति इत्यादि) को छोड़कर तुलसी पीठ की प्रति में आधुनिक प्रतियों में प्रचलित कर्तृवाचक और कर्मवाचक पदों के अन्त में उकार के स्थान पर अकार का प्रयोग है।  रामभद्राचार्य के मतानुसार उकार का पदों के अन्त में प्रयोग त्रुटिपूर्ण है, क्यूंकि ऐसा प्रयोग अवधी के स्वभाव के विरुद्ध है।
# तुलसी पीठ की प्रति में विभक्ति दर्शाने के लिए अनुनासिक का प्रयोग नहीं है जबकि आधुनिक प्रतियों में ऐसा प्रयोग बहुत स्थानों पर है। रामभद्राचार्य के अनुसार पुरानी प्रतियों में अनुनासिक का प्रचलन नहीं है।
# आधुनिक प्रतियों में कर्मवाचक बहुवचन और मध्यम पुरुष सर्वनाम प्रयोग में संयुक्ताक्षर न्ह और म्ह के स्थान पर तुलसी पीठ की प्रति में क्रमशः न और म का प्रयोग है।
# आधुनिक प्रतियों में प्रयुक्त [[तद्भव]] शब्दों में उनके [[तत्सम]] रूप के तालव्य शकार के स्थान पर सर्वत्र दन्त्य सकार का प्रयोग है। तुलसी पीठ के प्रति में यह प्रयोग वहीं है जहाँ सकार के प्रयोग से अनर्थ या विपरीत अर्थ न बने। उदाहरणतः सोभा (तत्सम शोभा) में तो सकार का प्रयोग है, परन्तु शंकर में नहीं क्यूँकि रामभद्राचार्य के अनुसार यहाँ सकार कर देने से वर्णसंकर के अनभीष्ट अर्थ वाला संकर पद बन जाएगा।&lt;ref&gt;रामभद्राचार्य २००६, पृष्ठ १३-१४।&lt;/ref&gt;

नवम्बर २००९ में तुलसी पीठ की प्रति को लेकर अयोध्या में एक विवाद हो गया था। [[:w:Akhil Bharatiya Akhara Parishad|अखिल भारतीय अखाड़ा परिषद्]] और [[:w:Ram Janmabhoomi Nyas|राम जन्मभूमि न्यास]] ने मानस से छेड़छाड़ का आरोप लगाते हुए स्वामी रामभद्राचार्य से क्षमायाचना करने को कहा था।&lt;ref name=&quot;toi-fia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first= अयोध्या (भाषा)| publisher=वेबदुनिया | title = रामचरित मानस से जुड़ा विवाद गहराया | url = http://hindi.webdunia.com/news/news/regional/0911/03/1091103099_1.htm | date = नवम्बर ३, २००९ | accessdate=जून २५, २०११}}&lt;/ref&gt; उत्तर में स्वामी रामभद्राचार्य का कथन था कि उन्होंने केवल मानस की प्रचलित प्रतियों का संपादन किया था, मूल मानस में संशोधन नहीं।&lt;ref name=&quot;jagaran-rcm&quot;&gt;{{cite web | last=संवाददाता | first=चित्रकूट | publisher=जागरण याहू | title = संशोधन नही संपादन किया है:जगद्गुरु स्वामी रामभद्राचार्य | url = http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6186032.html | accessdate = जुलाई २, २०११ | date = फ़रवरी १५, २०१०}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=इंडो-एशियन न्यूज़ सर्विस | publisher=वन इण्डिया हिन्दी | title = रामचरितमानस का संपादन किया, संशोधन नहीं | url = http://thatshindi.oneindia.in/news/2010/04/30/1272570846.html | accessdate = जुलाई २, २०११ | date = अप्रैल ३०, २०१०}}&lt;/ref&gt; यह विवाद तब शान्त हुआ जब स्वामी रामभद्राचार्य ने अखाड़ा परिषद् को एक पत्र लिखकर उनके पहुँचे कष्ट और पीड़ा पर खेद प्रकट किया। पत्र में रामभद्राचार्य ने अखाड़ा परिषद् से निवेदन किया कि वे पुरानी प्रतियों को ही मान्य मानें, अन्य प्रतियों को नहीं।&lt;ref&gt;{{cite web | last=अरविन्द | first=शुक्ला | publisher=वेबदुनिया | title = रामभद्राचार्य के खेद जताने से संत पड़े ठंडे | url = http://hindi.webdunia.com/news/news/regional/0911/09/1091109004_1.htm | date = नवम्बर ९, २००९ | accessdate=जून २५, २०११}}&lt;/ref&gt;
--&gt;
== कृतयः ==
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya006.jpg|thumb|right|अक्टूबर ३०, २००२ दिनाङ्के श्रीभार्गवराघवीयसंस्कृतमहाकाव्यस्य लोकार्पणं कुर्वन्तः भारतस्य तत्कालीनप्रधानमन्त्रिणः श्रीअटलबिहारीवाजपेयीमहाभागाः। जगद्गुरुरामभद्राचार्याः चित्रस्य वामभागे सन्ति।]]

=== काव्यानि ===
; महाकाव्यानि
* [[:w:Sribhargavaraghaviyam|''श्रीभार्गवराघवीयम्'']] (२००२)।
* ''[[:w:Ashtavakra (epic)|अष्टावक्र]]'' (२०१०)।
* ''[[:w:Arundhati (epic)|अरुन्धती]]'' (१९९४)।
; खण्डकाव्यानि
* ''आजादचन्द्रशेखरचरितम्''।
* ''लघुरघुवरम्''।
* ''सरयूलहरी''।
* ''[[:w:Bhrngadutam|भृङ्गदूतम्]]'' (२००४)।
* ''काका विदुर''।
; पत्रकाव्यम्
* ''कुब्जापत्रम्''।
; गीतकाव्यानि
* ''राघव गीत गुंजन''।
* ''भक्ति गीत सुधा''।
* ''[[:w:Gitaramayanam|गीतरामायणम्]]'' (२०११)।
; रीतिकाव्यम्
* ''[[:w:Srisitaramakelikaumudi|श्रीसीतारामकेलिकौमुदी]]'' (२००८)।
; शतककाव्यानि
* ''श्रीरामभक्तिसर्वस्वम्''।
* ''आर्याशतकम्''।
* ''चण्डीशतकम्''।
* ''राघवेन्द्रशतकम्''।
* ''गणपतिशतकम्''।
* ''श्रीराघवचरणचिह्नशतकम्''।
; स्तोत्रकाव्यानि
* ''श्रीगङ्गामहिम्नस्तोत्रम्''।
* ''श्रीजानकीकृपाकटाक्षस्तोत्रम्''।
* ''श्रीरामवल्लभास्तोत्रम्''।
* ''श्रीचित्रकूटविहार्यष्टकम्''।
* ''भक्तिसारसर्वत्रम्''।
* ''श्रीराघवभावदर्शनम्''।
; [[:w:Suprabhatam|सुप्रभातकाव्यम्]]
* [[:w:Srisitaramasuprabhatam|''श्रीसीतारामसुप्रभातम्'']]।
; भाष्यकाव्यम्
* ''अष्टाध्याय्याः प्रतिसूत्रं शाब्दबोधसमीक्षणम्''|

=== नाटकानि ===
; नाटककाव्यानि
* ''श्रीराघवाभ्युदयम्''।
* ''उत्साह''।

=== गद्यकृतयः ===
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharyaWorks.jpg|thumb|right|जगद्गुरुरामभद्राचार्यरचितपुस्तकग्रन्थाः (सम्पादितश्रीरामचरितमानसप्रतिसहिताः)]] 
; प्रस्थानत्रय्यां संस्कृतभाष्याणि
* ''श्रीब्रह्मसूत्रेषु श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''श्रीमद्भगवद्गीतासु श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''कठोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''केनोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''माण्डूक्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''ईशावास्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''प्रश्नोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''तैत्तिरीयोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''ऐतरेयोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''श्वेताश्वतरोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''छान्दोग्योपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''बृहदारण्यकोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''मुण्डकोपनिषदि श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
; अन्यसंस्कृतभाष्यानि
* ''श्रीनारदभक्तिसूत्रेषु श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
* ''श्रीरामस्तवराजस्तोत्रे श्रीराघवकृपाभाष्यम्''।
; हिन्दीभाष्यानि
* ''महावीरी''।
* ''भावार्थबोधिनी''।
* ''श्रीराघवकृपाभाष्य''।
; विमर्शाः
* अध्यात्मरामायणे अपाणिनीयप्रयोगानां विमर्शः।
* श्रीरासपञ्चाध्यायीविमर्शः (२००७)।
; प्रवचनसंग्रहाः
* ''तुम पावक मँह करहु निवासा'' (२००४)।
* ''अहल्योद्धार'' (२००६)।
* ''हर ते भे हनुमान'' (२००८)।

== पुरस्काराः सम्मानाश्च ==
=== विरक्तदीक्षानन्तरे प्राप्ताः ===
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya007.jpg|thumb|right|२००६ ईसवीयाब्दे तत्कालीनलोकसभाध्यक्षेन [[:hi:सोमनाथ चटर्जी|सोमनाथचटर्जीमहाभागेन]] श्रीवाण्यलङ्करणपुरस्कारेण सम्मान्यमानः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]
[[चित्रम्:JagadguruRamabhadracharya004.jpg|thumb|left|मार्च ३०, २००६ दिनाङ्के तत्कालीनराष्ट्रपतिना एपीजेअब्दुलकलाममहाभागेन प्रशस्तिपत्रेण पुरस्क्रियमाणः जगद्गुरुरामभद्राचार्यः]]
* २०११। शिमलानगरे [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचलप्रदेश]]सर्वकाराद्देवभूमिपुरस्कारः। हिमाचलप्रदेशस्य तत्कालीनप्रधानन्यायाधीशेन जोसेफ़कुरियनेन प्रदत्तः।&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title=Himachal Pradesh State Level Award For Sandeep Marwah | date = मार्च ४, २०११ | url = http://www.prlog.org/11352079-himachal-pradesh-state-level-award-for-sandeep-marwah.html | publisher=एशियन न्यूज़ एजेंसी | accessdate=जून २५, २०११}}&lt;/ref&gt;
* २००८। श्रीभार्गवराघवीयाय केकेबिड़लाप्रतिष्ठानात् श्रीवाचस्पतिपुरस्कारः। राजस्थानप्रान्तस्य तत्कालीनराज्यपालेन शैलेन्द्रकुमारसिंहेन प्रदत्तः।&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | last=विशेष संवाददाता | publisher=दि हिन्दू | title=Selected for Birla Foundation awards | date=फ़रवरी २०, २००८ | accessdate=जून २४, २०११ | url=http://www.hindu.com/2008/02/20/stories/2008022051411300.htm | archive-date=2008-02-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080228074332/http://www.hindu.com/2008/02/20/stories/2008022051411300.htm | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=विशेष संवाददाता | publisher=दि हिन्दू | title=K.K. Birla Foundation awards presented | language=आङ्ग्लभाषा | date=अप्रैल १९, २००८ | url=http://www.hindu.com/2008/04/19/stories/2008041954260500.htm | accessdate=जून २४, २०११ | archive-date=2008-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080423025809/http://www.hindu.com/2008/04/19/stories/2008041954260500.htm | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
* २००७। प्रयागनगरनिगमान्तर्गतात्तुलसीशोधसंस्थानाद्गोस्वामितुलसीदाससमर्चनसम्मानः। भारतस्य भूतपूर्वप्रधानन्यायाधीशेन रमेशचन्द्रलाहोटीमहाभागेन प्रदत्तः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | title=गोस्वामी तुलसीदास समर्चन सम्मान | url=http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Goswami%20Tulsidas%20Saarchan%20Samman.jpg | accessdate=जुलाई २, २०११ | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* २००६। प्रयागहिन्दीसाहित्यसम्मलेनात्  संस्कृतमहामहोपाध्यायः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | title=२००६ में संस्कृत महामहोपाध्याय | url=http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Sanskrit%20Mahamahopadhyay%20in%202006.jpg | accessdate=जुलाई २, २०११ | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* २००६। श्रीभार्गवराघवीयाय जयदयालडालमियाश्रीवाणीट्रस्टात् श्रीवाण्यलङ्करणपुरस्कारः। तत्कालीनलोकसभाध्यक्षेण [[:hi:सोमनाथ चटर्जी|सोमनाथचटर्जीमहाभागेन]] प्रदत्तः।&lt;ref name=&quot;speakerloksabha&quot;/&gt;
* २००६। श्रीभार्गवराघवीयाय [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]]संस्कृतसंस्थानात् भोपालस्था[[बाणः|द्बाणभट्ट]]पुरस्कारः।&lt;ref name=&quot;kkbvp&quot;/&gt;
* २००५। श्रीभार्गवराघवीयाय संस्कृते साहित्याकादमीपुरस्कारः।&lt;ref name=&quot;sa2005&quot;&gt;{{cite web | title = साहित्य अकादमी सम्मान २००५ | year=२००५ | publisher=नेशनल पोर्टल ऑफ इण्डिया | url = http://india.gov.in/knowindia/sakademi_awards05.php | accessdate = अप्रैल २४, २०११}}&lt;/ref&gt;
* २००४। बादरायणपुरस्कारः। तत्कालीनभारतीयराष्ट्रपतिना अब्दुलकलाममहाभागेन प्रदत्तः।&lt;ref name=&quot;kbs-awards&quot;&gt;{{cite journal | first=आर | last=चन्द्रा | title=सम्मान और पुरस्कार | volume=८ | issue=११ | journal=क्रान्ति भारत समाचार | location=लखनऊ, उत्तर प्रदेश, भारत | date=सितम्बर २००८ | pages=२१}}&lt;/ref&gt;
* २००३। मध्यप्रदेशसंस्कृताकादमीतः राजशेखरसम्मानः।&lt;ref name=&quot;kbs-awards&quot;/&gt;
* २००३। लखनऊस्थिताद्भाऊरावदेवरससेवान्यासात् भाऊरावदेवरसपुरस्कारः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=टी एन एन | language=आङ्ग्लभाषा | title=Bhaurao Samman for Dattopanth Thengadi | date=मार्च १७, २००३ | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-03-17/lucknow/27275780_1_award-honour-sangh-workers | accessdate=मई २७, २०११ | publisher=The दि टाईम्स ऑफ़ इंडिया | archive-date=2011-08-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110811145709/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-03-17/lucknow/27275780_1_award-honour-sangh-workers | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=विशेष संवाददाता केन्द्र | first=लखनऊ | title=जगद्गुरु स्वामी रामभद्राचार्य तथा वरिष्ठ चिंतक दत्तोपंत ठेंगडी को भाऊराव देवरस सेवा सम्मान - वैभवशाली राष्ट्र के निर्माण का आह्वान | date=मार्च ३०, २००३ | url=http://www.panchjanya.com/30-3-2003/20back.html | publisher=पाञ्चजन्य | accessdate=अप्रैल २९, २०११ | archive-date=2003-05-04 | archive-url=https://archive.is/20030504102726/http://www.panchjanya.com/30-3-2003/20back.html | deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
* २००३। दीवालीबेनमेहताचैरीटेबलट्रस्टात् धर्मसंस्कृत्योः प्रगत्यै दीवालीबेनपुरस्कारः। भारतस्य भूतपूर्वप्रमुखन्यायाधीशेन पीएनभगवतीमहाभागेन प्रदत्तः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | title=दीवालीबेन पुरस्कार | url=http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Diwaliben%20award.jpg | accessdate=जुलाई २, २०११ | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* २००३। लखनऊस्थितादुत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानादतिविशिष्टपुरस्कारः।&lt;ref name=&quot;kbs-awards&quot;/&gt;
* २००२। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्कविकुलरत्नोपाधिः।&lt;ref name=&quot;kbs-awards&quot;/&gt;
* २०००। लखनऊस्थितादुत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानाद्विशिष्टपुरस्कारः।&lt;ref&gt;{{cite web | last=औपचारिक वेबसाइट | title=उत्तर प्रदेश संस्कृत संस्थान द्वारा विशिष्ट पुरस्कार | url=http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/gallery/Awards%20Prizes/originals/Vishisht%20Puraskar%20by%20UP%20Sanskrit%20Sansthan.jpg | accessdate=जुलाई २, २०११ | publisher=श्री तुलसी पीठ सेवा न्यास }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* २०००। देहलीस्थिताल्[[लाल बहादुर शास्त्री|लालबहादुरशास्त्री]]संस्कृतविद्यापीठान्महामहोपाध्यायोपाधिः।&lt;ref&gt;{{cite web | language=आङ्ग्लभाषा | title=Shri Lal Bahadur Shastri Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha - Convocation | url =http://www.slbsrsv.ac.in/newconvocation.asp | accessdate = जून ११, २०११ | publisher=श्री लाल बहादुर शास्त्री राष्ट्रिय संस्कृत विद्यापीठ | quote=The Fourth Convocation of the Vidyapeetha was organized on 11 February 2000. ... Honorary title of Mahamahopadhyaya was conferred on Shri Swami Rambhadracharya (U.P.), ... by the Chancellor. }}&lt;/ref&gt;
* १९९८। विश्वधर्मसंसदः  धर्मचक्रवर्त्युपाधिः।&lt;ref name=&quot;kbs-awards&quot;/&gt;

=== पूर्वाश्रमेऽवाप्ताः ===
* १९७६। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्कुलाधिपतिस्वर्णपदकम्।&lt;ref name=&quot;parauha&quot;/&gt;
* १९७६-७७। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयादाचार्यपरीक्षासु सप्तस्वर्णपदकानि।&lt;ref name=&quot;parauha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dinkaredu&quot;/&gt;
* १९७५। अखिलभारतीयसंस्कृतवादविवादप्रतियोगितायां पञ्चस्वर्णपदकानि।&lt;ref name=&quot;kbs-bio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;parauha&quot;/&gt;
* १९७४। वाराणसीस्थितात्सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयात्शास्त्रीपरीक्षायां स्वर्णपदकम्।&lt;ref name=&quot;dinkaredu&quot;/&gt;

==सन्दर्भाः==
{{reflist|3}}

==टिप्पण्यः==
* {{cite journal | last=अग्रवाल | first= न्यायमूर्ति सुधीर | date=सितम्बर ३०, २०१० | title=Consolidated Judgment in OOS No. 1 of 1989, OOS No. 3 of 1989, OOS No. 4 of 1989 &amp; OOS No. 5 of 1989 | publisher=इलाहबाद उच्च न्यायालय | location=इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश, भारत | url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do| language=आङ्ग्लभाषा}}
* {{cite journal | last=दिनकर | first=डॉ वागीश | title = श्रीभार्गवराघवीयम् मीमांसा | publisher=देशभारती प्रकाशन | location=दिल्ली, भारत | year=२००८ | chapter=महाकवि परिचय (व्यक्तित्व एवं कृतित्व) | id=ISBN 978-81-908276-6-9}}
* {{cite journal | language=आङ्ग्लभाषा | title = Sri Ramacaritamanasa The Holy Lake Of The Acts Of Rama | first=राम चन्द्र | last=प्रसाद | publisher=मोतीलाल बनारसीदास | year=१९९९ | edition=सचित्र, पुनर्मुद्रित संस्करण | location=दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-208-0762-4 | url=http://books.google.com/books?id=VV7leonJ8aQC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=isbn:8120807626&amp;hl=en&amp;ei=zlz_Td-XHZGmuQODt6iaAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false | origyear=प्रथम संस्करण १९९१ &lt;!-- | accessdate=जून २०, २०११ --&gt;}}
* {{cite journal | &lt;!-- editor=रामद्राचार्य, स्वामी (ed.) --&gt; | last=रामद्राचार्य | first=स्वामी, ed. | date= मार्च ३०, २००६ | title = श्रीरामचरितमानस – मूल गुटका (तुलसीपीठ संस्करण) | edition=चतुर्थ संस्करण | publisher=जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | location=चित्रकूट, उत्तर प्रदेश, भारत}}
* {{cite journal | last=शर्मा | first=न्यायमूर्ति धरम वीर | date=सितम्बर ३०, २०१० | title=Judgment in OOS No. 4 of 1989 | publisher=इलाहाबाद उच्च न्यायालय | url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do | location=इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश, भारत | language=आङ्ग्लभाषा}}
* {{cite journal | last=शर्मा | first=न्यायमूर्ति धरम वीर | date=सितम्बर ३०, २०१० | title= Annexure V | publisher=इलाहाबाद उच्च न्यायालय | url=http://elegalix.allahabadhighcourt.in/elegalix/DisplayAyodhyaBenchLandingPage.do| location=इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश, भारत | language=आङ्ग्लभाषा}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==

{{commons|Category:Rambhadracharya|{{PAGENAME}}}}

* [http://www.jagadgururambhadracharya.org जगद्गुरुरामभद्राचार्यसयौपचारिकजालपृष्ठानि]
* [http://jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/pdfs/Jagadguru%20Rambhadracharya%20-%20Ramacaritamanasa%20Bhavarthabodhini.pdf रामचरितमानसे जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य भावार्थबोधिनीटीका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813002949/http://www.jagadgururambhadracharya.org/ViewContent/pdfs/Jagadguru%20Rambhadracharya%20-%20Ramacaritamanasa%20Bhavarthabodhini.pdf |date=2011-08-13 }}
* [https://sites.google.com/site/jagadgururambhadracharya/ गूगलपृष्ठेषु जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्यानौपचारिकजालपृष्ठानि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429194118/https://sites.google.com/site/jagadgururambhadracharya/ |date=2013-04-29 }}
* [http://www.jrhu.com/ जगद्गुरुरामभद्राचार्यविकलाङ्गविश्वविद्यालयः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902143641/http://www.jrhu.com/ |date=2011-09-02 }}
* [http://www.youtube.com/user/namoraghavay जगद्गुरुरामभद्राचार्यस्य विषये सूचनाः तस्य प्रवचनानि च ददद्यूट्यूबचैनलः]

[[वर्गः:संस्कृतकवयः]]
[[वर्गः:संस्कृतपुरस्कारभाजः]]
[[वर्गः:आधुनिकगुरवः]]
[[वर्गः:आधुनिकधार्मिकव्यक्तयः]]
[[वर्गः:हिन्दीकवयः]]
[[वर्गः:विंशतिशताब्द्याः कवयः]]</text>
      <sha1>6jakoi7hrpqsaf5omo80cysom83143a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16937</id>
    <revision>
      <id>500729</id>
      <parentid>494775</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:39:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11894" sha1="7bma0g1kdeza4xtyu1ratvn1yx1ove7" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name  = George Washington Carver
| image   = George Washington Carver by Frances Benjamin Johnston.jpg
| caption = Photograph of George Washington Carver taken by [[Frances Benjamin Johnston]] in 1906.
| birth_date = {{nowrap|January 1864}}&lt;ref name=&quot;gwcnps&quot;&gt;{{cite web | archiveurl=http://web.archive.org/web/20080605051928rn_1/www.nps.gov/archive/gwca/expanded/gwc_tour_01.htm | title=About GWC: A Tour of His Life| archivedate=5 June 2008 |publisher=[[National Park Service]] | work=[[George Washington Carver National Monument]] | quote=George Washington Carver did not know the exact date of his birth, but he thought it was in January 1864 (some evidence indicates July 1861, but not conclusively). He knew it was sometime before slavery was abolished in Missouri, which occurred in January 1864.}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[Diamond, Missouri]], U.S.
| death_date = {{death date and age|df=yes|1943|1|5|1864|1|0}}
| death_place = [[Tuskegee, Alabama]], U.S.
}}

(कालः – १८६४ तः ०५. ०१. १९४३)

अयं '''जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर्''' (George Washington Carver) प्रसिद्धः कृषिविज्ञानी । एषः [[आफ्रिका]]मूलीयः । [[अमेरिका]]-संयुक्त-संस्थाने दास्यपद्धतेः सम्पूर्णतया निषेधात् पूर्वम् एव तत्र जातः । तस्य जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वरस्य बाल्यस्य विषये किमपि विवरणं न प्राप्यते । अमेरिकादेशे तदा या वर्णभेदनीतिः आसीत् तस्याः नीतेः कारणतः अस्य जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वरस्य प्राथमिकं शिक्षणं कृष्णवर्णीयानां निमित्तम् एव विद्यमाने विद्यालये सम्पन्नम् । अनन्तरं १८८९ तमे वर्षे पदवीशिक्षणम् अयोवे इति प्रदेशे विद्यमाने सिम्प्लन्-महाविद्यालये समाप्य कृषिमहाविद्यालयं प्रविष्टवान् । १८९२ तमे वर्षे स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य तस्मिन् एव महाविद्यालये शिक्षकरूपेण नियुक्तः अभवत् । 
[[चित्रम्:Carver1web.jpg|thumb|left|200px|प्रर्योगनिरतः जार्ज् वाषिङ्ग्टन् कार्वर्]]
[[चित्रम्:George Washington Carver by Frances Benjamin Johnston.jpg|thumb|right|200px]]

एषः जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् १८९६ तमे वर्षे बाल्ये स्वेन यत् शिक्षणं प्राप्तुम् अशक्यम् आसीत् तत् अन्यैः सर्वैः अपि कृष्णवर्णीयैः यथा प्राप्येत तथा करणीयम् इति विचिन्त्य अमेरिका-संयुक्त-संस्थानस्य दक्षिणप्रान्तम् अलबाम् अगच्छत् । तत्रत्यायां कृषिसंशोधनासंस्थायां निर्देशकः अपि जातः । शिष्याणां साहाय्येन निरन्तरं [[कार्पासः|कार्पासस्य]] वर्धनेन निस्सारां जातां भूमिं फलवतीम् अकरोत् । तत्रैव विभिन्नान् फलोदयान् वर्धमानः प्रगतिपराः कृषिपद्धतीः संशोधितवान् । कार्पासम् एकम् एव विश्वस्य जीवनयापनं परित्यज्य [[कलायः|कलायं]], [[मिष्टालुकम्]] इत्यादीनां वर्धनम् अबोधयत् । कलायसदृशानि द्विदलधान्यानि भूमिं फलवतीं कुर्वन्ति इत्यपि संशोधितवान् । एषः जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् प्रयोगालये निरन्तरं श्रमं कुर्वन् कलायेभ्यः [[दुग्धम्|क्षीरं]], [[पिष्टानि|पिष्टं]], सौन्दर्यसाधनं, वर्णम् एवं ३०० विभिन्नानां वस्तूनाम् उत्पादनम् अपि संशोधितवान् । मिष्टालुकेभ्यः विनिगर्, रब्बर्, [[मसी]], [[निर्यासः]] इत्यादीनां १०० वस्तूनाम् उत्पादनं संशोधितवान् । स्वेन संशिधितं सर्वं ग्रामं ग्रामं प्रापयितुं प्रवासम् अपि अकरोत् । स्वेन अर्जितं सर्वम् अपि कृषिविषये संशोधनार्थम् एव व्ययितवान् अयं जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् ।

 [[चित्रम्:Stamp US 1948 3c Carver.jpg|thumb|left|200px|अमेरिका-संयुक्तसंस्थानस्य मूल्याङ्के जार्ज् वाषिङ्ग्टन् कार्वरस्य चित्रम्]]
[[चित्रम्:GEORGE WASHINGTON CARVER - ONE OF AMERICA'S GREAT SCIENTISTS - NARA - 535694.jpg|thumb|right|200px|द्वितीयमहायुद्धावसरस्य भित्तिफलके जार्ज् वाषुङ्ग्टन् कार्वरस्य चित्रम्]]
अस्य जार्ज वाशिङ्ग्टन् कार्वरस्य संशोधनानि यथा यथा जनप्रियाणि जातानि तथा तथा गौरवपुरस्कारादयः तम् अन्विष्य आगताः । सः देश-विदेशेषु प्रख्यातानां [[हेन्रिफोर्ड्]], [[महात्मा गान्धिः]], [[हेन्रि व्यालेस्]], [[क्याल्विन् कूलिड्ज्]], [[फ्राङ्क्लिन् रूस्वेल्ट्]] इत्यादीनां मेलनम् अपि अकरोत् । [[लण्डन्]]-नगरस्य रायल् सोसैटी १९१६ तमे वर्षे &quot;फेलो” इति बिरुदम् अददात् । १९२३ तमे वर्षे &quot;स्पिङ्ग् आर्न्” इति पदकं प्राप्नोत् । १९३९ तमे वर्षे &quot;रूस्वेल्ट्&quot; पदकं, १९७३ तमे वर्षे [[थामस् आळ्वा एडिसन्]] प्रशस्तिं च प्राप्नोत् । अयं जार्ज् वाशिङ्ग्टन् कार्वर् १९४३ तमे वर्षे जनवरिमासस्य ५ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । तस्य मरणस्य अनन्तरम् अपि तस्मै प्रश्स्तीः प्रदाय गौरवसमर्पणं कृतम् ।

==टिप्पणी==
{{reflist}}

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://plantanswers.tamu.edu/recipes/peanutrecipes.html George Washington Carver. &quot;How to Grow the Peanut and 105 Ways of Preparing it for Human Consumption&quot;, Tuskegee Institute Experimental Station Bulletin 31] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070305005521/http://plantanswers.tamu.edu/recipes/peanutrecipes.html |date=2007-03-05 }}
*[http://plantanswers.tamu.edu/recipes/sweetpotatoes.html George Washington Carver. &quot;How the Farmer Can Save His Sweet Potatoes and Ways of Preparing Them for the Table,&quot; Tuskegee Institute Experimental Station Bulletin 38, 1936.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229012431/http://plantanswers.tamu.edu/recipes/sweetpotatoes.html |date=2007-12-29 }}
*[http://aggie-horticulture.tamu.edu/vegetable/carver-tomato/ George Washington Carver. &quot;How to Grow the Tomato and 115 Ways to Prepare it for the Table&quot; Tuskegee Institute Experimental Station Bulletin 36, 1936.]
*[http://www.nps.gov/applications/parks/gwca/ppdocuments/Special%20History%20Study.pdf Peter D. Burchard, &quot;George Washington Carver: For His Time and Ours,&quot; National Park Service: George Washington Carver National Monument. 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616092214/http://www.nps.gov/applications/parks/gwca/ppdocuments/Special%20History%20Study.pdf |date=2006-06-16 }}
*[http://www.historycooperative.org/btw/Vol.4/html/127.html Louis R. Harlan, Ed., ''The Booker T. Washington Papers,'' Volume 4, pp. 127–128. Chicago: University of Illinois Press. 1975.]
*[http://www.historycooperative.org/journals/eh/11.2/hersey.html Mark Hersey, &quot;Hints and Suggestions to Farmers: George Washington Carver and Rural Conservation in the South,&quot; ''Environmental History'' April 2006]
*[http://www.americanheritage.com/content/george-washington-carver-and-peanut Barry Mackintosh, &quot;George Washington Carver and the Peanut: New Light on a Much-loved Myth,&quot; ''American Heritage'' 28(5): 66–73, 1977.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511172537/http://www.americanheritage.com/content/george-washington-carver-and-peanut |date=2015-05-11 }}
*Linda O. McMurry, ''George Washington Carver: Scientist and Symbol,'' New York: Oxford University Press, 1982. ([[Questia Online Library]]: here [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=106358296] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628211903/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=106358296 |date=2011-06-28 }}, [[Google Books]]:here [http://books.google.com/books?vid=ISBN0195032055&amp;id=hlMkIgwg9KEC&amp;printsec=toc&amp;dq=Linda+O.+McMurry+carver&amp;sig=rVYbckD04giTXX5SxRHjj1oiKMI])
*[http://docsouth.unc.edu/neh/merritt/merritt.html Raleigh H. Merritt, ''From Captivity to Fame or the Life of George Washington Carver'', Boston: Meador Publishing. 1929.]
*[http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1064 George Washington Carver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613224131/http://encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1064 |date=2010-06-13 }}
*[http://www.livescience.com/41780-george-washington-carver.html George Washington Carver: Biography, Inventions &amp; Quotes] (2013) by Mary Bagley

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>7bma0g1kdeza4xtyu1ratvn1yx1ove7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कार्ल् लाण्ड्स्टैनर्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16940</id>
    <revision>
      <id>500724</id>
      <parentid>483941</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7896" sha1="44jui7r45endjm1r7njuwescgxcd1mb" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
|name = कार्ल् लाण्ड्स्टैनर्
|image =LandsteinerWS.jpg
|image_size = 180px
|alt =
|caption =
|birth_date = {{Birth date|df=yes|1868|6|14|}}
|birth_place = [[Baden bei Wien]], near Vienna (Austria)
|death_date = {{death date and age|df=yes|1943|6|26|1868|6|14}}
|death_place = [[New York City]]
|residence = United States
|nationality = United States
|fields = Medicine, virology
|workplaces = [[University of Vienna]]
[[Rockefeller University|Rockefeller Institute for Medical Research]], [[New York]]
|alma_mater = [[University of Vienna]]
|doctoral_advisor =
|doctoral_students =
|known_for = Development of blood group system, discovery of [[Rh factor]], discovery of [[poliovirus]]
|awards = [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]] (1930)
|footnotes =
}}

(कालः – १४. ०६. १८६८ तः २६. ०६. १९४३)

अयं '''कार्ल् लाण्ड्स्टैनर्''' (Karl Landsteiner) रक्तसमूहानां शोधकः । अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १८६८ तमे वर्षे जून्-मासस्य १४ दिनाङ्के [[आस्ट्रिया]]देशस्य वियन्नानगरे जन्म प्राप्नोत् । कार्ल् लाण्ड्स्टैनरस्य बाल्ये एव पिता दिवं गतः आसीत् । तस्य माता एव तं पालितवती । सः १८९१ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । एमिल्फिशर् सदृशानां प्रतिभावतां समूहे कार्यं कृतवान् आसीत् एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् । [[यूरोप्]]-देशस्य प्रसिद्धेषु बहुषु प्रयोगालयेषु कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् कार्यं कुर्वन् अनुभवं सम्पादितवान् । तदनन्तरं वियन्नानगरस्य आरोग्य-संशोधन–संस्थायां कार्यम् आरब्धवान् । तदा समाजे [[रक्तम्|रक्तेषु]] भेदाः भवन्ति इति, ते च भेदाः आनुवंशिकरूपेण आगच्छन्ति इति सामान्यं ज्ञानम् आसीत् । किन्तु तद्विषये वैज्ञनिकं विवरणं न जानन्ति स्म । तदा क्रियमाणं रक्तपूरणम् अपि अवैज्ञानिकम् आसीत् । रक्तपूरणस्य अनन्तरम् अपि बहुविधाः समस्याः जायन्ते स्म ।

 
अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १९०० तमे वर्षे बहूनां जनानां रक्तं पृथक् पृथक् सङ्गृह्य संशोधनम् आरब्धवान् । प्रथमं रक्ते विद्यमानं द्रवयुक्तं भागं, घनवस्तुयुक्तं भागं च पृथक् अकरोत् । अनन्तरम् एकस्मिन् रक्ते अपरं रक्तं योजयित्वा सूक्ष्मदर्शकेण अपश्यत् । तदवसरे कदाचित् रक्तद्वयं यदा योजयति तदा रक्तकणाः रक्तरसे प्रसृताः सन्तः चलन्ति स्म । कदाचित् च रक्तद्वयम् अपि सम्मिल्य पिण्डवत् भवति स्म । एवं द्वयोः रक्तयोः सम्मेलनं सः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् &quot;अग्लुटिनेषन्” इति अवदत् । केषाञ्चन जनानां रक्तस्य रक्तकणानाम् उपरि किञ्चन रोधजनकवस्तु भवति (Antigen) । तथैव केषाञ्चन जनानां रक्तस्य रक्तरसे किञ्चन रोधवस्तु (Antibody) भवति । तयोः रोधजनकवस्तु–रोधवस्त्वोः मध्ये सम्यक् समञ्जनं भवति चेत् रक्तकणाः रक्तरसे प्रसृताः सन्तः चलन्ति । अन्यथा परस्परं पिण्डवत् सम्मेलनं भवति । अस्य प्रयोगस्य आधारेण अयं कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् रक्ते त्रिविधं समूहं संशोधितवान् । अग्रे [[डिकास्टेल्लो]] तथा [[स्फूर्टि]] इत्याख्यौ चतुर्थं समूहम् अपि संशोधितवन्तौ । ते च चत्वारः रक्तसमूहाः 'ए', 'बि’, 'एबि’, तथा च 'ओ' ।

अस्य कार्ल् लाण्ड्स्टैनरस्य संशोधनेन रक्तपूरणं सुलभम् अभवत् । तेन मरणोन्मुखाः अपि जीवितवन्तः । 'एम्’, 'एन्’, तथा 'एम् एन्’ नामकानां रक्तस्य समूहानां संशोधनगणे अपि एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् आसीत् । एषः कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् १९४३ तमे वर्षे जून्-मासस्य २६ तमे दिनाङ्के प्रयोगालये कार्यकरणावसरे एव हृदयाघातेन मरणं प्राप्नोत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://www.biography.com/people/karl-landsteiner-9372736 Karl Landsteiner] at Biography.com
* [http://www.nobel.se/medicine/laureates/1930/landsteiner-bio.html Biography at the Nobel e-Museum]
* [http://www.laskerfoundation.org/awards/library/1946clinical.shtml 1946 Lasker award for clinical medicine]
* [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/blood/people/landsteiner.html Key Participants: Karl Landsteiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015100625/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/blood/people/landsteiner.html |date=2009-10-15 }} — ''It's in the Blood! A Documentary History of Linus Pauling, Hemoglobin, and Sickle Cell Anemia''
*[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/landis-eugene.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912105456/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/landis-eugene.pdf |date=2015-09-12 }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>44jui7r45endjm1r7njuwescgxcd1mb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जेर्टि थेरेसा कोरि</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16949</id>
    <revision>
      <id>500731</id>
      <parentid>353061</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7672" sha1="e0w88dg0715xnmer6oonu1ax3qm1jef" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = Gerty Cori
| image       = Gerty Theresa Cori.jpg
| alt         =
| caption     = Gerty Cori in 1947
| birth_date  = {{Birth date|df=yes|1896|8|15}}
| birth_name  = Gerty Theresa Radnitz
| birth_place = [[Prague]], [[Austro-Hungarian Empire]]
| death_date  = {{Death date and age|df=yes|1957|10|26|1896|8|15}}
| death_cause = [[Myelosclerosis]]
| death_place =
| residence   = American
| spouse      = {{marriage|[[Carl Ferdinand Cori]]|1920|1957}}
| other_names = Gerty Theresa Cori
| alma_mater  = [[German Charles-Ferdinand University in Prague]]
| known_for   = Extensive research on carbohydrate metabolism; described the [[Cori cycle]]; identified [[Glucose 1-phosphate]]
| awards      = Many [[#Awards and recognitions|awards and recognitions]], including [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]] (1947)
| occupation  = [[Biochemistry|Biochemist]]
}}

(कालः – १८९६ तः १९५७)

एषा '''जेर्टि थेरेसा कोरि''' (Gerty T. Cori) जीवरसायनशास्त्रस्य विज्ञानिनी । एषा पुरातन–आस्ट्रो–हङ्ग्जेरियन् साम्राज्यस्य प्राग् इति प्रदेशे १९८६ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । १९२० तमे वर्षे एं.डि. पदवीं प्राप्नोत् । तस्मिन् एव वर्षे सहपाठिना [[कार्ल् एफ्.कोरि]] इत्यनेन सह तस्याः विवाहः अपि अभयत् । तौ दम्पती वर्षद्वयानन्तरम् [[अमेरिका]]–संयुक्त–संस्थानं प्रति गतवन्तौ । तत्र [[न्यूयार्क्]]-राज्ये &quot;अपायकराणां रोगाणां नियन्त्रणसंस्था”यां १९२२ तमे वर्षे द्वौ अपि मिलित्वा एव कार्यम् आरब्धवन्तौ । अपायकराणां कन्दानां (ट्यूमर्) चयापचयक्रिया एव तयोः संशोधनस्य प्रमुखः विषयः आसीत् । तदवसरे तौ शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियाम् अपि सम्यक् अभ्यस्तवन्तौ ।

 
अनन्तरं १९३१ तमे वर्षे मिस्सूरिया-सैण्ट्लूयीस् मध्ये स्थिते वाषिङ्ग्टन्-औषधविश्वविद्यालये (Washington University of Medicene) कार्यं प्राप्तवन्तौ । तत्रैव तौ किञ्चित् राष्ट्रियं केन्द्रं संस्थापितवन्तौ । तस्मिन् केन्द्रे एव शर्करापिष्टादीनां चयापचयक्रियां सविवरम् अभ्यस्य राष्ट्रस्तरे गौरवं प्राप्तवन्तौ । एतौ कोरिदम्पती १९३० दशके अस्माकं [[शरीरम्|शरीरे]] विद्यमानं &quot;ग्लैकोजेन्” नामकं पिष्टं शरीरस्य उपयोगकरीत्वेन शर्करात्वेन परिवर्त्यमानस्य &quot;पास्फारिलेस्” नामकस्य किण्वस्य (एन्जैम्) संशोधनं कृतवन्तौ । १९३९ तमे वर्षे प्रचलिते विज्ञानिनां सम्मेलने &quot;ग्लैकोजन्” नामकं पिष्टं प्रथमवारं परीक्षाप्रनाले सङ्गृह्य प्रदर्शयताम् । तं पिष्टं शरीरं यत् शर्करात्वेन परिवर्तयति, तस्याः क्रियायाः विवरणेन [[मधुमेहः|मधुमेहरोगस्य]] अवगमने, निवारणे च साहाय्यम् अभवत् । बालेषु &quot;ग्लैकोजन्” इति पिष्टस्य सङ्ग्रहणेन जायमानानां व्याधीनां, तेषां रोगाणाम् अग्रिमां वंशश्रेणीं प्रति गमनम्, इति कार्यद्वयस्य अपि कारणीभूतस्य किण्वस्य (एन्जैम्) विषये अपि एषा जेर्टि थेरेसा कोरि विवृणोत् । अमेरिकादेशस्य अध्यक्षः [[ह्यारि एस्. ट्रुमन्]] तां जेर्टि थेरेसा कोरिं नूतनतया आरब्धस्य राष्ट्रियविज्ञानपौण्डेषनस्य विज्ञानसमितेः सदस्याम् अकरोत् । तस्याः जेर्टि थेरेसा कोर्याः संशोधनैः अनेकानि उपायनानि, पुरास्काराः, सम्माननानि च प्राप्तानि । १९४७ तमे वर्षे वैद्यकीये तथा शरीरक्रियाशास्त्रे च दीयमानः &quot;नोबेल्”पुरस्कारः  एताभ्यां कोरिदम्पतीभ्यां तथा बर्नार्ड् हौसिना च प्राप्तः । एषा जेर्टि थेरेसा कोरि १९५७ तमे वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://portal.acs.org/portal/PublicWebSite/education/whatischemistry/landmarks/carbohydratemetabolism/index.htm Carl and Gerti Cori and Carbohydrate Metabolism] from [[American Chemical Society]] [[National Historic Chemical Landmarks]]
*[http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/words/CoriEssay.htm “Glories of the Human Mind” by Gerty Cori]
*[http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/HoussayMemCori.htm Bernardo A. Houssay  Memorial to Gerty Theresa Cori]
*[http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/bios/corimem.htm Gerty Cori Memorabilia]
*[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/cori-lecture.pdf Nobel lecture by Carl Cori and Gerty Cori]
*[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/Cori_Gerty.pdf National Academy of Sciences Biographical Memoir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730022125/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/Cori_Gerty.pdf |date=2014-07-30 }}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>e0w88dg0715xnmer6oonu1ax3qm1jef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16995</id>
    <revision>
      <id>500721</id>
      <parentid>499245</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="s6exosu8kdvbq0ztx9apfec7e5lvzms" xml:space="preserve">[[चित्रम्:Elizabeth blackwell stamp.JPG|thumb|left|200px|अमेरिकादेशस्य मूल्याङ्के एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल् चित्रम्]]
(काल: - १८२१ तः १९१०)
{{Infobox person
|name = एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्, M.D.
|image = Elizabeth Blackwell.jpg
|caption=एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्
|birth_date  = {{birth date|df=yes|1821|2|3}}
|birth_place = [[Bristol]], [[Gloucestershire]], [[England]], [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|UK]]
|death_date  = {{death date and age|df=yes|1910|5|31|1821|2|3}}
|death_place = [[Hastings]], [[Sussex]], England, UK
|nationality = British
|citizenship = British and American
|occupation    = {{unbulleted list|[[Physician]]}}
|alma_mater        = [[Geneva Medical College]]
}}
इयं एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् (Elizabeth Blackwell) अमेरिकादेशस्य प्रथमा महिला वैद्या । एषा १८२१ तमे वर्षे [[अमेरिका]]देशे जन्म प्राप्नोत् । वैद्यकीयक्षेत्रे महिलानाम् अपि स्थानं भवेत् इति धिया एव एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यकीयक्षेत्रम् अचिनोत् । परन्तु २९ विश्वविद्यालयेषु महिला इति एकेन एव कारणेन सा तिरस्कृता । अन्ते [[न्यूयार्क्]]-नगरस्य जिनीवा–विश्वविद्यालये सा प्रवेशं प्राप्नोत् । तत्र अपि तस्य विश्वविद्यालयस्य निर्वहणसमितिः तत्रत्यान् सर्वान् अपि पुरुषविद्यार्थीन् पृष्ट्वा एव तस्यै प्रवेशम् अयच्छत् । यदा सा पिलिडेल्फिया–विश्वविद्यालये अध्ययनं कुर्वती आसीत् तदा अपि तस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः कष्टं न्यूनं न आसीत् । तत्र यदा सा रोगिणां प्रकोष्ठं प्रविशति स्म तदा अन्ये सर्वे वैद्यविद्यार्थिनः बहिः गच्छन्ति स्म । तया एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् एकया एव रोगिणां परीक्षाः कृत्वा विवरणपत्रे विवरणं लेखनीतम् आसीत् । तथापि सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् छलेन अध्ययनं समाप्य १८४९ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः सा [[यूरोप्]]-देशम् अगच्छत् । तत्र तया उत्तमं स्वागतं प्राप्तम् । तत्रैव विभिन्नेषु वैद्यालयेषु सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् कार्यं कुर्वती अनुभवं सम्पादितवती ।

एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १८५१ तमे वर्षे पुनः न्यूयार्क्-नगरं प्रत्यागता । तत्र लघु वैद्यालयस्य उद्घाटनं तस्याः लक्ष्यम् आसीत् । किन्तु तत् सुलभसाध्यं न आसीत् । '''“शरीरस्य, वातावरणस्य,परितः विद्यमानस्य परिसरस्य च मालिन्यस्य निवारणात् एव रोगाणां निवारणं साध्यम्”''' इति तया कृतानि भाषणानि कासाञ्चन महिलानां मनः आकर्षत् । तदनन्तरं १८५३ तमे वर्षे भगिन्या एमिल्या सह मिलित्वा सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यालयम् उदघाटयत् । अस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः भगिनी [[एमिली]] अपि वैद्यपदवीं प्राप्तवती आसीत् । १८५७ तमवर्षाभ्यन्तरे तया आरब्धः वैद्यालयः सम्पूर्णतया महिलानां तथा बालानां च वैद्यालयः जातः । तादृशी एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १९१० वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://biodiversitylibrary.org/creator/706 Works by Elizabeth Blackwell online at the Biodiversity Heritage Library]
*[http://nyheritage.nnyln.net/cdm/search/collection/sunyup01/searchterm/elizabeth%20blackwell/field/relatig/mode/exact/conn/and/order/title/ad/asc Elizabeth Blackwell Collection on New York Heritage Digital Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321205301/http://nyheritage.nnyln.net/cdm/search/collection/sunyup01/searchterm/elizabeth%20blackwell/field/relatig/mode/exact/conn/and/order/title/ad/asc |date=2016-03-21 }}
* [http://himetop.wikidot.com/elizabeth-blackwell Some places and memories related to Elizabeth Blackwell]
* [http://www.womeninscience.co.uk/bios.php Women in Science]
* [http://www.nlm.nih.gov/hmd/blackwell/ An online history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907214728/http://www.nlm.nih.gov/hmd/blackwell/ |date=2015-09-07 }} at the [[National Institutes of Health]], including copies of historical documents
* [http://womenshistory.about.com/library/bio/blbio_blackwell_eliz.htm An online biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516052231/http://womenshistory.about.com/library/bio/blbio_blackwell_eliz.htm |date=2008-05-16 }} of Elizabeth Blackwell, with links to more articles on Blackwell and others in her famous family, plus links to many resources on the Net
* [http://www.nlm.nih.gov/changingthefaceofmedicine/physicians/biography_35.html Biography] from the [[National Institute of Health]]
* [http://www.hws.edu/about/blackwell/ Elizabeth Blackwell at the Hobart and William Smith Colleges Archives.]
* [http://academic.hws.edu/library/archives/pdfs/EBResources.pdf Elizabeth Blackwell Resources Available in Hobart and William Smith Colleges Archives.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050329023401/http://academic.hws.edu/library/archives/pdfs/EBResources.pdf |date=2005-03-29 }}
* [http://academic.hws.edu/library/archives/pdfs/chronBib.pdf Chronological Bibliography of Selected Scholarly Works by Dr. Elizabeth Blackwell.]
* [http://winningthevote.org/F-EBlackwell.html Elizabeth Blackwell at winningthevote.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509161808/http://winningthevote.org/F-EBlackwell.html |date=2008-05-09 }}
* [http://nrs.harvard.edu/urn-3:RAD.SCHL:sch00052 Papers, 1835-1960.] [http://radcliffe.harvard.edu/schlesinger-library Schlesinger Library], Radcliffe Institute, Harvard University.

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैद्याः]]

[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]</text>
      <sha1>s6exosu8kdvbq0ztx9apfec7e5lvzms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्रान्सिस् एच् सि क्रिक्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17003</id>
    <revision>
      <id>500746</id>
      <parentid>499580</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21324" sha1="nals6zepjf7q3gb3572fwh1fgg8edp2" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = फ्रान्सिस्  क्रिक्
| image = Francis Crick.png
| image_size = 250px
| caption = 
| birth_date = 8 June 1916
| birth_place =  [[Weston Favell]], [[Northamptonshire]], England
| residence = UK, U.S.
| nationality = British
| death_date = {{Death date and age|2004|7|28|1916|6|8|df=yes}}
| death_place = [[San Diego]], [[California]], U.S.
| death_cause = Colon cancer
| field = [[भौतिकशास्त्रम्]], [[Molecular biology]]
| work_institutions = Institute for the Furtherment of Genetic Studies
| alma_mater = [[University College London]]&lt;br /&gt;[[University of Cambridge]]
| doctoral_advisor = [[Max Perutz]]
| doctoral_students =
| known_for = [[DNA|DNA structure]], [[consciousness]]
| prizes = [[Nobel Prize for Physiology or Medicine|Nobel Prize]] (1962)
| religion = Agnostic&lt;ref name=&quot;CrickWMP&quot;/&gt;
| signature = Francis Crick signature.svg
}}
अयं '''फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्''' ({{lang-en|Francis H. C. Crick}}) प्रख्यातः भौतविज्ञानी । अयम् अपि &quot;द्विचक्रकस्य रचनायाः” संशोधकेषु अन्यतमः । अन्यौ द्वौ जेम्स् डि. व्याट्सन् तथा [[मारीस् एच् विल्किन्स्]] च । अयं फ्रान्सिस् [[हेच् सि क्रिक्]] १९१६ वर्षे जून्-मासस्य ८ दिनाङ्के [[इङ्ग्लेण्ड्]]-देशस्य नार्ताम्प्टन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । [[लण्डन्]]–विश्वविद्यालयस्य महाविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । भौतविज्ञाने &quot;डाक्टरेट्”-पदवीं प्राप्य द्वितीये महायुद्धे सैनिकरूपेण कार्यम् अकरोत् अपि । १९४९ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयस्य वैद्यकीय–संशोधन–संस्थां प्राविशत् । तदनन्तरम् एषः फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् जीवरसायनविज्ञाने आसक्तः अभवत् । यदा [[जेम्स् डि व्याट्सन्]] केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्रति संशोधकरूपेण आगतवान् तदा तस्य प्रतिभाम् अभिज्ञाय फ्रान्सिस् हेच्. क्रिक् तं स्वेन सह संशोधनार्थम् अचिनोत् । वस्तुतः तयोः विलक्षणः स्नेहः । जेम्स् डि. व्याट्सन् अत्यन्तं मितभाषी, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् तु अतिभाषी । फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् भौतविज्ञानी, जेम्स् डि. व्याट्सन् वंशशास्त्रस्य विज्ञानी । अयं फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्  केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये जेम्स् डि. व्याट्सनेन सह &quot;डी एन् ए&quot; अणोः रचनायाः विषये दीर्घकालं संशोधनम् अकरोत् । तयोः संशोधनस्य निमित्तम् अपेक्षितं साहाय्यम् आचरितवान् मारीस् हेच्. विल्किन्स् नामकः भौतविज्ञानी । ताभ्यां द्वाभ्यां मिलित्वा कृतस्य कार्यस्य फलम् एव &quot;व्याट्सन्–क्रिक्–चक्रकयुग्मम्” । तदर्थम् एषः फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् १९६२ तमे वर्षे वैद्यकीयं तथा शरीरक्रियाविज्ञानस्य विभागे सहोद्योगिना जेम्स् डि. व्याट्सनेन, तथा मार्गदर्शकेण मारीस् हेच्. विल्किन्सेन च सह &quot;नोबेल्”–पुरस्कारं प्राप्नोत् ।

वंशविज्ञानस्य आधारं कल्पितवान् [[ग्रिगोर् जान् मेण्डेल्]] नामकः विज्ञानी '''’गुणलक्षणानि वंशश्रेणीतः वंशश्रेणीं प्रति निर्दिष्टानां नियमानाम् अनुसारम् एव गच्छन्ति’''' इति उक्तवान् आसीत् । तदनन्तरं तद्विषये संशोधनं कृतवन्तः विज्ञानिनः वर्णतन्तवः (क्रोमोजोन्स्) कोशकेन्द्रेषु (न्यूक्लियस्) भवन्ति । निर्दिष्टसंख्यानां वर्णतन्तवः निर्दिष्टे प्रभेदे एव भवन्ति । कस्यापि जीविनः वर्णतन्तुषु अर्धभागः [[पिता|पितृ]]पक्षतः, अर्धभागः [[माता|मातृ]]पक्षतः आगताः भवन्ति । सर्वस्मिन् अपि वर्णतन्तौ निर्दिष्टगुणस्य कारणीभूतः गुणाणुः (जीन्) भवति इत्यादीन् विषयान् संशोधितवन्तः । एते त्रयः (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) तान् एव विषयान् आधारीकृत्य संशोधनस्य अनुवर्तनम् अकुर्वन् । तादृशेषु गुणाणुषु निहितं प्रकृतेः रहस्यं ज्ञातव्यं चेत् गुणाणोः रचना ज्ञातव्या आसीत् । यदा जेम्स् डि. व्याट्सन् [[अमेरिका]]तः नेपल्स् प्रति मारीस् हेच्. विल्किन्सस्य सूचनां, विवरणं च प्रष्टुम् गतः आसीत् तदा &quot;डि एन् ए&quot; अणोः क्ष-किरणचित्राणि अपश्यत् । तस्मिन् चित्रे तत्र तत्र छाया दृष्टा । तदा तन्मध्ये किम् अस्ति इति संशोधितं चेत्  &quot;डि एन् ए&quot; अणोः रचना ज्ञायेत इति अभासत अस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य ।

 
सः जेम्स् डि. व्याट्सन् मूलतः जीवविज्ञानी । तस्मात् कारणात् तस्य क्ष-किरणानां विषये तावत् ज्ञानं न आसीत् । अतः सः तद्विषये अधिकं नैपुण्यं प्राप्तुं [[ब्रिट्न्]]-नगरे स्थितं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्रैव अस्य फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिकस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य च मेलनं जातम् । तत्र तौ द्वौ अपि अहर्निशं कार्यं कुर्वन्तौ सहस्रशः क्ष-किरणानां परीक्षां कृतवन्तौ । बहूनाम् अपयशानाम् अनन्तरं &quot;डबल् हीलिक्स्” सदृशम् एकं चक्रकं सज्जीकृतं ताभ्याम् । एका क्रमानुगतिः (सीक्वेन्स्) एकस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थं जीवकोशम् आदिशति । अपरा क्रमानुगतिः  अपरस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थम् आदिशति । अतः जीविनः क्रमानुगतिः जीवकोशस्य कार्यं निर्णेति । तस्मात् एव कारणात् [[जठरम्|जठरस्य]] जीवकोशः, पित्तकोशस्य जीवकोशात् भिन्नः भवति । विभिन्नेषु जनेषु [[नेत्रम्|नेत्रस्य]] वर्णः विभिन्नः भवति । इति विषयं संशोधितवन्तः । एतेषां त्रयाणाम् (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच् विल्किन्स् च) एतत् संशोधनम् अत्यन्तं महत्त्वयुतं चापि । अस्य संशोधनस्य कारणतः एव बहूनाम् आनुवंशिकाणां रोगाणां चिकित्सा संशोधिता । अपेक्षानुगुणं जीविनां सृष्टिः इति विषयस्य संशोधनम् अपि प्रोत्साहितम् अभवत् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://embryo.asu.edu/pages/francis-harry-compton-crick-1916-2004 &quot;Francis Harry Compton Crick (1916-2004)&quot; by A. Andrei at the Embryo Project Encyclopedia]

;Crick papers
*[http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/testing/html/mss0660a.html#abstract Register of Francis Crick Personal Papers – MSS 660] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825101712/http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/testing/html/mss0660a.html#abstract |date=2007-08-25 }} Crick's personal papers at Mandeville Special Collections Library, Geisel Library, University of California, San Diego
*Francis Crick Archive&amp;nbsp;— Papers by Francis Crick are available for study at the [[Wellcome Library]]’s Archives and Manuscripts department. These papers include those dealing with Crick’s career after he moved to the Salk Institute in San Diego. The digitised papers are available at [http://wellcomelibrary.org/using-the-library/subject-guides/genetics/makers-of-modern-genetics/digitised-archives/francis-crick/ Codebreakers: Makers of Modern Genetics: the Francis Crick papers]
* [http://profiles.nlm.nih.gov/SC/Views/AlphaChron/date/10002/ Comprehensive list of pdf files of Crick's papers from 1950 to 1990] – National Library of Medicine.
*[http://www.nature.com/nature/focus/crick/index.html Francis Crick papers] – ''[[Nature (journal)|Nature]].com''
*http://www.intuition.org/txt/crick2.htm for Crick's comments on LSD
* [http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/manu-corr-bretscher.html Manuscripts and Correspondence – Mark Bretscher] {{Webarchive|url=https://archive.is/20071209213558/http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/manu-corr-bretscher.html |date=2007-12-09 }} Discovery of Crick's original scientific material in Cambridge, England.
*[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/people/crick.html Key Participants: Francis H. C. Crick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921094746/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/people/crick.html |date=2012-09-21 }} – ''Linus Pauling and the Race for DNA: A Documentary History''

;Audio and video files
*[http://www.artboy.info/strange/listen.html An interview with Francis Crick and Christof Koch, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303085551/http://www.artboy.info/strange/listen.html |date=2009-03-03 }}
*[http://www.bl.uk/onlinegallery/features/beautifulminds/sounds.html#compton Listen to Francis Crick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022011228/http://www.bl.uk/onlinegallery/features/beautifulminds/sounds.html#compton |date=2012-10-22 }}
*[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1962/press.html Presentation speech] at the Nobel Prize ceremony in 1962.
*''[http://www.artboy.info/strange/listen.html#Christof1 The Quest for Consciousness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303085551/http://www.artboy.info/strange/listen.html#Christof1 |date=2009-03-03 }}'' – ''The Quest for Consciousness'' – 65&amp;nbsp;minute audio program&amp;nbsp;— a conversation on Consciousness with neurobiologist Francis Crick of the Salk Institute and neurobiologist Christof Koch from Caltech.
*[http://www.bbc.co.uk/bbcfour/audiointerviews/profilepages/crickwatson1.shtml Listen] to Francis Crick and James Watson talking on the BBC in 1962, 1972, and 1974.
*[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s1-2-crick.html The Impact of Linus Pauling on Molecular Biology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920163023/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s1-2-crick.html |date=2012-09-20 }} – a 1995 talk delivered by Crick at [[Oregon State University]]

;About his work
* [http://genome.wellcome.ac.uk/node30074.html The Crick Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224001514/http://genome.wellcome.ac.uk/node30074.html |date=2008-12-24 }} at the Wellcome Trust.
* [http://chem-faculty.ucsd.edu/joseph/CHEM13/DNA1.pdf &quot;Quiet debut for the double helix&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207145444/http://chem-faculty.ucsd.edu/joseph/CHEM13/DNA1.pdf |date=2007-02-07 }} by Professor Robert Olby, ''Nature'' '''421''' (23 January 2003): 402–405.
* [http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html Reading list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826083936/http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html |date=2005-08-26 }} for discovery of DNA story from the National Centre for Biotechnology Education.

;About his life
* [http://sydney.edu.au/sydney_ideas/lectures/2010/professor_robert_olby.shtml Olby's Australian lecture, March 2010]
*[http://www.salk.edu/news/releases/details.php?id=103 Salk Institute Press Release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041012184112/http://www.salk.edu/news/releases/details.php?id=103 |date=2004-10-12 }} on the death of Francis Crick.
*[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3937475.stm BBC News: Francis Crick dies aged 88]
*[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568380/Francis_Crick.html Francis Crick]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028153725/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568380/Francis_Crick.html |date=2009-10-28 }} 2009-10-31) – MSN Encarta
*[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Collection/CID/SC The Francis Crick Papers] – Profiles in Science, National Library of Medicine

;Miscellaneous
*[http://www.genome.gov/18516768 National DNA Day, 25 April 2006 Moderated Chat Transcript Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517004945/http://www.genome.gov/18516768 |date=17 May 2006 }}
*[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article463763.ece Obituary]{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in &quot;The Times&quot; (London) of Francis Crick, 30 July 2004.
* [http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article702961.ece Independent On Line article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615141650/http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article702961.ece |date=2006-06-15 }} about Consciousness, 7 June 2006.
*[http://www.biochemist.org/bio/02605/0080/026050080.pdf Francis Crick Obituary] ''The Biochemist''
*[http://neuro.bcm.edu/eagleman/papers/Eagleman_Crick_VisionResearch2005.pdf Obituary: Francis H. C. Crick (1916–2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926121041/http://neuro.bcm.edu/eagleman/papers/Eagleman_Crick_VisionResearch2005.pdf |date=2007-09-26 }} by David M. Eagleman, in ''Vision Research''
*{{Cite journal|author=Siegel RM, Callaway EM |title=Francis Crick's Legacy for Neuroscience: Between the α and the Ω |journal=PLoS Biology |volume=2 |issue=12 |pages=e419 |date=December 2004 |pmid=17593891 |pmc=535570 |doi=10.1371/journal.pbio.0020419 | issn = 1544-9173 }}
*[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/watsoncrick.html 100 Scientists and Thinkers: James Watson and Francis Crick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510021309/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/watsoncrick.html |date=2000-05-10 }} from [[Time (magazine)|TIME magazine]].
*[http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/Crick62.html Francis Crick: Nobel Prize 1962, Physiology or Medicine]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402085840/http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/Crick62.html |date=2010-04-02 }}
*[http://www.msnbc.msn.com/id/5549247 Associated Press story on the death of Francis Crick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011145629/http://www.msnbc.msn.com/id/5549247 |date=2008-10-11 }}
*[http://www.packer34.freeserve.co.uk/selectedTATAwebsites.htm First press stories on DNA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618160456/http://www.packer34.freeserve.co.uk/selectedTATAwebsites.htm |date=2006-06-18 }} but for the 'second' DNA story in ''The New York Times'', see: http://www.nytimes.com/packages/pdf/science/dna-article.pdf&amp;nbsp;— for reproduction of the original text in June 1953.
*[http://www.physicstoday.org/vol-56/iss-3/p42.html Lynne Elkins' article on Franklin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030821111823/http://www.physicstoday.org/vol-56/iss-3/p42.html |date=2003-08-21 }}.
*[http://www.nytimes.com/indexes/2003/02/25/health/genetics/index.html 50th anniversary series of articles] -from ''[[The New York Times]]''.
*[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/quotes/olby.html Quotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207122655/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/quotes/olby.html |date=2009-02-07 }} of [[Robert Olby]] on exactly who ''may'' have discovered the structure of DNA.
*[http://www.eyeonbooks.com/ibp.php?ISBN=006082333X listen to Matt Ridley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223085009/http://www.eyeonbooks.com/ibp.php?ISBN=006082333X |date=2009-12-23 }} talking about Francis Crick.
*[http://www.packer34.freeserve.co.uk/rememberingfranciscrickacelebration.htm A celebration of Francis Crick's life in science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211091009/http://www.packer34.freeserve.co.uk/rememberingfranciscrickacelebration.htm |date=2007-02-11 }}.
*[http://www.webofstories.com/play/13844 Francis Crick tells his life story at [[Web of Stories]]]
*[http://www.odilecrick.com/ Odile Crick's Artwork and biography]
*{{Cite journal|author=Bretscher M, Lawrence P |title=Francis Crick 1916–2004 |journal=Current Biology |volume=14 |issue=16 |pages=R642–5 |date=August 2004 |pmid=15324677 |doi=10.1016/j.cub.2004.08.006}}
*[http://www.theatlantic.com/doc/200410/steyn Article by Mark Steyn from The Atlantic in 2004].
*[http://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/PAL/NewFiles/PAListFrames.html Review of &quot;Francis Crick: Hunter of Life's Secrets&quot; in 'Current Biology']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224095640/http://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/PAL/NewFiles/PAListFrames.html |date=2012-02-24 }}.

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>nals6zepjf7q3gb3572fwh1fgg8edp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मारीस् एच् विल्किन्स्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17004</id>
    <revision>
      <id>500755</id>
      <parentid>497065</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13765" sha1="bvw25humqgm4rouyyfqz9yerrp874it" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
|name =मारीस् एच् विल्किन्स् 
|image =Maurice H F Wilkins.jpg
|image_size = 220px
|caption = Maurice Wilkins
|birth_date = {{birth date|1916|12|15|df=y}}
|birth_place = [[Pongaroa]], [[Wairarapa]],&lt;br&gt; [[New Zealand]]
|residence =
|death_date = {{death date and age|2004|10|5|1916|12|15|df=y}}
|death_place = [[Blackheath, London|Blackheath]], London,&lt;br&gt; UK
|fields = [[Physics]], [[Molecular biology]]
|work_institution = [[University of California, Berkeley]]
|alma_mater =
|doctoral_advisor =
|doctoral_students =
|known_for  = X-ray diffraction, DNA
|prizes = [[Nobel Prize in Physiology or Medicine]] (1962)
|religion =
|footnotes =
}}

(कालः - १५. १२. १९१६)

अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् (Maurice H. Wilkins) अपि कश्चन प्रसिद्धः भौतविज्ञानी । अयम् अपि &quot;द्विचक्रकस्य रचनायाः” संशोधकेषु अन्यतमः । अन्यौ द्वौ [[जेम्स् डि व्याट्सन्]] तथा [[फ्रान्सिस् एच् सि क्रिक्]] च । अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् १९१६ तमे वर्षे डिसेम्बरमासस्य १५ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । १९४० तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयतः &quot;डाक्टरेट्”–पदवीं प्राप्नोत् । अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् कश्चन [[न्यूजिलेण्ड्]]–ब्रिटिष्–भौतविज्ञानी । तथापि द्वितीयस्य महायुद्धस्य अवसरे [[अमेरिका]]देशेन् उत्पादितस्य अणुस्फोटकस्य निर्माणे अपि कार्यम् अकरोत् । युद्धस्य समाप्तेः अनन्तरं तादृशं कार्यं कृतम् इत्यतः (अणुस्फोटकस्य निर्माणम्) जुगुप्सां प्राप्य भौतविज्ञानस्य क्षेत्रम् एव अत्यजत् । तदनन्तरं जीवरसायनविज्ञाने आसक्तः सन् तत्रैव संशोधनम् आरब्धवान् । निर्यासद्रवेन &quot;डि एन् ए&quot;–अणोः तन्तून् निर्माय तान् तन्तून् क्ष-किरणवक्रयोजनद्वारा (एक्स् रे डिफ्र्याक्षन्) परीक्षितवान् । तस्य फलितांशस्य आधारेण एव जेम्स् डि. व्याट्सन् तथा फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् &quot;द्विचक्रकस्य रचनायाः” संशोधनम् अकुरुताम् । तस्य संशोधनस्य निमित्तम् अयं मारीस् हेच्. विल्किन्स् ताभ्यां जेम्स् डि. व्याट्सन् तथा फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् इत्येताभ्यां सह १९६२ तमे वर्षे वैद्यकीयं तथा शरीरक्रियाविज्ञानस्य विभागे सहोद्योगिना &quot;नोबेल्”–पुरस्कारं प्राप्नोत् ।

वंशविज्ञानस्य आधारं कल्पितवान् [[ग्रिगोर् जान् मेण्डेल्]] नामकः विज्ञानी 'गुणलक्षणानि वंशश्रेणीतः वंशश्रेणीं प्रति निर्दिष्टानां नियमानाम् अनुसारम् एव गच्छन्ति’ इति उक्तवान् आसीत् । तदनन्तरं तद्विषये संशोधनं कृतवन्तः विज्ञानिनः वर्णतन्तवः (क्रोमोजोन्स्) कोशकेन्द्रेषु (न्यूक्लियस्) भवन्ति । निर्दिष्टसंख्यानां वर्णतन्तवः निर्दिष्टे प्रभेदे एव भवन्ति । कस्यापि जीविनः वर्णतन्तुषु अर्धभागः [[पिता|पितृ]]पक्षतः, अर्धभागः [[माता|मातृ]]पक्षतः आगताः भवन्ति । सर्वस्मिन् अपि वर्णतन्तौ निर्दिष्टगुणस्य कारणीभूतः गुणाणुः (जीन्) भवति इत्यादीन् विषयान् संशोधितवन्तः । एते त्रयः (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) तान् एव विषयान् आधारीकृत्य संशोधनस्य अनुवर्तनम् अकुर्वन् । तादृशेषु गुणाणुषु निहितं प्रकृतेः रहस्यं ज्ञातव्यं चेत् गुणाणोः रचना ज्ञातव्या आसीत् । यदा जेम्स् डि. व्याट्सन् अमेरिकातः नेपल्स् प्रति अस्य मारीस् हेच्. विल्किन्सस्य सूचनां, विवरणं च प्रष्टुम् आगतः आसीत् तदा &quot;डि एन् ए&quot; अणोः क्ष-किरणचित्राणि तस्मै अदर्शयत् । तस्मिन् चित्रे तत्र तत्र छाया दृष्टा । तदा तन्मध्ये किम् अस्ति इति संशोधितं चेत्  &quot;डि एन् ए&quot; अणोः रचना ज्ञायेत इति अभासत तस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य ।

 
ततः प्रतिनिवृत्तस्य तस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य क्ष-किरणानां विषये तावत् ज्ञानं न आसीत् । यतः सः मूलतः जीवविज्ञानी आसीत् । तस्मात् कारणात् सः तद्विषये अधिकं नैपुण्यं प्राप्तुं ब्रिट्न् नगरे स्थितं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्रैव फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिकस्य मेलनं जातम् । तत्र तौ द्वौ अपि अहर्निशं कार्यं कुर्वन्तौ सहस्रशः क्ष-किरणानां परीक्षां कृतवन्तौ । बहूनाम् अपयशानाम् अनन्तरं &quot;डबल् हीलिक्स्” सदृशम् एकं चक्रकं सज्जीकृतं ताभ्याम् । एका क्रमानुगतिः (सीक्वेन्स्) एकस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थं जीवकोशम् आदिशति । अपरा क्रमानुगतिः  अपरस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थम् आदिशति । अतः जीविनः क्रमानुगतिः जीवकोशस्य कार्यं निर्णेति । तस्मात् एव कारणात् [[जठरम्|जठरस्य]] जीवकोशः, पित्तकोशस्य जीवकोशात् भिन्नः भवति । विभिन्नेषु जनेषु [[नेत्रम्|नेत्रस्य]] वर्णः विभिन्नः भवति । इति विषयं संशोधितवन्तः । एतेषां त्रयाणाम् (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) एतत् संशोधनम् अत्यन्तं महत्त्वयुतं चापि । अस्य संशोधनस्य कारणतः एव बहूनाम् आनुवंशिकाणां रोगाणां चिकित्सा संशोधिता । अपेक्षानुगुणं जीविनां सृष्टिः इति विषयस्य संशोधनम् अपि प्रोत्साहितम् अभवत् ।

==बाह्यानुबन्धः==
* Professor Maurice Wilkins, [http://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-maurice-wilkins-543103.html Obituary from The Independent on Sunday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913153225/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-maurice-wilkins-543103.html |date=2011-09-13 }}, 9 October 2004.
* {{cite doi|10.1038/nature01397}}
* [http://www.peoplesarchive.com/ for the People's Archive/BBC 90 story interview with Crick AND the 236 story interview with Brenner].
* [http://nobelprize.org/medicine/laureates/1962/press.html Presentation speech at the Nobel Prize ceremony in 1962].
* [http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html Reading University site on 50th anniversary of Discovery of the structure of DNA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826083936/http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html |date=2005-08-26 }}. Includes a [http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html list of Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826083936/http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html |date=2005-08-26 }} on the subject.
* [http://www.nobel.se/medicine/laureates/1962/wilkins-bio.html Biography (from Nobel)]
* [http://www.nzedge.com/heroes/wilkins.html Biography (from the New Zealand Edge)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804182408/http://www.nzedge.com/heroes/wilkins.html |date=2004-08-04 }}
* [http://www.ba-education.demon.co.uk/for/science/dnamain.html Discovery Story in BA Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050404020818/http://www.ba-education.demon.co.uk/for/science/dnamain.html |date=2005-04-04 }}
* [http://www.kingscollections.org/exhibitions/archives/dna DNA: The King's Story detailing Wilkins' involvement in elucidating the structure of DNA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416092257/http://www.kingscollections.org/exhibitions/archives/dna/ |date=2015-04-16 }}
* [http://dnaandsocialresponsibility.blogspot.co.uk/ DNA and Social Responsibility Project: Archiving Maurice Wilkin's Personal Papers]
* [http://www.nature.com/nature/dna50/archive.html List of classic papers in ''Nature'' on DNA structure]
* [http://www.bbc.co.uk/bbcfour/audiointerviews/profilepages/crickwatson1.shtml Listen to Francis Crick and James Watson talking on the BBC]
* [http://www.nytimes.com/packages/pdf/science/dna-article.pdf] – for reproduction of the original text in June 1953.
* [http://www.physicstoday.org/vol-56/iss-3/p42.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030821111823/http://www.physicstoday.org/vol-56/iss-3/p42.html |date=2003-08-21 }} for Lynne Elkins' article on Franklin.
* [http://www.nytimes.com/indexes/2003/02/25/health/genetics/index.html New York Times 50th anniversary series] of excellent articles.
* [http://www.nytimes.com/packages/pdf/science/dna-article.pdf] The first American newspaper coverage of the discovery of the DNA structure: Saturday, 13 June 1953 The New York Times
* [http://sounds.bl.uk/View.aspx?item=021M-C0408X0017XX-0100V0.xml Listen to an oral history interview with Maurice Wilkins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130131014/http://sounds.bl.uk/View.aspx?item=021M-C0408X0017XX-0100V0.xml |date=2012-01-30 }} – a life story interview recorded for [http://www.bl.uk/nls National Life Stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140425192058/http://www.bl.uk/nls |date=2014-04-25 }} at the British Library

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>bvw25humqgm4rouyyfqz9yerrp874it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दिलीपस्य (ए. आर्. रहमान) प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21403</id>
    <revision>
      <id>500736</id>
      <parentid>499570</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69408" sha1="kia9gbpenki3m7wxj6ai5a01d229ah6" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; vertical-align: middle;&quot;
|+ &lt;span style=&quot;font-size: 9pt&quot;&gt;'''ए.आर्. रहमानेन प्राप्तप्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली&lt;/span&gt;
|-
{{!}} colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; {{!}}&lt;br /&gt; [[ए. आर्. रहमान]] आस्कर् प्रशस्तिस्मरणिकासहितः चेन्नै नगरे स्वस्य गृहे उपविष्टः ।
|- 
{{!}} colspan=3 {{!}}
{{{!}} class=&quot;collapsible collapsed&quot; width=100%
! colspan=3 style=&quot;background-color: #D9E8FF; text-align: center;&quot; {{!}} Awards &amp; Nominations
{{!}}-
|- bgcolor=#D9E8FF
| style=&quot;text-align:center;&quot; | '''Award'''
| style=&quot;text-align:center; background: #cceecc; text-size:0.9em&quot; width=50| '''Won'''
| style=&quot;text-align:center; background: #ffccdd; text-size:0.9em&quot; width=50| '''Nominated'''
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Academy Awards|Academy Award]]
|{{won|2}}
|{{nom|5}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[British Academy of Film and Television Arts]]
|{{won|1}}
|{{nom|2}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Broadcast Film Critics Association Awards|Critics' Choice Awards]]
|{{won|2}}
|{{nom|3}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Filmfare Awards]]
|{{won|15}}
|{{nom|13}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Filmfare Awards South]]
|{{won|13}}
|{{nom|15}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Golden Globe Awards|Golden Globes]]
|{{won|1}}
|{{nom|2}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Grammy Award]]s
|{{won|2}}
|{{nom|2}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[MTV Asia Awards]]
|{{won|2}}
|{{nom|3}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[MTV Video Music Awards]]
|{{won|1}}
|{{nom|2}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[National Film Awards]]
|{{won|4}}
|{{nom|4}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Satellite Awards]]
|{{won|1}}
|{{nom|4}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Tamil Nadu State Film Awards]]
|{{won|5}}
|{{nom|5}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[Vijay Awards]]
|{{won|1}}
|{{nom|1}}
|-
|align=&quot;center&quot;|
;[[World Soundtrack Academy|World Soundtrack Awards]]
|{{won|1}}
|{{nom|1}}
{{!}}}
|- bgcolor=#D9E8FF
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot;|
;'''Total number of wins and nominations'''
|-
|{{won|'''Totals'''}}
|{{won|'''103'''}}
|{{nom|'''122'''}}
|- bgcolor=#D9E8FF
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: smaller; text-align:center;&quot; | [[#References|Footnotes]]
|}

भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतज्ञस्य ए. आर्. रहमान इत्यास्य प्राप्तानां नामाङ्कितानां च प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली अस्मिन् पुटे समलङ्कृता अस्ति ।

==प्रशस्तिपुरस्काराः==
===सगौरवम्===
* 1९९4 - संस्कृतिप्रशस्तिः&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sanskritifoundation.org/pdf/AwardeesList.pdf|title=Sanskriti Awards - Winners List|publisher=Sanskriti Foundation|accessdate=2011-01-16|archive-date=2010-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226032715/http://www.sanskritifoundation.org/pdf/AwardeesList.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः संस्कृतिप्रतिष्ठनस्य प्रशस्तिः।  
* १९९५- बोम्मायी नागी रेड्डी प्रशास्तिः &lt;ref name=&quot;Sanskriti&quot;/&gt;
* १९९५ - कलैमामणिः
** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः तमिळुनाडु सर्वकारस्य प्रशस्तिः । 
* १९९५ - मौरिटियस राष्ट्रियप्रशस्तिः &lt;ref name=&quot;Timesnow&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.timesnow.tv/articleshow/4335762.cms|title=The golden boy of Indian music A R Rahman turns 44|work=The Times of India|publisher=[[Times Now]]|date=२०१०-01-06|accessdate=2012-03-13|archive-date=2014-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924045000/http://www.timesnow.tv/articleshow/4335762.cms|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
**सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः मौरिटियस प्रशस्तिः । 
* १९९५ - मलेशियाप्रशस्तिः &lt;ref name=&quot;Timesnow&quot;/&gt;
** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः मलेशियाप्रशस्तिः 
* १९९५ - राजीवगन्धिप्रशस्तिः&lt;ref name=&quot;Sanskriti&quot;/&gt;
** प्रथमवारं सङ्गीतसाधनर्थं राजीवगन्धिप्रशस्तिः ।  
*[[पद्मश्रीप्रशस्तिः]](२०००-२००९)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2000/01/27/stories/02270005.htm|title=Padma Vibhushan, Padma Bhushan, Padma Shri awardees|publisher=[[The Hindu]]|date=2000-01-26|accessdate=2000-01-27|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103022618/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2000/01/27/stories/02270005.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
** [[भरतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] अत्युन्नतनागरिकपुरस्कारः 
* १९९६ - गानकलधरः &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bharatkalachar.com/growth3.htm|title=A R Rahman receiving Gana Kaladhar from Sivaji Ganeshan|publisher=Bharatkalachar.com|accessdate=2011-01-16|archive-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707232022/http://www.bharatkalachar.com/growth3.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
* २००१ - अल् अमीन् शैक्षिकसमाजस्य समुदायस्य प्रशस्तिः ।
* अवध् अम्मन प्रशस्तिः २००१ - [[अवध सम्मानः]]
**उत्तरप्रदेशासर्वकारेण सङ्गीतक्षेत्रे परिगननीययोगदानार्थं प्रशस्तिः । 
* २००२ - अमिर् खुस्रो सङ्गीतनवाज़् प्रशस्तिः । 
*२००४ - लतामङ्गेश्कर् राष्ट्रियप्रशस्तिः ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.indiainfo.com/2005/02/21/2102rehman.html|title=A R Rehman to receive 'Lata Mangeshkar Award'|publisher=indianinfo.com|date=2005-02-21|accessdate=2009-03-04|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725175000/http://news.indiainfo.com/2005/02/21/2102rehman.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः मध्यप्रदेशसर्वकारस्य प्रशस्तिः  
*२००५ - महावीरमहात्माप्रशस्तिः &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesfoundation.indiatimes.com/Oneness-Initiative/articleshow/1651354.cms|title=Mahavir Mahatma Awards २००5|publisher=Times Foundation|accessdate=2009-03-04|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025334/http://timesfoundation.indiatimes.com/Oneness-Initiative/articleshow/1651354.cms|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*२००६ - स्टेन्फोर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवसम्माननम् ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm|title=Stanford University honours A R Rahman|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2009-03-04}}&lt;/ref&gt;
* २००६ - सनातनसङ्गीतसंस्कृतिसङ्गीरपुरस्कारः &lt;ref name=&quot;Sanskriti&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sanatan.in/events.html|title=A. R. Rahman - Talent Tujhe Salaam|work=[[Sanatan Sangeet Sanskriti]]|publisher=Sanatan.in|date=Undated|accessdate=2011-01-16|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221153321/http://www.sanatan.in/events.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः सनातनसङ्गीतसंस्कृतिसङ्घटनम् । 
* २००६ - स्वरालययेसुदासप्रशस्तिः &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013112120400.htm|title=Swaralaya Award for A.R.Rahman|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=2007-01-31|location=Chennai, India|date=2007-01-31|archive-date=2007-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515001001/http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013112120400.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
** सङ्गीतक्षेत्रे विशेषसाधनां कृतवद्भ्यः स्वरालयः कैरळी - येसुदास प्रशस्तिः । 
* २००७ -सङ्गीतक्षेत्रे विशेषोपलब्धिप्राप्तवद्भ्यः लिम्का बुक् आफ् रेकार्ड्स् प्रशस्तिः । &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/limca-book-records-felicitates-ar-rahman|title=Limca Book of records felicitates A.R. Rahman |publisher=Radioandmusic.com|accessdate=2011-01-16}}&lt;/ref&gt;
* २००८ - CNN-IBN ग्लोबल्  वर्षस्य भारतीयः पुरस्कारः । &lt;ref&gt;{{cite video|url=http://www.youtube.com/watch?v=noGxNBuMmM4|title=CNN IBN Global Indian of the year 2008 - ARRahman|publisher=[[YouTube]]|work=[[CNN IBN]]|date=2008|accessdate=2011-01-16}}&lt;/ref&gt;
* २००८ - NDTV वर्षस्य भारतीयः पुरस्कारः &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/rahman-awarded-ndtv-indian-year|title=Rahman awarded NDTV Indian of the year
|publisher=Radioandmusic.com|date=2008-01-18}}&lt;/ref&gt;
* २००८ - रोटरी अन्ताराष्टियप्रशस्तिः [[Rotary International|Rotary Club of Madras]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/15580.html|title=A R Rahman Honored|publisher=Indiaglitz|date=२००8-06-04|accessdate=2012-03-13|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626115742/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/15580.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
** Lifetime Achievement Award
* २००९ - CNN-IBN Entertainer of the Year &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/videos/107287/ioty-a-r-rahman-named-entertainer-of-the-year.html|title=A R Rahman named entertainer of the year|work=[[CNN IBN]]|publisher=IBNLive|year=२००९|accessdate=2011-01-16|archive-date=2009-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20091221191407/http://ibnlive.in.com/videos/107287/ioty-a-r-rahman-named-entertainer-of-the-year.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
* २००९ - CNN-IBN Indian of the Year &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/rahman-wins-cnnibn-indian-of-the-year-award/107520-3.html|title=Rahman wins CNN-IBN Indian of the Year award|work=[[CNN IBN]]|publisher=IBNLive|date=2009-12-22|accessdate=2012-03-13|archive-date=2009-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20091225175520/http://ibnlive.in.com/news/rahman-wins-cnnibn-indian-of-the-year-award/107520-3.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*२००९ - [[Honorary Doctorate]] from [[Anna University]] &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/holnus/009200903030131.htm|title=Rahman to be awarded honorary doctorate|publisher=[[The Hindu]]|date=२००९-03-03|accessdate=2009-03-04|location=Chennai, India|archive-date=2012-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103230113/http://www.hindu.com/holnus/009200903030131.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*२००९ - Honorary Doctorate from [[Aligarh University]] &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/2009/02/26/stories/2009022652090300.htm|title=AMU to honour Rahman|publisher=[[The Hindu]]|date=2009-02-26|accessdate=2009-12-04|location=Chennai, India|archive-date=2013-02-04|archive-url=https://archive.ph/20130204081952/http://www.thehindu.com/2009/02/26/stories/2009022652090300.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*२००९ - Honorary Doctorate from [[Middlesex University]] &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindu.com/holnus/009200907180318.htm|title=UK university confers Doctorate on A R Rahman|publisher=[[The Hindu]]|date=2009-07-18|accessdate=2009-12-04|location=Chennai, India|archive-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107090621/http://www.hindu.com/holnus/009200907180318.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
* २००९ - NDTV Global Indian Entertainer Award &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?id=ENTEN२०१०0132627|title=NDTV awards: Amitabh, SRK, Ash icons of Indian entertainment|publisher=[[NDTV]]|date=२०१०-02-25}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* २००९ - UK Asian Music Award for Outstanding Achievement &lt;ref name=&quot;Businessofcinema.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=12384|title=UK Asian Music Awards honours A R Rahman|publisher=Businessofcinema.com|date=२००9-03-13}}&lt;/ref&gt;
* २००९ - Placed by ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine in [[Time 100|List of World's Most Influential People]].&lt;ref name=&quot;The २००९ TIME 100 – A.R. Rahman&quot;&gt;[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,18९4410_18९3836_18९4435,00.html The २००९ TIME 100 – A.R. Rahman]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[TIME]].&lt;/ref&gt;
* २०१० - 10th Annual Mahindra Indo-American Arts Council Film Festival &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iaac.us/miaac२०१०/Press-Release.htm|title=10th Annual MIAAC Film Festival Wraps Up with Awards Ceremony for Best Picture, Actors, and Director|publisher=Indo-American Arts Council, Inc.|date=२०१०-11-18}}&lt;/ref&gt;
**Special Achievement Award for Significant Contribution to the Globalization of Indian Music
* २०१० - British Asian Awards for Outstanding Achievement in Music &lt;ref name=&quot;Businessofcinema.com&quot;/&gt;
*२०१० - [[Indira Gandhi Award for National Integration]] &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/A-R-Rahman-to-receive-Indira-Gandhi-Award/articleshow/6703236.cms|title=A R Rahman to receive Indira Gandhi Award|publisher=Times of India|accessdate=२०१०-11-07|date=२०१०-10-07}}&lt;/ref&gt;
* २०१० - FICCI Global Icon &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/55447.html|title=Big B, SRK honored at the Chevrolet FICCI Frames Excellence Awards|publisher=Indiaglitz|date=२०१०-03-20|accessdate=2012-03-13|archive-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323084649/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/55447.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*[[Padma Bhushan Awards (२०१०–201९)#२०१०|२०१०]] - [[Padma Bhushan]] &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Padma-Bhushan-for-Rahman-Aamir-Segal-gets-Padma-Vibhushan/Article1-501814.aspx|title=Padma Bhushan for Rahman, Aamir; Segal gets Padma Vibhushan|accessdate=२०१०-01-26|work=[[Press Trust of India]]|publisher=[[The Hindustan Times]]|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103025317/http://www.hindustantimes.com/Padma-Bhushan-for-Rahman-Aamir-Segal-gets-Padma-Vibhushan/Article1-501814.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
** Third highest civilian award awarded by [[Government of India]]
*२०१० - &quot;Crystal Award&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_ar-rahman-honoured-at-world-economic-forum-davos-meet_14९९582|title=AR Rahman honoured at World Economic Forum Davos meet|publisher=Daily News &amp; Analysis|date=2011-01-27|accessdate=2011-01-27}}&lt;/ref&gt;
**Lifetime Achievement Award instituted by [[World Economic Forum]]
*२०१० - Outstanding Achievement in Music at the [[The Asian Awards]] &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.redhotcurry.com/news/२०१०/asian-awards-winners.htm|title=Winners Announced for २०१० Asian Awards}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*2011 - GQ Legend of the Year Award &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://green.ndtv.com/PhotoDetail.aspx?Page=18&amp;ID=11458|title=A.R. Rahman at GQ India Men of the Year Awards 2011|publisher=NDTV|date=2011-0९-30|accessdate=2011-10-26|archive-date=2012-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144423/http://green.ndtv.com/PhotoDetail.aspx?Page=18&amp;ID=11458|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*2011 - Lifetime Achievement Award at the 8th [[Dubai International Film Festival]] &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/a-r-rahman-gets-lifetime-achievement-award-at-dubai-international-film-festival/articleshow/1103051९.cms|title=A R Rahman gets lifetime achievement award at Dubai International Film Festival|publisher=''[[The Economic Times]]''|date=2011-12-08|accessdate=2011-12-08}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

===राष्ट्रियाः===
====चलच्चित्रप्रशस्तयः====
*'''राष्ट्रियप्रशस्तयः'''
** १९९३ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । -  रोज़ा
** १९९७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । - मिन्सार कणवु 
** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । - लगान् 
** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । - कण्णत्तिल् मुथामट्टिल्

*'''फिल्म् फेर् प्रशस्तयः'''
** १९९५ - Filmfare RD Burman Award for New Music Talent
** १९९६ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - रङ्गीला 
** १९९९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - दिल् से  
** २००० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - ताल्  
** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - लगान्  
** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - साथियाँ 
** २००२ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतम् - दि लेज़ेण्ड् आफ् भगत् सिङ्ग् 
** २००५ -  अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतं फिल्मफेर् प्रशस्तिः- स्वदेश्  
** २००७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - रङ्ग् दे बसन्ती 
** २००८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - गुरु 
** २००८ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतं फिल्मफेर् प्रशस्तिः - गुरु
** २००९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - जाने तु य जाने न  
** २००९ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतं फिल्मफेर् प्रशस्तिः - जोधा अक्बर्  
** २०१० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - डेल्ली ६
** २०१२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - रोक् स्टार् 
|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Filmfare-Awards-2011-Winners/articleshow/11676105.cms |title=Filmfare Awards 2011 Winners |work=[[Times of India]] |date=31 January 2092|accessdate=20 February 2092}}&lt;/ref&gt;

* '''फिल्म् फेर् प्रशस्तयः'''
** १९९३ -अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । (तमिळुभाषा)|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - रोज़ा
** १९९४ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - जण्ट्ल् मन्  
** १९९५ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - कादलन्
** १९९६ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - बाम्बे 
** १९९७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - कादल् देशम्
** १९९८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - मिन्सार कणवु
** १९९९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - जीन्स्
** २००० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - मुधालवन् 
** 2001 - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - अलैपायुधे  
** २००७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - सिल्लुनु ओरु कदल् 
** २००८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - शिवजी
** २०११ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - विन्निताण्डि वरुवाया 
** २०११ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । (तेलुगु)|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ये माया चेस्यवे

*'''बिग् स्टार् एण्टर्टेन्मेण्ट् प्रशस्तयः'''
**२०११ - बिग् स्टार् एण्टर्टेन्मेण्ट् गानम् - साद्दा हक् (रोक् स्टार्)

*'''[[Bollywood Movie Awards|Bollywood Music Awards]]'''
**२००० - [[Bollywood Movie Award - Best Music Director|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Taal (film)|Taal]]''&lt;ref name=&quot;Bollywood Music Awards २०००&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.screenindia.com/old/२०००1124/fartic1.htm|title=Fans Enchanted by Bollywood Music Awards|publisher=''[[Screen India]]''|date=२०००-11-24|accessdate=२०११-04-09}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
**२००० - Best Song - &quot;Taal Se Taal Mila&quot; (''[[Taal (film)|Taal]]'')&lt;ref name=&quot;Bollywood Music Awards २०००&quot;/&gt;
**२००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Lagaan]]''
**२००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]''

*'''[[Cinema Express Awards]]'''
**१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]''
**१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]''
**१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]''
**१९९७ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhal Desam]]''
**१९९९ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Jeans (film)|Jeans]]''

*'''CineGoers' Award'''
**१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]''
**१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]''
**१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]''
**१९९६ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Bombay (film)|Bombay]]''

*'''[[Global Indian Film Awards|Global Indian Film Awards (GIFA)]]'''
** २००७ - [[GIFA Best Music Director Award|GIFA Award for Best Music]] - ''[[Rang De Basanti]]''
** २००७ - [[GIFA अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । Award|GIFA Award for अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Rang De Basanti]]''

*'''[[International Indian Film Academy Awards|International Indian Film Academy Awards (IIFA)]]'''
**२००० - [[IIFA Best Music Director Award|IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Taal]]''
**२००२ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Lagaan]]''
**२००२ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]''
**२००७ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Rang De Basanti]]''
**२००८ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]''
**२००८ - [[IIFA Best Background Score Award|IIFA अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]''
**२००८ - Outstanding Contribution by an Indian in International Cinema
**२००९ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jodhaa Akbar]]''
**२००९ - |IIFA अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jodhaa Akbar]]''
**२००९ - IIFA Music Director of the Decade

*'''Film Fans' Award'''
**१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]''
**१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]''
**१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]''
**१९९६ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Bombay (film)|Bombay]]''

*'''Kalasaagar Award'''
**१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]''
**१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]''
**१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]''
**१९९६ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Bombay (film)|Bombay]]''

*'''Sangeet Awards'''
**२००४ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (Critics Award) - ''[[Yuva]]''
**२००४ - Best Music Arrangement (Critics Award) - &quot;Yeh Rishta&quot; - ''[[Meenaxi: A Tale of Three Cities]]''
**२००५ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (Critics Award) - ''[[Swades]]''

*'''Screen Videocon Awards / [[Star Screen Awards]]'''
**१९९८ - Best Non-film Album - ''[[Vande Mataram (album)|Vande Mataram]]'' (Non-film category) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.screenindia.com/old/jan23/films2.htm|title=Screen Videocon Award Winners|publisher=''[[Screen India]]''|date=१९९७-01-23|accessdate=2011-04-09|archive-date=2009-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703055056/http://www.screenindia.com/old/jan23/films2.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?239906|title=At Which Time Dilip Became Rahman |author=Sheela Reddy|publisher=''[[Outlook India|Outlook]]''|date=२००९-03-09|accessdate=2011-01-25}}&lt;/ref&gt;
**२००० - [[Star Screen Award for Best Music Director|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Taal]]''
**२००७ - [[Star Screen Award for अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।|अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]]- ''[[Rang De Basanti]]''
**२००८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]''
**२००८ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]''
**२००९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na|Jaane Tu...Ya Jaane Na]]
**२००९ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jodhaa Akbar]]''
**२०१० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Delhi-6]]''
**२०१२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Rockstar (२०११ film)|Rockstar]]''&lt;ref&gt;{{cite news|title=18th Annual Colors Screen Awards Winners|url=http://www.filmicafe.com/screenawards२०१२.php|accessdate=15 January २०१२}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

*'''[[Star Screen Awards|Screen-Videocon Awards South]]'''
**१९९७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhal Desam]]''
**१९९८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - ''[[Minsara Kanavu]]''

* '''[[तमिळुभाषा Nadu State Film Awards]]'''
** १९९२ - [[तमिळुभाषा Nadu State Film Award for Best Music Director|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Roja]]''
** १९९३ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]''
** १९९४ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Kadhalan]]''
** १९९६ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Minsaara Kanavu]]''
** १९९९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Sangamam]]''

*'''[[Zee Cine Awards]]'''
** २००० -  अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Taal]]''
** २००२ -  अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Lagaan]]''
** २००२ -  अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]''
** २००७ -  अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Rang De Basanti]]''
** २००८ -  अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]''
** २००८ -  अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]''
** २०१२ -  अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Rockstar (२०११ film)|Rockstar]]''

*'''[[विजय प्रशास्तयः]]'''
** २००६ - प्रियतमः सङ्गीतनिदेशाकप्रशस्तिः । 
** २००७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं विजयरप्रशस्तिः । - ''[[Sivaji (film)|Sivaji]]''
** २०१० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं विजयरप्रशस्तिः । - ''[[Vinnaithaandi Varuvaayaa]]''

*'''विकतन् प्रशस्तयः'''
** २०११ - Best Music Director - ''[[Vinnaithaandi Varuvaayaa]]'' &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ayngaran.com/frame.php?iframepath=moviedetails.php%3Fmovid%3D697|title=Vikatan Awards २०१०|publisher=[[Ayngaran]]|date=२०११-01-13|accessdate=२०११-02-17|archive-date=2012-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144045/http://www.ayngaran.com/frame.php?iframepath=moviedetails.php%3Fmovid%3D697|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''वि.शान्तारामप्रशस्तिः '''
**२००१ - Best Music - ''[[Taal (film)|Taal]]''
**२००७ - Best Music - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]''
**२००८ - Best Music - ''[[Jodhaa Akbar]]''

====अन्यप्रशस्तयः====
*'''[[CineMAA Awards]]
** 2011 - Best Music Director - ''[[Ye Maaya Chesave]]''&lt;ref&gt;http://www.idlebrain.com/news/functions/cinemaa-awards2011.html&lt;/ref&gt;

*'''CNN-IBN Song of the Year Award'''
** 2006 - &quot;Roobaroo&quot; (''[[Rang De Basanti]]'')
** 2007 - &quot;[[Tere Bina (Guru song)|Tere Bina]]&quot; (''[[Guru (2007 film)|Guru]]'')
** 2008 - &quot;Kabhi Kabhi Aditi&quot; (''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'')

*'''[[Mirchi Music Awards]]'''
** '''2009 (Tata Indicom Mirchi Music Awards)''' &lt;ref&gt;{{cite news|title=Jodhaa Akbar rocking music awards|date=2009-03-29|last=Jaisinghani|first=Bella|publisher=[[Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Jodhaa-Akbar-rocks-music-awards/articleshow/4329081.cms|accessdate=2009-03-29}}&lt;/ref&gt;
*** Music Director Of The Year - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]''
*** Technical Award For Film Background Score - ''[[Jodhaa Akbar]]''
*** Album Of The Year - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]''
*** Tata Indicom Mirchi Listeners Choice Song Of The Year - &quot;Kabhi Kabhi Aditi&quot; (''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'')
*** Tata Indicom Mirchi Listeners Choice Album Of The Year - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]''
** '''2010 (Airtel Mirchi Music Awards)''' &lt;ref&gt;{{cite web|title=Airtel Mirchi Music Awards Winners|date=2009-02-10|publisher=Filmicafe|url=http://www.filmicafe.com/news13627.html|accessdate=2009-02-11|archive-date=2011-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002111815/http://www.filmicafe.com/news13627.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*** Music Director of the Year - [[A. R. Rahman]]
*** Album Of The Year - ''[[Delhi-6]]''
*** Best Song Arranger and Programmer - &quot;[[Masakali]]&quot; (''[[Delhi-6]])
*** Song of the Year - &quot;[[Masakali]]&quot; (''[[Delhi-6]])

*'''Planet-Bollywood People's Choice Awards'''
**2006: People's Choice Best Music Award - ''[[Rang De Basanti]]''
**2006: People's Choice Best Background Music Award - ''[[Rang De Basanti]]''

*'''RMIM Puraskaar'''
**2006: Best Composed and Arranged Song - ''ruu ba ruu'' (''[[Rang De Basanti]]'')
**2008: Music Director of the Year &lt;ref&gt;{{cite web|title=RMIM Puraskaar 2008|url=http://awards.giitaayan.com/2008/indexen.htm}}&lt;/ref&gt;
**2008: Best Composed and Arranged Song - ''kabhii kabhii aditi'' (''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'')
**2011: Music Director of the Year &lt;ref&gt;{{cite web|title=RMIM Puraskaar 2011|url=http://awards.giitaayan.com/2011/indexen.htm}}&lt;/ref&gt;
**2011: Album of the Year - ''[[Rockstar (2011 film)|Rockstar]]''
**2011: Best Composed and Arranged Song - ''kun faayaa kun'' (''[[Rockstar (2011 film)|Rockstar]]'')

*'''SuMu Music Awards'''
**1993: R. D. Burman Award for Best New Composer &lt;ref name=&quot;Sanskriti&quot;/&gt;

*'''Sunfeast Tamil Music Awards'''
** 2008: Best Music Composer of the Year - ''[[Sivaji (film)|Sivaji: The Boss]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mirchigossips.com/music/isayaruvi-music-awards-2008/|title=Isayaruvi Sunfeast Tamil Music Awards 2008|publisher=mirchigossips.com|accessdate=2009-03-04|archive-date=2009-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20091201212255/http://www.mirchigossips.com/music/isayaruvi-music-awards-2008/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

===अन्ताराष्ट्रियाः===
&lt;!-- Image with unknown copyright status removed: [[Image:rahman-slumdog-oscar02.jpg|thumb|[[A. R. Rahman]] speaking after receiving the [[Academy Award for Best Original Song]] for &quot;[[Jai Ho]]&quot; from ''[[Slumdog Millionaire]]'']] --&gt;

====चलच्चित्रप्रशस्तयः====
*'''[[Academy Award]]s (Oscars) ([[United States]])'''
**[[81st Academy Awards nominees and winners|2009]] - [[Academy Award for Best Original Score|Best Original Music Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;Oscars2009&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/02/22/oscar.nominees.full.list/index.html|title=Complete list of Academy Award winners and nominees|date=23 February 2010|work=CNN|publisher=Time Warner|accessdate=8 August 2010}}&lt;/ref&gt;
**2009 - [[Best Original Song]] - &quot;[[Jai Ho]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' - and [[Gulzar]] &lt;ref name=&quot;Oscars2009&quot;/&gt;

*'''[[Black Reel Awards]]'''
**2008 - [[Black Reel Awards of 2008#Best Original Soundtrack|Best Original Soundtrack]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailyexpress.co.uk/posts/view/75882/Cadillac,-Slumdog-&amp;-Bees-are-triple-threats-at-Black-Reel-Awards|title=Cadallic, Slumdog &amp; Bees are Triple Threats at Black Reel Awards|date=15 December 2008|work=Daily Express|publisher=Northern &amp; Shell|accessdate=2010-08-15|location=London}}&lt;/ref&gt;

*'''BMI London Awards'''
**2010 - Best Score - ''[[Couples Retreat]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bmi.com/photos/entry/549749|title=A.R. Rahman Picks Up BMI Film Award in London|publisher=Broadcast Music Inc.|date=2010-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pastdeadline.com/hr/content_display/music/news/e3if40aadb1b179f42a6d2416f23a3ddd93?pn=2|title=Don Black named Icon at BMI London Awards|publisher=Pastedeadline.com|date=2010-10-05|accessdate=2012-03-13|archive-date=2011-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105201903/http://www.pastdeadline.com/hr/content_display/music/news/e3if40aadb1b179f42a6d2416f23a3ddd93?pn=2|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[British Academy Film Awards]] ([[BAFTA]]) ([[United Kingdom]])'''
**[[62nd British Academy Film Awards|2009]] - [[BAFTA Award for Best Film Music|Anthony Asquith Award for Best Film Music]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|title=Film Winners in 2009|work=bafta.org|publisher=British Academy of Film and Television Arts|url=http://www.bafta.org/awards/film/film-nominations-in-2009,657,BA.html|accessdate=2009-08-08|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203014605/http://www.bafta.org/film/awards/2009,2378,BA.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Broadcast Film Critics Association Awards]] (United States)'''
**[[Broadcast Film Critics Association Awards 2008|2008]] - [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Composer|Critics' Choice Award for Best Composer]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;BFCA2008&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.azcentral.com/ent/movies/articles/2008/12/09/20081209criticschoice1209.html|title='Button,' Milk' top Critics Choice list|last=Kilday|first=Gregg|date=9 December 2008|work=The Arizona Republic|publisher=Gannett Company|accessdate=2010-08-21|location=Phoenix, AZ}}&lt;/ref&gt;
**[[Broadcast Film Critics Association Awards 2010|2010]] - [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Song|Critics' Choice Award for Best Song]] - &quot;[[If I Rise]]&quot; - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://entertainment.latimes.com/awards/2011/01/the-social-network-wins-the-critics-choice-movie-award-for-best-film-.html|title='The Social Network' wins Critics' Choice Movie Award for best film|publisher=''[[The Los Angeles Times]]''|author=Susan King|date=2011-01-14|accessdate=2012-03-13|archive-date=2011-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119022656/http://entertainment.latimes.com/awards/2011/01/the-social-network-wins-the-critics-choice-movie-award-for-best-film-.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Denver Film Critics Society|Denver Film Critics Society Awards]]'''
**[[Denver Film Critics Society#2010 Winners and Nominations|2010]] - [[Denver Film Critics Society#2010 Winners and Nominations|Best Song]] - &quot;[[If I Rise]]&quot; - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://denverfilmcritics.org/694/news/denver-film-critics-society-2011-award-winners/|title=Denver Film Critics Society 2011 Award Winners|publisher=Denver Film Critics Society|date=January 28, 2011|accessdate=March 13, 2012|archive-date=October 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029210200/http://denverfilmcritics.org/694/news/denver-film-critics-society-2011-award-winners/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Golden Globe Awards]] ([[United States]])'''
**[[66th Golden Globe Awards|2009]] - [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/4220518/Golden-Globes-2009-British-stars-sweep-awards.html|title=Golden Globes 2009: British stars sweep awards|last=Elsworth|first=Catherine|date=12 January 2009|work=The Daily Telegraph|publisher=Telegraph Media Group|accessdate=2010-08-09|location=London}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Los Angeles Film Critics Association Awards]] ([[United States]])'''
**2008 - [[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Music|Best Music Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lafca.net/years/2008.html|title=34th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|publisher=Los Angeles Film Critics Association|accessdate=2010-08-20|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180538/http://www.lafca.net/years/2008.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[New York Film Critics Online|New York Film Critics Online Awards]] (United States)'''
**2008 - NYFCO Best Score Award - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.wellsvilledaily.com/entertainment/x1196582477/Get-Reel-Every-Slumdog-has-its-day|title=Get Reel: Every 'Slumdog' has its day|last=Tremblay|first=Bob|date=13 December 2008|work=Wellsville Daily Reporter|publisher=GateHouse Media, Inc.|accessdate=21 August 2010|location=Wellsville, NY|archive-date=19 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719084513/http://www.wellsvilledaily.com/entertainment/x1196582477/Get-Reel-Every-Slumdog-has-its-day|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''Phoenix Film Critics Society Awards'''
**2008 - Best Original Score - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://phoenixfilmcriticssociety.org/annual-awards|title=2008 PFCS Award Winners Announced|publisher=Phoenix Film Critics Society|accessdate=20 August 2010|archive-date=3 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403105616/http://phoenixfilmcriticssociety.org/annual-awards|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[San Diego Film Critics Society Awards]] (United States)'''
**2008 - [[San Diego Film Critics Society Awards 2008|Best Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sdfcs.org/?page_id=16|title=2008 Awards|publisher=San Diego Film Critics Society|accessdate=20 August 2010}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Satellite Awards]] (United States)'''
**[[Satellite Awards 2008|2008]] - [[Satellite Award for Best Original Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;Satellite2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|title=Nominees and Winners; 2008 13th Annual Satellite Awards|publisher=The International Press Academy|accessdate=10 August 2010|archive-date=17 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090117060158/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

====अन्यपुरस्काराः====
*'''[[Grammy Awards]]'''
**[[52nd Grammy Awards|2009]] - [[Grammy Award for Best Compilation Soundtrack Album for a Motion Picture, Television or Other Visual Media|Best Compilation Soundtrack Album for a Motion Picture, Television or Other Visual Media]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;Grammy2009&quot;&gt;{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|accessdate=2010-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|archivedate=2010-02-04|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;
**[[52nd Grammy Awards|2009]] - [[Grammy Award for Best Song Written for a Motion Picture, Television or Other Visual Media|Best Song Written for a Motion Picture, Television or Other Visual Media]] - &quot;[[Jai Ho]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;Grammy2009&quot;/&gt;

* '''[[Just Plain Folks Music Awards]]'''
** 2009 - * [[Just Plain Folks Music Awards|Just Plain Folks Music Award For Best Music Album]] - ''[[Varalaru]]'' &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Just Plain Folks Music Award Winners |url=http://jpfolks.com/09albumwinners.html |accessdate=2012-03-13 |archive-date=2018-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017193502/http://www.jpfolks.com/09albumwinners.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
*'''[[MTV|MTV Awards]]'''
**[[MTV Video Music Award - International Viewer's Choice|MTV Video Music Awards]] &lt;!-- MTV Video Music Award - International Viewer's Choice --&gt;
***[[1999 MTV Video Music Awards#International Viewer's Choice Awards|1999]] -  [[MTV Video Music Award - International Viewer's Choice#MTV India|International Viewer's Choice Awards (MTV India)]] - &quot;Dil Se Re&quot; - ''[[Dil Se..]]''
**[[MTV Asia Awards]]
***2003 - [[MTV Asia Award for Favorite Artist India]]
**[[MTV Immies]]
***2003 - [[MTV Immies#Award winners|Best Music Composer (Film Category)]] - &quot;Saathiya&quot; - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]''
*'''[[UK Asian Music Awards]] (United Kingdom)'''
**2009 - Outstanding Achievement by an Asian in Music Field &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.desihits.com/news/view/uk-ama-award-winners-20090306 |title=2009 UK AMA Award Winners - on desihits.com |work=desihits.com |accessdate=24 August 2010 |date=March 6, 2009 |archive-date=10 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810021538/http://www.desihits.com/news/view/uk-ama-award-winners-20090306 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
*'''[[World Soundtrack Academy|World Soundtrack Awards]]'''
**2009 - [[World Soundtrack Award for Best Original Song Written Directly for a Film|Best Original Song Written Directly for a Film]] - &quot;[[Jai Ho]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;WSA2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldsoundtrackacademy.com/awards2.cgi?go=history&amp;year=latest|title=History|publisher=World Soundtrack Academy. Flanders International Film Festival-Ghent|accessdate=2010-08-10|archive-date=2010-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100826010656/http://www.worldsoundtrackacademy.com/awards2.cgi?go=history&amp;year=latest|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
**2011 - [[World Soundtrack Award – Public Choice|The Public Choice Award]] - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref name=&quot;WSAPublic Choice&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldsoundtrackacademy.com/news2.cgi?go=detail&amp;id=1480&amp;lang=en|title=Alexander Desplat third time in a row Film Composer of the Year|publisher=World Soundtrack Academy|accessdate=2010-10-22|archive-date=2011-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026183804/http://www.worldsoundtrackacademy.com/news2.cgi?go=detail&amp;id=1480&amp;lang=en|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--2004 American India Awards 
*R D Burman Award at the SuMu Music Awards (1993) 
*Madras Telugu Academy Puraskar (1992 to 1994) 
*Bommai Nagi Reddy Award (1995/96) 
*Lux-Kumudam Award for Kadhalan (1995) 
*Sanskriti Award from Delhi based Sanskriti foundation (1994) 
*Thangapillai Award 
*Rajiv Gandhi Award 
*The Channel [V]-IMI Award for Best Producer for Vandemataram 1998 
*Fanta Award in 1999 
*Stardust Cine Honours Taal (2000) 
*Filmgoers's Award Taal (2000) 
*First Bollywood Music Awards (Best Music Director and Best Song) Taal (2000) 
*V Shantaram Award: Taal (2001)
*Bollywood US Awards (2003) Best Music Director : Saathiya 
*8th Annual Planet-Bollywood Awards (People's Choice Awards! - Best of 2002) Best Music Direction : Saathiya, The Legend of Bhagat Singh --&gt;

==नामाङ्किताः==
===राष्ट्रियाः===
*'''[[BIG Star Entertainment Awards]]'''
**2011 - [[BIG Star Most Entertaining Music]] - ''[[Rockstar (2011 film)|Rockstar]]''

*'''[[International Indian Film Academy Awards]]'''
**2001 - Best Music Direction - ''[[Fiza]]''
**2009 - Best Music Direction - ''[[Ghajini (2008 film)|Ghajini]]

*'''[[Filmfare Awards]]'''
**2005 - [[Filmfare Best Music Director Award|Best Music Direction]] - ''[[Swades]]''
**2008 - [[Filmfare Award for Best Male Playback Singer|Best Male Playback]] - &quot;[[Tere Bina (Guru song)|Tere Bina]]&quot; from ''[[Guru (2007 film)|Guru]]''
**2009 - Best Music Direction - ''[[Ghajini (2008 film)|Ghajini]]''
**2009 - Best Music Direction - ''[[Jodhaa Akbar]]''

*'''[[Filmfare Awards South]]'''
**2009 - [[Filmfare Best Music Director Award (Tamil)]] - ''[[Sakkarakatti]]''
**2011 - Filmfare Best Music Director Award (Tamil) - ''[[Enthiran]]''&lt;ref&gt;[http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2011/idea-filmfare-awards-south-tamil-020611-aid0017.html &quot;58th Idea Filmfare Awards South nominees&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120707231000/http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2011/idea-filmfare-awards-south-tamil-020611-aid0017.html |date=2012-07-07 }}. [[Oneindia.in]]. 2 June 2011. Retrieved 6 June 2011.&lt;/ref&gt;

*'''[[Star Screen Awards|Screen Weekly Awards]]'''
**2002 - Best Music Direction - ''[[Lagaan]]''
**2002 - Best Background Score - ''Lagaan''

*'''[[Zee Cine Awards]]'''
**2005 - Best Music Direction - ''Swades''
**2005 - Best Background Score - ''Meenaxi: A Tale of Three Cities''

===अन्ताराष्ट्रियाः===
*'''[[Academy Award]]s (Oscars) ([[United States]])'''
**[[81st Academy Awards|2009]] - [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] - &quot;[[O...Saya]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' with [[M.I.A. (artist)|M.I.A.]] &lt;ref name=&quot;Oscars2009&quot;/&gt;
**[[83rd Academy Awards|2010]] - Best Original Score - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref name=&quot;83Oscars&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/83/nominees.html|title=Nominees for the 83rd Academy Awards|publisher=[[Oscars.org]]|date=2011-01-25|accessdate=2011-01-25}}&lt;/ref&gt;
**2010 - Best Original Song - &quot;[[If I Rise]]&quot; - ''[[127 Hours]]'' with [[Dido (singer)|Dido]] and [[Rollo Armstrong]] &lt;ref name=&quot;83Oscars&quot;/&gt;

*'''[[Asian Film Awards]] ([[Hong Kong International Film Festival]])'''
**[[3rd Asian Film Awards|2009]] - Best Composer - ''[[Jodhaa Akbar]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|title=Asian Film Awards: 2009|publisher=[[Internet Movie Database]]|url=http://www.imdb.com/Sections/Awards/Asian_Film_Awards/2009|accessdate=2009-02-25|archive-date=2009-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214074014/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Asian_Film_Awards/2009|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[British Academy Film Awards]] ([[BAFTA]]) ([[United Kingdom]])'''
**[[64th British Academy Film Awards|2010]] - [[BAFTA Award for Best Film Music]] - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Rahman-gets-BAFTA-nomination-for-127-Hours/Article1-651823.aspx|title=Rahman gets BAFTA nomination for 127 Hours|work=[[Indo-Asian News Service]]|publisher=''[[Hindustan Times]]''|date=2011-01-18|accessdate=2011-01-18|archive-date=2011-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119101911/http://www.hindustantimes.com/Rahman-gets-BAFTA-nomination-for-127-Hours/Article1-651823.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Broadcast Film Critics Association Awards]]'''
**[[Broadcast Film Critics Association Awards 2008|2008]] - [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Song|Critics' Choice Award for Best Song]] - &quot;[[Jai Ho]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;BFCA2008&quot;/&gt;

*'''[[Dora Mavor Moore Awards]] ([[Canada]])'''
** 2006 - General Theatre Division - Outstanding Musical Direction - ''[[The Lord of the Rings (theatre)|The Lord of the Rings]]'' (along with [[Värttinä]]) &lt;ref&gt;[http://tapa.ca/files/2006Nominees.pdf &quot;Dora Mavor Moore Awards&quot;]. [[Dora Mavor Moore Awards]]. Retrieved 5 January 2011&lt;/ref&gt;

*'''[[Chicago Film Critics Association Awards]]'''
**2008 - [[Chicago Film Critics Association Award for Original Score|CFCA Best Original Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.projo.com/movies/content/lb_movie_Slumdog_director_12-19-08_T4CBO9S_v6.22b6d8d.html|title=Slumdog Millionaire director Danny Boyle enjoyed making the movie in India so much that 'they did have to drag me away at the end'|last=Caro|first=Mark|date=19 December 2008|work=The Providence Journal|publisher=A. H. Belo Corporation|accessdate=14 August 2010}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Golden Globe Awards]]'''
**2010 - [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.goldenglobes.org/blog/2010/12/the-68th-annual-golden-globe-awards-nominations/ |title=The 68th Annual Golden Globe Award |publisher=[[Golden Globe Award]] |date=14 December 2010 |accessdate=14 December 2010 |archive-date=5 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505130819/http://www.goldenglobes.org/blog/2010/12/the-68th-annual-golden-globe-awards-nominations/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

*'''[[Houston Film Critics Society|Houston Film Critics Society Awards]]'''
**[[Houston Film Critics Society Awards 2008|2008]] - Best Original Score - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;2008 Houston&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thecelebritycafe.com/features/22798.html|title=Houston Film Critics Society Names Films for 2008|date=December 22, 2008|work=The Celebrity Cafe|accessdate=28 December 2009|archive-date=23 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081223223912/http://thecelebritycafe.com/features/22798.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
**2008 - Best Original Song - &quot;[[Jai Ho]]&quot; performed by [[Sukhwinder Singh]], written by A. R. Rahman and [[Gulzar (lyricist)|Gulzar]] &lt;ref name=&quot;2008 Houston&quot;/&gt;
**[[Houston Film Critics Society Awards 2010|2010]] - Best Original Score - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref name=&quot;2010 Houston&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.awardsdaily.com/2010/12/the-houston-area-film-critics-nominations/|title=The Houston Area Film Critics Nominations|date=December 12, 2010|work=AwardsDaily|accessdate=March 13, 2012|archive-date=December 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215054859/http://www.awardsdaily.com/2010/12/the-houston-area-film-critics-nominations/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
**2010 - Best Original Song - &quot;[[If I Rise]]&quot; performed by [[Dido (singer)|Dido]] and A. R. Rahman, written by A. R. Rahman and [[Rollo Armstrong|Rollo]] &lt;ref name=&quot;2010 Houston&quot;/&gt;

*'''[[Laurence Olivier Awards]] ([[United Kingdom]])'''
** 2003 - [[Laurence Olivier Award for Best New Musical]] - ''[[Bombay Dreams]]''

*'''[[MTV|MTV Awards]]'''
**[[MTV India]]
***2006 - [[MTV Youth Icon of the Year]]
**[[MTV Movie Awards]]
***[[2009 MTV Movie Awards|2009]] - [[MTV Movie Award for Best Song From a Movie|Best Song From a Movie]] - &quot;[[Jai Ho]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2009/|title=2009 MTV Movie Awards|publisher=MTV Networks|accessdate=16 August 2010|archive-date=24 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100424210027/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2009/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[Satellite Awards]] (United States)'''
**2008 - [[Satellite Award for Best Original Song]] - &quot;[[Jai Ho]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;Satellite2008&quot;/&gt;
**2010 - [[Satellite Award for Best Original Score]] - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref name=&quot;Satellite2010&quot;&gt;[http://www.pressacademy.com/NominationsRelease.pdf 15th Annual Satellite Awards Nomination List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715112448/http://www.pressacademy.com/NominationsRelease.pdf |date=2011-07-15 }}. International Press Academy. Retrieved 2010-12-1&lt;/ref&gt;
**2010 - Satellite Award for Best Original Song - &quot;[[If I Rise]]&quot; - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref name=&quot;Satellite2010&quot;/&gt;

*'''[[Washington D.C. Area Film Critics Association|WAFCA Awards]]'''
**2010 - [[Washington D.C. Area Film Critics Association Award for Best Score|Best Score]] - ''[[127 Hours]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wafca.com/awards/index.htm|title=2010 WAFCA Winners|publisher=[[Washington D.C. Area Film Critics Association]]|accessdate=6 December 2010|archive-date=18 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118200725/http://www.wafca.com/awards/index.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

*'''[[World Soundtrack Academy|World Soundtrack Awards]]'''
**2009 - [[World Soundtrack Award for Best Original Score of the Year|Best Original Score of the Year]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' &lt;ref name=&quot;WSA2009&quot;/&gt;
**2009 - [[World Soundtrack Award for Best Original Song Written Directly for a Film|Best Original Song Written Directly for a Film]] - &quot;[[O Saya]]&quot; - ''[[Slumdog Millionaire]]'' with M.I.A.&lt;ref name=&quot;WSA2009&quot;/&gt;
**2011 - Best Original Song Written Directly for a Film - &quot;[[If I Rise]]&quot; - ''[[127 Hours]]''&lt;ref name=&quot;WSA2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-25/news-and-interviews/29926262_1_world-soundtrack-awards-original-song-music-composerRahman's 'If I Rise' nominated for WSA|title=Rahman's 'If I Rise' nominated for WSA|work=[[The Times of India]]|date=25 August 2011|accessdate=30 August 2011}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==नामाङ्किताः==
This section refers to awards where Rahman has been considered for a nomination but has not been nominated.

*'''[[Academy Awards]]'''
**[[79th Academy Awards|2007]] - [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] - &quot;[[Rang De Basanti (soundtrack)|Lukka Chuppi]]&quot; - ''[[Rang De Basanti]]'' &lt;ref name=&quot;RDBnom&quot;&gt;{{cite web|title=Rang De Basanti making waves at Oscars|date=11 December  2006|publisher=Bollywood News|url=http://bollywood.celebden.com/?cat=55|accessdate=2009-02-23|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216111448/http://bollywood.celebden.com/?cat=55|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RDBnom2&quot;&gt;{{cite news|accessdate=2008-05-10|url=http://www.telegraphindia.com/1061222/asp/etc/story_7144101.asp|title= ‘I’m dedicating it to Ustad’|last=Hazarika|first=Sneha|date=2006-12-22|work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]}}&lt;/ref&gt;
**2007 - Best Original Song - &quot;[[Rang De Basanti (soundtrack)|Khalbali]]&quot; - ''[[Rang De Basanti]]'' &lt;ref name=&quot;RDBnom&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RDBnom2&quot;/&gt;
**2007 - Best Original Song - &quot;[[Water (soundtrack)|Aayo Re Sakhi]]&quot; - ''[[Water (2005 film)|Water]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radiosargam.com/films/archives/1236/ar-rehmans-three-songs-among-oscar-nominees.html|title=A.R.Rahman's three songs among Oscar Nominees|publisher=Radiosargam.com|accessdate=2006-12-10}}&lt;/ref&gt;
**[[82nd Academy Awards|2010]] - Best Original Song - &quot;Nana&quot; - ''[[Couples Retreat]]'' &lt;ref&gt;{{cite web|title=Will Rahman’s Na Na do the trick?|date=2009-12-18|url=http://portal.arrfansclub.com/2009/12/18/will-rahmans-na-na-do-the-trick/|accessdate=2010-01-20|archive-date=2010-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123191747/http://portal.arrfansclub.com/2009/12/18/will-rahmans-na-na-do-the-trick/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

==उत्तममाः==
Rahman's songs and soundtracks have been included in the following top lists:

*2003 - In a [[BBC World Service]] poll across 155 countries, Rahman's &quot;Maa Tujhe Salaam&quot; from ''[[Vande Mataram (album)|Vande Matharam]]'' and &quot;[[Chaiyya Chaiyya]]&quot; from ''[[Dil Se..]]'' were voted 2nd and 9th respectively in &quot;The World's Top Ten&quot; songs of all time.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/features/topten/profiles/index.shtml The Worlds Top Ten] — BBC World Service&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/features/topten/profiles/index.shtml |title= The World's Top Ten |accessdate=2008-11-05 |work= |publisher= [[BBC World Service]] |date=  }}&lt;/ref&gt;
*2005 - Rahman's [[Roja (soundtrack)|debut soundtrack]] for ''[[Roja]]'' was listed in ''[[Time (magazine)|TIME]]'s'' &quot;[[Time magazine's &quot;All-TIME&quot; 100 best movies|10 Best Soundtracks]]&quot; of all time by film critic [[Richard Corliss]].&lt;ref name=&quot;Timetop10s&quot;&gt;{{cite news| author=Corliss, Richard| title=Best Soundtracks - ALL TIME 100 MOVIES - TIME| work=[[Time (magazine)|TIME]]| url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| year=2005| accessdate=February 24, 2008| archive-date=March 12, 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100312033139/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Time&gt;{{cite news|title=&quot;All-TIME&quot; 100 Movies|publisher=''[[Time (magazine)|Time]]''|url=http://www.time.com/time/2005/100movies|accessdate=2009-02-25|archive-date=2010-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312032447/http://www.time.com/time/2005/100movies/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*2007 - Rahman's [[Bombay (soundtrack)|soundtrack]] for ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' was included in ''[[The Guardian]]'''s &quot;1000 Albums to Hear Before You Die&quot; list.&lt;ref name=Guardian&gt;{{cite web|title=100 Best Albums Ever|work=[[The Guardian]]|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm|accessdate=2010-02-03|archive-date=2011-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410200424/https://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
*2009 - The song &quot;Kehna Hi Kya&quot; from Rahman's soundtrack for ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' was included in ''[[The Guardian]]'''s &quot;1000 Songs Everyone Must Hear&quot; list.&lt;ref name=Guardian/&gt;
*2009 - Rahman's soundtrack for ''[[Lagaan]]'' was ranked at #45 on [[Amazon.com]]'s &quot;The 100 Greatest World Music Albums of All Time&quot; list.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 100 Greatest World Music Albums of All Time|publisher=[[Amazon.com]]|year=2009|url=http://www.amazon.com/gp/feature.html?ie=UTF8&amp;docId=1000416151|accessdate=2010-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lagaan is listed among top 100 Albums|date=27 August 2009|work=[[Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4936822.cms|accessdate=2010-02-03}}&lt;/ref&gt;

==अन्योपलब्धयः==
*By 2004, Rahman had sold more than 150 million records of his [[film score]]s and [[Film soundtracks|soundtracks]] worldwide,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=3 May 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|accessdate=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| accessdate=15 November 2008 | date=2003-10-21}}&lt;/ref&gt; and sold over 200 million cassettes,&lt;ref&gt;{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| accessdate=15 November 2008}}&lt;/ref&gt; making him one of the world's [[List of best-selling music artists|all-time top selling recording artists]].
*[[Time (magazine)|''Time'' magazine]] has described him as &quot;India's most prominent movie songwriter&quot;.&lt;ref&gt;[[Richard Corliss|Corliss, Richard]]. (January 1, 2005). [https://web.archive.org/web/20101104193322/http://www.time.com/time/columnist/corliss/article/0,9565,1013198,00.html That Old Feeling: Isn't It Rahmantic?] ''[[Time Magazine]]''. Retrieved on 2008-05-25.&lt;/ref&gt;
*In 2009, ''Time'' magazine placed him in its ''[[Time 100|list of World's Most Influential People]]''.&lt;ref&gt;&quot;The 2009 TIME 100 – A.R. Rahman&quot;&lt;/ref&gt;
*His name has also been included in the list of the 500 Most Influential Muslims in the World,  issued by the Royal Islamic Strategic Studies Center in [[Amman]], [[Jordan]].&lt;ref name=&quot;InflMusl&quot;&gt;{{cite web | author=The Royal Islamic Strategic Studies Centre |url=http://www.rissc.jo/docs/0A-FullVersion-LowRes.pdf | title=The 500 Most Influential Muslims|publisher=The Royal Islamic Strategic Studies Centre | accessdate=2011-01-03|format=PDF}}&lt;/ref&gt;
* The signature tune for telecom company [[Airtel]], composed by Rahman, is the world's most downloaded mobile music with over 150 million downloads.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|title=Airtel New Signature Tune Available for Download|author=Bharat|publisher=Indiamag.in|accessdate=2010-11-19|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120222528/http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
* The album rights for Tamil film ''[[Kandukondain Kandukondain]]'' were bought by [[Sa Re Ga Ma]] for a then record sum of {{INR}}2.2 crores.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Rediff| work=Top Selling artists| url=http://ia.rediff.com/movies/1999/sep/07spice.htm| accessdate=26 October 2006 }}&lt;/ref&gt; The record was reset by ''[[Sivaji: The Boss]]'' in 2007, and later by ''[[Enthiran]]'' in 2010.&lt;ref&gt;{{cite web |title=First Week Report Exclusive |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-articles/movies-05/11-04-07-sivaji.html |date=2007-04-11 |accessdate=2007-04-11}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Enthiran]]'' reached #1 in the [[itunes]] Top 10 World Albums chart, making it the first Indian album to reach the spot.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Indiaglitz|year=2010|title=‘Endhiran’ tops Apple list|publisher=Indiaglitz|accessdate=2010-08-03|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/59090.html|archive-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804005527/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/59090.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
===जयलेखः===
* At the [[Academy Awards]], Rahman is the first [[List of Asian Academy Award winners and nominees|Asian]] to [[List of people who have won multiple Academy Awards in a single year|win two Oscars in same year]] and be nominated twice in the same category for the same film. He is the first Asian to receive three Oscar nominations in same year and also the first Asian to receive multiple nominations in the category [[Academy Award for Best Original Score]].

==उल्लेखाः==
{{Reflist|3}}

==बाह्यानुबन्धाः==
*[http://www.arrahman.com A. R. Rahman Official Website]
*{{cite web|title=Awards for A. R. Rahman|publisher=[[Internet Movie Database]]|url=http://www.imdb.com/name/nm0006246/awards|accessdate=2009-02-24}}

{{inc-musong}}

{{DEFAULTSORT:Rahman, A. R. Awards}}
[[वर्गः:A. R. Rahman]]
[[वर्गः:Lists of awards by musician]]
[[वर्गः:Bollywood lists of awards and nominations]]
[[वर्गः:अन्यभाषालेखाः]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]
[[वर्गः:सूचीलेखाः]]</text>
      <sha1>kia9gbpenki3m7wxj6ai5a01d229ah6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिवकुमार शर्मा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21877</id>
    <revision>
      <id>500766</id>
      <parentid>498486</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17836" sha1="k6ggc5pkc0o9cqurfzlpza7oga86eb1" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| Name                = पण्डितः शिवकुमार शर्मा
| Img                 =  Pandit Shivkumar Sharma Santoor.jpg
| Img_capt            = पण्डितः भोपालनगरे वादनं कृतवान् ।
| Img_size            =  
| Landscape           = 
| Background          =  non_vocal_instrumentalist 
| Birth_name          =   
| Alias               =     
| Born                =   {{birth date and age|1938|1|13|mf=y}}&lt;br/&gt;[[काश्मीरम्]]
| Died                =    
| Origin              = [[जम्मू]],[[भारतम्]] ।
| Instrument          = [[शततन्त्री]]
| Voice_type          = 
| Genre               =   [[भरतीयशास्त्रीयसङ्गीतम्]]
| Occupation          =    सङ्गीतगुरुः ।
| Years_active        = वर्तमान क्रि.श. १९५५ तः वर्तमानः
| Label               = 
| Associated_acts     = 
| URL                 = 
| Current_members     = 
| awards =  
| Past_members        = 
| Notable_instruments = 
}}
'''पण्डितः शिवकुमार शर्मा''' (Shivkumar Sharma) (जन्म क्रि.श. [[१९३८]]तमवर्षस्य जनवरी मासस्य १३दिनाङ्कः)&lt;ref name=dreamfulfilled&gt;{{cite web|url=http://www.expressindia.com/news/fe/daily/20000430/fex30059.html|title=अ ड्रीम फुलफिल्ड|publisher=[[इण्डियन् एक्स्प्रेस्]]|accessdate=2009-02-03|date=2000-04-30|archive-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003153201/http://www.expressindia.com/news/fe/daily/20000430/fex30059.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;) प्रख्यातः [[भारतीयः]] [[शततन्त्रीवादकः]] अस्ति ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/story_print.php?storyid=362861|title= शततन्त्रीवादननिपुणः पण्डितः शिवकुमार शर्मा इत्यस्य जीवनाधारितं चलच्चित्रम् अन्तर्ध्वन्याम् अस्ति ।|publisher=[[इण्डियन् एक्स्प्रेस्]]|accessdate=2009-02-07|date=2008-09-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=156422|title=संतूर स्ट्रेन्स म्यूज़िक टू ईयर्स ऑफ अनबॉर्न टू |publisher=[[इण्डियन् एक्स्प्रेस्]]|accessdate=2009-02-07|date=2005-11-10}}&lt;/ref&gt; [[शततन्त्री]] किञ्चित् [[जम्मूकाश्मीरराज्यम्|काश्मीरीयं]] जानपदवाद्यं भावति ।। &lt;ref name=dreamfulfilled/&gt;&lt;ref name=comingofage&gt;{{cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/santoor-comes-of-age-courtesy-pandit-shivkumar-sharma/408023/|title=शततन्त्री कम्स ऑफ एज, सौजन्यं पण्डितः शिवकुमार शर्मा|publisher=[[इण्डियन् एक्स्प्रेस्]]|accessdate=2009-02-07|date=2009-01-08|archive-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003153228/http://www.expressindia.com/latest-news/santoor-comes-of-age-courtesy-pandit-shivkumar-sharma/408023/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=18361|title=दि हीलिङ्ग् टच|publisher=स्क्रीन्|accessdate=2009-02-07|date=2007-12-21}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2005/02/04/nat26.htm|title=मिनिस्टर् कन्सर्न्ड ओवर स्लो प्रॉग्रेस ऑफ कश्मीर |accessdate=2009-02-07|date=2005-02-04}}&lt;/ref&gt; अस्य जन्म [[जम्मू]]नगरे  गायकः &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boston.com/ae/music/articles/2007/11/16/masters_of_the_east_come_west/|title=मास्टर्स ऑफ द ईस्ट कम टु वेस्ट|work=[[बोस्टन ग्लोब]]|accessdate=2009-02-07|date=2007-11-16|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924003902/http://www.boston.com/ae/music/articles/2007/11/16/masters_of_the_east_come_west/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rediffinterview&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/chat/2508shiv.htm|title=म्यूज़िक इज़ एन एक्स्प्रेशन ऑफ ह्यूमन इमोशन्स |publisher=[[रीडिफ]].कॉम|accessdate=2009-02-07|date=1999-08-20}}&lt;/ref&gt; पण्डितः उमादत्त शार्मणः गृहे अभवत् ।&lt;ref name=notebynote&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/24965752.cms|title=नोट बाए नोट |publisher=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |accessdate=2009-02-07|date=2002-10-13}}&lt;/ref&gt;क्रि.शा. १९९९तमे वर्षे [[रीडिफ्.कॉम्]] समूहमाध्यमार्थं कृते साक्षात्कारे एषः एवम् अवदत् । यदा एषः पञ्चवर्षीयः आसीत् तदा एव अस्य पिता गायनस्य तबलावादनस्य च शिक्षां प्रापितवान् ।&lt;ref name=rediffinterview/&gt;अस्य पिता तु [[शततन्त्री]]वाद्यस्य विषये अधिकं संशोधनं कृतवान् । अपि च अस्य आशयः आसीत् यत् शिवकुमारः शततन्त्रीवाद्यस्य शास्त्रीयवादकः प्रथमभारतीयः भवतु इति । शिवकुमारः पितुः आशयस्य पूर्तये १३वर्षीयः एव शततन्त्रिणं वादयितुम् आरब्धवान् ।&lt;ref name=rediffinterview/&gt; सः तु पितुः स्वप्नं साकारितं च ।। &lt;ref name=dreamfulfilled/&gt;एष स्वस्य वादनस्य प्रथमकार्यक्रमं [[मुम्बै]]नगरे क्रि.श. [[१९५५]]तमे वर्षे कृतवान् ।  

==व्यवसायः== 
[[File:Dia5246 Shiv Kumar Sharma.jpg|thumb|क्रि.श.१९८८तमे वर्षे वादनं कृतवान्]]
शिवकुमार शर्मा न केवलं शततन्त्रिणः श्रेष्ठः वादकः किन्तु उत्तमः गायकः अपि । शततन्त्रिवाद्यस्य लोकप्रियतायाः कारणिकः केवलं शिवकुमारशार्मा भवति ।&lt;ref name=comingofage/&gt;&lt;ref name=dawn&gt;{{cite book |title=द डॉन ऑफ इंडियन म्यूज़िक इन द वैस्ट |last=लैवेज़ोली |first=पीटर |year=२००६ |publisher=कंटीन्यूम इन्टर्नेशनल पब्लिशिंग समूह |isbn=0826418155 |page=३२ |pages=४५६ |url=http://books.google.com/books?id=OSZKCXtx-wEC }}&lt;/ref&gt;एषः [[सङ्गीतम्|सङ्गीतस्य]] उपलब्धिम् आरब्धवान् तदा शततन्त्रिणः विषये न चिन्तितवान् अपि । अस्य पिता एव निश्चितवान् यत् एषः शततन्त्रिकुशलः एव भवेत् इति । &lt;ref name=rediffinterview/&gt;अस्य प्रथमः वाद्यनादगुच्छः क्रि.श. [[१९६०]]तमे वर्षे लोकार्पितः ।&lt;ref name=dreamfulfilled/&gt; क्रि.श. [[१९६५]] तमे वर्षे [[वि.शान्तारमः]] इत्यस्य निदेशने लोकर्पिते &quot; झनक झनक पाय बाजे &quot; इति चलच्चित्रे गीतानां स्वरसंयोजनं कृतवान् ।&lt;ref name=enchantment&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/2000/04/06/stories/09060701.htm|title=एन्शैन्टमेन्ट फ़्रॉम ईडन वैली |publisher=[[दि हिन्दू]] |accessdate=2009-02-15|date=2000-04-06}}&lt;/ref&gt; 
क्रि.श. [[१९६७]] तमे वर्षे एषः प्रसिद्धेन वंशीवादकेन पण्डितः [[हरिप्रसाद चौरासिया]] इत्यनेन, [[पण्डितः वृजभूषण काबरा]] इतिख्यातेन सह मिलित्वा काल् आफ् दि वैली इति गीतगुच्छं लोकार्पितवान् । यत् शास्त्रीयसङ्गीतलोके उन्नतस्तरे परिगण्यते &lt;ref name=dreamfulfilled/&gt;&lt;ref name=dawn/&gt;एषः [[हरिप्रसाद चौरासिया]]महोदयेन सह मिलित्वा अनेकेषां [[हिन्दीभाषा]]चलच्चित्राणां सङ्गीतसंयोजनं कृतवन् । &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/fe/daily/20000220/fle20057.html|title=आई जस्ट पिक अप द फ़्लूट एण्ड फ़ील द अर्ज टू प्ले |publisher=[[फाइनेन्शियल एक्स्प्रेस]] |accessdate=2009-02-15|date=2000-02-19}}&lt;/ref&gt;चलच्चित्रसङ्गीतस्य श्रीगणेशः क्रि.श. १९८०तमे वर्षे &quot;सिल् सिला &quot; इति हिन्दीभाषाचित्रेण अभवत् । &lt;ref name=enchantment/&gt; अनेन शिव-हरि इति नाम्ना प्रसिद्धिः प्राप्ता । &lt;ref name=enchantment/&gt; &quot; फासले &quot; [क्रि.श.१९८५] ,'' चान्दनी &quot; [क्रि.श.१९८९], &quot;  लम्हे &quot; [क्रि.श.१९९१], &quot; डर &quot;[क्रि.श.१९९३] इत्यादीनि अनेन स्वरबद्धानि लोकप्रियाणि हिन्दीभाषायाः चलच्चित्राणि । पण्डितः अस्य पत्न्याः नाम मनोरमा शर्मा &lt;ref name=notebynote/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1048006&amp;pageid=2|title=सुल्तान ऑफ स्ट्रिंग्स: शिवकुमार शर्मा |publisher=[[डी एन ए]]|accessdate=2009-02-07|date=2006-08-18}}&lt;/ref&gt;यया पुत्रद्वयं प्राप्तवान् ।&lt;ref name=rediffinterview/&gt; अस्य ज्येष्टः पुत्रः राहुल शार्मा । &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livemint.com/2007/07/01145054/Santoor-notes-that-bind-fathe.html|title=संतूर नोट्स दैट बाइंड: फ़ादर एण्ड सन जुगलबंदी|publisher=लाइवमिन्ट.कॉम|accessdate=2009-02-07|date=2007-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/Inner-Melodies/341516/|title=इनर मैलोडीज़|publisher=[[इंडियन एक्स्प्रेस]]|accessdate=2009-02-07|date=2008-07-29|archive-date=2012-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003153340/http://www.expressindia.com/latest-news/Inner-Melodies/341516/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;अपि शततन्त्रिवादकः अस्ति ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/style/1998/mar/18rahul.htm|title=विरासत|publisher=[[रीडिफ]].कॉम|accessdate=2009-02-07|date=1998-03-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1702443.cms|title=वॉट्स राहुल शर्माज़ दलाइ लामा कनेक्शन? |publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |accessdate=2009-02-07|date=2006-07-03}}&lt;/ref&gt; पुत्रः राहुलः क्रि.श. [[१९९६]] तमवर्षतः पित्रा समं शततन्त्रिवादनं कुर्वन् अस्ति ।&lt;ref name=rediffinterview/&gt;शिवकुमार शर्मा पुत्रं देवस्य वरप्रसादः इति मन्यमानः शिष्यत्वमपि दत्त्वा शततन्त्रिवादननिपुणम् अकरोत् । &lt;ref name=rediffinterview/&gt;

==प्रशस्तिपुरस्कारः==
शिवकुरार शर्मणा अनेकाः राष्ट्रीयान्ताराष्ट्रीयपुरस्काराः प्राप्ताः । क्रि.श. [[१९८५]]तमे वर्षे बाल्टिमोर्, संयुक्तराज्यम् इत्यदीनां राष्ट्रानां गौरवपौरत्वम् प्राप्तम् ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.india-today.com/mtoday/profiles/sksharma.html|title=प्रोफ़ाइल|publisher=[[इंडिया टुडे]]|accessdate=2009-02-07|archive-date=2009-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427083504/http://www.india-today.com/mtoday/profiles/sksharma.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; एतदतिरिच्य क्रि.श. [[१९८६]] तमे वर्षे सङ्गीतनाटकाकादमीपुरस्कारः अपि प्राप्तः ।,&lt;ref&gt;{{cite web|title=संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार – हिन्दुस्तानी संगीत- वादन|publisher=संगीत नाटक अकादमी|url=http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_music_hindustani_instrumenta.html|accessdate=2009-05-13|archive-date=2009-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519200834/http://www.sangeetnatak.com/programmes_recognition%26honours_music_hindustani_instrumenta.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; शिवकुमार शर्मा क्रि.श. [[१९९१]] तमे वर्षे [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]], क्रि.श. [[२००१]] तमे वर्षे [[पद्मविभूषणप्रशस्तिः]] च प्राप्तवान् । &lt;ref&gt;{{cite web|title=Padma Awards|publisher=[[सूचना एवं प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकार]]|url=http://india.gov.in/myindia/advsearch_awards.php?start=0&amp;award_year=&amp;state=&amp;field=3&amp;p_name=Sharma&amp;award=All|accessdate=2009-05-13}}&lt;/ref&gt;

* [[प्लेटिनम् डिस्क्]] ''[http://rateyourmusic.com/release/album/shivkumar_sharma/call_of_the_valley/ द कॉल ऑफ द वैली]&quot;इति गीतगुच्छार्थम् । 
* [[प्लेटिनम् डिस्क्]] &quot; सिलसिला &quot; इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थम् ।
* [[गोल्ड् डिस्क्]] &quot; फासले &quot; इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थम् ।
* [[प्लेटिनम् डिस्म्]] &quot; चान्दनी &quot; इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थम् ।
* &quot; लम्हे &quot; इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थं  विशिष्टपुरस्कारः ।
* &quot; डर &quot;  इति हिन्दीभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतार्थं  विशिष्टपुरस्कारः ।

==उल्लेखाः==
{{reflist}}

==बाह्यानुबन्धाः==
*{{cite web|title=शिवकुमार शर्मणः कार्यक्रमः |publisher=[[राजश्री प्रोडक्शन्स]]|url=http://www.youtube.com/watch?v=VYmeQIsa7Nc}}
* [http://www.santoor.com/index.php?option=com_content&amp;view=frontpage&amp;Itemid=1 पण्डितः शिवकुमार शर्मा शततन्त्री च] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090905111423/http://www.santoor.com/index.php?option=com_content&amp;view=frontpage&amp;Itemid=1 |date=2009-09-05 }} जालस्थानम् ।


{{भारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतकाराः}}

[[वर्गः:सङ्गीतवाद्यवादकाः]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]</text>
      <sha1>k6ggc5pkc0o9cqurfzlpza7oga86eb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कच्छवनस्पतियुक्तभूमिः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22095</id>
    <revision>
      <id>500722</id>
      <parentid>419097</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="qups6uyha1comymaymqvhfmsyw1oerl" xml:space="preserve">


[[चित्रम्:World map mangrove distribution.jpg|thumb|World Mangrove Forests distribution]]
[[चित्रम्:Mangrove joanes brasil.ogv|thumb|thumbtime=30|right|Short video of a mangrove in Brazil]]

अयं भूभागः सामान्यतः महासागरतटे, समुद्रतटे नदिसागर- संगमसमीपे च भवति । अत्रत्या मृत्तिका लवणयुक्ता, लवणावशोषणक्षमतायुक्ता च भवति । अतः अयं भूभागः ऊष्णकटिबन्धीय-उपोष्णकटिवन्धीय – अन्तः ज्वारीयेषु क्षेत्रेषु भवति । अत्रत्याः वनस्पतयः कच्छवनस्पतयः इति नाम्ना अभिधीयन्ते । एभिः वनस्पतिभिः समुद्रतटं स्थिरं भवति । अर्थात् एभिः तटमृत्तिकायाः समुद्रेण कर्तनमवरुध्दं भवति । भारते अस्य भूभास्यपरिमापः ६७४० वर्गकीलोमीटरमस्ति । यः समुद्रतटे अस्ति । अयं विश्वस्य ७ प्रतिशतसंख्याकः अस्ति । अस्यावशोषणमपि जनैः क्रियन्ते ।

== बाह्यसम्पर्कतन्तुः ==
* [http://ocean.si.edu/ocean-life-ecosystems/mangroves/ Mangroves]- At the Smithsonian Ocean Portal
* {{dmoz|Science/Biology/Flora_and_Fauna/Plantae/Magnoliophyta/Magnoliopsida/Rhizophoraceae|Rhizophoraceae}}
* {{dmoz|Science/Biology/Ecology/Aquatic_Ecology/Marine/Mangrove_Forests|Mangrove forests}}
* In May 2011, the VOA Special English service of the Voice of America broadcast a 15-minute program on mangrove forests. A transcript and MP3 of the program, intended for English learners, can be found at [http://www.voanews.com/learningenglish/home/science-technology/Mangrove-forests-Everest-NSF-121499174.html Mangrove Forests Could Be a Big Player in Carbon Trading] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511175432/http://www.voanews.com/learningenglish/home/science-technology/Mangrove-forests-Everest-NSF-121499174.html |date=2011-05-11 }}

[[वर्गः:भू-प्रकृतिः]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]
[[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतम्]]
* [[हिन्दूधर्मः]]
* [[वैदिकसाहित्यम्]]</text>
      <sha1>qups6uyha1comymaymqvhfmsyw1oerl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>धूमनीहारः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22496</id>
    <revision>
      <id>500738</id>
      <parentid>493293</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3135" sha1="kjdl5uurun411oi0qpditxyb52gk7ms" xml:space="preserve">[[Image:SmogNY.jpg|thumb|१९८८ तमे वर्षे अमेरिकायां सभवितस्य धूमनीहारस्य चित्रणम्]]
'''धूमनीहारः''' (स्मोग, Smog) अयं smogue इत्यस्यापभ्र्ंशः अस्ति । एषः वायुमालिन्यस्य अन्यः प्रकारः वर्तते ।  यन्त्रागारात् उत्सर्जितधूमः वायुमण्डलम् आच्छाद्य तत्र च दुष्प्रक्रियया तुषार इव स्वरूपं प्राप्नोति एषः धूमनीहारः । अयञ्च धूमनीहारः वायुमण्डलम् आवृत्य तिष्ठति । येन आवृत्ति-स्थले आम्लजनकस्य (आक्सीजन्)अभावः भवति । फलतः तत्रस्थानां जनजीवानां श्वसक्रिया अवरुध्दा भवति । धूमोच्छ्वासः यदा अधिकप्रमाणेन भवति तदा एषा प्रक्रिया आपप्स्यते ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
*[http://en.citizendium.org/wiki/Smog Smog] A Citizendium article
* [http://www.eoearth.org/article/London_smog_disaster%2C_England Eoearth.org], London Smog Disaster, Encyclopedia of Earth
* [http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/69.html NPI.gov.au], National Pollutant Inventory - Particulate matter fact sheet
* [http://www.contrails.nl Contrails.nl], Pictures of Contrails and Aviation Cirrus (- Smog), since 1995 until now.
* [http://www.ausetute.com.au/photsmog.html Ausetute.com.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417032329/http://www.ausetute.com.au/photsmog.html |date=2021-04-17 }}, Photochemical Smog
* [http://airnet.iras.uu.nl/products/pdf/airnet_wg3_toxicology_report.pdf Iras.uu.nl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926101317/http://airnet.iras.uu.nl/products/pdf/airnet_wg3_toxicology_report.pdf |date=2007-09-26 }}, Airnet Workgroup Toxicology Report

;News
* [http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/stories/10/a4914010.shtml BBC.co.uk] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, &quot;When smog was a frequent occurrence, ''WW2 People's War'', BBC 2005-08-10. Accessed 2006-08-03.

[[वर्गः:परिसरमालिन्यम्]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]]
[[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>kjdl5uurun411oi0qpditxyb52gk7ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आम्लीयवर्षणम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22498</id>
    <revision>
      <id>500718</id>
      <parentid>498912</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5054" sha1="dclfw1xbrqp61z5nzklng1nvonyuvaf" xml:space="preserve">[[File:Origins of acid rain.svg|thumb|250px|अम्लीयवर्षणस्य आवर्तनचक्रम्]]
'''अम्लीयवर्षा''' नाम [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डले]] यदा च विषानिलाः अधिकप्रमाणेन भवन्ति तस्मिन्नेव समये यदि वृष्टिः सम्भवति तदा वर्षया सह विषानिलाः अपि मिलित्वा भूमिं प्रविशन्ति तस्यैव अम्लीयवर्षणम् इत्युच्यते । एतदेकं [[प्रदूषणं]] विद्यते । अस्याः प्रभावः दूरगामी भवति । उद्योगतः निस्सृतानां इङ्गालाम्लानां, सल्फरडायाक्सैड्- नैट्रिक्-आक्सैड्-वायुमण्डलीयजलम् इत्यादीनां मेलनेन आम्लीयवर्षा भवति । अपि च यदा वर्षा भवति तर्हि वर्षाजलेन सह इदमाम्लं पृथिवीम् आगच्छति । अनेन सस्योत्पादनम् अवरुद्धं भवति । भवनानां हानिः अपि एतेन भवति ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://www.esrl.noaa.gov/csd/AQRS/reports/napapreport05.pdf National Acid Precipitation Assessment Program Report] - a 98-page report to Congress (2005)
* [http://www.geography-site.co.uk/pages/environ/acid.html Acid rain for schools]
* [http://www.hubbardbrookfoundation.org/education_outreach/ Acid rain for schools - Hubbard Brook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080815095700/http://www.hubbardbrookfoundation.org/education_outreach/ |date=2008-08-15 }}
* [http://www.AcidRainRetirementFund.org Acid Rain Retirement Fund environmental education links about acid rain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927081304/http://www.acidrainretirementfund.org/ |date=2013-09-27 }}
* United States Environmental Protection Agency - [http://www.epa.gov/region1/eco/acidrain/index.html New England Acid Rain Program] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415152327/http://www.epa.gov/region1/eco/acidrain/index.html |date=2016-04-15 }} (superficial)
* [http://www.enviroliteracy.org/article.php/2.html Acid Rain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421175435/http://www.enviroliteracy.org/article.php/2.html |date=2006-04-21 }} (more depth than ref. above)
* U.S. Geological Survey - [http://pubs.usgs.gov/gip/acidrain/2.html What is acid rain?]
* [http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html Acid rain analysis - freeware for simulation and evaluation of titration curves and pH calculations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190126143238/http://www2.iq.usp.br/docente/gutz/Curtipot_.html |date=2019-01-26 }}
* [http://archives.cbc.ca/IDD-1-75-584/science_technology/acid_rain/ CBC Digital Archives&amp;nbsp;– Acid Rain: Pollution and Politics]
* [http://pubs.acs.org/doi/pdf/10.1021/es0626133 Larssen, Thorjørn et al. “Acid Rain in China”. Environmental Science and Technology, 40:2, 2006, pp 418-425.]
* [https://web.archive.org/web/20120426020708/http://www.adirondackcouncil.org/acrapub.pdf Acid Rain: A Continuing National Tragedy] - a report from The Adirondack Council on acid rain in the Adirondack region (1998)
* [http://www.bookrags.com/Acid_rain Assortment of Summaries on Acid Rain]
* [http://pages.cthome.net/rwinkler/acidrain.htm Acid rain linked to decline of the wood thrush, a songbird of the Eastern Forest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701163739/http://pages.cthome.net/rwinkler/acidrain.htm |date=2007-07-01 }}
* [http://www.nfb.ca/film/Trouble_in_the_Forest/ ''Trouble in the Forest'', a 1988 documentary hosted by David Suzuki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127204000/http://nfb.ca/film/Trouble_in_the_Forest/ |date=2010-11-27 }}
* [http://chemconnections.org/modules/acidrain/ What Happens to Acid Rain?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725161913/http://chemconnections.org/modules/acidrain/ |date=2011-07-25 }}
* [http://www.lakescientist.com/learn-about-lakes/water-quality/acid-rain.html Acid Rain and how it affects fish and other aquatic organisms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112093305/http://www.lakescientist.com/learn-about-lakes/water-quality/acid-rain.html |date=2011-11-12 }}

[[वर्गः:परिसरमालिन्यम्]]
[[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>dclfw1xbrqp61z5nzklng1nvonyuvaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अलेक्जाण्डर् ग्राहम् बेल्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24378</id>
    <revision>
      <id>500714</id>
      <parentid>499614</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6798" sha1="2o2os4zoybphi4kt1lts7g0s9wgycor" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = अलेग्झाण्डर् ग्रहां बेल्
| image       = Alexander Graham Bell.jpg
| caption     = &lt;center&gt;Portrait of Alexander Graham Bell&lt;/center&gt; &lt;center&gt;ca. 1914–1919&lt;/center&gt;
| birth_date  = March 3, 1847
| birth_place = [[Edinburgh]], Scotland, UK
| death_date  = {{death date and age|1922|8|2|1847|3|3|mf=y}}
| death_place = [[Beinn Bhreagh]], Nova Scotia, Canada
| death_cause = Complications from [[diabetes]]
| alma_mater  = [[University of Edinburgh]]&lt;br&gt;[[University College London]]
| occupation  = Inventor, Scientist, Engineer,&lt;br&gt; Professor (Boston University), Teacher of the deaf 
| residence   = U.K., U.S., Canada 
| citizenship = Scotland, USA, Canada 
| known_for   = Inventing the Telephone&lt;!-- This is an accurate fact based on several reliable reference works –please discuss on the Talk page prior to making any further changes --&gt;
| spouse      = [[Mabel Hubbard]]&lt;br&gt;(married 1877–1922)
| parents     = [[Alexander Melville Bell]]&lt;br&gt;Eliza Grace Symonds Bell
| signature   = Alexander Graham Bell (signature).svg
| children    = (4) Two sons who died in infancy and two daughters
| relatives   = [[Gardiner Greene Hubbard]] (father-in-law)&lt;br&gt;[[Gilbert Hovey Grosvenor]] (son-in-law)&lt;br&gt;[[Melville Bell Grosvenor]] (grandson)&lt;br&gt;[[Mabel Harlakenden Grosvenor]] (granddaughter)&lt;br&gt;[[Gilbert Melville Grosvenor]] (great-grandson)&lt;br&gt;[[Chichester Bell]] (cousin)
}}
अलेग्झाण्डर् ग्रहां बेल् (जीवितकालः-  १८४७ तमवर्षस्य मार्चतृतीयदिनाङ्कतः  १९२२तमवर्षस्य आगस्टद्वितीयदिनाङ्कपर्यन्तम्) 
ऐदम्प्राथम्येन दूरवाणीयन्त्रस्य आविष्करणम् अयम् कृतवान्  । एषः उत्कृष्टविज्ञानी, आविष्कारकः, तन्त्रांशज्ञः  चिन्तकः च आसीत् ।
विद्युत्चालितदूरसम्पर्काः, हैड्रो फायिल्, वायुयानविज्ञानस्य परिवर्तनजन्यकार्येषु ग्रहां बेल् वर्यस्य योगदानं सदा स्मर्तव्यम् अस्ति । १८८८ तमे वर्षे न्याषनल् जियाग्राफिक् सोसैटी इत्यस्याः संस्थायाः सदस्येषु अलग्झाण्डर् ग्रहां बेल् अन्यतमः आसीत् ।

==प्रथमः आविष्कारः== 
बाल्यदिनेषु ग्रहां बेल् भौतिकजगति कौतूहलवान् जातः आसीत् । अस्य परिणामतया सस्यवर्गाणां सङ्कलनं प्रयोगानि च अल्पे वयसि कृतवान् ।
बेल्  आरम्भिकदशायां संवेदनात्मकस्वभावशीलः आसीत् । तस्य माता कला- कविता-सङ्गीतसम्बन्धि- अन्तर्विहितगुणान् प्रेरितवती आसीत् ।
औपचारिकपाठनं विना पियानोवादनम् अधीतवान् । पियानो वादकः च अभवत्  । मातुः क्रमशः बधिरता या आसीत् सा बधिरता बेल् उपरि गाढपरिणामम् अजनयत् । ( तस्य द्वादशे वयसि मातुः श्रवणशक्तेः ह्रासः आरब्धः ) । अतः सः अङ्गुलीसंज्ञाभाषाम् अधीतवान् । अपि च परिसरे गृहे प्रचलितवार्ताः  अङ्गुल्या मातरं सूचयन् असीत् । स्पष्टतया, कम्पनात्मकरूपेन स्थायिध्वनिना कथनस्य कौशलं वर्धितवान्  । सः अनया शैल्या मातोः ललाटस्य पाश्वे यदि वदति तर्हि माता स्पष्टतया अवगच्छति स्म । सः ’मातुः बधिरतायाः परिहारः’  एव स्वीयम् आद्यकर्तव्यम्  इति विचिन्त्य श्रवणविज्ञानाध्ययनं कृतवान् ।

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* [http://bell.cbu.ca/agbi_about.asp Alexander Graham Bell Institute at Cape Breton University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208211550/http://bell.cbu.ca/agbi_about.asp |date=2015-12-08 }}
* [http://www.telephonetribute.com/pdf/bell_memorial_booklet.pdf Bell Telephone Memorial], [[Brantford]], Ontario
* [http://www.bellhomestead.ca/Pages/default.aspx Bell Homestead National Historic Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706165757/http://www.bellhomestead.ca/Pages/default.aspx |date=2011-07-06 }}, Brantford, Ontario
* [http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/ns/grahambell/index.aspx Alexander Graham Bell National Historic Site of Canada], Baddeck, Nova Scotia
* [http://www.loc.gov/collection/alexander-graham-bell-papers/about-this-collection/#overview Alexander Graham Bell Family Papers at the Library of Congress]
* [http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/bell-alexander-graham.pdf Memoirs of Alexander Graham Bell] {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/bell-alexander-graham.pdf |date=2022-10-09 }}
* [http://www.biographi.ca/en/bio/bell_alexander_graham_15E.html Biography at the ''Dictionary of Canadian Biography Online'']
* [http://www.science.ca/scientists/scientistprofile.php?pID=120 Science.ca profile: Alexander Graham Bell]
* [http://www.answers.com/topic/alexander-graham-bell Answers.com]
* [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=2125 Find a grave]
* {{IMDb name|id=1745080|name=Alexander Graham Bell}}

[[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]</text>
      <sha1>2o2os4zoybphi4kt1lts7g0s9wgycor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अर्णव गोस्वामी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26129</id>
    <revision>
      <id>500713</id>
      <parentid>491174</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6978" sha1="scltbgznesydwzf57aw78hbhia12zbv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = अर्णव गोस्वामी
| image       = Arnab Goswami Times Now.jpg
| caption     = विकिकोन्फेरेन्स्-इन्डिया २०११ इत्यस्मिन् अर्णवगोस्वामी
| birthname   = 
| birth_place = [[गुवाहाटी]], [[असम]]
| death_date  = &lt;!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} --&gt; 
| death_place =  
| education   = हिन्दू-कॉलेज्, दिल्लीविश्वविद्यालयः&lt;br /&gt;सैन्ट् एन्टोनीस कालेज्, आक्सफोर्ड्
| occupation  = टाइम्स्-नाउ इत्यस्य वार्त्ता-सञ्चालकः तथा च प्रधानसम्पादकः
| alias       =
| gender      = पुरुषः
| title       =
| spouse      =
| children    =
| relatives   =
| ethnic      = [[w:en:Assamese people|असमीया]]
| television  = 
| salary      = 
| years_active = १९९८ – वर्तमानसमयः 
| networth    =
| credits     = ''द न्यूस-आवर्'',&lt;br&gt;''फ्रेङ्क्ली स्पीकिङ्ग् विद् अर्णब्''
| agent       =
}}

'''अर्णवगोस्वामी''' ({{lang-as|অৰ্ণৱ গোস্বামী}}) कश्चन भारतीयपत्रकारः। सः तु भारतीयवार्त्तावाहिन्याः [[टाइम्स्-नाउ]] इत्यस्याः प्रधानसम्पादकः तथा च वार्त्ता-सञ्चालकः अस्ति।&lt;ref&gt;http://www.guardian.co.uk/world/2008/dec/12/mumbai-arundhati-roy&lt;/ref&gt;. ''द न्यूस-आवर्'', इति सजीवः वादविवादः तेन सञ्चाल्यते, तस्य च प्रसारणं सप्ताहदिवसेषु अपराह्णे नववादने भवति।

==जीवनवृत्तम्==

[[File:Arnab Goswami at Times Literary Carnival 2012.JPG||thumb|right|Arnab Goswami at Times Literary Carnival 2012.]]
अर्णवगोस्वामिनो जन्म असमराज्ये गुवाहाट्यां अभवत्।&lt;ref name=assamtribune&gt;{{cite news|title=Award to Arnab Goswami|url=http://www.assamtribune.com/scripts/details.asp?id=jan1810/City3|newspaper=[[The Assam Tribune]]|date=18 January 2010|location=Guwahati|accessdate=28 July 2011|archive-date=1 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401104420/http://www.assamtribune.com/scripts/details.asp?id=jan1810%2FCity3|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=moghul&gt;{{cite web|url=http://www.mediamughals.com/Common-News/2/Article/50/Arnab_Goswami.htm|title=Arnab Goswami|publisher=mediamughals.com|accessdate=4 August 2011|archive-date=9 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009001537/http://www.mediamughals.com/Common-News/2/Article/50/Arnab_Goswami.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; सः तु असमीये उत्कृष्टन्यायविदां कुटुम्बे अजायत। तस्य पितामहः रजनीकान्तगोस्वामी अधिवक्ता, भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेसे नेता तथा च स्वातन्त्र्ययोद्धा आसीत्।&lt;ref name=outlook&gt;{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?239453|title=The Soil Beckons|publisher=outlookindia.com|accessdate=4 August 2011|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224203250/https://www.outlookindia.com/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; तस्य मातामहः गौरीशङ्करभट्टाचार्य असमराज्ये बहुवर्षेभ्यः असमे विपक्षस्य नेता आसीत्।&lt;ref name=outlook/&gt; सः स्वकीयां द्वादशकक्षां केन्द्रीयविद्यालयात् जबलपुरकैन्टोनमेन्ट् इत्यत्र अपठत्। सः हिन्दूकॉलेज्-दिल्ली इत्यत्र समाजशास्त्रे स्नातकपदवीं लब्धवान्। सः सामाजिकनृवंशशास्त्रे आक्सफोर्डविश्वविद्यालयात् सैन्ट्-एन्टोनी-कालेज् इत्यत्र स्नातकोत्तरपदवीं लब्धवान्। तत्र सः फेलिक्स्-अध्येता आसीत्। 
==पुरस्काराः==

# सर्वश्रेष्ठप्रस्तोत्रर्थं सर्वश्रेष्ठसञ्चालकार्थं वा एशियन् टेलीविसन् अवार्ड्स् (द्वितीयम्)
# माध्यमक्षेत्रके उत्कृष्टताऽर्थं सोसाय्टी यङ्ग् अचीवर्स् अवार्ड्
# इन्डियन्-न्यूस-ब्रोड्कास्टिङ्ग्-अवार्ड्स् २००८ नवाचारी प्रधानसम्पादकार्थम्
# नयूस-लाइव द्वारा वर्षस्य असमीयः इति पुरस्कारः&lt;ref name=assamtribune/&gt;
# पत्रकारितायाम् उत्कृष्टताऽर्थं रामनाथगोयन्का पुरस्कारः (टी.व्ही.), २०१० तमाय वर्षाय, इन्डियन्-एक्स्प्रेस्-समूहद्वारा&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/Picture-Gallery/851/7/5|title=Ramnath Goenka Award for Excellence in Journalism|publisher=indianexpress.com|accessdate=4 August 2011}}&lt;/ref&gt;

== सन्दर्भाः ==
{{reflist|30em}}

== बाह्यानुबन्धाः ==
{{Commons category|Arnab Goswami}}
* [https://web.archive.org/web/20090802092413/http://www.state.gov/secretary/rm/2009a/july/126202.htm Full interview] of [[Hillary Clinton]] hosted by Arnab Goswami of Frankly Speaking on Times Now at St. Xavier College

{{Persondata &lt;!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --&gt;
| NAME              = Goswami, Arnab
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION =
| DATE OF BIRTH     =
| PLACE OF BIRTH    = [[Guwahati]], [[Assam]]
| DATE OF DEATH     =
| PLACE OF DEATH    =
}}
[[वर्गः:पत्रकाराः]]
[[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]]</text>
      <sha1>scltbgznesydwzf57aw78hbhia12zbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नासा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28192</id>
    <revision>
      <id>500739</id>
      <parentid>499693</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17451" sha1="8r2sg4ifcx8ef88ec1h44m4kyio11g2" xml:space="preserve">{{Infobox Government agency
|agency_name = नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एडमिनिस्ट्रेशन्&lt;br /&gt;
(NASA)
|abbreviation = NASA
|logo = NASA logo.svg
|logo_width = 220px
|logo_caption = नासा संस्थायाः प्रतीकचिह्नम्&lt;br /&gt;घोषः- ''For the Benefit of All''&lt;ref name=&quot;motto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lightmillennium.org/2004_newyear/gokoglu_nasa_stands_forall.html |title=नासा &quot;for the benefit of all.&quot;— Dr. Süleyman Gokoglu महोदयेन सह साक्षात्कारः|publisher=The Light Millennium |year=२००७ |author=Lale Tayla and Figen Bingul}}&lt;/ref&gt;
|seal = NASA seal.svg
|seal_width = 160px
|seal_caption = नासा संस्थायाः मुद्रा
|picture = Flag of the National Aeronautics and Space Administration.svg
|picture_width = 160px
|picture_caption = नासा संस्थायाः ध्वजः
|formed = {{Start date and years ago|df=yes|1958|7|29}}
|preceding1 = नैशनल् एड्वैज़री कमिटी फ़र् एरोनॉटिक्स् &lt;br /&gt;
(NACA) (१९१५–१९५८)&lt;ref name=&quot;CentNACA&quot;&gt;[http://www.centennialofflight.gov/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm यु.एस्. सेन्टेन्नियल् अफ़् फ्लैट् कमिशन्, NACA]. Centennialofflight.gov. परिशोधितम् २०११-११-०३.&lt;/ref&gt;
|jurisdiction = [[अमेरिका]]सर्वकारः
|headquarters = [[वाशिङ्ग्टन् डि सि|वाशिङ्गटन्, डि.सि.]]
|latd=38 |latm=52 |lats=59 |latNS=N
|longd=77 |longm= 0 |longs=59 |longEW=W
|region_code=US-DC
|employees = १८,१००+&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wicn.nssc.nasa.gov/cognos/cgi-bin/ppdscgi.exe?BZ=1AAABF64VOFoABEwU6VFChhEnYeaEGVJHTJm5v_68kbPGbN_Ysq3BgCPnjZk0bMqYEBKlRxkYMEjE7IMRsw0SJEj21eyu~7_514lZMgWzaCmQCMKG7bcibeCweZOn7FVg5Hji9gZE6tDJ_~ZM0w0PnTJuyJQh_4pJmTB2q7suhjaxaXLmuoTNL06mTBl6W~sDZ9fM25SJ2Sf2VUy6yqm9ZBINr49wiOllxmpiP2l3wD9= |title=नासा कार्यशक्तिः (प्रारूपम्) |publisher=नासा |date=जानवरी ११, २०११ |accessdate=डिसेम्बर् १७, २०१२}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|budget = US$१७.८&amp;nbsp;बिलियन् (वित्तवर्षम् २०१२)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.discovery.com/space/nasa-2012-budget-ups-downs-111202.html|title=नासायाः बजेट् २०१२|last=टैटल्|first=एमि|date=डिसेम्बर् २, २०११|publisher=डिस्कवरी न्युज़्|accessdate=जनवरी ३०, २०१२|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114061543/http://news.discovery.com/space/nasa-2012-budget-ups-downs-111202.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
|chief1_name = चार्ल्स् फ़्रैन्क् बोल्डेन्
|chief1_position = नासा संस्थायाः प्रशसकः
|chief2_name =
|chief2_position = उपप्रशासकः
|website = [http://www.nasa.gov/ NASA.gov]
}}

'''नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एडमिनिस्ट्रेशन्''' ([[संस्कृतम्|संस्कृतानुवादः]]-''राष्ट्रियवैमानिक-अन्तरिक्षप्रशासनम्''; {{lang-en|National Aeronautics and Space Administration}}) अथवा '''नासा''' (सङ्क्षिप्तनाम) ({{lang-en|NASA}}) [[अमेरिका]]देशस्य एका अन्तरिक्षगवेषणा संस्था । १९५८ तमे वर्षे अस्याः संस्थायाः संरचना अभवत् । नासा इत्येव संक्षिप्तनाम्ना अस्याः ख्यातिः । नासायाः मुख्यकार्यालयः [[वाशिङ्ग्टन् डि सि|वाशिङ्गटन्, डि.सि.]] नगरे अस्ति । १९५८ तमवर्षस्य २९ तमे दिनाङ्के नैशनल् एड्वैज़री कमिटी फ़र् एरोनॉटिक्स् (NACA) इति अन्तरिक्षसंस्थायाः अवलुप्तिं कृत्वा [[अमेरिका]]सर्वकारः '''नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एक्ट्'''&lt;ref name=&quot;act1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/offices/ogc/about/space_act1.html|title=The National Aeronautics and Space Act|accessdate=29 August 2007|publisher=NASA|year=2005|author=NASA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NacaNASA&quot;&gt;{{cite book| author = Bilstein| last = Lucas| first = William R.| title = From naca to nasa| url = http://history.nasa.gov/SP-4206/ch2.htm#32| accessdate = 27 May 2009| date = 1989-07| publisher = NASA| isbn = 978-0-16-004259-1| pages = 32–33 }}&lt;/ref&gt; माध्यमेन नासा इति संस्थायाः संरचनाम् अकरोत् । नासायाः बहुसफलकार्येषु अपोलो चन्द्रयात्रा अन्यतमा&lt;ref name=&quot;do1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/about/highlights/what_does_nasa_do.html|title=What Does NASA Do?|accessdate=29 August 2007|publisher=NASA|year=2005|archive-date=1 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401203301/http://www.nasa.gov/about/highlights/what_does_nasa_do.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;New Heavy-lift Rocket Will Take Humans Far Beyond Earth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2011/sep/HQ_11-301_SLS_Decision.html|title=NASA Announces Design For New Deep Space Exploration System|publisher=NASA|first=NASA|last=Release:11-301|date=14 September 2011|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NASA Briefing on Deep Space Launch System&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.c-span.org/Events/Press-Conference-on-the-Future-of-NASA-Space-Program/10737424158/|title=Press Conference on the Future of NASA Space Program|publisher=c-span.org|first=C-Span|last=VideoLibrary|date=14 September 2011|accessdate=14 September 2011|archive-date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208145214/http://www.c-span.org/Events/Press-Conference-on-the-Future-of-NASA-Space-Program/10737424158/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Space &amp; Cosmos&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/09/15/science/space/15nasa.html?pagewanted=1&amp;_r=1|title=NASA Unveils New Rocket Design|publisher=nytimes.com|first=The|last=NewYorkTimes|date=14 September 2011|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;।

==इतिहासः==
१९४६ तमे वर्षे 'एरोनॉटिक्स् ( NACA ) राष्ट्रियमन्त्रालयः 'सुपर्सनिक् बेल् एक्स्-१ रकेट्' विमानं प्रथमवारं परीक्षाम् अकरोत्&lt;ref name=&quot;NACAसुपर्सनिक् बेल् एक्स्-१ रकेट्&quot;&gt;{{cite web|url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20100025896_2010028361.pdf |title=एरोनॉटिक्स् ( NACA ) राष्ट्रियमन्त्रालयः एवं 'सुपर्सनिक् बेल् एक्स्-१' विमानम् |accessdate=सेप्टेम्बर् ३०, २०११|publisher=नासा}}&lt;/ref&gt;। १९५७-५८ समयकालः 'अन्ताराष्ट्रिय-भौगलिकसंवत्सरः' इति उत्घोषितः आसीत् । तन्निमित्तं अमेरिकादेशेस्य 'व्यान्-गार्ड्' इति नाम्ना विशेषप्रकल्पः आसीत् । १९५७ तमवर्षस्य ४ दिनाङ्के विश्वस्य प्रथमकृत्रिम-उपग्रहः (स्पुट्निक् १) सोवियेत्-रशियादेशेन प्रेषणानन्तरम् अन्तरिक्षशोधविषये अमेरिकादेशः अत्युत्साही आसीत् । अमेरीकीयकंग्रेस्-पक्षः NACAविभागस्य नेतारम् आहूय अविलम्बेन तथा क्षिप्रवेगेन कर्मान् समापयितुम् उक्तवान् । स्पुट्निक् सङ्कटम् (''Sputnik crisis'') इति नाम्ना ख्यातः अयं कालः । अमेरिकादेशस्य राष्ट्रपतिः डोयैट् डि ऐजेन्हावर् एवं तस्य मन्त्रिमण्डलः अन्तरिक्षशोधकार्यविषये तेषां चिन्तनं प्रकटितवन्तः । प्रधानतः NACA संस्थायाः अधीने अन्तरिक्षशोधनिमित्तम् एकस्य नूतनस्वतन्त्रविभागस्य संरचना । समकालैव १९५८ तमे वर्षे 'उन्नतगवेषणा-प्रकल्पसंस्था'(Advanced Research Projects Agency (ARPA)) अमेरिकादेशस्य सामरिकसहाय्यार्थं निर्मितम्&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com/books/about/Fiscal_year_1958_supplemental_military_c.html?id=N-IPAAAAIAAJ |title=Supplemental military construction authorization (Air Force).: Hearings, Eighty-fifth Congress, second session, on H.R. 9739. |date=21, 24 January 1958 |author1=Subcommittee on Military Construction |first1=United States. Congress. Senate. Committee on Armed Services}}&lt;/ref&gt; ।

१९५८ तमवर्षस्य जुलैमासस्य २९ तमे दिनाङ्के राष्ट्रपतिना डोयैट् डि ऐजेन्हावर् महोदयेन 'नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एक्ट्' इति प्रस्तावपत्रे हस्ताक्षरम् कृत्वा नासायाः निर्माणम् अकरोत् । वस्तुतः १९५८ तमवर्षस्य अक्टोबर् मासस्य २९ तमे दिनाङ्के शुभारम्भदिवसः । ४६ वर्षपुरातनीं संस्थां विलोप्य नासायाः प्रारम्भः आसीत् । प्रारम्भे अस्याः संस्थायाः ८,००० कार्यकर्तारः आसन् । नासायाः वार्षिक-अर्थसङ्कल्पः आसीत् $१०० मिलियन्(यु एस् डलर्) । तदा नासा अन्तरिक्षकेन्द्रे त्रिणि प्रधानगवेषणागाराणि ('लेङ्गली'वैमानिकगवेषणागारं, विशेषवैमानिकगवेषणागारं तथा ल्युस् फ्लैट् परिचालना गवेषणागारम्) तथा द्वे लघुपरीक्षणकेन्द्रे आस्ताम्&lt;ref name=&quot;Glennan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/glennan.html|title=T. KEITH GLENNAN|publisher=NASA|date=4 August 2006|accessdate=15 July 2009|archive-date=8 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708214210/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Biographies/glennan.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;। १९५९ तमे वर्षे राष्ट्रपतिः ऐजेन्हावर् महोदयः [[commons:Logos of NASA|'नासा'प्रतीकचिह्नं]] अनुमोदितवान्&lt;ref name=&quot;order&quot;&gt;[[s:Executive Order 10849|Executive Order 10849 (Wikisource)]]&lt;/ref&gt;।

==टिप्पणी==
{{reflist}}

==बाह्यसम्पर्काः==
{{commons category|नासा}}
{{wikisource|नैशनल् एरोनॉटिक्स् एण्ड् स्पेस् एक्ट्}}

;साधारणतथ्यानि
* [http://www.nasa.gov/ नासा मुख्यपृष्ठम्]
* [http://www.nasa.gov/offices/nesc/home/index.html नासा Engineering तथा प्रतिरक्षाकेन्द्रम्]
* [http://nix.nasa.gov/ नासाछायाचित्राणि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112212813/http://nix.nasa.gov/ |date=2010-11-12 }} तथा [http://www.nasaimages.org/ नासाचित्राणि]
* [http://www.nasa.gov/multimedia/nasatv/नासा दूरदर्शनम्]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} तथा [http://www.nasa.gov/multimedia/podcasting/ नासा पड्कैस्ट्स्]
* {{Twitter|NASA|@NASA}}
* [http://www.nasawatch.com/ नासा अवलोकनं (जालस्थानम्)]{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.nasa.gov/missions/highlights/schedule.html नासायाः भविष्यत् मिशन् समूहः]
* [http://eol.jsc.nasa.gov/sseop/clickmap/ महाकाशचारिणां प्रवेशद्वारम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209144739/http://eol.jsc.nasa.gov/sseop/clickmap/ |date=2014-12-09 }}
* [http://eisenhower.archives.gov/Research/Finding_Aids/N.html नासा तथ्यसमूहः(अन्तरिक्षयोजनाः १९५३-६२), डोयैट् डि ऐजेन्हावर् ग्रन्थालयः]
* [http://eisenhower.archives.gov/research/online_documents/nasa.html नासायाः प्रारम्भिकेतिहासः, डोयैट् डि ऐजेन्हावर् ग्रन्थालयः ]
* [http://www.ourarchives.wikispaces.net/National+Aeronautics+and+Space+Administration+Records+Available+at+the+National+Archives+at+Atlanta नैशनल् अर्कैवस् (अट्लन्टा) इति संग्रहनालये नासाशोधकार्यविवरणी उपलभ्यते] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224041121/http://www.ourarchives.wikispaces.net/National+Aeronautics+and+Space+Administration+Records+Available+at+the+National+Archives+at+Atlanta |date=2012-12-24 }}
* नासायाः तन्त्रविषये आलेखः (तथा च अन्य स्वतन्त्रसंस्थाः) संरक्षितमस्ति [http://www.technicalreports.org/ तन्त्रांशलेखाः एवं चित्रागारम् (Technical Report Archive and Image Library (TRAIL)]

;अधिकज्ञानार्थम्
* [http://science.howstuffworks.com/nasa.htm How NASA works on howstuffworks.com]
* [http://www.nasa.gov/audience/forkids/home/index.html NASA for Kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417120719/http://www.nasa.gov/audience/forkids/home/index.html |date=2021-04-17 }}
* [http://history.nasa.gov/ NASA History Division]
* [http://www.nasa.gov/mission_pages/exploration/main/this_month_main.html Monthly look at Exploration events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121001742/http://www.nasa.gov/mission_pages/exploration/main/this_month_main.html |date=2013-11-21 }}
* [http://nodis3.gsfc.nasa.gov/ NODIS: NASA Online Directives Information System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160626213509/http://nodis3.gsfc.nasa.gov/ |date=2016-06-26 }}
* [http://ntrs.nasa.gov/ NTRS: NASA Technical Reports Server]
* [http://history.nasa.gov/launiuspharticle.pdf NASA History and the Challenge of Keeping the Contemporary Past]{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.spacebusiness.com/quest &quot;Quest: The History of Spaceflight Quarterly&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019182746/http://www.spacebusiness.com/quest/ |date=2014-10-19 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=e7DEw70LVWs We Are The Explorers], NASA Promotional Video

[[वर्गः:वैज्ञानिकसंस्थाः]]
[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>8r2sg4ifcx8ef88ec1h44m4kyio11g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बि एम् डब्ल्यू सिक्स् सीरीज्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30053</id>
    <revision>
      <id>500748</id>
      <parentid>491698</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11295" sha1="jpe13qslfvy87117wykr9fhn0qyfu44" xml:space="preserve">{{Infobox automobile
| name          = BMW 6 Series
| image         = BMW F13 650i xDrive Coupé Individual IAA 2011.JPG
| manufacturer  = [[BMW]]
| assembly      = [[Dingolfing]], Germany&lt;ref&gt;{{cite web|author=monocom gmbh Dingolfing |url=http://www.bmw-werk-dingolfing.de |title=BMW Werk Dingolfing |publisher=Bmw-werk-dingolfing.de |date= |accessdate=2010-02-25}}&lt;/ref&gt;
| production    = 1976–1989&lt;br /&gt;2003–present
| predecessor   = [[BMW E9]]
| class         = [[Grand tourer]]
| layout        = [[FR layout]]
}}
&lt;!---The BMW 6 Series is a series of luxury grand tourers produced by the German automaker BMW.

The first was the E24, being derived from the first generation 7 Series, the BMW E23. The E24 was launched in 1976 to replace the 3.0CS &amp; 3.0CSi (E9). In 2003, 14 years after production ceased, BMW released the all new E63/E64 which was available as a coupé and convertible, based on the chassis of the E60 5 Series sedan. Models were the 645Ci (later replaced with the 650i) and the 630i, while the highest performance model is the BMW M6. The third generation F12 and F13 6 series was released in 2011 for the 2012 model year, sharing a platform and some engines with the 7 Series (F01) and 5 Series (F10), and introducing a four-door coupé (fastback sedan) style.

The BMW 8 series is sometimes regarded as the spiritual successor to the E24 6 Series, being also available as a &quot;CSi&quot;, however it had a substantially higher price point and performance than the preceding 6 Series.----&gt;

==E24 (1976–1989)==
{{Infobox automobile
| name          = First generation
| image         = BMW 635 CSi-1.jpg
| production    = 1976&amp;ndash;1989
| platform      =
| transmission  = 4-speed [[Automatic transmission|automatic]]&lt;br&gt;4-speed [[Manual transmission|manual]]&lt;br&gt;5-speed [[Manual transmission|manual]]
| body_style    = 2-door [[coupe]]
}}
&lt;!---The original 6 Series was launched in August 1976 as the successor to the E9 coupés, namely the 2800CS, 3.0CS and 3.0CSi. The new E24 chassis was safer than that of the E9, meeting new United States federal crash and rollover standards. This car had a 3210 cc engine with 197 PS (145 kW). In 1978 BMW debuted the 635CSi, with a 3453 cc SOHC, 218 PS (160 kW) engine and a top speed of 222 km/h (138 mph). The 635CSi could reach 100 km/h (62 mph) in 7.4 seconds. The early cars were offered with a 5-speed 'dog-leg' Getrag gearbox. A four-speed automatic transmission became a more common option. The series underwent a significant change with the mid-1982 model, this included a 'normal' pattern 5-speed manual, or the more usual four-speed auto. A luxury version, known as the L6 arrived in the USA in 1987 with leather headliner and trim and other accoutrements. It was available only as an automatic.

In 1984 BMW took the M88/3, a modified version of the M88/1 from the BMW M1 and put it in the E24 chassis, creating the M635CSi, or M6. This had a DOHC 24-valve 3453 cc, 286 PS (210 kW) engine, with a top speed of 255 km/h (158 mph). The M6 also had improved suspension, brakes, and a close-ratio manual transmission.---&gt;

==E63/E64 (2003–2010)==
{{Infobox automobile
| name          = Second generation
| image         = BMW E63 front 20071125.jpg
| production    = 2003–2010
| body_style    = 2-door [[convertible (car)|convertible]]&lt;br&gt;2-door [[coupé]]
| platform      =
| engine        = six-cylinder petrol&lt;br&gt;six-cylinder [[turbocharger|turbo]] diesel&lt;br&gt;[[V8 engine|V8]] petrol&lt;br&gt;[[V10 engine|V10]] petrol
| transmission  = 6-speed [[Manual transmission|manual]]&lt;br&gt;6-speed [[Automatic transmission|automatic]]&lt;br&gt;7-speed [[electrohydraulic manual transmission|SMG III]] [[Semi-automatic transmission|semi-automatic]]
}}

&lt;!---The second-generation 6 Series (E63) was produced from 2003-2010, filling the hole in the lineup left since the end of the [[BMW 8 Series (E31)|8 Series]]' production. It is based on the underpinnings{{clarify|date=May 2013}} of the [[BMW E60|E60]] 5 Series.{{Citation needed|date=May 2013}} Compared to the 5 Series saloon/touring, the 6 Series coupe/cabriolet has more emphasis on performance as opposed to practicality and it is priced close to the flagship 7 Series saloon.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mays |first=Kelsey |url=http://www.cars.com/bmw/650/2008/expert-reviews/ |title=2008 BMW 650 Review by Kelsey Mays |publisher=Cars.com |date=2008-06-03 |accessdate=2012-08-17}}&lt;/ref&gt;

Car &amp; Driver magazine commented that it &quot;virtually defined the “Bangle Butt,” perhaps the industry's most obnoxious posterior.&quot; &lt;ref&gt;http://www.caranddriver.com/news/2012-bmw-6-series-introduced-news&lt;/ref&gt;---&gt;

==F12/F13 (2011–2018)==
{{Infobox automobile
| name          = Third generation
| image         =2011 BMW 650i (F12) convertible (2011-08-10) 01.jpg
| production    = 2011–2018
| body_style    = 2-door [[convertible (car)|convertible]]&lt;br&gt;2-door [[coupé]]&lt;br&gt;4 door [[coupé]] (2012)
| platform      =
| wheelbase     = {{Convert|112.4|in|mm|0|abbr=on}}
| length        = Convertible: {{Convert|192.8|in|mm|0|abbr=on}}&lt;br&gt;Coupe: {{Convert|192.7|in|mm|0|abbr=on}}
| width         = {{Convert|74.6|in|mm|0|abbr=on}}
| height        = Convertible: {{Convert|53.7|in|mm|0|abbr=on}}&lt;br&gt;Coupe: {{Convert|53.9|in|mm|0|abbr=on}}
| engine        = six-cylinder turbo petrol&lt;br&gt;six-cylinder turbo diesel&lt;br&gt;V8 turbo petrol
| transmission  =6-speed [[Manual transmission|manual]]&lt;br&gt;8-speed [[ZF 8HP transmission|ZF 8HP]] [[automatic transmission|automatic]] 
}}
&lt;!---The third generation BMW '''F12''' (Convertible) and '''F13''' (Coupé) was released as a 2012 model at the 2011 [[Shanghai Auto Show]] and [[New York Auto Show]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bmwblog.com/2011/03/24/bmw-to-unveil-new-6-series-coupe-at-shanghai-and-new-york-auto-shows/ |title=BMW to unveil new 6 Series Coupe at Shanghai and New York Auto Shows |publisher=Bmwblog.com |date= |accessdate=2011-07-16}}&lt;/ref&gt;

The engine range consists of turbocharged petrol and diesel engines. The folding top is still cloth (compared to the E93 3 Series convertible which is equipped with a metal roof). The 640i and the 650i are available with [[all-wheel drive]].
[[File:2011 BMW 650i (F12) convertible (2011-08-10) 07.jpg|thumb|left|2011 BMW 650i (F12) convertible, Australia]]

===F06 Gran Coupe===
{{main|BMW 6 Series (F06/F12/F13)#Gran_Coupe|l1=BMW 6 Series (F06/F12/F13)}}
The BMW 6 Series Gran Coupe was unveiled in 2012 Geneva Motor Show. It is a four-door saloon to provide a rival to the [[Audi A7]] and [[Mercedes-Benz CLS]].&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ecob|first=Kyle|title=BMW 6-series Gran Coupe news and pictures|url=http://www.evo.co.uk/news/evonews/276163/bmw_6series_gran_coupe_news_and_pictures.html|work=Evo|accessdate=12 March 2012|date=11 December 2011}}&lt;/ref&gt; Initially shown as the Gran Coupe Concept in 2010, which was based on the 2007 CS Concept, the Gran Coupe is available in 640i, 640d and 650i models.
{{Clear}}

==Production and sales==
[[File:BMW’s 6 Series Gran Coupé and the Paranal Observatory.jpg|thumb|BMW’s 6 Series Gran Coupé and the [[Paranal Observatory]]&lt;ref name=eso&gt;{{cite news|title=BMW and Paranal|url=http://www.eso.org/public/announcements/ann12016/|accessdate=9 March 2012|newspaper=ESO Announcements}}&lt;/ref&gt;]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Calendar year
! Total production !! US sales
|-
| 2004
| 21,040&lt;ref name=&quot;bmwprod&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.autointell.com/european_companies/BMW/business-figures/BMW-business-figures-1997-2006-WB.xls |title=BMW-business-figures-1997-2006 |publisher= |date= |accessdate=2011-08-10| archiveurl= http://web.archive.org/web/20110717055107/http://www.autointell.com/european_companies/BMW/business-figures/BMW-business-figures-1997-2006-WB.xls| archivedate= 17 July 2011 DASHBot--&gt;| deadurl= no}}&lt;/ref&gt;||8,198
|-
| 2005&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theautochannel.com/news/2007/01/03/032847.html |title=BMW Group Reports 2006 - Strongest Year Ever |publisher=Theautochannel.com |date= |accessdate=2011-04-03}}&lt;/ref&gt;
| 23,340&lt;ref name=&quot;bmwprod&quot;/&gt;||9,934
|-
| 2006
| 21,947&lt;ref name=&quot;bmwprod&quot;/&gt;||9,322
|-
| 2007&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS171307+05-Jan-2009+PRN20090105 | work=Reuters | title=BMW Group U.S. Division Reports December Sales | date=2009-01-05 | access-date=2014-01-17 | archive-date=2009-08-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090803004809/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS171307+05-Jan-2009+PRN20090105 | deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
| 19,626&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bmwgroup.com/annualreport2007/nav/index.html?http://www.bmwgroup.com/annualreport2007/zahlen_und_fakten_2007/marke_bmw.html |title=Annual Report 2007 |publisher=BMW Group |date= |accessdate=2011-04-03 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721013949/http://www.bmwgroup.com/annualreport2007/nav/index.html?http%3A%2F%2Fwww.bmwgroup.com%2Fannualreport2007%2Fzahlen_und_fakten_2007%2Fmarke_bmw.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;||9,033
|-
| 2008
| 16,299&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bmwgroup.com/annualreport2008/nav/index.html?http://www.bmwgroup.com/annualreport2008/zahlen_und_fakten_2008/marke_bmw.html |title=Annual Report 2008 |publisher=BMW Group |date= |accessdate=2011-04-03 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721013901/http://www.bmwgroup.com/annualreport2008/nav/index.html?http%3A%2F%2Fwww.bmwgroup.com%2Fannualreport2008%2Fzahlen_und_fakten_2008%2Fmarke_bmw.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;||6,533
|-
| 2009
| 8,648&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bmwgroup.com/annualreport2009/nav/index.html?http://www.bmwgroup.com/annualreport2009/zahlen_und_fakten_2009/marke_bmw.html |title=Annual Report 2009 |publisher=BMW Group |date= |accessdate=2011-04-03 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721013851/http://www.bmwgroup.com/annualreport2009/nav/index.html?http%3A%2F%2Fwww.bmwgroup.com%2Fannualreport2009%2Fzahlen_und_fakten_2009%2Fmarke_bmw.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;||3,549&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bmw-group-us-reports-december-2010-sales-112885809.html |title=BMW Group U.S. Reports December 2010 Sales - WOODCLIFF LAKE, N.J., Jan. 4, 2011 /PRNewswire/ |location=New Jersey |publisher=Prnewswire.com |date= |accessdate=2011-04-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| 5,848&lt;ref&gt;{{cite web| url= http://annual-report.bmwgroup.com/2010/gb/files/pdf/en/BMW_Group_AR2010.pdf| title= BMW Group annual report| publisher= | date= | accessdate= 2011-07-18| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110708074530/http://annual-report.bmwgroup.com/2010/gb/files/pdf/en/BMW_Group_AR2010.pdf| archivedate= 2011-07-08| deadurl= yes}}&lt;/ref&gt;||2,418
|-
| 2011
| 9,396 ||3,903&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/bmw-group-achieves-second-best-sales-year-ever-in-the-us-136741643.html |title=BMW Group Achieves Second Best Sales Year Ever in the U.S. - WOODCLIFF LAKE, N.J., Jan. 5, 2012 /PRNewswire/ |location=New Jersey |publisher=Prnewswire.com |date= |accessdate=2012-01-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| 23,193||8,208
|}
----&gt;

==टिप्पणी==
{{reflist}}

[[वर्गः:वाहनानि]]
[[वर्गः:जीवनशैलीसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>jpe13qslfvy87117wykr9fhn0qyfu44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भीखाइजी कामा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32447</id>
    <revision>
      <id>500751</id>
      <parentid>492915</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30371" sha1="dodx3ygzot70674ha7uqhk7x3d2emus" xml:space="preserve">{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox person
| name        = Madam Bhikaiji Cama&lt;br/&gt; {{lang|hindi|मेडम भीखाईजी कामा}}
| image       = Madam Bhikaiji Cama.jpg
| caption     = '''भारतमातुः प्रियपुत्री'''
| birth_date  = १/१०/१८६१
| birth_place = [[मुम्बई]]-महानगरं, [[महाराष्ट्रराज्य]]म् &lt;br/&gt; (ब्रिटिशकालीने बॉम्बे-राज्ये) 
| death_date  = १६/८/१९३६ (७५ वयसि)
| death_place = [[मुम्बई]]-महानगरं, [[महाराष्ट्रराज्य]]म् &lt;br/&gt; (ब्रिटिशकालीने बॉम्बे-राज्ये) 
| other_names =
| spouse      = रुस्तम कामा 
| children    = 
| known_for   = [[वन्दे मातरम्]]-ध्वजस्य रचना, &lt;br&gt;
लेखिका
}}
'''मेडम भीखायीजी कामा''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|b|h|iː|k|h|aː|ɪ|dʒ|iː|_|k|aː|m|aː}}) ({{lang-mr|भिकाईजी कामा}}, {{lang-en|Madam Bhikaiji Cama}}) भारतीयस्वतन्त्रतायाः मुख्यक्रान्तिकारिणी आसीत् । तस्याः स्मरणं भारतीय[[राष्ट्रध्वज]]स्य निर्माणार्थं वयं कुर्मः । [[भारतीयराष्ट्रध्वज]]स्य विषये गहनतया विचिन्त्य '[[वन्दे मातरम्]]'-ध्वजस्य सा रचनाम् अकरोत् । भारतमातुः सेवायै, स्वतन्त्रतायै च सा पञ्चत्रिंशत् (३५) वर्षाणि देशात् बहिः निवासम् अकरोत् । आङ्ग्लानां विरोधं कृतवत्यै तस्यै आङ्ग्लाः देशनिर्वासनस्य दण्डम् अयच्छन् । परन्तु भिन्नेषु देशेषु भ्रमन्ती सा अविरतं देशस्वतन्त्रतायै कार्यम् अकरोत् ।

== जन्म परिवारश्च ==

१८६१ तमस्य वर्षस्य 'सितम्बर'-मासस्य चतुर्विंशतितमे (२४/९/१९६१) दिनाङ्के [[महाराष्ट्रराज्य]]स्य [[मुम्बई]]-महानगरे (ब्रिटिशकालीने बोम्बे-राज्ये) भीखायीजी इत्यस्याः जन्म अभवत् । तस्याः पितुः नाम सोराबजी आसीत् । सोराबजी [[मुम्बई|मुम्बयि]]-महानगरस्य प्रतिष्ठितः, धनवान् व्यक्तिः आस्ति । देशं प्रति अधिका श्रद्धा तस्मिन् नासीत् । सः तु आङ्ग्लजनान् स्वादर्शत्वेन पश्यति स्म । अतः सः पाश्चात्यसंस्कृत्यानुगुणं स्वजीवनं यापयति स्म । तस्य नव सन्तानाः आसन् । तेषु भीखायीजी अन्यतमा । गृहे सर्वे भीखायीजी इत्येनां ‘मुन्नी’ इति लालितक नाम्ना आह्वयन्ति स्म ।

== बाल्यं शिक्षणञ्च ==

यतः सोरबजी पाश्चात्यसंस्कृत्याः अनुगामी आसीत्, अतः तेन स्वपुत्र्याः शिक्षणव्यवस्था ‘अलेक्ज़ाण्ड्रा’-कन्याविद्यालये कृता । तस्य विद्यालयस्य सञ्चालनं 'क्रिस्तिमिशनरी'-द्वारा भवति स्म । स्वपुत्री स्वसदृशा पाश्चात्यसंस्कृत्याः अनुगामिनी स्यात् इति तस्योद्दशः आसीत् । परन्तु [[भारत]]मातुः सेवायै जन्मधृता भीखायीजी परिवारस्य इच्छाविरुद्धं [[भारतस्वतन्त्रता]]यै स्वयोगदानम् अयच्छत् ।

१८६१ तमे वर्षे यदा भीखायीजी इत्यस्याः जन्म अभवत्, तदा [[भारतस्वतन्त्रता]]याः प्रप्रथमान्दोलनस्य प्रभावः सर्वत्र आसीत्, यतो हि १८५७ तमस्य वर्षस्य विप्लवस्य अनन्तरं चत्वारि वर्षाणि एव व्यतीतानि आसन् । सर्वत्र तस्य विप्लवस्य विषये चर्चाः भवन्ति स्म । [[मङ्गल पाण्डे]], [[तात्या तोपे]], [[राज्ञी लक्ष्मीबाई|राज्ञी लक्ष्मीबायी]] इत्यादीनां बलिदानस्य विषये सा बाल्यकालात् शृणोति स्म । अतः तस्यां देशं प्रति संवेदनायाः भावः उद्भूतः । सा ध्यानं दत्त्वा क्रान्तिकारिणां जीवनविषये शृणोति स्म । आङ्ग्लाः भारतीयानां कथम् अपमानं कुर्वन्तः सन्ति ? ते कथं देशं स्वाधीनं कुर्वन्तः सन्ति ? इत्यादयः विषयाः तस्याः सम्मुखं हस्तामलकवत् आसन् । आङ्ग्लानाम् अत्याचारात् देशस्य मुक्तिः भवेत् इति तस्याः बाल्यकालादेव लक्ष्यम् आसीत् ।

भीखायीजी अध्ययने चतुरा, श्रेष्ठा च आसीत् । सा नित्यं गृहकार्यं कृत्वैव भोजनं करोति स्म । सद्ग्रन्थानां सेवनं, सन्मित्रैः सह सम्बन्धः इत्यादयः तस्याः मुख्यगुणाः आसन् । [[भारतीयभाषा]]णाम् अध्ययनेन सह वैदेशिकभाषाणाम् अध्ययने अपि तस्याः रुचिः आसीत् । विद्यार्थिकालादेव तस्यां देशसेवायाः भावना दृढा आसीत् । यद्यपि तस्याः विद्यालये क्रान्तिकारिणां विषये शिक्षकाः न पाठयन्ति स्म, तथापि सा इतराध्ययनमाध्यमेन क्रान्तिकारिणां वषये पठति स्म ।
 
== [[भारतस्वतन्त्रता]]यां योगदानं विवाहश्च ==

१८८५ तमे वर्षे ‘भारतीय-राष्ट्रिय-कोङ्ग्रेस’-पक्षस्य यदा स्थापना अभवत्, तदा भीखायीजी चतुर्विंशति(२४)वर्षीया आसीत् । देशसेवायै रतेन अनेन पक्षेन सह मिलित्वा सा [[भारतस्वतन्त्रता]]यै युद्धं प्रारभत । भारतीयमहिलानां सङ्गटनं तस्याः सर्वप्रथमं दायित्वम् आसीत् । ग्रामं ग्रामम् अटन्ती देशस्वतन्त्रतायै स्वयोगदानाय सा महिलाः निवेदयति स्म । सभा-पदयात्रा-प्रवचनमाध्यमेन सा स्वकार्यं बहुपरिश्रमेण करोति स्म । परन्तु तस्याः पित्रे भीखायीजी इत्यस्याः देशसेवायाः कार्यं न रोचते स्म । सः आङ्ग्लजनेभ्यः भयभीतः आसीत् । तस्य पुत्र्याः देशस्वतन्त्रतायाः कार्येण आङ्ग्लाः तस्मात् रुष्टाः न भवेयुः इति तस्य चिन्तनम् आसन् । अतः आङ्ग्लविरोधं त्यजतु इति सः पौनःपुन्येन स्वपुत्रीम् अबोधयत् । परन्तु देशसेवायै दृढमना भीखायीजी सर्वदा पितुः अयोग्यायाः आज्ञायाः उल्लङ्घनं करोति स्म । ततः पिता अन्तिमशस्त्रत्वेन भीखायीजी इत्यस्याः विवाहस्य आयोजनम् अकरोत्, येन तस्याः विचाराणां दमनं भवेत् । गृहस्थायाः दायित्वे आपतिते सति सा अन्यानि कार्याणि न करिष्यति इति तस्य चिन्तनम् आसीत् । अतः तस्याः विवाहः रुस्तम कामा नामकेन युवकेन सह अकारयत् सः । रुस्तम आङ्ग्लनिष्ठः, पाश्चात्यसंस्कृत्याः अनुगामी च आसीत् । तस्य दृष्ट्या आङ्ग्लाः सर्वश्रेष्ठजनाः, सर्वश्रेष्ठशासकाश्च आसन् । परन्तु भीखायीजी इत्यस्याः दृष्ट्याम् आङ्ग्लाः पाखण्डिनः, शोषकाश्च आसन् । अतः तयोः गृहस्थजीवनं कलहपीडितम् अभवत् । परन्तु सा देशसेवायाः स्वभगीरथं कार्यं नात्यजत् ।

तस्मिन् काले [[मुम्बई]]-महानगरे '[[प्लेग]]'-रोगस्य ताण्डवः आसीत् । देशवासिनः बहुपीडया मरन्तः आसन् । रोगभयेन पिता पुत्रस्य, भगिनी भ्रातुः च समीपं न गच्छति स्म । एकः अपरस्य विषये न विचिन्त्य स्वस्वास्थ्यस्यैव चिन्तां करोति स्म । परिवार-समाज-मित्रादीनां व्यवस्था ईश्वरेण न कृता इत्येव प्रतीयते स्म । जनाः जलबुद्बुदवत् मरन्तः आसन् । सर्वे बहुकष्टम् अनुभवन्तः पीडामुक्त्यै प्रार्थनां कुर्वन्ति स्म । एतादृश्यां विकटपरिस्थित्यां स्वप्राणस्य विषये अविचार्य सा रोगिणां सेवाकार्ये आत्मानम् अयोजयत् । रोगिसेवाकार्यसमये अनेकैः स्वतन्त्रताक्रान्तिकारिभिः सह तस्याः सम्पर्कः अभवत् । बहुदिनानि यावत् रोगिणाम् अविरतं सेवाम् अकरोत् सा । परन्तु अन्येषां सेवां कर्वन्ती सा स्वयमेव '[[प्लेग]]'-रोगेण ग्रस्ता अभवत् । समये औषधसेवनेन तस्याः रक्षणम् अभवत् । '[[प्लेग]]'-रोगस्य अतिमारकत्वात् तस्यां पूर्ववत् स्फूर्तिः नासीत् । &quot;इतोऽपि रोगस्य कारणानि तव शरीरे विद्यन्ते&quot; इत्युक्त्वा तस्याः पतिः तां नीत्वा विदेशम् अगच्छत् । भारतात् यदि भीखायीजी दूरं भविष्यति, तर्हि सा स्वतः राजकीयप्रवृतेः दूरीभविष्यति इति तस्य चिन्तनम् आसीत् ।

१९०५ तमे वर्षे [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशे रुस्तम तस्याः शल्यक्रियाम् अकारयत् । तत एव सा स्वस्था अभवत् । परन्तु देशात् दूरं स्थिता अपि सा देशसेवाकार्यं नात्यजत् । सा स्वतन्त्रक्रान्तिकारिणः [[दादाभाई नवरोजी]] इत्यस्य निजसचिवत्वेन कार्यं प्रारभत । कालान्तरे सा पुनः भारतं गन्तुम् उद्युक्ता । परन्तु क्रान्तिकारी [[श्यामाजी कृष्णवर्मा]] भीखायीजी इत्येनाम् अबोधयत्, “[[भारत]]गमनापेक्षया अत्र स्थित्वा [[भारतस्वतन्त्रता]]यै अधिकवेगेन कार्यं कर्तुं शक्ष्यति” इति । [[भारत]]मातुः स्वतन्त्रतायै सा भारतात् दूरं स्थित्वा स्वकार्याणि प्रारभत । ततः श्यामाजी इत्यनेन सह अपि भीखायीजी कार्यं प्रारभत । एकदा यदा श्यामाजी इत्येनन सह सा एकां सभाम् अगच्छत्, तदा सा आङ्ग्लविरुद्धम् अत्युग्रं भाषणम् अकरोत् । तदारभ्य आङ्ग्लसर्वकारस्य दृष्टिपथि भीखायीजी कामा शत्रुः आसीत् । ते वारं वारं तस्याः विरुद्धम् अभियोगादि कुर्वन्ति स्म । परन्तु भीखायीजी कामा आङ्ग्लानां कूटतायाः निर्भीकतया प्रत्युत्तरं ददाति स्म ।

१९०५ तमे वर्षे [[भारतम्|भारते]] [[पश्चिमबङ्गालराज्यम्|बङ्गप्रदेश]]स्य आन्दोलनं चलदासीत् । तस्य आन्दोलनस्य प्रत्याघाताः विदेशपर्यन्तं गताः । विदेशे निवसन्तः भारतीयक्रान्तिकारिणः लोर्ड कर्जन् इत्यस्य नीतेः निन्दाम् अकुर्वन् । तेषु क्रान्तिकारिषु भीखायीजी अन्यतमा आसीत् । ततः भीखायीजी इत्यस्याः अथकप्रयासेन [[दादाभाई]] [[ब्रिटन्]]-संसदि विजयं प्रापत् । तेन क्रुद्धाः आङ्ग्लाः भीखायीजी इत्यस्याः उपरि हत्यायाः आरोपम् अकुर्वन् । परन्तु आङ्ग्लाः किमपि कुर्युः, तस्मात् पूर्वमेव भीखायीजी [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशं त्यक्त्वा [[फ्रांस्]]-देशम् अगच्छत् ।

[[पेरिस]]-महानगरे स्थित्वा भीखायीजी 'बोर्डिंग हाउस'-इत्यस्य प्रारम्भम् अकरोत्, येन आजीविका उद्भवेत्, क्रान्तिकारिणां कृते आवासव्यवस्था अपि स्यात् । तस्याः गृहं क्रान्तिकारिणाम् आश्रयस्थानम् आसीत् । तत्र [[श्यामजी कृष्णवर्मा]], [[सरदारसिंह राणा]], [[लाला हरदयाळ]], [[सावरकर]], [[वीरेन्द्रनाथ चट्टोपाध्याय]], [[सेनापति बापट]] इत्यादयः क्रान्तिकारिणः निवसन्ति स्म । तस्याः गृहे एव आङ्ग्लविरोधियोजनानां चर्चाः भवन्ति स्म ।
[[चित्रम्:Flag of India 1907 (Nationalists Flag).svg|thumb|right|250px|&lt;center&gt;'''[[वन्देमातरम्]]-ध्वजः'''&lt;/center&gt;]]
भीखायीजी-द्वारा चालितेन आङ्ग्लविरोधिकार्येण आङ्ग्लाधिकारिणां निद्रा एव नष्टा । अतः तैः [[भारतम्|भारतं]] प्रत्यागमनाय भीखायीजी इत्येषा आदिष्टा । परन्तु आङ्ग्लानाम् आदेशस्य उपहासं कुर्वती भीखायीजी तेषाम् आदेशस्य उल्लङ्घनम् अकरोत् । भीखायीजी इत्यस्याः उपरि स्वेषां नियन्त्रणं नास्ति इति पश्यन्तः आङ्ग्लाः [[भारतम्|भारते]] स्थिताम् एकलक्षरूप्यकाणां भीखायीजी इत्यस्याः सम्पत्तिं स्वाधीनाम् अकुर्वन् । परन्तु अनेन भीखायीजी इत्यस्याः प्रसिद्धिः इतोऽपि अवर्धत । ततः भीखायीजी [[वन्दे मातरम्]]-नामकस्य क्रान्तिकारिसामयिकस्य आरम्भम् अकरोत् । तस्य समायिकस्य सम्पादन-दायित्वं [[लाला हरदयाळ]] इत्यस्य आसीत् ।

१९०८ तमे वर्षे [[जर्मनी]]-देशस्य [[स्टुट्गार्ट्]]-नगरे अन्ताराष्ट्रिय-समाजवादि-सम्मेलनम् आसीत् । तस्मिन् सम्मेलने [[फ्रांस]]-समाजवादिनः [[भारत]]स्य प्रतिनिधित्वेन भीखायीजी इत्यस्यै आमन्त्रणम् अयच्छन् । भीखायीजी तस्मिन् सम्मेलने प्रप्रथमवारं [[भारतम्|भारतस्य]] प्रतीकं [[राष्ट्रध्वजः|राष्ट्रध्वजं]] जगतः सम्मुखम् उपास्थायत् । सः [[राष्ट्रध्वजः]] वन्दे मातरम्-ध्वजत्वेन अद्यापि प्रसिद्धः अस्ति । वन्दे मातरम्-ध्वजे समानलम्बमानयुक्ताः, समानदीर्घतायुक्ताः तिस्रः पट्टिकाः आसन् । तासु पट्टिकासु सर्वोपरि हरितवर्णीया, मध्ये पीतवर्णीया, अन्तिमे रक्तवर्णीया च पट्टिका आसीत् । हरितपट्टिकायाम् अष्टकमलचिह्नानि आसन् ।  पीतपट्टिकायाः मध्यभागे वन्दे मातरम् इति लिखितम् आसीत् । रक्तपट्टिकायां दक्षिणे [[सूर्य]]स्य, वामे [[चन्द्र]]स्य च चिह्नमासीत् ।
[[File:Cama2.jpg|thumb|&lt;center&gt;'''वन्देमातरम्-ध्वजधृता मेडम कामा'''&lt;/center&gt;]]
१९१४ तमे वर्षे यदा विश्वयुद्धम् अभवत्, तदा [[इङ्ग्लैण्ड]]-[[फ्रांस]]-देशौ मित्रे अभवताम् । [[इङ्ग्लैण्ड]]-सर्वकारस्य आदेशेन [[फ्रांस]]-सर्वकारेण भीखायीजी इत्यस्याः उपरि बहवः प्रतिबन्धाः आरोपिताः । प्रति सप्ताहे आरक्षकालयं (police station) गत्वा स्वोपस्थितेः प्रमाणं दातव्यम् इत्यादयः बहवः नवीननियमाः भीखायीजी इत्यस्याः उपरि आपतिताः । तेन तस्याः क्रान्तिकार्यं मन्दम् अभवत् । परन्तु युद्धे समाप्ते सति सर्वेऽपि प्रतिबन्धाः अपाकृताः [[फ्रांस]]-सर्वकारेण ।

प्रतिबन्धाः यदा अपाकृताः [[फ्रांस]]-सर्वकारेण, तदा भीखायीजी सप्तति(७०)वर्षीया आसीत् । तस्याः स्वास्थ्यमपि समीचीनं नासीत् । [[भारत]]मातुः सेवायै स्वजीवनस्य महत्वपूर्णानि वर्षाणि तया भारतात् बहिः यापितानि । परन्तु &quot;मम प्राणत्यागः तु मम मातुः कुक्षौ (भारतमातुः कुक्षौ) एव भवेत्&quot; इति तस्याः अन्तिमा इच्छा आसीत् । अतः सा [[भारतम्|भारतस्य]] ‘वायसराय’-इत्येनं पत्रम् अलिखत्, “पराधीने भारते न निवसामि इति प्रतिज्ञां कृतवती अहम् आजीवनं विदेशेषु अटनम् अकर्वम् । परन्तु मम मृत्युः निकटे अस्ति, अहं मम मातृभूमौ एव प्राणत्यागं कर्तुम् इच्छामि । अतः भारतप्रवेशे यः मयि प्रतिबन्धः अस्ति, तं भवान् अपाकरिष्यति किम् ?&quot;  एतादृशं प्रश्नात्मकं पत्रं भीखायीजी प्रेषितवती इति आङ्ग्लसर्वकारस्य विश्वासः एव नाभवत्, यतो हि भीखायीजी आङ्ग्लसर्वकारस्य अनुमतिं स्वीकुर्यात् इति तैः न चिन्तितम् आसीत् । ते भयभीताः अपि आसन् यत्, सा अत्र आगत्य सर्वकारविरोधिकार्याणि करिष्यति इति । “अहं राजकीयप्रवृत्तिं न करिष्यामि” इति निवेदनम् भीखायीजी इत्यस्याः आङ्ग्लसर्वकारेण स्वीकृतम् । ततः एव [[भारत]]प्रवेशाय अनुमतिः प्रदत्ता ।

== मृत्युः ==

[[File:Cama3.jpg|thumb|left|&lt;center&gt;'''अन्तिदिनेषु मेडम कामा'''&lt;/center&gt;]]
१९३५ तमस्य वर्षस्य 'नवम्बर'-मासे भीखायीजी [[मुम्बई|मुम्बयि]]-महानगरं प्राप्तवती । तस्याः स्वास्थ्यम् एवावत् असमीचीनम् आसीत् यत्, परिवारजनाः तां साक्षात् चिकित्सालयम् एव अनयन् । अष्टमासाः सा औषधालये मौनस्थित्यां यापितवती । असह्यपीडायाः कारणेन तस्याः स्वास्थ्यं प्रतिदिनं असमीचीनम् एव भवति स्म । १९३६ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य षोडशे (१६/८/१९३६) दिनाङ्के भीखायीजी कामा देहत्यागम् अकरोत् ।
 
[[भारत]]मातुः सेवायै या महिला स्वस्य सर्वस्वम् अर्पणम् अकरोत्, तस्याः मृत्योः समाचारपत्रेषु अन्यत्र वा लघूल्लोखोऽपि नाभवत् (इति तत्कालीनेभ्यः समाचारपत्रेभ्यः ज्ञायते ।) । परन्तु स्वपिरवार-सुख-मातृभूमि-इत्यादीनां त्यागं कृत्वा पञ्चत्रिंशत् (३५) वर्षाणि यावत् या महिला देशसेवाम् अकरोत्, तस्याः बलिदानाय यावतीं कृतज्ञताम् अनुभवामः, तावत्यः अपि न्यूनाः एव ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==

[[राष्ट्रध्वजः]]

[[दादाभाई नवरोजि]]

[[वन्दे मातरम्]]

== बाह्यानुबन्धाः ==

http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?277742 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502013557/http://outlookindia.com/printarticle.aspx?277742 |date=2013-05-02 }}

http://www.hindujagruti.org/articles/44_madam-cama.html

http://www.kamat.com/kalranga/itihas/cama.htm

http://www.iloveindia.com/indian-heroes/madam-cama.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608065205/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/madam-cama.html |date=2014-06-08 }}

http://indiansbiography.hpage.co.in/madam-cama_72055200.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305055132/http://indiansbiography.hpage.co.in/madam-cama_72055200.html |date=2016-03-05 }}

http://freeindia.org/biographies/freedomfighters/madamecama/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140409115300/http://www.freeindia.org/biographies/freedomfighters/madamecama/index.htm |date=2014-04-09 }}

http://www.vandemataram.com/biographies/patriots/bcama.htm

{{शिखरं गच्छतु}}

[[वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः]]
__अनुक्रमणी__</text>
      <sha1>dodx3ygzot70674ha7uqhk7x3d2emus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देवगिरि शिखरम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34761</id>
    <revision>
      <id>500737</id>
      <parentid>500360</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5722" sha1="b5wapba5lkqh6zv683ft15gholbyf5v" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
| name = देवगिरी शिखरम् 
| other_name = {{lang-en|Mt. Everest}}&lt;br /&gt;{{Lang-ne|सगरमाथा}}&lt;br /&gt;{{Lang|bo|ཇོ་མོ་གླང་མ}} (चोमोलङ्मा) &lt;br /&gt;{{Lang-zh|珠穆朗玛峰}}
| photo = Everest kalapatthar crop.jpg
| photo_caption = एवरेस्ट्-शिखरस्य दृश्यम्
| elevation_m = 8848.86
| elevation_ref = &lt;!-- This elevation, and the reasons for supporting it, are laid out and referenced in the measurement section, but some editors believe we should support 8844&amp;nbsp;m or 8850&amp;nbsp;m instead. If any editor thinks we should change it, could he/she please make the case on the talk page and allow time for discussion before editing. --&gt;&lt;ref&gt;Based on elevation of snow cap, not rock head. For more details, see ''[[#Measurement|Measurement]]''.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt; [[List of highest mountains|Ranked 1st]]&lt;/small&gt;
| prominence_m = 8848
| prominence_ref = &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Topographic prominence#Definitions|Notice special definition for Everest.]]&lt;/small&gt;
| map =
| map_caption = [[नेपाल]] [[सगरमाथा अञ्चल]] एवं [[तिब्बत]] सीमा
| label_position = right
| listing = [[Seven Summits]]&lt;br /&gt;[[Eight-thousander]]&lt;br /&gt;[[List of countries by highest point|Country high point]]&lt;br /&gt;[[Ultra prominent peak|Ultra]]
| location = {{flagicon|NEP}} [[सोलुखुम्बु मण्डल]], [[सगरमाथा अञ्चल]], [[नेपाल|Nepal]]&lt;br /&gt;{{flagicon|PRC}} [[Tingri County]], [[Xigazê Prefecture]], [[Tibet Autonomous Region]], [[जनबादी गणतन्त्र चीन|People's Republic of China]]&lt;ref&gt;The position of the summit of Everest on the international border is clearly shown on detailed topographic mapping, including official Nepalese mapping.&lt;/ref&gt;
| range = [[महालङ्गुर हिम श्रृङ्खला]]
| lat_d = 27 | lat_m = 59 | lat_s = 17 | lat_NS = N
| long_d = 86 | long_m = 55 | long_s = 31 | long_EW = E
| coordinates_ref = &lt;ref&gt;The [[WGS84]] coordinates given here were calculated using detailed topographic mapping and are in agreement with [http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml adventurestats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108073753/http://www.adventurestats.com/tables/8000ergeo.shtml |date=2014-01-08 }}. They are unlikely to be in error by more than 2&quot;. Coordinates showing Everest to be more than a minute further east that appeared on this page until recently, and still appear in Wikipedia in several other languages, are incorrect.&lt;/ref&gt;
| first_ascent = 29 May 1953&lt;br /&gt;{{flagicon|NZL}} [[एडमण्ड हिलारी]]&lt;br /&gt;{{flagicon|NEP}} [[तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा]]
| easiest_route = [[साउथकोल]] (नेपाल)
}}

'''देवगिरी शिखरम्''' (नेपाली [[W:Ne:सगरमाथा|सगरमाथा]]; आङ्लभाषा [[W:en:Mt. Everest|माउण्ट एभरेष्ट]]; तिब्बतीः चोमोलङ्मा) इत्येतत् विश्वस्य सर्वोन्नतः शिखरः अस्ति। अयं [[नेपाल]]-देशे स्थितः अस्ति। देवगिरि शिखरस्य सर्वोन्नत प्रमाणित मापन ८८४८.८६ मीटर परिमित अथवा २९०३२ फीट परिमित अस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|date=|title=Mount Everest is two feet taller, China and Nepal announce|work=[[National Geographic]]|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/new-height-of-mount-everest-announced-by-china-and-nepal/|url-status=live|access-date=8 December 2020|archive-date=8 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208113343/https://www.nationalgeographic.com/science/2020/12/new-height-of-mount-everest-announced-by-china-and-nepal/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== नामाकरणः ==
'''देवगिरी शिखरस्य''' नेपाली नाम सगरमाथा&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sagar-Matha: Nepal|url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&amp;fid=4445&amp;c=nepal|access-date=18 April 2014|website=Geographical Names|archive-date=26 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326070315/https://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1507822&amp;fid=4445&amp;c=nepal|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  यस्य अर्थः &quot;महानीलगगनस्य शिरः&quot;, सगर, अर्थात् &quot;आकाशः&quot;, तथा अना इति अर्थः माथा, अर्थात् &quot;शिरः&quot; ।

==सन्दर्भाः==
&lt;references /&gt;

== बाह्यानुबंधाः ==
'''*''' [&lt;nowiki&gt;https://web.archive.org/web/20181025114329/http://himalaya-info.org/Map%20khumbu_mitte.htm&lt;/nowiki&gt; '''Mount Everest on Himalaya-Info.org (German)''']

'''*''' [&lt;nowiki&gt;http://www.staeudtner.com/allgemein/360-panorama-view-mount-everest-summit/&lt;/nowiki&gt; '''360 panorama view from top of Mount Everest – large dimension drawing''']

'''*''' [&lt;nowiki&gt;https://web.archive.org/web/20050407035439/http://www.nationalgeographic.com/everest/&lt;/nowiki&gt; '''''&lt;nowiki&gt;''National Geographic''&lt;/nowiki&gt;'' site on Mount Everest''']

[[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]]
[[वर्गः:नेपालदेशः]]
[[वर्गः:शिखराणि]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]</text>
      <sha1>b5wapba5lkqh6zv683ft15gholbyf5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतद्वारम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34887</id>
    <revision>
      <id>500750</id>
      <parentid>481698</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17979" sha1="ihgr6nzhouplq5idthrovj792dr2vkq" xml:space="preserve">{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox Military Memorial
|name = भारतद्वारम्|country = भारतम्|image = [[File:India Gate close-up.jpg|230px]]|caption = India Gate|use_dates = 1914-1921|established = 10 February  1921|unveiled = 12 February 1931|coordinates = |location = |designer = [[Edwin Lutyens]]|inscription = |by_country = |by_war = |source = }}

'''भारतद्वारं''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|b|h|aː|r|ə|t|ə|d|v|aː|r|ə|m}}) ({{lang-hi|इण्डिया गेट}}, {{lang-en|India Gate}}) [[भारतगणराज्य]]स्य एकं स्मारकम् । इण्डिया गेट्, अखिलभारतीययुद्धस्मृतिः, अमर जवान ज्योति इत्येतानि एतस्य स्मारकस्य नामान्तराणि । हुतात्मनां भारतीयसैनिकानां स्मारकम् एतत् । प्रथमे विश्वयुद्धे हुतात्मभ्यः सैनिकेभ्यः भारतद्वारस्य निर्माणं जातम् आसीत् &lt;ref name=&quot;भारतद्वारम्&quot;&gt;{{cite journal|last=Metcalf|first=Thomas R.|title=WW I: India's Great War Dulce Et Decorum Est India Gate, our WW-I cenotaph, now stands for an abstracted ideal|journal=Outlook|date=31 March 2014|issue=31 March 2014|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?289882|accessdate=8 April 2014|archive-date=9 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409002957/http://www.outlookindia.com/article.aspx?289882|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । आरम्भे तु एतत् स्मारकं ज्ञातभारतीयसैनिकेभ्यः निर्मितम् इति भावः आसीत् । परन्तु ततः [[भारत]]स्य अज्ञातसैनिकानां कृते अपि एतत् स्मारकम् इति सर्वकारेण उद्घोषितम्&lt;ref name=&quot;शैक्षणिकेतिहासः&quot;&gt;{{cite journal|last=David A. Johnson|author2=Nicole F. Gilbertson|title=Commemorations of Imperial Sacrifice at Home and Abroad: British Memorials of the Great War|journal=The History Teacher|date=4 August 2010|volume=43|series=4|pages=563–584|url=http://www.societyforhistoryeducation.org/pdfs/Johnson_and_Gilbertson.pdf|accessdate=9 April 2014}}&lt;/ref&gt; । [[भारतम्|भारतस्य]] [[देहली]]-महानगरस्य [[नवदेहलीमण्डल|नवदेहलीमण्डले]] स्थितम् एतत् स्मारकं [[भारतम्|भारतस्य]] प्रमुखेषु वीक्षणीयस्थलेषु अन्यतमम् । भारतद्वारस्य परिकल्पना [[फ्रान्स्]]-देशस्य ‘आर्क-द ट्रायोम्फल्’ (Triumphal arch) सदृशी अस्ति&lt;ref name=&quot;भारतद्वारम्&quot;/&gt; ।

== भौगोलिकस्थितिः ==

[[भारत]]गणराज्यस्य [[देहली]]-महानगरस्य [[नवदेहलीमण्डल]]स्य [[नवदेहली]]-नगरस्य राजपथमार्गे भारतद्वारस्मारकं विद्यते । भारतद्वारं परितः स्थितः ६२५ षड्भुजव्यासभागेन (hexagon diameter) सह समीपस्थः ३,०६,००० च.कि.मी. भागः भारतद्वारस्य भागत्वेन परिगण्यते ।

== इतिहासः ==
&lt;!--[[File:India Gate in 1930s.jpg|thumb|right|१९३० तमे वर्षे भारद्वारस्य मार्गेण गच्छन्ति यानानि]] this can open--&gt;
पुरा अखिलभारतीययुद्धस्मारकनाम्ना प्रसिद्धम् एतत् स्मारकम् आङ्ग्लाः निर्मापयन् । प्रथमविश्वयुद्धे ये भारतीयसैनिकाः आङ्ग्लसर्वकारस्य पक्षे युद्धं कृत्वा प्राणाहुतिम् अयच्छन्, तेषां स्मरणार्थम् आङ्ग्लैः एतत् स्मारकं निर्मापितम् आसीत् &lt;ref name=&quot;शैक्षणिकेतिहासः&quot;/&gt; । रक्तप्रस्तरैः, पीतप्रस्तरैः च निर्मतम् एतत् स्मारकं [[फ्रान्स्]]-देशस्य ‘आर्क-द ट्रायोम्फल्’ सदृशम् अस्ति । यदा एतत् स्मारकं परिकल्पनाधीनम् आसीत्, तदा भारतद्वारं यातायातस्य मुख्यमार्गे स्थितम् आसीत् । तस्मिन् काले राजपथमार्गपर्यन्तं [[देहली]]-[[आग्रा]]-रेल्-मार्गः आसीत् । तेन स्मारकस्य भूमिविषये अनिश्चितता आसीत् । ततः १९२१ तमे वर्षे तस्मात् स्थलात् रेल्-मार्गस्य स्थानान्तरणानन्तरं स्मारकस्य निर्माणकार्यम् आरब्धम् &lt;ref name=वर्तमानपत्रम्&gt;{{cite news|title=A fine balance of luxury and care|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/chunk-ht-ui-newdelhi100years-topstories/A-fine-balance-of-luxury-and-care/Article1-723880.aspx|publisher=[[Hindustan Times]]|date=21 July 2011|accessdate=28 August 2014|archive-date=27 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727071914/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/chunk-ht-ui-newdelhi100years-topstories/A-fine-balance-of-luxury-and-care/Article1-723880.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=यदा रेलयानस्य स्थानान्तरम् अभवत्, तदा वि, के सेनोय् अध्यक्षः आसीत् । |url=http://weekendgetawaysfromdelhi.in/ |publisher=देहली विकेण्ड् गेटवेस् |date=१८/१/२०११ |accessdate=2014-08-28 |archive-date=2013-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130322051817/http://weekendgetawaysfromdelhi.in/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;। १९३१ तमे वर्षे निर्माणकार्ये पूर्णे सति तत्कालीनेन गवर्नर् लॉर्ड् इर्विन् इत्यनेन एतत् स्मारकं जनेभ्यः समर्पितम् ।

== परिकल्पना ==
[[File:India Gate zoom.jpg|thumb|'''भारतद्वारे हुतात्मनां नामानि अङ्कितानि सन्ति ।''']]
एड्विन् लुटियन्स् इत्ययम् आङ्ग्लसर्वारस्य [[स्थापत्यविभागः|स्थापत्यविभागस्य]] अध्यक्षः आसीत् । सः युद्धस्मारकनिर्माणसमितेः सदस्यः अपि आसीत् । सः भारतद्वारस्य सम्पूर्णां परिकल्पनाम् अकरोत् । भारतद्वारस्य औन्नत्यं ४२ मी. अस्ति । [[राजस्थानराज्य]]स्य [[भरतपुर|भरतपुरात्]] रक्तप्रस्तराणाम् आयातं कृत्वा एतस्य स्मारकस्य रचना जाता अस्ति । भारतद्वारस्य उपरितने भागे तैलपात्रस्य रचना अपि कृता अस्ति । तस्मात् तैलपात्रात् अविरतं पतद् तैलम् अधः दीपकान् दीर्घकालं यावत् प्रज्वालयेत् इति तस्य पात्रनिर्माणस्य उद्देशः आसीत् । तस्य तैलपात्रस्य उपयोगः उत्सवेषु, पर्वसु च भवितुम् अर्हति । परन्तु एतावता तस्य तैलपात्रस्य अतिस्वल्पः उपयोगः कृतः । भारतद्वारस्य उपरि प्रथमविश्वयुद्धे हुतात्मनां नामानि अङ्कितानि सन्ति । द्वारस्य मध्ये ‘INDIA’ अपि अङ्कितम् अस्ति &lt;ref name=&quot;भारतद्वारम्&quot;/&gt; ।

== अमर जवान ज्योति ==

अमर जवान ज्योति (अमर सिपाहि लौ) इत्येव भारतद्वारस्य मुख्याकर्षणं, मुख्योद्देशः च &lt;ref name=&quot;वर्तमानपत्रम्&quot;/&gt; । भारतद्वारे प्रस्तरैः निर्मिता एका पीठिका अस्ति । तस्याः पीठिकायाः मध्यभागे कृष्णप्रस्तरेण निर्मितः पीठः विद्यते । तस्मिन् पीठे अशरीरिणां सैनिकानां स्मरणार्थम् अग्निशस्त्रं (rifle) स्थापितम् अस्ति । तस्मिन् अग्निशस्त्रे एकं शिरस्त्राणं विद्यते । कृष्णपीठं परितः समानान्तरे चत्वारः दीपकाः स्थापिताः सन्ति ।

अमर जवान ज्योति इत्यस्य रक्षणार्थं भारतीयसेनानाम् अनेकाः सैनिकाः २४/७, ३६५ दिनानि च तत्र सन्नद्धाः भवन्ति । प्रतिवर्षं [[कारगिलविजयदिवसः|कारगिलविजयदिवसे]], [[प्रजासत्ताकदिन|प्रजासत्ताकदिने]] (२६ जनवरी) च [[भारत]]गणराज्यस्य [[प्रधानमन्त्री]], तिसॄणां सेनानाम् अध्यक्षाः, [[भारतम्|भारतस्य]] गणमान्याः च अमर जवान ज्योति इत्यस्मै नमस्कारं कर्तुं भारतद्वारं गच्छन्ति &lt;ref name=&quot;Goswami,10 april&quot;&gt;{{cite news|last=Goswami|first=Col (retd) Manoranjan|title=War memorial|url=http://www.assamtribune.com/scripts/details.asp?id=aug3009/edit3|accessdate=10 April 2014|newspaper=Assam Tribune|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413143631/http://www.assamtribune.com/scripts/details.asp?id=aug3009%2Fedit3|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

== मण्डपः ==

भारतद्वारात् १५० मी. दूरे पूर्वदिशि एकः मण्डपः निर्मितः वर्तते । सः मण्डपः निरङ्कारि-सरोवरस्य पार्श्वे स्थिते बुरारी-मार्गनामके स्थले वर्तते । पुरा तस्मिन् मण्डपे जॉर्ज् 5 इत्यस्य ५० पादोन्नता मूर्तिः आसीत् । परन्तु [[भारत]]गणराज्यस्य स्वतन्त्रतानन्तरं १९६० तमे वर्षे जॉर्ज् इत्यस्य मूर्तिः मण्डपात् अपाकृता । महाबलिपुरे षष्ठे शताब्दे अनेकानां बृहन्मूर्तीनां निर्माणं जातम् आसीत् । तस्मात् प्रेरिताः आङ्ग्लाः जॉर्ज् इत्यस्य मूर्तेः निर्माणम् अकारयन् । तस्याः मूर्तेः निर्माणं सी. एस्. जैगर् नामकेन आङ्ग्लेन कृता आसीत् । आङ्ग्लशासने निर्मितासु बृहन्मूर्तिषु जॉर्ज् इत्यस्य मूर्तेः गणना भवति स्म ।

== भारतद्वारं, [[भारतप्रवेशद्वारं]] च ==
[[File:India Gate Gard.jpg|thumb|'''भारतद्वारस्य रक्षणं कुर्वन् सैनिकः''']]
भारतद्वारं (India Gate), [[भारतप्रवेशद्वारम्]] (Gateway of India) इत्यनयोः मध्ये या भिन्नता अस्ति, तस्याः विषये विरलाः जनाः उत प्रादेशिकाः एव जानन्ति । 

भारतद्वारं तु [[देहली]]-महानगरस्य राजपथमार्गे स्थितं किञ्चन स्मारकम् । १९३१ तमे वर्षे भारतद्वारस्य निर्माणं पूर्णम् अभवत् । एतत् स्मारकं प्रथमविश्वेयुद्धे हुतात्मभ्यः सैनिकेभ्यः निर्मितम् आङ्ग्लसर्वकारेण । भारतद्वारस्य परिकल्पना (design) एड्विन् लुटियन्स् इत्यनेन कृता आसीत् ।

[[भारतप्रवेशद्वारं]] [[महाराष्ट्रराज्य]]स्य [[मुम्बई]]-महानगरे स्थितं [[भारतगणराज्य]]स्य प्रवेशद्वारम् अस्ति । १९२४ तमे वर्षे एतस्य प्रवेशद्वारस्य निर्माणं पूर्णम् अभवत् । समुद्रमार्गेण ये आङ्ग्लाः [[भारतं]] प्रविष्टाः, ते तस्मात् मार्गात् एव प्रवेशं प्रापन् । ततः [[भारतस्वतन्त्रता]]याः काले अपि ते तेन मार्गेण [[भारतम्|भारतात्]] निर्गमनम् अकुर्वन् । तेन मार्गेण आङ्ग्लानां गमनागमनत्वात् तस्य नाम [[भारतप्रवेशद्वारम्]] इति । तस्य द्वारस्य निर्माणोद्देशः भिन्नः आसीत् । जॉर्ज् 5 इत्यस्य विवाहः मेरी इत्यनया सह अभवत् । तयोः विवाहस्य स्मारकत्वेन आङ्ग्लाः एतस्य द्वारस्य निर्माणम् अकारयन् ।

== चित्रवीथिका ==

&lt;gallery&gt;
Delhi Gate 2.jpg|'''विहङ्गं दृश्यम्'''
Delhi Gate 3.jpg|'''सम्पूर्णं चित्रम्'''
Delhi Gate 4.jpg|'''INDIA अङ्कितम् अस्ति'''
Delhi Gate 5.jpg|'''ध्वजसहितम्'''
&lt;/gallery&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

[[गणतन्त्रदिवसः]]

[[कारगिलविजयदिवसः]]

[[भारतप्रवेशद्वारम्]]

[[प्रधानमन्त्री]]

[[राष्ट्रपतिः]]

== बाह्यसम्पर्कतन्तुः ==
{{commons|Category:India Gate|{{PAGENAME}}}}
http://www.delhitourism.gov.in/delhitourism/hindi/tourist_place/india_gate.jsp
'''स्थूलाक्षरैः युक्तः भागः'''
http://delhidarshan.netne.net/india-gate-raj-path-center-of-delhi-new-delhi-india.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729172943/http://delhidarshan.netne.net/india-gate-raj-path-center-of-delhi-new-delhi-india.html |date=2014-07-29 }}

== सन्दर्भः ==

{{reflist}}

[[वर्गः:देहल्याः प्रेक्षणीयस्थानानि]]
[[वर्गः:ऐतिहासिकस्थानानि]]
{{शिखरं गच्छतु}}</text>
      <sha1>ihgr6nzhouplq5idthrovj792dr2vkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>परिवहनम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35973</id>
    <revision>
      <id>500743</id>
      <parentid>500556</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89274" sha1="gzl5ji3e53czgl8u7d979tsmj71x3b7" xml:space="preserve">{{तलं गच्छतु}}

&lt;!-- अस्य लेखस्य tagging and coding अवशिष्टमस्ति --&gt;
[[चित्रम्:BW Fjord an Glameyer Stack 2007-12-15.JPG|thumb|right|200px|]]
'''परिवहनम्''' ({{IPA audio link|परिवहनम्.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|p|ə|r|ɪ|v|ə|h|ə|n|ə|m}}) ({{lang-hi|परिवहन}}, {{lang-en|Transportation}}) अर्थात् वस्तूनां, व्यक्तीनां च एकस्थानात् अन्यत्र वहनम् इति । प्राकृतिकसंसाधनानाम् आर्थिकक्रियाकलापानाम् आपणानाम् एकस्मिन् स्थाने एव प्राप्तिः दुर्लभा । उत्पादनकेन्द्राणाम् उपभोगकेन्द्रैः सह संयोगः परिवहनेन, सञ्चारेण, व्यापारेण च  भवति । प्रत्येकेषु प्रदेशेषु तत्रत्यानाम् आवश्यकानां वस्तूनाम् उत्पादनम् अत्यधिकं भवति । तादृशानां वस्तूनां व्यापारः विनिमयश्च परिवहनसञ्चारयोः आधारितः भवति । तथैव जीवनस्य स्तरः, गुणवत्ता च दक्षपरिवहनसञ्चारव्यापारेषु आधारिता भवति । प्रारम्भिकावस्थायां परिवहनसञ्चारयोः एकमेव साधनमासीत् । किन्तु साम्प्रते काले द्वयोः स्वरूपं स्पष्टं, विशिष्टं च वर्तते । परिवहनेन उत्पादनकेन्द-उपभओगकेन्द्रयोः कृते योजकः, वाहकश्च प्राप्यते । तेन माध्यमेन व्यापारः क्रियते ।

व्यक्तीनां, वस्तूनां च एकस्थलात् अन्यस्थलप्राप्तिः परिवहनेन भवति । परिवहने मनुष्याणां, पशूनां, विभिन्नयानानां च उपयोगः भवति । गमनागमनस्य प्रक्रिया स्थले, जले, वायौ च भवति ।

मार्गाः, रेलमार्गाः च स्थलीयपरिवहनं वर्तते । जलमार्गाः, वायुमार्गाः च परिवहनस्य अन्यतमौ द्वौ प्रकारौ स्तः । नलिकारेखाः (pipeline) पेट्रोलियम्, प्राकृतिकवायून्, तरलावस्थान्, अयस्कान् च परिवहति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=65|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

परिवहनं समाजस्य आधारभूतानाम् आवश्यकतानां सन्तुष्ट्यर्थं निर्मितः कश्चित् सेवायाः उद्योगः वर्तते । अस्मिन् प्रकल्पे परिवहनाय मार्गाणां, मनुष्याणां, वस्तूनां वहनार्थं यानानां च समावेशः क्रियते । प्रतिदेशे विभिन्नप्रकारकाणां परिवहनानां विकासः भवति । अनेकमार्गाणाम् एकस्यां श्रेण्यां संयोजनेन निर्मितं प्रारुपं परिवहनजालम् उच्यते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=65|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

==परिवहनस्य प्रकाराः==
विश्वपरिवहनस्य प्रमुखप्रकाराः चत्वारि सन्ति । यथा – स्थलपरिवहनं, जलपरिवहनं, वायुपरिवहनं, नलिकारेखा (Pipeline) परिवहनं च । एतेषामुपयोगः अन्तःप्रादेशिकाय, अन्ताराष्ट्रियाय च भवति । स्थलपरिवहनेन, वायुपरिवहनेन, जलपरिवहनेन च यात्रीणां, वस्तूनां च वहनं क्रियते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=66|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

परिवहितानां वस्तूनां, सेवानां प्रकाराणां, परिवहनस्य व्ययानां च आधारेण परिवहनस्य प्रकाराणां सार्थकता गण्यते । वस्तूनां, मनुष्याणां एकस्थानात् अन्यत्र वहनं मार्गपरिवहनेन (Road) वेगेन भवति । कस्माच्चित् स्थलात् स्थूलपदार्थानां विशालपरिमाणस्य दीर्घान्तरं यावत् वहनाय रेलमार्गः अनुकूलः वर्तते । उच्चमूल्यवतां, नाशवतां च वस्तूनां वायुमार्गेण परिवहनं सर्वश्रेष्ठं भवति । परिवहनाय वायुयातायातं सर्वश्रेष्ठं वर्तते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=66|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===मार्गः (Road)===
बहूनां वस्तूनां सेवानां सञ्चालनं स्थले एव भवति । पुरातनकाले मानवः स्वयं वाहकः आसीत् । तदनन्तरं भारवाहनाय पशूनाम् उपयोगः आरभत । चक्राणाम् (Wheel) आविष्कारानन्तरं यानानां प्रयोगः महत्वपूर्णः अभवत् । अष्टादशशताब्द्यां बाष्पयन्त्रस्य आविष्कारानन्तरं परिवहने क्रान्तिः अभवत् । प्रायः प्रथमः सार्वजनिकः रेलमार्गः १८२५ तमे वर्षे उत्तरीय [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्गलेण्ड]] देशस्य स्टॉकटन् डर्लिङ्ग्टन् इत्येतयोः मध्ये आरब्धः । तत्पश्चात् १९ तमायां शताब्द्यां परिवहने रेलमार्गः लोकप्रियः, तीव्रतमः च अभवत् । ततः परम् अन्तर्दहनयन्त्रस्य आविष्कारेण मार्गाणां गुणवत्तायां वाहनानां परिवहने क्रान्तिरागता । स्थलपरिवहने नवीनतमस्य विकासस्य स्वरूपे नलिकारेखाणां (Pipeline), राजमार्गाणां तारमार्गाणां व्यवस्था आरभत । खानिजतैलस्य, अवमलस्य, नलिकामलस्य इत्यादीनां द्रवपदार्थानां परिवहनं नलिकारेखाभिः क्रियते ।

प्रायः मानववाहकः, पशुवाहनं यानम् इतीदं परिवहनस्य बहुमूल्यसाधनानि सन्ति । किन्तु बृहद्वाहकाः अल्पमूल्याः भवन्ति । साम्प्रतम् अपि [[भारतदेशः|भारतदेशे]], [[चीनदेशः|चीनदेशे ]]&lt;nowiki/&gt;च मानववाहकाः, पशुवाहनानि प्रचलितानि सन्ति ।

अल्पान्तरे रेलपरिवहनस्य अपेक्षया मार्गपरिवहनम् आर्थिकदृष्ट्या लाभकरं भवति । मार्गैः वस्तूनां परिवहनं महत्वपूर्णं भवति । मार्गपरिवहनेन गृहं प्रति वस्तूनि प्राप्यन्ते । अपक्वमार्गाः निर्माणदृष्ट्या सरलाः भवन्ति । किन्तु वर्षर्तौ एतेषु मार्गेषु परिवहनम् असम्भवम् । पक्वमार्गाः अपि अधिकवर्षायां प्रभाविताः भवन्ति । तादृश्यां परिस्थितौ रेलमार्गैः परिवहनं क्रियते । किन्तु रेलमार्गाः लघवः भवन्ति । तेन कारणेन अल्पव्ययेन आवश्यकतायाः पूर्तिः अशक्या । अतः मार्गैः सर्वेषां देशानां व्यापारः, वाणिज्यं च विकसितं भवति । पर्यटनाय मार्गाः एव महत्वपूर्णाः सन्ति ।

विकासिदेशेषु, विकासशीलदेशेषु च मार्गाणां गुणवत्तायां पर्याप्तम् अन्तरं प्राप्यते । यतः मार्गाणां निर्माणाय संरक्षणाय च बहुधनव्ययः भवति । विकसितदेशेषु श्रेष्ठगुणवत्तायाः मार्गाः सर्वत्र प्राप्यन्ते । किन्तु अनेकैः कारणैः विश्वस्य मार्गतन्त्रं सम्पूर्णतया विकसितं न जातम् ।

विश्वस्य मोटर-वाहनस्य मार्गाः १५० लक्षं लम्बमानाः सन्ति । तस्य ३३% भागः [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपे प्राप्यते । पश्चिम[[यूरोप]] महाद्वीपस्य तुलनया [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपे वाहनानां सङ्ख्या अधिका वर्तते । अस्याशयः अस्ति यत् विश्वस्मिन् मार्गाणां विकासे प्रादेशिकेषु, राष्ट्रियेषु, अन्ताराष्ट्रियेषु, महाद्वीपीयेषु च स्तरेषु असमानता प्राप्यते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====यातायातस्य प्रवाहः====
गतवर्षेषु मार्गाणां यातायाते अतिवृद्धिः जाता । मार्गतन्त्रं यदा यातायातस्य आवश्यकतानुरूपं विकसितं न भवति, तदा मार्गे सम्मर्दः (traffic) वर्धते । प्रातःकाले, सायङ्काले च मार्गेषु अधिकः सम्मर्दः दृष्टुं शक्यते । अर्थात् कार्यस्य पूर्वं कार्यस्य परं वा इति । विश्वस्य बहूनि नगराणि सम्मर्दस्य समस्यया प्रभावितानि सन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===विभिन्नदेशानां मार्गाणां दैर्घ्यम्&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}&lt;/ref&gt;===
# [[भारत]] - १०५ प्रतिवर्ग कि. मी.
# [[जापान्]] - ३२७ प्रतिवर्ग कि. मी.
# [[फ्रान्स्]] - १६४ प्रतिवर्ग कि. मी.
# यूनाइटेड् किङ्गडम् - १६२ प्रतिवर्ग कि. मी.
# [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]] - ६७ प्रतिवर्ग कि. मी.
# [[स्पेन्]] - ६८ प्रतिवर्ग कि. मी.
# [[श्रीलङ्का]] - १५१ प्रतिवर्ग कि. मी.

====महामार्गः====
दूरस्थानां नगराणां सन्धिः महामार्गैः क्रियते । अबाधितरूपेण यातायातं भवेत्, अतः एतावत् निर्माणं क्रियते । यातायातस्य अबाधितप्रवाहस्य सौकर्याय विभिन्न-यातायातरेखा (Lane), सेतुः, ८० मी. विस्तृताः, मार्गाः च भवन्ति । विकसितदेशेषु प्रत्येकानि नगराणि, पत्तनानि च महामार्गैः परस्परं सम्बद्धानि सन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

[[अमेरिका]]&lt;nowiki/&gt;-देशे महामार्गाणां विकासः अधिकः वर्तते । तत्र प्रायः ०.६५ कि. मी. प्रतिवर्गं कि. मी. अस्ति । तत्र प्रत्येकं स्थानं महामार्गात् २० कि. मी. दूरे स्थितम् अस्ति । [[प्रशान्तमहासागरः|पश्चिमप्रशान्तमहासागरीयतटेषु]] स्थितानि नगराणि पूर्वदिशि [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिकमहासागरीयतटेषु]] स्थितैः नगरैः सह सम्बद्धानि सन्ति । तथैव उत्तरदिशि [[केनडा]] देशस्य नगराणि दक्षिणदिशि [[मेक्सिको|मैक्सिको]] इत्यस्य नगरैः सह सम्बद्धानि सन्ति । 

पान-अमेरिकन् महामार्गः इदानीं निर्माणाधीनः वर्तते । तस्य अधिकांशः भागः निर्मितः जातः । [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण-अमेरिका]] महाद्वीपस्य देशाः, मध्य अमेरिका महाद्वीपस्य देशाः, [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], केनडा च तेन महामार्गेण परस्परं सम्बद्धाः सन्ति ।

वाहनानां विशालसङ्ख्या, महामार्गाणां सुविकसितं जालं च यूरोप-महाद्वीपे प्राप्यते । किन्तु महामार्गाणां रेलमार्गैः जलमार्गैः सह प्रतिद्वन्द्विता वर्तते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

[[रूस]]&lt;nowiki/&gt;-देशे यूराल-पर्वतस्य पश्चिमदिशि स्थितेषु औद्योगिकेषु प्रदेशेषु  महामार्गाणाम् अत्यधिकः विकासः जातः । [[मास्को]]&lt;nowiki/&gt;-ब्लाडीवोस्टक् महामार्गः पूर्वदिशि स्थितेषु प्रदेशेषु वर्तते । रूस-देशस्य भौगोलिकक्षेत्रफलम् अत्यधिकविस्तृतं वर्तते । तेन कारणेन तत्रत्याः महामार्गाः रेलमार्गाणाम् अपेक्षया महत्वपूर्णाः न सन्ति ।

[[चीनदेशः|चीन]]&lt;nowiki/&gt;-देशे महामार्गाः प्रमुखानि नगराणि सञ्योजयन्ति । एकः नूतनमहामार्गः [[तिब्बत]]&lt;nowiki/&gt;क्षेत्रे चेगडू इत्यनेन ल्हासा इतीदं सञ्योजयति ।

[[भारत]]&lt;nowiki/&gt;-देशे बहवः महामार्गाः प्राप्यन्ते । ते महामार्गाः नगराणि, पत्तनानि च परस्परं सञ्योजयन्ति । राष्ट्रियमहामार्गः ७ [[वाराणसी|वाराणसीनगरं]] [[कन्याकुमारी]] नगरेण सह सञ्योजयति । अयं देशस्य दीर्घतमः महामार्गः वर्तते । साम्प्रतं स्वर्णिमचतुर्भुजद्रुतमार्गाणां निर्माणं प्रचलति । सर्वकारस्य योजना अस्ति यत् अनेन मार्गेण प्रमुखमहानगराणि, [[मुम्बई]], [[बेङ्गळुरु|बैङ्गळुरु]], [[चेन्नै|चैन्नई]], [[कोलकाता]], [[हैदराबाद्-नगरम्, भारतम्|हैदराबाद]] इत्येतानि परस्परं सम्बद्धानि भवेयुः ।

[[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिका]]&lt;nowiki/&gt;-महाद्वीपे उत्तरदिशि स्थितः एकः महामार्गः अल्जियर्स् इतीदं गुयाना इत्यस्य कोनाफ्रि इत्यनेन सह सञ्योजयति । तथैव कैरा अपि केपटाऊन् इत्यनेन सह सम्बद्धम् अस्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====सीमावर्तीमार्गाः====
अन्ताराष्ट्रियसीमासु निर्मिताः मार्गाः सीमावर्तिमार्गाः कथ्यन्ते । इमे मार्गाः दूरस्थेषु क्षेत्रेषु निवसितां जनानां प्रतिरक्षणाय, प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धाय च महत्वपूर्णाः भवन्ति । प्रायः प्रत्येकेषु देशेषु ग्रामेभ्यः सैन्यशिबिरेभ्यः वस्तूनि प्रेषणाय सीमावर्तिमार्गाः प्राप्यन्ते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===रेलमार्गः===   
रेलमार्गैः स्थूलवस्तूनां, यात्रिणाम् अधिकदूरस्थले यातायातः क्रियते । अयम् अपि परिवहनस्य एकः प्रकारः वर्तते । रेलमार्गस्य विस्तारः प्रत्येकेषु देशेषु भिन्नः प्राप्यते । सामान्यतः बृहत् (१.५ मी. वा तस्मादधिकं), मानकः (१.४४ मी.), मीटर् लाइन् (१ मी.), लघु च इति प्रकारकेषु रेलमार्गाः विभक्ताः सन्ति । ब्रिटेन-देशे मानकरेखा (Line) उप्युज्यते ।

दैनिकावागमनस्य रेलयानानि [[ब्रिटेन]]&lt;nowiki/&gt;-देशे, संयुक्त राज्य अमेरिका, [[जापान्]]&lt;nowiki/&gt;-देशे, [[भारत]]&lt;nowiki/&gt;-देशे च अत्यधिकानि लोकप्रियानि सन्ति । दैनिकरेलयानैः जनाः प्रतिदिनम् एकस्मात् स्थानात् अन्यत्र आवागमनं कुर्वन्ति । विश्वस्मिन् १३ लक्षं कि. मी. यावत् दैर्घ्याः रेलयातायातमार्गाः वर्तन्ते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====चितदेशेषु रेलमार्गाणां दैर्घ्यं&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}&lt;/ref&gt;====
# [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]] – २७८.३ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[रूस]] – १६०.८ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[भारत]] – १४४.७ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[केनडा]] – ९३.५ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[जर्मनी]] – ९०.८ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[चीनदेशः|चीन]] – ७०.१ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[ऑस्ट्रेलिया]] – ४०.० प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्त राष्ट्र]] – ३७.९ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[फ्रान्स्]] – ३४.५ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्
# [[ब्रासील|ब्राजील् ]]&lt;nowiki/&gt;– ३०.१ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम्

[[यूरोप्]]&lt;nowiki/&gt;-महाद्वीपे विश्वस्य सघनतमं रेलतन्त्रं वर्तते । तत्र रेलमार्गाः प्रायः ४ लक्षं ४० सहस्रं कि. मी. दीर्घाः वर्तन्ते । [[लन्दन्]], [[पेरिस्]], ब्रुसेल्स्, मिलान्, बलिन्, वारसा च इत्येतेषु नगरेषु महत्वपूर्णानि रेलकेन्द्राणि वर्तन्ते । [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्]] देशे यूरो टनल् ग्रुप् इत्यनेन प्रचालितः सुरङ्गामार्गः [[लन्डन्|लन्दन्]] इतीदं पेरिस इत्यनेन सह सञ्योजयति ।

यूराल् इत्यस्य पर्वतस्य पश्चिमे भागे अत्यन्तं सघनं जालं वर्तते । तेन जालेन युक्ते [[रूसदेशः|रूस्]]&lt;nowiki/&gt;-देशे रेलमार्गैः देशस्य परिवहनस्य ९० प्रतिशतं भागः प्रबन्धितः भवति ।  मास्को इति महानगरं रेलवे इत्यस्य महत्वपूर्णः मुख्यालयः वर्तते । तत्र देशस्य विस्तृतानां भौगोलिकानां क्षेत्राणां विभिन्नेषु भागेषु प्रमुखाः रेलरेखाः (railline) विकिसिताः सन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

[[उत्तर अमेरिका|उत्तर-अमेरिका]] महाद्वीपे सर्वाधिकं विस्तृतं रेलमार्गतन्त्रं वर्तते । तत् तन्त्रं विश्वस्य रेलमार्गाणां ४० प्रतिशतं वर्तते । अस्य विपरीतं यूरोप्-महाद्वीपस्य अनेकेषु देशेषु रेलमार्गाणां प्रयोगः यात्रिणां परिवहनस्य अपेक्षया स्थूलपदार्थानां (अयस्क, धान्यं, काष्ठं, यन्त्रम् च) परिवहने अधिकः भवति । [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[केनडा]] इत्येतयोः उच्चौद्योगिकेषु, नगरीयप्रदेशेषु च सघनरेलतन्त्रं प्राप्यते ।

[[केनडा]] देशे रेलमार्गः सार्वजनिकविभागेषु वर्तते । अधिकजनसङ्ख्यायुतेषु क्षेत्रेषु अपि रेलमार्गाः सन्ति । महाद्वीपपारीयरेलमार्गैः [[गोधूमः|गोधूमस्य]], अङ्गारस्य च परिवहनं क्रियते ।

[[ऑस्ट्रेलिया]]&lt;nowiki/&gt;-महाद्वीपे प्रायः ४०,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः वर्तन्ते । तस्य रेलमार्गस्य २५ प्रतिशतं न्यु साउथ वेल्स् इत्यस्मिन् प्राप्यते । [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]] देशे मुख्यतः उत्तरद्वीपे रेलमार्गाः प्राप्यन्ते । ते मार्गाः कृषिक्षेत्रेषु उपयुज्यन्ते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

[[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपे द्वयोः प्रदेशयोः रेलमार्गाः सघनाः सन्ति । [[अर्जण्टिना|अर्जेण्टिना]] इत्यस्य पम्पास्, ब्राजील् इत्यस्य कॉफी उत्पादकः प्रदेशः च । एतयोः द्वयोः प्रदेशयोः [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपस्य रेलमार्गाणां ४० प्रतिशतं भागः प्राप्यते । [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपस्य शेषदेशेषु केवलं चिली देशे महत्वपूर्णदैर्घ्यस्य रेलमार्गाः सन्ति । ते तटीयकेन्द्राणि आन्तरिकक्षेत्रैः सह सञ्योजयन्ति । [[पेरू]], बोलीविया, इक्वाडोर्, [[कोलम्बिया]], [[वेनेजुयेला|वेनेजुएला]] इत्यादिषु एकरेखायाः रेलमार्गाः प्राप्यन्ते ।

तत्र केवलं महाद्वीपपारीयरेलमार्गः वर्तते । सः मार्गः एण्डिज् पर्वतानाम् अपरे भागे ३९०० मी. औन्नत्ये स्थितः अस्ति । सः ब्यूनसआयर्स (अर्जेण्टिना) इतीदं  वाल्पैराइजो इत्यनेन सह मेलयति 

एशिया महाद्वीपे [[जापान्]]&lt;nowiki/&gt;-देशस्य, [[चीनदेशः|चीन]]&lt;nowiki/&gt;-देशस्य, [[भारत]]&lt;nowiki/&gt;-देशस्य च सघनेषु आवासिक्षेत्रेषु रेलमार्गाणां सघनतमं घनत्वं प्राप्यते । अत्र अन्येषां देशानाम् अपेक्षया अल्परेलमार्गाः निर्मिताः सन्ति । विस्तृतमरुस्थलानां कारणेन, अधिकजनसङ्ख्यायाः कारणेन च रेलमार्गाणां न्यूनतमः विकासः जातः ।

यद्यपि [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिका]]&lt;nowiki/&gt;-महाद्वीपः विश्वस्य द्वितीयः बृहत्तमः महाद्वीपः वर्तते, तथापि तत्र ४०,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः सन्ति । तेषु मार्गेषु स्वर्णस्य, हीरकमणेः च सान्द्रणेन, ताम्रखननस्य क्रियाकलापैः च दक्षिण आफ्रिका महाद्वीपे १८,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः सन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

आफ्रिका-महाद्वीपस्य प्रमुखाः रेलमार्गाः सन्ति यत्&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}&lt;/ref&gt; -
# बेङ्गुएला रेलमार्गः -   अङ्गोला तः कटङ्गा-जाम्बिया ताम्रस्य पेटिका पर्यन्तम् ।
# तञ्जानिया रेलमार्गः – जाम्बिया ताम्रस्य पेटिका तः तटे स्थितं दार-ए-सलाम् पर्यन्तम् । 
# बोसवाना तः जिम्बाब्वे पर्यन्तं रेलमार्गः, यः स्थलरूद्धानि राज्यानि दक्षिण आफ्रिकीरेलतन्त्रेण सह सम्बद्ध्यते ।
# [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्यस्य गणतन्त्रे केपटाउन् तः प्रेटोरिया पर्यन्तं ब्लू रेल ।

====पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः====
पारमहाद्वीपीयरेलमार्गाः सम्पूर्णमहाद्वीपस्य एकपक्षतः अपरपक्षपर्यन्तं भवति । आर्थिकराजनैतिकाभ्यां कारणैः  विभिन्नदिक्षु दीर्घयात्राभ्यः अस्य मार्गस्य निर्माणं क्रियते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====पार-साइबेरियन् रेलमार्गः====
[[रूस्]]&lt;nowiki/&gt;-देशस्य अयं प्रमुखः रेलमार्गः वर्तते । पश्चिमदिशि सेण्ट् पीटर्सबर्गतः पूर्वदिशि [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागर]]&lt;nowiki/&gt;तटस्थं [[मास्को]], कजान्, ट्युमिन्, नोवोसिबिर्स्क्, चिता, खबरोवस्क् पर्यन्तम् अयं मार्गः वर्तते । अयम् ए[[एशियाखण्डः|शिया]]&lt;nowiki/&gt;-महाद्वीपस्य महत्वपूर्णः रेलमार्गः विद्यते । विश्वस्य सर्वाधिकेन दैर्घ्ययुग्मपथेन (९,३२२ कि. मी.) युक्तः विद्युतीकृतः पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः वर्तते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====पार-कैनेडियन् रेलमार्गः====
[[केनडा]] इत्यस्य मार्गस्य दैर्घ्यं ७,०५० कि. मी. अस्ति । अस्य रेलमार्गस्य निर्माणं १८८६ तमे वर्षे अभवत् । अयं रेलमार्गः पूर्वदिशि हैलिफैक्स् तः माण्ट्रियल्, ओटावा, विनिपेग्, कलगैरी, पश्चिमे प्रशान्ततटे स्थितं वैङ्कुवर् पर्यन्तं वर्तते । अयं जलमार्गः [[केनडा]] इत्यस्य आर्थिकरेखा वर्तते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====सङ्घरेलमार्गः प्रशान्तरेलमार्गश्च====
अयं रेलमार्गः अटलाण्टिकतटे स्थितं न्यूयार्क् इतीदं क्लीवलैण्ड्, शिकागो, ओमाहा, इवान्स्, ऑग्डन्, सैक्रामेण्टो, [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरस्य]] तटे स्थितं [[फ्रान्सिस्को]] इत्येतैः सह मेलयति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====ऑस्ट्रेलियाई पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः====
अयं रेलमार्गः पश्चिमतटे स्थितं [[पर्थ]] इतीदं कलगुर्ली, ब्रोकन् हिल्, पोर्ट् ऑगस्ता, पूर्वीतटे स्थितं [[सिडनी]] इत्येतैः सह सञ्योजयति । अयं रेलमार्गः महाद्वीपस्य पश्चिमतः पूर्वदिशं प्रति गच्छति । अपरः एकः रेलमार्गः उत्तर-दक्षिणरेखाम् एडीलेड् इतीदम् एलिस् स्प्रिङ्ग इत्यनेन सह मेलयति । अग्रे इमं रेलमार्गं डार्विन्-बिरदुम् रेलमार्गेण सह सञ्योजयति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====ओरिएण्ट् एक्सप्रेस्====
अयं रेलमार्गः पेरिस् इतीदं स्ट्रैस्बर्ग्, म्युनिख्, विएना, बुडापेस्ट् बेल्ग्रेड्, [[इस्ताम्बूल्]] इत्येतैः सह मेलयति । जलमार्गेण [[लन्दन्]] तः इस्ताम्बूल् पर्यन्तं १० दिनानि भवन्ति, किन्तु अनेन रेलमार्गेण लन्दन् तः इस्ताम्बूल् पर्यन्तं ९६ होरा एव भवति ।

इस्ताम्बूल इतीदं बैङ्कॉक्, [[ईरान|ईरान्]], [[पाकिस्तानम्|पाकिस्तान्]], [[भारत]]&lt;nowiki/&gt;-देशं, [[बाङ्ग्लादेशः|बाङ्ग्लादेशं]], म्यांमार च इतीदं पर्यन्तं रेलमार्गस्य निर्माणाय अपि प्रस्तावः वर्तते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===जलपरिवहनम्===
जलपरिवहने महत्वपूर्णः लाभः अस्ति यत् अस्मिन् परिवहने मार्गनिर्माणस्य आवश्यकता न भवति । सर्वे महासागराः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति । महासागरेषु विभिन्नानि जलयानानि चलन्ति । किन्तु महासागराणां द्वयोः पक्षयोः पत्तनसौकर्यस्य आवश्यकता वर्तते । इदं परिवहनम् अल्पमूल्यं भवति । यतः मार्गाणाम् अपेक्षया जलस्य घर्षणं न्यूनं भवति । जलपरिवहनस्य ऊर्जा निवेशस्य अपेक्षया न्यूना भवति । जलपरिवहनं समुद्रमार्गेषु, आन्तरिकजलमार्गेषु च विभक्तं भवति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=72|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====समुद्रमार्गः====
महासागरे एकैकस्यां दिशि महामार्गाः भवन्ति । तेषां महामार्गाणां संरक्षणाय व्ययः न भवति । एकस्मात् द्वीपात् अन्यद्वीपं प्रति स्थूलवस्तूनां दैर्घ्यान्तरं परिवहनं स्थलवायुपरिवहनस्य अपेक्षया अल्पमूल्यं भवति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====उत्तरी अटलाण्टिक समुद्रमार्गः====
अयं मार्गः औद्योगिकदृष्ट्या उत्तर-पूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका, पश्चिमी यूरोप् इति इमौ परस्परं मेलयति । विश्वस्य २५% वैदिशिकः व्यापारः अस्मिन् मार्गे एव भवति । अतः विश्वस्य व्यस्ततमः व्यापारिकजलमार्गः अयम् इति । अयं ’बृहद् ट्रङ्क् मार्गः’ इत्यपि तस्य नामन्तरम् । अस्य मार्गस्य उभयोः तटयोः पत्तनस्य, पोताश्रयस्य च विशिष्टाः सुविधाः प्राप्यन्ते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====भूमध्यसागरीयः, हिन्दमहासागरीयः च समुद्रमार्गः====
अयं समुद्रमार्गः विश्वस्य अधिकतमेभ्यः देशेभ्यः, जनेभ्यः च सेवां ददाति । पोर्ट् सईद्, अदन्, [[मुम्बई]], [[कोलम्बो]], [[सिङ्गापुरम्|सिङ्गापुर्]] इत्यादीनि अस्य मार्गस्य महत्वपूर्णानि पत्तनानि सन्ति ।

अयं व्यावसायिकमार्गः पश्चिमयुरोपीयप्रदेशान्, पश्चिम-आफ्रीका, दक्षिण-आफ्रीका, दक्षिण-पूर्व एशिया, [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]] इत्यस्य देशस्य कृषिवाणिज्ये, पशुपालनाधारित-अर्थव्यवस्थां च योजयति । स्वेज् इत्यस्याः कूल्यायाः निर्माणपूर्वम् अयं मार्गः लिवरपुल्, [[कोलम्बो]] च इति इमे परस्परं मेलयति स्म । अस्य मार्गस्य दैर्घ्यं ६,४०० कि. मी. आसीत् । [[स्वर्णं]], हीरकमणिः, [[ताम्रम्|ताम्रं]], [[टिन|टिन्]], कलायः, गिरितैलं, [[फलम्|फलं]] च इत्यादीनां प्राकृतिकसंसाधनैः व्यापारस्य प्रमाणेन यातायाते वृद्धिर्भवति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===='उत्तमाशा अन्तरीप' समुद्रमार्गः====
[[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिक-महासागरस्य]] अपरे तटे अयम् एकः अन्यः महत्वपूर्णः समुद्रमार्गः वर्तते । अयं मार्गः पश्चिम- यूरोपीय, पश्चिम-आफ्रीकीदेशान् [[ब्रासील|ब्राजील्]], [[अर्जण्टिना|अर्जेण्टिना]], उरुग्वे इत्येतैः सह योजयति । उत्तर-अटलाण्टिक मार्गस्य तुलनायां [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]], [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रीका]] इत्येतयोः सीमितविकासेन, जनसङ्ख्यया यातायातः बहुन्यूनः वर्तते । दक्षिण-पूर्वी [[ब्राजील्]], प्लाटा ज्वारनदमुख, [[दक्षिण-आफ्रिका|दक्षिण-आफ्रीका]] च इत्येतेषां केषुचित् भागेषु बृहत्प्रमाणेन औद्योगिकरणम् अभवत् । रियो-डि-जैनेरो, केपटाउन् इत्येतयोः मध्ये अपि यातायतः अतिन्यूनः वर्तते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}&lt;/ref&gt; 

[[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरे]] अनेकमार्गैः व्यापारः क्रियते । बृहद्वृत्ते स्थितः मार्गः वैङ्कूवर्, याकोहामा इति इमौ परस्परं योजयति । यात्रायाः अन्तरम् अपि अर्धं (२,४८० कि. मी.) करोति । &lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====उत्तरी प्रशान्त समुद्रमार्गः====
अयं समुद्रमार्गः [[अमेरिका]] इत्यस्य तटवर्तिपत्तनानि [[एशिया]] महाद्वीपस्य पत्तनैः सह योजयति । 

====दक्षिणी प्रशान्त समुद्रमार्गः====
अयं समुद्रमार्गः पश्चिम-[[यूरोप्]], [[उत्तर-अमेरिका]] इति इमौ [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]], पनामाकूल्या, [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरस्य]] द्वीपः च इत्येतैः सह योजयति । [[हॉङ्गकॉङ्ग्]] फिलिपीन्स्, [[इण्डोनेशिया]], इत्येतेषां प्राप्त्यै अयं मार्गः उपयुज्यते । [[पनामा]] तः [[सिडनी]] इत्येतयोः अन्तरं १२,००० कि. मी. वर्तते । [[होनोलूलू]] इति अस्य मार्गस्य महत्वपूर्णं पत्तनम् अस्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===तटीयं नौकापरिवहनम्===
जलपरिवहनम् एकम् अल्पमूल्यं साधनं वर्तते इति स्पष्टम् एव । समुद्रमार्गः विभिन्नदेशान् परस्परं योजयति । तटीयनौकापरिवहनं केभ्यश्चित् देशेभ्यः सुगमं वर्तते । यथा – [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[चीनदेशः|चीन]], [[भारत|भारतं]] च । [[यूरोप्]] महाद्वीपे शेनगेन-देशानां स्थितिः तटीयनौकापरिवहनदृष्ट्या उपयुक्ता वर्तते । यदि तटीयनौकापरिवहनस्य सम्यक्तया विकासः भवेत्, तर्हि स्थलमार्गस्य यातायातस्य सम्मर्दे न्यूनता भवितुं शक्नोति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===नौकापरिवहनकूल्या===
स्वेज्, पनामा इति इमे द्वे नौकापरिवहनाय मनुष्यनिर्मिते कूल्यौ स्तः । अयं जलमार्गः अपि कथ्यते । इमे कूल्ये पूर्वीविश्व-पश्चिमीविश्वयोः प्रवेशद्वारम् इव वर्तेते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====स्वेज् कूल्या====
अस्याः कूल्याः निर्माणं १८६९ तमे वर्षे मिस्र-देशस्य उत्तरदिशि पोर्टसईद्, दक्षिणदिशि पोर्ट् स्वेज् इत्यस्य मध्यभूमध्यसागरः, रक्तसागरः च इत्येतेषां संयोजनाय कृतम् आसीत् । [[हिन्द महासागरः|हिन्दमहासागरे]] प्रवेशाय नूतनमार्गरूपेण इयं कूल्या वर्तते । इयं जलबन्धरहिता, समुद्रस्तरस्य समाना कूल्या वर्तते । अस्य १६० कि. मी. दैर्घ्यं, ११ तः १५ मी. पर्यन्तं गहनता च वर्तते । अस्यां कूल्यां प्रतिदिनं १०० जलयानानि यातायातं कुर्वन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====पनामा-कूल्या====
इयं कूल्या पूर्वदिशि [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिक्-महासागरं]] पश्चिमदिशि [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्त-महासागरेण]] सह योजयति । अस्य निर्माणं [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य अमेरिका]] इत्यनेन कारितम् आसीत् । तेन कूल्यायाः द्वयोः पक्षयोः ८ कि. मी. क्रीत्वा कूल्यामण्डलम् इति नाम दत्तम् । इयं कूल्या प्रायः ७२ कि. मी. दीर्घा अस्ति, १२ कि. मी. पर्यन्तं गहना च वर्तते । अस्यां कूल्यायां षड् जलप्रबन्धकतन्त्राणि सन्ति । जलयानानि अस्यां कूल्यायां प्रवेशपूर्वं जलप्रबन्धकानि प्राप्नुवन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=75|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

अनया कूल्यया [[न्यूयॉर्क]] [[सैनफ्रान्सिस्को]] इत्येतयोः मध्ये प्रायः १३,००० कि. मी. अन्तरं न्यूनं जातम् । यद्यपि अस्याः कूल्याः आर्थिकमहत्त्वं स्वेज् कूल्यया न्यूनं वर्तते तथापि दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य अर्थव्यवस्थायाम् अस्याः महत्वपूर्णा भूमिका वर्तते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=75|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====आन्तरिकजलमार्गः====
नद्यः, तडागाः, तटीयक्षेत्राणि च प्राचीनकालादेव महत्वपूर्णाः जलमार्गाः सन्ति । नौकाः, जलयानानि च यात्रिणां, वस्तूनां च परिवहनार्थम् उपयुज्यन्ते । आन्तरिकजलमार्गाणां विकासः कूल्यानां नौगम्यतायां, विस्तृततायां, गहनतायां जलप्रवाहस्य निरन्तरतायां च आधारितः भवति । सघनवनैः युक्तेषु क्षेत्रेषु नद्यः एव परिवहनस्य साधनत्वेन भवन्ति । अत्यधिकभारयुतानां वस्तूनाम् (अङ्गारस्य, सीमेण्ट्, काष्टस्य, धात्विक-अयस्कस्य च) आन्तरिकजलमार्गैः यातायातः क्रियते।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

प्राचीनेकाले परिवहनस्य मुख्यराजमार्गत्वेन नदीमार्गः एव प्रयुज्यते स्म । यथा [[भारत|भारते]], किन्तु साम्प्रते काले रेलमार्गैः सह प्रतिद्वन्दितया, सेचनादिना कार्ये जलस्यैव उपयोगे पर्याप्तमात्रायां जलस्य अभावेन च नदीनां जलपरिवहनं विलुप्तं जातम् ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

आन्तरिकजलमार्गरूपे नदीनां सार्थकता अन्ताराष्ट्रियपरिवहनेन, व्यापारक्षेत्रेषु विकसितदेशैः च मान्यता प्राप्ता । निम्नलिखिताः नद्यः जलमार्गविश्वस्य महत्वपूर्णाः वाणिज्यमार्गाः सन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====राइन् जलमार्गः====
इयं नदी [[जर्मनी]] [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड]] इत्येतयोः प्रवहति । [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड]] इत्यस्य रोटरर्डम् इत्यस्मिन् [[स्विटजरलैण्ड्]] इत्यतः बेसल् प्रति ७०० कि. मी. पर्यन्तम् इयं नौकायनयोग्या वर्तते । सामुद्रिकयानानि कोलोन् इतीदं प्रति गन्तुं शक्नुवन्ति । रूर्-नदी पूर्वदिशम् आगत्य राइन्-नद्यां मिलति । इयं नदी अङ्गारक्षेत्रतः प्रवाहिता भवति । सम्पूर्णनदी बेसिन-विनिर्माणक्षेत्रस्य दृष्ट्या अत्यधिका सम्पन्ना वर्तते । अस्मिन् प्रदेशे राइननद्यां डसलडोर्क् नामकं पत्तनं स्थितम् अस्ति । विश्वस्य जलमार्गेषु अधिकतमः प्रयुक्तः जलमार्गः अयं वर्तते । प्रतिवर्षं २०,००० तः अधिकानां जलयानानां, वस्तूनाम् आदान-प्रदानं भवति । अयं जलमार्गः [[स्विटजरलैंड|स्विटजरलैण्ड्]], [[जर्मनी]], [[फ्रान्स्]], [[बेल्जियम्]] [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड्]] इत्यादीन् औद्योगिकक्षेत्रैः सह योजयति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====डेन्यूब्-जलमार्गः====
अयम् आन्तरिकजलमार्गः पूर्वीयूरोपीयभागाय महत्वपूर्णः वर्तते । डेन्यूब्-नदी ब्लैक् फॉरेस्ट् इत्यतः पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । इयं नदी टारना तः सेविरिन् पर्यन्तं नौकायनयोग्या वर्तते । अनेन जलमार्गेण मुख्यतः [[गोधूमः|गोधूमस्य]], काष्ठस्य, यन्त्राणां च निर्यातः भवति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====वोल्गा-जलमार्गः==== 
[[रूस्]]&lt;nowiki/&gt;-देशे बहुमात्रायां विकसितजलमार्गाः प्राप्यन्ते । तेषु मार्गेषु वोल्गा-जलमार्गः सर्वाधिकः महत्वपूर्णः वर्तते । अयं जलमार्गः ११,२०० कि. मी. यावत् नौकायनाय सुविधां प्रददाति । कैस्पियन्-सागरेण सह संलग्नः अस्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====बृहत् तडागाः (झील)सेन्ट् लारेन्स्====
[[उत्तर-अमेरिका]] इत्यस्य महाद्वीपस्य सुपीरियर्, ह्युरन्, इरी, ओण्टोरियो इत्यादयः बृहद् तडागाः (झील) सू-कूल्यया, वलैण्ड्-कूल्यया सह योजिताः सन्ति । एभिः आन्तरिकजलमार्गाः अपि प्राप्यन्ते । तत्र स्थितानि मुख्यानि डुलुथ्, बुफालो इत्यादीनि पत्तनानि सामुद्रिकपत्तनानाम् आधुनिकसौकर्ययुतानि सन्ति । विशालसामुद्रिकजलयानानि  महाद्वीपस्य आन्तरिके भागे मॉट्रियल् पर्यन्तं नौकायनं कुर्वन्ति । किन्तु नदीषु बहवः प्रपाताः सन्ति । तेन कारणेन लघुजलयानैः यातायातः क्रियते । तेन कारणेन लघुजलयानानां संरक्षणाय कूल्याः ३.५ मी. गहनाः वर्तन्ते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

====मिसीसिपी-जलमार्गः====
मिसीसिपी-उनोहियो जलमार्गः [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य-अमेरिका]] इत्यस्य आन्तिकभागान् दक्षिणे [[मेक्सिको|मैक्सिको]] इत्यस्य गर्तेन सह योजयति । लम्बवाष्पपोताः अनेन मार्गेण मिनियापोलिस् पर्यन्तं गन्तुं शक्नुवन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===वायुपरिवहनम्===
वायुपरिवहनं परिवहनस्य तीव्रतमं साधनं वर्तते । किन्तु इदं बहुमूल्यम् साधनम् अपि अस्ति । अस्य साधनस्य गतिः अधिका भवति । अतः अस्य उपयोगः दीर्घयात्रायां भवति । अनेन कारणेन भारयुतानि वस्तूनि एकस्मात् स्थानात् अन्यत्र जटिति प्रेषयितुं शक्यन्ते । वायुपरिवहनेन सम्पूर्णे विश्वस्मिन् सम्पर्कक्रान्तिः अभवत् । अगम्यक्षेत्रं यावत् अपि वायुपरिवहनेन प्राप्तुं शक्यते । पर्वतेषु, हिमक्षेत्रेषु, विषममरुस्थलीयभूभागेषु च अपि प्राप्तुं शक्यते । हिमालयीयप्रदेशेषु भूस्खलनेन, हिमपातेन च प्रायः मार्गाः अवरुध्यन्ते । तस्यां स्थितौ किञ्चित् स्थानं प्राप्तुं वायुयात्रा एव एकमात्रः विकल्पः वर्तते । वायुमार्गाणां सामयिकमहत्वमपि दृश्यते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

वायुयानानां निर्माणाय, तेषां कार्यप्रणाल्यै च सौकर्यानाम् आवश्यकता वर्तते । वायुपत्तनानां निर्माणे अपि बहुव्ययः भवति । 

साम्प्रते काले विश्वस्मिन् किमपि स्थानं ३५ होरा इत्यस्मात् अधिकदूरं नास्ति । विश्वस्य अनेकेषु भागेषु नित्यवायुसेवाः उपलब्धाः सन्ति । 

====अन्तर्महाद्वीपीयवायुमार्गः====
उत्तरगोलार्द्धे अन्तर्महाद्वीपीयवायुमार्गाणां पूर्व-पश्चिमपट्टिका अस्ति । पौर्वात्य संयुक्तराज्य-अमेरिका, पश्चिम-[[यूरोप्]], दक्षिण-पूर्व [[एशियाखण्डः|एशिया]] च इत्यादिषु महाद्वीपेषु वायुमार्गाः व्यस्ताः सन्ति । विश्वस्य वायुमार्गाणां ६०% भागस्य प्रयोगं संयुक्तराज्य-अमेरिका एव करोति ।

[[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रीका]], [[रूस्]]&lt;nowiki/&gt;-देशस्य एशियाई भाग, [[दक्षिण-अमेरिका]] इत्यादिषु महाद्वीपेषु वायुपरिवहनस्य अभावः वर्तते । दक्षिणगोलार्द्धे १०-३५ अक्षांशानां मध्ये अधिकजनसङ्ख्या, सीमितस्थलखण्ड, आर्थिकविकासः च इत्येतैः कारणैः अल्पमात्रायां वायुसेवाः उपलब्धाः सन्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

===नलिकारेखा (Pipeline)===
[[जलम्|जलस्य]], पेट्रोलियम् , प्राकृतिकवायूनाम् इत्यादीनां पदार्थानाम् अबाधितप्रवाहाय, परिवहनाय च नलिकारेखाणां व्यापकरूपः प्रयुज्यते । नलिकारेखाभिः जनेभ्यः [[जलम्|जलस्य]] आवश्यकतापूर्तिः भवति इति सर्वे जानन्ति । विश्वस्य नैकेषु भागेषु भोजनालयीयवायोः (L.P.G.) इत्यस्य पूर्तिः नलिकारेखाभिः क्रियते । द्रविताङ्गाराणां परिवहनाय अपि नलिकारेखानाम् उपयोगः क्रियते । [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]]&lt;nowiki/&gt;-देशे अपि [[दुग्धम्|दुग्धं]] यन्त्रागारपर्यन्तं नलिकारेखाभिः प्रेषयते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

[[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य-अमेरिका]]&lt;nowiki/&gt;-देशे उत्पादकक्षेत्रस्य, उपभोगक्षेत्रस्य च मध्ये विस्तृताः तैलनलिकारेखाः प्राप्यन्ते । ’बिग् इन्च्’ नामिका एका प्रसिद्धा नलिकारेखा वर्तते । अनया नलिकारेखया मैक्सिको इत्यस्य गर्ते तैलकूपतः उत्तरपूर्विराज्येषु तैलस्य यातायातं क्रियते । द्रवपदार्थानां, वायूनां च अबाधितरूपेण प्रवाहाय नलिकारेखाः मुख्यत्वेन प्रयुज्यन्ते ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

[[यूरोप्]], [[रूस्]], पश्चिम् [[एशिया]], [[भारत]]&lt;nowiki/&gt;-देशः इत्येतेषु च तैलकूपान् तैलपरिष्करणशालाभिः, पत्तनैः च सह योजयितुं नलिकारेखाः उपयुज्यन्ते । मध्य [[एशिया]] इत्यस्मिन् महाद्वीपे तुर्कमेनिस्तान् इत्यतः [[ईरान्]] ,[[चीनदेशः|चीन्]] पर्यन्तं नलिकारेखाणां वृद्धिः जायमाना अस्ति ।&lt;ref&gt;{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=79|year=2007 }}&lt;/ref&gt;

==सम्बद्धाः लेखाः==
* [[अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः]]
* [[खानिजः]]
* [[मृत्तिका]]
* [[प्राकृतिकी आपद्]]
* [[पृथ्वी]]
* [[वायुः]]
* [[कृषिः]]
* [[जलम्]]

==बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
{{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}}
* [http://www.ncert.nic.in/NCERTS/textbook/textbook.htm?lhgy1=0-10 NCERT Book]
* http://www.dot.gov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102083821/http://www.dot.gov/ |date=2010-01-02 }}
* http://www.trb.org/Main/Home.aspx
* [https://www.indiantrain.in/pnr-status भारतीय रेल्वे PNR Status सहायता]
* [https://www.pnr-status.info/ भारतीय रेल्वे सुरक्षित PNR स्थितिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704034603/https://www.pnr-status.info/ |date=2016-07-04 }}
* [https://www.onlinepnrstatus.in/ आधिकारिक रेलवे PNR सहायता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181007111421/https://www.onlinepnrstatus.in/ |date=2018-10-07 }}
* [https://www.pnrstatusbuzz.in/ भारतीय रेल्वे PNR स्थितिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229033237/https://www.pnrstatusbuzz.in/ |date=2016-12-29 }}
* [https://www.getpnrstatus.co.in/ भारतीय Check PNR Status जालस्थानम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117223353/https://www.getpnrstatus.co.in/ |date=2018-11-17 }}

== सन्दर्भः ==
{{Reflist|3}}

{{तलं गच्छतु}}
{{शिखरं गच्छतु}}

[[वर्गः:परिवहनम्]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]</text>
      <sha1>gzl5ji3e53czgl8u7d979tsmj71x3b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कैटरीना कैफ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37148</id>
    <revision>
      <id>500726</id>
      <parentid>498694</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134412" sha1="9tko2piqrs6pretkrbg3tc1c5e9lynj" xml:space="preserve">{{तलं गच्छतु}}
{{Infobox person
|name = कैटरीना कैफ &lt;br&gt; Katrina Kaif
|image = Katrina Kaif with the New York's contest winners.jpg
|imagesize = 300
|caption = '''कमनीयतमा कैटरीना कैफ''' 
|birthname = कैटरीना तुरकोट्टे 
|birth_place = ब्रितानी हाङ्गकाङ्ग
|birth_date  = {{birth date and age|df=y|1984|7|16}}
|nationality = ब्रितानी
|ethnicity = [[काश्मीरप्रदेशीयाः|काश्मीरप्रदेशीया]], आङ्ग्ल
|occupation = अभिनेत्री, मॉडल्
|yearsactive = २००३ तः सामप्रतम्
|relatives = इसाबेल कैफ (भगिनी)
}}
'''कैटरीना कैफ''' ({{IPA audio link|कैटरीना कैफ.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|k|ɛ|ɪ|t|ə|r|iː|n|aː|_|k|ɛ|ɪ|p|h}}) ({{lang-hi|कैटरीना कैफ }}, {{lang-en|Katrina Kaif}}) इतीयं ब्रिटन्-देशीया [[अभिनेत्री]], प्रतिरूपिणी (Model) च अस्ति । सा मुख्यतः [[भारतीयचलच्चित्र]]&lt;nowiki/&gt;क्षेत्रे अभिनयति । अनया [[तेलुगूचलच्चित्रम्|तेलुगू]]-चलच्चित्रक्षेत्रे, [[मलयालमचलच्चित्रम्|मलयालम]]-चलच्चित्रक्षेत्रे च अभिनीतम् । [[भारतम्|भारत]]देशे याः अभिनेत्र्यः अधिकं पारिश्रमिकं प्राप्नुवन्ति, तासु अभिनेत्रीषु इयम् अन्यतमा । [[गूगल]]&lt;nowiki/&gt;-अन्वेषणगवेषिकायां सर्वाधिकान्विष्टेषु भारतीयेषु कैटरीना इत्यस्याः चतुर्थं स्थानं वर्तते ।&lt;ref name=&quot;turquotte&quot;&gt;{{cite news |title=सर्वाधिकान्विष्टेषु स्थानं |language=आङ्ग्ल|url= http://indianexpress.com/article/technology/social/year-in-search-modi-most-sought-after-but-india-still-searching-for-sunny-on-google/|accessdate=07/02/2015 |newspaper=indianexpress.com|date=22/02/2015}}&lt;/ref&gt; ।

सा प्रतिरूपण-वृत्त्याः (Model) अनन्तरं २००३ तमे वर्षे बूम-इत्याख्ये भारतीयचलच्चित्रे अभिनयम् अकरोत् । परन्तु तत् चलच्चित्रम् असफलम् अभवत् । हिन्दीचलच्चित्रे असफलतायां सत्यां सा तेलुगू-चलच्चित्रे कार्यं प्रारभत । तेलुगू-चलच्चित्रे 'मल्लीस्वारी'-इत्याख्ये चलच्चित्रे अनया सफलता प्राप्ता । तस्मिन् चलच्चित्रे तया कृतः अभिनयः सर्वैः प्रोत्साहितः तथा च तत् चलच्चित्रम् अपि सफलम् अभवत् । ततः तया पुनः हिन्दीचलच्चित्रे पदार्पणं कृतम् । 'मैंने प्यार क्यूँ किया', 'नमस्ते लन्दन्' इत्याख्ययोः चलच्चित्रयोः तया अभिनीतम् । ते चलच्चित्रे अतिसफले आस्ताम् । एवं बॉलीवुड्-मध्येऽपि तया व्यावसायिकसफलता अर्जिता । 'नमस्ते लन्दन्'-चलच्चित्राय कैटरिना इत्यस्याः अभिनयस्य अतिप्रशंसा अपि अभवत् । ततः तस्याः कानिचन अन्यानि सफलानि चलच्चित्राणि बॉलीवुड-मध्ये तस्याः स्थानं स्थिरम् अकुर्वन् । यथा - पार्टनर (२००७), वेलकम (२००७), सिंह इझ् किंग इत्यादीनि ।

२००९ तमे वर्षे 'न्यू यॉर्क'-इत्याख्याय चलच्चित्राय [[फिल्मफेयर]]-पुरस्कारेषु सर्वोतमाऽभिनेत्रीत्वेन तस्याः नामाङ्कनम् अभवत् । ततः तस्याः वृत्तौ विधेयात्मकं परिवर्तनम् अभवत् । राजनीति, जिन्दगी न मिलेगी दोबारा, मेरे ब्रदर की दुल्हन, एक था टाइगर इत्यादिषु चलच्चित्रेषु तया अभिनयं कृतम् । एतानि सर्वाणि चलच्चित्राणि सफलानि अभूवन् । यद्यपि सा धूम-३ चलच्चित्रे अल्पकालं यावत् अभिनयम् अकरोत, तथापि तस्याः अभिनयस्य सर्वैः प्रशंसा कृता । हिन्दीचलच्चित्रजगति सर्वाधिकधनार्जनं कृतवत् तत् चलच्चित्रम् ।

== प्रारम्भिकं जीवनं, पृष्ठभूमिश्च ==

[[File:Katrina Kaif with her mother.jpg|left|thumb|300px|एकस्मिन् पुरस्कारसमारम्भे (२०१२) स्वस्याः मात्रा सह स्थिता कैटरीना कैफ ।]]

कैटरीना इत्यस्याः जन्म १९८४ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य षोडशे (१६/०७/१९८४)&lt;ref name=&quot;१६/०७/१९८४&quot;&gt;{{cite news |title=Birth Date|trans_title=जन्मदिनाङ्कः|language=आङ्ग्ल |url=https://www.facebook.com/KatrinaKaifFan/info?tab=page_info|accessdate=०९/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; दिनाङ्के चीन-देशस्य [[हॉङ्ग कॉङ्ग]]-महानगरे अभवत् । तस्याः कुलस्य नाम तुरकोट्टे अस्ति &lt;ref name=&quot;turquotte&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=चतुर्वेदी |first=अंशुल |title=If I'm half Indian, so is Rahul Gandhi: Katrina Kaif|trans_title=यदि अहम् अर्धभारतीया अस्मि, तर्हि राहुल गांधी अपि अस्ति: कैटरीना कैफ |language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/If-Im-half-Indian-so-is-Rahul-Gandhi-Katrina-Kaif/articleshow/9270471.cms?referral=PM |accessdate=०९/०२/२०१५ |newspaper=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=19 जूलाई 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=कैटरीना इत्यस्याः विषये विशेषं जानन्तु|url=http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif/948790|date=16 जुलाई 2013|accessdate=०९/०२/२०१५ |publisher=[[राजस्थान पत्रिका]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=काम्या अभिनेत्री कैटरीना अत्यस्याः जन्मदिनमद्य|url=http://www.shrinews.com/DetailNews.aspx?nid=17620|date=16 जुलाई 2013|accessdate=०९/०२/२०१५|publisher=झि न्यूज|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222513/http://www.shrinews.com/DetailNews.aspx?nid=17620|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;जन्मदिन&quot;&gt;{{cite web|title=अत्यधिकसन्दरतायाः स्वामिनी कैटरीना कैफ अत्यस्याः जन्मदिनमद्य |date=16 जुलाई 2014|accessdate=०९/०२/२०१५ |publisher=राजस्थान पत्रिका|url=http://www.patrika.com/news/birthday-special-katrina-kaif-is-most-favorite-actress-of-bollywood/1018000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;त्रिंशत्&quot;&gt;{{cite web|title=त्रिंशद्वर्षीया अभवत् कैटरीना कैफ|date=16 जुलाई 2014|accessdate=०९/०२/२०१५ |publisher=डॉयचे वेले|url=http://www.dw.de/तीस-साल-की-हुईं-कैटरीना-कैफ/a-17788446}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना एकस्मिन् साक्षात्कारे अवदत्, मम पिता मौहम्मद कैफ 'ब्रितानी' व्यापारी आसीत् । तस्य पूर्वजाः [[काश्मीर]]-राज्यात् तत्र स्थानान्तरणम् अकुर्वन् । मम माता सुझेन ब्रिटिश-वाक्कीलत्वेन कार्यं करोति &lt;ref name=&quot;बॉलीवुड् अभिनेत्री&quot;&gt;{{cite news |title=Tees Maar Khan: A British Bollywood Barbie!|trans_title=तीस मार खान-चलच्चत्रे 'ब्रिटिश' बॉलीवुड अभिनेत्री!|language=आङ्ग्ल |url=http://www.express.co.uk/entertainment/films/224986/Tees-Maar-Khan-A-British-Bollywood-Barbie |accessdate=०९/०२/२०१५|newspaper=डेली एक्सप्रेस |date=23 जनवरी 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cream&quot;&gt;{{cite news |last=Bamzai |first=Kaveree |title=Kat who stole the cream|trans_title= कैटरीना आत्मसन्तुष्टा अस्ति|language=आङ्ग्लं |url=http://indiatoday.intoday.in/story/the-rise-of-bollywood-beauty-katrina-kaif/1/127282.html |work=[[इण्डिया टुडे]] |accessdate=21 सितम्बर 2013 |date=28 जनवरी 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Snapshot: Katrina Kaif returns to Mumbai with mother Suzanne|trans_title=चित्रम्: कैटरीना कैफ मात्रा सह मुम्बई-माहनगरं प्रत्यगच्छत्|language=आङ्ग्लं|url=http://ibnlive.in.com/news/snapshot-katrina-kaif-returns-to-mumbai-with-mother-suzanne/444846-8-66.html|publisher=[[सीएनएन आईबीएन]]|accessdate=०९/०२/२०१५|date=12 जनवरी 2014|archive-date=2014-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140115091838/http://ibnlive.in.com/news/snapshot-katrina-kaif-returns-to-mumbai-with-mother-suzanne/444846-8-66.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dad&quot;&gt;{{cite news |title=Dad’s not in touch: Katrina |trans_title=पित्रा सह अधुना सा चर्चां न करोति:कैटरीना|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Dads-not-in-touch-Katrina/articleshow/4770187.cms?referral=PM |accessdate=०९/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया |date=13 जुलाई 2009}}&lt;/ref&gt; ।

कैटरीना इत्यस्याः सप्त सहोदराः सन्ति । तस्याः एकः अग्रजः, तिस्रः आग्रजाः, तिस्रः अनुजाः च सन्ति । अग्रजानां नामानि क्रमेण स्टेफनी, क्रिस्टीन, नताशा च । अनुजानां नामानि क्रमेण मेलिस्सा, सोनिया, इसाबेल च । अग्रजस्य नाम माइकल अस्ति &lt;ref&gt;{{cite web |title=I'm not involved with Salman Khan'|trans_title='अहं सलमान खान इत्याख्येन सम्बद्धिता नास्मि'|language=आङ्ग्लं|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/40363538.cms|date=16 मार्च 2003|accessdate= ०९/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना यदा शैशवे आसीत्, तदैव तस्याः पित्रोः विवाहविच्छेदः अभवत् &lt;ref name=&quot;जन्मदिन&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=कैटरीना कैफ : एकं दृष्यम्|url=http://hindi.webdunia.com/कैटरीना-कैफ-एक/कैटरीना-कैफ-एक-नजर-1090714096_1.htm|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=वेबदुनिया}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना इत्यनया सह तस्याः सहोदराणां पालनं तस्याः माता एव अकरोत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=पितुः अभावः पीडयति : कैटरीना कैफ |url=http://hindi.webdunia.com/entertainment/film/gossip/0907/22/1090722063_1.htm|date=|accessdate=०९/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया}}&lt;/ref&gt; ।

यदा कैटरीना अष्टवर्षीया आसीत्, तदा सा फ्रांस-देशे निवसति स्म । कैटरीना इत्यस्याः माता समाजकल्याणस्य कार्ये सँल्लग्ना अस्ति । अतः सा विभिन्नेषु देशेषु निवासं कृतवती &lt;ref name=&quot;जन्मदिन&quot; /&gt; । कैटरीना इत्यस्याः जन्मानन्तरं तस्याः परिवारः कानिचन दिनानि [[चीन]]-देशे आसीत् । परन्तु ततः सः परिवारः क्रमेण [[जापान]], [[फ्रांस]], [[स्विट्जरलैंड]], [[पोलैंड]], [[बेल्जियम]] इत्यादिषु देशेषु न्यवसत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=बाल्यकालादेतादृशी एव आसीत् कैटरीना|url=http://bollywood.punjabkesari.in/news/article-250839|date=1 जून 2014|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=[[पंजाब केसरी]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=कैटरीना कैफ |url=http://days.jagranjunction.com/2011/07/16/katrina-kaif-full-profile/|date=16 जुलाई 2014|accessdate=14 जुलाई 2014|publisher=[[दैनिक जागरण]]}}&lt;/ref&gt; । ततः सः परिवारः [[भारतम्|भारते]] न्यवसत् &lt;ref name=&quot;turquotte&quot; /&gt; । सा व्यापारि-आज्ञापत्रानुसारं भारते कार्यं करोति, सा ब्रिटिश-नागरिकत्वं धरते &lt;ref&gt;{{cite news |last=Hafeez |first=Mateen |title=Working in Bollywood for years, but shy of citizenship?|trans_title= यद्यपि बहुभ्यः वर्षेभ्यः सा बॉलीवुड-क्षेत्रे कार्यं कुर्वन्ति अस्ति, तथापि सा भारतस्य नागरिकत्वं नाङ्ग्यकरोत् । किं सा भारतीयनागरिकतां प्राप्तुं लज्जाम् अनुभवति ?|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Working-in-Bollywood-for-years-but-shy-of-citizenship/articleshow/6458769.cms?referral=PM |accessdate=०९/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया |date=30 अगस्त 2010}}&lt;/ref&gt; ।

== वृत्तिः ==

=== प्रतिरूपणस्य, चलच्चित्रस्य च वृत्तिः ===

कैटरीना यदा चतुर्दशवर्षीया आसीत्, तदा सा [[हवाई]]-महानगरे सौन्दर्यप्रतियोगितायां विजेत्री आसीत् । तदारभ्य सा प्रतिरूपणं (modelling) करोति स्म &lt;ref name=&quot;जन्मदिन&quot; /&gt; । ततः एकस्मिन् आभूषणविक्रतुः सङ्घटने (Company) सा प्रतिरूपणत्वेन वृत्तिम् आरभत ।  ततः सा  व्यवसायत्वेन [[लन्दन]]-महानगरे प्रतिरूपणम् आरब्धवती । तत्र सा विभिन्नैः सङ्घटनैः सह मिलित्वा स्वतन्त्ररूपेण प्रतिरूपणं कृतवती । लन्दन-महानगरे यदा सा प्रतिरूपणत्वेन कार्यं कुर्वती आसीत्, तदा तया एकस्य भारतीयचलच्चित्रनिर्मातुः ध्यानम् आकर्षितम् । सः निर्माता कश्चन कैजाद गुस्ताद आसीत् । सः कैटरीना इत्यनया सह मिलित्वा बूम-इत्याख्यं चलच्चित्रं निर्मितवान् । परन्तु तत् चलच्चित्रम् असफलम् अभवत् &lt;ref name=&quot;त्रिंशत्&quot; /&gt; । भारते यदा सा कार्यान्विता आसीत्, तदा अन्येभ्यः चलच्चित्रेभ्यः अपि सा प्रस्तावान् प्राप्तवती । अतः तया भारते एव निवासाय निर्णयः कृतः । सा स्वल्पे काले एव भारतीय-प्रतिरूपण-सङ्घटनेषु प्रसिद्धा अभवत् । सा अनेकेषु विज्ञापनेषु कार्यम् अकरोत् । यथा - कोका कोला, एलजी, फेवीकोल, [[सैमसङ्ग]] &lt;ref&gt;{{cite news|title= हिन्दी-भाषायां सम्भाषणे क्लेशः अस्ति : कैटरीना कैफ|date=|accessdate=०९/०२/२०१५|first=ईशा |last=भाटिया|publisher=डॉयचे वेले|url=http://www.dw.de/मेरी-हिंदी-कमजोर-है-कैटरीना-कैफ/a-15233371}}&lt;/ref&gt; । ततः तया [[हिन्दीभाषा]]याः अध्ययनं प्रारब्धम् । शनैः शनैः तया [[हिन्दीभाषा]]याः अवबोधनं कृतम् । &lt;ref&gt;{{cite web|title=ऐसे सीखी हिन्दी|first=जयीता|last=मजूमदार|date=28 मई 2010|accessdate=०९/०२/२०१५|publisher=हिन्दुस्तान|url=http://www.livehindustan.com/news/lifestyle/lifestylenews/article1-story-50-50-119659.html|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013142118/https://www.livehindustan.com/news/lifestyle/lifestylenews/article1-story-50-50-119659.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

=== आरम्भकाले सफलता (२००४-२००६) ===

स्वस्य प्रथमचलच्चित्रस्य असफलतायाः अनन्तरं सा मल्लीस्वारी-नामके [[तेलुगू]]-चलच्चित्रे अभिनयं कृतवती । तस्य चलच्चित्रस्य कृते सा {{INR}}७५ लक्षरूप्यकाणि प्राप्तवती । तावता एकयापि [[दक्षिण भारत|दक्षिणभारतीयाभिनेत्रीणा]] एतावत् धनं न प्राप्तम् । चलच्चित्रोद्योगक्षेत्रस्य अभिनेत्रीषु सा अधिकतमं पारिश्रमिकं प्राप्तवती । परन्तु तस्याः अभिनयस्य प्रशंसा तु नैवाभवत् । तस्याः सा सफलता केवलम् आर्थिकसफला आसीत्&lt;ref&gt;{{cite web |title=South India`s new faces|trans_title= दक्षिणभारतस्य नवीनकलाकाराः|language=आङ्ग्लं |url=http://www.sify.com/movies/south-india-s-new-faces-imagegallery-0-events-jdwmCvijjgg.html |publisher=सिफी |accessdate=०९/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Pillai |first=Shreedhar |title=&quot;Malliswari&quot; mania |trans_title=&quot;मल्लीस्वारी&quot; उन्मादः |language=आङ्ग्लं |url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/19/stories/2004021900960300.htm |accessdate=०९/०२/२०१५ |newspaper=[[द हिन्दू]] |date=19 फरवरी 2004 |archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923013049/http://www.hindu.com/mp/2004/02/19/stories/2004021900960300.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; ।

ततः सा [[राम गोपाल वर्मा|राम गोपाल वर्मा-इत्याख्यस्य]] सरकार-नामके चलच्चित्रे [[अभिषेक बच्चन]] इत्यस्य प्रेमिकायाः अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तस्याः भूमिका स्वल्पकालीना आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|last=Jha|first=Subhash K.|title=Katrina’s voice dubbed again|trans_title= कैटरीना इत्यस्याः ध्वनिः|language=आङ्ग्लं|url=http://www.sify.com/movies/katrinas-voice-dubbed-again-news-bollywood-kkfv1Lbecbb.html|publisher=सिफी|accessdate=०९/०२/२०१५|date=25 जुलाई 2005}}&lt;/ref&gt;  । ततः हिन्दीचलच्चित्रक्षेत्रे मुख्याभिनेत्रीत्वेन सा प्रप्रथमे 'मैंने प्यार क्यूँ किया'-नामके चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । [[डेविड धवन]] इत्याख्येन निर्मितं तत् चलच्चित्रं सफलम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तया सह [[सलमान खान]], [[सोहेल खान]], [[सुष्मिता सेन]] च प्रमुखभूमिकायाम् आसन् &lt;ref&gt;{{cite web|last=झा|firstसुभाष|title='We need laughter in our lives'|trans_title= 'अस्माकं जीवने  हास्यस्य आवश्यकता अस्ति' |language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2004/jul/29david.htm| date=29 जूलाई 2004|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=०९/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; । चलच्चित्रे सफले सति कैटरीना इत्यस्याः प्रशंसा अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=Box office cold to Bipasha's sizzle|trans_title= कामिनी बिपाशा, आकर्षकी कैटरीना |language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2005/aug/23box.htm|date=23 अगस्त 2005| publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=०९/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; । ततः सा एकस्मिन् तेलुगू-चलच्चित्रे कार्यं कृतवती । तस्य चलच्चित्रस्य नाम 'अल्लरी पिदुगू' आसीत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तस्याः भूमिका स्वल्पकालीना आसीत् &lt;ref&gt;{{cite news|title=Commercial potboiler|trans_title=वाणिज्यिक विफलता|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindu.com/2005/10/08/stories/2005100806350200.htm|accessdate=21 सितम्बर 2013|newspaper=द हिंदू|date=8 अक्टूबर 2005|archive-date=2013-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925143908/http://www.hindu.com/2005/10/08/stories/2005100806350200.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

२००६ तमे वर्षे [[अक्षय कुमार]] इत्यनेन सह कैटरीना 'हमको दीवाना कर गये'-इत्याख्ये चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । तयोः बहुप्रशंसा अपि अभवत् । चलच्चित्रस्य स्थितिः मध्यमा आसीत्, परन्तु कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्य सर्वैः प्रशंसा कृता&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&amp;catName=MjAwNg==|title=Box Office 2006|publisher=Box Office India|accessdate=०९/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132118/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&amp;catName=MjAwNg==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । ततः 'बलराम बनाम तारादास'-नामके [[मलयालम]]-चलच्चित्रे सा अभिनयम् अकरोत् । तस्य कृते अपि तस्याः अतिप्रशंसाः अभूवन् &lt;ref&gt;{{cite web|title=Good cinema should excite the minds| language=आङ्ग्लं|url=http://www.sify.com/movies/malayalam/interview.php?id=14196231&amp;cid=2406|publisher=सिफी|accessdate=०९/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt;  ।

=== नमस्ते लन्दन-चलच्चित्रं, व्यावसायिकसफलता च ===
[[File:Katrina Kaif and Akshay Kumar on the set of Namastey London.jpg|thumb|'''नमस्ते लन्दन-चलच्चित्रे अभिनयकार्ये व्यस्तौ कैटरीना, अक्षयश्च''']]

२००७ तमं वर्षं कैटरीना इत्यस्याः कृते शुभवर्षम् आसीत् । तस्याः चत्वारि चलच्चित्राणि प्रकाशितानि, यानि सर्वाणि सफलानि अभूवन् &lt;ref&gt;{{cite news|last=घोष|first=देबस्मिता|title=From Boom to Dhoom: Katrina Kaif's best movies|trans_title=बूम तः धूम पर्यन्तं कैटरीना कैफ इत्यस्याः उत्तमानि चलच्चित्राणि|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/From-Boom-to-Dhoom-Katrina-Kaif-s-best-movies/Article1-1127029.aspx|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|date=25 सितम्बर 2013|archive-date=2014-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221125944/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/from-boom-to-dhoom-katrina-kaif-s-best-movies/article1-1127029.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

२००७ तमे वर्षे प्रप्रथमं विपुल शाह-नामकेन निर्देशकेन निर्मितं 'नमस्ते लंदन' इत्याख्यं चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रसिद्धम् अभवत् । तत् चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । तथा च कैटरिना इत्यस्याः अभिनयस्यापि अतिप्रशंसाः अभूवन्&lt;ref&gt;{{cite web|last=वर्मा|first=सुकन्या|title=Namastey London is a fun ride|trans_title= नमस्ते लंदन-चलच्चित्रस्य विनोदपूर्णाः चर्चाः |language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2007/mar/23nl.htm|date=23 मार्च 2007|publisher=रिडीफ.कॉम|accessdate=22 सितम्बर 2013}}&lt;/ref&gt; । तदनन्तरं जनाः कैटरिना इत्येनाम्, अक्षयं च युगलत्वेन पश्यन्ति स्म&lt;ref&gt;{{cite news|last=काज़मी|first=निकहत|title=Namastey London|trans_title= नमस्ते लंदन|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Namastey-London/movie-review/1802925.cms|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=24 मार्च 2007}}&lt;/ref&gt; ।

[[File:Akshay &amp; Katrina on the sets of Welcome.jpg|left|thumb|upright=1.1|'''कैटरीना वैलकम-चलच्चित्रस्य मञ्चे [[अक्षय कुमार]] इत्यनेन सह''']]

२००७ तमे वर्षे तस्याः द्वितीयं चलच्चित्रं 'अपने'-इत्याख्यं चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा सहायकभूमिकायाम् आसीत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तया [[धर्मेन्द्र]], [[सन्नी देओल]], [[बॉबी देओल]], [[किरन खेर]], [[शिल्पा शेट्टी]] इत्यादिभिः सह कार्यं कृतम् । ततः डेविड धवन इत्यनेन निर्देशितं पार्टनर-इत्याख्यं चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे तया सह [[सलमान खान]], [[गोविन्दा]], [[लारा दत्ता]] च आसन्&lt;ref&gt;{{cite news|last=कृष्णा|first=सोनाली|title=Partner may face $30 mn Hitch|trans_title=पार्टनर 3 कोटिः $|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-08-08/news/27673674_1_hitch-indian-films-bollywood|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=[[दि इकॉनोमिक टाइम्स]]|date=8 अगस्त 2007|archive-date=2013-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221193833/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-08-08/news/27673674_1_hitch-indian-films-bollywood|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । {{INR}}१०० कोटिः रूप्यकाणि अर्जयित्वा तेन चलच्चित्रेण । एवं तेन चलच्चित्रेण इतिहासः रचितः&lt;ref name=&quot;boxoffice2007&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&amp;catName=MjAwNw==|title=Box Office 2007|publisher=Box Office India|accessdate=१०/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132441/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&amp;catName=MjAwNw==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;top&quot;&gt;{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=3997&amp;nCat=|title=Top All Time Worldwide Grossers Updated 11/5/2012|publisher=Box Office India|accessdate=१०/०२/२०१५|date=11 मई 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&amp;articleid=4409&amp;nCat=|archivedate=2013-11-05|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

२००७ तमस्य वर्षस्य अन्तिमे बहुचर्चितं चलच्चित्रं वैलकम-चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रसिद्धम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा अक्षयस्य प्रेमिकायाः भूमकाम् अभजत । तस्मिन् चलच्चित्रे [[नाना पाटेकर]], [[मल्लिका शेरावत]], [[अनिल कपूर]], [[परेश रावल]] इत्येषाम् अपि प्रमुखभूमिका आसीत् । तत् चलच्चित्रम् अपि अतिसफलम् अभवत् &lt;ref name=&quot;welcome&quot;&gt;{{cite web|last=वर्मा|first=सुकन्या|title=Welcome packs in a lot of masala|trans_title=वैलकम-चलच्चित्रं हास्यकरम् आसीत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/2007/dec/21welcome.htm|date=21 दिसम्बर  2007|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=१०/०२/२०१५}}&lt;br&gt;{{cite web|last=मसन्द|first=राजीव|title=Review:Welcome the tortuous comedy|trans_title=समीक्षा:वैलकम कपटपूर्ण कॉमेडी|language=आङ्ग्लं|url=http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/reviewwelcome-the-tortuous-comedy/|publisher=सीएनएन आईबीएन|accessdate=२१/०२/२०१५|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062013/http://www.rajeevmasand.com/uncategorized/reviewwelcome-the-tortuous-comedy/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । सततं द्वितीयवारं कैटरिना इत्यनया अभिनीतं चलच्चित्रं अतिसफलम् अभवत् । तेन चलच्चित्रेण आविश्वं {{INR}}११६ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि&lt;ref name=&quot;boxoffice2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt; । एतेषु चलच्चित्रेषु उत्तमे प्रदर्शने कृते सत्यपि कैटरीना-द्वारा अभिनीतानि पात्राणि समीक्षकैः अवगणितानि । यतो हि समीक्षकाणां धारणा आसीत् यत्, एतेषु चलच्चित्रेषु &quot;महिलाभ्यः कर्तुं किमपि उत्तमं कार्यं नासीत्&quot; इति । तेषु चलच्चित्रेषु कैटरीना-इत्यनया केवलं सुन्दराणि वस्त्राणि धृतानि, तया किमपि विशेषं कार्यं न कृतम् अस्ति &lt;ref name=&quot;welcome&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mirani|first=Indu|title=Three is a crowd!|trans_title= त्रयाः सम्मर्दे |language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-three-is-a-crowd-1106946|accessdate=१०/०२/२०१५|work=डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस|date=29 जून 2007}}&lt;/ref&gt; इति ।

२००८ तमे वर्षे तस्याः प्रप्रथमं चलच्चित्रं 'रेस' चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् अभवत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सैफ अली खान, [[अक्षय खन्ना]], [[बिपाशा बसु]], अनिल कपूर, [[समीरा रेड्डी]] च आसन् । 'रेस'-चलच्चित्रं सफलम् अभवत् &lt;ref name=&quot;boxoffice2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=215&amp;catName=MjAwOA==|title=Box Office 2008|publisher=Box Office India|accessdate=१०/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014132123/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=215&amp;catName=MjAwOA==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । यद्यपि तत् तस्याः सततं तृतीयं सफलं चलच्चित्रम् आसीत्, तथापि तस्याः अभिनयस्य विषेय समीक्षकाणां मिश्रितानि मतानि आसन्&lt;ref&gt;{{cite news|last=काजमी|first=निकहत|title=Race Review|trans_title=रेस समीक्षा|language=आङ्ग्लं|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Race/movie-review/2888134.cms|accessdate=१०/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया|date=21 मार्च 2008}}&lt;/ref&gt; ।

ततः सिंह इज् किङ्-इत्याख्यं चलच्चित्रं चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितम् । तस्मिन् चलच्चित्रे पुनः तया अक्षय्येन सह अभिनयं कृतम् । आविश्वं {{INR}}125 कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि तेन चलच्चित्रेण । चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । एवं कैटरीना इत्यस्याः तत् सततं षष्ठमं सफलं चलच्चित्रम् आसीत् &lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boxoffice2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sixhits&quot;&gt;{{cite news |title=Katrina on top with six hits in a row: critics |url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/katrina-on-top-with-six-hits-in-a-row-critics/article1-335506.aspx |accessdate=27 जून 2014 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स |date=3 सितम्बर 2008 |language=आङ्ग्लं |archive-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022163845/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/katrina-on-top-with-six-hits-in-a-row-critics/article1-335506.aspx |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; ।

२००८ तमस्य वर्षस्य अन्तिमसमये चलच्चित्रगृहेषु प्रकाशितं युवराज-इत्याख्यं चलच्चित्रम् अतिविफलं चलच्चित्रम् आसीत् &lt;ref name=&quot;boxoffice2008&quot;/&gt;, तथा च तस्याः अभिनयस्यापि बहुकिमपि प्रशंसा नाभवत्&lt;ref&gt;{{cite web|last=चोपड़ा|first=सोनिया|title=Review: Yuvvraaj a yawn of a moral science lesson |language=आङ्ग्लं|url=http://www.sify.com/movies/review-yuvvraaj-a-yawn-of-a-moral-science-lesson-review-bollywood-14803151.html|publisher=सिफी|accessdate=२१/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; । तत् चलच्चित्रम् अधिकं सफलं नाभवत् । केचन प्रशंसां कृतवन्तः केचन निन्दां च कृतवन्तः । यद्यपि जनानां प्रतिस्पन्दः मिश्रितः आसीत्, तथापि पटकथायाः कलात्मकयोग्यतात्वात् तत् चलच्चित्रम् ''अकादमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स एण्ड साइन्सेज'' इत्यस्मिन् पुस्तकालयेन सह योजितम् &lt;ref&gt;{{cite web|last=आदर्शः|first=तरन|title=Yuvvraaj (2008) Movie Review|trans_title=युवराज (2008) चलच्चित्रं समीक्षा|language=आङ्ग्लं |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/56206|date=21 नवम्बर 2008|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=२१/०२/२०१५}}&lt;br&gt;{{cite news|last=गुहा|first=अनिरुद्धा|title=Yuvvraaj is melodramatic and boring!|trans_title= युवराज-चलच्चित्रम् अतिनाटकीयं अस्ति !|language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-yuvvraaj-is-melodramatic-and-boring-1208440|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=21 नवम्बर 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Subhash Ghai's Yuvvraaj goes to Oscar library|trans_title=सुभाष घई इत्यस्य युवराज-चलच्चित्रं 'ऑस्कर'-पुस्तकालये अन्तरभवत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Subhash-Ghai-s-Yuvvraaj-goes-to-Oscar-library/Article1-377914.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=12 फरवरी 2009|archive-date=2013-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929235306/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Subhash-Ghai-s-Yuvvraaj-goes-to-Oscar-library/Article1-377914.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

उक्तेषु सर्वेषु चलच्चित्रेषु कैटरीना इत्यस्याः स्वरः अन्यमहिलया पूर्तिकरः (Dubbing) भवति स्म । यतो हि सा [[हिन्दी]]-भाषाम्, अन्याः भाषाः च न जानाति स्म &lt;ref&gt;{{cite news|last=अंसारी|first=शबाना|title=Ghost speakers lend voices to Bollywood|trans_title= अदृश्यवक्तारः बॉलीवुड-अभिनेत्र्यै स्वस्वरं यच्छति |language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-ghost-speakers-lend-voices-to-bollywood-1026959|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एण्ड एनालिसिस|date=30 अप्रैल 2006}}&lt;/ref&gt; । बहुषु चलच्चित्रेषु कैटरीना इत्यस्याः मुख्यभूमिकाः आसन्, तथा च अनेकानि चलच्चित्राणि सफलानि अपि आसन् । यद्यपि तस्याः चलच्चित्राणि सफलानि आसन्, तथापि तस्याः अभिनयस्य उत तस्याः उपस्थितेः कृते चलच्चित्रसमीक्षकाणाम् अधिकः ध्यानं नासीत् । समीक्षकाणाम् अनुमानम् आसीत् यत्, यानि चलच्चित्राणि कैटरीना इत्यनया कृतानि, तेषु चलच्चित्रेषु पुरुषाणाम् एव महत्त्वपूर्णभूमिका आसीत् &lt;ref&gt;{{cite news|last=विजयकर|first=र.म|title=Katrina Kaif: I Want Only Strong Roles|trans_title=कैटरीना कैफ : अहं केवलं सशक्तभूमिकाः एव इच्छामि|language=आङ्ग्लं|url=http://www.indiawest.com/news/6224-katrina-kaif-i-want-only-strong-roles.html|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=इण्डिया-वेस्ट|date=24 अगस्त 2012|archiveurl=https://archive.ph/20130922162651/http://www.indiawest.com/news/6224-katrina-kaif-i-want-only-strong-roles.html|archivedate=2013-09-22|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । एवं तस्याः अभिनयस्य कृते सर्वदा सा नैराश्यवतः अभिप्रायान् एव प्राप्तवती &lt;ref&gt;{{cite news|last=कौल|first=विवेक|title=Deepika is the new Katrina|trans_title= दीपिका कैटरीना-वत् अस्ति language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/blogs/post-deepika-is-the-new-katrina-1581434|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=31 जुलाई 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=I look at acting more as motivation than inspiration: Katrina|trans_title= अहं अभिनयम् अभिप्रेरणात्वेन पश्यामि : कैटरीना|language=आङ्ग्लं|url=http://zeenews.india.com/exclusive/i-look-at-acting-more-as-motivation-than-inspiration-katrina_4092.html|publisher=ज़ी न्यूज|accessdate=२१/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; ।

=== न्यू यॉर्क-चलच्चित्रम्, अन्यानि चलच्चित्राणि (२००९-२०११) ===

समीक्षकाणां मतानुसारम् उक्तेषु सर्वेषु चलच्चित्रेषु कैटरीना अभिनेत्रीत्वेन स्वीकृता, यतो हि सा अतिसुन्दरी अस्ति । परन्तु सा अभिनयं जानाति इत्यनेन आधारेण तस्याः चयनं चलच्चित्रेषु न भवति इति । ततः 'न्यू यॉर्क'-नामके चलच्चित्रे तया यः अभिनयः कृतः, तेन अभिनयस्तरेऽपि तस्याः आवश्यकता समुद्भूता &lt;ref&gt;{{cite news|last=हरशिका|first=उदासी|title=Kat’s crown|trans_title=कैट|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/03/stories/2009070350010100.htm|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=[[द हिन्दू]]|date=3 जुलाई 2009|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928042938/http://www.hindu.com/fr/2009/07/03/stories/2009070350010100.htm|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । तस्मिन् चलच्चित्रे [[जॉन अब्राहम]], [[नील नितिन मुकेश]], इरफान खान च सहाभिनेतृत्वेन आसन् । कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्य, चलच्चित्रस्य च समीक्षकैः भूरिशः प्रशंसा कृता । चलच्चित्रम् अपि व्यावसायिकरूपेण सफलम् अभवत् &lt;ref name=&quot;boxoffice2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=288&amp;catName=MjAwOQ==|title=Box Office 2009|publisher=Box Office India|accessdate=२१/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014131907/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=288&amp;catName=MjAwOQ==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=कुमार|first=अरुण|title=New York gets good press in US|trans_title=न्यू यॉर्क-चलच्चित्रम् अमेरिका-देशे सफलम् अभवत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Chunk-HT-UI-EntertainmentSectionPage-Bollwood/New-York-gets-good-press-in-US/Article1-428491.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=4 जुलाई 2009|archive-date=2013-10-22|archive-url=https://archive.today/20131022100024/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Chunk-HT-UI-EntertainmentSectionPage-Bollwood/New-York-gets-good-press-in-US/Article1-428491.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=झा|first=सुभाष|title='New York', a remarkable effort|trans_title='न्यू यॉर्क', एक उल्लेखनीय प्रयास|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-27/news-interviews/28160851_1_cinema-katrina-manisha-koirala|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=The Times of India|date=27 जून 2009|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015114559/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-06-27/news-interviews/28160851_1_cinema-katrina-manisha-koirala|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । 'न्यू यॉर्क'-चलच्चित्रस्य अभिनयार्थं कैटरीना इत्यस्याः नामाङ्कनं 'फिल्मफेयर'-मध्ये अभवत् &lt;ref name=&quot;Filmfare&quot;&gt;{{cite news|last=सिन्हा|first=सीमा|title=Please give me a Filmfare Award: Katrina|trans_title=कैटरीना : मह्यम् एक 'फिल्मफेयर'-पुरस्कारं यच्छतु|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/news-interviews/28114265_1_filmfare-awards-katrina-kaif-tarun-rai|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=18 फरवरी 2010|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928094003/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-02-18/news-interviews/28114265_1_filmfare-awards-katrina-kaif-tarun-rai|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । सा 'ब्लू'-नामके चलच्चित्रे 'कैमियो'-त्वेन अभिनयम् अकरोत् &lt;ref&gt;{{cite web|title='ब्लू' में कैटरीना भी|date=|accessdate=२१/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/ब्लू-में-कैटरीना-भी-108031900073_1.htm}}&lt;/ref&gt; ।

[[राजकुमार सन्तोषी]] इत्यस्य 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-चलच्चित्रे सा [[रणबीर कपूर]] इत्यनेन सह अभिनयम् अकरोत् । चलच्चित्रं सफलम् अभवत्, तथा च कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्यापि भूरिशः प्रशंसाः अभूवन् &lt;ref name=&quot;boxoffice2009&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=आदर्श|first=तरन|title=Ajab Prem Ki Ghazab Kahani (2009) Review|trans_title=अजब प्रेम की गजब कहानी (2009) समीक्षा |language=आङ्ग्लं|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/510223|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=23 सितम्बर 2013|date=6 नवम्बर 2013}}&lt;/ref&gt; ।  ततः तया [[प्रियदर्शन|प्रियदर्शन-इत्याख्यस्य]] चलच्चित्रनिर्मातुः 'दे दना दन'-चलच्चित्रे कार्यं कृतम् । तस्मिन् चलच्चित्रे [[अक्षय कुमार]], [[सुनील शेट्टी]], [[परेश रावल]], समीरा रेड्डी, नेहा धूपिया इतीमे अभिनेतारः च आसन् &lt;ref&gt;{{cite web|title=दे दना दन |date=|accessdate=२१/०२/२०१५|publisher=आजतक|url=http://aajtak.intoday.in/gallery/de-dana-dan-1-485.html}}&lt;/ref&gt; ।

२०१० तमे वर्षे [[प्रकाश झा]] इत्यनेन निर्मिते 'राजनीति'-नामके चलच्चित्रे कैटरीना इतीयम् अभिनयम् अकरोत् । चलच्चित्रे तया सह [[रणबीर कपूर]], [[अजय देवगन]], [[अर्जुन रामपाल]], [[नाना पाटेकर]], [[मनोज बाजपेयी]] च सहाभिनेतारः आसन् । तस्य चलच्चित्रस्य पटकथा [[महाभारत]]महाकाव्याधारिता आसीत् । चलच्चित्रस्य, कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्य च अतिप्रशंसा अभवत् &lt;ref&gt;{{cite news|last=भिरानी|first=राधिका|title=Raajneeti has coffers ringing with political winner|trans_title=राजनीति-चलच्चित्रम् आर्थिकरीत्या अति सफलम् अभवत्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Raajneeti-has-coffers-ringing-with-political-winner/Article1-555238.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=9 जून 2010|archive-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174724/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/Entertainment/Raajneeti-has-coffers-ringing-with-political-winner/Article1-555238.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=मसन्द|first=राजीव|trans_title='राजनीति' रोमाञ्चस्य, मनोरञ्जनस्य मिश्रणम्|language=आङ्ग्लं|title='Raajneeti' is thrilling and gripping|url=http://ibnlive.in.com/news/masand-raajneeti-is-thrilling-and-gripping/121986-8-84.html|publisher=सीएनएन आईबीएन|accessdate=13 जनवरी 2014|date=5 जून 2010|archive-date=2014-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113231757/http://ibnlive.in.com/news/masand-raajneeti-is-thrilling-and-gripping/121986-8-84.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=जोशी|first=नम्रता|title=Rajneeti|trans_title=राजनीति|language=आङ्ग्लं|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?265711|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=आउटलुक|date=4 जून 2010|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927152355/http://www.outlookindia.com/article.aspx?265711|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । {{INR}} १४० कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि राजनीति-चलच्चित्रेण &lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;boxoffice2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|title=Box Office 2010|publisher=Box Office India|accessdate=२१/०२/२०१५|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014062657/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=318&amp;catName=MjAxMA==|archivedate=2013-10-14|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना [[अक्षय कुमार]] इत्यस्य प्रेमिकात्वेन 'तीसमार खां'-चलच्चित्रे अपि अभिनयम् अकरोत् &lt;ref&gt;{{cite news|last=केबीआर|first=उपल|title=Katrina in an accident on sets of Tees Maar Khan|trans_title=तीसमार खां इत्यस्य निर्माणकाले दुर्घटनायां कैटरीना आहता|language=आङ्ग्लं|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2010/mar/290310-Tees-Maar-Khan-Katrina-Kaif-Askhay-Kumar-accident.htm|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=मिड डे|date=29 मार्च 2010}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; । चलच्चित्रस्य अतिनिन्दा अभवत् । यद्यपि समीक्षकाणां, पत्रकाराणां च नैराश्यवत्प्रतिस्पन्दः आसीत्, तथापि चलच्चित्रस्य धनलाभः अभवत् &lt;ref name=&quot;boxoffice2010&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=TMK fails to impress critics|trans_title=TMK अप्रभावितं चलच्चित्रम्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/TMK-fails-to-impress-critics/Article1-642276.aspx|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=हिन्दुस्तान टाईम्स|date=24 दिसम्बर 2010|archive-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025174721/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/TMK-fails-to-impress-critics/Article1-642276.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;battle&quot;&gt;{{cite web|last=टुटेजा|first=जोगिंदर|title=Deepika, Katrina battle for double hat-trick with Ram Leela, Dhoom 3|trans_title= दीपिका, कैटरीना |language=आङ्ग्लं|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5535|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=२१/०२/२०१५|date=23 सितम्बर 2013}}&lt;/ref&gt; । 'तीस मार खाँ' इत्यस्मिन् चलच्चित्रे कैटरीना इत्यस्याः प्रदर्शनस्य प्रशंसा नाभवत्, परन्तु तया एकस्मिन् 'शीला की जवानी'-नामके आइटम्-गीते यः अभिनयः कृतः, तेन तस्याः प्रशंसा अभवत् &lt;ref&gt;{{cite news|last=राव|first=रेनुका|title=Review: Tees Maar Khan is not worth even a free ticket|trans_title= समीक्षा : तीसमार खां विना मूल्यम् अपि न द्रष्टव्यम् |language=आङ्ग्लं|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-review-tees-maar-khan-is-not-worth-even-a-free-ticket-1485367|accessdate=२१/०२/२०१५|work=डेली न्यूज एंड एनालिसिस|date=3 दिसम्बर 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sheila gets her jawani to Mirchi|trans_title=शीला की जवानी मिर्ची तक|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-29/news-interviews/28245168_1_mirchi-sheila-ki-jawani-katrina-kaif|accessdate=23 २१/०२/२०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=29 नवम्बर 2010|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928034249/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-29/news-interviews/28245168_1_mirchi-sheila-ki-jawani-katrina-kaif|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।


२०११ तमे वर्षे सा [[ऋत्विक् रोशन]], [[फरहान अख्तर]], [[अभय देयोल]], कल्की केकलां इत्यादिभिः सह जोया अख्तर इत्यनया निर्मिते 'जिन्दगी न मिलेगी दोबारा'-नामके चलच्चित्रे अभनयम् अकरोत् । चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । तेन चलच्चित्रेण आविश्वं {{INR}} १५३ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि &lt;ref name=&quot;top&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=मिरानी|first=विनोद|title=Singham declared big hit at box office|trans_title= सिङ्घम् अतिसफलचलच्चित्रम्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.rediff.com/movies/report/singham-declared-big-hit-at-box-office/20110801.htm|publisher=Rediff.com|accessdate=२१/०२/२०१५|date=1 अगस्त 2011}}&lt;/ref&gt; । समीक्षकैः चलच्चित्रस्य भूरिशः प्रशंसाः कृताः &lt;ref&gt;{{cite web|title='जिंदगी ना मिलेगी दोबारा'|url=http://khabar.ndtv.com/news/filmy/review-znmd-336973|publisher=NDTV इंडिया|accessdate=२१/०२/२०१५|date=15 जुलाई 2011|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714150830/http://khabar.ndtv.com/news/filmy/review-znmd-336973|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्य सर्वैः प्रशंसा कृता &lt;ref&gt;{{cite news|last=कुइपर्स|first=रिचर्ड|title=Review: ‘Zindagi na milegi dobara’|trans_title=समीक्षा: 'ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा'|language=आङ्ग्लं|url=http://variety.com/2011/film/reviews/zindagi-na-milegi-dobara-1117945686/|accessdate=23 सितम्बर 2013|newspaper=वैराईटी|date=21 जूलाई 2011}}&lt;/ref&gt; । 'जिंदगी न मिलेगी दोबारा'-चलच्चित्रं तस्य वर्षस्य सफलतमेषु चलच्चित्रेषु अन्यतमम् आसीत् । प्रमुखैः भारतीयपुरस्कारैः तत् चलच्चित्रं सम्माननं प्रापत् । बहुत्र तु श्रेष्ठचलच्चित्रस्य श्रेण्याम् अपि तस्य चलच्चित्रस्य सम्मानः अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/awards/id/535587|title=Zindagi Na Milegi Dobara (2011) &amp;#124; Latest Movie Awards|accessdate=२१/०२/२०१५|publisher=Bollywood Hungama|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103035713/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/awards/id/535587|archivedate=2013-11-03|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; ।

ततः सा 'यश राज फिल्म्स' इत्यस्याः संस्थायाः 'मेरे ब्रदर की दुल्हन'-चलच्चित्रे इमरान खान इत्यनेन सह अभनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे अली जफर-नामकः पाकिस्थानदेशीयः अभिनेता अपि कार्यम् अकरोत् । कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्य, चलच्चित्रस्य च भूरिशः प्रशंसाः अभूवन् &lt;ref&gt;{{cite web|title=इमरान स्वस्य “ब्रदर की दुल्हन” अन्वेष्टुं निर्गतः |url=http://jagranreviews.jagranjunction.com/2011/09/09/mere-brother-ki-dulhan-hindi-movie-review-free-tickets/|publisher=दैनिक जागरण|accessdate=२१/०२/२०१५|date= 9 सितम्बर 2011}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना तस्मिन् चलच्चित्रे मुख्यनायिकात्वेन अभिनयम् अकरोत् । तस्याः पात्रं परितः एव सम्पूर्णस्य चलच्चित्रस्य पटकथा निर्मिता आसीत् । तस्य चलच्चित्रस्य व्यापारिकसफलतायै, चलच्चित्रस्य सफलतायै च विश्लेषकाः कैटरीना इत्यस्यै श्रेयाः अयच्छन् &lt;ref&gt;{{cite news|last=काना|first=जावेद|title=Heroine-centric roles are back in Bollywood|trans_title=नायिकाकेन्द्रितानि चलच्चित्राणि|language=आङ्ग्लं|url=http://www.the-star.co.ke/news/article-49400/heroine-centric-roles-are-back-bollywood|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=द स्टार (केन्या)|date=15 सितम्बर 2011|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927162002/http://www.the-star.co.ke/news/article-49400/heroine-centric-roles-are-back-bollywood|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kotwani|first=हिरेन|title=Salman magic rubs off on Katrina|trans_title=सलमान|language=आङ्ग्लं|url=http://archive.mid-day.com/entertainment/2011/sep/130911-Salman-magic-rubs-off-on-Katrina.htm|accessdate=२१/०२/२०१५|newspaper=मिड डे|date=13 सितम्बर 2011}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; । स्वाभिनयस्य कृते 'फिल्मफेयर'-पुरस्काराय द्वितीयप्रत्याशिनित्वेन तस्याः नामाङ्कनम् अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=Nominations for 57th Idea Filmfare Awards 2011|trans_title=57 तमे आइडिया फिल्मफेयर पुरस्कार 2011 वर्षस्य नामाङ्कनम्|language=आङ्ग्लं|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/features/type/view/id/2974/|publisher=बॉलीवुड हंगामा|accessdate=२१/०२/२०१५|date=11 जनवरी 2012}}&lt;/ref&gt; ।

=== २०१२ तः २०१५ पर्यन्तम् ===

[[File:Katrina Kaif at the launch of 'Ek Tha Tiger's first song 'Mashallah' 12.jpg|left|thumb|upright=0.8 |'''एक था टाइगर इत्यस्य चलच्चित्रस्य प्रप्रथमस्य 'माशाल्लाह'-नामकस्य गीतस्य मञ्चनकार्यक्रमे कैटरीना, २०१२''']]

२०१२ तमे वर्षे कैटरीना 'अग्निपथ'-नामके चलच्चित्रे अतिलोकप्रिये आइटम-गीते अभिनयम् अकरोत् । तस्य गीतस्य नाम 'चिकनी चमेली' इति । तस्य गीतस्य निर्माणकार्यं दशदिनानि अचलत् । तस्मिन् गीते सा [[महाराष्ट्रियलोकनृत्यम्]] अकरोत् । नृत्यस्य शैली [[लावणी]] आसीत् । तस्य गीतस्य मञ्चनानन्तरं कैटरीना अवदत्, &quot;'चिकनी चमेली'-गीतस्य कृते सर्वे मम प्रशंसां कुर्वन्तः सन्ति । तस्य गीतस्य नृत्यं कर्तुं मह्यं बह्वरोचत् । गीतस्य अभिनये मया बहुः परिश्रमः कृतः । यतो हि अहं पुरा कदापि एतादृशं नृत्यं नाकरवम् । तत् गीतम् अतिशीघ्रगामि आसीत् । परन्तु तदेव मम कृते समाह्वानम् (challenge) आसीत्&quot; इति &lt;ref&gt;{{cite web |title='चिकनी चमेली'  समाह्वानम् आसीत् - कटरीना कैफ |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2011/12/111226_katrinakaif_chikanichameli_dk.shtml |publisher=बीबीसी हिंदी|accessdate=22 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=राजे|first=अभिषेक|title=Chikni Chameli gets 3.8 million views within a week!|trans_title=चिकनी चमेली एकस्मिन् सप्ताहे ३८ कोटिवारं जनैः दृष्टम्|language=आङ्ग्लं|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/news-interviews/30562001_1_chikni-chameli-agneepath-katrina-kaif|accessdate=२२ फरवरी २०१५|newspaper=द टाइम्स ऑफ इण्डिया|date=28 दिसम्बर 2011|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015114513/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-28/news-interviews/30562001_1_chikni-chameli-agneepath-katrina-kaif|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । ततः, सा कबीर खान इत्यनेन निर्मते गुप्तचरविषयेन सँल्लग्ने 'एक था टाइगर'-नामके चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा आईएसआई इत्यस्याः संस्थायाः सदस्यत्वेन अभिनयम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा [[रॉ]] इत्यस्याः भारतीयसंस्थायाः सदस्ये स्निह्यति । चलच्चित्रम् अतिसफलम् अभवत् । कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्य, तस्याः युद्धसम्बद्धानां दृश्यानाम् अपि अतिप्रशंसा अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web |title= एक था टाइगर : चलच्चित्रस्य समीक्षा |url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/08/120815_ek_tha_tiger_review_pkp.shtml |publisher=बीबीसी हिंदी|accessdate=२२/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=राजे|first=अभिषेक|title= एक था टाइगर (समीक्षा) |url= http://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/movie-review/movie-review-ek-tha-tiger/moviereview/15507104.cms |accessdate=२२ फरवरी २०१५| publisher=नवभारत टाइम्स |date=28 दिसम्बर 2011}}&lt;/ref&gt;। [[सलमान खान]] इत्ययं कैटरीना इत्यस्याः पूर्वप्रेमी आसीत् । अतः तेन सह तस्याः चलच्चित्राभिनयेन अनेकाः प्रश्नाः, जिज्ञासाः च उत्पन्नाः । तेषां प्रश्नानां, जिज्ञासानां च बलेनैव आविश्वं {{INR}} ३११ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि तेन चलच्चित्रेण । 'एक था टाइगर' इतिचलच्चित्रं वर्षस्य सर्वाधिकं धनार्जनकं चलच्चित्रम् अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/72216/6|title='एक था टाइगर'-चलच्चित्रे सलमान, कैटरीना सहाभिनयम् अकुरुताम्|publisher=IBN 7|date=11 मई 2012|accessdate=२२/०२/२०१५|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165815/http://khabar.ibnlive.in.com/news/72216/6|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=5979&amp;nCat=|title=Chennai Express Crosses Ek Tha Tiger Worldwide In Ten Days|publisher=भारतीयचलच्चित्रम्|date=19 अगस्त 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105220137/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=5979&amp;nCat=|archivedate=2013-11-05|accessdate=2015-03-02|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/415845/20121217/top-10-grossers-2012.htm|title=Top 10 Bollywood Box Office Grossers of 2012; &quot;Ek Tha Tiger&quot; Tops List|date=17 दिसम्बर 2012|work=International Business Times|accessdate=२२/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; ।

[[File:Anushka Sharma, Shahrukh Khan and Katrina Kaif at the premiere of JAB TAK HAI JAAN.jpg|left|thumb|अनुष्का शर्मा, शाहरुख खान, कैटरीना कैफ च एकस्मिन् कार्यक्रमे]]

२०१२ तमे वर्षे कैटरीना इत्यनया [[यश चोपडा]] इत्यस्य प्रणयारम्ये (romantic) चलच्चित्रे कार्यं कृतम् । तस्मिन् प्रणयारम्ये (romantic) 'जब तक है जान'-चलच्चित्रे [[शाहरुख खान]], [[अनुष्का शर्मा]] चापि आस्ताम् । चलच्चित्रे कैटरीना इत्यनया मीरा-नामिकायाः महिलायाः अभिनयः कृतः । सा मीरा भगवन्तम् एकदा याचते स्म यत्, यदि तस्याः प्रेमी मूर्छायाः प्रकोपात् मुक्तः भवति, तर्हि सा तस्य जीवनात् सुदूरे गमिष्यति इति । एतत् चलच्चित्रम् प्रशंसावतां समीक्षां प्राप्तत् । राजीव मसन्द-नामकः चलच्चित्रस्य समीक्षकः कुत्रचित् अलिखत्, &quot;यद्यपि तस्य चलच्चित्रस्य पटकथायां बहव्यः क्षतयः सन्ति, तथापि एतत् चलच्चित्रं वीक्षणीयम् अस्ति । एतत् भवत्सु प्रेमपराकाष्टायाः अनुभूतिं जनयिष्यति&quot; इति &lt;ref&gt;{{cite web|title=समीक्षा - प्रेमपराकाष्टयाः अनुभूतिं जनिष्यति ‘जब तक है जान’|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/85635/6/|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=IBN 7|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715010508/http://khabar.ibnlive.in.com/news/85635/6/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=समीक्षा - जब तक है जान|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/Movie-Review-Jab-tak-hai-jaan/moviereview/17213852.cms|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=नवभारत टाइम्स}}&lt;/ref&gt; ।  चलच्चित्रस्य प्रशंसा तु अभवत्, परन्तु कैटरीना इत्यस्याः प्रदर्शनविषये समीक्षकैः मिश्रितप्रतिस्पन्दः प्रदत्तः । बीबीसी इत्यस्य चलच्चित्रसमीक्षकेण अर्णब बनर्जी इत्यनेन लिखितम्, &quot;कैटरीना इत्यस्याः नृत्यं सौन्दर्यं, कार्यशैली इत्यादीनि बहूत्तमानि सन्ति, परन्तु भावप्राक्ट्यस्य दृश्येषु सा सम्यक् रीत्या कार्यं कर्तुं न पारयति&quot; इति &lt;ref&gt;{{cite web |title=जब तक है जान |publisher=बीबीसी हिंदी|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2012/11/121112_film-review_jab_tak-hai_jaan_dk.shtml|date=14 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=चलच्चित्रस्य समीक्षा : प्रणयारम्यं चलच्चित्रं ‘जब तक है जान’|publisher=IBN 7|url=http://khabar.ibnlive.in.com/latest-news/movies/Movie-Review-Jab-Tak-Hai-Jaan-1535572-0.html?ref=hindi.in.com|date=17 नवम्बर 2012|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140313/http://khabar.ibnlive.in.com/latest-news/movies/Movie-Review-Jab-Tak-Hai-Jaan-1535572-0.html?ref=hindi.in.com|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । एतत् चलच्चित्रं  अतिसफलं चलच्चित्रम् आसीत् । आविश्वं {{INR}} २११ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि तेन चलच्चित्रेण &lt;ref&gt;{{cite news|last=Mehta|first=Ankita|title='Jab Tak Hai Jaan' Box Office Collection: Shahrukh Starrer is a Blockbuster Overseas|url=http://www.ibtimes.co.in/articles/411072/20121204/jab-tak-hai-jaan-box-office-collection.htm|work=International Business Times|accessdate=२३/०२/२०१५|date=4 दिसम्बर 2012}}&lt;/ref&gt; ।

२०१३ तमे वर्षे कैटरीना [[विजय कृष्ण आचार्य|विजय कृष्ण आचार्य-इत्याख्येन]] निर्देशिते 'धूम 3'-नामके चलच्चित्रे कार्यम् अकरोत् । तस्मिन् चलच्चित्रे सा [[आमिर खान]], [[अभिषेक बच्चन]], [[उदय चोपडा]] इत्येतैः सह अभिनयम् अकरोत् । सा क्रीडारङ्गस्य (Circus) नट्याः अभिनयम् अकरोत् । तत् चलच्चित्रं सङ्ग्रामपूर्णं (action), रोमाञ्चकं (thriller) च आसीत् । यद्यपि चलच्चित्रे कैटरीना इत्यस्याः अभिनयकालः अतिस्वल्पः आसीत्, तथापि सा आकर्षणस्य केन्द्रम् अभवत् । तस्याः अभिनयस्य कृते समीक्षकाणां मिश्रितः प्रतिस्पन्दः आसीत् । परन्तु नृत्याय, क्रीडारङ्गस्य क्रीडाभिनयाय च तस्याः प्रशंसा अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.ibnkhabar.com/news/113709/6/|title=समीक्षा : निराशात्मकं चलच्चित्रं ‘धूम-3’|date=21 दिसम्बर 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=IBN|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194158/http://m.ibnkhabar.com/news/113709/6/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aajtak.intoday.in/story/film-review-dhoom3-aamir-at-its-best-1-750043.html|title=समीक्षा - धूम|date=20 दिसम्बर 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=[[आज तक]]}}&lt;/ref&gt; । आविश्वं  {{INR}} ५०० कोटिरूप्यकेभ्यः अधिकं धनार्जनम् अभवत् । एवं सर्वाधिकधनार्जनकं चलच्चित्रम् अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/2014/01/140107_dhoom3_500cr_vm.shtml|title=५०० कोटिरूप्यकेभ्यः अधिकं धनार्जनम् 'धूम'!|publisher=बीबीसी हिंदी|date=7 जनवरी 2014|accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|title=Dhoom 3 ALL TIME Number One Worldwide Grosser: 500 cr Plus Expected|publisher=Box Office India|date=1 जनवरी 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102192306/http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=6355&amp;nCat|archivedate=2014-01-02|accessdate=2015-03-02|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; ।

२०१४ तमे वर्षे तया [[सिद्धार्थ आनन्द]] इत्यनेन रचिते 'बैङ्ग बैङ्ग'-नामके चलच्चित्रे अभिनयः कृतः । तत् चलच्चित्रं [[हॉलीवुड]]-संस्थायाः 'नाइट एण्ड् डे'-नामकस्य चलच्चित्रस्य आधारेण निर्मितम् आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://abpnews.abplive.in/movies/2014/10/03/article412130.ece/Movie-Review-Bang-Bang#.VFSaX58QOaY|title=समीक्षा : रचनात्मकतायाः अभाने निर्मतिं 'बैङ्ग-बैङ्ग'-चलच्चित्रम्|publisher=एबीपी न्यूज|date=3 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101170443/http://abpnews.abplive.in/movies/2014/10/03/article412130.ece/Movie-Review-Bang-Bang#.VFSaX58QOaY|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना तस्मिन् चलच्चित्रे कोषागारस्य कर्मचारिण्याः भूमिकाम् अभजत् । सा कर्मचारिणी अपरिचिते पुरुषे (ऋत्विजि) स्निह्यति । ततः तयोः जीवनं विभिन्नाभिः समस्याभिः ग्रस्तं भवति । परन्तु ऋत्विक् सर्वदा कैटरीना इत्यस्याः रक्षणं करोति । चलच्चित्रम् अतिनैराश्यवन्तं प्रतिस्पन्दं प्रापत् । कैटरीना इत्यस्याः अभिनयस्यापि नैराश्यवान् प्रतिस्पन्दः आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=बैङ्ग बैङ्ग : चलच्चित्रस्य समीक्षा|first=समय|last=ताम्रकर|date=2 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher= वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/bollywood-movie-review/bang-bang-hrithik-roshan-katrina-kaif-114100200033_1.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=समीक्षा : बैङ्ग-बैङ्ग?|first=राजीव|last=मसंद|date=3 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=IBN खबर|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/128353/6/36|archive-date=2014-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101111840/http://khabar.ibnlive.in.com/news/128353/6/36|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । तथापि चलच्चित्रं व्यावसायिकदृष्ट्या तु सफलम् एव आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.patrika.com/news/bang-bang-beats-salmans-ek-tha-tiger/1038900|title=&quot;बैङ्ग बैङ्ग&quot; ३२३ कोटिरूप्यकाणि|publisher=राजस्थान पत्रिका|date=20 अक्टूबर 2014|accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; ।

२०१५ तमे वर्षे सा द्वयोः चलच्चित्रयोः अभिनयं कुर्वती अस्ति । कबीर खान इत्यनेन निर्मिते 'फैण्टम'-इत्याख्ये चलच्चित्रे सा सैफ अली खान इत्यनेन सह अभिनयं करोति । तेन चलच्चित्रेण सह [[अनुराग बसु]] इत्यनेन रचिते 'जग्गा जासूस'-इत्याख्ये हास्यचलच्चित्रे [[रणबीर कपूर]] इत्यनेन सह कार्यं करोति &lt;ref name=&quot;फैण्टम&quot;&gt;{{cite web|url=http://bollywood.punjabkesari.in/news/article-226813#.U7KOkX_4X6Y|title=फैण्टम इत्यस्मिन् सङ्ग्रामं करिष्यति कैटरीना कैफ|publisher=[[पञ्जाब केसरी]]|date=14 मार्च 2014|accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;जग्गा जासूस&quot;&gt;{{cite web|title=जग्गा जासूस इत्यस्मिन् अपि सङ्ग्रामं करिष्यति कैटरीना कैफ|url=http://www.dakshinbharat.com/%E0%A4%9C%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4/|publisher=दक्षिण भारत राष्ट्रमत|date=25 जून 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164215/http://www.dakshinbharat.com/%e0%a4%9c%e0%a4%97%e0%a5%8d%e0%a4%97%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%b8-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%8f%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%b6%e0%a4%a8-%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a4%a4/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

== व्यक्तिगतं जीवनम् ==

[[File:Ranbir Kapoor and Katrina Kaif at APKGK success party.jpg|left|thumb|upright=1|'''रणबीर कपूर, कैटरीना कैफ च 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-चलच्चित्रस्य सफलतायाः उत्सवे ।''']]

[[File:Ranbir &amp; Katrina promoting Ajab Prem Ki Ghazab Kahani at Fame Malad.jpg|thumb|२००९ तमे वर्षे रणबीर इत्यनेन सह कैटरीना कैफ]]

कैटरीना इत्यस्याः नैजजीवनं पत्रकारैः व्यापकरूपेण चर्चितम् अस्ति । सा स्वस्याः नैजजीवनस्य विषये चर्चां कर्तुम् अनिच्छुका एव भवति । तस्याः कथनम् अस्ति, &quot;अहम् अतिभावुका महिला अस्मि । मम कृते मम सम्बन्धाः अतिनैजाः । अतः अहं तेषां विषये चर्चां कर्तुं नेच्छामि, तथा च मम नैजजीवने अन्येषां विक्षेपम् अपि नेच्छामि । मम नैजसम्बद्धैः संलग्नानां सुखानां दुःखानां च स्पष्टीकरणं मम कृते आवश्यकं नास्ति&quot; इति &lt;ref&gt;{{cite web|title=नैजजीवने &quot;चर्चा मास्तु&quot; : कैटरीना|date=18 जून 2011|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=राजस्थान पत्रिका|url=http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/dd/26809.html|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190501/http://rajasthanpatrika.patrika.com/article/dd/26809.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । सलमान खान इत्यनेन सह तस्याः सम्बद्धानां चर्चा २००४ तमे वर्षे आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=नैजजीवने अहं लज्जायुक्ता अस्ति : कैटरीना कैफ|date=2 मई 2004|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=नवभारत टाइम्स|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/articleshow/654118.cms}}&lt;/ref&gt; । यद्यपि २०१० तमे वर्षे तयोः सम्बद्धविच्छेदः अभवत्, ततः कैटरीना तस्य सम्बन्धस्य विषये किमपि नावदत्, तथापि सा अङ्ग्यकरोत् यत्, सः सम्बन्धः तस्याः जीवनस्य प्रप्रथमः गभीरः सम्बन्धः आसीत् इति &lt;ref&gt;{{cite news|title=Salman was my first serious relationship: Katrina Kaif|trans_title=सलमान इत्यनेन सह मम प्रप्रथमः गभीरः सन्बन्धः आसीत् : कैटरीना कैफ|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Salman-was-my-first-serious-relationship-Katrina-Kaif/Article1-778948.aspx|accessdate=२३/०२/२०१५|work=हिंदुस्तान टाइम्स|date=7 दिसम्बर 2011|archive-date=2015-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707215529/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Tabloid/Salman-was-my-first-serious-relationship-Katrina-Kaif/Article1-778948.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । सम्बन्धविच्छेदे सत्यपि उभयोः मित्रता आसीत् । कैटरीना वदति यत्, &quot;सलमान इत्ययं मयि आत्मविश्वासं जनयति तथा च मम मार्गदर्शनम् अपि करोति &lt;ref&gt;{{cite web|title=सलमान इत्यनेन सह सुसम्बन्धाः : कैटरीना कैफ |date=|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/सलमान-से-मेरा-रिश्ता-आज-भी-बेहतर-कैटरीना-कैफ-1140222022_1.htm}}&lt;/ref&gt; ।

&quot;सलमान सर्वदैव मम मार्गदर्शनं कर्तुम् उपस्थितः भवति । यतो हि अहं चलच्चित्रोद्योगस्य विषये किमपि न जानामि । आरम्भकालादेव सलमान वदति स्म यत्, त्वम् एकस्मिन् दिने सफला भविष्यसि इति । तस्य तत् कथनं मम मस्तिष्के पौनःपुन्येन भ्रमति स्म&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|title=सलमान इत्यस्य विश्वासः आसीत् यत्, अहं सफलता भविष्यामि : कैटरीना|date=8 मई 2010|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=[[आईबीएन खबर]]|url=http://khabar.ibnlive.in.com/news/32707/6/|archive-date=2014-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115231/http://khabar.ibnlive.in.com/news/32707/6/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

[[File:Katrina kaif in cuba.JPG|thumb|200px|न्यू योर्क-स्पर्धाविजेतारैः सह कैटरीना]]

पत्रकारैः अनुमितं यत्, सलमान-कैटरीना इत्यनयोः सम्बन्धविच्छेदस्य कारणं रणबीर कपूर आसीत् । कैटरीना यदा 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-इत्याख्ये चलच्चित्रे कार्यं करोति स्म, तदा रणबीर कपूर इत्यनेन सह तस्याः नैकट्यम् अवर्धत &lt;ref&gt;{{cite web|title=मम नैजजीवनं ममैवास्ति । : कैटरीना|date=24 अगस्त 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=प्रभात खबर|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/102177-ranbir-kapoor-katrina-kaif-affairs-cleaning.html}}&lt;/ref&gt; । तयोः नैकट्यविषये कैटरीना, रणबीर च इतीमौ किमपि नावदताम् । परन्तु तयोः सम्बन्धः पत्रकारैः बहुचर्चितः, संशोधितश्च । यतो हि तौ उभौ अन्यव्यक्तेः प्रेमपाशे बद्धौ आस्ताम् &lt;ref&gt;{{cite web|title=कीदृशः एषः सम्बन्धः …|date=20 जुलाई 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=दैनिक ट्रिब्यून|url=http://dainiktribuneonline.com/2013/07/ये-रिश्ता-क्या-कहलाता-है/}}&lt;/ref&gt; । २०१३ तमस्य वर्षस्य अगस्त-मासे इबीसा-मध्ये अवकाशदिनेषु प्रेमानन्दं कुर्वन्तौ कैटरिना-रणबीर इत्येतौ एकस्य पत्रकारस्य दृष्टिपथि आगतौ । सः पत्रकारः तयोः अन्तरङ्गचित्राणि अकर्षत् । तस्य पत्रकारस्य नाम स्टारडस्ट् इति आसीत् । तेन तानि चित्राणि एकस्यां मासिकपत्रिकायां प्रकाशितानि । तेन तयोः प्रेमसम्बन्धस्य पुष्टता अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=समुद्रस्य तरङ्गेषु कैटरीना, 'बिकनी' रणबीर च|date=26 जुलाई 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=जी न्यूज|url=http://zeenews.india.com/hindi/news/मनोरंजन/समंदर-की-लहरों-के-बीच-कैटरीना-बिकनी-और-रणबीर/175368}}&lt;/ref&gt; । तानि चित्राणि यदा सर्वेषां सम्मुखम् आगतानि, तदा कैटरीना प्रकाशसंस्थायै पत्रं प्रैषयत् । तस्मिन् पत्रे लिखितम् आसीत् यत्, तानि चित्राणि प्रकाशनविभागेन प्रकाशितानि अतः अहं रुष्टा अस्मि । यतो हि तानि चित्राणि मम अनुमतिं विना भवतां सम्पादकेन कर्षितानि &lt;ref&gt;{{cite web|title=कैटरीना कैफ अति रुष्टा अभवत्....|date=|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=वेबदुनिया|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/कैटरीना-कैफ-हुईं-नाराज-लिखा-खुला-खत-1130802026_3.htm}}&lt;/ref&gt; ।

== कार्यक्रमेषु कैटरीना ==
[[File:Katrina Kaif at the GIFA Awards in 2006.jpg|left|thumb|upright=1|२००६ ग्लोबल् इण्डियन् फिल्म्-पुरसकारे प्रदर्शनं कुर्वती कैटरीना कैफ]]

[[File:Katrina Kaif at 18th Annual Colors Screen Awards 2012 (14).jpg|right|thumb|upright=1|'''एकस्मिन् पुरस्कारसम्मेलने प्रदर्शनं कुर्वती कैटरीना (चिकनी चमेली) ।''']]

चलच्चित्रेषु अभिनयेन सह कैटरीना इत्यनया अनेकेषु रङ्गमञ्चकार्यक्रमेषु अपि भागः ऊढः । २००८ तमे वर्षे 'टेम्पटेशन् रीलोडेड २००८'-इत्याख्ये कार्यक्रमे सा भागम् अवहत् । तस्य कार्यक्रमस्य सङ्गीतश्रङ्खलायां सा विभिन्नेषु देशेषु प्रदर्शनम् अकरोत् । रॉटरडैम्, [[नीदरलैण्ड]] इत्यनयोः देशयोः आयोजितः सः कार्यक्रमः अनेकैः अभिनेतृभिः युक्तः आसीत् । तस्मिन् कार्यक्रमे [[अर्जुन रामपाल]], [[करीना कपूर]], [[शाहरुख खान]], [[गणेश हेगडे]], [[जावेद अली]], [[अनुषा दाण्डेकर]] सदृशाः अभिनेतारः अपि भागम् अवहन् । केचन मासाः सा तस्मिन् कार्यक्रमे व्यस्ता आसीत् । ततः भारतं प्रत्यागत्य सा पुनः शाहरुख-करीना-अर्जुनेत्यादिभिः सह [[दुबई]]-महानगरम् अगच्छत् । तत्र दुबई-महानगरस्य एरीना-स्थले १५,००० दर्शकानाम् उपस्थितौ सा प्रदर्शनं कृतवती &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://zeenews.india.com/news/movies-and-theatre/blast-in-dubai-srk-arrives-with-temptation-reloaded_478801.html |title=Blast in Dubai: SRK arrives with ‘Temptation Reloaded’|trans_title=योग्य कार्यक्रमः|language=आङ्ग्लं|accessdate=२३/०२/२०१५|date=25 अक्टूबर 2008 |work=ज़ी न्यूज़}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना इत्यनया पुरस्कारसम्मेलनेषु, आरक्षकसम्मानकार्यक्रमेषु, सङ्गीतसमारोहेषु च बहुधा प्रदर्शनानि कृतानि । मस्कट-महानगरे आयोजिते 'टेम्पटेशन् रीलोडेड २०१३' इत्यस्मिन् कार्यक्रमे सा [[शाहरुख खान]], अली जफर, [[प्रीति जिण्टा]] इत्यादिभिः सह प्रदर्शनम् अकरोत् । कैटरीना २००९ तमे वर्षे [[जोहानसबर्ग]]-महानगरे वाण्डरर्स क्रिकेट स्टेडियम-मध्ये अन्ताराष्ट्रियकार्यक्रमे भागम् अवत् &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sify.com/sports/katrina-akon-bring-curtains-down-on-ipl-2009-imagegallery-cricket-jfzjK9bdhgc.html |title=Katrina-Akon bring curtains down on IPL 2009|trans_title=कैटरीना-एकॉन आईपीएल 2009 इत्यस्य उद्घाटनम् अकरोत्|language=आङ्ग्लं|publisher=सिफ़ी |accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; । ततः २०१३ तमे वर्षे अपि सा 'आई पी एल्'-क्रीडायाः उद्घाटनसमारोहे प्रदर्शनं कृतवती &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/sport/2013/04/130402_ipl_opening_pp.shtml |title=शाहरुख-कैट इत्यनयोः प्रदर्शनानन्तरं आईपीएल-6 आरब्धम् |accessdate=२३/०२/२०१५|date=3 अप्रैल 2013 |publisher=बीबीसी हिंदी}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना स्वाभिनीतानां चलच्चित्राणां गीतेषु विभिन्नेषु पुरस्कारसमारोहेषु प्रदर्शनं करोति । २००६ तमे वर्षे कैटरीना 'ग्लोबल इण्डियन'-पुरस्कारे प्रदर्शनम् अकरोत् । ततः वर्षद्वयानन्तरं २००८ तमे वर्षे 'रेस'-चलच्चित्रस्य गीतेषु नवमे 'अन्ताराष्ट्रिय-भारतीय-चलच्चित्र-अकादमी'-पुरस्कारसमारोहे नृत्यम् अकरोत् &lt;ref&gt;{{cite news|title=Going global|trans_title=वैश्विकम्|url=http://www.telegraphindia.com/1061030/asp/calcutta/story_6933881.asp|accessdate=17 मार्च 2014|work=द टेलिग्राफ|date=30 अक्टूबर 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Akshay, Govinda steal the thunder at IIFA awards|trans_title=अक्षय, गोविंदा |url=http://zeenews.india.com/entertainment/iifa08/article3459.htm-work=Zeenews|publisher=जी न्यूज़|accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; । २००९ तमे वर्षे पञ्चपञ्चाशत्तमे 'फिल्मफेयर'-पुरस्कारसमारोहे तथा च २०१३ तमे वर्षे 'जी सिने'-पुरस्कारसमारोहे च सा प्रदर्शनम् अकरोत् । उभौ समारोहौ [[मुम्बई]]-महानगरे आस्ताम् &lt;ref name=&quot;Filmfare&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=22 जनवरी 2013|title=Katrina in Sheila mode at Zee Cine Awards|trans_title=जी सिने अवार्ड्स मध्ये शीला|url=http://movies.ndtv.com/videos/katrina-in-sheila-mode-at-zee-cine-awards-262706|publisher=NDTV|accessdate=२३/०२/२०१५|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006094914/http://movies.ndtv.com/videos/katrina-in-sheila-mode-at-zee-cine-awards-262706|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

== समाचारेषु कैटरीना ==

'[[दैनिक जागरण]]'-इत्याख्ये समाचारपत्रे कैटरीना इत्यस्याः विषये एकः लेखः प्रकाशितः अभवत् । तस्मिन् लेखे उल्लिखितम् आसीत् यत्, यद्पि कैटरीना हिन्दीभाषां न जानाति तथा च सा विदेशिमहिला अस्ति, तथापि भारतीयचलच्चित्रजगति सफलतायाः पर्यायत्वेन कैटरीना इत्यस्याः नाम देदीप्यमानम् अस्ति &lt;ref&gt;{{cite web|title=सफलाभिनेत्री कैटरीना कैफ|date=26 सितम्बर 2010|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://entertainment.jagranjunction.com/2010/09/26/katrina-kaif-and-her-biography/|publisher=दैनिक जागरण}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना कैफ इत्यस्याः समकालीनासु सर्वासु अभिनेत्रीषु सफला अभिनेत्री अस्ति &lt;ref&gt;{{cite web|title=भारतीयचलच्चित्रजगति कैटरीना इत्यस्याः वर्चस्वम् |date=15 जुलाई 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://dainiktribuneonline.com/2014/07/अभिनय-और-अदाओं-के-दम-पर-कर-र/|publisher=दैनिक ट्रिब्यून}}&lt;/ref&gt; । अभिनयसम्बद्धाः आलोचनाः कैटरीना-विरुद्धं भवन्ति, तथापि सततं सा सफलतमाऽभिनेत्रीत्वेन भारतीयचलच्चित्रजगति ख्यातिं प्राप्तवती &lt;ref&gt;{{cite web|title=कैटरीना कैफ : प्रप्रथमा अभिनेत्री|date=|accessdate=14 सितम्बर 2014|url=http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/कैटरीना-कैफ-नंबर-वन-हीरोइन-109071400099_1.htm|publisher=वेबदुनिया}}&lt;/ref&gt; । एकया मासिकपत्रिकया सफलतमायाः अभिनेत्र्याः विषये सर्वेक्षणं कृतम् आसीत् । तस्मिन् सर्वेक्षणे कैटरीना सफलतमाऽभिनेत्री अस्ति इति उद्घोषणा आसीत् &lt;ref name=&quot;क्वीन&quot;&gt;{{cite web|title=
कैटरीना कैफ : बॉलीवुड्-महाराज्ञी|url=http://hindi.webdunia.com/entertainment-film-gossip/कैटरीना-कैफ-बॉलीवुड-की-क्वीन-1130114066_1.htm |date=13 सितम्बर 2011 |publisher=[[वेबदुनिया]]|date=|accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; । कैटरीना इत्यस्याः विषये पत्रकारेषु मान्यता अस्ति यत्, सा स्वकार्यं प्रति समर्पिता व्यक्तिः अस्ति &lt;ref name=&quot;सफलता&quot;&gt;{{cite web|title=कैटरीना कैफ इत्यस्याः सफलतायाः रहस्यम्|date=|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://hindi.webdunia.com/katrina-kaif-special/कैटरीना-कैफ-की-कामयाबी-का-राज-109071400097_1.htm|publisher=वेबदुनिया}}&lt;/ref&gt; । 'अजब प्रेम की गजब कहानी'-चलच्चित्रस्य निर्देशकः [[राजकुमार सन्तोषी]] कैटरीना इत्यस्याः कृते अवदत्, &quot;सा प्रप्रथमक्रमाङ्कस्य अभिनेत्री अस्ति, परन्तु चलच्चित्रनिर्माणकाले सा तादृशं व्यवहारं कदापि न करोति । यद्यपि सा प्रख्याततमा अभिनेत्री अस्ति, तथापि निर्माणस्थले किमपि प्रभावितं न भवति&quot; इति । कैटरीना इत्यनया स्वाभिनयस्य क्षमता वर्धिता, हिन्दीभाषायाः शिक्षणं प्राप्तं च अतः तस्याः प्रशंसा सर्वत्र अभवत् । तेन सह तया 'आइटम'-गीतेषु यः अभिनयः कृतः, तस्य कृते अपि तस्याः प्रशंसा अभवत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=सफला कैटरीना कैफ|date=16 जुलाई 2009|accessdate=२३/०२/२०१५|url=http://www.dw.de/कैटरीना-कैफ़ः-क़दम-क़दम-पर-कामयाबी/a-4493371|publisher=डॉयचे वेले}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=कैटरीना कैफ : सौन्दर्येण, परिश्रणेण च प्राप्तं शिखरम्|url=http://hindi.webdunia.com/news-career-gogetters/कैटरीना-कैफ-खूबसूरती-और-मेहनत-से-मिली-कामयाबी-1120121251_1.htm |date=13 सितम्बर 2011 |publisher=वेबदुनिया|date=|accessdate=२३/०२/२०१५}}&lt;/ref&gt; ।

[[भारतम्|भारते]] याः अभिनेत्र्यः सन्ति, तासु कैटरीना सर्वाधिकं पारिश्रमिकं प्राप्नोति इति मन्यते । जनानाम् अनुमानम् अस्ति यत्, सा एकस्य चलच्चित्रस्य कृते ५.५ वा ६ कोटिरूप्यकाणि स्वीकरोति । २०१३ तमे वर्षे प्राप्तसर्वाधिकपारिश्रमिकासु भारतीयाभिनेत्रीषु सा द्वितीये क्रमाङ्के आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=Top 10 Richest Bollywood Actresses of 2014|trans_title=२०१४ तमस्य वर्षस्य दश धनसम्पन्नाः अभिन्त्र्यः|language=आङ्ग्लं|date=9 नवम्बर 2013|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=स्पोर्ट रिच लिस्ट|url=http://www.sportrichlist.com/top10/highest-paid-bollywood-actresses/|archive-date=2014-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620211805/http://www.sportrichlist.com/top10/highest-paid-bollywood-actresses/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । फोर्ब्स-पत्रिकायाः अनुमानानुसारं कैटरीना इत्यनया २०१२ तमे वर्षे ६५ कोटिरूप्यकाणि अर्जितानि । तस्य फलस्वरूपं सा द्वादशे क्रमाङ्के आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=Katrina Kaif|trans_title=कैटरीना कैफ|date=|accessdate=14 जुलाई 2014|language=आङ्ग्लं|publisher=फोर्ब्स|url=http://forbesindia.com/profile/katrina-kaif/22|archive-date=2014-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140623172242/http://forbesindia.com/profile/katrina-kaif/22|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । २०१३ तमस्य वर्षस्य सूच्यां सा दशमे क्रमाङ्के आसीत् । दशजनेषु सा एकाकिनी महिला आसीत् &lt;ref&gt;{{cite web|title=2013 Celebrity 100 List: Biggest Gainers and Losers|trans_title=एका महिला|date=|accessdate=२३/०२/२०१५|language=आङ्ग्लं|publisher=फोर्ब्स|url=http://forbesindia.com/article/2013-celebrity-100/2013-celebrity-100-list-biggest-gainers-and-losers/36685/2|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230716/http://forbesindia.com/article/2013-celebrity-100/2013-celebrity-100-list-biggest-gainers-and-losers/36685/2|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; । 'पीपल विथ मनी'-नामिकया पत्रिकया २०१४ तमे वर्षे आविश्वं सर्वाधिकधनार्जनं कृतवतीनां अभिनेत्रीणां नामानि उद्घोषितानि । तस्यां सूच्यां तस्याः प्रप्रथमः क्रमाङ्कः वर्तते &lt;ref&gt;{{cite news|first=कैरल|last=केअर्नी|title=Katrina Kaif highest paid actress in the world|trans_title=आविश्वं कैटरीना कैफ सर्वाधिकपारिश्रमिकं प्राप्तवती अभिनेत्री|language=आङ्ग्लं|date=14 जुलाई 2014|accessdate=२३/०२/२०१५|publisher=मीडियामास|url=http://en.mediamass.net/people/katrina-kaif/highest-paid.html}}&lt;/ref&gt;  ।

[[भारतम्|भारत]]देशे याः अभिनेत्र्यः सन्ति, तासु कैटरीना सुन्दरतमा अस्ति इति मान्यता अस्ति । पत्रकारिताक्षेत्रे तस्याः त्वचः, केशानाम्, शरीराकृतेः च बहुधा प्रशंसा भवति &lt;ref&gt;{{cite web|title=Beauty Secrets of Katrina Kaif|trans_title=कैटरीना कैफ इत्यस्याः सौन्दर्यस्य रहस्यम्|language=आङ्ग्लं|url=http://in.lifestyle.yahoo.com/beauty-secrets-of-katrina-kaif-090843212.html|date=12 अगस्त 2013|publisher=याहू!|accessdate=२४/०२/२०१५|archive-date=2014-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021082103/https://in.lifestyle.yahoo.com/beauty-secrets-of-katrina-kaif-090843212.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thehealthsite.com/hindi/katrina-kaif-ki-khubsurati-ka-raaz-janana-chahenge-aap/ |title=किं त्वं कैटरीना कैफ इत्यस्याः सौन्दर्यस्य रहस्यं ज्ञातुम् इच्छसि ? |date=18 फरवरी 2014 |accessdate=२४/०२/२०१५ |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140443/http://www.thehealthsite.com/hindi/katrina-kaif-ki-khubsurati-ka-raaz-janana-chahenge-aap/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; । [[गूगल]]-गवेषणेन एका साङ्ख्यिकी प्रकाशिता अस्ति, तस्याः साङ्ख्यक्याः अनुसारं कैटरीना [[भारतम्|भारत]]देशे सर्वाधिकलोकप्रियेषु बॉलीवुड-अभिनेतॄषु अन्यतमा अस्ति &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.google.co.in/intl/en/press/zeitgeist2008/#top |title=2008 Year-End Google Zeitgeist|trans_title= २००८ तमे वर्षे गूगल-युगचेतना|language=आङ्ग्लं|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=गूगल}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rahul-Katrina-Sania-most-searched-in-2009-Google-survey/articleshow/5348199.cms|title=Rahul, Katrina, Sania most searched in 2009: Google survey|trans_title=राहुल, कैटरीना, सानिया सर्वाधिकान्विष्टाः तारकाः २००९ तमे वर्षे : गूगल-गवेक्षणस्य सर्वेक्षणम्|language=आङ्ग्लं|date=17 दिसम्बर 2009|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/google-zeitgeist-2011-katrina-most-searched-person-in-india/889548/|title=Google Zeitgeist 2011: Katrina most searched person in India|trans_title=गूगल-युगचेतना २०११ : भारते कैटरीना इत्यस्याः अन्वेषणं सर्वाधिकजनैः कृतम् |language=आङ्ग्लं|date=19 दिसम्बर 2011|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=दि इंडियन एक्सप्रेस}}&lt;/ref&gt; । 'ऍफ् एच् एम्'-पत्रिका २००८, २००९, २०११, २०१२, २०१३ वर्षेषु &quot;आविश्वं कमनीयतममहिला&quot;-त्वेन (sexiest) उदघोषयत् &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://khabar.ibnlive.in.com/image-gallery/Moviemasala/-15042-0-1.html?ref=hindi.in.com|title=कैटरीना आविश्वं कमनीयतमा (sexist) महिला|accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=IBN}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=FHM: Top 10 sexiest women|trans_title=कमनीयतमासु महिलासु कैटरीना|language=आङ्ग्लं|url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/fhm-top-10-sexiest-women/1/4997.html|accessdate=२४/०२/२०१५|work=इंडिया टुडे}}&lt;br&gt;{{cite web |title=Katrina announced as the Sexiest Woman yet again |trans_title=कैटरीना एकवारं पुनः आविश्वं कमनीयतमा (sexist) महिला |language=आङ्ग्लं |url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/features/type/view/id/3458/featureid/3645 |date=3 जुलाई 2012 |publisher=बॉलीवुड हंगामा |accessdate=२४/०२/२०१५ }}&lt;br&gt;{{cite web |title=Katrina Kaif to Priyanka Chopra: Meet FHM India's top 10 sexiest women in the world |trans_title=कमनीयतमासु महिलासु कैटरीना |language=आङ्ग्लं |url=http://ibnlive.in.com/photogallery/14361.html |date=8 सितम्बर 2013 |publisher=सीएनएन आईबीएन |accessdate=२४/०२/२०१५ |archive-date=2014-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804054339/http://ibnlive.in.com/photogallery/14361.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; । 'इस्टर्न आई'-इत्याख्या ब्रितानी-पत्रिका २००८ तः २०१२ पर्यन्तं सततं चत्वारि वर्षाणि &quot;आविश्वं कमनीयतमजम्बूद्वीपीयमहिला&quot;-त्वेन कैटरीना इत्यस्याः नाम्नः उद्घोषणाम् अकरोत् &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.amarujala.com/news/multiplex/bollywood/katrina-world-asian-sexiest-woman/ |title=जम्बूद्वीपे कमनीयतमा कैटरीना |date=5 दिसम्बर 2013 |accessdate=२४/०२/२०१५|publisher=अमर उजाला}}&lt;/ref&gt; । सा प्रप्रथमा महिला अस्ति, यस्याः प्रतिकृतित्वेन [[बार्बी|बार्बी-इत्याख्यायाः]] पाञ्चालिकायाः (Doll) निर्माणं जातम् अस्ति &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chauthiduniya.com/2011/05/kaitreena-ki-babri-doll.html|title=कैटरीना इत्यस्याः बार्बी-पाञ्चालिका|publisher=चौथी दुनिया|date=|accessdate=२४/०२/२०१५|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923202439/http://www.chauthiduniya.com/2011/05/kaitreena-ki-babri-doll.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

== चलच्चित्राणां सूची ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+चिह्नम्
| style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;| {{dagger|alt=एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् ।}}
| एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् ।
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
!वर्षम् 
!चलच्चित्रम्
!चरित्रम्
!टिप्पणी
|-
|[[:वर्गः:२००3 तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००३]] || [[बूम (२००३ चलच्चित्रं)|बूम]] || रीना कैफ || 
|-
|[[:वर्गः:२००4तमे वर्षे निर्मतं तेलुगुचलच्चित्रम्|२००४]] || [[मल्लीस्वारी (२००४ चलच्चित्रं)|मल्लीस्वारी]]  || राजकुमारी मल्लीस्वारी || तेलुगुचलच्चित्रम्
|-
|[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००५]] || [[अहंने प्यार क्यूँ किया (२००५ चलच्चित्रं)|मैंने प्यार क्यूँ किया]] || सोनिया ||
|-
|[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं तेलुगुचलच्चित्रम्|२००५]] || [[अल्लरी पिदुगू (२००५ चलच्चित्रं)|अल्लरी पिदुगू]] || श्वेता || तेलुगुचलच्चित्रम्
|-
|[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं मलयालमचलच्चित्रम्|२००५]] || [[बलराम बनाम तारादास (२००५ चलच्चित्रं)|बलराम बनाम तारादास]] || सुप्रिया || मलयालमचलच्चित्रम्
|-
|[[:वर्गः:२००५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००५]] || [[सरकार (२००५ चलच्चित्रं)|सरकार]] || पूजा ||
|-
|[[:वर्गः:२००६ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००६]] || [[हमको दीवाना कर गये (२००६ चलच्चित्रं)|हमको दीवाना कर गये]] || जिया यशवर्धन ||
|-
|[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[नमस्ते लंदन (२००७ चलच्चित्रं)|नमस्ते लंदन]] || जसमीत सिंह ||
|-
|[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[पार्टनर (२००७ चलच्चित्रं)|पार्टनर]] || प्रिया जयसिंह ||
|-
|[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[वैलकम (२००७ चलच्चित्रं)|वैलकम]] || सञ्जना ||
|-
|[[:वर्गः:२००७ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००७]] || [[अपने (२००७ चलच्चित्रं)|अपने]] || नन्दिनी साराभाई ||
|-
|[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[रेस]] || सोफिया || कैमियो
|-
|[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[सिंह इज किङ्ग]] || सोनिया सिंह ||
|-
|[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[हैलो (२००८ चलच्चित्रं)|हैलो]] || कथावाचक ||
|-
|[[:वर्गः:२००८ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००८]] || [[युवराज (२००८ चलच्चित्रं)|युवराज]] || अनुष्का बेण्टन || 
|-
|[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[न्यू यॉर्क (फिल्म)|न्यू यॉर्क]] || माया शेख ||
|-
|[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[ब्लू]] || निक्की || कैमियो
|-
|[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[अजब प्रेम की गजब कहानी]] || जेनिफर &quot;जेन्नी&quot; पिण्टो ||
|-
|[[:वर्गः:२००९ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२००९]] || [[दे दना दन]] || अञ्जलि कक्कड ||
|-
|[[:वर्गः:२०१० तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१०]] || [[राजनीति (२०१० चलच्चित्रं)|राजनीति]] || इन्दु सेकसरिया / प्रताप ||
|-
|[[:वर्गः:२०१० तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१०]] || [[तीसमार खां]] || अन्या खान ||
|-
|[[:वर्गः:२०११ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०११]] || [[जिन्दगी न मिलेगी दोबारा]] || लैला ||
|-
|[[:वर्गः:२०११ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०११]] || [[बॉडीगार्ड]] || ख़ुद || गीत &quot;बॉडीगार्ड&quot; इत्यस्मिन् विशेषोपस्थितिः 
|-
|[[:वर्गः:२०११ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०११]] || [[मेरे ब्रदर की दुल्हन]] || डिम्पल दीक्षित || मनोनीत-फिल्मफेयर-पुरस्कारं प्रापत्, सर्वश्रेष्ठाभिनेत्री
|-
|[[:वर्गः:२०१२ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१२]] || [[अग्निपथ (२०१२ चलच्चित्रं)|अग्निपथ]] || चिकनी चमेली || गीत &quot;[[चिकनी चमेली]]&quot;-गीते विशेषोपस्थितिः 
|-
|[[:वर्गः:२०१२ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१२]] || [[एक था टाइगर]] || जोया || 
|-
|[[:वर्गः:२०१२ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१२]] || [[जब तक है जान]] || मीरा थापर ||
|-
|[[:वर्गः:२०१३ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१३]] || [[मैं कृष्णा हूँ]] || राधा || कैमियो
|-
|[[:वर्गः:२०१३ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१३]] || [[बॉम्बे टॉकीज (चलच्चित्रं)|बॉम्बे टॉकीज]] || खुद || कैमियो
|-
|[[:वर्गः:२०१३ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१३]] || [[धूम 3]] || आलिया || 
|-
|[[:वर्गः:२०१४ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१४]] || [[बैङ्ग बैङ्ग]] || हरलीन साहनी || 
|-
|[[:वर्गः:२०१५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१५]] || !scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;|फैण्टम {{dagger|alt=दर्शाता एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् ।}} || घोषणा न जाता || फिल्माङ्कनम् &lt;ref name=&quot;फैण्टम&quot; /&gt;
|-
|[[:वर्गः:२०१५ तमे वर्षे निर्मतं हिन्दीचलच्चित्रम्|२०१५]] || !scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;| जग्गा जासूस {{dagger|alt=एतत् चिह्नं दर्शयति यत्, अमुकचलच्चित्रं प्रकाशितं नाभवत् ।}} || घोषणा न जाता || फिल्माङ्कनम्&lt;ref name=&quot;जग्गा जासूस&quot; /&gt;
|}

== चित्रवीथिका ==

&lt;center&gt;[[File:Katrina Kaif launching L'Oréal's 6 Oil Nourish-4.jpg|250px|'''सुन्दरतायाः मूर्तिः कैटरीना''']][[File:Katrina Kaif.jpg|200px]][[File:Katrina Kaif- 2006 IIFA Awards.jpg|220px|कैटिरीना सप्ततमे आईफा-पुरस्कारे २००६]][[File:Katrina Kaif at an event for Nakshatra.jpg|250px|नक्षत्र-नामिकायाः आभूषणसंस्थायाः सम्मेलने कैटरीना]][[File:KatrinaKaif.jpg|200px]][[File:Katrina Kaif at Book launch of 'Raajneeti - The Film &amp; Beyond.jpg|225px]][[File:Katrina at Feltham 07.JPG|200px]][[File:Katrina-Kaif.jpg|260px]] [[File:Katrina Kaif at Book launch of 'Raajneeti - The Film &amp; Beyond (1).jpg|220px]] [[File:Katrina Kaif launching L'Oréal's 6 Oil Nourish-2.jpg|220px]] [[File:Katrina Kaif at DHOOM 3 press conference.jpg|225px]]&lt;/center&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[सलमान खान]]
* [[रणबीर कपूर]]
* [[अक्षय कुमार]]
* [[चिकनी चमेली]]

== बाह्यसम्पर्कतन्तुः==
* https://www.facebook.com/KatrinaKaifFan
* https://twitter.com/katrinakaif_
* http://katrinakaifonline.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228093529/http://katrinakaifonline.net/ |date=2015-02-28 }}
* http://katrinakaifonline.net/gallery/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150305071308/http://katrinakaifonline.net/gallery/ |date=2015-03-05 }}
* http://www.katrinakaifrocks.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407212637/http://www.katrinakaifrocks.com/ |date=2015-04-07 }}

== उद्धरणम् ==
{{reflist|2}}

{{शिखरं गच्छतु}}
{{Authority control}}

[[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेत्र्यः]]
[[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]]
[[वर्गः:१९८३ जननम्]]</text>
      <sha1>9tko2piqrs6pretkrbg3tc1c5e9lynj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37835</id>
    <revision>
      <id>500772</id>
      <parentid>373646</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T06:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>फलकम् योजितम्</comment>
      <origin>500772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="635" sha1="k9ulebnmhkpl9rujwaoqxo8xjet0h1c" xml:space="preserve">

'''भोजपुरमण्डलम्''' नेपालदेशस्य पुर्वाञ्चलविकासक्षेत्रस्य कोशी अञ्चले अवस्थितं एकं मण्डलं वर्तते ।
{{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}}

[[वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]</text>
      <sha1>k9ulebnmhkpl9rujwaoqxo8xjet0h1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काष्ठमण्डपमण्डलम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39307</id>
    <revision>
      <id>500773</id>
      <parentid>401322</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T06:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <origin>500773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1759" sha1="9f0au7vn6wvhv5hmbmhgtb5mprcjfsy" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name                    = काठमाण्डुमण्डलम्
| native_name             = नेपाल्
| native_name_lang        = &lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| settlement_type         = 
| image_skyline           = Maruhiti water spout.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = नेपालदेशस्य मण्डलानि
| image_flag              = 
| flag_alt                = 
| image_seal              = 
| seal_alt                = 
| image_shield            = 
| shield_alt              = 
| etymology               = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
}}
'''काठमान्डुमण्डलम्''' नेपालदेशस्य [[मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रस्य]] [[बागमती अञ्चलम्|बागमती अञ्चले]] अवस्थितमेकं मण्डलमस्ति ।
==सम्पूर्णविवरणम्==

==अत्रापि दर्शनीयम् ==
{{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}}

==आधाराः==
{{reflist}}
==बाह्यानुबन्धाः==

[[वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]</text>
      <sha1>9f0au7vn6wvhv5hmbmhgtb5mprcjfsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500774</id>
      <parentid>500773</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T06:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[काठमाण्डुमण्डलम्]] पृष्ठं [[काष्ठमण्डपमण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी: नामदोष</comment>
      <origin>500773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1759" sha1="9f0au7vn6wvhv5hmbmhgtb5mprcjfsy" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name                    = काठमाण्डुमण्डलम्
| native_name             = नेपाल्
| native_name_lang        = &lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| settlement_type         = 
| image_skyline           = Maruhiti water spout.jpg
| image_alt               = 
| image_caption           = नेपालदेशस्य मण्डलानि
| image_flag              = 
| flag_alt                = 
| image_seal              = 
| seal_alt                = 
| image_shield            = 
| shield_alt              = 
| etymology               = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = 
| map_alt                 = 
| map_caption             = 
}}
'''काठमान्डुमण्डलम्''' नेपालदेशस्य [[मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रस्य]] [[बागमती अञ्चलम्|बागमती अञ्चले]] अवस्थितमेकं मण्डलमस्ति ।
==सम्पूर्णविवरणम्==

==अत्रापि दर्शनीयम् ==
{{नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः}}

==आधाराः==
{{reflist}}
==बाह्यानुबन्धाः==

[[वर्गः:नेपालदेशस्य मण्डलानि]]
[[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]]
[[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]]
[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]]</text>
      <sha1>9f0au7vn6wvhv5hmbmhgtb5mprcjfsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डानियेल् ओरटेगा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40700</id>
    <revision>
      <id>500733</id>
      <parentid>480388</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7556" sha1="tf0u5wpoqkmu7kr3jwpdiqqbdkfpvo1" xml:space="preserve">{{prettyurl|Daniel Ortega}}
{{Infobox officeholder
|name           = '''डानियेल् ओर्टेगा'''
|image          = Ortega Lula - ABr 28.07.20102225 (cropped).JPG
|office         = निक्कराग्वे देशस्य अध्यक्ष्ः 
|vicepresident  = [[जेम्स् मोरेल्स् करेसो]]&lt;br&gt;मोइसेस् ओमेर् हल्लेस्लेवन्स् असेवेडो                                           
|term_start     = 10 जानुवरि 2007
|term_end       = 
|predecessor    = [[एन्रिख् बोलेनोस्]]
|successor      =
|vicepresident2 = [[सेर्जियो रमिरेज़् मेर्कदो]]
|term_start2    = 10 जान्वरि 1985
|term_end2      = 25 आप्रिल् 1990
|predecessor2   = Himself &lt;small&gt;(Coordinator of the [[Junta of National Reconstruction]])&lt;/small&gt;
|successor2     = [[Violeta Chamorro]]
|office3        = Coordinator of the [[Junta of National Reconstruction|Junta of National Reconstruction of Nicaragua]]
|term_start3    = 18 July 1979
|term_end3      = 10 January 1985
|predecessor3   = [[फ्रान्सिस्को उर्कुयो]] &lt;small&gt;(Acting President)&lt;/small&gt;
|successor3     = स एव &lt;small&gt;(President)&lt;/small&gt;
|birth_date     = {{birth date and age|1945|11|11|df=y}}
|birth_place    = [[ला लिबर्तद्, चोन्टालस्|ला लिबर्तद्]], [[निक्कराग्वा]]
|death_date     = 
|death_place    = 
|party          = [[सान्टिनिस्ता नाषणल् फ्रन्ट्]]
|spouse         = [[रोसारियो मुरिल्लो]] (विवाहः. 1979)
}}
[[निक्कराग्वे|निक्कराग्वे राष्ट्रस्य]] प्रथमतद्देश्शीयः अध्यक्ष्ः भवति '''डानियेल् ओर्ट्टेगा'''(जन्मः :11 नवम्बेर् 1945). ओर्टेगा निक्कराग्वे देशे त्रिवारम् अधिकारस्थाने आसीत्। यदा अमेरिका निर्वाचनक्रित्रिमस्य अरोपितवान् तदा निक्कराग्वन् नीतिपींठः नवीन मतदानस्य निर्दॅशो दत्तः। तदा सः नवीन निर्वाचनेपि उन्नतभूरिपक्षेन राज्यभारे पुनरागतवान्। 
==परिष्काराः==
कर्मकारेभ्यः दरिद्रेभ्यश्च अनेकानि परिष्काराः निक्कराग्वे प्रदेशेषु प्रावर्तितवान्। मनुष्यावकाशाय, जनाधिपत्यसम्रक्षणाय च तस्य नयेषु प्रामुख्यमस्ति। तस्य राष्ट्रम्,  कार्षिक,वाणिज्य, व्यावसायिक तलेषु स्वतन्त्रब्यापारनयैः पुरॉगतिमाप्तुम् सः शक्तोभूत्।.&lt;ref&gt;http://www.janayugomonline.com/php/newsDetails.php?nid=1008657&amp;cid=52&amp;pgNo=15&amp;keyword={{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; निक्कराग्वे राष्ट्रे 2005 वर्षे 76 शतमानम् जनाः निर्धनाः आसन्। अधुना तद्  50 शतमानान् अधः कर्तुम् ओर्टेगा शक्तः अभवत्। .
व्यवस्थानाम् मध्ये तिष्ठन् अपि विदेशव्यापारनिक्षेपस्य गतिः पञ्चवारम् गुणितम् वर्धयन् स अनेकानाम् राष्ट्रानाम् मातृका अभवत्। . ओर्टेगायाः सुहृदौ [[क्यूबा]] [[वेनिस्वेला]] च आस्ताम्। तेन नीतः सार्डिनिस्त् पार्टि विद्याभ्यास्,आरॉग्य विषयेषु उत्ग्रधनाय अनेकाः पद्धतयः स्थापितवन्त्ः दरिद्र जनविभागानाम् जीवितमार्गरूपॅण गोमहिषादि उपजीवितमार्गम् निर्धनम् दत्वा सः जनॅषु स्वीकार्यताम् वर्धयामास। तस्य प्रतियॉगि वामेतरपक्षप्रमुखः, राष्ट्रस्य गताध्यक्षः {{अर्नोळ्डो अलिमान्]]   &quot;कम्यूणिस्टाः सान्डिनिस्टाः मानवराशेः शत्रवः&quot; इति  घोषणाम् कृत्वा   शक्तम् भीषणिम् जनयति। 

==अवलम्बते==
&lt;references/&gt;
==बहिर्बन्धाः ==
* [http://www.lavozdelsandinismo.com/ La Voz del Sandinismo] {{es icon}}
{{Wikinews|Nicaragua's Ortega visits Imam Khamenei in Iran}}
*[http://www.presidencia.gob.ni/ Office of the President]
*[http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/nicaragua/daniel_ortega_saavedra Extended bio by CIDOB Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121223130453/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_central_y_caribe/nicaragua/daniel_ortega_saavedra |date=2012-12-23 }} (in Spanish)
*[http://edition.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/18/interviews/ortega/ Daniel Ortega: Sandanista leader, Nicaraguan president] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516231122/http://edition.cnn.com/SPECIALS/cold.war/episodes/18/interviews/ortega/ |date=2008-05-16 }} September 1997
*[http://www.csmonitor.com/2005/0915/p01s04-woam.html?s=yaht Remember Daniel Ortega? He's back.] September 15, 2005
*[http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=2&amp;subID=1064 An old-school Ortega keeps the pink flag flying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083523/http://www.thefirstpost.co.uk/index.php?menuID=2&amp;subID=1064 |date=2007-09-29 }} November 2, 2006
*[http://www.msnbc.msn.com/id/10927120 Leftward Tilt: Political Shift in Latin America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022221427/http://www.msnbc.msn.com/id/10927120 |date=2012-10-22 }} 2007
*[http://www.guardian.co.uk/world/2008/jun/24/2 Intellectuals condemn authoritarian Ortega] June 24, 2008
*[http://www.counterpunch.org/burbach02272009.html Et Tu, Daniel?: The Betrayal of the Sandinista Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304121907/http://www.counterpunch.org/burbach02272009.html |date=2009-03-04 }} by Roger Burbach, March 1, 2009


[[वर्गः:निक्कराग्वॅ राष्ट्रस्य अध्यक्षाः]]
[[वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः]]</text>
      <sha1>tf0u5wpoqkmu7kr3jwpdiqqbdkfpvo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सहकारिता-आन्दोलनम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41861</id>
    <revision>
      <id>500768</id>
      <parentid>481846</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16302" sha1="hsg30czkztijk5v8uw7kjfomx8w1fzk" xml:space="preserve">'''सहकारिता''' इति शब्देन एकोद्देश्यपूत्र्यर्थ समन्वितेन सहयोगभावनया! कृतम् ऐच्छिक संगठनम् अभीष्यते। तन्निमित्तम् आन्दोलनं च '''सहकारिता-आन्दोलनम्!(Co-operative Movement)'''  इत्यभिधीयते। तत्त्वत्रयस्य प्राधान्येन अत्र समावेशः अभीष्टः। 
#कस्यचिद् आर्थिक-उद्देश्यस्य पूर्तिः, 
#कार्यपाराणाम् अधिकार-कार्यदृष्ट्रया च स्तरसाम्यम् एकरूपत्वं! च, 
#सहकारित्वम् ऐच्छिक संगठनमूलक च। अतः एतस्य प्रेरणास्रोत आभ्यन्तरम्! 

==सहकारितान्दोलनस्य उद्भवो विकासश्च==

‘संघे शक्तिः कलौ युगे' इति । सामाजिकेषु राजनीतिकषु विश्वसम्बद्धेषु च सर्वत्रैव अनुमोदितुं व्यवहर्तुं च शक्यते । समन्वयभावनाम् अन्तरेण, सहयोगभावाद् ऋते च संघर्षबहुले जगति न सम्भवा साध्यसिद्धि:! एतस्य आन्दोलनस्य आर्थिकक्षेत्रे सहकारितान्दोलनरूपेण उद्भवः 19-तमशताब्द्या जर्मनी-डेनमार्कदेशयोः अभूत्। शर्मण्यदेशे शुल्जन्डेलिज-नामा, डेनमार्कदेशे च रेफिसन-नामां दीन-शोषित-पतितानां श्रमिकाणां कृषकाणां च स्थितपरिवर्तनव्रतम् आस्थाय सहकारितान्दोलनं प्रारब्धवन्तौ। शुल्जः शर्मण्यदेशनगरेषु रेफिसनश्च डेनमार्क-ग्रामीण-क्षेत्रेषु सहकारिसमितीः संस्थापितवन्तौ। भारते ग्रामसहकारिसमिति-संस्थापनं रेफिसन् सिद्धान्तम्। अनुसृत्य, नगर-सहकारिसमिति-संस्थापनं च शुल्ज-सिद्धान्तमूलकम्। भारतवर्षे सहकारितान्दोलनस्य उद्भव: 1904 ईसवीयेऽभूत्। तदानीं वैदेशिकशासनत्वाद् एतस्य उद्देश्यं न तथा आर्थिकोत्थानम् आसीत्, यथा आर्थिकोन्नतिव्यपदेशेन । जनानां शोषणम् तदा सहकारिसमितीनाम् उद्देश्यम् आसीद्-अल्पकुसीदपूर्वकं कृषकेभ्य ऋणदानम्। 1906 ईसवीये सहकारि-समितीनां संख्या 843, 1911 ईसवीये च तासां संख्या 8177 आसीत् । आसां समितीनां निधिश्च कोटित्रयाधिकम् अभूत्। 1912 ईसवीये  सहकारिताविधानं निर्मितम्। तदनुसारं केन्द्रीय-सहकारि-वित्तकोषस्य संस्थापनम् अभूत् । सहकारिसमितीन कृते क्रयविक्रयौ, जीवन-बीमा-कार्यम्, भवननिर्माणम्, उत्पादनव्यवस्था, उद्योगाश्च वैधरूपेण उद्घोषितानि। 1915 ईसवीये प्रान्तीयसहकारि-बैंकानां स्थापनाऽभूत् । एवं विविधकार्य-व्यवस्थापनार्थम् अर्थप्राप्तौ सहकारि-समितीन कृते सौविध्यमभूत्। 1919 ईसवीये मैकलागनसमितिविवरणम् आश्रित्य सहकारिता प्रान्तीयशासनान्तर्गतम् अभूत्। 1945 ईसवीये सहकारि-समितीनां संख्या पादोनद्विलक्षपरिमिताऽभूत्। - 

==स्वातन्त्र्योत्तरं विकासः==
[[File:Newcastlebridge.jpg|right|thumb|200px|सहकारिवित्तकोषः]]
भारतस्वातन्त्र्यलाभोत्तरकाले विशिष्टा प्रगतिर्लक्ष्यते सहकारिता-आन्दोलने । भारतस्य पुनर्निर्माणम् अनुरुध्य का योजना हितावहा इति विचारे सहकारिता-आन्दोलनम् अपि प्राधान्यं विद्यते। तत्परिणामरूपेण सहकारिताभावना-प्रोत्साहनार्थ भारतशासनेन 1945 तमे ईसवीये सहकारितायोजनासमितिः संस्थापिता। भारतवर्षे एतद् आन्दोलन-स्वरूपेण याः सहकारिसमितय: संस्थाश्च कार्यपराः सन्ति, ताः सन्ति:- 
* ग्रामीणसहकारि-समन्वयसमितयः,
*ग्रामीणसहकारितर-समन्वयसमितयः ,
*नीरिक्षक-यूनियन्
*नगर-समन्वयसमितयः,
*नगरेतर- समन्वयसमितयः,
*केन्द्रीय सरकारी वित्तकोषाः,
*राज्यसरकारी वित्तकोषाश्च

पञ्चवर्षीययोजनासु अपि सहकारिता प्राधान्यम् अलभत । योजना-आयोगः मार्च 1950 ईसवीये भारतीयसंविधानानुसारम् आयोजितोऽभूत्। भारतस्य सर्वाङ्गीणसमुन्नतिर्येन पञ्चवर्षीय-योजना (Five-year Plans) प्रारब्धा। समासतो चतुर्थपञ्चवर्षीययोजनायाः । वैशिष्ट्यम् अत्र प्रस्तोतुं प्राभवत्- -

#प्रथम-पञ्चवर्षीया योजना-कालः-1950 ईसवीयतः 31 मार्च 1956 ई. यावदासीत्। खाद्यसमस्या-समाधानार्थं कृषेः उन्नतौ बलाधानम्, लघूद्योग-कुटीरोद्योगानां . च प्रोत्साहनार्थ सर्वकारेण आर्थिक साहाय्यमपि वितीर्णम् ।  
#द्वितीय-पञ्चवर्षीया योजना-कालः-1956 ईसवीयतः आरम्भ 1961 ई. यावदासीत्। औद्योगिकीकरणं योजनायाः मुख्यं लक्ष्यं संजातम्। समाजबादिन्या व्यवस्थायाः - 
#तृतीय-पञ्चवर्षीया योजना-कालः-1961 ई. आरभ्य 1966 ई. यावदासीत्। । एकखर्वपरिमितो व्ययो निर्धारितोऽभत्। अस्यां योजनायाम् उद्योगेषु खनिजोत्पादने च । 
#चतुर्थ-पञ्चवर्षीया योजना-काल:-एषा योजना 13 अप्रैल 1969 ईसवीये प्रारब्धा। एतदर्थम् 2375. कोटि-परिमितो व्ययो निर्धारितोऽभूत्। कृषेर्महत्त्वं एवं न आर्थिकविषमता-निराकरणे बलम् आधीयते, सहकारिता-शिक्षा-जन-स्वास्थ्यादिकार्यक्रमेषु वरायस्त्वं च निद्रिश्यते।

==सहकारि-समितीनाम् उपयोगिता==
सहकारि-समितीन कार्यक्षेत्रम् अतीव व्यापकम्। आसां जालं भारतवर्षे प्रतिग्रामं सुनियन्त्रितरूपेण प्रसरति ।  समितीनाम् एतासां प्रचारेण देशोऽतीव लाभान्वितोऽभूत्। 

काश्चन मुख्या उपलब्धयोऽत्र निद्रिश्यन्ते-
#आत्मनिर्भरता,
#दीन-जन-शोषण-समापनम्,
#लाभांशस्य सहकर्मिषु समरूपेण विभाजनम्, 
#पारस्परिक सहयोगः 
#समाजवादि-ग्रामीण-व्यावस्था 
#पञ्चवर्षीय-योजनापूर्ती 
#उत्पादने योगदानम्
#वस्तु-वितरणे-योग्य-सदस्यानां चयनम्
#सुदृढ़-पथनिर्माणम् 
#कूपनिर्माणम् 
#चिकित्सालयनिर्माणम्
#वाचनालय-पुस्तकालयादीनां संस्थापनम्

सहकारिता आर्थिक-क्षेत्रे मध्यस्थनिराकरणेन लाभांशोपार्जने सदस्यानां साहाय्यम् आचरति। बुल्फ-महोदयेन कथितं यत्-सहकारितान्दोलनेन धनाभावग्रस्तक्षेत्रेषु धनं प्रापितम्, ! निराशाः कृषकादयः सदा-आशा-समन्विता विहिताः, उत्पीडिता उन्मूलिताश्च पुनः । प्रत्यारोपिताः, कुसीदजीविभ्यश्च लोकाः परिरक्षिताः। सहकारितायाः मूलमन्त्रो मितव्ययिता ।
स्पष्टवादितायाः, स्वाभिमानस्य च उदयोऽभूत्। सहकारितायाः प्रचारेण शिक्षणात्मका लाभाः अपि दृश्यन्ते o समिति-कार्यज्ञानम्, वादविवादविधिज्ञानन् म्लगठनस्यव्यवस्थायाश्च ]
|उत्तरदायित्वभावनाजागृतिः, जनतात्रिकशासन-व्यवस्थाशिक्षणम्, राजनीतिकी जागरूकता
समाजोत्थानेऽपि सहकारिताया महत्त्वपूर्ण योगदानं लक्ष्यते। स्वच्छता-स्वास्थ्य- { चिकित्सा-मनोरञ्जनादिसाधनानां बुद्ध्या ग्रामीणानां सामूहिक-सुविधावाप्तिः। कूप-तडाग- { नालिका-मार्गादीनां नवनिर्माणेन पुनर्निर्माणेन परिष्कारेण चैषा जनमानसं तोषयति पोषयति ! च।

==सहकारिताया दोषा न्यूनताश्च==
सहकारितान्दोलनस्य सुखावहत्वेऽपि केचन बद्धमूला केचन दोषाः लक्ष्यन्ते, येन कृतेऽपि प्रयत्ने वाञ्छिता लाभा नाप्यन्ते। तत्र केचन दोषाः प्राधान्येनोल्लेखम् अर्हन्ति। ते सन्ति– - 
*भारतीयजनतायाः अशिक्षितत्वम्,
*जनतायाः पूर्णसहयोगाभावः, 
*कार्यविधी 
*ऋणादिदाने वैधानिक-विघ्नप्राचुर्यम्,  हस्ताक्षेप:,  
*ऋणदाने उत्कोचग्रहणप्रवृत्तिः, 
*जातिवाद-वर्गवाद-संम्प्रदायादिदोषः 
*अधिकारिणां सदस्यानां च ऋण-प्रत्यर्पणे विलम्बनम्, समिति-सर्वस्वापहरणप्रवृत्तिः ।
== बाह्यसम्पर्काः ==

* [http://omprakashkashyap.wordpress.com/2009/07/19/रोशडेल् पायनियर्स् : सहकारिता-आन्दोलनस्य उन्नायकाः]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://omprakashkashyap.wordpress.com/2012/03/01/%e0%a4%b8%e0%a4%b9%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%8f%e0%a4%95-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0/ सहकारिता : एकः संस्कारः]
* [http://books.google.co.in/books?id=aLz7uJjLjJ8C&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false Co-Operative Movement In India] (By G.R. Madan)
* [http://www.bhartiyapaksha.com/?p=4523 सहकारिता : सर्वं एकस्य कृते, एकं सर्वेषां कृते] 
* [http://www.bbc.co.uk/hindi/specials/101_economy_60yrs/page6.shtml भारतस्य सहकारिता-आन्दोलनम् ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919141315/http://www.bbc.co.uk/hindi/specials/101_economy_60yrs/page6.shtml |date=2008-09-19 }}
* [http://humsamvet.org.in/06April09/9.html ग्रामीणविकासे सर्वकारियसमितीनां योगदानम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100027/http://humsamvet.org.in/06April09/9.html |date=2016-03-04 }} - स्वाति शर्मा
[[वर्गः:आन्दोलनानि]]

[[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]]

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[भारतम्]]
* [[संस्कृतम्]]
* [[भारतस्य इतिहासः]]
* [[विज्ञानम्]]</text>
      <sha1>hsg30czkztijk5v8uw7kjfomx8w1fzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पाकिस्थाने हिन्दूधर्मः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54689</id>
    <revision>
      <id>500745</id>
      <parentid>498005</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31270" sha1="fgexm96syipenn19e5i6egmq2aej723" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
|group = पाकिस्ताने हिन्दूधर्मः
| image =
|pop      = '''2.5–4.5&amp;nbsp;million (2005)'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population by religion |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |accessdate=2016-11-09 |archive-date=2006-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; '''1.6–1.85% of the Pakistani population'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Area, Population, Density and Urban/Rural Proportion by Administrative Units |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html |accessdate=2016-11-09 |archive-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222185234/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
|regions   = मुख्यरूपेण सिन्ध, बलूचिस्तान, पंजाब, खैबर पख्तूनख्वा इत्यादिषु प्रान्तेषु अल्पसंख्यकैः सह 
|langs     = मुख्यरूपेण अल्पसङ्ख्यकैः सह {{•}} [[सिन्धीभाषा]] {{•}} [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], {{•}} [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषा]] च
|rels      =
}}
'''पाकिस्थाने हिन्दूधर्मस्य''' पालनम् आहत्य जनसङ्ख्यायाः अनुमानेन २% जनाः कुर्वन्ति। पाकिस्थानसर्वकारः पूर्वतनायाः जनगणनायाः समये पाकिस्थानदेशीयान् हिन्दून् ''जातिः'' (1.6%), [[दलितजनः|अनुसूचितजातिः]] (0.25%) इत्येतयोः विभागयोः व्यभाजयत्। &lt;ref name=&quot;Population by religion&quot;&gt;{{Cite web |title=Population by religion |url=http://census.gov.pk/Religion.htm |accessdate=2016-11-09 |archive-date=2014-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719185303/http://census.gov.pk/Religion.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census of Pakistan&quot;&gt;{{Cite web |title=Census of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html |accessdate=2016-11-09 |archive-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222185234/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/area_pop/area_pop.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

१४ अगस्त १९४७ तमे दिनाङ्के पाकिस्थान-देशः ब्रिटेन-देशात् स्वतन्त्रः अभवत्। ततः ४.४ कोटिभिः हिन्दूभिः, सिखजनैः च अद्यतनं भारतं प्रति स्थानान्तरणं कृतम्, प्रत्युत भारतात् 4.1 कोटिभिः मुसलमान-जनैः पाकिस्थानं प्रति स्थानान्तरणं कृतम्।&lt;ref name=&quot;ECM&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation book&quot;&gt;Boyle, Paul; Halfacre, Keith H.; Robinson, Vaughan (2014). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

१९५१ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारं पश्चिम-पाकिस्थाने १.६%, पूर्व-पाकिस्थाने (आधुनिके बाङ्ग्लादेशे) २२.०५% च हिन्दूजनसङ्ख्या आसीत्। सप्तचत्वारिंशद्वर्षेभ्यः अनन्तरं १९९७ तमे वर्षे पाकिस्थानस्य हिन्दूजनसङ्ख्यायां वृद्धिः नाभवत्, अतः १.६% हिन्दवः आसन्। बाङ्गलादेशे हिन्दू-जनसङ्ख्यायां नाट्यात्मकं पतनम् अभवत्, केवलं १०.२% हिन्दवः तत्र अवशिष्टाः। 

१९९८ तमस्य वर्षस्य पाकिस्थानस्य जनगणनायाम् अभिलिखितम् अस्ति यत्, २.५ लक्षं हिन्दूजनसङ्ख्या पाकिस्थाने अवशिष्टा अस्ति।&lt;ref name=&quot;Population by religion&quot;/&gt; अधिकतराः हिन्दवः पाकिस्थानस्य सिन्ध-प्रान्त निवसन्ति।&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/Mashal-not-alone-the-plight-of-Pakistani-Hindus/articleshow/52539488.cms &quot;Mashal not alone: the plight of Pakistani Hindus&quot;].&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHinduism+in+Pakistan&amp;rft.btitle=Mashal+not+alone%3A+the+plight+of+Pakistani+Hindus&amp;rft.genre=unknown&amp;rft_id=http%3A%2F%2Ftimesofindia.indiatimes.com%2FMashal-not-alone-the-plight-of-Pakistani-Hindus%2Farticleshow%2F52539488.cms&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
पाकिस्थाने दशकेभ्यः अल्पसङ्ख्याकाः हिन्दूः, क्रिश्चन-जनः &lt;ref&gt;http://www.dawn.com/news/1166049&lt;/ref&gt; इत्यादयः उत्पीडनं सहन्ते इति। तद् उत्पीडनं २०१४ पर्यन्तम् अत्यन्तं गम्भीरं स्तरं प्रापत्।  &lt;ref&gt;https://www.sdpi.org/publications/files/MRG_Rep_Pak_ENGv2_PRESS.pdf, page - 5&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.dawn.com/news/1189939&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.dawn.com/news/1143524&lt;/ref&gt;

== इतिहासः ==

=== प्राचीनयुगम् ===
[[सञ्चिका:Gorakhnath Temple in Peshawar Old City, Pakistan.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|पेशावर, पाकिस्थान]]
[[सञ्चिका:IVC-major-sites-2.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|[[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतेः]] स्थलानां विस्तारः]]
स्वस्तिकस्य प्रतीकः, [[योगः|योगासने]] स्थितस्य योगिनः चित्रं, यत् &quot;पशुपतेः&quot; समानं दृश्यते इत्यादि सिन्धस्य मोहन जो दड़ो इत्यस्मात् स्थलात् प्राप्तम् अस्ति, यत् हिन्दूधर्मस्योपरि स्वप्रभावस्य सङ्केतं करोति। [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतेः]] जनानां धार्मिकविश्वासः, लोकगीतं च हिन्दूधर्मस्य प्रमुखः अङ्गः अस्ति, यस्य विकासः दक्षिणजम्बूद्वीपीयभागे अभवत्। 

सिन्धराज्यं, तस्य शासकाः च भारतीयमहाकाव्यस्य [[महाभारतम्|महाभारत]]&lt;nowiki/&gt;स्य कथायां महत्त्वपूर्णां भूमिकाम् अवहन्। ततोधिकं, पौराणिककथानाम् आधारेण मन्यते यत्, पाकिस्थान-देशीयस्य [[लाहोर|लाहौर]]&lt;nowiki/&gt;-महानगरस्य, कसूर-महानगरस्य स्थापना यमलभ्रात्राभ्यां (twin) क्रमेण [[लवः|लव]]&lt;nowiki/&gt;द्वारा [[कुशः|कुश]]&lt;nowiki/&gt;द्वारा च अभवदिति; तौ उभौ [[रामायणम्|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य नायकस्य श्री[[रामः|राम]]&lt;nowiki/&gt;स्य पुत्रौ आस्ताम्। [[गान्धरः (जनपदः)|गान्धार]]&lt;nowiki/&gt;राज्यं, यत् उत्तरपश्चिमभागे स्थितम् अस्ति, यत् पौराणिककालात् गान्धारजनानां निवासस्थानम् अस्ति, तस्यापि हिन्दूसाहित्यस्य [[रामायणम्|रामायण]]&lt;nowiki/&gt;स्य, [[महाभारतम्|महाभारत]]&lt;nowiki/&gt;स्य च महत्त्वपूर्णः अंशः अस्ति। अधिकांशः पाकिस्थान-देशीयानां नगराणां नामानि (यथा पेशावर&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation book&quot;&gt;Kumkum Roy. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;, मुल्तान&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation book&quot;&gt;Jarred Scarboro. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;) [[संस्कृतम्|संस्कृत]]&lt;nowiki/&gt;प्रेरितानि सन्ति। 

== जनसाङ्ख्यिकी ==
पाकिस्थानं ब्रिटेन-देशात् स्वतन्त्रतां १४ अगस्त, १९४७ दिनाङ्के प्राप्नोत्। ततः ४.४ कोटिहिन्दूभिः, सिखोंजनैः च अद्यतनं भारतं प्रति स्थानान्तरणं कृतं, प्रत्युत भारतात् ४.१ कोटिमुसलमानजनैः पाकिस्थानं प्रति स्थानातरणं कृतम्। १९९८ तमस्य वर्षस्य पाकिस्तानस्य जनगणनायां २.५ लक्षात् न्यूनाः हिन्दवः अभिलिखिताः (recorded)। &lt;ref name=&quot;Population by religion&quot;/&gt; हिन्दूजनता सामान्यतः पाकिस्थानस्य सिन्धप्रान्ते केन्द्रिता अस्ति। 

१९५१ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारं पश्चिम-पाकिस्थाने १.६%, पूर्व-पाकिस्थाने (आधुनिके बाङ्ग्लादेशे) २२.०५% च हिन्दूजनसङ्ख्या आसीत्। सप्तचत्वारिंशद्वर्षेभ्यः अनन्तरं १९९७ तमे वर्षे पाकिस्थानस्य हिन्दूजनसङ्ख्यायां वृद्धिः नाभवत्, अतः १.६% हिन्दवः आसन्। बाङ्गलादेशे हिन्दू-जनसङ्ख्यायां नाट्यात्मकं पतनम् अभवत्, केवलं १०.२% हिन्दवः तत्र अवशिष्टाः।   &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm &quot;Census of Bangladesh&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823065703/http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |date=2011-08-23 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

१९९८ तमस्य वर्षस्य जनगणनानुसारं पाकिस्थानस्य हिन्दूनां १.६% जनसङ्ख्यासु ६.६% हिन्दवः पाकिस्थानस्य सिन्धप्रान्ते निवसन्ति। पाकिस्थानस्य जनगणनायां हिन्दूवः अनुसूचितजात्यां विभक्ताः, ये अन्यमुख्येभ्यः हिन्दूभ्यः अतिरिक्ताः ०.२५% सन्ति । &lt;ref&gt;{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |accessdate=2016-11-09 |archive-date=2006-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

== विस्थापनम्, उत्पीडनञ्च ==

=== विस्थापनम् &lt;ref&gt;https://sdpi.org/nmpc/Final%20Minutes%20of%20NMPC.pdf &lt;/ref&gt; ===
[[सञ्चिका:Manora_Beach,_Karachi,_Pakistan.jpg|लघुत्तम|शीर्षवामकोणे वरुणदेवमन्दिरेण सह दृश्यमानः मनोडाद्वीपस्य समुद्रतटः, कराची, पाकिस्थानम्]]

[[हिन्दूधर्मः]], [[बौद्धधर्मः]], [[सिखमतम्|सिखधर्मः]] इत्येतेषां जनसङ्ख्यायाः [[पाकिस्थानम्|पाकिस्थाने]] ऐतिहासिकम् अधःपतनं दृश्यते। तस्य पतनस्य पृष्ठभूमौ अनेकप्रकारकानि कारणानि सन्ति, तथापि पाकिस्थानस्य पूर्वीयसीमाक्षेत्रेषु तेषां विकासः अविरतः जायते। देहल्याः शासनं ततः  [[मोघलसाम्राज्‍यम्|मुगलसाम्राज्य]]&lt;nowiki/&gt;म् इत्येतयोः कालखण्डे मिशनरी-सूफी-मुसलमानजनानां कारणेन तेषां सर्वेषां धर्माणाम् अनुयायिनः मुस्लिमधर्मम् अङ्गीकृतवन्तः, येषां दरगाह-स्थानानि पाकिस्थानस्य अन्यदक्षिणजम्बुद्वीपे च सन्ति। मुख्यरूपेण मुस्लिम-जनता मुस्लिमलीग, भारतविभाजनस्य च समर्थनं कृतम् आसीत्।भारतविभाजनोत्तरं पाकिस्थानस्य हिन्दूभिः अनुभूतं यत्, तैः सह द्वितीयश्रेण्याः नागरिकत्वेन व्यवहारः भवति इति, अतः तैः भारतं प्रति स्थानान्तरणं कृतम्। &lt;ref name=&quot;bbc20070302&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;Sohail, Riaz (2 March 2007). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ते पाकिस्थानीयाः हिन्दवः, ये पाकिस्थानात् भारतं प्रति स्थानान्तरणं कृतवन्तः, तैः स्वानुभवः उक्तः यत्, पाकिस्थानस्य शालासु हिन्दूच्छात्राणां यौनोत्पीडनं भवति। हिन्दूच्छात्रेभ्यः कुरान-ग्रन्थस्य पठनम् अनिवार्यं कृतम् अस्ति, तथा च तेषां धार्मिकप्रथायाः उपहासः भवति तत्र इति।&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[http://www.bbc.com/news/world-asia-india-34645370 &quot;Why Pakistani Hindus leave their homes for India - BBC News&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; भारतसर्वकारस्य योजना अस्ति यत्, पाकिस्थान-देशीयेभ्यः हिन्दूशरणार्थिभ्यः [[आधारपत्र]]&lt;nowiki/&gt;स्य, [[पैन]]&lt;nowiki/&gt;-पत्रस्य निर्माणं भविष्यति। ततोधिकं भारतीयनागरिकतां प्राप्तुं प्रक्रिया सरला क्रियते। &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[http://www.dnaindia.com/india/report-modi-government-to-let-pakistani-hindus-register-as-citizens-for-as-low-as-rs-100-2203007 &quot;Modi government to let Pakistani Hindus register as citizens for as low as Rs 100 | Latest News &amp; Updates at Daily News &amp; Analysis&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== उत्पीडनम् ===
पाकिस्थाने तालिबान-उग्रवादस्य उद्भवः, धार्मिकाल्पसङ्ख्यकजनानां विरुद्धं पाकिस्थानस्य भेदभावः च [[हिन्दूधर्मः|हिन्दू]]&lt;nowiki/&gt;-[[क्रैस्ताः|ईसाइ-]]&lt;nowiki/&gt;सिख-अन्याल्पसङ्ख्यकजनानां विरुद्धम् उत्पीडनस्य मुख्यघटके वृद्धिम् अकरोत्। &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Extremists Make Inroads in Pakistan’ |url=http://www.hafsite.org/media/pr/hindu-human-rights-pakistan-excerpts-hafs-2011-report |accessdate=2016-11-09 |archive-date=2016-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052127/http://www.hafsite.org/media/pr/hindu-human-rights-pakistan-excerpts-hafs-2011-report |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; एवमुच्यते यत्, पाकिस्थाने धार्मिकाल्पसङ्ख्यकजनानाम् उत्पीडनं भवति इति। &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://zeenews.india.com/news/south-asia/persecution-of-religious-minorities-in-pakistan_884708.html &quot;Persecution of religious minorities in Pakistan&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;usdep&quot;&gt;[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71443.htm US Department of State International Religious Freedom Report 2006]&lt;/ref&gt;
[[सञ्चिका:Krishan_Mandir,_Kallar.JPG|दक्षिणत|लघुत्तम|कृष्णमन्दिरं, कल्लार, पाकिस्थानम्]]
[[सञ्चिका:Pool_at_Katas.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|मन्दिरस्य स्तूपात् दृश्यम्, कटास, पाकिस्थानम्]]

जुलाई 2010 मध्ये, [[कराची]]&lt;nowiki/&gt;-महानगरे उपषष्ठिषु अल्पसङ्ख्याकहिन्दुषु आक्रमणम् अभवत्, तान् च तेषां गृहेभ्यः निर्वासिताः। कश्चन [[दलितजनः|दलित]]&lt;nowiki/&gt;हिन्दू&lt;nowiki/&gt;युवकः इस्लामी-मस्जिद-स्थानस्य समीपे स्थितायाः नलिकाया जलं पिबन् आसीत्, अतः एषा घटना अभवत्। &lt;ref name=&quot;thehindu1&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;Press Trust of India (12 July 2010). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[http://news.oneindia.in/2010/07/13/hindus-in-sindh-attacked-pakistan.html &quot;Hindus attacked in Pakistan&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233830/http://news.oneindia.in/2010/07/13/hindus-in-sindh-attacked-pakistan.html |date=2013-12-30 }}. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; जनवरी 2014 तमे वर्षे, कश्चित् हिन्दूमंदिरस्य द्वारे द्वारपालत्वेन नियुक्तस्य आरक्षकस्य पेशावर-नगरे हत्या अभवत्।&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://newsweekpakistan.com/hindu-temple-guard-gunned-down-in-peshawar &quot;Hindu temple guard gunned down in Peshawar&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; पाकिस्थानस्य सर्वोच्चन्यायलयः सर्वकारात् अल्पसङ्ख्यकहिन्दूसमुदायस्य मंदिराणां कृते कृतानां प्रयत्नानां विवरणम् अयाचत् - कराची-क्षेत्रस्य सर्वोच्चन्यायलयः अल्पसङ्ख्यकसमुदायस्य जनाः धर्मस्थानस्य  उपयोगात् वञ्चिताः किमर्थम् इत्यस्य अभियोगस्य संश्लेषणं कुर्वन् आसीत्। &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot;&gt;[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-hindus-in-pakistan-denied-access-to-temples/20140227.htm#2 &quot;Are Hindus in Pakistan being denied access to temples?]&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;Sahoutara, Naeem (26 February 2014). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation news&quot;&gt;[http://www.thestatesman.net/news/41450-pak-sc-seeks-report-on-denial-of-access-to-hindu-temple.html &quot;Pak SC seeks report on denial of access to Hindu temple&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

=== पाकिस्थानस्य पाठ्यक्रमस्य अंशाः ===
[[सञ्चिका:Hindu_Temple_at_Tilla_Gogian.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम| प्राचीनहिन्दूमन्दिरस्य अर्मकाणि (Ruins, खंडहर) (जोगिरन सोल्ट रेंज, पाकिस्थानम्)]]

सतत-विकास-नीति-संस्थानस्य (Sustainable Development Policy Institute) विवरणानुसारं, &quot;पाकिस्थानस्य विचारधारायाः हठाग्रहः एव भारतस्य, हिन्दूजनानां च विरुद्धं द्वेषभावस्य मुख्यकारणम् अस्ति। पाकिस्थानस्य अस्तित्वस्य परिभाषा काले सर्वदा हिन्दूभिः सह तस्य सम्बन्धः योज्यते, अतः हिन्दूनां यावच्छक्यः, तावान् नकारात्मकः प्रचारः करणीयः इति पाकिस्थानस्य विचाराधारा अस्ति। तस्याः विचारधारायाः समर्थकानां तदेव कार्यम् अस्ति।&quot;.&lt;ref name=&quot;sdpi&quot;&gt;Nayyar, A.H. and Salim, A. (eds.)(2003). &lt;/ref&gt; मदरेसा-स्थलेषु शिक्षकैः प्रेरिताः मुस्लिम-विद्यार्थिनः हिन्दूमन्दिरेषु आक्रमणं कुर्वन्ति। तस्यां घटनायां शीघ्रतया वृद्धिः जायते च। &lt;ref&gt;https://sdpi.org/nmpc/Final%20Minutes%20of%20NMPC.pdf, page. 6 &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.dawn.com/news/672000&lt;/ref&gt;

न्यायाय, शान्त्यै च राष्ट्रीयायोगः ( National Commission for Justice and Peace), यत् पाकिस्थानस्थितं किञ्चन सेवाभाविसङ्घटनम् अस्ति, तस्य २००५ तमवर्षस्य विवरणानुसारं पाकिस्थानी-नीति-निर्मातारः पाकिस्थानस्य पाठ्यपुस्तकानाम् उपयोगः हिन्दूविरुद्धं घृणां वर्धयितुम् अकरोत् इति। &quot;निन्दापूर्णशत्रुतायाः निरङ्कुशं शासनं कुण्ठितमानसिकतां पोषयति। पाकिस्थानस्य पाठ्यपुस्तकेषु भारतं शत्रुतापूर्णप्रतिवेशित्वेन प्रदर्शयितुं सक्रियः प्रयासः जातः।&quot; विवरणं (report) कथयति यत्, 'पाकिस्थानस्य उद्भवः भारताद् अभवदित्यस्याः ऐतिहासिककथायाः विपरीतं, भिन्नञ्च पाकिस्थानस्य उद्भवचर्चा भवति।सर्वकारेण प्रकाशितेषु पाठ्यपुस्तकेषु छात्रेभ्यः पाठः भवति यत्, हिन्दवः तुच्छाः, अन्धविश्वासिनः च भवन्ति इति।' तस्मिन् विवरणपत्रे अग्रे लिखितम् अस्ति यत्, &quot;पाठ्यपुस्तकेषु सप्रयासम् उत्तेजनायाः (इस्लाम-स्य विनाशसम्बद्धं भयं प्रदर्शितम्) निरूपणं कृतम् अस्ति। पाकिस्थानस्य अद्यतनाः छात्राः, नागरिकाः, तस्य नेतागणः च सर्वेऽपि आंशिकसत्यस्य आखेटाः सन्तीति।&quot; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FpH37B2TeCs https://www.youtube.com/watch?]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wb5ZzcU5l10 https://www.youtube.com/watch?]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=702wnmPjsWg https://www.youtube.com/watch?]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wBbBy336iRo https://www.youtube.com/watch?]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=SU269LjX8BA https://www.youtube.com/watch?]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=n9lXZEDYA70 https://www.youtube.com/watch?]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=kWYr4yA3ukk https://www.youtube.com/watch?]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C04%5C25%5Cstory_25-4-2006_pg7_26 Hate mongering worries minorities], Daily Times (Pakistan), 2006-04-25&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LA Times Report: In Pakistan's Public Schools, Jihad Still Part of Lesson Plan&amp;amp;amp;amp;nbsp;— The Muslim nation's public school texts still promote hatred and jihad, reformers say.&quot;&gt;[http://articles.latimes.com/2005/aug/18/world/fg-schools18 In Pakistan's Public Schools, Jihad Still Part of Lesson Plan - The Muslim nation's public school texts still promote hatred and jihad, reformers say.] &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Outlook India Magazine Report: Primers Of Hate&amp;amp;amp;amp;nbsp;— History or biology, Pakistani students get anti-India lessons in all their textbooks; 'Hindu, Enemy Of Islam' - These are extracts from government-sponsored textbooks approved by the National Curriculum Wing of the Federal Ministry of Education.&quot;&gt;{{Cite web |title=Primers Of Hate - History or biology, Pakistani students get anti-India lessons in all their textbooks; 'Hindu, Enemy Of Islam' - These are extracts from government-sponsored textbooks approved by the National Curriculum Wing of the Federal Ministry of Education. |url=http://www.outlookindia.com/fullprint.asp?choice=2&amp;fodname=20051010&amp;fname=Pakistan+%28F%29&amp;sid=1 |access-date=2016-11-09 |archive-date=2006-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907003427/http://www.outlookindia.com/fullprint.asp?choice=2&amp;fodname=20051010&amp;fname=Pakistan+(F)&amp;sid=1 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/news/2003/jul/16guest.htm Noor's cure: A contrast in views]; by Arindam Banerji; 16 July 2003; Rediff India Abroad Retrieved on 2 January 2010&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.dawn.com/news/1225815&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://www.dawn.com/news/1038961&lt;/ref&gt;

== सम्बद्धाः लेखाः ==
* [[अफगानिस्थाने हिन्दुधर्मः|अफगानिस्थाने हिन्दूधर्मः]]
* [[चीनदेशे हिन्दुधर्मः|चीनदेशे हिन्दूधर्मः]]
* [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूसंस्कृतिः]]

== सन्दर्भः ==
{{reflist|2}}
&lt;div class=&quot;reflist columns references-column-width&quot; style=&quot;column-width: 30em; list-style-type: decimal;&quot;&gt;
&lt;references /&gt;&lt;/div&gt;

== अधिकवाचनाय ==

* &quot;Purifying the Land of the Pure: Pakistan's Religious Minorities&quot; by Farahnaz Ispahani, Publisher: Harper Collins India
* Yaqoob Khan Bangash, [http://tribune.com.pk/story/1121936/our-vanishing-hindus/ लुप्तप्रायाः अस्माकं हिन्दवः], The Express Tribune, 13 June 2016.

== बाह्यसम्पर्कतन्तुः ==

* [http://www.pakistanhinducouncil.org/default.asp पाकिस्थानहिन्दूपरिषदः जालस्थानम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724191724/http://pakistanhinducouncil.org/default.asp |date=2010-07-24 }}
* [http://www.webcitation.org/6CXEdgYii\12\08\story_8-12-2006_pg7_11 १९९२ तमे वर्षे ध्वस्तानां मन्दिराणां पुनर्निर्माणम् इच्छति हिन्दवः]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6367773.stm हिन्दवः पाकिस्थाने घृणाम् अनुभवन्ति]
* [http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/picture_gallery/07/south_asia_hindus_in_pakistan/html/1.stm पाकिस्थानिहिन्दूनां चित्राणि]
* [http://www.anindianmuslim.com/2006/05/hindu-majority-district-in-pakistan.html पाकिस्थाने हिन्दूबाहुल्यानि मण्डलानि]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7667850.stm पाकिस्थानस्य हिन्दूभ्यः पर्व]
* [http://tribune.com.pk/story/720580/explain-yourself-dha-wants-shc-to-shut-down-temple-built-on-residential-plot/ DHA इच्छति यत् SHC इत्येषः आवासीय भूखण्डे मन्दिरनिर्माणम् अवैधं घोषयेत् इति]

[[वर्गः:हिन्दुधर्मः]]</text>
      <sha1>fgexm96syipenn19e5i6egmq2aej723</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मैत्रीं भजत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58339</id>
    <revision>
      <id>500757</id>
      <parentid>426418</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="n5og7gn4yc6rwoiqwnge3gc4blx8vjy" xml:space="preserve">'''मैत्रीं भजत''' इति संस्कृतभाषा-स्तोत्रगीतं काञ्चीमठस्य परमाचार्यः इति मन्यमानेन [[चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वती | चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतिना]] काञ्चीमठस्य मठाधिपतिना रचितम् । अस्य गीतस्य सङ्गीत-संयोजनं रागमालिका-रूपेण कृतं सङ्गीत-संयोजकेन [[वसन्त-देसायी | वसन्त-देसायिना]] । गीतम् इदं विश्वदेशानाम् ऐक्यं प्रतिपादयति ।

==ऐतिहासिकविशेषः==

इदं गीतं संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः १९६६ तमवर्षस्य यू-एन्-दिनम् इति उत्सवस्य अङ्गतया, अक्टोबर्-मासस्य २३तमे दिनाङ्के संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः कार्यक्रमे [[न्यू-यार्क्-नगरम् | न्यू-यार्क्-नगरे]] श्रीमत्या [[MS सुब्बुलक्ष्मी | MS सुब्बुलक्ष्म्या]] गीतम् आसीत् । तत्र सर्वेषां मुक्तकण्ठश्लाघनाय पात्रम् अवहत् ।

अस्मिन् कार्यक्रमे गायनं कर्तुम् आहूता प्रसिद्धा भारतीया गायिका श्रीमती सुब्बुलक्ष्मी किं गीतव्यम् इति काञ्चीमठस्य चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतिनं पृष्टवती आसीत् । संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः लक्ष्यं सर्वराष्ट्राणां सामरस्यमेव भवतु इति आशया इदं गीतं रचयित्वा आशीर्वदितम् आसीत् ।

==रागसीचना==

[[सङ्गीत-रागः | रागः]] = [[यमन्-कल्याणी]], [[कापी]] इत्येताभ्यां रागाभ्यां, रागमालिकया च गीयते ।

[[तालः]] = [[आदितालः]] ।

==गीतसाहित्यम्==

मैत्रीं भजत अखिलहृज्जेत्रीम्
आत्मवदेव परानपि पश्यत ।
युद्धं त्यजत स्पर्धां त्यजत
त्यजत परेषु अक्रममाक्रमणम् ॥
जननी पृथिवी कामदुघास्ते
जनको देवः सकलदयालुः।
दाम्यतदत्तदयध्वं जनताः
श्रेयो भूयात् सकलजनानाम् ॥

==सन्दर्भोल्लेखाः==
{{reflist}}

;Sources
# गूगल्गणे अस्य गीतस्य विषये - https://groups.google.com/forum/#!topic/samskrita/hcNf0h3YLDc
# कर्णाटकसङ्गीतसङ्कलने इदं गीतम् - http://www.karnatik.com/c1438.shtml
# वार्तामाध्यमेषु तत्कालीनवार्ता - http://www.thehindu.com/fr/2005/09/16/stories/2005091600270300.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051221062024/http://www.thehindu.com/fr/2005/09/16/stories/2005091600270300.htm |date=2005-12-21 }}

[[Category:स्तोत्राणि]]

==बाह्यसम्पर्काः==
# ऐतिह्यस्य मूलस्रोतः - http://rlalitha.wordpress.com/2009/06/27/maitreem-bhajata-a-benediction/
# MS सुब्बुलक्ष्म्या गीतं श्रूयताम् - https://www.youtube.com/watch?v=Wg6S1DoQA6A</text>
      <sha1>n5og7gn4yc6rwoiqwnge3gc4blx8vjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रेस २</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62501</id>
    <revision>
      <id>500760</id>
      <parentid>499589</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7840" sha1="mm7bukvfhgcx4a04ehynhcn6lumi0gq" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name      = रेस २
| image     = 
| caption    = 
| director    = [[अब्बास-मस्तान]]
| producer    = रमेश एस तौरानी&lt;br&gt;[[रोनी स्क्रूवाला]]&lt;br&gt;[[सिद्धार्थ राय कपूर]]
| story     = किरण कोट्रियाल&lt;br /&gt;शिराज अहमद
| writer     = किरण कोट्रियाल&lt;br /&gt;शिराज अहमद
| starring    = [[सैफ अली खान]]&lt;br&gt;[[जान अब्राहम]]&lt;br&gt;[[दीपिका पादुकोण]]&lt;br&gt;[[अनिल कपूर]]&lt;br&gt;[[जैकलिन फर्नांडीस]]&lt;br&gt;[[अमीषा पटेल]]
| music     = '''संगीत:'''&lt;br&gt;[[प्रीतम]]&lt;br /&gt;[[यो यो हनी संग]] &lt;br&gt;'''पार्श्व संगीत:'''&lt;br&gt;[[सलीम-सुलेमान]]
| cinematography = रवि यादव
| editing    = हुसैन बर्मावाला
| studio     = इल्लुमिनाति फिल्म्स&lt;br&gt;टिप्स फिल्म्स
| distributor  = [[यूटीवी मोशन पिक्चर्स]]&lt;br&gt;टिप्स फिल्म्स
| released    = २६ जनवरी २०१३
| runtime    = १४६ मिनट&lt;ref name=Runtime&gt;{{cite web|title=''RACE 2'' (12A)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/race-2-2013-1|work=ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन|accessdate=25 अक्टूबर 2013|archive-date=2013-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124140744/http://www.bbfc.co.uk/releases/race-2-2013-1|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
| country    = [[भारत]]
| language    = [[हिन्दी]]
| budget     = {{INRConvert|94|c}}&lt;ref name=Budget&gt;{{cite web|title=Race 2 does well in overseas markets|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-31/box-office/36658124_1_overseas-markets-box-office-amrita-pandey|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|accessdate=25 अक्टूबर 2013|archiveurl=https://archive.ph/20130216073041/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-31/box-office/36658124_1_overseas-markets-box-office-amrita-pandey|archivedate=2013-02-16|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;
| gross     = {{INRConvert|180|c}}&lt;br/&gt;(वैश्विक)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=5572&amp;nCat= |access-date=2013-06-16 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130415074228/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&amp;articleid=5572&amp;nCat= |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
}}
'''रेस २''' २०१३ तमे वर्षे अब्बास-मस्तानदिगदर्शीत हिन्दीभाषाचलच्चित्रम्। अस्य चित्रस्य नायकः सैफ अली खान, नायिका दीपिका पादुकोण चास्ति। अनिल कपूर, जान अब्राहम, जैकलिन फर्नांडीस, अमीषा पटेल च अन्य प्रमुख कलाकाराः सन्ति। एषः २००८ चलचित्र [[रेस]]स्य उत्तरकृतिः।

== पात्र ==
* [[दीपिका पादुकोण]] - एलिना मलिक
* [[सैफ अली खान]] - रणवीर सिंह
* [[अनिल कपूर]] - रोबर्ट डि'कोस्टा (आरडी)
* [[जान अब्राहम]] - अरमान मलिक
* [[जैकलिन फर्नांडीस]] - ओमिशा
* [[अमीषा पटेल]] - आलूबालू/चेरी
* [[बिपाशा बसु]] - सोनिया (नी मार्टिन) (विशेष उपस्थिति)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT-race-2-is-low-on-sex-quotient-unlike-race-saif-ali-khan-4152874-NOR.html |title='Race 2' is clean and low on sex quotient: Saif Ali Khan |publisher=डैली डॉट भास्कर डॉट कॉम |date=19 जनवरी 2013 |accessdate=25 अक्टूबर 2013 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122050806/http://daily.bhaskar.com/article/ENT-race-2-is-low-on-sex-quotient-unlike-race-saif-ali-khan-4152874-NOR.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[राजेश खट्टर]] - विकम थापर
* [[आदित्य पंचोली]] - गोडफादर आन्जा
* [[आतिफ असलम]] - स्वयं (विशेष उपस्थिति)

== संगीत ==
{{Infobox album
| image = 
| Name = रेस २
| Type = संगीत
| Artist = [[प्रीतम]]
| Cover = 
| Released = ४ जनवरी २०१३
| Recorded = २०१२
| Genre = संगीत
| Length =
| Language = [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]|[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]|उर्दू
| Label = टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड
| Producer = 
| Reviews =
}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! क्र॰सं॰ !! गीत !! गायक !! अवधि
|-
| १ || &quot;पार्टी औन माई माइंड&quot; || [[केके]], [[प्रीतम]], शेफाली अल्वारेस, [[यो यो हनी सिंह]], बौब, यूआरएल || ३:४३
|-
| २ || &quot;बे इन्तेहां&quot; || आतिफ असलम, [[सुनिधि चौहान]] || ४:५१
|-
| ३ || &quot;लत लग गयी&quot; || बेनी दयाल, [[शाल्मली खोलगडे]] || ४:४५
|-
| ४ || &quot;अल्लाह दुहाई है&quot; || आतिफ असलम, [[विशाल डडलानी]], अनुष्का मनचंदा, ऋतु पाठक, मिकी वन || ४:१६
|-
| ५ || &quot;पार्टी औन माई माइंड (रीमिक्स)&quot; || केके, प्रीतम, शेफाली अलवारिस, यो यो हनी सिंह, बौब, यूआरएल || ४:४१
|-
| ६ || &quot;बे इन्तेहां (रीमिक्स)&quot; || [[आतिफ असलम]], सुनिधि चौहान || ५:१५
|-
| ७ || &quot;अल्लाह दुहाई है (रीमिक्स)&quot; || आतिफ असलम, अनुष्का मनचंदा, ऋतु पाठक &amp; मिकी वन || ४:१३
|-
| ८ || &quot;बे इन्तेहाँ (अनप्लग्ड)&quot; || [[राहुल वैद्य]], प्रीतम || ३:५९
|-
| ९ || &quot;रेस २ (मैशअप)&quot; || केके, प्रीतम, आतिफ असलम, यो यो हनी सिंह, बेनी दयाल, विशाल डडलानी, शालमाली खोलगाड़े, शेफाली अलवारिस, बॉब, यूआरएल (मैशअप: डीजे किरण कामत) || ४:०९
|}

== उत्तरकृत्ति ==
{{मुख्यलेखः|रेस ३}}

== सन्दर्भ ==
{{reflist}}

== बाह्यानुबन्धाः ==
* [http://tips.in/films/Race2 आधिकारिकं जालपृष्ठम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020020017/http://tips.in/films/Race2 |date=2013-10-20 }}
* {{IMDb title|1375789|Race 2}}

[[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि]]</text>
      <sha1>mm7bukvfhgcx4a04ehynhcn6lumi0gq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भोजेश्वरमन्दिरम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63247</id>
    <revision>
      <id>500752</id>
      <parentid>499636</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83071" sha1="92k74tw8uydzb4mmx9mdgg48omev931" xml:space="preserve">{{Infobox Mandir
|name         = भोजेश्वरमन्दिरम्
|image        = Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg&lt;!--Temple_of_Bhojpur.jpg --&gt;
|image_size           = 250
|pushpin_map     = मध्यप्रदेशः
|latd         = 23.1003
|latNS        = N
|longd        = 77.5797
|longEW        = E
|coordinates_region  = IN
|coordinates_display = title
|map_caption     = [[मध्यप्रदेश]]राज्ये स्थितिः
|map_size       = 250
|other_names     = भोजपुरमन्दिरम्, उत्तरभारतस्य सोमनाथः
|country       = [[भारतम्]]
|state/province    = [[मध्यप्रदेशः]]
|district       = [[रायसेनमण्डलम्]]
|locale        = भोजपुरम्
|elevation_m     = 463
| primary_deity    = [[शिवः]]
|important_festivals = [[महाशिवरात्रिः]]
|date_established   = [[११ शताब्दी]]
|governing_body    = [[भारतीयपुरातात्त्विकसर्वेक्षणविभागः]]
}}
'''भोजेश्वरमन्दिरं''' ('''भोजपुरमन्दिरम् इत्यपि प्रसिद्धम्''') [[मध्यप्रदेशराज्यम्|मध्यप्रदेश]]&lt;nowiki/&gt;स्य [[भोपाल]]&lt;nowiki/&gt;-महानगरात् अनुमानेन ३० किलोमीटर-दूरे स्थिते [[भोजपुरम्|भोजपुर]]&lt;nowiki/&gt;-नामके ग्रामे स्थितमस्ति। मन्दिरमिदं बेतवानद्याः तटे [[विन्ध्यपर्वतश्रेणी|विन्ध्यपर्वतमाला]]&lt;nowiki/&gt;सु स्थितायां गिरिकायां विद्यते।  मन्दिरस्य निर्माणं, तस्य शिवलिंगस्य स्थापना च [[धार]]&lt;nowiki/&gt;-प्रदेशस्य [[भोजदेवः|परमारराज्ञा भोजेन]] ([[१०१०]] - [[१०५३]] ई॰) कारिता। तस्य नाम्ना एव मन्दिरमिदं भोजपुरमन्दिरम् उत भोजेश्वरमन्दिरम् इति प्रसिद्धम् अभवत्। यद्यपि केषाञ्चन किंवदन्तीनाम् अनुसारं स्थलेऽस्मिन् मूलमन्दिरस्य स्थापना [[पाण्डवाः|पाण्डवैः]] मन्यते। मन्दिरमिदं &quot;उत्तरभारतस्य [[सोमनाथः]]&quot; इत्यपि ख्यातिः। अत्र प्राप्तेभ्यः शिलालेखेभ्यः ११ शताब्द्याः हिन्दूमन्दिर-निर्माणस्य स्थापत्यकला प्रत्यक्षा भवति। ततोधिकं ज्ञायते यत्, स्तूपस्य प्रयोगः भारते इस्लाम-आगमनात् अपि पूर्वं भवति स्म। एतस्य अपूर्णमन्दिरस्य बृहत्कार्ययोजना समीपवर्तिषु पाषाणशिलासु उत्कीर्णिता अस्ति। एतस्य  मानचित्रस्य आरेखानुसारं अत्र बृहतः मन्दिरस्य निर्माणयोजना आसीत्, मन्दिरं परितः स्थिते विशाले परिसरे अन्यानि मन्दिराणि अपि पूर्वायोजितानि आसन्। यदि मन्दिरस्य निर्माणकार्यं साफल्येन परिपूर्णम् अभविष्यत्, तर्हि एषः मन्दिरपरिसरः भारतस्य बृहत्तमेषु मन्दिरपरिसरेषु अन्यतमः अभविष्यत्।मन्दिरपरिसरं भारतीय-पुरातत्त्व-सर्वेक्षण-विभाग-द्वारा राष्ट्रिय-महत्त्वपूर्ण-स्मारकत्वेन चिह्नितम् अस्ति। तथा च अस्य पुनरुद्धारकार्यं कृत्वा अस्य पूर्ववत्स्थितिं कर्तुं प्रयासोऽपि कृतः अस्ति। मन्दिरस्य बहिः स्थापितानां पुरातत्त्वविभागस्य शिलालेखानुसारं मन्दिरस्य शिवलिंगं भारतस्य मन्दिरेषु सर्वोन्नतं विशालतम् अस्ति। मन्दिरस्यास्य प्रवेशद्वारम् अपि कस्यापि अन्यहिन्दूभवनस्य अपेक्षया बृहत्तमम् अस्ति। मन्दिरस्य समीपे एव मन्दिराय समर्पितः कश्चन पुरातत्त्वसङ्ग्रहालयः अपि निर्मितोऽस्ति। शिवरात्र्याः अवसरे राज्यसर्वकारेण अत्र प्रतिवर्षं भोजपुरोत्सव आयोज्यते।

== इतिहासः ==

=== पौराणिकं मतम् ===
पौराणिकमतानुसारं स्वमाता [[कुन्ती]] भगवतः शिवस्य पूजां कर्तुं शक्नुयात् इति उद्देशेन पाण्डवैः अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् एकरात्र्यात्मिके समये एव पूर्णं कृतं सङ्कल्पः कृतः परन्तु मन्दिरं निश्चितावधौ पूर्णं नाभवत्। अतः मन्दिरमिदं सम्प्रति अपि अपूर्णमस्ति।&lt;ref name=&quot;समाचार&quot;&gt;[https://www.khulasaa.in/yatra/bhojeshwar-temple-history-story-in-hindi/ शिवजी का ऐसा मन्दिर, जिसका निर्माण सुबह होने के कारण रह गया अधूरा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417101238/https://www.khulasaa.in/yatra/bhojeshwar-temple-history-story-in-hindi/ |date=2019-04-17 }}। समाचार-इण्डिया।१६-०९-२०१४ |accessdate= ०६-०२-२०१७&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;रसायन&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hindirasayan.com/religion/the-temple-is-unique-bhojeshwer-nath-६२०५|title=भोजेश्वर नाथ का अनोखा है यह मन्दिर|accessmonthday=|accessyear=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=|work=|publisher=हिन्दी रसायन|pages=|language=|archiveurl=|archivedate=|quote=|accessdate=०६-०२-२०१७}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ऐतिहासिकं मतम् ===
ऐताहिसकमतानुसारं मान्यता अस्ति यत्, मन्दिरस्य निर्माणं कलायाः, स्थापत्यविद्यायाः च संरक्षकः मध्यभारतीयः [[भोजदेवः|परमारवंशीयः राजा भोजदेवः]] ११ शताब्द्याम् अकारयत्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ignca.nic.in/coilnet/mw०४७.htm|title=भोजपुर|accessmonthday=|accessyear=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=एचटीएम|work=|publisher=इंदिरा गाँधी राष्ट्रीय कला केन्द्र|pages=|language=|archiveurl=|archivedate=|quote=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://raisenmandi.org/city.aspx|title=भोजपुर|accessmonthday=|accessyear=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=|work=|publisher=रायसेन कृषि उपज मंडी समिति|pages=|language=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170203031220/http://raisenmandi.org/city.aspx|archivedate=2017-02-03|quote=|accessdate=2018-08-04|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;केदार&quot;&gt;[http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-history/kedarnath-temple-history-raja-bhoj-११३०७०१००००९_१.html राजा भोज ने कराया था केदारनाथ मन्दिर का निर्माण]।[//hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE वेबदुनिया]।अनिरुद्ध जोशी 'शतायु'|अभिगमन तिथि:६-०२-२०१७&lt;/ref&gt; परम्परायाः, मान्यतायाः अनुसारं मन्यते यत्, तेन एव भोजपुरमन्दिरस्य, विलुप्तजलबन्धस्य च निर्माणं कारितम् आसीत्।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} परन्तु मन्दिरस्य निर्माणं पूर्णतां नागच्छत्, अतः अत्र एकः शिलान्यासः उत उद्घाटन/निर्माण-अङ्कनशिला न प्राप्यते। तथापि अत्रस्थस्य ग्रामस्य नाम भोजपुरम् एव भोजराजेन सह सँल्लग्नम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/१०.१०८०/०२६६६०३०.२००१.९६२८५९१|last=विलिस|first=माइकल|title=Inscriptions from Udayagiri: locating domains of devotion, patronage and power in the eleventh century|journal=साउथ इण्डियन स्टडीज़|volume=१७|issue=१|year=२००१|pages=४१-५३|language=अंग्रेज़ी}}&lt;/ref&gt; मान्यतानुसारं मन्दिरमिदं एकरात्र्यात्मके समये एव निर्मितव्यम् आसीत्, किन्तु अस्य छदिभागस्य कार्यं प्रातःकालात् पूर्वं पूर्णं नागच्छत्। अतः मन्दिरमिदम् अपूर्णमेव विद्यते। 

भोजराजेन निर्माणं कारितम् इत्यस्याः मान्यतायाः समर्थनं स्थलशिल्पेभ्यः प्राप्यते, येषां कार्बन-आयु-गणना ११ शताब्द्याः सुनिश्चिता भवति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} भोजपुरस्य समीपवर्तिषु जैनमन्दिरेषु, येषु तेषामेव शिल्पिनां परिचयचिह्नानि सन्ति, येषाम् अस्मिन् शिवमन्दिरे सन्ति; तेषु [[१०३५]] ई॰ वर्षस्य एव निर्माणतिथिः अङ्किता अस्ति। अनेकाः साहित्यिकरचनाः तु भोजरास्य उपस्थितेः बोधं कारयन्ति, परन्तु अस्य परिसरस्य ऐतिहासिकं साक्ष्यम् अपि १०३५ ई॰ वर्षे भोजराजस्य शासनस्य पुष्टिं करोति। भोजराजेन निर्मापितानि [[:en:Inscriptions of Bhoja#१०११_CE_Modasa_copper-plates|मोदस-ताम्र-पत्राणि]] (१०१०-११ ई॰), तस्य राजकविना दशबालेन रचिता चिन्तामणिसारणिका (१०५५ ई॰) इत्यादीनि तथ्यानि सर्वं तस्य उपस्थितिं पुष्टयन्ति। तस्य मन्दिरस्य निकटवर्त्तिषु क्षेत्रेषु कदाचित् त्रयः जलबन्धाः, एकः सरोवरश्च आसीत्। तादृशानां जलबन्धानां, सरोवरस्य च निर्माणं कश्चन शक्तिशाली राजा एव कारयितुं शक्नोति। तदेव उक्तानि तथ्यानि भोजराजेन निर्मापितम् इति पुष्टयन्ति।। पुरातत्त्वशास्त्री प्रो॰किरीट मनकोडी एतस्य मन्दिरस्य निर्माणकालं भोजराजस्य शासनस्य उत्तरार्धम् अर्थात् अनुमानेन ११ शताब्दीं मन्यते।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}}
[[सञ्चिका:Bhojpur_Temple_History.JPG|वामतः|लघुत्तम|मन्दिरस्य बहिः भारतीय-पुरात्त्व-सर्वेक्षण-विभागस्य मन्दिरसूचनापट्टः, यस्मिन् मन्दिरस्य विषये महत्त्वपूर्णाणि तथ्यानि लिखितान सन्ति।]]
&lt;span&gt;उदयपुर''-''प्रशस्तौपरवर्तिभिः'' ''&lt;/span&gt;परमारशासकैः  लेखयितेषु शिलालेखेषु उल्लेखकाले  ''मन्दिरैः परिपूर्मम् '' इत्यादयः वाक्यांशाः प्राप्यन्ते, तथा च शिवसम्बन्धितानि तथ्यानि समर्पितानि सन्ति। तेषु [[केदारनाथः|केदारेश्वरः]], [[रामेश्वरम्|रामेश्वरं]], [[सोमनाथः]], कालभैरवः, रुद्रः इत्यादीनां वर्णनं प्राप्यते। लोकोक्तीनां, परम्पराणां च अनुसारं ज्ञायते यत्, भोजराजेन [[सरस्वती देवी|सरस्वती]]&lt;nowiki/&gt;-मन्दिरस्य निर्माणम् अपि कारितम् आसीत्।&lt;sup&gt;(पश्यतु भोजशाला)&lt;/sup&gt; कश्नः जैन-लेखकः मेरुतुङ्गः स्वकृत्यौ प्रबन्धचिन्तामणौ  अलिखत्,  भोजराजः स्वस्य राजधान्याम् एव ([[धार]]) १०४ मन्दिराणां निर्माणम् अकारयत्। यद्यपि अद्यत्वे केवलं भोजपुरमन्दिरम् एव अवशिष्टम् अस्ति, यस्य नाम भोजराजेन सह संलग्नं भवितुम् अर्हति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}}

[[प्रबन्धचिन्तामणिः|प्रबन्धचिन्तामण्याः]] अनुसारं यदा भोजराजः  श्रीमाल-प्रदेशस्य यात्रायाम् आसीत्, तदा सः [[महाकविः माघः|महाकविमाघं]] ''भोजस्वामिन'' नामकस्य मन्दिरस्य विषये विर्णनम् अकरोत्। तस्य मन्दिरस्य निर्माणं तस्य समीपस्थायां योजनायाम् आसीत्। ततः राजा मालवा-प्रदेशं प्रत्यगच्छत् (मालवा-प्रदेशे एव भोजपुरं स्थितम् आसीत्।)। &lt;ref&gt;{{cite book|url=|title=The Prabandhacintāmani or Wishing-Stone of Narratives|author=मेरुतुंग आचार्य|translator=[[:w:Charles Henry Tawney]]|year=१९०१|publisher=[[एशियाटिक सोसाइटी]]|page=४९|language=अंग्रेज़ी}}&lt;/ref&gt; यद्यपि महाकविमाघः (७ शताब्दी) भोजराजस्य समकालीनः नासीत्, अतः एषा कथा कालभ्रमिता प्रतीयते।&lt;ref&gt;{{cite journal||author=[[:w:Hermann Jacobi|हर्मन जैकबी]]|title=ऑन भैरवी एण्ड माघ|journal=Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes|volume=तृतीय|year=१८८९|publisher=ओरियण्टल स्टडीज़ विभाग, विएना विश्वविद्यालय|page=१४१}}(अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt;

मन्दिरमिदं मूलतः कस्यचित् १८.५ मील लम्बमाने, ७.५ मील-विस्तृते च सरोवरस्य तटे निर्मितम् आसीत्।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} तस्य सरोवरस्य निर्माणयोजनायां भोजराजः पाषाणस्य, मृत्तिकानां च त्रीन् जलबन्धान् निर्मितवान्। जलबन्धेषु प्रथमः बेतवा-नद्यां निर्मितः आसीत्, यः एकभागात् जलावरोधस्य कार्यं करोति स्म। अन्येषु त्रिषु भागेषु गिरिकाः जलम् अवरोधयन्ति स्म। द्वितीयः अधुना मेण्डुआ-नाम्ना प्रसिद्धस्य ग्रामस्य निकटे द्वयोः गिरकयोः मध्यभागम् अवरोध्य जलनिकासं स्थगयति स्म। तृतीयश्च अधुना भोपाल-नगरे निर्मितः आसीत्, यः कस्याश्चित् वातावरणीयाः कालियासोत-नद्याः जलम् मार्गान्तरेण बेतवा-सरोवरं प्रति नयति स्म। एषः कृत्रिमः जलाशयः १५ शताब्दी-पर्यन्तं निर्मितः।।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} कस्याश्चित् गोण्ड-किंवदंत्याः अनुसारं [[मालवा]]&lt;nowiki/&gt;-नरेशः होशंग शाह इत्येषः स्वसेनायै जलबन्धस्यास्य विध्वंसाय आदेशम् अयच्छत्। तस्मिन् विध्वंसे मासत्रयाः अभूवन्। मान्यतायाः अनुसारं होशंगशाह इत्यस्य पुत्रः जलस्य सरोवरे निमज्जितः। तस्य शवः अपि न प्राप्तः। अत्यधिकान्वेषणे कृते सत्यपि सः न प्राप्तः, अतः क्रोधाविष्टः राजा जलबन्धम् एव अनाशयत्। जलबन्धेन सह समीपस्थं मन्दिरम् अपि तोप-द्वारा पातयितुं प्रयासम् अकरोत्। अत एव मन्दिरस्य  उपरि, पार्श्वे च अनेकानि मन्दिराङ्गानि भग्नानि सन्ति। जलबन्धस्यास्य जलरिक्ततयाः कारणेन समनन्तरमेव क्षेत्रेऽस्मिन् जलवायुपरिवर्तनम् अभवत्।&lt;ref name=&quot;मल्हार&quot;&gt;{{cite web|url=https://archive.li/९quP|title=राजा भोज का भोजपुर|accessmonthday=|accessyear=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=|work=मल्हार|publisher=वर्ल्ड प्रेस|pages=|language=|archiveurl=|archivedate=|quote=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ignca.nic.in/coilnet/mw०४७.htm|title=भोजपुर|accessmonthday=|accessyear=|last=कुमार|first=अमितेश|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=|work=|publisher=इंदिरा गाँधी राष्ट्रीय कला केन्द्र|pages=|language=|archiveurl=|archivedate=|quote=}}

&lt;/ref&gt;

एतस्मिन् प्रसिद्धे स्थले वर्षे द्विवारं मेला-उत्सवस्य आयोजनं भवति। क्रमशः [[मकरसङ्क्रमणम्|मकरसङ्क्रान्तौ]], [[महाशिवरात्रिः|महाशिवरात्र्यां]] च। तस्मिन् काले धार्मिकायोजनेऽस्मिन् दूरस्थानेभ्यः प्रतिभागिनः समागच्छन्ति। एतस्य सरोवरस्य विस्तार [[भोपाल]]&lt;nowiki/&gt;-नगरं यावत् अस्ति। मन्दिरनिर्माणे प्रयुक्ताः प्राषाणाः भोजपुरस्य पाषाणीयक्षेत्रेभ्यः एव स्वीकृताः सन्ति।&lt;ref&gt;[http://veergurjarkshatriyahistory.blogspot.in/२०१६/०६/bhojeshwar-mandir.html गुर्जर महाराजा भोग परमार के भोजेश्वर मन्दिर की...]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|वीरगुर्जर्क्षत्रियहिस्ट्री|ब्रेव इण्डियन हिस्ट्री|अभिगमन तिथि: १ फ़रवरी, २०१७&lt;/ref&gt; मन्दिरस्य निकटात् दूरपर्यन्तं पाषाणानां, शिलानां च शिल्पकलायाः अवशेषाः सम्प्राप्यन्ते। लेखिका विद्या देहेजिया स्वपुस्तके ''अर्ली स्टोन टेम्पल्स ऑफ़ ओडिशा''  मध्ये उल्लिखति यत्, भोजपुरस्य शिवमन्दिरस्य निर्माणशैली भुवनेश्वरस्य लिङ्गराजमन्दिरसस्य, अन्यमन्दिराणां च निर्माणशैलीवत् अस्ति।

=== अन्त्येष्टिस्मारकम् ===
भोजपुरमन्दिरे अनेकानि विशिष्टानि घटकानि सम्प्राप्यन्ते। तेषु गर्भगृहं, शिखरं, भित्तिः, छदि च अन्तर्भवन्ति। गर्भगृहस्य प्रभागे मण्डपस्य विलोपनः कृतः अस्ति। मन्दिरे स्तूपाकरास्य शिखरस्य स्थाने रेखीया छदि अस्ति। मन्दिरस्य बाह्य भित्तयः समतलाः सन्ति। किन्तु ताः १२ शताब्द्याः एव मन्यन्ते। एतेषां विशिष्टानां घटकानाम् अध्ययनं कृत्वा कश्चन शोधकर्त्ता कृष्णदेवः कथयति यत्, सम्भवतः मन्दिरमिदं [[अन्त्येष्टिसंस्कारः|अन्त्येष्टि]]&lt;nowiki/&gt;-क्रियाकर्म-सम्बन्धिकार्यैः सह सम्बद्धं भवेत्; एतादृशं तु प्रायः श्मशानस्थलानां निकटवर्त्तिस्थानेषु अद्यापि प्राप्यते। तस्य शोधकार्यस्य पुष्टिं कालान्तरे मधुसूदन ढाकी द्वारा अन्विष्टैः मध्यकालीन-वास्तुसम्बन्धिभिः पाठ्यैः अपि अभवत्। तेभ्यः खण्डितेभ्यः पाठ्यांशेभ्यः ज्ञानं जातं यत्, अनेकेषाम् उच्चकुलीनानां जनानां मृत्योः अनन्तरं तेषाम् अवशेषाणाम् उत अन्त्येष्ट्याः स्थलेषु स्मारकत्वेन मन्दिरनिर्माणं भवति स्म। एतादृशाणि मन्दिराणि स्वर्गारोहण-प्रासादत्वेन प्रसिद्धानि आसन्। पाठानुसारम् एतादृशेषु मन्दिरेषु एकलशिखरस्य स्थाने परस्परं पृष्ठभागं प्रति न्यूनजायमानायाः प्रस्तरशृङ्खलानां प्रयोगः जायते स्म। किरीट मनकोडी इत्यस्य अनुसारं भोजपुरमन्दिरस्य अधिरचना तस्मिन् प्रारूपे पूर्णतया सामाञ्जस्यं प्राप्नोति। तस्यानुमानानुसारं भोजराजः मन्दिरस्यास्य निर्माणं संभवतः स्वस्य स्वर्गवासिनः पितुः सिन्धुराजस्य उत ज्येष्ठपितुः वाकपति मुंज इत्यस्य कृते निर्मितवान् स्यात्, येषां मृत्युः शत्रुक्षेत्रे अपमानजनकरूपेण जातः आसीत्। {{Sfn|मनकोडी|१९८७}}

=== निर्माणस्य परित्यागः ===
[[सञ्चिका:Bhojpur_9-22.jpg|दक्षिणत|लघुत्तम|246x246पिट|मन्दिरस्य निकटस्थप्रदेशे उत्कीर्णायाः मन्दिरस्थापत्ययोजनायाः चित्रम्। ]]
अत्र दृष्ट्वा  प्रतीयते यत्, निर्माणकार्यं सहसा स्थिगितं जातम् इति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} यद्यपि तस्य कारणानि अधुनापि अज्ञातानि एव, किन्तु इतिहासवेत्तारः अनुमानं कुर्वन्ति यत्, एतादृशं कस्याश्चित् प्राकृतिकापदः, संसाधनानां आपूर्तेः अभावत् अथवा कस्यचित् युद्धस्य आरम्भत्वाच्च एव भवितुम् अर्हति इति। २००६-०७ मध्ये एतस्य पुनुरुद्धारकार्यस्य आरम्भात् पूर्वं छदः अपि नासीत्। अत एव इतिहासविद् के॰के॰मुहम्मद इत्येषः अनुमानम् अकरोत् यत्, छदः सम्भवतः निर्माणकाले एव दोषत्वात् पतितः स्यात्। तदा [[भोजदेवः|भोजराजः]] वास्तुदोषत्वात् पुनर्निर्माणम् अकृत्वा मन्दिरनिर्माणम् अस्थगयत् इति।&lt;ref name=&quot;KSShaini_२००७&quot; /&gt;

तत्कालिनात् परित्यक्तात् स्थलात् अपि अद्यत्वे इतिहासविदः, पुरातत्वविदः, वास्तुविदः च ११ शताब्द्याः मन्दिराणां निर्माणशैलीं, यान्त्रिकीं च बहुधा संशोधयितुम् अवसरं प्राप्नुवन्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}}  मन्दिरस्य उत्तरदिशायां, पूर्वदिशायां च भण्डारस्थलानि अपि प्राप्तानि सन्ति, यत्र विभिन्नस्तराणाम् अर्णानि शिल्पानि शिल्पाकृतयः च प्राप्यन्ते। ततोधिकं मन्दिरस्य उपरि भागस्य निर्माणाय गुरु-प्रस्तराणां शिल्पभागं प्रति नेतुं भण्डारभात् शीर्षभागं प्रति उपह्वरः (slope) अपि आसीत्।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} बहव्यः शिल्पाकृतयः भण्डात् तु आनिताः परन्तु स्थापनात् पूर्वं कार्यस्थगनत्वात् यथास्थाने प्राप्यन्ते। कदाचित् तासाम् उपयोगः मन्दिरनिर्माणस्य अनन्तरं बाह्यभागस्य निर्माणाय करणीयः स्यात्, किन्तु निर्माणकार्यस्य स्थगनात् तत्रैव त्यक्ताः। पुरातात्त्विक-सर्वेक्षण-विभागः ताः मूर्तीः २० शताब्द्याः भण्डारगृहं प्रति अनयत्।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}}

मन्दिरनिर्माणस्य स्थापत्ययोजनायाः विवरणं भण्डारभागस्य निकटस्थेषु प्रस्तरेषु उत्कीर्णम् अस्ति। {{sup|(''चित्रित'')}}&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LZ६oWxMFj३MC&amp;pg=PA२४२|title=डीके आईविटनेस ट्रॅवल गाइड: इण्डिया|editor=अरुणा घोष|publisher=पेन्ग्विन|year=२०११|isbn=९७८०७५६६८४४४०|page=२४२|language=अंग्रेज़ी}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} एतस्याः योजनायाः ज्ञातं भवति यत्, अत्र बृहन्मन्दिरपरिसरस्य निर्माणयोजना आसीत्, यस्मिन् अनेकानि मन्दिराणि परिकल्पितानि। परिकल्पनानुसारं मन्दिरपरिसरं यदि पूर्णम् अभविष्यत्, तर्हि भारतस्य बृहत्तमेषु मन्दिरपरिसरेषु अन्तरभविष्यत्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.patrika.com/news/bhopal/story-of-bhojpur-temple-१०७७९८३/|title=सावन का पहला सोमवार, कीजिए...|accessmonthday=|accessyear=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|format=|work=|publisher=पत्रिका, भोपाल|date=२०१५-०८-०३}}&lt;/ref&gt;

मन्दिरस्य, भण्डारस्य च निकटे, ग्रामस्य अन्यमन्दिरयोः च १३०० तः अधिक-शिल्पकाराणां परिचयचिह्नानि प्राप्यन्ते। तेषु मन्दिरस्य मुख्यभागस्य विभिन्नभागेषु ५० शिल्पकाराणां नामानि अपि सम्मिलितानि भवन्ति। तानि नामानि विहाय अन्यानि परिचयचिह्नानि अपि सन्ति, यथा - चक्रं, अर्धचक्रं, त्रिशूलं, स्वस्तिकं,  शङ्खाकृतिः, नागरीलिप्यां चिह्नानि इत्यादिकम्। तानि चिह्नानि शिल्पकाराणाम् उत तेषां परिवारजनानां कार्यराश्याः अनुमानम् उत आकलनं कर्तुम् अङ्कितानि आसन्, यानि मन्दिरस्य अन्तिमकार्योत्तरं दूरीभवन्ति स्म। किन्तु मन्दिरनिर्माणं पूर्णं नाभवत् अतः तानि यथास्थाने चिह्नितानि एव दरीदृश्यन्ते।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}}&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
सञ्चिका:A statue lying down at Shiv Temple, Bhojpur.jpg|स्थले काचित् अपूर्णा मूर्तिः
सञ्चिका:Palace frags PP.jpg|भण्डारात् प्राप्तः स्थापत्यखण्डः
सञ्चिका:Bhojeshwar temple carved rock fragments.jpg|प्रवेशद्वारस्य निकटे प्राप्ताः शिल्पाकृतयः
&lt;/gallery&gt;

== संरक्षणं, पुनुरुद्धारः च ==
[[सञ्चिका:Bhojpur_interior,_ceiling.jpg|वामतः|लघुत्तम|२००४ तमवर्षे मन्दिरस्य छदस्य दृश्यम्, ततदनन्तरमेव भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणविभागः छिद्राणि अपूर्यत्। तेन वर्षाजलेन मन्दिरस्य रक्षणम् अभवत्।]]
१९५० वर्षपर्यन्तं एतस्य मन्दिरस्य संरचना अतीव शीथिला आसीत्। निरन्तरं वर्षाजलस्य गर्भगृहे प्रवेशत्वात् भवतिस स्म।&lt;ref name=&quot;ASI_Bhopal_conserv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.asibhopal.nic.in/conservation/raisen_bhojpur.html|title=भोजपुर: कंज़र्वेशन &amp; प्रिज़र्वेशन|publisher=भारतीय पुरातात्त्विक सर्वेक्षण विभाग, भोपाल मण्डल|accessdate=२०१६-०५-१०}}&lt;/ref&gt; १९५१ वर्षे स्थलमिदं प्राचीनस्मारकत्वेन संरक्षणाधिनियमस्य १९०४&lt;ref&gt;[http://www.asiagracircle.in/docs/५.pdf प्राचीन स्मारक संरक्षण अधिनियम १९०४]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; इत्यस्य अन्तर्गततया भारतीय-पुरातात्त्विक-सर्वेक्षण-विभागाय संरक्षणं,  पुनरुद्धारं च कर्तुं प्रत्यर्पितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asibhopal.nic.in/monument/pdf/distt.raisen/bhojpur/savite_temple/PRE.pdf|title=भारत का गैज़ेट (पृ. २३६)|date=१९५१-०२-१७}}&lt;/ref&gt; १९९० दशकस्य आरम्भे, सर्वेक्षणविभागः मन्दिरस्य चतुष्पथस्य, गर्भगृहस्य सोपानानि सम्यकरोत्। ततश्च विस्थापितान् प्रस्तरान् पुनस्स्थापिताः। सः विभागः मन्दिरस्य उत्तर-पश्चिमीदिग्भागस्य भित्तिकायाः पुनरुद्धाराभियानम् अचलायत्। परन्तु मध्ये तत्कार्यम् अल्पकालं यावत् स्थगितम् आसीत्।

२००६-०७ मध्ये के॰के॰मुहम्मद-महोदस्य आध्यक्षीयविभागस्य कश्चन दलः स्मारकस्य पुनरुद्धारकार्यं पुनरारभत। संरचनायाः  विच्छिन्नं स्तम्भम् अपि सः दलः पुनरस्थापयत्। सः १२ टन-भारयुक्तः एकाश्म-स्तम्भः विशेषशिल्पकारैः, कर्मकरैः च मूलस्थापत्यवत् निर्मापनीयः आसीत्। अतः मूलसंरचनया सह दातात्म्यं धारयेरन्, तादृशानां प्रस्तराणाम् अन्वेषणम् आभारतम् अभवत्। कालान्तरे तादृशाः प्रस्तराः [[आगरा]]&lt;nowiki/&gt;-नगरात् सम्प्राप्ताः। ततः एतस्य स्तंभस्य निर्माणं सम्पन्नम् अभवत्। स्तम्भनिर्माणोत्तरं नूतना समस्या समुद्भूता। एतावतः बृहतः स्तम्भस्य कृते लम्बभुजः उत्तोलकः अनुपलब्धः आसीत्। अतः दलः उत्तोलकशृङ्खलां निर्मीय कार्यं पूर्णम् अकरोत्।&lt;ref&gt;[http://www.asibhopal.nic.in/conservation/raisen_bhojpur.html# भोजपुर-संरक्षण]।भारतीय पुरातात्त्विक सर्वेक्षण विभाग, भोपाल मण्डल के जालस्थल पर।(अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt; उत्तोलकानां शृङ्खलायाः निर्माणे तेषां षड् मासाः व्यतीताः। के॰के॰मुहम्मद ज्ञातवान् यत्, मन्दिरस्य स्तम्भयोः भारः ३३ टन आसीत्, तौ च एकाश्मौ एव अस्ताम्। अतः आधुनिक-प्रौद्योगिक्याः, संसाधनानां च अभावे तत्कालीनकर्मकरेभ्यः कार्यमिदम् असाध्यवत् स्यात्।

एषः दलः एव मन्दिरस्य छदस्य अनावृत्तं भागं मूलसंरचनया सह सामञ्जस्यपूर्णेन वास्तुघटकेन परिवर्तितवान्। सः घटकः फाइबर-काचेन निर्मितः, अतः मूलसंरचनायाः भागात् भारयुक्तः नास्ति। अतः प्रारूपे अनावश्यक भारम् अपि न पातयति। तथा च वर्षा-जलस्य स्रावम् अपि पूर्णतया अवरोद्धुं क्षमः अस्ति सः। तत्पश्चात् छदात् जल-स्रावम् उन्मूलयितुं विभागः भित्तिषु, नवीवछदे च घटकयोः स्थाने प्रस्तरणां वक्रशृङ्खलया आच्छादयत्। दलः मन्दिरस्य उत्तर-दक्षिणदिशः, पश्चिमबाह्यभागस्य च भित्तीनाम् अंशान् अपि पाषाणैः पर्यवर्तयत्।  मन्दिरस्य भित्तीषु शताब्दीभ्यः एकत्रितं मलम् अपि दलः दूर्यकरोत्।&lt;ref name=&quot;KSShaini_२००७&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/pray-in-the-shade/२३४८२७|title=Pray In The Shade|journal=[[आउटलुक]]|author=के.एस.शाइनी|date=११ जून, २००७}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt;

== स्थापत्यशैली ==
मन्दिरमिदं ''उत्तरभारतस्य [[सोमनाथः|सोमनाथ]]&lt;nowiki/&gt;त्वेन''  अपि प्रसिद्धम् अस्ति।&lt;ref&gt;[http://www.patrika.com/news/bhopal/story-of-bhojpur-temple-1077983/ सावन का पहला सोमवार, कीजिए...]|पत्रिका|भोपाल|०३-०८-२०१५|अभिगमन तिथि: ०१-०२-२०१७&lt;/ref&gt; '''निरन्धार'''शैल्यां निर्मिते मन्दिरेऽस्मिन् प्रदक्षिणापन्थाः (परिक्रममार्गः) नास्ति।&lt;ref name=&quot;अनमोल&quot;&gt;{{cite AV media|people=|date=|year=|title=भोजपुर - एक अन्मोल विरासत|trans-title=|medium=|url=https://hi.wikipedia.org/wiki/साँचा:Infobox_internet_video|access-date=|archive-url=|archive-date=|format=यू-ट्यूब वीडियो|time=|location=|publisher=[[भारतीय पुरातात्त्विक सर्वेक्षण विभाग]]|id=|isbn=|oclc=|quote=|ref=}}&lt;/ref&gt; मन्दिरं ११५ फीट (३५ मी॰) विशाले, ८२ फीट(२५ मी॰) विस्तृते, १३ फीट(४ मी॰) उन्नते भूभागे अवस्थितम् अस्ति। तस्मिन् भूभागे साक्षात् मन्दिरस्य गर्भगृहम् एव निर्मितम् अस्ति, यस्मिन् शिवलिङ्गं स्थापितम् अस्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} गर्भगृहस्य अभिकल्पनायोजनायां ६५ फीट (२० मी॰) विस्तृतः कश्चन वर्गः निर्मितः अस्ति, यस्य आन्तरिकं मानं ४२.५ फी॰(१३ मी॰) अस्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} शिवलिङ्गम् उपर्युपरि स्थापितानां त्रयाणां चूर्णप्रस्तराणां शीर्षभागे स्थापितम् अस्ति। तस्य  औन्नत्यं ७.५ फी॰(२.३ मी॰), व्यासः १७.८ फी॰(५.४ मी॰) च अस्ति। शिवलिङ्गमिदं २१.५ फी॰(६.६ मी॰) विस्तृते वर्गाकाराधारे स्थापितम् अस्ति। {{cite AV media|people=|date=|year=|title=भोजपुर - एक अन्मोल विरासत|trans-title=|medium=|url=https://hi.wikipedia.org/wiki/साँचा:Infobox_internet_video|access-date=|archive-url=|archive-date=|format=यू-ट्यूब वीडियो|time=|location=|publisher=[[भारतीय पुरातात्त्विक सर्वेक्षण विभाग]]|id=|isbn=|oclc=|quote=|ref=}} आधारसहितं शिवलिङ्गस्य आहत्य औन्नत्यं  ४० फी॰ (१२ मी॰) तः अधिकम् अस्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}}&lt;ref&gt;[http://www.tejnews.com/tejnews-५०३-४९-worlds-largest-shivling-built-on-the-same-stones.html तेज न्यूज़]।एक ही पत्थर पर बना विश्व का सबसे बड़ा शिवलिंग&lt;/ref&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.&quot;&gt;Sfn&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;1&quot; title=&quot;Last name of first (or only) author&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;मनकोडी&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;2&quot; title=&quot;Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;१९८७&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.&quot;&gt;Sfn&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;1&quot; title=&quot;Last name of first (or only) author&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;मनकोडी&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;2&quot; title=&quot;Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;१९८७&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;गर्भगृहस्य प्रवेशद्वारं ३३ फी॰ (१० मी॰) उन्नतम् अस्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} प्रवेश-भित्तौ अप्सरसां, शिवगणस्य, नदीनां, देवीनां च छवयः अङ्किताः सन्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} मन्दिरस्य भित्तयः बलुआ-प्रस्तराणां खण्डैः निर्मिताः वातायनरहिताः सन्ति। पुनरोद्धारपूर्वस्य भित्तिषु कोऽपि संश्लेषकः पदार्थः न प्रयुक्तः। उत्तरदक्षिणदिशः, पूर्वदिशः च भित्तिषु त्रीणि वातानुकूलानि निर्मितानि सन्ति, विशालकोष्ठकानि तेभ्यः आधारं यच्छन्ति। वातानुकूलस्य कोष्ठकाधारेण सह अलिन्दवत् दृश्यं प्राप्यते। सः वास्तव्येन अलिन्दः न परन्तु तथा दृश्यते। एते भूमिस्तरात् अतीवौन्नत्ये सन्ति, अतः भित्तौ एतेभ्यः अवकाशस्थानं न दृश्यते। उत्तरीयभित्तौ कस्याश्चित् मकराकृतेः नालिका अस्ति, या शिवलिङ्गे अर्पिताय जलाय निकासस्थानं प्रयच्छति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} सम्मुखभित्तिं विहाय मकराकृतिः बाह्यभित्तीनाम् एकमात्रं शिल्पाकृतिः अस्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} पूर्वदिशि देवीनाम् अष्ट शिल्पाकृतयः भित्तेः अन्तर्भागस्य शीर्षभागे  स्थापिताः सन्ति, यासु सद्यः केवलम् एका शिल्पाकृतिः एव प्राप्यते।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}}&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.&quot;&gt;Sfn&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;1&quot; title=&quot;Last name of first (or only) author&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;मनकोडी&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;2&quot; title=&quot;Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;१९८७&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.&quot;&gt;Sfn&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;1&quot; title=&quot;Last name of first (or only) author&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;मनकोडी&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;2&quot; title=&quot;Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;१९८७&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.&quot;&gt;Sfn&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;1&quot; title=&quot;Last name of first (or only) author&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;मनकोडी&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;2&quot; title=&quot;Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;१९८७&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.&quot;&gt;Sfn&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;1&quot; title=&quot;Last name of first (or only) author&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;मनकोडी&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;2&quot; title=&quot;Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;१९८७&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
सञ्चिका:Ceiling of the temple, Bhojpur.jpg|मन्दिरस्य स्तूपाकारः छदः, भारतीय-सर्वेक्षण-विभाग-द्वारा फाइबर-काचेन संरक्षितः
सञ्चिका:Shiva Temple, Bhojpur 08 - Gana.jpg|गणस्थापत्यम्
सञ्चिका:Shiva Temple, Bhojpur 03.jpg|प्रवेशद्वारे शिल्पाकृतयः
सञ्चिका:Bhojpur Temple (3).jpg|बाह्याः अट्टालिकाः
सञ्चिका:Bhojpur Mandir.JPG|मन्दिरस्य सम्पूर्णं चित्रम्
सञ्चिका:Drainage outlet from temple.JPG|मकराकृतेः जल-निकासनालिका
सञ्चिका:Lingam of Bhojpur temple, Raisen district, MP, India.jpg|गर्भगृहस्थितं शिवलिङ्गम्
&lt;/gallery&gt;उपान्तस्य प्रस्तरान् चतुर्षु भागेषु कोष्ठकाणि आश्रयं यच्छन्ति। तेषु कोष्ठकेषु देवयुगलस्य मूर्तयः उत्कीर्णाः सन्ति। यथा - शिव-पार्वत्यौ, ब्रह्म-सरस्वत्यौ, राम-सीते, विष्णु-लक्ष्म्यौ च। प्रत्येकं कोष्ठकस्य सर्वभागे एका आकृतिः अङ्किता अस्ति।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} यद्यपि मन्दिरस्य उपरि अधिरचना अपूर्णा अस्ति, किन्तु स्पष्टतया ज्ञातयते यत्, अस्य शिखररूपः तीर्यकतलयुक्तः छदः निर्माणयोजनायां नासीत् इति। किरीट मनकोडी इत्यस्य अनुसारं शिखरस्य अभिकल्पना निम्नौन्नत्ययुक्त-पिरामिड-आकारवत् निर्मिता स्यात्, या समवर्णा इति प्रसिद्धा, सा च मण्डपनिर्माणे बहुधा प्रयुज्यते।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} ऍडम हार्डी इत्यस्य अनुसारं शिखरस्य आकृतिः फामसान-आकारस्य (बाह्यभागात् रैखिकी) निर्मिता स्यात्, परन्तु अन्यसङ्केतेभ्यः एषा [[:en:Bhumija|भूमिज-]]&lt;nowiki/&gt;आकारस्य प्रतीयते।{{Sfn|मनकोडी|१९८७}} एतस्य मन्दिरस्य छदः स्तूपाकारः अस्ति, परन्तु इतिहासकाराणाम् अनुमानम् अस्ति यत्, मन्दिरस्यास्य निर्माणं भारते इस्लाम-धर्मस्य आगमनात् पूर्वमेव जातम् आसीत्। अतः मन्दिरस्य गर्भगृहे निर्मितः स्तूपाकारः छदः भारते स्तूपानां निर्माणस्य प्रचलनम् इस्लाम-पूर्वे अपि आसीत् इति प्रमाणयति। परन्तु इस्लामि-स्तूपानां निर्माणशैल्या एतस्य निर्माणशैली भिन्ना आसीत्। अतः केचन विद्वांसः निर्माणमिदं भारते सर्वप्रथममं स्पूपसहितं भवननिर्माणत्वेन अङ्गीकुर्वन्ति। छदः अपूर्णः अस्ति, परन्तु अत्यधिकः उत्कीरर्णः अस्ति। ३९.९६ फी॰(१२.१८ मी॰) उन्नताः चत्वारः अष्टकोणीयाः स्तम्भाः तस्मै आधारं यच्छन्ति।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asibhopal.nic.in/monument/raisen_bhojpur_savitetemple.html|title=Bhojpur Savite Temple|publisher=भारतीय पुरा. सर्वे. वि.- भोपाल मण्डल|accessdate=२०१६-०५-१०}}(अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt;{{Sfn|Bhattacharya|२००७|३२१}} प्रत्येकं स्तम्भः त्रिभिः स्तम्भैः सह युक्तः अस्ति। एते चत्वारः स्तम्भाः, द्वादशः उपस्तम्भाः च मध्यकालीनमन्दिराणां नवग्रह-मण्डपवत् निर्मिताः सन्ति, येषु १६ स्तम्भान् संयुक्ततया प्रयुज्य नव भागेषु तत्स्थानं विभज्यते। तत्र [[नवग्रहाः|नवग्रहाणां]] नव प्रतिमाः स्थापिताः सन्ति। मन्दिरस्यास्य प्रवेशद्वारम् अपि कस्यचित् अन्यहिन्दूभवनस्य प्रवेशद्वारस्य तुलनायां विशालम् अस्ति। द्वारमिदं ११.२० मी॰ उन्नतं, ४.५५ मी॰ विस्तृतं च अस्ति।{{-}}&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;hi&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot; title=&quot;This template creates a short author–date citation in a footnote. It allows you to link inline citation using Harvard citations (a form of short citations using parenthetical references) to their corresponding full bibliographic citations.&quot;&gt;Sfn&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;1&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;1&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;1&quot; title=&quot;Last name of first (or only) author&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;1&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;Bhattacharya&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;2&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;2&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;2&quot; title=&quot;Year for citations with one author, or last name of second author for citations with two or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;2&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;२००७&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-title&quot;&gt;&lt;span id=&quot;3&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-key&quot;&gt;3&lt;/span&gt;&lt;span data-key=&quot;3&quot; title=&quot;Year for citations with two authors, or last name of third author for citations with three or more authors&quot; class=&quot;cx-template-editor-param-desc&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-param-value&quot; data-key=&quot;3&quot; style=&quot;position: relative;&quot;&gt;३२१&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;मन्दिरमिदं अतीव उन्नतम् अस्ति, प्राचीनमन्दिरस्य निर्माणकाले भारयुक्तान् प्रस्तरान् उपरि आनेतुम् उपह्वरः निर्मितः अस्ति। मन्दिरस्य निकटे निर्मितस्य जलबन्धस्य पार्श्वे अनेकानि शिवलिङ्गानि सम्प्राप्यन्ते। तत्स्थानमेव शिवलिङ्गनिर्माणाय प्रयुक्तं स्यात् इति अनुमानं भवति।&lt;ref&gt;{{Cite book|year=१९९६|title=इण्डियन आर्कियोलॉजी १९९१-९२– ए रिव्यु|url=http://asi.nic.in/nmma_reviews/Indian%२०Archaeology%२०१९९१-९२%२०A%२०Review.pdf|page=१६९|publisher=[[भारतीय पुरातात्त्विक सर्वेक्षण विभाग]]|editor-last=बी पी सिंह|editor=बी पी सिंह}}(अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt;

== निकटस्थस्थलानि ==
भोजपुरस्य निकटस्थात् कुमरीग्रामात् किञ्चित् दूरे एव घनीभूतवनप्रदेशः वर्तते। वनप्रदेशस्य मध्ये एव वेत्रवती-नद्याः (बेतवा) उद्गमस्थलम् अस्ति, यत्र नदी एकस्मात् कुण्डात् उद्भवति। भोपाल-नगरस्य विशालजलाशयः [[भोजपुरम्|भोजपुर]]&lt;nowiki/&gt;स्य एव कश्चन जलाशयः अस्ति। तस्मिन् जलाशये निर्मितः जलबन्दः [[मालवा|मालवा-]]&lt;nowiki/&gt;शासकः होशंग शाह इत्येषः [[१४०५|१४०५-]][[१४३४]] ई॰ मध्ये अभङ्गयत्। भङ्गस्य कारणम् आसीत् यत्, एतस्य क्षेत्रस्य यात्रायां स्वपत्न्याः मृत्युः अभवत्। तस्य पत्न्याः मृत्योः कारणं कश्चन रोगः आसीत्। एवं जलप्लावनस्य मध्ये कश्चन भूखण्डः द्वीपस्य स्वरूपम् अनयत्। अधुना &quot;मंडीद्वीप'-नाम्ना सः भूभागः प्रसिद्धः। खण्डितजलबन्धं परितः अद्यापि खण्डिताः कलायुक्ताः प्रतिमाः इतस्ततः विकीर्णाः सन्ति। मन्दिरात् किञ्चित् दूरे बेतवा-नद्याः तटे एव [[पार्वती]]&lt;nowiki/&gt;देव्याः गुहा अस्ति। नदीपारं गन्तुं तस्मात् स्थलादेव नावः प्राप्यन्ते। यद्यपि भोजपुरमन्दिरं निर्जने, पर्वतीये च क्षेत्रेस्थितम् अस्ति, तथापि अत्र अनेके दर्शनार्थिनः समागच्छन्ति।{{Citation needed|date=जनवरी 2018}}

== भोजेश्वरमन्दिरस्य सङ्ग्रहालयः ==
मुख्यमन्दिरात् कदाचित् २०० मी॰ दूरे एव भोजेश्वरमन्दिराय समर्पितः कश्चन सङ्ग्रहालयः निर्मितः अस्ति। एतस्मिन् सङ्ग्रहालये चित्राणां, फलकानां, रेखाचित्राणां च माध्यमेन मन्दिरस्य, भोजराजस्य शासनेतिहासस्य च विषये सूचनाः प्रदर्शिताः सन्ति। सङ्ग्रहालये भोजराजस्य शासनस्य विवरणं, तस्य विषये लिखितपुस्तकानि, मन्दिरस्य शिल्पकाराणां चिह्नानि चापि प्राप्यन्ते। सङ्ग्रहालये प्रवेशाय शुल्कं नास्ति। एतस्य समयः प्रातः १०:०० वादनात् सांयं ०५:०० वादनं यावत् अस्ति।{{Citation needed|date=जनवरी 2018}}

== स्थलस्य उपयोगिता ==
अधुना मन्दिरमिदम् ऐतिहासिकस्मारकत्वेन भारतीय-पुरातात्त्विक-सर्वेक्षण-विभागस्य संरक्षणाधीनम् अस्ति।&lt;ref&gt;{{Sfn|हार्डी|२००७}} (अभी जालस्थल पर हिन्दी अनुवाद उपलब्ध नहीं है)&lt;/ref&gt; प्रदेशस्य राजधान्याः [[भोपाल|भोपाल-]]&lt;nowiki/&gt;नगर्याः सन्निकटत्वात् (२८&amp;nbsp;कि.मी), अत्र अधिकाधिकाः पर्यटकाः, श्रद्धालवः च सम्प्राप्नुवन्ति। २०१५ वर्षे स्थलमिदं ''सर्वश्रेष्ठ-अनुरक्षित-एवं-दिव्यांग- सहायी-स्मारक''-त्वेन राष्ट्रिय-पर्यटन-पुरस्कारम् (२०१३-१४) अलभत।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gujarat bags top award for comprehensive development of tourism|url=http://www.dnaindia.com/money/report-gujarat-bags-top-award-for-comprehensive-development-of-tourism-२१२६५१९|work=[[डी एन ए (अंग्रेजी समाचार पत्र)]]|date=१९-०९-२०१५}} (अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;

अपूर्णे सत्यपि स्मारकमिदं मन्दिररूपेण धार्मिकानुष्ठानेभ्यः प्रयुज्यते। महाशिवरात्र्यां अत्र &quot;मेला&quot; आयोज्यते। तदा सहस्रशः भक्ताः समागच्छन्ति।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=महाशिवरात्री बींग सेलिब्रेटेड एक्रॉस मध्य प्रदेश|url=http://zeenews.india.com/news/madhya-pradesh/mahashivratri-being-celebrated-across-madhya-pradesh_१८६३२७४.html|publisher=[[ज़ी न्यूज़]]|date=०७-०३-२०१६}}(अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation needed|date=८ मार्च २०१६}}&lt;/ref&gt; शिवरात्र्याः अवसरे मध्यप्रदेशसर्वकारेण अत्र भोजपुरोत्सवस्य आयोजनं क्रियते। ।&lt;ref name=&quot;Pioneer_२०१४&quot;&gt;{{Cite news|title='भोजपुर उत्सव' टू ऑब्ज़र्व महाशिवरात्रि|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhopal/bhojpur-utsav-to-observe-mahashivratri.html|work=द पॉयनियर|date=२६ फ़रवरी २०१४|accessdate=2018-08-04|archive-date=2017-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510111411/http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhopal/bhojpur-utsav-to-observe-mahashivratri.html|deadurl=yes}}(अंग्रेज़ी)&lt;/ref&gt; उत्सवे अनेके प्रसिद्धाः जनाः अपि भागं वहन्ति। २०१७ वर्षे कैलाश खेर,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kailash Kher performs at Bhojpur Utsav in Bhojpur|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/music-events/Kailash-Kher-performs-at-Bhojpur-Utsav-in-Bhojpur/articleshow/१८९२७९०२.cms|work=[[टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=१३ मार्च २०१३}}{{Cite web}}&lt;/ref&gt; ऋचा शर्मा, गण्ण स्मिर्नोवा, सोनू निगम च अत्र कार्यक्रमे स्वप्रस्तुतिम् अकुर्वन्।&lt;ref&gt;[http://www.freepressjournal.in/sonu-nigam-adds-charm-to-bhojpur-utsav/७९९७६७ &quot;सोनू निगम ऍडस चार्म टू भोजपुर उत्सव&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103025028/https://www.freepressjournal.in/sonu-nigam-adds-charm-to-bhojpur-utsav/%E0%A5%AD%E0%A5%AF%E0%A5%AF%E0%A5%AD%E0%A5%AC%E0%A5%AD |date=2023-11-03 }}&amp;#x20;(अंग्रेज़ी में).&amp;#x20;''द फ़्री प्रेस जर्नल''.&amp;#x20;९ मार्च २०१६&lt;span class=&quot;printonly&quot;&gt;.&amp;#x20;http://www.freepressjournal.in/sonu-nigam-adds-charm-to-bhojpur-utsav/७९९७६७ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103025028/https://www.freepressjournal.in/sonu-nigam-adds-charm-to-bhojpur-utsav/%E0%A5%AD%E0%A5%AF%E0%A5%AF%E0%A5%AD%E0%A5%AC%E0%A5%AD |date=2023-11-03 }}&lt;/span&gt;.{{अंग्रेज़ी}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=शिव के दरबार में सोनू निगम का बैंड, भोजपुर महोत्सव में बांधा समां|url=http://www.bhaskar.com/news/MP-BPL-HMU-sonu-nigam-band-in-bhojpur-festival-५२६९८५०-PHO.html|format=एच.टी.एम.एल.|publisher=[[दैनिक भास्कर]] (भोपाल संस्करण)|accessdate=७ फ़रवरी, २०१७|quote=महाशिवरात्रि का पर्व, अध्यात्मिक और ऑइकॉनिक स्थान भोजपुर पर परफार्म करना मेरे और बैंड के लिए खास है।}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;

== आवागमनम् ==
भोजपुर-तः २८ कि   ॰मी॰ दूरे राज्यस्य राजधानी भोपाल-नगरी अवस्थिता। तस्याः राजा-भोज-विमानक्षेत्रम् इतः निकटतमं विमानस्थानकं वर्तते।[[देहली|दिल्ली]], [[मुम्बई]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[ग्वालियर]] इत्यादिभ्यः महानरेभ्यः [[भोपाल]]&lt;nowiki/&gt;-नगराय् विमानानि उपलब्धानि सन्ति।{{Citation needed|date=जनवरी 2018}}

; रेल-सेवा

दिल्ली-चेन्नई, दिल्ली-मुम्बई च मुख्य-रेल- मार्गे भोपाल-नगरं, हबीबगंज-नगरं च निकटतमं रेलवे-स्थानम् अस्ति।{{Citation needed|date=जनवरी 2018}}

; बस-सेवा

भोजपुरं प्रति भोपालनगरात् बस-यानानि प्राप्यन्ते।{{Citation needed|date=जनवरी 2018}}

== सन्दर्भः ==
{{reflist|2}}

== सन्दर्भग्रन्थसूची ==

* {{Cite journal|last=मनकोडी|first=किरीट|year=१९८७|title=स्कॉलर-एम्परर ऍण्ड फ़्यूनेररी टॅम्पल: इलैवन्थ सैन्चुरी भोजपुर|url=http://vmis.in/Resources/digital_publication_popup?id=140#page/2|journal=[[:w:Marg (magazine)|मार्ग (पत्रिका)]]|volume=३९|issue=२|pages=६१-७२|publisher=[[:w:National Centre for the Performing Arts (India)|राष्ट्रीय प्रदर्शन कला केन्द्र (भारत)]]|language=अंग्रेज़ी|ref=harv}}

* {{Cite book|last=हार्डी|first=ऍडम|coauthors=मट्टिया साल्विनी (''संस्कृत से अनुवाद'')|title=थ्योरी एण्ड प्रॅक्टिस ऑफ़ टेम्पल आर्किटेक्चर इन मेडीवियल इण्डिया -|url=http://www.prasada.org.uk/theory-and-practice|pages=३०७|publisher=इं.गाँ.रा.कला केन्द्र तथा देव प्रकाशन|language=अंग्रेज़ी|format=हार्ड कवर|id=ISBN ९७८९३८१४०६४१०|ID=ISBN ९७८९३८१४०६४१०|quote=भोज’&lt;sup&gt;स&lt;/sup&gt; स्मारंगणसूत्रधार एण्ड भॊजपुर लाइन ड्रॉइंग्स|accessday=६|accessmonth=०२|accessyear=२०१७|accessdate=2018-08-04|archive-date=2017-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113156/http://www.prasada.org.uk/theory-and-practice|deadurl=yes}}
* {{Cite book|last=भट्टाचार्य|first=अजॉय कुमार|year=२००७|title=फ़ॉरेस्ट्री फ़ॉर द नेक्स्ट डिकेड|url=https://books.google.com/books?id=IiPzlhWemzcC&amp;pg=PA321|volume=२|publisher=कॉन्सेप्ट|isbn=९७८८१८०६९४२७१|ISBN=९७८८१८०६९४२७१|ref=harv}}
* {{Cite book|last=राजपुरोहित|first=भगवती लाल|year=२००५|title=भोजदेव स्मरांगण सूत्रधार|url=https://books.google.co.in/books?id=-NaJ54CwzKEC|pages=१३१|publisher=[[राजकमल प्रकाशन]]|id=ISBN ८१२६७१०४२X, ९७८८१२६७१०४२३|ID=ISBN ८१२६७१०४२X, ९७८८१२६७१०४२३}}: देखें:समरांगणसूत्रधार- हिन्दी विकिपीडिया पर
* {{Cite book|title=सामान्य अध्ययन - मध्यकालीन भारत का इतिहास|url=https://books.google.co.in/books?id=007YBgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|pages=२३७|publisher=उपकार प्रकाशन|language=हिन्दी|id=ISBN ९३५०१३६१५५, ९७८९३५०१३६१५७|ID=ISBN ९३५०१३६१५५, ९७८९३५०१३६१५७}}{{Dead link|date=जनवरी 2018}}
* {{Cite book|last=मिश्र|first=स्वाति|title=टेम्पल्स ऑफ़ मध्य प्रदेश|url=https://books.google.co.in/books?id=THW_OkoTuE4C&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|publisher=गुड अर्थ|editor-last=स्वाति मिश्र|editor=स्वाति मिश्र|language=अंग्रेज़ी|format=पेपरबैक|id=ISBN ९३८०२६२४९३, ९७८९३८०२६२४९९|ID=ISBN ९३८०२६२४९३, ९७८९३८०२६२४९९|accessday=६|accessmonth=२|accessyear=२०१७}}

== बाह्यसम्पर्कतन्तवः ==

# {{Youtube|2n0Y9q8ew8M|भोजपुर मन्दिर, भोपाल, मध्य प्रदेश}}
# {{Youtube|9-ZEybq_3l8|भोजपुर शिव मन्दिर}}
# [http://www.asibhopal.nic.in/conservation/raisen_bhojpur.html# भोजपुर-संरक्षण]।भारतीय पुरातात्त्विक सर्वेक्षण विभाग, भोपाल-मण्डलस्य जालस्थले।(अंग्रेज़ी)
# [http://asibhopal.nic.in/videos/video3.html भोजपुर - एक अनमोल विरासत] इत्यत्र दृश्यचलितं (विडियो) पश्यतु :- भारतीय-पुरातात्त्विक-सर्वेक्षण-विभागस्य आधिकारिके जालस्थले।

[[वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य तीर्थस्थानानि]]
[[वर्गः:मध्यप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]]
[[वर्गः:शिवमन्दिराणि]]</text>
      <sha1>92k74tw8uydzb4mmx9mdgg48omev931</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कृतिखरबन्दा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68242</id>
    <revision>
      <id>500725</id>
      <parentid>500550</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37084" sha1="ghz88qb4yv5sowhm16ast1ig9tln65p" xml:space="preserve">{{short description|Indian film actress}}{{Infobox person|name=कृति खरबन्दा|image=Kriti Kharbanda attends a friend’s wedding function (04) (cropped).jpg|caption=2018 वर्षीयचित्रम्|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|1990|10|29|df=yes}}&lt;ref name=&quot;Quint&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.thequint.com/news/hot-news/kriti-kharbanda-spends-a-working-birthday|title= Kriti Kharbanda spends a working birthday |date=29 October 2018 |accessdate=15 June 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|title=Kriti Kharbanda on turning 27: I honestly think age is just a number|work=[[Mid Day]]|date=1 November 2017|access-date=8 October 2019|archive-date=22 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022064612/https://www.mid-day.com/articles/kriti-kharbanda-on-turning-27-i-honestly-think-age-is-just-a-number/18699153|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=toi&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/kriti-kharbanda-hosts-a-halloween-themed-birthday-bash/articleshow/61337004.cms|title=Kriti Kharbanda hosts a Halloween themed birthday bash - Times of India|work=The Times of India|access-date=20 May 2018}}&lt;/ref&gt;|birth_place=नवदिल्ली, भारतम्|height=|nationality=भारतीयता|occupation=अभिनेत्री|years_active=2009-|relatives=}}
'''कृतिखरबन्दा''' (29 अक्तूबरमासे 1990 वर्षे जाता) भारतीया अभिनेत्री अस्ति। सा हिन्दी कन्नड तमिल तेलुगु चलचित्रेषु अभिनीतवती। तया SIIMA-पुरुस्कारम् Filmfare-Award-South-तः नामनिर्देशिनद्वयं च लब्धानि।

2009 वर्षे बोनि इति तेलुगु-चित्रे प्रथमाभिनयं कृतवती।

हिन्दीभाषीचित्रेषु प्रथमचित्रं 2016 वर्षे राज़-रीबूट इति आसीत् यस्मिन् चित्रे तस्याः अप्राग्र्यभूमिका आसीत्। खरबन्दया 2017 वर्षिये &quot;शादी में ज़रूर आना&quot; इति चित्रे बहुप्रशंसा लब्धा ।

== प्रारम्भिकजीवनम् ==
कृतिखरबन्दा दिल्ल्याम् जाता। रजनी अश्वनिः पितरौ स्तः।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.movieraja.in/kriti-kharbanda-pdofile-movies-photos/|title=Actress Kriti Kharbanda Profile, Movies and Photos|website=movieraja.in|access-date=11 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newindianexpress1&quot;&gt;{{cite web|author=Reddy, Maheswara|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|title=Kriti Kharbanda on flops, fairness &amp; future|work=The New Indian Express|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=5 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021851/http://www.newindianexpress.com/entertainment/interviews/article203834.ece|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; पञ्चापीयकुटुम्बमस्ति।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.rediff.com/movies/report/i-am-okay-with-kissing/20170612.htm|title='I am okay with kissing'|work=Rediff|access-date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; अनुजस्वसा तु इशिता अनुजभ्राता तु जयवर्धनः यः पेपर्-प्लेन्-निर्माणानि इति उद्योगस्ंस्थायाः संस्थापकः। कुटुम्बः 1990 दशकारम्भे बङ्गलूरं प्रत्यागच्छत्। बाल्ड्विन् इति बालिकानां पाठशालायां प्राथमिकविद्या लब्धा। तदनन्तरम् सा बिशप्-कोटन् इति बालिकानां पाठशालायां श्रीभगवान्महावीरजैनकलाशालायामपि पठितवती। &lt;ref name=&quot;newindianexpress1&quot; /&gt;आभरणरचनायाम् उपाधिपत्रं लब्धम्।&lt;ref&gt;{{cite web|author=M. L. Narasimham|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/angling-for-the-entertainer-tag/article805267.ece|title=Angling for the entertainer tag|work=The Hindu|date=1 October 2010|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;

विद्यार्थिकाले सांस्कृतिककार्यक्रमेषु बहुव्यस्ता एव इति सा कथितवति।&lt;ref name=&quot;newindianexpress1&quot; /&gt; बाल्ये सा नानाविज्ञापनेषु दृष्टा तथा विद्यार्थिकाले प्रतिरूपकार्यम् कृतवन्ती आसीत्। तयोक्तं यत् दूरदर्शनविज्ञापनेषु प्रकटयितुं बहूत्सुका&lt;ref name=&quot;southscope1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|title='People who tried to pull me down, are now claiming credit for my success' -Kriti Kharbanda|publisher=Southscope.in|date=2 May 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=17 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017135441/http://www.southscope.in/kannada/article/people-who-tried-pull-me-down-are-now-claiming-credit-my-success-kriti-kharbanda|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; कलाशालायाः पठनकाले भीमाभरण-स्पार्-फ़ैरेण्ड्लव्ली-इति स्थापनानाम् विज्ञापनेषु तस्याः दर्शनम् विशिष्टम्। स्पार् इति संस्थायाः विज्ञापनफलके तस्याः चित्रं प्रवासिनिर्देशकेन राजपिप्पलेन दृष्टम्। राजपिप्पलः तस्य चलचित्रस्य कृते नायिकायाः अन्वेषणम् कुर्वन् आसीत्। तथा खरबन्दयाः चित्रवृत्तिः आरब्धा।&lt;ref name=&quot;newindianexpress1&quot; /&gt; तयोक्तं यत् अभिनेत्री भवितुं योजना नास्ति किन्तु मातुः प्रोत्साहनेन हि तीव्रं चिन्तितवती।&lt;ref name=&quot;southscope1&quot; /&gt;

== वृत्तिः ==

=== प्रथमाभिनयम् (2009–12) ===
स्पारस्य विज्ञापनफलके दर्शनान्तरम् बोनि इति तेलुगुभाषीचित्रस्य नायिकायाः भूमिका लब्धा। चित्रस्य नायकभूमिका सुमन्तेन लब्धा।&lt;ref name=&quot;newindianexpress1&quot; /&gt; बोनिचितरेण तु नकारात्मकसमीक्षा लब्धा किन्तु कृत्याः अभिनयं प्रशंसितम्। सिफ़ि-जालस्थाने लिखितं यत् कृतेः वरणं सम्यगेव प्रथमचित्रं चेदपि कष्टं नानुभूतवती। सा सुन्दरं दृश्यते अपिच यदि सा सम्यक् निर्णयति भविष्ये वृत्तेः वृद्धिम् भवेत्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/boni-review-telugu-14894040.html|title=Movie Review : Boni|publisher=Sify.com|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; रेडिफ़-जालस्थलेन तु लिखितं यत् कृतिखरबन्दा सुन्दरं नूतना दृश्यते, प्रगतेः भूमिकाम् प्रत्यापकरूपेण कृतवती। किन्तु भविष्ये अभिनये किञ्चित् शोधनम् करणीयम्। &quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movies.rediff.com/report/2009/jun/12/boni-quite-a-mish-mash.htm|title=Boni: Quite a mish-mash – Rediff.com Movies|publisher=Rediff.com|date=12 June 2009|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;चित्रं धनार्जने विफलमभवत्&lt;ref name=&quot;thehindu1&quot;&gt;{{cite web|author=y. sunita chowdhary|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/pretty-woman/article1595510.ece|title=Pretty woman|work=The Hindu|date=3 April 2011|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/set-for-a-long-inning/article638004.ece|title=Set for a long inning|work=The Hindu|date=9 July 2009|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; पवनकल्याणेन सह तीनमार इति तेलुगुचित्रे मुख्यभूमिकाम् लब्धवती। विमोचितमग्रिमचित्रं तु चिरु इति कन्नडभाषीचित्रमासीत्।
[[सञ्चिका:Kriti_Kharbanda_at_60th_South_Filmfare_Awards_2013.jpg|लघुचित्रम्|2013 वर्षे फ़िल्म्फ़ेर्-दक्षिणभारतस्य समारोहे]]
तस्याः अभिनयं बहुप्रशंसितम् टैम्स्-आफ़-इण्डिया-इत्यनेन लिखितं यत् तस्याः अभिनयम् अवधीरितमेव। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Chirru/movie-review/6980715.cms|title=Chirru movie review: Wallpaper, Story, Trailer at Times of India|work=The Times of India|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; इण्डियाग्लित्स्-जालस्थाने लिखितं यत् सा सुन्दरी दृश्यते अभिनयं च सम्यगेव। IANS-इत्यनेन लिखितं यत् सा गानदृश्ये अतिसुन्दरी दृश्यते नृत्यम् अपि सम्यगेव।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/chirru-well-made-entertainer-kannada-movie-review-news-national-kluoOdhhifg.html|title=`Chirru` – well made entertainer (Kannada Movie Review)|publisher=Sify.com|date=20 November 2010|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; 2010 वर्षे चित्रं सफलमभवत् तथा कृत्योक्तम् यत् सा बहुप्रशंसा लब्धा कन्नडचित्रजगतः गौरवमपि लब्धं तथा नानाभिनयावकाशाणी प्राप्तानि।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/i-demand-what-i-deserve-kriti-kharbanda/283101-71-204.html|title=I demand what I deserve: Kriti Kharbanda – IBNLive|publisher=Ibnlive.in.com|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=20 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820035408/http://ibnlive.in.com/news/i-demand-what-i-deserve-kriti-kharbanda/283101-71-204.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; किन्तु द्वितीयकन्नडचित्रे अभिनयं बहुकालानन्तरमेव स्वीकृतम् &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/kriti-signs-two-kannada-films-news-kannada-llcqMAeiibe.html|title=Kriti signs two Kannada films|publisher=Sify.com|date=2 November 2011|access-date=29 May 2014|archive-date=5 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105201800/http://www.sify.com/movies/kriti-signs-two-kannada-films-news-kannada-llcqMAeiibe.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;2011 वर्षे अक्टूबरमासे सा चित्रचतुष्कम् स्वीकृतम्। &lt;ref name=&quot;dnaindia1&quot;&gt;{{cite web|author=Sunayana Suresh|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-kriti-kharbanda-to-romance-prem-in-her-new-film-adda-1599501|title=Kriti Kharbanda to romance Prem in her new film 'Adda'  &amp; Updates at Daily News &amp; Analysis|work=Daily News and Analysis|date=16 October 2011|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt;

2011 वर्षे अला मोदलैन्दी इति सफले तेलुगुहास्यचित्रे लघुभूमिका कृता&lt;ref name=&quot;thehindu1&quot; /&gt; तीनमार-इति चित्रस्य विमोचानस्य पूर्वे। सा तीनमार-चित्रे पुरातनदृश्येषु दृश्यते स्म। तेषु दृश्येषु 70 दशकस्य नायिका इव दृश्यते स्म। तयोक्तं यत् धारिताः वेशभूषा आभरणानि च स्वयंवृता एव।&lt;ref name=&quot;thehindu1&quot; /&gt; किन्तु चित्रस्य धनार्जनम् माध्यमेवाभवत्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html|title=Kriti causing major chaos!!! – Telugu Movie News|publisher=Indiaglitz.com|date=27 April 2009|access-date=17 August 2013|accessdate=8 October 2019|archive-date=29 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429160517/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/46596.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; अग्रिमे वर्षे सा मनोजमञ्चुना सह मिस्टर्-नूकय्य-इति तेलुगुचित्रे, प्रेम-अड्ड इति कन्नडचित्रे अभिनयं कृतवती। प्रेम-अड्ड तु तमिलभाषायां सुब्रमनियपुरम् इति चित्रस्य कन्नडे पुनर्निर्देशनमस्ति।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/prem-adda-review-lacks-native-elements-news-kannada-mmiskjfgjfd.html|title=Prem Adda review: Lacks native elements|publisher=Sify.com|date=11 December 2012|access-date=29 May 2014|archive-date=16 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216062542/http://www.sify.com/movies/prem-adda-review-lacks-native-elements-news-kannada-mmiskjfgjfd.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; प्रेम-अड्ड इति चित्रे सा आभाम् विना अभिनीतवती। तत्चित्रे तस्याः ताम्रवर्णः समस्यासीत् यतः सा चित्रे 80 दशकस्य ग्रामकन्या इव अभिनीतवती।&lt;ref name=&quot;dnaindia1&quot; /&gt; तत्भूमिका तदानीम् पर्यन्तं कष्टतमासीत् इति तयोक्तम्। यतः सा रूपसज्जतां त्यक्त्वा पल्पूलिता भूत्वा प्राञ्जरूपार्थं नग्नपादम् भ्रमति स्म। &lt;ref&gt;{{cite web|author=Shruti I L|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-m-taking-off-where-swati-left-kriti-kharbanda-1754666|title=I’m taking off where Swati left: Kriti Kharbanda  &amp; Updates at Daily News &amp; Analysis|work=Daily News and Analysis|date=21 October 2012|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; चित्रस्य कृते तया मात्रा सह वस्त्राणि रचितानि। 2013 वर्षे चित्रचतुष्कं विमोचितं द्वे कन्नडचित्रे द्वे तेलुगुचित्रे। भास्करनिर्देशकस्य ओङ्गोल्-गित्त-तेलुगुचित्रं यस्मिन् सा ग्रामकन्या इव अभिनीतवती&lt;ref&gt;{{cite web|author=m. l. narasimham|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/colourful-and-hot/article4254428.ece|title=Colourful and hot|work=The Hindu|date=30 December 2012|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; अपिच कल्याणरामस्य ओम्-3D इति तेलुगुचित्रजगति प्रथमम् त्रिमितीयम् चित्रं विफले अभवताम्।

=== प्रसिद्धता सफलता च (2013–15) ===
यशेन सह गूग्लि इति हास्यप्रेमचित्रस्य विमोचनतः तस्याः कन्नडचित्रजगति यात्रा वर्धते स्म। चित्रे तस्याः भूमिका वैद्यविद्यार्थिन्याः बहुप्रशंसितासीत्। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/googly-kannada-movie-review-17083|title=Googly Kannada Movie Review|publisher=Indiaglitz.com|date=20 July 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529162126/http://www.indiaglitz.com/googly-kannada-movie-review-17083|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Googly/movie-review/21169267.cms|title=Googly movie review|work=The Times of India|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; सिफ़ी-जालस्थले तु कृतिः प्रशंसिता यत् सा चित्रस्य हृदयः आत्मा च तस्याः उत्तमाभिनयेन हि सा विजयं लब्धवती। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/googly-review-kannada-15034472.html|title=Movie Review : Googly|publisher=Sify.com|access-date=29 May 2014|archive-date=24 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724234951/http://www.sify.com/movies/googly-review-kannada-15034472.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; चित्रस्य धनार्जनं तु 15 कोटिरुप्यकाणि एव 2013 वर्षे अधिकतम एव आसीत्। &lt;ref&gt;{{cite web|author=A Sharadhaa|location=[[Bangalore]]|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Sandalwood-Report-Card/2013/12/30/article1972285.ece|title=Sandalwood Report Card|work=The New Indian Express|date=30 December 2013|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=3 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703235646/http://www.newindianexpress.com/cities/bangalore/Sandalwood-Report-Card/2013/12/30/article1972285.ece|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/2013-a-sneak-peek-into-sandalwoods-box-office-news-kannada-nmyli8cbdag.html|title=2013– A sneak peek into Sandalwood’s box office|publisher=Sify.com|date=24 December 2013|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; कृत्याः प्रसिद्धत्वस्य वर्धनेन तु सा बेङ्गलुरु-टाइम्स्-इति पत्रिकया 2013 वर्षस्य मनोरमतम स्त्री इति घोषिता। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Most-Desirable-Woman-2013-Kriti-Kharbanda/articleshow/37077918.cms|title=I'm married to movies, but I'm having an affair: Kriti Kharbanda|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

गूग्लि-चित्रस्य सफलतानन्तरम् कन्नडचित्रजगति तस्याः प्रतिज्ञातत्वं वर्धितम्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/kriti-kharbandha-turns-busy-bee-news-kannada-ogciMecbihi.html|title=Kriti Kharbandha turns busy bee!|work=Sify}}&lt;/ref&gt; तयोक्तं यत् गूग्लि-पश्चात् बहूनि अभिनयावकाशानि प्राप्तानि येषु हिन्दीचित्रजगतः अपि द्वे आस्ताम् किन्तु सर्वाणि अस्विकृताणि यतः पूर्वम् अङ्गीकृतेषु चित्रेषु सा कार्यरता।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/People-started-taking-me-seriously-with-Belli-Kriti-Kharbanda/articleshow/44971014.cms|title=People started taking me seriously with Belli: Kriti Kharbanda|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}&lt;/ref&gt;2014 वर्षे विमोचितानि कन्नडचित्राणि सन्ति उपेन्द्रेण सह सूपर्रङ्गा, शिवराजकुमारेण सह ब्यल्ली, अपिच तिरुपति-एक्सप्रेस् यत् तेलुगोः व्यङ्कटाद्रि-एक्सप्रेस्-इत्यस्य पुनर्निर्देशनमस्ति।&lt;ref&gt;{{cite web|author=A Sharadhaa|location=[[Bangalore]]|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Sanju-Has-a-Blind-Date/2014/04/02/article2144815.ece|title=Sanju Has a Blind Date|work=The New Indian Express|date=2 April 2014|access-date=29 May 2014|accessdate=8 October 2019|archive-date=5 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605055943/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Sanju-Has-a-Blind-Date/2014/04/02/article2144815.ece|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; सर्वेषु चित्रेषु अभिनयानि प्रशंसितानि। सूपर्-रङ्गा इत्यस्मिन् तस्याः अभिनयेन SIIMA-इति संस्थायाः चतुर्थसमारोहे विवेचकेन वृता उत्तमाभिनेत्री इत्यनेन सा पुरुस्कृता।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kannada-award-winners-at-SIIMA/articleshow/48432299.cms|title=Kannada award winners at SIIMA|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}&lt;/ref&gt; फ़िल्म्फ़ेर्-इति संस्थया उत्तमाभिनेत्री-इति पुरुस्कारार्थमपि नामनिर्देशिता।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Filmfare-South-Kannada-nominations-2014/articleshow/47539337.cms|title=Filmfare South Kannada nominations 2014|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}&lt;/ref&gt; 2015 वर्षे दिसम्बरमासे कृतेः विमोचितम् अभिनीतं &quot;मिञ्चागि नी बरलु&quot; इति कन्नडचित्रमपि बहुप्रशंसितम्। तस्याः अभिनयम् तु विसेषप्रशंसम् लब्धम्।
टाइम्स्-आफ्-इण्डिया-पत्रिकया तु लिखितम् यत् सा छित्रस्य बृहत्तमः लाभः एव। &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movie-reviews/Minchagi-Nee-Baralu/movie-review/50072497.cms|title=Minchagi Nee Baralu Movie Review|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

संजु-वेड्स्-गीता-2 इति कन्नडचित्रे नेत्रेहीनायाः कन्याः मुख्या भूमिका कृता।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kriti-finally-signs-Sanju-Weds-Geetha-sequel/articleshow/46355642.cms|title=Kriti finally signs Sanju Weds Geetha 2|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; नेनपिरलीप्रेम्ना सह दलपतिचित्रं कृतं&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news-interviews/Prem-and-Kriti-Kharbanda-in-Prashant-Rajs-next/articleshow/34427703.cms|title=Prem and Kriti Kharbanda in Prashant Raj’s next – The Times of India|work=The Times of India|date=1 May 2014|access-date=29 May 2014}}&lt;/ref&gt; पापुचित्रे मुखभूमिका कृता&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Kriti-Kharbanda-returns-to-work/articleshow/47242895.cms|title=Kriti Kharbanda returns after a break|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}&lt;/ref&gt; ब्रूस्ली इति स्रीनुवैट्लेन निर्देशिते तेलुगुचित्रे मुख्या भूमिका रामचरणेन कृता।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Kriti-Kharbanda-is-excited-about-her-film-with-Ram-Charan/articleshow/47001435.cms?|title=Kriti Kharbanda is excited about her film with Ram Charan|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}&lt;/ref&gt;


=== सद्यस्कालीनता (2016–अधुना) ===
[[सञ्चिका:Kriti_Kharbanda_at_'Femina_Style_Diva_2014'.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|Kharbanda at 'Femina Style Diva 2014']]
राज़रीबूट-इति विक्रमभट्टेन निर्देशिते चित्रे इमरानहाश्मिना मुख्याभिनयं कृतवती।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/South-actress-Kriti-Kharbanda-in-Raaz-4/articleshow/49845876.cms|title=South actress Kriti Kharbanda in 'Raaz 4'|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt; रोमेनिये अधिकतम चित्रीकरणमभवत्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Watch-Emraan-Hashmi-and-Kriti-Kharbanda-shoot-Raaz-4-in-freezing-Romania/photostory/50626202.cms&quot;Emraan|title=Hashmi and Kriti Kharbanda shoot 'Raaz 4'|publisher=|access-date=29 September 2017}}&lt;/ref&gt; सा मास्तिगुडि-इति नागशेखरेण निर्देशिते कन्नडचित्रे दुनियाविजयेन सह मुख्याभिनयं कृतवती।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|title=Kriti Kharbanda enters the Maasti Gudi! »|publisher=|accessdate=2019-10-08|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303053317/http://filmcultr.com/kriti-karabanda-enters-the-masti-gudi/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ब्रूस्ली इति तस्याः प्रथमे तमिल-चित्रे जीवीप्रकाशकुमारेण सह मुख्याभिनयं कृतवती।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Kriti-Kharbanda-opposite-GV-in-Bruce-Lee/articleshow/49103544.cms|title=Kriti Kharbanda opposite GV in Bruce Lee|work=The Times of India|access-date=28 September 2015}}&lt;/ref&gt;

2017 वर्षे खरबन्दया चित्रद्वयं कृतम् गेस्टिन्लन्दन-इति हास्यचित्रं शादी-में-जरूर-आना-इति हास्यप्रेमचित्रं च।

2018 वर्षे कार्वान् इति चित्रे लघुभूमिकाम् तत् पश्चात् दलपति-इति कन्नडचित्रे मुख्यभूमिकाम् कृतवती। तत्वर्षे एव वीरे-की-वेडिङ्ग् यमलापगलादीवाना-फिर-से इति चित्रद्वयम्।

सितम्बरमासपर्यन्तम् लब्धसमाचारानुसारे, आगामिचित्राणि सन्ति साजिदनादियादवालेन हाउस्-फुल-4-इति पुनर्जन्मविषयं संबन्द्य हास्यचित्रम् यस्मिन् तस्याः भूमिका अस्ति राजकुमारी मीनायाः नेहयाः च,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/kriti_official/status/1176807070718316545|title=Kaise Rajkumari Meena aur Neha ki kismat unke saath ek anokha khel khelti hai! Jaanne ke liye dekhiye #Housefull4 Trailer on 27th September.|publisher=|accessdate=25 September 2019}}&lt;/ref&gt; पागलपन्ती-इति अनीस्-बस्मीना,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/john-abraham-anil-kapoor-ileana-dcruz-kriti-kharbanda-to-start-shooting-for-pagalpanti-in-london/articleshow/67966665.cms|title=JOHN ABRAHAM, ANIL KAPOOR, ILEANA D'CRUZ, KRITI KHARBANDA TO START SHOOTING FOR PAGALPANTI IN LONDON|website=Mumbai Mirror India Times|date=13 February 2019|access-date=5 June 2019|archive-date=13 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213075602/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/john-abraham-anil-kapoor-ileana-dcruz-kriti-kharbanda-to-start-shooting-for-pagalpanti-in-london/articleshow/67966665.cms|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; चेहरे-इति रूमीजाफ्रीना,&lt;ref&gt;{{citenews|url=https://www.asianage.com/entertainment/bollywood/100519/amitabh-bachchan-and-emraan-hashmi-starrer-finally-gets-its-title-find-out-here.html|title=Amitabh Bachchan and Emraan Hashmi starrer finally gets its title; find out here|newspaper=[[The Asian Age]]|date=10 May 2019|accessdate=10 May 2019}}&lt;/ref&gt; तैश्-इति बिजोय्-नाम्बियारेण&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1156133589181841410|title=#Announcement: Pulkit Samrat, Jim Sarbh, Harshvardhan Rane, Kriti Kharbanda and Sanjeeda Sheikh... #Taish shooting commences... Directed by Bejoy Nambiar... Produced by Bejoy Nambiar, Shivanshu Pandey and Deepak Mukut... Ease My Trip and Getaway Pictures presentation.|publisher=|accessdate=30 July 2019}}&lt;/ref&gt; अपिच वान्-इति प्रवासविषयं संबन्द्य तमिलचित्रं यस्मिन् दुल्करसल्मानः अपि अभिनयति।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/051218/kriti-kharbanda-and-kalyani-priyadarshan-to-romance-dulquer.html|title=Kriti Kharbanda and Kalyani Priyadarshan to romance Dulquer|last=Subramanian|first=Anupama|date=5 December 2018|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=19 August 2019}}&lt;/ref&gt;

== चित्रावलिः ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+चिह्नम्
| style=&quot;background:#ffc;&quot; |{{dagger|alt=Films that have not yet been released}}
|अविमोचितस्य चित्रस्य
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्षः
!चलचित्रम्
!भूमिका
!भाषा
!टिप्पणी
|-
|2009
|बोनी
|प्रगतिः
|तेलुगुः
|
|-
|2010
|चिरु
|मधुः
|कन्नडम्
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|अलामोदलैन्दी
|सिम्रन्
| rowspan=&quot;3&quot; |तेलुगुः
|
|-
|तीन्मार्
|वसुमतिः
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012
|मिस्टर्-नूकय्य
|अनुराधा
|
|-
|प्रेम-अड्ड
|गिरिजा
| rowspan=&quot;2&quot; |कन्नडम्
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2013
|गलाटे
|अङ्किता
|
|-
|ओङ्गोल्-गित्त
|संध्या
| rowspan=&quot;2&quot; |तेलुगुः
|
|-
|ओम्-3डी
|अञ्जली
|
|-
|गूग्ली
|स्वातिः
| rowspan=&quot;5&quot; |कन्नडम्&lt;br /&gt;
|SIIMA-संस्थया कन्नडचित्रेषु उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2014
|तिरुपति-एक्स्प्रेस्
|प्रार्थना
|
|-
|सूपर्-रङ्गा
|स्वातिः
|SIIMA-संस्थया कन्नडचित्रेषु विवेचकैः उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता
फ़िल्म्फ़ेर्-संस्थया कन्नड-चित्रेषु उत्तमाभिनेत्री इति पुरुस्कृता
|-
|ब्यल्ली
|स्नेहा
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|मिञ्चागी नी बरलु
|प्रियङ्का
|
|-
|ब्रूस्ली द फ़ैटर्
|काव्या
|तेलुगुः
|फ़िल्म्फ़ेर्-संस्थया तेलुगुचित्रेषु सहायकभूमिकायाम् उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता
SIIMA-संस्थया तेलुगुचित्रेषु सहायकभूमिकायाम् उत्तमाभिनेत्रयाः पुरुस्कारार्थम् नामनिर्देशिता
|-
|2016
|राज़रीबूट
|शैना
|हिन्दी
|बालिवुडे प्रथमचित्रम्
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2017
|ब्रूस्ली
|सरोजादेवी
|तमिलम्
|प्रथमतमिलचित्रम्
|-
|मास्तिगुडि
|रानी
|कन्नडम्
|
|-
|गेस्टिन्लन्दन
|अनाया
| rowspan=&quot;3&quot; |हिन्दी
|
|-
|शादी-में-जरूर-आना
|आरती
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2018
|कार्वान्
|रुमाना
|लघुभूमिका
|-
|दलपति
|वैदेही
|कन्नडम्
|
|-
|वीरे-की-वेडिङ्ग् 
|गीत्
| rowspan=&quot;3&quot; |हिन्दी
|
|-
|यमलापगलादीवाना-फिर-से
|चीकू
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
| style=&quot;background:#ffc;&quot; |हाउस्-फुल-4{{dagger}}
|राजकुमारी मीना/नेहा
|
|-
| style=&quot;background:#ffc;&quot; |वान्{{dagger}}
|घोषितव्या
|तमिलम्
|
|-
| style=&quot;background:#ffc;&quot; |पागलपन्ती{{dagger}}
|झान्वी
| rowspan=&quot;3&quot; |हिन्दी
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/BazmeeAnees/status/1097472264130330626|title=Anees Bazmee on Twitter|publisher=|accessdate=18 February 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2020
| style=&quot;background:#ffc;&quot; |चेहरे{{dagger}}
|घोषितव्या
|चित्रीकरणं न समाप्तम्
|-
| style=&quot;background:#ffc;&quot; |तैश{{dagger}}
|घोषितव्या
|चित्रीकरणं न समाप्तम् &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1156133589181841410|title=#Announcement: Pulkit Samrat, Jim Sarbh, Harshvardhan Rane, Kriti Kharbanda and Sanjeeda Sheikh... #Taish shooting commences... Directed by Bejoy Nambiar... Produced by Bejoy Nambiar, Shivanshu Pandey and Deepak Mukut... Ease My Trip and Getaway Pictures presentation.|publisher=|accessdate=30 July 2019}}&lt;/ref&gt;
|}

== आधाराः ==
{{Reflist|30em}}

== सम्बद्धाः लेखाः ==
{{Commons category}}

* {{IMDb name|3713653}}
* {{Instagram|kriti.kharbanda}}
{{authority control}}</text>
      <sha1>ghz88qb4yv5sowhm16ast1ig9tln65p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आनिरुध् राविचन्देर्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69268</id>
    <revision>
      <id>500717</id>
      <parentid>489937</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T23:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16766" sha1="3lq11ge42is0t2ps4fkrzc9cvfk18so" xml:space="preserve">{{Infobox user
&lt;!-- INFOBOX FORMATTING --------&gt;
| abovecolor  	=
| color       	=
| fontcolor   	=
| abovefontcolor  =
| headerfontcolor =
| tablecolor  	=
&lt;!-- LEAD INFORMATION ----------&gt;
| title       	= चलच्चित्रलोकः
| status      	=
| image       	=
| image_caption   = 
| image_width 	= 250px
| name        	= आनिरुध् राविचन्देर्
| birthname   	= 

| pen_name   	= 
| gender      	= 
| languages   	= तमिल्
| birthdate   	= १९९०
| birthplace  	= 
| location    	= चेन्नै
| country     	= भारत
| nationality 	= 
| ethnicity   	= 
| occupation  	= स्वरसंयोजकः, गीतरचनकारः, गायकः, ध्वनिमुद्रणोद्यमी च ।
| employer    	= 
| education   	= 
| primaryschool   = 
| intschool   	= 
| highschool  	= 
| university  	= 
| college     	= 
| hobbies     	= 
| religion    	= 
| politics    	= 
| movies      	=
| books       	=
| interests   	=
&lt;!-- CONTACT INFO --------------&gt;
| email       	= 
| irc         	=
| facebook    	= 
| twitter     	=
| joined_date 	=
| first_edit  	=
| userboxes   	=
}}

{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;width:22em&quot;
|+आनिरुध् राविचन्देर्
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |—&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;role&quot;&gt;[[Wikipedia|Wikipedian]]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;—
|}
आनिरुध् राविचन्देर् भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतकोविदस्य जन्म क्रि.श.१९९० तमे वर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने अभवत् । सङ्गीतसंयोजकः, ध्वनिमुद्रिकानिर्मापकः, गायकः इति लोके विख्यातः । क्रि.श. २०१२ तमे वर्षे स्वरसंयोजनवृत्तिम् आरब्धवान् ।

एतावति काले अनेन १४वारं फिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ११वारं दक्षिणफिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ४वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तयः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः, एका गोल्डन्-ग्लोब्-प्रशस्तिः, च प्राप्ताः । लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् इति महाविद्यालये पाश्चात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं कृत्वा पदवीं प्राप्तवान् । ततः स्वस्थानं चेन्नैनगरम् आगत्य स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड इन् इति सुव्यवस्थितां ध्वनिशालाम् आरब्धवान् ।  भारतस्य चलच्चित्रोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियचलच्चित्राणि, नाटकरङ्गमन्दिराणि इत्यादिषु सङ्गीतसंयोजनं कृत्वा स्वकौशलं प्रदर्शितवान् । तेन स्वरसंयोजितानि चलच्चित्रगीतानि १५०दशलक्षाधिकानि विक्रीतानि सन्ति । अपि च २००दशलक्षाधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः विक्रीताः सन्ति ।  अतः अयं विश्वप्रसिद्धः स्वरसम्राट् अभवत् । अस्य सङ्गीतस्य वैशिष्ट्यं नाम विद्युन्मानविन्यासस्य सङ्गीतस्वरैः पौर्वात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य मिश्रणम्, विश्वस्तरस्य सङ्गीतप्रकारः, नूतनतन्त्रज्ञानस्य वाद्यपरिकराणि अपि च साम्प्रदायिकवाद्यानां समानसमागमः च । भारतस्य प्रसिद्धा दिनपत्रिका टैम्स् म्यागज़िन् मोझार्ट् आफ् मद्रास् इति प्राशंसत् । तमिळुविमर्शकाः इसै पुयाल् इति वर्णितवन्तः ।

&lt;br /&gt;

===== प्रशस्तिपुरस्काराः =====
[[भारतम्|भारतस्य]] चलच्चित्रसङ्गीतस्य क्षेत्रे अनुपमां प्रतिभां प्रदर्श्य योगदानं कृतवता रहमानेन नैके पुरस्काराः प्राप्ताः । तेषु क्रि.श.१९९५ क्रि.श.१९९५तमे वर्षे मारिषस् राष्ट्रियप्रशस्तिः, मलेषियन् प्रशस्तिः च प्रधाने । प्रथमवारं वेस्ट् एण्ड् निर्माणस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजितवान् इति लारेन्स् ओलिवियर् प्रशस्तेः नामनिदेशनम् अभवत् । स्वस्य सङ्गीते स्वरप्रस्तारेषु नावीन्यं प्रदर्शितवान् इति [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]], चतुर्वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः च प्रदत्ताः। ६ तमिळुनाडुचलच्चित्रप्रशस्तयः, १४ फिलं फेर् प्रशस्तयः. १२दक्षिणफिल्म फेर् प्रशस्तयः, तस्य यशांसि द्योतयन्ति । जागतिकसङ्गीक्षेत्राय दत्तं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००६तमे वर्षे स्ट्यण्डर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवप्रशस्तिः अनेन प्राप्तः । &lt;ref name=&quot;arstan06&quot;&gt;{{cite web|author=Prakash, B.S.|title=Stanford University honours A R Rahman|work=[[Rediff]]|publisher=Rediff.com|url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm|date=6 July 2006|accessdate=16 December 2008}}&lt;/ref&gt; &quot;स्लं डाग् मिलियनेर् &quot; चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिदेशनार्थं रहमानाय क्रि.श.२००९तमे वर्षे विमर्शकानां परिग्रहप्रशस्तिः, अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः च प्रदत्ते ।&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=66th Annual Golden Globe Awards|work=[[IMDb]]|url=http://www.imdb.com/features/rto/2009/globes|accessdate=12 December 2008|archive-date=14 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081214041722/http://www.imdb.com/features/rto/2009/globes|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; अत्युत्तमस्वरप्रस्तारार्थं गोल्डन्  ग्लोब् प्रशतिः, अत्युत्तममाधुर्यार्थं बाफ्टा  (BAFTA)चलच्चित्रसङ्गीतप्रशस्तिः,  अत्युत्तममूलगीतार्थं अक्यादेमीप्रशस्तिः च आस्कर् प्रशस्तिप्राप्तेः अवसरे लब्धाः अन्यपुरस्काराः । मिड्ळ्सेक्स् विश्वविद्यालयतः अलिगड् मुस्लिम् विश्वविद्यालयः च अनेन डक्टरेट् उपाधिः प्राप्ता ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rahman to be awarded an Honorary Degree in July|url=http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm|work=The Hindu|date=1 April 2009|accessdate=26 May 2009|location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|first=|last=|authorlink=|coauthors=|title=Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm|work=The Hindu|date=26 May 2009|accessdate=26 May 2009|location=Chennai, India}}&lt;/ref&gt; तस्य वर्षस्य अन्तिमभागे चेन्नै अण्णाविश्वविद्यालयः अपि अस्मै डाकट्र् उपाधिम् अयच्छत् ।&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/Anna-University-honours-Stalin-AR-Rahman-and-Moon-Man-Annadurai/Article1-438737.aspx]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; अत्युत्तमसङ्गहस्य ध्वनिपथसम्पुटार्थं अपि च कस्यचित् दृश्यमाध्यमस्य कृते लिखितस्य अत्युत्तमगीतार्थं च ग्र्याम्मी प्रशस्तिद्वयम् आगतम् ।&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|accessdate=2010-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|archivedate=2010-02-04|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; क्रि.श. २०१०तमे वर्षे रहमानः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] अत्युन्नता प्रशस्तिः [[पद्मभुषणप्रशस्तिः|पद्मभुषणेन]] पुरस्कृतः । &lt;ref&gt;{{cite press release|title=This Year's Padma Awards announced|url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|date=25 January 2010|accessdate=25 January 2010}}&lt;/ref&gt; रहमानः लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् मध्ये गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवान् ।    &lt;ref&gt;{{cite video|Interviewer|people=Ashanti Omkar, A. R. Rahman|title=[http://www.youtube.com/watch?v=UJPJTpATdzM A.R Rahman interview 2010 part 1 - Vinnaithandi Varuvaayaa (VTV) - Thai Pongal special]|medium=Web interview|publisher=Thamarai.com|location=London|date=January 13, 2010}}&lt;/ref&gt;

== समाजसेवा ==
लोकसेवार्थम् अपि रहमानः बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । विश्वारोग्यसङ्घटनस्य (WHO) स्टाप् टीबी पार्ट्नशिप् इति अभियानस्य जागतिकराजदूतत्वेन रहमानस्य नियोजनम् अभवत् ।  &lt;ref name=&quot;lotrrahmanc&quot;&gt;{{cite web|title=A. R. Rahman|author=Iyer, Vijay|work=lotr.com|url=http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php|accessdate=15 November 2008|archive-date=25 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081025124725/http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; भारते बालान् रक्षतु इति अन्दोलनेन सह अनेकेषु सर्वकारीयकार्यक्रमेषु प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । क्रि.श.२००४तमे डिसेम्बर् मासे हिन्दूमहासागरस्य सुनामी महापूरे सन्त्रस्थानां सहायधनसङ्गणार्थं बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । मुख्टर् सहोटा इत्यनेन सह डान् एष्यन् गीतस्य &quot;वी क्यान् मेक् इट् बेटर् &quot; इति गानस्य सङ्गीतसंयोजनं रहमानः कृतवान् ।&lt;ref name=&quot;Rahmanhb&quot;&gt;{{cite web|title=LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman|work=Hollywood Bowl Official Website|url=http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648|accessdate=June 2006|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216154816/http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; रहमानः क्रि.श.२००८तमे वर्षे के.एम्. म्मूज़िक् कन्सर्वेटरी (सङ्गीतशिक्षापोषकसंस्था) संस्थाम् आरब्धवान् । यत्र सङ्गीतविद्याम् अध्येतुम् आसक्ताः गानं, वादनम्, इत्यादीनि श्रव्यमाध्यमेन विषिष्टतन्त्रज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्र ध्वनिविन्यासक्षेत्रे बोधनं प्रशिक्षा च दीयते । अस्याः सङ्गीतशालायाः बोधकगणे सुप्रसिद्धयशस्वीसङ्गीतकाराः सन्ति । प्राथमिकस्तरस्य डिप्लोमोपदव्याः च प्रणालि अत्र स्तः ।&lt;ref name=&quot;Rahmankm&quot;&gt;{{cite web|title=Rahman's music conservatory in June|work=[[Screen (magazine)|Screen]]|url=http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/|accessdate=November 2008|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060027/http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; अस्याः कलाशालयाः विद्यां पदवीं प्राप्य बहवः चलच्चित्रे सङ्गीतसंयोजकत्वेन उद्योगिनः अभवन् ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.tamilguardian.com/print.asp?articleid=602|work=[[Tamil Guardian]]|title=Briefly Tamil Cinema|date=19 April 2006|accessdate=24 October 2010}}&lt;/ref&gt; [[चेन्नै|चेन्नैनगरे]] विद्यमानानां निर्गतिकमहिलानां सहायार्थं स्थापितायाः '' दि ब्यानियन्'' इति संस्थायाः लघुचित्रस्य सङ्गीतसंयोजनं क्रि.श.२००६तमे वर्षे कृतवान् । तदा क्रि.श. २००८तमे वर्षे दुन्दुभिवाद्यकारेण शिवमणिना सह &quot;जिया से जिया &quot; इति गीतं स्वयं रहमानः रचयित्वा सङ्गीतेन निबद्धवान् । एतत् गीतचित्रं भारतस्य अनेकेषु नगरेषु चित्रीकृतम् अभवत् ।

{{मुख्यलेखः|ए. आर्. रहमानस्य प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली}}

== [[चलच्चित्रकार्यावली]] ==</text>
      <sha1>3lq11ge42is0t2ps4fkrzc9cvfk18so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राममन्दिरम्, अयोध्या</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72173</id>
    <revision>
      <id>500759</id>
      <parentid>499989</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36782" sha1="dek25s4wcuabzromnpegmx843h0a58x" xml:space="preserve">{{Infobox Mandir
| name               = राममन्दिरम्, अयोध्या
| image              = Shri Ram Janambhoomi Mandir, Ayodhya Dham.jpg
| image_size         = 500
| image_alt          = 
| caption            = राममन्दिरस्य प्रारूपम्
| pushpin_map        = 
| map_caption        = 
| proper_name        = राममन्दिरम् अयोध्या
| sanskrit_translit  = 
| tamil              = 
| marathi            = 
| bengali            = 
| country            = [[भारतम्]]
| state              = [[उत्तरप्रदेशः]]
| district           = 
| locale             = [[अयोध्या]]
| elevation_m        = 
| primary_deity      = रामलल्ला(बाल[[रामः]])
| important_festivals= [[दीपावली]] [[रामनवमी]] नवरात्रोत्सवः
| architecture       = [[देवालयः]]
| number_of_temples  = 
| number_of_monuments= 
| inscriptions       = 
| date_built         = 
| creator            = 
| website            = 
}}

'''[[अयोध्या|अयोध्यायाः]] [[रामः|राम]]&lt;nowiki/&gt;मन्दिरं''' किञ्चन [[हिन्दूधर्मः|हिन्दू]][[मन्दिरम्]] । एतत् [[मन्दिरम्|मन्दिरं]] [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशराज्यस्य]] [[अयोध्या|अयोध्यायां]] [[रामः|राम]]&lt;nowiki/&gt;जन्मस्थाने विद्यते &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Land levelling for Ayodhya Ram temple soon, says mandir trust after video conference|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/may/07/land-levelling-for-ayodhya-ram-temple-soon-says-mandir-trust-after-video-conference-2140354.html|last=Bajpai|first=Namita|date=7 May 2020|website=The New Indian Express|archive-url=|archive-date=|accessdate=8 May 2020}}&lt;/ref&gt; ०६-०८-२०१८ तमे दिनाङ्के [[भारतम्|भारतस्य]] [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदी]] [[हिन्दुदेवालयः|देवालयस्य]] अस्य शिलान्यासम् अकरोत् । [[हिन्दूधर्मः|हिन्दूजनाः]] एतत्स्थानं भगवतः [[रामः|श्रीरामचन्द्रस्य]] जन्मस्थानं मन्यन्ते । [[रामः|रामं]] [[विष्णुः|विष्णोः]] सप्तमः अवतारः इति मत्वा पूजयन्ति च । १५२८ तमे वर्षे मुघल् राजा [[बाबर|बाबरः]] राममन्दिरं भङ्क्त्वा [[बाबरी मस्जिद|बाबरीमस्जिद्]] इति यवनप्रार्थनामन्दिरं निर्मितवान् । रामजन्मभूमिविषये बहवः विवादाः आसन् । १९९२ तमे आंग्ल वर्षे कारसेवकानां गणेन [[बाबरी मस्जिद|बाबरी मस्जिद्]] भङ्क्तम् ।
एतस्य देवालयस्य निर्माणस्य उत्तरदायित्वं श्रीरामजन्मभूमितीर्थक्षेत्रसमितेः वर्तते । [[गुजरातराज्यम्|गुजरात्]] राज्यस्य सोमपुरपरिवारः देवालयस्य विन्यासम् अकरोत् ।

राममन्दिर प्राण प्रतिष्ठा कार्यक्रमः २२ जनवरी २०२४ तमे दिनाङ्के सम्पन्नः।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Travelli |first1=Alex |last2=Kumar |first2=Hari |title=Why India’s New Ram Temple Is So Important |url=https://www.nytimes.com/2024/01/22/world/asia/india-ram-temple-ayodhya.html |website=The New York Times |access-date=22 January 2024 |date=22 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mogul |first=Rhea |date=2024-01-20 |title=A decades long Hindu nationalist dream is about to be achieved. What does this mean? |url=https://www.cnn.com/2024/01/19/india/india-modi-ayodhya-ram-mandir-explainer-hnk-intl/index.html |access-date=2024-01-20 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Livemint |date=2024-01-20 |title=Ayodhya Ram Mandir: Date, aarti timings, darshan, and other details here |url=https://www.livemint.com/news/india/ayodhya-ram-mandir-pran-pratishtha-date-aarti-timings-darshan-and-other-details-here-11705713816603.html |access-date=2024-01-20 |website=mint |language=en}}&lt;/ref&gt; अस्य कार्यक्रमस्य आयोजनं श्रीरामजन्मभूमि तीर्थक्षेत्रः कृतवान् । अत्र भगवान् रामस्य बालरूपस्य (रामलला) विग्रहस्य प्राण प्रतिष्ठा कृतम्।

==इतिहासः==
[[File:Babri Masjid.jpg|thumb|right|१९९२ तमे वर्षे भग्ना बाब्रिमस्जिद्]]
भगवतः [[विष्णुः|विष्णोः]] अवताररूपेण सम्मतः रामः व्यापकरूपेण हिन्दुभिः पूज्यते । प्राचीन[[भारतम्|भारतस्य]] महाकाव्ये [[रामायणम्|रामायणे]] [[रामः]] [[अयोध्या|अयोध्यायां]] जातः इत्युल्लेखः वर्तते । अतः अयोध्या रामजन्मभूमिः । रामस्य बालरूपम् एव रामलल्ला इति इति उच्यते । १५ शतके बाबरेण राममन्दिरस्थाने यवनप्रार्थनामन्दिरः निर्मितः । हिन्दूदेवालयः पुनर्निर्मातव्यः इति प्रयत्नाः तदानीमेव आरब्धाः । १८५० तमे दशके पुनः हिंसात्मकप्रतिभटनं आरब्धम् ।&lt;ref name=&quot;HinduTitleDispute19&quot;&gt;{{Cite news|last=Deepalakshmi|first=K.|date=8 November 2019|title=Ramjanmabhoomi-Babri Masjid title dispute: The story so far|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/ramjanmabhoomi-babri-masjid-title-dispute-the-story-so-far/article29925573.ece|accessdate=25 July 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;. 

विश्वहिन्दूपरिषदा रामजन्मभूमेः शिलान्यासार्थं १९८० तमे वर्षे पुनः प्रयत्नः आरब्धः । [[प्रयागः|अलहाबाद्]] उच्चन्यायालयेन प्रयत्नः अवरुद्धः । ततः अविवादिते स्थले [[मन्दिरम्|मन्दिरं]] निर्मातुं अनुमतिः प्रार्थिता । तदानीन्तनः गृहसचिवः बूटासिंहः विश्वहिन्दूपरिषदः नायकाय अशोकसिङ्घलाय औपचारिकरूपेण अनुमतिं दत्तवान् । नवंबर् ९ १९८९ तमे दिने विश्वहिन्दूपरिषदः नेतृत्वे साधूनां गणेन शिलान्यासः कृतः ।&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Liz|last=Mathew|date=4 August 2020|title=Explained: The Ayodhya Ram temple journey, from November 9, 1989 to August 5, 2020|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-the-ayodhya-ram-temple-journey-from-november-9-1989-to-august-5-2020-6539284/|accessdate=4 August 2020|website=The Indian Express|language=en}}&lt;/ref&gt; [[बिहारराज्यम्|बिहारस्थः]] दलितनायकः शिलान्यासं कृतवत्सु अन्यतमः आसीत् । &lt;ref&gt;{{cite news |title=Ministry of Home Affairs notifies temple trust; RSS, VHP members kept out |url=https://www.thehindu.com/news/national/mha-notifies-ram-temple-trust/article30744476.ece |accessdate=31 July 2020 |work=The Hindu |date=5 February 2020}}&lt;/ref&gt;.


६ डिसेम्बर् १९९२ तमे दिनाङ्के विश्वहिन्दूपरिषदा भारतीयजनतापक्षेण च १५०००० जनानां काचित् शोभायात्रा अयोध्यायां आजयोजिता । शोभायत्रायां भागग्रहीतारः करसेवकाः इति प्रसिद्धाः । शोभायात्रा हिंसारूपं गता । करसेवकाः भद्रताम् अपरिगणय्य बाबरीमस्जिदं ध्वस्तवन्तः &lt;ref name=&quot;tully&quot;&gt;{{cite news|last=Tully|first=Mark|title=Tearing down the Babri Masjid|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm|accessdate=29 September 2010|newspaper=BBC News|date=5 December 2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guha2007a&quot;&gt;{{cite book|last=Guha|first=Ramachandra|title=India After Gandhi|url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7|year=2007|publisher=MacMillan|pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/582 582]–598}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ndtv.com/news/india/report_sequence_of_events_on_december_6.php |title=Report: Sequence of events on December 6 |publisher=Ndtv.com |accessdate=20 June 2012}}&lt;/ref&gt; ततः हिन्दूमुस्लिंगणयोः मिथः कलहाः जाताः । न्यूनातिन्यूनं २००० जनानां प्राणार्पणम् अभवत् ।&lt;ref name=&quot;Guha2007b&quot;&gt;{{cite book |last=Guha |first=Ramachandra |title=India After Gandhi |url=https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7 |year=2007 |publisher=MacMillan |pages=[https://archive.org/details/gandhi.indiaaftergandhi0000rama_r9s7/page/633 633]–659}}&lt;/ref&gt;

अग्रिमेषु दिनेषु विवादविषये न्यायालये चर्चाः प्रवृत्ताः । देवालयस्य देवस्य रामलल्ला इत्यस्य नाम्ना न्यायलये भूम्यर्थं प्रार्थना उपस्थापिता । विश्वहिन्दूपरिषदः ज्येष्ठः कार्यकर्ता त्रिलोकिनाथपाण्डे रामलल्ला इत्यस्य प्रतिनिधिरूपेण स्थितः । के. पराशरन् रामस्य पक्षे प्रमुखः न्यायवादी आसीत् । अयोध्यायाः विष्यये नवम्बर् ९ २०१९ तमे दिने न्यायालयेन काचित् उद्घोषणा कृता । विवादितां भूमिं रामजन्मभूमिसमित्यै दातव्या इति निर्णयः उद्घोषितः&lt;ref name=&quot;HinduTitleDispute19&quot; /&gt; । २०२० तमे वर्षे फेब्रवरी ५ तमे दिनाङ्के संसत्भवने देवालयनिर्माणस्य विषये उद्घाणषा कृता ।&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Phukan|first=Sandeep|date=5 February 2020|title=PM announces Cabinet nod for Ram temple in Ayodhya|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/ram-temple-at-ayodhya-autonomous-trust-to-be-set-up-for-construction-says-pm-modi/article30740700.ece|accessdate=9 May 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;.

== शिल्पकला==

रामदेवालयस्य मूलविन्यासं १९८८ तमे वर्षे सोम्पुरपरिवारेण कृतः  &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=Pandey|first=Alok|date=23 July 2020|title=Ayodhya's Ram Temple Will Be 161-Foot Tall, An Increase Of 20 Feet|url=https://www.ndtv.com/india-news/ayodhya-ram-temple-will-be-161-feet-tall-an-increase-by-20-feet-2267315|archive-url=|archive-date=|accessdate=23 July 2020|website=NDTV}}&lt;/ref&gt;। सोम्बुरकुटुम्बीयाः १५ सन्ततेः आविश्वं शताधिकानां देवालयानां शिल्पकार्यं कृतवन्तः &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|last=Sampal|first=Rahul|date=28 July 2020|title=Somnath, Akshardham &amp; now Ram Mandir – Gujarat family designing temples for 15 generations|url=https://theprint.in/india/somnath-akshardham-now-ram-mandir-gujarat-family-designing-temples-for-15-generations/469120/|accessdate=29 July 2020|website=ThePrint|language=en-US}}&lt;/ref&gt;। मूलविन्यासे कतिचन परिवर्तनानि कृत्वा नूतनराममन्दिरस्य विन्यासः २०२० वर्षे कृतः । एतत् मन्दिरं २३५ फीट्परिमितं वैशाल्यं, ३६० फीट्परिमितं दैर्घ्यं १६१ फीट्परिमितम् औन्नत्यं च आवहति ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Bajpai|first=Namita|date=21 July 2020|title=280-feet wide, 300-feet long and 161-feet tall: Ayodhya Ram temple complex to be world's third-largest Hindu shrine|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/jul/21/280-feet-wide-300-feet-long-and-161-feet-tall-ayodhya-ram-temple-complex-to-be-worlds-third-largest-hindu-shrine-2172847.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722221129/https://www.newindianexpress.com/nation/2020/jul/21/280-feet-wide-300-feet-long-and-161-feet-tall-ayodhya-ram-temple-complex-to-be-worlds-third-largest-hindu-shrine-2172847.html|archive-date=22 July 2020|accessdate=23 July 2020|website=The New Indian Express|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;। देवालयस्य मुख्यवास्तुशिल्पिनः चन्दर्कान्तसोम्पुरः तत्पुत्रौ निखिल् सोम्पुरः, आशीश् सोम्पुरश्च । नागरशैल्याः वास्तुशिल्पम् अवलम्ब्य अयं देवालयः निर्मितः &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;। 

देवालयस्य प्राङ्गणे प्रार्थनामन्दिरम्, रामकथाकुञ्जः(उपन्यासभवनम्), वैदिकपाठशासा, सन्तनिवासः, यात्रिनिवासः, वस्तुसङ्ग्रहालयश्च भविष्यति &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|date=11 November 2019|others=IANS|title=Grand Ram temple in Ayodhya before 2022|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2019/nov/11/grand-ram-temple-in-ayodhya-before-2022-2060227.html|archive-url=|archive-date=|accessdate=26 May 2020|website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;। [[हिन्दुदेवालयः|देवालयस्य]] कार्ये समाप्ते इदं मन्दिरं विश्वस्य तृतीयं बृहत्तमं मन्दिरं इति विख्यातं भविष्यति । &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; .  देवालयस्य सद्यकालीनं प्रारूपं २०१९ तमे वर्षे [[प्रयागराजः|प्रयागस्य]] कुम्भमेलायां प्रदर्शितम्  &lt;ref&gt;{{Cite news|last=India|first=Press Trust of|date=6 February 2020|title=Ayodhya Ram Mandir construction to begin in April this year: Trustee|work=Business Standard India|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ram-temple-work-to-begin-in-april-this-year-trustee-120020601389_1.html|accessdate=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;।

==निर्माणम्==

श्रीरामजन्मभूमितीर्थक्षेत्रट्रस्ट् द्वारा मार्च् २०२० मध्ये रामदेवालस्य प्रथमघट्टस्य निर्माणम् आरब्धम् ।&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Pratul|date=23 March 2020|title=1st phase of Ram temple construction begins in Ayodhya|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/03/23/1st-phase-of-ram-temple-construction-begins-in-ayodhya.html|archive-url=|archive-date=|accessdate=9 May 2020|website=The Week|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 May 2020|title=Ram Mandir Construction: राम मंदिर निर्मितीच्या पहिल्या टप्प्यातील काम सुरू|trans-title=Ram Mandir Construction: Ram mandir Foundation Starts First Phase of Work|url=https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|accessdate=8 May 2020|work=Times Now Marathi|language=mr|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018015943/https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;.  भारते करोनासाङ्क्रामिकरोगकारणतः, भारत-चीनाविषयककलहकारणतश्चापि तात्कालिकरूपेण कार्यस्य स्थगनम् अभवत् &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ram Mandir plans continue during COVID-19 lockdown, temple trust releases its official Logo|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/09/ram-mandir-plans-continue-during-covid-19-lockdown-temple-trust-releases-its-official-logo-2127639.html|last=Bajpai|first=Namita|date=9 April 2020|website=The New Indian Express|archive-url=|archive-date=|accessdate=9 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 January 1970|title=COVID-19: लॉकडाउन खत्म होते ही अयोध्या में शुरू होगा भव्य राम मंदिर निर्माण|trans-title=COVID-19: The Ram Temple construction will begin in Ayodhya after the end of lockdown|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|accessdate=8 May 2020|website=News18 India|language=hi|archive-date=9 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509073923/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Indo-China border standoff: Plan to start construction of Ram Temple in Ayodhya suspended|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indo-china-border-standoff-plan-to-start-construction-of-ram-temple-in-ayodhya-suspended/articleshow/76458633.cms|accessdate=25 July 2020}}&lt;/ref&gt;। निर्माणावसरे भूगर्भे शिवलिङ्गं स्तम्भाः भग्नविग्रहाश्च उपलब्धाः ।&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=21 May 2020|title=Shivling, carvings on sandstone found at Ram Janmabhoomi site: Temple trust|website=The Times of India|agency=ANI|URL=https://timesofindia.indiatimes.com/india/shivling-carvings-on-sandstone-found-at-ram-janmabhoomi-site-temple-trust/articleshow/75868990.cms|accessdate=27 May 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Rashid|first=Omar|date=25 March 2020|title=U.P. Chief Minister Adityanath shifts Ram idol amid lockdown|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/up-chief-minister-adityanath-shifts-ram-idol-amid-lockdown/article31160225.ece|accessdate=24 July 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;। मार्च् २५ २०२० तमे दिनाङ्के [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशस्य]] मुख्यमन्त्रिणः [[योगी आदित्यनाथः|योगि-आदित्यनाथस्य]] समक्षमे रामविग्रहस्य तात्कालिकं स्थानान्तरणम् अपि कृतम् &lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 April 2020|agency=IANS|title=VHP to organise 'Vijay Mahamantra Jaap Anushthan'|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964|accessdate=2 August 2020|work=Outlook|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806200651/https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;। 

राममन्दिररस्य निर्माणस्य अङ्गतया विश्वहिन्दूपरिषत्-द्वारा विजयमहामन्त्रस्य जपानुष्ठानस्य आरम्भः अभवत् । रामभक्ताः जय श्रीराम जयश्रीराम इति एप्रिल् ६ २०२० तमे दिनाङ्के जप्तवन्तः । देवालयस्य निर्माणकाले विविधानां सङ्कष्टानां निवारणाय जपानुष्ठानकार्यक्रमः आयोजितः आसीत् । लार्सेल् एण्ड् टौब्रो इति संस्थया देवालयनिर्माणस्य कार्यं स्वीकृतं वर्तते ।

==शिलान्यासः==
[[File:The Prime Minister, Shri Narendra Modi performing Bhoomi Pujan at ‘Shree Ram Janmabhoomi Mandir’, in Ayodhya, Uttar Pradesh on August 05, 2020.jpg|thumb|right|भूमिपूजारतः नरेन्द्रमोदी]]
५ आगस्ट् २०२० तमे दिनाङ्के शिलान्यासानन्तरम् अधिकृतरूपेण देवालयनिर्माणकार्यं पुनः आरब्धम् । दिनत्रयं यावत् पूजाः कृत्वा सुदीर्घाः वैदिकाचाराः प्रवर्तिताः । आगस्ट् ४ दिनाङ्के रामार्चनपूजां कृत्वा देवताह्वानम् अभवत् । आगस्ट् ५ दिनाङ्के भारतस्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी भूगर्भे ४० के.जि परिमितं रजत-इष्टिकां विन्यस्य भूमिपूजां कृतवान्&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=4 August 2020|title='Ramarchan puja' begins ahead of 'bhoomi pujan' in Ayodhya|url=https://www.dnaindia.com/india/video-ramarchan-puja-begins-ahead-of-bhoomi-pujan-in-ayodhya-2835952|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=DNA India|language=en}}&lt;/ref&gt;। 

भूमिपूजावसरे भारतस्य विविधभागेभ्यः पवित्रमृत्तिकायाः जलस्य च आनयनं प्रावर्तत । त्रिवेणीसङ्गमात्, तलकावेर्याः, कामाख्यदेवालयात्, जैन-सिख् मन्दिरेभ्यः च मृत्तिकादिकम् आनीतम् &lt;ref&gt;{{cite news|last=Mehta|first=Kriti|date=22 July 2020|title=Ram temple bhumi pujan: Sangam soil, water to be taken to Ayodhya; proceedings to be telecast live|website=The Times Of India|URL=https://www.timesnownews.com/india/article/ram-temple-bhumi-pujan-sangam-soil-water-to-be-taken-to-ayodhya-proceedings-to-be-telecast-live/625336|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=24 July 2020|title=Water, soil from Kodagu sent to Ayodhya|website=Deccan Herald|URL=https://www.deccanherald.com/state/karnataka-districts/water-soil-from-kodagu-sent-to-ayodhya-864863.html|accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=28 July 2020|title=Sacred Soil of Kamakhya Temple taken for Construction of Ram Mandir|url=https://www.guwahatiplus.com/daily-news/sacred-soil-of-kamakhya-temple-taken-for-construction-of-ram-mandir|archive-url=|archive-date=|accessdate=28 July 2020|website=Guwahati Plus|language=en}}&lt;/ref&gt;। पाकिस्थानस्य शारदापीठादपि जलमानीतम् । शिलान्यासावसरे केनडा इङ्ग्लेण्ड् इत्यादिषु देशेषु विशेषपूजाः प्रावर्तन्त । अयोध्यायाः हनुमान्गडी मन्दिरात् ७ किलोमीटर्विस्तीर्णे विद्यमानेषु सर्वेष्वपि देवालयेष दीपप्रज्वालनं कृतम् । रामं स्वकीयपूर्वजत्वेन मन्वानाः अयोध्यायाः मुस्लिंजनाः अपि शिलान्यासे सहयोगं कृतवन्तः । सर्वमतानां मुख्यस्थाः कार्यक्रमे आहूताः आसन् । &lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news|others=PTI|date=27 July 2020|title=Muslim devotees of Lord Ram gear up to celebrate temple ‘bhoomi pujan’ in Ayodhya|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/muslim-devotees-of-lord-ram-gear-up-to-celebrate-temple-bhoomi-pujan-in-ayodhya/article32201540.ece|accessdate=2 August 2020|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

===शिलान्याससभा===
[[File:Narendra Modi unveiling the plaque to lay the foundation stone of Ram Janmabhoomi Mandir, in Ayodhya, Uttar Pradesh on August 05, 2020. The Chief Minister of Uttar Pradesh, Yogi Adityanath and other dignitaries are also seen.jpg|thumb|left|शिलान्यासात्परं सभाकार्यक्रमः ।]]
नरेन्द्रमोदिवर्यः हनुमान्गढी मन्दिरे पूजां निर्वर्त्य राममन्दिरस्य शिलान्यासम् अकरोत् । तदनन्तरं सभाकार्यक्रमः प्रावर्तत । कार्यक्रमे नरेन्द्रमोदी राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकः मोहनभागवतः, उत्तरप्रदेशस्य मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथः, वस्त्यगोपालदासः इत्यादयः उपस्थिताः आसन् । देशमुद्दिश्य भाषणं कृतवता मोदिना जय सिया राम इत्युद्घोषेण भाषणस्य आरम्भः कृतः । रामनाम्नः उद्घोषः न केवलायाम् अयोध्यायाम् अपि तु समग्रे देशे अद्य श्रूयते इत्युक्त्वा राममन्दिरम् आधुनिकसम्प्रदायानां सङ्केतरूपम् इति च अवदत् &lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|title='Jai Siyaram' call resonating throughout the world: PM Narendra Modi|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jai-siyaram-call-resonating-throughout-the-world-pm-narendra-modi/articleshow/77368737.cms|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|title=From Laos to Lanka, Ram is everywhere: PM Modi in Ayodhya|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-narendra-modi-ayodhya-address-bhumi-pujan-ram-temple-1708016-2020-08-05|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|title=Long wait ends today: PM chants 'Jai Siya Ram' in Ayodhya|url=http://punjabnewsexpress.com/national/news/long-wait-ends-today-pm-chants-jai-siya-ram-in-ayodhya-117167.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20230821053011/https://www.punjabnewsexpress.com/|archive-date=21 August 2023|accessdate=5 August 2020|website=Punjab News Express|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;। देवालयप्रतिष्ठापने एल् के अड्वाणीवर्यस्य श्रमः मोहनभागवतेन स्मृतः&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|date=5 August 2020|editor-last=Tripathi|editor-first=Ashutosh|title=At Ayodhya Ram temple event, PM Modi reiterates mantra to fight coronavirus|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/at-ayodhya-ram-temple-event-pm-modi-reiterates-mantra-to-fight-coronavirus/story-QQoWDdF5z3ht2vTYkkpTRI.html|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt; । कार्यक्रमस्याङ्गतया प्रधानमन्त्रिणा पारिजातसस्यारोपणमपि विहितम्&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Jain|first=Sanya|date=5 August 2020|title=Watch: PM Narendra Modi Plants Parijat Sapling At Ram Temple|url=https://www.ndtv.com/india-news/ayodhya-ram-mandir-pm-narendra-modi-plants-parijat-sapling-at-ram-temple-2274585|archive-url=|archive-date=|accessdate=5 August 2020|website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt; ।  करोनाकारणतः देवालस्यावरणे १७५ जनाः मात्रम् उपस्थिताः आसन् ।

==[[हिन्दुदेवताः|देवता]]==
[[file:PM at the Pran Pratishtha ceremony of Shree Ram Janmaboomi Temple in Ayodhya, Uttar Pradesh on January 22, 2024_(cropped).jpg|thumb|श्रीराममन्दिरे स्थापितं भगवान श्रीरामस्य बालरूपस्य (रामलला) विग्रहः]]
[[विष्णुः|विष्णोः]] अवताररूपस्य भगवतः श्रीरामस्य शिशुरूपं रामलल्ला मन्दिरस्य प्रधानदेवता । रामलल्लायाः वस्त्राणि भगवत्प्रसादः शङ्करलालश्च सीव्यति । शङ्करलालस्य पूर्वं चतस्रः सन्ततयः अपि रामविग्रहस्य वस्त्रसीवकाः &lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=27 July 2020|title=अयोध्या: 5 अगस्त को इस टेलर का सिला पोशाक पहनेंगे रामलला|trans-title=On 5 August Ram will wear clothes stitched by this tailor|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-ayodhya-tailor-bhagwat-prasad-and-shyam-lal-preparing-cloths-for-ramlala-upat-3187451.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727043827/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-ayodhya-tailor-bhagwat-prasad-and-shyam-lal-preparing-cloths-for-ramlala-upat-3187451.html|archive-date=27 July 2020|accessdate=27 July 2020|website=News18 India|language=hi|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 August 2020|title=What the idol of Ram Lalla will don for the Ayodhya temple 'bhoomi pujan' - Divine Couture |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/what-the-idol-of-ram-lalla-will-don-for-the-ayodhya-temple-bhoomi-pujan/divine-couture/slideshow/77348088.cms|accessdate=4 August 2020|website=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;।

==राममन्दिर प्राण प्रतिष्ठा==
राममन्दिर प्राण प्रतिष्ठा कार्यक्रमः २२ जनवरी २०२४ तमे दिनाङ्के सम्पन्नः।&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Travelli |first1=Alex |last2=Kumar |first2=Hari |title=Why India’s New Ram Temple Is So Important |url=https://www.nytimes.com/2024/01/22/world/asia/india-ram-temple-ayodhya.html |website=The New York Times |access-date=22 January 2024 |date=22 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mogul |first=Rhea |date=2024-01-20 |title=A decades long Hindu nationalist dream is about to be achieved. What does this mean? |url=https://www.cnn.com/2024/01/19/india/india-modi-ayodhya-ram-mandir-explainer-hnk-intl/index.html |access-date=2024-01-20 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Livemint |date=2024-01-20 |title=Ayodhya Ram Mandir: Date, aarti timings, darshan, and other details here |url=https://www.livemint.com/news/india/ayodhya-ram-mandir-pran-pratishtha-date-aarti-timings-darshan-and-other-details-here-11705713816603.html |access-date=2024-01-20 |website=mint |language=en}}&lt;/ref&gt; अस्य कार्यक्रमस्य आयोजनं श्रीरामजन्मभूमि तीर्थक्षेत्रः कृतवान् । अत्र भगवान् रामस्य बालरूपस्य (रामलला) विग्रहस्य प्राण प्रतिष्ठा कृतम्।
रामललाः प्राण प्रतिष्ठा मेष लग्न अभिजीत मुहूर्तेषु अभवत् । काशीयाः सांग्वेदविद्यालये प्राचार्य गणेश्वरशास्त्री द्रविडः एव अद्भुतमुहूर्तम् अकरोत् । प्राणप्रतिष्ठायाः मुहूर्ते १२ बजकर २९ मिनट ८ सेकेण्डात् १२ बजकर ३० मिनट ३२ सेकेण्डपर्यन्तम् आसीत्, यस्मिन् रामलला प्रतिष्ठितः अभवत्।&lt;ref name=&quot;Bharat 2023 j161&quot;&gt;{{cite web | last=Bharat | first=ETV | title=इस शुभ मुहूर्त में होगी रामलला की प्राण प्रतिष्ठा, बन रहा अद्भुत संयोग, 84 सेकेंड में प्रतिष्ठित हो जाएंगे भगवान | website=ETV Bharat News | date=24 December 2023 | url=https://www.etvbharat.com/hindi/delhi/bharat/in-this-auspicious-time-ramlalas-pran-pratishtha-will-be-held-in-ayodhya-wonderful-coincidence-is-happening-god-will-be-seated-in-84-seconds/na20231224072524052052063 | access-date=22 January 2024}}&lt;/ref&gt;
==उल्लेखाः==
{{reflist}}

[[वर्गः:उत्तरप्रदेशराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]]</text>
      <sha1>dek25s4wcuabzromnpegmx843h0a58x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दादरा नगरहवेली च दीव दमण च</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77955</id>
    <revision>
      <id>500735</id>
      <parentid>483487</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6603" sha1="fek7n9zon90o30fpme7ot1j27dsggwb" xml:space="preserve">{{Infobox state
|name                  = दादरा नगरहवेली च दीव दमण च
|other_name           = दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव&lt;br/&gt;दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव&lt;br/&gt;દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ&lt;br/&gt;Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu
|settlement_type       = [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः|केन्द्रशासितप्रदेशः]]
|image_skyline         = 
|image_caption         = 
|image_blank_emblem    = File:Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu emblem.png
|blank_emblem_size     = 
|blank_emblem_type     = [[भारतस्य राष्ट्रियचिह्नम्|मुद्रिका]]
|image_map             = IN-DD (2020).svg
|map_caption           = भारतदेशान्तर्गत दादरानगरहवेलीच दीवदमणच प्रदेशम्
|pushpin_map           = 
|coordinates           = {{coord|20.42|N|72.83|E|display=inline,title}}
|subdivision_type      = देशः
|subdivision_name      = {{flag|भारतम्}}
|established_title     = स्थापितः
|established_date      = २६ जनवरी २०२०&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web|url=http://egazette.nic.in/WriteReadData/2019/214745.pdf|title=Data|publisher=egazette.nic.in |accessdate=9 June 2020}}&lt;/ref&gt;
|seat_type             = राजधानी
|seat                  = [[दमण]]
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/daman-to-be-dadra-amp-nagar-haveli-daman-amp-diu-ut-capital/1714801|title=Daman to be Dadra &amp; Nagar Haveli, Daman &amp; Diu UT''s capital|date=23 January 2020}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|governing_body        = 
दादरानगरहवेलीच दीवदमणच केन्द्रशासितप्रदेशप्रशासनम्
|leader_title1         = [[दादरानगरहवेलीच दीवदमणच प्रदेशस्य प्रशासकाः|प्रशासकः]]
|leader_name1          = [[प्रफुल्ल खोदा पटेल]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/SiddharthNews18/status/1220721273438904323/photo/1|title=Tweet |via=Twitter|accessdate=9 June 2020}}&lt;/ref&gt;
|leader_title2         = [[सप्तदशः लोकसभा|चुनाव क्षेत्रम्]]
|leader_name2          = [[लोकसभा]] (२)
|leader_title3         = [[भारतस्य उच्चन्यायालयाः|उच्चन्यायालयः]]
|leader_name3          = [[बॉम्बे उच्चन्यायालयः]]
|unit_pref             = Metric
|area_total_km2        = 603
|area_rank             = ३३वां
|elevation_footnotes   = 
|elevation_m           = 8
|population_footnotes  = 
|population_total      = 585764
|population_as_of      = 2011
|population_rank       = 
|population_density_km2= auto
|demographics_type1    = भाषाः
|demographics1_title1  = आधिकारिक
|demographics1_info1   = [[गुजरातीभाषा|गुजराती]], [[हिन्दी]], [[मराठीभाषा|मराठी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ल]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dadra Nagar Haveli and Daman and Diu – Overview, Geography, Education, Economy, Language |url=https://www.embibe.com/indian-states/about-daman-and-diu/amp/#:~:text=The%20official%20languages%20of%20the%20union%20territories%20are,Haveli%20and%20Daman%20Diu%2C%20read%20this%20article%20further |website=Embibe Indian States |quote=The official languages of the union territories are Marathi, Gujarati, Hindi and English.}}&lt;/ref&gt;
|timezone1             = [[भारतीयमानकसमयः]] (IST)
|utc_offset1           = +5:30
|postal_code_type      = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
|postal_code           = 
|iso_code              = [[ISO 3166-2:IN|IN-DH]]
|registration_plate    = [[Vehicle registration plates of India|DD-01,DD-02,DD-03]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/new-vehicle-registration-mark-dd-for-dadra-nagar-haveli-and-daman-and-diu-797523.html|title=New vehicle registration mark DD for Dadra &amp; Nagar Haveli and Daman and Diu|date=23 January 2020|newspaper=Deccan Herald|accessdate=31 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|blank1_name_sec1      = मण्डलानि
|blank1_info_sec1      = [[दादरानगरहवेलीच दीवदमणच प्रदेशस्य मण्डलानि|३]]
|blank2_name_sec1      = बृहत्तमं नगरम्
|blank2_info_sec1      = [[सिलवासा]]
|blank3_name_sec1      = 
|blank3_info_sec1      = 
|blank4_name_sec1      = 
|blank4_info_sec1      = 
|website               = https://ddd.gov.in
|official_name         = 
|motto                 = 
|elevation_min_m       = 0
|elevation_max_m       = 425
}}

'''दादरा नगरहवेली च दीव दमण च''' ([[हिन्दी]] - दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव; [[मराठीभाषा|मराठी]] - दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव; [[गुजरातीभाषा|गुजराती]] - દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ; {{lang-en|Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu}}) [[भारतम्|भारतदेशे]] केन्द्रशासितप्रदेशः अस्ति । [[दादरा नगरहवेली च]] इत्यस्य [[दीव दमण च]] इत्यस्य च पूर्वप्रदेशविलयद्वारा प्रदेशस्य गठनं कृतम् ।

== सम्बद्धाः लेखाः ==

* [[दादरा नगरहवेली च]]
* [[दीव दमण च]]
* [[मराठीभाषा]]
* [[हिन्दी]]
* [[भारतस्य मण्डलानि]]
* [[भारतस्य राज्यानि]]
* [[भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]]

== उल्लेखाः ==

[[वर्गः:भारतस्य केन्द्रशासितप्रदेशाः]]</text>
      <sha1>fek7n9zon90o30fpme7ot1j27dsggwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नीतीश कुमार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80905</id>
    <revision>
      <id>500740</id>
      <parentid>480518</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53939" sha1="92ty7fpoq6k3kizmass5icgudnla570" xml:space="preserve">'''नीतीशकुमारः''' एकः भारतीयराजनेता अस्ति यः २०१५ तमस्य वर्षस्य फरवरीमासस्य २२ दिनाङ्कात् बिहारस्य मुख्यमन्त्रिरूपेण कार्यं कुर्वन् अस्ति। पूर्वं २००५ तः २०१४ पर्यन्तं तथा २००० तमे वर्षे अल्पकालं यावत् च एतत् पदं धृतवान्। [[जनतादलम्(संयुक्तम्)|जनतादलसंयुक्तस्य]] नेता एष पूर्वं समतापक्षस्य सदस्यत्वेन केन्द्रीयमन्त्रिरूपेण अपि कार्यं कृतवान् । &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/politics/nitish-kumar-sworn-in-as-cm-for-sixth-time-a-look-at-the-life-of-the-chanakya-of-bihar-politics-3861789.html|title=Nitish Kumar sworn-in as CM for sixth time: A look at the life of the 'Chanakya of Bihar politics'|date=27 July 2017|accessdate=2 January 2019|archivedate=16 December 2018}}&lt;/ref&gt;
[[सञ्चिका:Nitish Kumar (cropped).JPG|लघुचित्रम्|नीतीशकुमारः बिहारस्य वर्तमानो मुख्यमन्त्री]]
नीतीशः प्रथमवारं जनतादलस्य सदस्यत्वेन राजनीतिं प्रविष्टवान्। एष १९८५ तमे वर्षे विधायकः अभवत्। नीतीशः १९९४ तमे वर्षे [[जार्ज् फर्नान्डिस्|जार्ज फर्नाण्डिस्]] इत्यनेन सह समतापक्षस्य स्थापनां कृतवान् । १९९६ तमे वर्षे [[लोकसभा]]&lt;nowiki/&gt;सदस्यत्वेन निर्वाचितः सः [[अटल बिहारी वाजपेयी|अटलबिहारीवाजपेयिवर्यस्य]]  सर्वकारे केन्द्रीयमन्त्रीरूपेण कार्यं कृतवान्। तस्य दलं राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धनं समागच्छत्। ततो नीतीशः तस्य मुख्यो नेता अभवत्।


२००५ तमे वर्षे [[बिहार विधानसभा|बिहारविधानसभायां]] राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धनेन बहुमतं प्राप्तम्। नीतीशो राज्ये ग्रन्थिबन्धनस्य अध्यक्षत्वेन प्राप्य मुख्यमन्त्री जातः। पुनः २०१० तमस्य वर्षस्य बिहारराज्यनिर्वाचने सारल्येन एतत् ग्रन्थिबन्धनं विजयं प्राप्तवान्। २०१३ तमस्य वर्षस्य जूनमासे नरेन्द्रमोदिनः प्रधानमन्त्रिपदस्य नामाङ्कनान्तरं नीतीशो ग्रन्थिबन्धनम् अत्यजत्। ततो राष्ट्रियजनतादलेन तथा भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्पक्षेण सह महाग्रन्थिबन्धनस्य निर्माणं कृतवान्।

नीतीशः [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षेण]] सह ग्रन्थिबन्धनस्य नेतृत्वं कृत्वा मुख्यमन्त्री अभवत्। २०१० तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने शासकसङ्घः भूस्खलनेन पुनः निर्वाचने विजयं प्राप्तवान् | २०१३ तमस्य वर्षस्य जूनमासे [[नरेन्द्र मोदी|नरेन्द्रमोदिनः]] प्रधानमन्त्रिपदस्य नामाङ्कनस्य अनन्तरं नीतीशो भाजपायाः सह भङ्गं कृतवान्, तथा च [[राष्ट्रियजनतादलम्|राष्ट्रियजनतादलस्य]] [[भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस्|भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य]] च समर्थनं प्राप्य महाग्रन्थिबन्धनस्य निर्माणं कृतवान्।

२०१४ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य १७ दिनाङ्के भारतीयलोकसभानिर्वाचने जनतादलसंयुक्तस्य महती हानिः जाता ततः परं नीतीशो मुख्यमन्त्रिपदं त्यक्तवान्। तस्य स्थाने जीतनराममाञ्झी इत्ययं नियुक्तः। परन्तु स २०१५ तमस्य वर्षस्य फेब्रुवरीमासे मुख्यमन्त्रिरूपेण पुनरागमनस्य प्रयासं कृतवान् येन राजनैतिकसङ्कट उत्पन्नः। अन्ततः जीतनरामः त्यागपत्रं दत्तवान्। नीतीशः पुनः मुख्यमन्त्री अभवत्। अनन्तरं तस्मिन् वर्षे राज्यनिर्वाचने महाग्रन्थिबन्धनेन बहुमतं प्राप्तम्। २०१७ तमे वर्षे नीतीशो भ्रष्टाचारम् आरोप्य महाग्रन्थिबन्धनं भङ्क्त्वा राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धने प्रत्यागतवान। २०२० तमे वर्षे राज्यनिर्वाचने तस्य सर्वकारः सङ्कीर्णतया पुनः निर्वाचितः। २०२२ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासे नीतीशो राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धनं त्यक्त्वा पुनः महाग्रन्थिबन्धने सम्मिलितवान् । &lt;ref name=&quot;quiting-nda-2022&quot;&gt;{{Cite news|title=Nitish Kumar rejoins Grand Alliance in Bihar after quitting NDA for the second time|url=https://scroll.in/latest/1030117/nitish-kumar-rejoins-grand-alliance-in-bihar-after-quitting-nda-for-the-second-time|accessdate=2022-08-09|date=2022-08-09}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nitish Kumar hits reset, reunites with RJD; oath today {{!}} Top Points|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bihar-political-crisis-nitish-kumar-dumps-bjp-reunited-rjd-tejashwi-yadav-grand-alliance-government-1985934-2022-08-09|accessdate=2022-10-07|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिकं जीवनम् ==
नीतीशस्य जन्म १९५१ तमस्य वर्षस्य मार्चमासस्य प्रथमे दिनाङ्के बिहारस्य बख्तियारपुरमण्डले अभवत् । तस्य पिता कविराजो रामलखनसिंह [[आयुर्वेदः|आयुर्वैदिकः]] साधक आसीत्। तस्य माता [[नेपालदेशः|नेपालदेशात्]] परमेश्वरीदेवी आसीत्। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/nitish-kumar-1605036925-1|title=Biography of Nitish Kumar|website=jagranjosh|accessdate=5 July 2022|archivedate=5 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705191131/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/nitish-kumar-1605036925-1}}&lt;/ref&gt; नीतीशः कुर्मीजातितः अस्ति । &lt;ref&gt;{{Cite book
| title = Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns
| url = https://books.google.com/books?id=2zhODwAAQBAJ&amp;pg=PA71
| date = 5 June 2018
| accessdate = 5 July 2022
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/city/patna/cm-to-attend-nit-p-alumni-meet-on-feb-3/articleshow/67678893.cms|title=Chief Minister of Bihar|publisher=Government of Bihar|accessdate=29 January 2019|archivedate=31 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331223755/https://m.timesofindia.com/city/patna/cm-to-attend-nit-p-alumni-meet-on-feb-3/articleshow/67678893.cms}}&lt;/ref&gt; नीतीशस्य उपनाम मुन्ना अस्ति। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/happy-birthday-nitish-kumar-10-interesting-facts-about-bihar-chief-minister-1818587|title=Nitish Kumar's Nickname Is 'Munna': 10 Facts About Bihar Chief Minister On His Birthday}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/munna-se-nitish-in-poll-bound-bihar-a-comic-starring-the-chief-minister-774570|title='Munna Se Nitish': In Poll-Bound Bihar, a Comic Starring the Chief Minister}}&lt;/ref&gt;

स १९७२ तमे वर्षे बिहार-कोलेज् ओफ् इञ्जियरिङ्ग् (अधुना राष्ट्रीयप्रौद्योगिकीसंस्थानं पटना ) विद्युदभियान्त्रिक्य &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nitish Kumar|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cm-to-attend-nit-p-alumni-meet-on-feb-3/articleshow/67678893.cms|accessdate=31 March 2022|archivedate=31 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331192319/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cm-to-attend-nit-p-alumni-meet-on-feb-3/articleshow/67678893.cms}}&lt;/ref&gt;उपाधिं प्राप्तवान्। &lt;ref name=&quot;ht20150818&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/bihar-elections-the-leaders-who-matter-the-most/article1-1378907.aspx|title=Bihar leader-Mr. Nitish Kumar|date=18 August 2015|accessdate=18 August 2015|archivedate=17 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817201004/http://www.hindustantimes.com/india-news/bihar-elections-the-leaders-who-matter-the-most/article1-1378907.aspx|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; स बिहारराज्यविद्युद्बोर्ड् इत्येतद् अर्धहृदयेन समागम्य{{Citation needed|date=November 2021}} पश्चात् राजनीतिं प्रविष्टवान् । &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/special-report/I-dream-of-the-old-glory-days-of-Bihar/articleshow/11323112.cms|title=I dream of the old glory days of Bihar|date=1 January 2012|accessdate=21 October 2018|archivedate=15 April 2019}}&lt;/ref&gt; १९७३ तमे वर्षे फेब्रुवरीमासस्य २२ तमे दिनाङ्के सिंहोपाख्यया मञ्जुकुमार्या सह तस्य विवाहः अभवत्। दम्पत्यो एकः पुत्रोऽस्ति । &lt;ref name=&quot;bio&quot;/&gt; मञ्जोः फुप्फुलप्रदाहेन रोगेण २००७ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य १४ दिनाङ्के नवदिल्लीनगरे निधनम् अभवत् । &lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 May 2007|title=Nitish Kumar's wife passes away in Delhi|url=https://www.hindustantimes.com/india/nitish-kumar-s-wife-passes-away-in-delhi/story-W6jz9FvoNtuKkb772mo5zH.html|website=Hindustan Times|accessdate=4 October 2020|archivedate=7 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201007170437/https://www.hindustantimes.com/india/nitish-kumar-s-wife-passes-away-in-delhi/story-W6jz9FvoNtuKkb772mo5zH.html}}&lt;/ref&gt;

== प्रारम्भिकं राजनैतिकजीवनम् ==
नीतीशो राजनेतृषु समाजवादिवर्गस्य अस्ति । राजनेतृरूपेण प्रारम्भिकेषु वर्षेषु स लोहियोपाख्येन राममनोहरेण च सिंहोपाख्येन सत्येन्द्रनारायणेन च कर्पूरिठाकुरेण च [[विश्वनाथ प्रतापसिंह|विश्वनाथप्रतापसिंहेन]] च सह सम्बद्धः आसीत् | &lt;ref name=&quot;ht20150818&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://polityindia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=192:a-politician-other-politicians-should-emulate-&amp;catid=13:article&amp;Itemid=61|title=A Politician other Politicians should Emulate!|publisher=Polityindia.com|date=18 January 2011|accessdate=17 September 2012|archivedate=30 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330154556/http://polityindia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=192:a-politician-other-politicians-should-emulate-&amp;catid=13:article&amp;Itemid=61}}&lt;/ref&gt; नीतीशः १९७४ तमे वर्षे च १९७७ तमे वर्षे च जयप्रकाशनारायणस्य आन्दोलने भागं गृहीतवान् आसीत्।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehinducentre.com/the-arena/current-issues/article25188707.ece|title=Jayaprakash Narayan- His Journey &amp; Movements|website=www.thehinducentre.com|accessdate=12 November 2019|archivedate=7 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200607121135/https://www.thehinducentre.com/the-arena/current-issues/article25188707.ece}}&lt;/ref&gt; ततः तेन

सिंहोपाख्यस्य सत्येन्द्रनारायणस्य नेतृत्वे जनतापक्षे सम्मिलितः। &lt;ref&gt;{{Cite book
| url = https://www.google.com/books/edition/Nitish_Kumar/MEzIDAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=Nitish+Kumar+joined+Janata+party&amp;pg=PP4&amp;printsec=frontcover
| title = Nitish Kumar
| date = January 0101
| accessdate = 6 August 2022
}}&lt;/ref&gt;

नीतीशो युद्ध्वा १९८५ तमे वर्षे हरनौतनगरात् प्रथमवारं राज्यसभाया निर्वाचनं जितवान्। प्रारम्भिकवर्षेषु लालूप्रसादयादवः १९८९ तमे वर्षे बिहारविधानसभायां विपक्षस्य नेतृरूपेण नीतीशेन समर्थितः परन्तु पश्चात् नीतीशः १९९६ तमे वर्षे भाजपादलं प्रति निष्ठां पर्यवर्तयत् बाढात् प्रथमं [[लोकसभा|लोकसभायाः]]  सदस्यत्वं विजित्य।&lt;ref name=&quot;TOI&quot;&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/nitish-kumars-political-journey-from-a-socialist-leader-to-saffron-ally/articleshow/79158616.cms|title=Nitish Kumar’s political journey: From a socialist leader to saffron ally|website=Times of India|accessdate=16 July 2022|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716214026/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/nitish-kumars-political-journey-from-a-socialist-leader-to-saffron-ally/articleshow/79158616.cms}}&lt;/ref&gt;


१९९८ तमे वर्षे संसदीयनिर्वाचने [[राष्ट्रियजनतादलम्|राष्ट्रियजनतादलस्य]] निर्माणानन्तरं समतापक्षः जनतादलः च परस्परस्य मतमूलं भक्षितवन्तौ। अतो नीतीशेन द्वे दले विलीय [[जनतादलम्(संयुक्तम्)|जनतादलस्य संयुक्तस्य]] निर्माणं कृतवान् । &lt;ref&gt;{{Cite book
| url = https://books.google.com/books?id=0_bzCAAAQBAJ&amp;pg=PT170
| title = The Making of Miracles in Indian States: Andhra Pradesh, Bihar, and Gujarat
| page = 170
| accessdate = 6 August 2022
}}&lt;/ref&gt;

१९९९ तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने [[भारतीयजनतापक्षः|भाजपापक्षस्य]] च‌ [[जनतादलम्(संयुक्तम्)|जनतादलसंयुक्तस्य]] च युगलाभ्यां राष्ट्रीयजनतादलस्य पराजयः अभवत् । नूतनं ग्रन्थिबन्धनं ३२४ विधानसभाक्षेत्रेषु १९९ क्षेत्रेषु अग्रगण्यम् अभवत्। 


लालूयादवस्य विधकपटे नाम आगत्य अपि २००० तमस्य वर्षस्य बिहारराज्यनिर्वाचने राष्ट्रियजनतादलं भाजपाजदयूदलयोः परस्परस्य द्वन्द्वकारणेन बृहत्तमदलम् उद्भूतम्। लालूयादवस्य राजनैतिकपरिचालनेन राबडीदेवी पुनः मुख्यमन्त्रिणीरूपेण शपथं गृहीतवती। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/rjd-silver-jubilee-high-and-low-points-the-bihar-party-went-through-in-the-last-25-years-9779821.html|title=RJD silver jubilee: High and low points the Bihar party went through in last 25 years}}&lt;/ref&gt; 

२००४ तमस्य वर्षेस्य लोकसभानिर्वाचनेराष्ट्रीयजनतादलं बिहारे २६ लोकसभाक्षेत्राणि विजित्य अन्येभ्यो राज्याधारितदलेभ्यः श्रेष्ठतरं प्रदर्शनं कृतवान् आसीत् । स केन्द्रीयरेलमन्त्रिपदेन पुरस्कृतः परन्तु तस्य अत्यन्तनिम्नजातीनां वर्धमानानाम् आकाङ्क्षाणां परिणामतः भाजपापक्षस्य जनतादलसंयुक्तस्य च ग्रन्थिबन्धनेन २००५ तमे वर्षे बिहारविधानसभानिर्वाचने तस्य दलं पराजितम् |. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book
| url = https://books.google.com/books?id=07ONmXvnb2oC&amp;pg=PA129
| title = India and the World Bank: The Politics of Aid and Influence
| page = 129
| accessdate = 6 August 2022
}}&lt;/ref&gt;

== केन्द्रीयमन्त्री ==
[[सञ्चिका:The_Union_Minister_for_Railways_Shri_Nitish_Kumar_entering_Parliament_to_present_Interim_Railway_Budget_(2004-05)_in_New_Delhi_on_January_30,_2004.jpg|लघुचित्रम्| केन्द्रीयरेलमन्त्री श्रीनीतीशकुमारः २००४ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासस्य ३० तमे दिनाङ्के नवदेहलीनगरे मध्यकालीनरेलार्थसङ्कल्पं प्रस्तोतुं संसदं प्रविशति]]
नीतीशः अचिराय १९९८–९९ तमे वर्षे अटलसर्वकारेकेन्द्रीयरेलमन्त्री च भूपृष्ठपरिवहनमन्त्री चापि  कृषिमन्त्री आसीत्। १९९९ तमे वर्षे अगस्तमासे गैसलरेलापदाया अनन्तरं स त्यागपत्रं समर्पितवान् यस्या आपदाया उत्तरदायित्वं स मन्त्रिरूपेण स्वीकृतवान् । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/bihar/know-how-many-times-nitish-kumar-resigned-from-govt-in-past-2027323.html|title=Know how many times Nitish Kumar resigned from govt in past|website=Zee News|accessdate=16 July 2022|archivedate=16 July 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220716213142/https://zeenews.india.com/bihar/know-how-many-times-nitish-kumar-resigned-from-govt-in-past-2027323.html}}&lt;/ref&gt; परन्तु रेलमन्त्रीरूपेण तस्य अल्पकार्यकाले स व्यापकविशोधनम् आनयत्। यथा २००२ तमे वर्षे अन्तर्जालेन यात्रापत्रक्रयणस्य सेवा&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/2002/08/04/stories/2002080401231000.htm Railway online booking through credit cards]{{Dead link|date=April 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/newswire/story/railway-reservation-through-internet/73655|title=Railway Reservation through internet|accessdate=25 April 2017|archivedate=26 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170426151416/http://www.outlookindia.com/newswire/story/railway-reservation-through-internet/73655}}&lt;/ref&gt; च सर्वाधिकं रेलयात्रापत्रविक्रयणस्थलारम्भः च  तत्कालयोजनाया आरम्भः चेति।{{Citation needed|date=November 2021}}

तदनन्तरं स पुनः केन्द्रीयमन्त्रिमण्डले कृषिमन्त्रीरूपेण सम्मिलितः। २००१ तः २००४ तमस्य वर्षस्य मेमासपर्यन्तं स पुनः केन्द्रीयरेलमन्त्री आसीत् ।{{Citation needed|date=November 2021}} २००४ तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने स द्वाभ्यां क्षेत्राभ्यां युद्धवान् तदा स [[नालन्दानगरम्|नालन्दातः]] निर्वाचितः परन्तु स्वस्य पारम्परिके बाढक्षेत्रे पराजितः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/election/2004/may/13nitish.htm|title=Nitish Kumar voted out of Barh, wins in Nalanda|website=rediff.com|date=13 May 2004|accessdate=23 December 2012|archivedate=21 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221170834/http://www.rediff.com/election/2004/may/13nitish.htm}}&lt;/ref&gt;

== बिहारस्य मुख्यमन्त्री ==
नीतीशो [[जनतादलम्(संयुक्तम्)|जनतादलस्य संयुक्तस्य]] राजनैतिकदलस्य सदस्यः अस्ति । मुख्यमन्त्रिरूपेण स एकलक्षाधिकान् विद्यालयशिक्षकान् नियुक्तवान् तथा प्राथमिकस्वास्थ्यकेन्द्रेषु चिकित्सकाः कार्यं कुर्वन्ति इति सुनिश्चितवान् च अनेकेषु ग्रामेषु विद्युत्प्रवाहं आरब्धवान् च &lt;ref name=&quot;sify1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://sify.com/news/fullstory.php?a=jfbn4Ebeibj&amp;title=Nitish_Kumar_s_development_agenda_makes_waves_in_Bihar&amp;?vsv=TopHP3|archivedate=24 May 2015|title=Nitish Kumar's development agenda makes waves in Bihar|date=1 May 2009|accessdate=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524065254/http://www.sify.com/news/fullstory.php?a=jfbn4Ebeibj&amp;title=Nitish_Kumar_s_development_agenda_makes_waves_in_Bihar&amp;%3fvsv=TopHP3|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; मार्गाणि  निर्मितवान् च महिलानां निरक्षरत्वम् अर्धं कृतवान्  अपराधिणो दमित्वा अव्यवस्थितराज्यं परिवृत्तवान् तथा च सामान्यबिहारिणः आयं द्विगुणं कृतवान् । &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Antholis|first=William|title=New Players on the World Stage: Chinese Provinces and Indian States|url=http://www.brookings.edu/research/essays/2013/new-players-on-the-world-stage#section4|publisher=Brookings Institution|date=22 October 2013|accessdate=12 November 2015|archivedate=13 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160113190312/http://www.brookings.edu/research/essays/2013/new-players-on-the-world-stage#section4}}&lt;/ref&gt;
[[सञ्चिका:The_Chief_Minister_of_Bihar,_Shri_Nitish_Kumar_discussing_with_the_Prime_Minister,_Dr._Manmohan_Singh_about_the_relief_operations_on_flood-affected_areas,_in_Bihar,_August_28,_2008.jpg|वामतः|लघुचित्रम्|  २००८ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य २८ तमे दिनाङ्के नीतीशकुमारश्च लालूप्रसादयादवश्च प्रधानमन्त्रिणा मनमोहनसिंहेन सह जलप्रलयप्रभावितक्षेत्राणां शमनकार्यक्रमेषु चर्चां कुर्वन्तौ बिहारे।]]

=== प्रथमः कार्यकालः २००० तमे वर्षे ===
२००० तमे वर्षे मार्चमासे केन्द्रस्य अटलसर्वकारस्य आज्ञानुसारं प्रथमवारं नीतीशो बिहारस्य मुख्यमन्त्री निर्वाचितः । &lt;ref&gt;{{Cite web|title=From the archives (2000) {{!}} When Nitish Kumar became Bihar CM for first time|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/from-the-archives-2000-when-nitish-kumar-became-bihar-cm-for-first-time-1985894-2022-08-09|accessdate=2022-10-07|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt; ३२४ सदस्यसदनस्य सहायकदलानि समेत्य राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धने १५१ विधायका आसन् तथा च लालूयादवस्य १५९ विधायका आसन् । उभे ग्रन्थिबन्धने बहुमतस्य चिह्नात् अधः आस्ताम् यत् १६३ अस्ति। नीतीशः सभायां स्वबहुसङ्ख्यत्वं सेद्धुं न शक्नोति स्म अतः पूर्वम् एव त्यागपत्रं दत्तवान् । &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kumar|first=Abhay|date=24 November 2019|title=March 2000: When Nitish quit as CM, before floor test|url=https://www.deccanherald.com/national/national-politics/march-2000-when-nitish-quit-as-cm-before-floor-test-779422.html|accessdate=29 March 2022|website=Deccan Herald|language=en|archivedate=7 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407134118/https://www.deccanherald.com/national/national-politics/march-2000-when-nitish-quit-as-cm-before-floor-test-779422.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20000320-nitish-kumars-government-in-bihar-not-outvoted-as-much-as-outmanoeuvred-by-laloo-yadav-777236-2000-03-20|title=Outvoted as much as outmanoeuvred by Laloo Yadav|accessdate=7 April 2020|archivedate=7 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407134118/https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/20000320-nitish-kumars-government-in-bihar-not-outvoted-as-much-as-outmanoeuvred-by-laloo-yadav-777236-2000-03-20}}&lt;/ref&gt; स ७ दिवसेभ्यः पदारुढः स्थितः। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/nitish-kumars-swinging-affections-for-bjp-and-rjd/article65751235.ece|title=Nitish Kumar’s wavering affections for BJP and RJD}}&lt;/ref&gt;

=== द्वितीयः कार्यकालः २००५ वर्षतः २०१० पर्यन्तम् ===
२००५ तमे वर्षे बिहारविधानसभानिर्वाचने विजयानन्तरंमुख्यमन्त्रिरूपेण नीतीशः शपथं गृहीतवान् ।  &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== तृतीयः कार्यकालः २०१०वर्षतः २०१४ पर्यन्तम् ===
[[सञ्चिका:The Chief Minister of Bihar, Shri Nitish Kumar calls on the Prime Minister, Shri Narendra Modi, in New Delhi on May 27, 2017.jpg|लघुचित्रम्|बिहारस्य वर्तमानो मुख्यमन्त्री नीतीशकुमारः प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना सह नवदेहलीनगरे २०१७ तमे वर्षे]]
नीतीशसर्वकारेण द्विचक्रिकायाः च भोजनस्य च कार्यक्रमा अपि आरब्धाः । यतो विद्यालये स्थितानां बालिकानां शिक्षात्यागं न्यूनीकृतम्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/asiaview/2010/11/indias_poorest_state%26fsrc%3Dnwl|title=A triumph in Bihar|date=25 November 2010|accessdate=13 July 2017|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

२०१० तमे वर्षे नीतीशस्य दलं तत्कालीनसहयोगिणे [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षेण]] सह पुनः शासनं प्राप्तवान् पुनः स मुख्यमन्त्री अभवत् । &lt;ref name=&quot;TOI&quot;/&gt;  राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धं २०६ क्षेत्रेषु तथा च राष्ट्रियजनतादलम् २२ क्षेत्रेषु जितवन्तौ। &lt;ref&gt;{{Cite news|date=25 November 2010|title=Nitish sweeps Bihar polls; Cong crushed, Lalu eclipsed|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-25/india/28213318_1_nitish-kumar-bihar-hands-bihar-assembly-elections|archivedate=14 July 2013|accessdate=7 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20130714235847/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-25/india/28213318_1_nitish-kumar-bihar-hands-bihar-assembly-elections|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; प्रथमवारं मतदातृषु महिलानां युवकानां च अधिकं मतदानं दृष्टम्। तदा तु बिहारे एतत् न्याय्यपूर्णतमं निर्वाचनम् इति घोषितम् ।यत्र रक्तपातो वा निर्वाचनहिंसा वा नासीत् &lt;ref&gt;{{Cite web|date=24 November 2010|title=A landslide sweep for JD(U)-BJP combine in Bihar|url=http://indiatoday.intoday.in/story/a-landslide-sweep-for-jdubjp-combine-in-bihar/1/121031.html|accessdate=17 September 2012|publisher=India Today|archivedate=19 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719053039/http://indiatoday.intoday.in/story/a-landslide-sweep-for-jdubjp-combine-in-bihar/1/121031.html}}&lt;/ref&gt;

==== त्यागपत्रम् ====
२०१४ तमस्य वर्षस्य लोकसभानिर्वाचने स्वपक्षस्य दुर्गतेः एकदिवसानन्तरं मेमासस्य १७ तमे दिनाङ्के नीतीशो बिहारस्य राज्यपालाय स्वस्य त्यागपत्रं प्रदत्तवान्‌। पूर्वनिर्वाचने २० क्षेत्राणां विजयानन्तरं तदा केवलं द्वयोः क्षेत्रयोः जयं प्राप्तवान्। &lt;ref name=&quot;TOI&quot;/&gt; निर्वाचने स्वपक्षस्य दुर्बलप्रदर्शनस्य नैतिकदायित्वं स्वीकृत्य नीतीशः त्यागपत्रम् अयच्छत्। जीतनराममाञ्झी च कार्यभारं स्वीकृतवान् । &lt;ref name=&quot;bp&quot;&gt;{{Cite web|title=Nitish Kumar resigns as the Chief Minister of Bihar|url=http://news.biharprabha.com/2014/05/nitish-kumar-resigns-as-the-chief-minister-of-bihar/|website=IANS|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=17 May 2014|archivedate=17 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517161946/http://news.biharprabha.com/2014/05/nitish-kumar-resigns-as-the-chief-minister-of-bihar/}}&lt;/ref&gt;

=== चतुर्थः कार्यकालः २०१५ वर्षतः २०२० पर्यन्तम् ===
नीतीशः पुनः २०१५ तमस्य वर्षस्य फरवरीमासस्य २२ तमे दिनाङ्के मुख्यमन्त्री अभवत्। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://scroll.in/article/745887/frenemies-nitish-kumar-and-lalu-yadav-finally-reach-breakthrough-in-seat-sharing-talks|title=Frenemies Nitish Kumar and Lalu Yadav finally reach breakthrough in seat-sharing talks|accessdate=3 August 2015|archivedate=6 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806001342/http://scroll.in/article/745887/frenemies-nitish-kumar-and-lalu-yadav-finally-reach-breakthrough-in-seat-sharing-talks}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.in/nitish-kumar-/bihar-elections-2015-impa_b_7917778.html|title=Why The Upcoming Election In Bihar Is Critical For The State And Beyond|accessdate=3 August 2015|archivedate=5 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150805012447/http://www.huffingtonpost.in/nitish-kumar-/bihar-elections-2015-impa_b_7917778.html}}&lt;/ref&gt; तस्य  जनतादलं राष्ट्रियजनतादलेन च काङ्ग्रेससङ्गठनेन सह बिहारे भाजपादलस्य प्रतिकारार्थं महाग्रन्थिबन्धनस्य निर्माणं कृतवान् । &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.abplive.in/india/2015/02/22/article508925.ece/My-priority-is-to-work-for-Bihars-development-Nitish-Kumar|title=Nitish Kumar returns as Bihar CM|archivedate=23 February 2015}}&lt;/ref&gt;

नीतीशो नरेन्द्रमोदिभाजपादलयोः आरोपानां प्रतिकारं कृत्वा महाग्रन्थिबन्धनाय निर्वाचनकाले आक्रामकरूपेण प्रचारं कृतवान् । &lt;ref&gt;{{Cite news|title=How Nitish Kumar and Lalu Yadav won Bihar|url=http://www.rediff.com/news/column/how-nitish-kumar-and-lalu-yadav-won-bihar/20151108.htm|accessdate=9 November 2015|date=8 November 2015|archivedate=9 November 2015}}&lt;/ref&gt; भाजपादलस्य च सहयोगिनां च १७८ क्षेत्राणाम् अन्तरेण विधानसभानिर्वाचने महाग्रन्थिबन्धनेन विजयः प्राप्तः।

राजदः ८क्षेत्राणिैविजित्य श्रेष्ठतमंमः म्लण उद्भम्।ः,नतादलसंयुक्तःयू ७क्षेत्राणिैः विजित्य च द्वितीयस्थानं प्राप्तवान् । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/nitish-kumar-wont-contest-polls-will-devote-time-for-campaigning-rabri-devi/1/455939.html|title=Won't contest Bihar polls, will devote time for campaigning, says Nitish Kumar|accessdate=3 August 2015|archivedate=8 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150808234934/http://indiatoday.intoday.in/story/nitish-kumar-wont-contest-polls-will-devote-time-for-campaigning-rabri-devi/1/455939.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/wont-contest-bihar-elections-nitish-kumar/articleshow/48329857.cms|title=Won't contest Bihar elections: Nitish Kumar|accessdate=3 August 2015|archivedate=6 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806022358/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/wont-contest-bihar-elections-nitish-kumar/articleshow/48329857.cms}}&lt;/ref&gt; कुबिहारराजनीतौ प्रथमवारं तस्मिन् एव वर्षे २० तमे दिनाङ्के नीतीशो०पञ्चमवारं ख्यमन्त्रीरूपेण शपथग्रहणं कृतवान्, । ते

्वी यादवो बिहारस्य उपमुख्यमन्त्री अभवत्। &lt;ref name=&quot;TOI&quot;/&gt;

नीतीशस्य अभियानस्य प्रबन्धनं नियुक्तया भारतीयराजनैतिककार्यसमित्या अभवत्।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/politics/how-ipac-made-it-click-for-nitish-kumar-in-bihar-1162279.html|title=How IPAC made it click for Nitish Kumar in Bihar|accessdate=29 September 2018|archivedate=29 September 2018}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thequint.com/news/politics/how-prashant-kishors-team-swung-the-elections-for-nitish-kumar|title=How Prashant Kishor's Team Swung the Elections for Nitish Kumar|accessdate=29 September 2018|archivedate=29 September 2018}}&lt;/ref&gt; सा एव हर घर-दस्तक् (द्वारे द्वारे प्रचारः) &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/sunday-story-the-leader-and-his-machine/|title=Sunday Story: The Leader and his machine|date=5 July 2015|accessdate=29 September 2018|archivedate=29 September 2018}}&lt;/ref&gt; तथा च डी एन् ए अभियानस्य  प्रचारं विहितवती। &lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 November 2015|title=Prashant Kishor: Man behind Modi LS campaign crafts Nitish win|url=https://www.hindustantimes.com/india/prashant-kishor-man-behind-modi-ls-campaign-crafts-nitish-win/story-fgqyNqnz6MSVwerb86OHdJ.html|accessdate=29 September 2018|archivedate=29 September 2018}}&lt;/ref&gt;

==== महाग्रन्थिबन्धनस्य विभञ्जनम् ====
यदा उपमुख्यमन्त्रिणः तेजस्वियादवस्य विरुद्धं भ्रष्टाचारस्य आरोपः कृतः तदा नीतीशो मन्त्रिमण्डलात् त्यागपत्रं दातुं निवेदितवान् । राष्ट्रीयजनतादलं तत् कर्तुं न स्वीकृतवान् अतः नीतीशः २०१७ तमस्य वर्षस्य जुलैमासस्य २६ दिनाङ्के त्यागपत्रं दत्तवान्। अतो महाग्रन्थिबन्धनस्य समाप्तिः अभवत् । &lt;ref name=&quot;TOI&quot;/&gt; स मुख्यविपक्षे राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धने सम्मिल्य कतिपयहोरानन्तरं पुनः शासनं प्राप्तवान् । &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/india/nitish-kumar-resigns-as-bihar-chief-minister-tejashwi-yadav-lalu-yadav-grand-alliance-jdu-meeting-governor-4768045/|title=Nitish Kumar resigns as Bihar Chief Minister, says had become 'difficult for me to work'|date=26 July 2017|accessdate=26 July 2017|archivedate=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;

=== पञ्चम कार्यकालः २०२० वर्षतः २०२२ पर्यन्तम् ===
२०२० तमस्य वर्षस्य राज्यनिर्वाचने महाग्रन्थिबन्धनस्य ११० आसनानां विरुद्धं १२५ आसनानि प्राप्य विधानसभायां बहुमतं प्राप्तुं राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धनं सफलम् अभवत् । &lt;ref&gt;{{Cite web|date=11 November 2020|title=NDA retains power in Bihar with 125 seats|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/nda-retains-power-in-bihar-elections/article33071525.ece|accessdate=9 August 2022|website=www.thehindubusinessline.com|language=en}}&lt;/ref&gt; राष्ट्रियजनतान्त्रिकग्रन्थिबन्धनस्य शीर्षनेतॄणां सान्निध्ये २० वर्षेषु सप्तमवारं स बिहारस्य मुख्यमन्त्रिरूपेण शपथं गृहीतवान् । &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nitish Kumar sworn in as Bihar Chief Minister for the seventh time in 20 years|url=https://theprint.in/politics/nitish-kumar-sworn-in-as-bihar-chief-minister-for-the-seventh-time-in-20-years/545540/|accessdate=22 February 2021|date=16 November 2020|archivedate=6 August 2022}}&lt;/ref&gt;

२०२२ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य ९ दिनाङ्के नीतीशो मुख्यमन्त्रिपदं त्यक्त्वा स्वस्य दलं पुनः महाग्रन्थिबन्धने सम्मिलितं कृतवान्। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bihar-jd-u-rjd-congress-realign-after-two-months-of-secret-discussions-101660071006846.html|title=Bihar: JD(U), RJD, Congress realign after two months of secret discussions|date=10 August 2022|accessdate=10 August 2022}}&lt;/ref&gt; 

=== षष्ठकः कार्यकालः २०२२ तमात् वर्षतः वर्तमानः ===
महाग्रन्थिबन्धने पुनः सम्मिल्य अगस्तमासस्य १० तमे दिनाङ्के स २२ वर्षेषु अष्टमवारं राज्यस्य मुख्यमन्त्रिरूपेण शपथं गृहीतवान्। &lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 August 2022|title=Bihar: JD(U), RJD, Congress realign after two months of secret discussions|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bihar-jd-u-rjd-congress-realign-after-two-months-of-secret-discussions-101660071006846.html|accessdate=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

== चरित्रवर्णनग्रन्थाः ==
[[सञ्चिका:CM_Nitish_Kumar_Governor_Nikhil_Deputy_CM_tejaswi_yadav.jpg|लघुचित्रम्| नीतीशकुमारः केरळस्य राज्यपालेन निखिलकुमारेण च उपमुख्यमन्त्रिणा तेजस्वियादवेन सह दृश्यते।]]

* सङ्कर्षणठाकुरः ''सिङ्गल् मैन् : द लैफ् एण्ड् टैम्स् ओफ्  नीतीशकुमार ओफ् बिहार'' नाम पुस्तकं लिखितवान् । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-when-nitish-cancelled-the-modi-dinner/20140228.htm|title=When Nitish Kumar canceled the Modi dinner|accessdate=5 March 2014|archivedate=5 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140305104712/http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-when-nitish-cancelled-the-modi-dinner/20140228.htm}}&lt;/ref&gt;
* अरुणसिंहा ''नीतीशकुमार एण्ड द रैज् ओफ् बिहारः'' इति पुस्तकस्य लेखकः अस्ति . &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/books/the-man-who-transformed-bihar/article3013622.ece|location=Chennai, India|title=The man who transformed Bihar|date=19 March 2012|accessdate=5 March 2014|archivedate=13 January 2016}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्काराः तथा मान्यता ==

* अनुव्रतपुरस्कारः श्वेतम्बरतेरापन्थिमहासभया जैनसङ्गठनेन बिहारे पूर्णमद्यनिषेधाय ख्रिष्टाब्दे २०१७ तमे वर्षे।
* जेपीस्मृतिपुरस्कारः नागपुरस्य मानवमन्दिरे ख्रिष्टाब्दे २०१३ तमे वर्षे।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/The-day-Patil-took-oath-of-office-on-Friday-he-honoured-Nitish-with-the-JP-Memorial-Award-on-behalf-of-Nagpurs-Manav-Mandir-/articleshow/19150828.cms|title=The day Patil took oath of office on Friday he honoured Nitish with the JP Memorial Award on behalf of Nagpur's Manav Mandir.|date=23 March 2013|accessdate=21 October 2018|archivedate=22 February 2018}}&lt;/ref&gt;
* ख्रिष्टाब्दे २०१२ तमे वर्षेे''फोरेन्पोलिसीपत्रिकया''  वैश्विकचिन्तकेषु सर्वोच्चशतम् &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nitish Kumar in Foreign Policy's top 100 global thinkers|url=http://indiatoday.intoday.in/story/nitish-kumar-foreign-policy-top-100-global-thinkers/1/234869.html|accessdate=14 June 2016|archivedate=13 August 2016}}&lt;/ref&gt; इत्यस्मिन् ७७ तमं स्थानं प्राप्तवान् ।
* जमशेदपुरस्यजेवियर्श्रमिकप्रबंधनसंस्थानेन  समाजौद्योगशान्तये सरजहाँगीरगाण्डीपदकं प्रदत्तः ख्रिष्टाब्दे २०११ तमे वर्षेे । &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Our Bureau|url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article1571232.ece|title=Business Line : Industry &amp; Economy / Economy : XLRI to fete Nitish Kumar|publisher=Thehindubusinessline.com|accessdate=17 September 2012|archivedate=6 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220806221256/https://www.thehindubusinessline.com/economy/}}&lt;/ref&gt;
*  एम् एस् एन् इण्डियन २०१० तमस्य वर्षस्य।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4719413|title=MSN Indian Of The Year: Nitish Kumar|publisher=News.in.msn.com|date=20 December 2010|accessdate=17 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120615165648/http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4719413|archivedate=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;
* एण्डीटीवी इत्यनेन इण्डियन् ओफ् द ईयर् राजनीतौ ख्रिष्टाब्दे २०१० तमे वर्षेे । &lt;ref&gt;{{Cite web|last=NDTV Indian of the Year: The winners|url=http://www.ndtv.com/video/shows/indian-of-the-year/ndtv-s-indian-of-the-year-awards-2010-191081|title=NDTV Indian of the Year: The winners|publisher=NDTV.com|date=18 February 2011|accessdate=17 September 2012|archivedate=9 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809001542/http://www.ndtv.com/video/shows/indian-of-the-year/ndtv-s-indian-of-the-year-awards-2010-191081}}&lt;/ref&gt;
* ''फोर्ब्स्'' द्वारा इण्डियाज् पर्सन् ओफ् द ईयर् इति ख्रिष्टाब्दे २०१० तमे वर्षेे । &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.forbes.com/2011/01/03/forbes-india-person-of-the-year-nitish-kumar.html|title=A Person of the Year: Nitish Kumar|date=3 January 2011|accessdate=6 September 2017|archivedate=8 September 2017}}&lt;/ref&gt;
* सी एन् एन् आयी बी एन् इत्यनेन इण्डियन् ओफ् द ईयर् नामधेयः पुरस्कारः राजनीतिौ ख्रिष्टाब्दे २०११ तमे वर्षेे । &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101216084407/http://ibnlive.in.com/videos/137243/cnnibn-ioty-in-politics-nitish-kumar.html Nitish Kumar, CNN IBN Indian of the year-2010]&lt;/ref&gt;
* [[एनडीटीवी इण्डियन ऑफ द ईयर|एण्डीटीवी]] इत्यनेन इण्डियन् ओफ् द ईयर् राजनीतौ ख्रिष्टाब्दे २००९ तमे वर्षेे ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/news/videos/video_player.php?id=1204670|title=News &quot; Videos|publisher=NDTV|accessdate=17 September 2012|archivedate=28 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228163905/http://www.ndtv.com/news/videos/video_player.php?id=1204670}}&lt;/ref&gt;
* ''इकोनोमिक् टाइम्स्'' इत्यनेन बिजनेस् रिफौर्मर् ओफ् द ईयर् ख्रिष्टाब्दे २००९ तमे वर्षेे । &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/4931000.cms|location=India|title=Features|date=25 August 2009|accessdate=23 October 2010|archivedate=21 February 2018}}&lt;/ref&gt;
* पोलियोरोगोन्मूलनविजेतृपुरस्कारः ख्रिष्टाब्दे २००९ तमे वर्षेे रोटरी इन्टरनेशनल् &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Awards-galore-for-Nitish/articleshow/7153302.cms|location=India|title=Awards galore for Nitish|date=24 December 2010|accessdate=24 December 2010|archivedate=9 November 2018}}&lt;/ref&gt; द्वारा ।
* सी एन् एन् आयी बी एन् इत्यनेन इण्डियन् ओफ् द ईयर् नामधेयः पुरस्कारः राजनीतिौ ख्रिष्टाब्दे २००८ तमे वर्षेे । 
* सर्वोत्तमः [[मुख्यमन्त्री]], &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/features/rday/stateofthenation/cm.php|title=IBN|publisher=Ibnlive.in.com|accessdate=17 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120424025902/http://ibnlive.in.com/features/rday/stateofthenation/cm.php|archivedate=24 April 2012}}&lt;/ref&gt; सी एन् एन् आयी बी एन् तथा ''हिन्दुस्तान टाइम्स्'' इत्येनयोः स्टेट् आफ् द नेशन पोल् २००७ इत्यस्य अनुसारः।

== सन्दर्भाः ==
{{Reflist|30em}}{{बिहारराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}}
[[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]]
[[वर्गः:१९५१ जननम्]]</text>
      <sha1>92ty7fpoq6k3kizmass5icgudnla570</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बलरामशुक्लः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81068</id>
    <revision>
      <id>500747</id>
      <parentid>499601</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T01:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23474" sha1="m5jb36qnszhszfjblm3gkafiyp2nwsh" xml:space="preserve">[[सञ्चिका:Balram Shukla (poet and author).png|चित्रपाठ्यम्=कविः बलरामशुक्लः|लघुचित्रम्|बलरामशुक्लः]]
'''बलरामशुक्लः''' ॥[[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्ले]] Balram Shukla॥ &lt;ref name=&quot;sv&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot; id=&quot;CITEREFSharma2014&quot;&gt;Sharma, Jeevan (1 November 2014). &quot;विद्वत्परिचयः&quot; &amp;#x5B;Introduction to a scholar&amp;#x5D;. ''संस्कृतवाणी'' (in Sanskrit). Delhi: Srinivas Sanskrit Vidyapeeth. '''1''' (15): 2. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&amp;nbsp;[//www.worldcat.org/issn/2349-0586 2349-0586]. RNI No. DELSAN/2014/55803.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; [[नवदेहली|नवदेहल्या]] एकः शिक्षाविद् कविः लेखकश्च वर्तते।  स [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] भारतीयसाहित्यस्य च स्वशिक्षितो विद्वान् अस्ति । &lt;ref name=&quot;vartavali&quot; /&gt; स [[देहलीविश्वविद्यालयः|दिल्लीविश्वविद्यालये]] [[संस्कृतम्|संस्कृतस्य]] प्राध्यापकरूपेण कार्यं करोति। स संस्कृतस्य [[हिन्दी|हिन्द्या]] [[उर्दू|उर्दूभाषायाः]] [[फारसीभाषा|फारसीभाषायाः]] अपि च [[प्राकृतम्|प्राकृतस्य]] विद्वान् अस्ति । &lt;ref name=&quot;ss&quot;&gt;{{Cite journal|location=Delhi|title=डॉ.बलरामशुक्लः पारसीकस्नातकोत्तरे सुवर्णपदकं लभते|date=16 July 2012|page=1}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sv&quot; /&gt; स उभयोः संस्कृते फारसीभाषायां च काव्यं रचयति। &lt;ref name=&quot;ss&quot; /&gt; अपि च समानछन्दोभिः फारसीकाव्यं संस्कृते भाषान्तरीकरोति। &lt;ref name=&quot;vartavali&quot; /&gt; [[भारतस्य राष्ट्रपतिः|भारतस्य राष्ट्रपतिना]] २०१३ तमे वर्षे संस्कृतस्य  बद्रायणव्यासपुरस्कारेण पुरस्कृतः अस्ति। &lt;ref name=&quot;outlook&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.outlookindia.com/newswire/story/prez-gives-certificate-of-honour-to-language-experts/825216|title=Prez Gives Certificate of Honour to Language Experts|date=17 January 2014|access-date=19 January 2023|archive-date=19 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219025004/http://www.outlookindia.com/newswire/story/prez-gives-certificate-of-honour-to-language-experts/825216|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; अष्टपुस्तकानि अनेन रचितानि सन्ति।

== जीवनम्‌ ==
बलराम [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेशस्य]] [[महाराजागञ्ज, उत्तरप्रदेशः|महाराजगञ्जस्य]] सोहरौनाराजाग्रामस्य निवासी अस्ति। &lt;ref name=&quot;jagran&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/maharajganj-11061315.html|title=डा.बलराम शुक्ल को मिला राष्ट्रपति सम्मान|date=4 February 2014}}&lt;/ref&gt;एतस्य जन्म १९८२ तमे ख्रिष्टाब्दे जनवरिमासस्य ऊनविंशे दिनाङ्के जातः। तस्य पिता सेवानिवृत्तो विद्यालयशिक्षकोऽस्ति। &lt;ref name=&quot;jagran2&quot; /&gt; तस्य प्रारम्भिकशिक्षा महाराजगञ्जे जाता। &lt;ref name=&quot;jagran2&quot;&gt;{{Cite news|title=डॉ.बलराम शुक्ल को महर्षि बादरायण व्यास सम्मान|date=18 August 2013}}&lt;/ref&gt; [[गोरखपुरम्|गोरक्षपुरतः]] कलास्नातकपदवीं तथा च  [[देहलीविश्वविद्यालयः|दिल्लीविश्वविद्यालयात्]] संस्कृतभाषायां फारसीभाषायां च कलापरास्नातकपदवीं प्राप्तवान्। &lt;ref name=&quot;jagran2&quot; /&gt; बलराम उभयविषयेषु शीर्षस्थानं प्राप्य [[सि डि देशमुख|सिडिदेशमुख]]&lt;nowiki/&gt;स्वर्णपदकम् अपि प्राप्तवान्। &lt;ref name=&quot;jagran2&quot; /&gt; ततो बलरामो दिल्लीविश्वविद्यालयात् संस्कृतव्याकरणविषये विद्यावाचस्पतिपदवीं प्राप्तवान्। &lt;ref name=&quot;jagran2&quot; /&gt; बलरामः संस्कृते अनुसन्धानं सम्पद्य फारसीभाषायाम् अनुसन्धानं प्रारभत। 

२००४ तमात् वर्षात् बलरामो दिल्लीविश्वविद्यालयेन मानितेषु विभिन्नेषु महाविद्यालयेषु अध्यापनं करोति यथा हिन्दूकोलेज् हंसराजकालेज् इत्येतयोः। &lt;ref name=&quot;sv&quot;/&gt; सम्प्रति स दिल्लीविश्वविद्यालयस्य संस्कृतविभागे प्राध्यापकोऽस्ति । &lt;ref name=&quot;sv&quot; /&gt;

२०२२ तमस्य वर्षस्य फेब्रुवरीमासे तेन [[शिमला|शिमलाया]] [http://iias.ac.in/2020/03/23/balram-shukla/ भारतीयोच्चाऽध्ययनसंस्थाने] प्राकृत कविता के चारुत्व के भाषिक प्रयोजक इत्यस्मिन् विषये अनुसन्धानं सम्पन्नम्।

== ख्यातिः ==
बलरामोऽद्यत्वे संस्कृतस्य अग्रणियुवविद्वान् स्वीकृतः अस्ति।  स भारते [[ईरान|ईराणदेशे]] च संस्कृतफारसीज्ञानाय च संस्कृतव्याकरणस्य निपुणतायै च संस्कृतस्य काव्यार्थं च सुप्रसिद्धोऽस्ति। &lt;ref name=&quot;vartavali&quot; /&gt; स प्रायः फारसीकाव्यस्य समानछन्दोभिः संस्कृते भाषान्तरीकरोति । &lt;ref name=&quot;vartavali&quot; /&gt;

बलरामो रूमिणः शतगझलगीतैः सह अनेकपरिशिष्टानां फारसीभाषया हिन्दीभाषायां भाषान्तरं कृतवान् अस्ति। सद्यः इराणस्य कलाशालायां तस्य उपस्थितौ पुस्तकस्य विमोचनं जातम्।  साहित्यसमीक्षका अस्य पुस्तकस्य हिन्दीभाषायाम् अग्रणीकृतित्वेन अनुवादस्य आदर्शत्वेन च अत्यन्तं प्रशंसाम् अकुर्वन् । सम्प्रति स [[भारतीयसमाजविज्ञानसंशोधनमण्डली|भारतीयसामाजिकाऽनुसन्धानपरिषदा]] प्रायोजितयोः मेण्ड् मौरेलिटि एण्ड् मोटिभ्स् : लर्णिङ्ग् फ्रौम् इण्डियन् ट्रडिशन् ॥आङ्ग्ले Mind, Morality and Motives : Learning from Indian Tradition इति॥ च इण्डवीराणियन् कोग्नेट् ग्लौसरी ॥आङ्ग्ले Indo-Iranian Cognate Glossary॥ चेत्येतयोः अनुसन्धानं करोति।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://iias.ac.in/2020/03/23/balram-shukla/|title=बलरामशुक्लस्य विषये}}&lt;/ref&gt;

बलरामस्य फारसीगीतयः सद्यः हफ्त शायर् अज् फर्दा इति खण्डे सङ्गृहीताः सन्ति येषु सप्तानीराणियुवानां फारसीकविनां प्रतिरूपकविताः सन्ति। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://taaghche.ir/book/45380/%D9%87%D9%81%D8%AA-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%9B-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C|title=دانلود کتاب و کتاب صوتی با طاقچه|date=|website=طاقچه|language=fa|accessdate=2 June 2019}}{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== पुरस्काराश्च सम्मानाः ===
बलरामाय अनेकाः सम्मानाः प्रदत्ताः सन्ति।  तेषु केचन अधो लिखिताः।

* २०१२ तमे ख्रिष्टाब्दे दिल्लीविश्वविद्यालये फारसीभाषायाः कलास्नातकोत्तरपाठ्यक्रमे स्वर्णपदकं प्रदत्तम्। &lt;ref name=&quot;ss&quot;/&gt;
* २०१२ तमे ख्रिष्टाब्दे ईराणस्य तत्कालीनराष्ट्रपतिना महमूदाहमदीनेजाद् इत्यनेन फारसीसाहित्ये योगदानस्य कृते सम्मानितः। &lt;ref name=&quot;jagran2&quot;/&gt;
* २०१३ तमे ख्रिष्टाब्दे भारतस्य तत्कालीनेन राष्ट्रपतिना [[प्रणब मुखर्जि|प्रणबमुखर्जिना]] महर्षिबद्रायणव्याससम्मानः प्रदत्तः। 
* २०१७ तमस्य ख्रिष्टाब्दस्य अक्टूबरमासस्य द्विदिनाङ्के पण्डितप्रतापनारायणमिश्रयुवसाहित्यकारसम्मानः [[लखनौ|लक्ष्मणपुरस्य]] भोरावदेवरससेवान्यासेन प्रदत्तः। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.patrika.com/lucknow-news/pratap-narayan-mishra-yuva-sahityakar-samman-2017-declared-1780191/|title=प्रताप नारायण मिश्र युवा साहित्यकार सम्मान के लिए 6 साहित्यकार चयनित|website=www.patrika.com|language=hindi|accessdate=2 June 2019}}&lt;/ref&gt;
* तल्लिखितः परिवाहः साहित्याऽकादमीसंस्थया प्रकाशितश्च उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानेन २०१८ तमे ख्रिष्टाब्दे कालिदाससम्मानप्रदत्तः अस्ति। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/maharajganj-event-17480569.html|title=कालिदास सम्मान से नवाजे गए डा. बलराम शुक्ल|website=Dainik Jagran|language=hi|accessdate=2 June 2019}}&lt;/ref&gt;
* 
* २०२२ तमे ख्रिष्टाब्दे कविकुलगुरुकालिदाससंस्कृतविश्वविद्यालयेन महाकविकालिदाससंस्कृतव्रतिराष्ट्रीयपुरस्कारः प्रदत्तः।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=बलराम शुक्ल को महाकवि कालिदास संस्कृतव्रति राष्ट्रीय पुरस्कार|url=http://m.rashtriyasahara.com/imageview_32239_133548750_4_6_19-09-2022_4_i_1_sf.html|accessdate=8 October 2022}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=राष्ट्रीय पुरस्कार से सम्मानित हुए प्रो बलराम|url=https://epaper.livehindustan.com/Home/MShareArticle?OrgId=199a4ff4901&amp;imageview=0|accessdate=8 October 2022|archive-date=8 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008172305/https://epaper.livehindustan.com/Home/MShareArticle?OrgId=199a4ff4901&amp;imageview=0|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== दृष्टिः ==
बलरामस्य मतो यत् संस्कृतभाषायां फारसीभाषायां च प्रायः ३५० समानाः शब्दाः सन्ति।  बलरामः कथयति यत् रूमी च हाफिज् शिराजी चेत्यादीनां केषाञ्चन फारसीकविनां प्रभावः संस्कृतसहितानाम् अनेकानाम् भारतीयभाषाणां काव्येषु दृश्यते &lt;ref name=&quot;vartavali&quot; /&gt; अपि च बेदिल्देहलवी इत्यादिषु भारतस्य फारसीकविषु अपि दृश्यते। &lt;ref name=&quot;vartavali&quot; /&gt; संस्कृतकाव्यस्य विषये बलरामस्य मतो यत् अद्यत्वे अपि वैदिककालस्य समानेषु छन्दःसु च समानेषु विषयेषु च संस्कृतकाव्यस्य रचना भवति। अद्यत्वे अपि [[वाल्मीकिः|वाल्मीकि]][[वेदव्यासः|व्यासे]]&lt;nowiki/&gt;त्यादीनां काव्यरचने शक्नुवन्तः कवयो भारते सन्ति चेति। &lt;ref name=&quot;vartavali&quot; /&gt;

== कृतयः ==

=== ग्रन्थाः ===

* {{Lang|hi|आधुनिक संस्कृत साहित्य संचयन}} इति नाम भारते आधुनिकसंस्कृतकाव्यविषये हिन्दीसंशोधनग्रन्थस्य सम्पादको बलरामशुक्लः। देहल्या विद्यानिधिप्रकाशनात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-81-86700-86-0|978-81-86700-86-0]] 
* ''इष्ग्वतेश'' ॥फारसीभाषायां{{Lang|fa|عشق و آتش}}॥ फारसीकाव्यसङ्ग्रहः। तेहरानस्य ईराणमिधत्प्रकाशनात्।[[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-600-5312-11-9|९७८-६००-५३१२-११]] -९ .
*  {{Lang|hi|भारतीय एवं पाश्चात्त्य वाक्यार्थ सिद्धान्त}} नाम वाक्यार्थस्य भारतीयपाश्चात्यसिद्धान्तानां विषये हिन्दीसंशोधनग्रन्थस्य लेखकः । नवदेहल्याः प्रतिभाप्रकाशनात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-81-7702-335-0|978-81-7702-335-0]] .
* मोहताशमकाशनिनः दवाजदेहबन्दस्य  हिन्द्यनुवादः। रामपुरस्य रामपुररजापुस्तकालयात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-93-82949-20-6|978-93-82949-20-6]] .
* {{Lang|sa|लघुसन्देशं}} नाम लघुसंस्कृतकाव्यसङ्ग्रहः। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-93-85539-03-9|978-93-85539-03-9]] .
* {{Lang|sa|परिवाहः}} नाम संस्कृतकाव्यसङ्ग्रहः ।[[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-81-260-4787-1|९७८-८१-२६०-४७८७-१]]&lt;nowiki/&gt; साहित्याऽकादमीद्वारा प्रकाशितः
* कवितापुत्रीकाजातिः मूलसंस्कृतकाव्यसंग्रह। नवदेहल्या राष्ट्रीयसंस्कृतसंस्थानात्। 
* निःशब्दनूपुर नाम रूमिणः शतगझलगीतानां सङ्ग्रहश्च हिन्द्यनुवादः। नवदेहल्या  राजकमलप्रकाशनात्।[[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-93-88183-25-3|९७८-९३-८८१८३-२५-३]] 
*
* शतावधानिरचनासञ्चयनं नाम आधुनिकसंस्कृतकवेः शतावधानिनो डो आर् गणेशस्य सप्तसुन्दररचनासु विस्तृतपरिचयेन च ६०० टिप्पणिभिः सह सम्पादितम्। नवदेहल्या  साहित्याऽकादमीतः। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-93-89195-01-9|978-93-89195-01-9]]
* झाफ्रानोसन्दल ॥फारसीभाषायाम् {{Lang|fa|زعفران و صندل}} ॥ फारसीगझलसङ्ग्रहः तेहरानतः। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/10/24/2181770/%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%D8%B2%D8%B9%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D8%AF%D9%84-%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF|trans_title=fa:سروده‌های آیینی شاعر هندو منتشر شد/ «زعفران و صندل» شکلا به ایران رسید- اخبار فرهنگی - اخبار تسنیم|date=14 January 2020}}&lt;/ref&gt;
* पश्यन्ती नाम पञ्चसप्ततेः समकालीनसंस्कृतकविनां काव्यसङ्ग्रहः। प्रयागराजस्य राकाप्रकाशनात्। [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]] ९७८-९३-९०९६४-२७-७
*
* निःशब्दनूपुरस्य द्वितीयसंस्करणम्। [https://www.firstpost.com/art-and-culture/tracing-the-unabating-universal-influence-of-rumi-and-his-connection-to-indian-vedantic-thought-10223581.html दिसम्बरमासः] २०२१ [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-93-90971-62-6|९७८-९३-९०९७१-६२-६]]

=== काव्योदाहरणम् ===
बलरामस्य समछन्दोऽनुवादः रूमिणो मश्नवी इत्यस्य उद्घाटनद्वयस्य संस्कृतभाषायाम् 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left:auto;margin-right:auto; width: 50em;&quot;
|+
|&lt;poem&gt;
Original Persian
بشنو از نی چون حکایت میکند
از جداییها شکایت میکند
کز نیستان تا مرا ببریدهاند
در نفیرم مرد و زن نالیدهاند
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش
&lt;/poem&gt;
|&lt;poem&gt;
Sanskrit translation
श्रूयतां वंशीगलाद्वंशीकथा 
कथ्यमाना विप्रयोगाणां व्यथा।
वंशिकारण्याद्यतो मां लूनवान्
सर्वलोकः कण्ठतो मे दूनवान्।
तद्वियोगैश्छिन्नभिन्नं मन्मनः
स्याद्यथोद्वेगं ब्रवीत्वेतज्जनः।
येन केनापि स्वमूलाद्भ्रश्यते
तेन भूयो योगमार्गोऽन्विष्यते।
&lt;/poem&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
बलरामेण रचित एकः संस्कृतश्लोकः {{Center|सर्वाङ्गं मलयजगन्धवन्द्यमानं
किं भूयो निटिलतटे पटीरचर्चा।
संजाता मम धमनी ससूत्रजाला
संशीर्णा पुनरुपवीतसूत्रतः किम्॥}}

== सन्दर्भाः ==
{{Reflist}}
[[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]]
[[वर्गः:१९८२ जननम्]]</text>
      <sha1>m5jb36qnszhszfjblm3gkafiyp2nwsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हनुमान बेनीवाल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81971</id>
    <revision>
      <id>500770</id>
      <parentid>492933</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T02:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5291" sha1="j1nyuwv1atq45w1xnlo2q2djryrv6se" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|name = हनुमान बेनीवाल 
|birth_name= 
|image=Hanuman Beniwal, Nagaur MP in Rajasthani Safa (pagri).jpg
|image_size=
|dob={{Birth date and age|df=yes|1972|03|02}}
|birth_place= [[नागौर]], [[राजस्थानराज्यम्]]
|residence=
|constituency=[[नागौर]]
|order= 
|office=सांसद 
|governor=
|term_start= २३/०५/२०१९ 
|term_end   = पदारूढः
|predecessor= सी. आर. चौधरी
|successor=
|party =  राष्ट्रियलोकतान्त्रिकपक्षस्य
|spouse    = कनिका बेनीवाल 
|signature   = 
|website=
}}
'''हनुमान बेनिवाल''' (जन्म २ मार्च १९७२) २०१९ तः नागौरतः १७ तमे लोकसभायां संसदसदस्यत्वेन कार्यं कुर्वन् भारतीयराजनेता अस्ति। सः २९ अक्टोबर् २०१८ तमे वर्षे जयपुरे राष्ट्रियलोकतान्त्रिकपक्षस्य संस्थापकसदस्यः राष्ट्रियसंयोजकः च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |last1=PTI |title=BJP Ally Hanuman Beniwal Calls Farm Laws 'Anti-Farmers', Joins Farmers' Protest In Rajasthan |url=https://krishi.outlookindia.com/story/india-news-bjp-ally-hanuman-beniwal-calls-farm-laws-anti-farmers-joins-farmers-protest-in-rajasthan/367028 |work=Outlook |language=en |accessdate=2023-04-16 |archive-date=2023-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302195927/https://krishi.outlookindia.com/story/india-news-bjp-ally-hanuman-beniwal-calls-farm-laws-anti-farmers-joins-farmers-protest-in-rajasthan/367028 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=ANI |title=Six states report surge in daily new Covid-19 cases: Health Ministry |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/six-states-report-surge-in-daily-new-covid-19-cases-health-ministry/videoshow/81270960.cms |work=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;


==व्यक्तिगतजीवनम्==
बेनिवालस्य जन्म राजस्थानस्य नागौरमण्डलस्य बरगांवग्रामे रामदेवस्य मोहिनीदेवीयाश्च गृहे २ मार्च १९७२ तमे वर्षे अभवत्।  सः १९९३ तमे वर्षे राजस्थानविश्वविद्यालयात् कलास्नातकपदवीं प्राप्तवान्। सः एल.एल.बी. १९९८ तमे वर्षे। सः २००९ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासस्य ९ दिनाङ्के कनिका बेनिवाल इत्यनेन सह विवाहं कृतवान्, तया सह तस्य पुत्रः, एकः पुत्री च अस्ति।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Raj MLA protests in Assembly, draws Speaker's ire |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/raj-mla-protests-in-assembly-draws-speakers-ire/1035831 \ |work=Outlook |date=25 April 2017}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=PTI |title=Rajasthan MLA protests in Assembly, draws Speaker's ire |url=https://indianexpress.com/article/india/rajasthan-mla-protests-in-assembly-draws-speakers-ire-4627475/ |work=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;

==राजकीयप्रवेशः==
प्रतिद्वन्द्वी भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य नेतारैः सह सम्बन्धः अस्ति इति दलस्य सदस्येषु आरोपं कृत्वा बेनिवालः २०१३ तमे वर्षे भारतीयजन्तपक्षतः निलम्बितः आसीत्। नागौर, बाडमेर, बीकानेर, सीकर, जयपुर इत्यत्र पञ्च किसान हुंकर महासभाः सफलतया आयोजयित्वा जयपुरे 29 अक्टोबर् 2018 दिनाङ्के बोटल इत्यस्य निर्वाचनप्रतीकेन राष्ट्रीयलोकतान्त्रिकपार्टी इति राजनैतिकदलस्य आरम्भं कृतवान्।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.india.com/news/agencies/raj-mla-protests-in-assembly-draws-speakers-ire-2065285/|title=Raj MLA protests in Assembly, draws Speaker's ire|last=PTI|date=25 April 2017|website=India.com|language=en}}&lt;/ref&gt;

==उल्लेख:==
{{reflist}}

[[वर्गः:भारतीयराजनेतारः]]
[[वर्गः:१९७२ जननम्]]
[[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]]
[[वर्गः:राजस्थानस्य व्यक्तयः]]</text>
      <sha1>j1nyuwv1atq45w1xnlo2q2djryrv6se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चितकारा विश्वविद्यालय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82629</id>
    <revision>
      <id>500727</id>
      <parentid>486949</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T00:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31833</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>500727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15218" sha1="cj2lrdl5qbz6w0gg00rldbp109mkr9k" xml:space="preserve">{{Infobox university|name=Chitkara University, Punjab|image=|established={{start date|2010}}|type=[[निजी विश्वविद्यालय|निजी]]|affiliation=[[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|UGC]], [[वास्तुकला परिषद्|COA]], [[भारतीय फार्मेसी परिषद्|PCI]], [[राष्ट्रीय शिक्षक शिक्षा परिषद|NCTE]], [[भारतीय नर्सिंग परिषद्|INC]], [[होटेलप्रबन्धन तथा भोजनप्रौद्योगिक्याः राष्ट्रियपरिषदः|NCHMCT]]|endowment=|chancellor=अशोकः चितकारा&lt;ref name=lead&gt;{{cite web |title=Campus Leadership|date=18 July 2013|url=https://www.chitkara.edu.in/campus-leadership/|publisher=Chitkara University|accessdate=2 September 2017}}&lt;/ref&gt;|vice_chancellor=मधु चितकारा&lt;ref name=lead/&gt;|city=[[राजपुरा]]|state=[[पंजाब, भारत|पंजाब]]|country=भारत|former_names=चितकारा अभियांत्रिकी तथा प्रौद्योगिकी संस्थान|nickname=|website={{URL|www.chitkara.edu.in}}}}
[[Category:Articles using infobox university]]
[[Category:Pages using infobox university with the image name parameter]]
[[सञ्चिका:Chitkara_Punjab_Entrance_Gate.jpg|लघुचित्रम्| चितकार विश्वविद्यालय, पंजाब परिसर गेट]]
'''चितकारा विश्वविद्यालयः''' भारतस्य पञ्जाब-राज्यस्य राजपुरा-नगरे स्थितः निजीविश्वविद्यालयः अस्ति । इदं अभियांत्रिकी, प्रबन्धन, औषधशास्त्र, स्वास्थ्यविज्ञान, नर्सिंग, आतिथ्य, कला &amp; डिजाइन तथा शिक्षा इत्येतयोः क्षेत्रेषु स्नातककार्यक्रमाः, स्नातकोत्तरकार्यक्रमाः, डॉक्टरेट् कार्यक्रमाः च प्रदाति अस्य स्थापना चितकारशैक्षिकन्यासेन च प्रबन्धिता च ।

== इतिहास ==
चितकारा विश्वविद्यालयः, पञ्जाबः २००२ तमे वर्षे स्थापितः चितकारा अभियांत्रिकी-प्रौद्योगिकीसंस्थानः इति रूपेण पञ्जाब-तकनीकीविश्वविद्यालयेन सह सम्बद्धः इति रूपेण स्वमार्गस्य आरम्भं कृतवान् । २००९ तमे वर्षे The Chitkara University Act, 2008 इत्यस्य पारितत्वेन विश्वविद्यालयस्य दर्जा प्राप्तस्य २०१० तमे वर्षे अस्य विश्वविद्यालयस्य स्थापना अभवत् ।

चितकार विश्वविद्यालयस्य ५० एकरपरिसरयुक्तं मुख्यपरिसरं पञ्जाबदेशस्य राजपुरादेशस्य जनसलाग्रामे चण्डीगढ-पटियालाराष्ट्रियराजमार्गस्य (NH-64) पार्श्वे स्थितम् अस्ति, यत् चण्डीगढतः ३३.१ कि.मी दूरे अस्ति

== शैक्षणिक ==

=== सम्बद्धताएँ ===
चितकरा विश्वविद्यालयः विश्वविद्यालय अनुदान आयोगेन (UGC) मान्यतां प्राप्नोति । &lt;ref name=&quot;ugc.ac.in&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/privateuni/Chitkara_Uni.pdf|title=REPORT OF THE INSPECTION COMMITTEE ON ITS VISIT TO CHITKARA UNIVERSITY|date=18 December 2010|website=Ugc.ac.in|accessdate=13 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119175849/https://www.ugc.ac.in/oldpdf/privateuni/Chitkara_Uni.pdf|archivedate=19 November 2017}}&lt;/ref&gt; प्रासंगिककार्यक्रमाः वास्तुकलापरिषदः (COA), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.coa.gov.in/show_img.php?fid=199|title=Archived copy|accessdate=21 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160320110140/http://www.coa.gov.in/show_img.php?fid=199|archivedate=20 March 2016}}&lt;/ref&gt; भारतस्य औषधशास्त्रपरिषदः (PCI), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pci.nic.in/collegescourses/approveddegreeinstitutionsus12-8.aspx|title=Approved Degree institutions u/S 12|accessdate=21 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160329115803/http://pci.nic.in/collegescourses/ApprovedDegreeinstitutionsus12-8.aspx|archivedate=29 March 2016}}&lt;/ref&gt; शिक्षकशिक्षाराष्ट्रियपरिषदः (NCTE), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nrcncte.org/OrdersPDF/Punjab/66.pdf|title=Order|website=Nrcncte.org|accessdate=13 August 2018|archive-date=12 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012234105/http://nrcncte.org/OrdersPDF/Punjab/66.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; भारतीयनर्सिंगपरिषदः (INC) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indiannursingcouncil.org/pdf/PRIVATE_UNIVERSITY.pdf|title=Archived copy|accessdate=21 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403004402/http://www.indiannursingcouncil.org/pdf/PRIVATE_UNIVERSITY.pdf|archivedate=3 April 2016}}&lt;/ref&gt; तथा राष्ट्रियः अनुमोदिताः भवन्ति होटल प्रबन्धन तथा खानपान प्रौद्योगिकी परिषद् (NCHMCT)। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nchm.nic.in/institutes/view/3|title=Affiliation|accessdate=21 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160403090936/http://www.nchm.nic.in/institutes/view/3|archivedate=3 April 2016}}&lt;/ref&gt;

=== क्रमाङ्कनम् ===
 
चितकरा विश्वविद्यालयः २०२३ तमे वर्षे राष्ट्रियसंस्थागतक्रमाङ्कनरूपरेखाद्वारा (NIRF) भारतस्य विश्वविद्यालयेषु १५१–२०० बैण्ड्-मध्ये, &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MoE, National Institute Ranking Framework (NIRF)|url=https://www.nirfindia.org/2023/OverallRanking.html|accessdate=2023-06-06|website=www.nirfindia.org|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606070928/https://www.nirfindia.org/2023/OverallRanking.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; फार्मेसी-क्रमाङ्कने &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MoE, National Institute Ranking Framework (NIRF)|url=https://www.nirfindia.org/2023/PharmacyRanking.html|accessdate=2023-06-06|website=www.nirfindia.org|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606111150/https://www.nirfindia.org/2023/PharmacyRanking.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; १६, वास्तुकला-क्रमाङ्कने ३० तमे &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MoE, National Institute Ranking Framework (NIRF)|url=https://www.nirfindia.org/2023/ArchitectureRanking.html|accessdate=2023-06-06|website=www.nirfindia.org|archive-date=2023-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605103700/https://www.nirfindia.org/2023/ArchitectureRanking.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;, प्रबन्धने ६४ स्थानं प्राप्तवान् अभियांत्रिकीक्रमाङ्कने &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MoE, National Institute Ranking Framework (NIRF)|url=https://www.nirfindia.org/2023/ManagementRanking.html|accessdate=2023-06-06|website=www.nirfindia.org|archive-date=2023-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605154821/https://www.nirfindia.org/2023/ManagementRanking.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; तथा ९२ स्थानम् &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MoE, National Institute Ranking Framework (NIRF)|url=https://www.nirfindia.org/2023/EngineeringRanking.html|accessdate=2023-06-06|website=www.nirfindia.org|archive-date=2023-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605160637/https://www.nirfindia.org/2023/EngineeringRanking.html|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; ।

अन्तर्राष्ट्रीयस्तरस्य २०२३ तमे वर्षे [https://www.topuniversities.com/university-rankings/asia-university-rankings/2023 QS World University Rankings (Asia)] इत्यनेन एशियादेशस्य विश्वविद्यालयेषु ५५१-६०० बैण्ड् इत्यत्र अस्य विश्वविद्यालयस्य स्थानं प्राप्तम् ।

== विद्यालयाः संस्थाः च ==
[[सञ्चिका:Chitkara_University,_Punjab_main_internal_road.jpg|लघुचित्रम्| मुख्य अन्तः मार्ग, चितकार विश्वविद्यालय पंजाब परिसर]]
[[सञ्चिका:Chitkara_Business_School.jpg|लघुचित्रम्| चितकार व्यापार विद्यालय]]
विश्वविद्यालये अन्तर्भवति : &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chitkara University|url=https://www.chitkara.edu.in/|accessdate=2021-03-22|website=Chitkara University|language=en}}&lt;/ref&gt;

* चितकार व्यापार विद्यालय
* चितकारा विक्रय एवं विपणन महाविद्यालय
* चितकार विश्वविद्यालय अभियांत्रिकी एवं प्रौद्योगिकी संस्थान
* चितकार विश्वविद्यालय समुद्री अध्ययन विद्यालय
* चितकारा अनुप्रयुक्त अभियांत्रिकी महाविद्यालय
* चितकार योजना एवं वास्तुकला विद्यालय
* चितकार डिजाईन स्कूल
* चितकार जनसंचार विद्यालय
* चितकारा आतिथ्य प्रबन्धन महाविद्यालय
* चितकारा औषधशास्त्र महाविद्यालय
* चितकारा स्वास्थ्य विज्ञान विद्यालय
* चितकार विधि विद्यालय
* चितकारा शिक्षा महाविद्यालय
* वैश्विकशिक्षाकेन्द्रम्

== छात्र जीवन ==
चित्कारा विश्वविद्यालयः एसोसिएशन इन्टरनेशनल् डेस् एटुडियन्स् एन् साइंसेज इकोनोमिक्स एट् कमर्शियल्स् (AIESEC), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://expressindia.indianexpress.com/story_print.php?storyId=1055136|title=AIESEC international students organisation|website=Expressindia.indianexpress.com|accessdate=2014-04-03|date=2013-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407093523/http://expressindia.indianexpress.com/story_print.php?storyId=1055136|archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt; इन्स्टिट्यूट् आफ् इलेक्ट्रिकल इन्जिनियर्स् (IEEE), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ieee.org/conferences_events/conferences/conferencedetails/index.htm?Conf_ID=21191|title=Conference on Information Management in the Knowledge Economy|accessdate=2014-03-27|last=IEEE|year=2013|publisher=IEEE|archive-date=2014-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327234501/http://www.ieee.org/conferences_events/conferences/conferencedetails/index.htm?Conf_ID=21191|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; एसोसिएशन फ़ॉर् कम्प्यूटिंग मशीनरी (ACM), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chitkara.acm.org/|title=Chitkara Student Chapter of the ACM|website=Chitkara.acm|accessdate=2014-04-03}}&lt;/ref&gt; इन्स्टिट्यूशन आफ् इलेक्ट्रॉनिक्स एण्ड् टेलिकम्युनिकेशन इन्जिनियर्स् इत्यस्य अध्यायानां मेजबानी करोति (IETE), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://indiaeducationdiary.in/showEE.asp?newsid=8767|title=IETE Chapter inauguration in Chitkara|website=Indiaeducationdiary.in|accessdate=2014-04-03|date=2011-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407083037/http://indiaeducationdiary.in/showEE.asp?newsid=8767|archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt; इन्स्टिट्यूशन आफ् इन्जिनियर्स् (इण्डिया) (IEI), &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ieindia.org/member/im_members.pdf|title=Institutional Members of ieindia|website=Ieindia.org|accessdate=2014-04-03}}&lt;/ref&gt; सोसाइटी आफ् ऑटोमोटिव इन्जिनियर्स इण्डिया (SAE इण्डिया) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.saeindia.org/northern-section-collegiate-clubs|title=NS Collegiate Clubs 2012-2013|website=Saeindia.org|accessdate=2014-04-03|year=2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085210/http://www.saeindia.org/northern-section-collegiate-clubs|archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt; तथा कम्प्यूटर सोसाइटी आफ् इण्डिया (CSI) । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.csi-india.org/c/document_library/get_file?uuid=193c2061-e9fe-4e0a-97a7-b3a84c56d17e&amp;groupId=10157|title=CSI Chandigarh Chapter|website=Csi-india.org|accessdate=2014-04-03|date=2013-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407071132/http://www.csi-india.org/c/document_library/get_file?uuid=193c2061-e9fe-4e0a-97a7-b3a84c56d17e&amp;groupId=10157|archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt;

== अपि द्रष्टव्यम् ==

* चितकार विश्वविद्यालय, हिमाचल प्रदेश

== सन्दर्भाः ==
{{Reflist|3}}

== बाह्यलिङ्काः ==

* {{Official|http://www.chitkara.edu.in/}}
{{Universities and colleges in Punjab, India|state=expanded}}{{Authority control}}</text>
      <sha1>cj2lrdl5qbz6w0gg00rldbp109mkr9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फलकम्:नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः</title>
    <ns>10</ns>
    <id>92356</id>
    <revision>
      <id>500771</id>
      <parentid>500707</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T06:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>आन्तरिक सूत्राणि शोधितम्</comment>
      <origin>500771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6382" sha1="eicp561k25ut093gzzozp6k6uo8bion" xml:space="preserve">{{Navbox 
| name = नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः च
| title = [[नेपाल]]स्य [[नेपालस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] तथा [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलानि]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = 
| group1 = [[कोशी प्रदेश]]
| list1 = 
* [[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]]
* [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
* [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
* [[झापामण्डलम्|झापा]] 
* [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]
* [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
* [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]
* [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]
* [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
* [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]]
* [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
* [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]]
* [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]
* [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] 
| group2 = [[मधेश प्रदेश]]
| list2 = 
* [[बारामण्डलम्|बारा]]
* [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
* [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]  
* [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]]
* [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
* [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
* [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] 
* [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
| group3 = [[बागमती प्रदेश]]
| list3 = 
* [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] 
* [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] 
* [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]
* [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
* [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] 
* [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
* [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] 
* [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] 
* [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
* [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] 
* [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]]
* [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]
* [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
| group4 = [[गण्डकी प्रदेश]]
| list4 = 
* [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] 
* [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] 
* [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
* [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
* [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] 
* [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]
* [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] 
* [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
* [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] 
* [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]]
* [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] 
| group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]]
| list5 = 
* [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] 
* [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] 
* [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] 
* [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
* [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]
* [[दाङमण्डलम्|दाङ]] 
* [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
* [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]]
* [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] 
* [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
* [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] 
* [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] 
| group6 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| list6 = 
* [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
* [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
* [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] 
* [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
* [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] 
* [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] 
* [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] 
* [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] 
* [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]
* [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]
| group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| list7 = 
* [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] 
* [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] 
* [[अछाममण्डलम्|अछाम]] 
* [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] 
* [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
* [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
* [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] 
* [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] 
* [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{दस्तावेजाः|content=
{{collapsible option}}}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eicp561k25ut093gzzozp6k6uo8bion</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500780</id>
      <parentid>500771</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T10:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <origin>500780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6391" sha1="nydawlzmd60ux5un3oj6x752no2w9xu" xml:space="preserve">{{Navbox 
| name = नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः च
| title = [[नेपाल]]स्य [[नेपालदेशस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] तथा [[नेपालस्य मण्डलानि|मण्डलानि]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = 
| group1 = [[कोशी प्रदेश]]
| list1 = 
* [[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]]
* [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
* [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
* [[झापामण्डलम्|झापा]] 
* [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]
* [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
* [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]
* [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]
* [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
* [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]]
* [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
* [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]]
* [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]
* [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] 
| group2 = [[मधेश प्रदेश]]
| list2 = 
* [[बारामण्डलम्|बारा]]
* [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
* [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]  
* [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]]
* [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
* [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
* [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] 
* [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
| group3 = [[बागमती प्रदेश]]
| list3 = 
* [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] 
* [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] 
* [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]
* [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
* [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] 
* [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
* [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] 
* [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] 
* [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
* [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] 
* [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]]
* [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]
* [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
| group4 = [[गण्डकी प्रदेश]]
| list4 = 
* [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] 
* [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] 
* [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
* [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
* [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] 
* [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]
* [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] 
* [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
* [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] 
* [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]]
* [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] 
| group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]]
| list5 = 
* [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] 
* [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] 
* [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] 
* [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
* [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]
* [[दाङमण्डलम्|दाङ]] 
* [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
* [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]]
* [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] 
* [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
* [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] 
* [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] 
| group6 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| list6 = 
* [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
* [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
* [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] 
* [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
* [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] 
* [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] 
* [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] 
* [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] 
* [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]
* [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]
| group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| list7 = 
* [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] 
* [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] 
* [[अछाममण्डलम्|अछाम]] 
* [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] 
* [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
* [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
* [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] 
* [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] 
* [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{दस्तावेजाः|content=
{{collapsible option}}}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nydawlzmd60ux5un3oj6x752no2w9xu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500782</id>
      <parentid>500780</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T10:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>500782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6400" sha1="qqebaib8fsibcwkiiumcrqvqlwbgl7i" xml:space="preserve">{{Navbox 
| name = नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः च
| title = [[नेपाल]]स्य [[नेपालदेशस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] तथा [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलानि]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = 
| group1 = [[कोशी प्रदेश]]
| list1 = 
* [[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]]
* [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
* [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
* [[झापामण्डलम्|झापा]] 
* [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]
* [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
* [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]
* [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]
* [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
* [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]]
* [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
* [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]]
* [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]
* [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] 
| group2 = [[मधेश प्रदेश]]
| list2 = 
* [[बारामण्डलम्|बारा]]
* [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
* [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]  
* [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]]
* [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
* [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
* [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] 
* [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
| group3 = [[बागमती प्रदेश]]
| list3 = 
* [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] 
* [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] 
* [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]
* [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
* [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] 
* [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
* [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] 
* [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] 
* [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
* [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] 
* [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]]
* [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]
* [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
| group4 = [[गण्डकी प्रदेश]]
| list4 = 
* [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] 
* [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] 
* [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
* [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
* [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] 
* [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]
* [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] 
* [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
* [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] 
* [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]]
* [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व)]] 
| group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]]
| list5 = 
* [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] 
* [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] 
* [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] 
* [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
* [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]
* [[दाङमण्डलम्|दाङ]] 
* [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
* [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]]
* [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] 
* [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
* [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] 
* [[नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)]] 
| group6 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| list6 = 
* [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
* [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
* [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] 
* [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
* [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] 
* [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] 
* [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] 
* [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] 
* [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]
* [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]
| group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| list7 = 
* [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] 
* [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] 
* [[अछाममण्डलम्|अछाम]] 
* [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] 
* [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
* [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
* [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] 
* [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] 
* [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{दस्तावेजाः|content=
{{collapsible option}}}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qqebaib8fsibcwkiiumcrqvqlwbgl7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500783</id>
      <parentid>500782</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T10:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <origin>500783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6436" sha1="7deoovkqrh6sgvcoedpwf8y9bdx63c2" xml:space="preserve">{{Navbox 
| name = नेपालस्य प्रदेशाः मण्डलानिः च
| title = [[नेपाल]]स्य [[नेपालदेशस्य प्रदेशाः|प्रदेशाः]] तथा [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलानि]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = 
| group1 = [[कोशी प्रदेश]]
| list1 = 
* [[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]]
* [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]]
* [[इलाममण्डलम्|इलाम]]
* [[झापामण्डलम्|झापा]] 
* [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]]
* [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]]
* [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]]
* [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]]
* [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]]
* [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]]
* [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]]
* [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]]
* [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]]
* [[उदयपुरमण्डलम्|उदयपुर]] 
| group2 = [[मधेश प्रदेश]]
| list2 = 
* [[बारामण्डलम्|बारा]]
* [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]]
* [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]]  
* [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]]
* [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]]
* [[धनुषामण्डलम्|धनुषा]] 
* [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]] 
* [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]]
| group3 = [[बागमती प्रदेश]]
| list3 = 
* [[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]] 
* [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]] 
* [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]]
* [[काष्ठमण्डपमण्डलम्|काष्ठमण्डप]] 
* [[ललितपुरमण्डलम्|ललितपुर]] 
* [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]]
* [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]] 
* [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]] 
* [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]]
* [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]] 
* [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]]
* [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]]
* [[चितवनमण्डलम्|चितवन]]
| group4 = [[गण्डकी प्रदेश]]
| list4 = 
* [[गोरखामण्डलम्|गोरखा]] 
* [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]] 
* [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]]
* [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]] 
* [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]] 
* [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]]
* [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]] 
* [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]]
* [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]] 
* [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]]
* [[नवलपुरमण्डलम्|नवलपरासी (बर्दघाट सुस्तापूर्व)]] 
| group5 = [[लुम्बिनी प्रदेश]]
| list5 = 
* [[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]] 
* [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]] 
* [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]] 
* [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]] 
* [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]]
* [[दाङमण्डलम्|दाङ]] 
* [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]]
* [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]]
* [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]] 
* [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]]
* [[पूर्वी रुकुममण्डलम्|पूर्वी रुकुम]] 
* [[परासीमण्डलम्| नवलपरासी (बर्दघाट सुस्तापश्चिम)]] 
| group6 = [[कर्णाली प्रदेश]]
| list6 = 
* [[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]]
* [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]] 
* [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]] 
* [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]]
* [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]] 
* [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]] 
* [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]] 
* [[मुगुमण्डलम्|मुगु]] 
* [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]]
* [[पश्चिम रुकुममण्डलम्|पश्चिम रुकुम]]
| group7 = [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]
| list7 = 
* [[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]] 
* [[डोटीमण्डलम्|डोटी]] 
* [[अछाममण्डलम्|अछाम]] 
* [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]] 
* [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]]
* [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]] 
* [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]] 
* [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]] 
* [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]]
}}&lt;noinclude&gt;
{{दस्तावेजाः|content=
{{collapsible option}}}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7deoovkqrh6sgvcoedpwf8y9bdx63c2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>काठमाण्डुमण्डलम्</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92541</id>
    <redirect title="काष्ठमण्डपमण्डलम्" />
    <revision>
      <id>500775</id>
      <timestamp>2026-09-23T06:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[काठमाण्डुमण्डलम्]] पृष्ठं [[काष्ठमण्डपमण्डलम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी: नामदोष</comment>
      <origin>500775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="krgb9or6gelvb9dhj7tlvczqvyx8pee" xml:space="preserve">#पुनर्निर्दिष्टम् [[काष्ठमण्डपमण्डलम्]]</text>
      <sha1>krgb9or6gelvb9dhj7tlvczqvyx8pee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नेपालदेशस्य प्रदेशाः</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92542</id>
    <revision>
      <id>500776</id>
      <timestamp>2026-09-23T07:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ne:Special:Redirect/revision/1366154|नेपालका प्रदेशहरू]]&quot; पृष्ठस्य अनुवादं कृत्वा निर्मितम्</comment>
      <origin>500776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20548" sha1="t4qv7ud910o9ix7xugx0l3qyfvfi2nz" xml:space="preserve">  

'''नेपालस्य प्रदेशाः''' नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं विक्रम सम्वत् २०७२ आश्विन ३ गतौ निर्मिताः नवीनाः राज्यसंरचनाः सन्ति। नेपालस्य विद्यमाना [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलानां]] समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने नेपालम् १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|पञ्चविकासक्षेत्रेषु]] च विभक्तः आसीत् |

== इतिहास ==
विक्रमस्य २०१३ तमस्य वर्षस्य पौष मासस्य ९ गतौ [[नेपालदेशस्य प्रशासनिकविभाजनम्|नेपालस्य प्रशासनिकविभागानाम्]] पुनर्गठनार्थं समितिः गठितम् आसित्। तत्समितिः सप्ताहद्वयेन अन्तः सर्वकाराय स्वप्रतिवेदनं प्रदत्तवान् । नेपालस्य जिलाप्रशासनपुनर्गठनविषये प्रतिवेदनानुसारं, २०१३ तमे वर्षे देशः प्रथमवारं सप्तक्षेत्रेषु विभक्तः अभवत् । 

# अरुण क्षेत्र
# जनकपुर क्षेत्र
# काठमाडौँ क्षेत्र
# गण्डकी क्षेत्र
# कपिलवस्तु क्षेत्र
# कर्णाली क्षेत्र
# महाकाली क्षेत्र

वि.सं. २०१८ तमे वर्षे सर्वे प्रदेशाः विघटित्वा देशस्य पुनर्गठनं ७५ मण्डलेषु अभवत्, [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|येषां]] विभक्तिः अपि १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] विभक्तम् । सम्वत् २०२८ तमे वर्षे सर्वेषां १४ क्षेत्राणां वर्गीकरणं ४ [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|विकासप्रदेशेषु]]  अनन्तरं सम्वत् २०३८ तमे वर्षे तेषां पुनर्गठनं निम्नलिखित ५ विकासक्षेत्रेषु अभवत् ।

# पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र
# मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र
# पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र
# मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र
# सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र

नेपालस्य प्रदेशाणां निर्माणं नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं कृतम् आसीत् । विद्यमानमण्डलानां समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । [[नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी]], [[रुकुममण्डलम्|रुकुम]] इति मण्डलद्वयं भिन्नं प्रान्तद्वये विभक्तम् । प्रत्येकस्मिन् मण्डले स्थानीयस्तरस्य रूपेण पालिकाः सन्ति । नेपाले ६ महानगराणि, ११ उपमहानगराणि, २७६ नगरपालिकाः, ४६० ग्रामीणनगरपालिकाः च सन्ति ।  सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने आसीत् यस्मिन् नेपालः १४ प्रशासनिकक्षेत्रेषु पञ्चविकासक्षेत्रेषु च विभक्तः आसीत् ।

फाल्गुण २०७३ तमे वर्षे नेपालसर्वकारेण सप्तप्रान्तानां अस्थायीराजधानी इति घोषितम् । संविधानस्य अनुच्छेदः २९५(२) अनुसारं सम्बन्धितप्रान्तस्य विधायिकायाः द्वितीयतृतीयांशमतेन कस्यचित् प्रान्तस्य स्थायीनाम निर्धारितं भवति स्म 

=== सर्वकारः ===
संविधानेन कानूनानुसारं च प्रदेशस्य कार्यकारी अधिकारः प्रान्तीयमन्त्रिपरिषदमध्ये निहितं भवति । सङ्कटकलीन उत यदा संघीयनियमः प्रवर्तते तदा प्रदेशीयकार्यकार्याः अभावे प्रदेशप्रमुखः प्रदेशस्य कार्यकारीशक्तयोः प्रयोगं करिष्यति। प्रत्येकं प्रदेशे संघीयसर्वकारस्य प्रतिनिधिरूपेण औपचारिकः प्रमुखः भवति । राष्ट्रपतिः प्रत्येकं प्रदेशस्य कृते प्रदेशप्रमुखं नियुक्तं कुर्वन्ति । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|title=CA approves ceremonial prez, bicameral legislature|date=16 September 2015|publisher=Kanptipur Media Group|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt; प्रदेशप्रमुखः संविधानेन वा विधीद्वारा वा निर्दिष्टानां अधिकारानां कर्तव्यानां च प्रयोगं करोति । प्रदेशसभायां बहुमत प्राप्त संसदीयदलस्य नेता मुख्यमन्त्रीरूपेण नियुक्तः भविष्यति, मुख्यमन्त्रीण अध्यक्षतायां मन्त्रिपरिषदः निर्माणं भविष्यति इति प्रावधानम् विद्यते।

=== संसदीय सभा ===
प्रदेशसभा सप्तप्रदेशेषु प्रत्येकस्य एकसदनीय प्रदेशसभा अस्ति । प्रदेशसभायाः सदस्यानां कार्यकालः पञ्चवर्षं भवति, यत्र पूर्वमेव विघटितः अस्ति तत्रैव विहाय ।

प्रत्येकस्य निर्वाचनक्षेत्रस्य अभ्यर्थिनः राजनैतिकदलैः चिताः भवन्ति अथवा स्वतन्त्र अभ्यर्थीरूपेण स्पर्धां कुर्वन्ति । प्रत्येकं निर्वाचनक्षेत्रे &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; इति निर्वाचनव्यवस्थायाः अन्तर्गतं एकं सदस्यं निर्वाचयति । यतो हि नेपाले समानान्तरमतदानव्यवस्थायाः उपयोगः भवति, मतदातारः दलसूची समानुपातिकप्रतिनिधित्वात् सदस्यानां चयनार्थं अन्यं एक मतपत्रंमध्ये मतदानं कुर्वन्ति। वर्तमानसंविधानं निर्धारितं यत् ६० प्रतिशतं सदस्यानां &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; निर्वाचनव्यवस्थायाः माध्यमेन, उत ४० प्रतिशतं च दल-आधारित-समानुपातिक-प्रतिनिधित्व-व्यवस्थायाः माध्यमेन निर्वाचितः भवितुमर्हति। प्रत्येकं दलात् निर्वाचितानाम् सदस्यानां कुलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागः महिलाः भवितुमर्हन्ति, यदि च कुलसदस्यानां तृतीयभागः निर्वाचितः न भवितुम् अर्हति तर्हि ये दलाः एतत् सुनिश्चितं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां दलानाम् समानुपातिकप्रतिनिधित्वद्वारा कुलमहिलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागं निर्वाचितव्यम् इति नियमः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1710/S00168/nepal-diluted-proportional-electoral-system.htm|title=NEPAL: Diluted proportional electoral system|date=16 October 2017|website=scoop.co.nz|publisher=Scoop world|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt;

निर्वाचनानन्तरं समग्रबहुमतेन (अन्येभ्यः सर्वेभ्यः दलेभ्यः अधिकानि आसनानि) यस्य दलस्य शासनं भवति । यदि कस्यापि दलस्य निरपेक्षबहुमतं नास्ति तर्हि दलाः गठबन्धनस्य प्रयत्नं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

== नेपालस्य प्रदेशाणां सूची ==
 
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text&quot; 
|- style=&quot;background:#98fb98;&quot;
!प्रदेश
!राजधानी
!प्रदेश प्रमुख
!मुख्यमन्त्री
!मण्डलानि
!क्षेत्रफल
!जनसङ्ख्या&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(वि.सं २०७८)
!जनघनत्व
(/किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;)
!निर्वाचन क्षेत्रहरू
!नक्सा
|-
|कोशी
|[[विराटनगर]]
|परशुराम खापुङ
|हिक्मतकुमार कार्की
|[[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]], [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]], [[इलाममण्डलम्|इलाम]], [[झापामण्डलम्|झापा]], [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]], [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]], [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]], [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]], [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]], [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]], [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]], [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]], [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]], [[उदयपुरमण्डलम् (नेपालः)|उदयपुर]] (जम्मा १४)
|२५,९०५&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|४९,६१,४१२
|१९२
|२८
|[[चित्र:Province_No_1_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|मधेश
|जनकपुरधाम
|[[ सुरेन्द्र लाभ कर्ण]]
|[[कृष्णप्रसाद यादव]]
|[[बारामण्डलम् (नेपालः)|बारा]], [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]], [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]], [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]], [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]],[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]], [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]], [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] (जम्मा ८)
|९,६६१&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१४,६००
|६३३
|३२
|[[चित्र:Madhesh_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
|बागमती
|हेटौँडा
|दीपकप्रसाद देवकोटा
|इन्द्रबहादुर बानियाँ
|[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]], [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]], [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]], [[काठमाण्डुमण्डलम्|काठमाडौँ]], [[ललितपुरमण्डलम् (नेपालः)|ललितपुर]], [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]], [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]], [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]], [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]], [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]], [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]], [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]], [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] (जम्मा १३)
|२०,३००&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१६,८६६
|३०१
|३३
|[[चित्र:Bagmati_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|गण्डकी
|पोखरा
|डिल्लीराज भट्ट
|सुरेन्द्रराज पाण्डे
|[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]], [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]], [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]], [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]], [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]], [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]], [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]], [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]], [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]], [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]], नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) (जम्मा ११)
|२१,५०४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२४,६६,४२७
|११५
|१८
|[[चित्र:Gandaki_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|लुम्बिनी
|देउखुरी
|[[कृष्णबहादुर घर्ती मगर]]
|चेतनारायण आचार्य
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]], [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]], [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]], [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]], [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]], [[दाङमण्डलम्|दाङ]], [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]], [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]], [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]], [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]], पूर्वी रुकुम, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) (जम्मा १२)
|२२,२८८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|५१,२२,०७८
|२३०
|२६
|[[चित्र:Lumbini_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|कर्णाली
|वीरेन्द्रनगर
|[[यज्ञराज जोशी]]
|यामलाल कँडेल
|[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]], [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]], [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]], [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]], [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]], [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], पश्चिम रुकुम (जम्मा १०)
|२७,९८४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|१६,८८,४१२
|६०
|१२
|[[चित्र:Karnali_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|सुदूरपश्चिम
|गोदावरी
|नजिर मियाँ
|कमलबहादुर शाह
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]], [[डोटीमण्डलम्|डोटी]], [[अछाममण्डलम्|अछाम]], [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]], [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]], [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]], [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]], [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]], [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] (जम्मा ९)
|१९,९९९.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२६,९४,७८३
|१३८
|१६
|[[चित्र:Sudurpashchim_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
![[नेपालम्|नेपाल]]
![[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाडौँ]]
!राष्ट्रपति&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[रामचन्द्र पौडेल]]
![[नेपालस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]
[[बालेन्द्र शाह|बालेन शाह]]
![[नेपालदेशस्य मण्डलानि|७७]]
!१४७,६४१.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
!२,९१,६४,५७८
!१९८
!१६५
![[चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|निराबन्धः|100x100अणवः]]
|}

== अपि द्रष्टव्यम् ==

== सन्दर्भाः ==
{{Reflist}}

== बाह्यसूत्राणि ==</text>
      <sha1>t4qv7ud910o9ix7xugx0l3qyfvfi2nz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500777</id>
      <parentid>500776</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T07:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>न्युनाधिक विवरणं योजितम्</comment>
      <origin>500777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20557" sha1="3n6zanr28sjzmzcs4ymb85493zk3g22" xml:space="preserve">  

'''नेपालस्य प्रदेशाः''' नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं विक्रम सम्वत् २०७२ आश्विन ३ गतौ निर्मिताः नवीनाः राज्यसंरचनाः सन्ति। नेपालस्य विद्यमाना [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलानां]] समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने नेपालम् १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|पञ्चविकासक्षेत्रेषु]] च विभक्तः आसीत् |

== इतिहास ==
विक्रमस्य २०१३ तमस्य वर्षस्य पौष मासस्य ९ गतौ [[नेपालदेशस्य प्रशासनिकविभाजनम्|नेपालस्य प्रशासनिकविभागानाम्]] पुनर्गठनार्थं समितिः गठितम् आसित्। तत्समितिः सप्ताहद्वयेन अन्तः सर्वकाराय स्वप्रतिवेदनं प्रदत्तवान् । नेपालस्य जिलाप्रशासनपुनर्गठनविषये प्रतिवेदनानुसारं, २०१३ तमे वर्षे देशः प्रथमवारं सप्तक्षेत्रेषु विभक्तः अभवत् । 

# अरुण क्षेत्र
# जनकपुर क्षेत्र
# काठमाडौँ क्षेत्र
# गण्डकी क्षेत्र
# कपिलवस्तु क्षेत्र
# कर्णाली क्षेत्र
# महाकाली क्षेत्र

वि.सं. २०१८ तमे वर्षे सर्वे प्रदेशाः विघटित्वा देशस्य पुनर्गठनं ७५ मण्डलेषु अभवत्, [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|येषां]] विभक्तिः अपि १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] विभक्तम् । सम्वत् २०२८ तमे वर्षे सर्वेषां १४ क्षेत्राणां वर्गीकरणं ४ [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|विकासप्रदेशेषु]]  अनन्तरं सम्वत् २०३८ तमे वर्षे तेषां पुनर्गठनं निम्नलिखित ५ विकासक्षेत्रेषु अभवत् ।

# पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र
# मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र
# पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र
# मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र
# सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र

नेपालस्य प्रदेशाणां निर्माणं नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं कृतम् आसीत् । विद्यमानमण्डलानां समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । [[नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी]], [[रुकुममण्डलम्|रुकुम]] इति मण्डलद्वयं भिन्नं प्रान्तद्वये विभक्तम् । प्रत्येकस्मिन् मण्डले स्थानीयस्तरस्य रूपेण पालिकाः सन्ति । नेपाले ६ महानगराणि, ११ उपमहानगराणि, २७६ नगरपालिकाः, ४६० ग्रामीणनगरपालिकाः च सन्ति ।  सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने आसीत् यस्मिन् नेपालः १४ प्रशासनिकक्षेत्रेषु पञ्चविकासक्षेत्रेषु च विभक्तः आसीत् ।

फाल्गुण २०७३ तमे वर्षे नेपालसर्वकारेण सप्तप्रान्तानां अस्थायीराजधानी इति घोषितम् । संविधानस्य अनुच्छेदः २९५(२) अनुसारं सम्बन्धितप्रान्तस्य विधायिकायाः द्वितीयतृतीयांशमतेन कस्यचित् प्रान्तस्य स्थायीनाम निर्धारितं भवति स्म 

=== सर्वकारः ===
संविधानेन कानूनानुसारं च प्रदेशस्य कार्यकारी अधिकारः प्रान्तीयमन्त्रिपरिषदमध्ये निहितं भवति । सङ्कटकलीन उत यदा संघीयनियमः प्रवर्तते तदा प्रदेशीयकार्यकार्याः अभावे प्रदेशप्रमुखः प्रदेशस्य कार्यकारीशक्तयोः प्रयोगं करिष्यति। प्रत्येकं प्रदेशे संघीयसर्वकारस्य प्रतिनिधिरूपेण औपचारिकः प्रमुखः भवति । राष्ट्रपतिः प्रत्येकं प्रदेशस्य कृते प्रदेशप्रमुखं नियुक्तं कुर्वन्ति । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|title=CA approves ceremonial prez, bicameral legislature|date=16 September 2015|publisher=Kanptipur Media Group|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt; प्रदेशप्रमुखः संविधानेन वा विधीद्वारा वा निर्दिष्टानां अधिकारानां कर्तव्यानां च प्रयोगं करोति । प्रदेशसभायां बहुमत प्राप्त संसदीयदलस्य नेता मुख्यमन्त्रीरूपेण नियुक्तः भविष्यति, मुख्यमन्त्रीण अध्यक्षतायां मन्त्रिपरिषदः निर्माणं भविष्यति इति प्रावधानम् विद्यते।

=== संसदीय सभा ===
प्रदेशसभा सप्तप्रदेशेषु प्रत्येकस्य एकसदनीय प्रदेशसभा अस्ति । प्रदेशसभायाः सदस्यानां कार्यकालः पञ्चवर्षं भवति, यत्र पूर्वमेव विघटितः अस्ति तत्रैव विहाय ।

प्रत्येकस्य निर्वाचनक्षेत्रस्य अभ्यर्थिनः राजनैतिकदलैः चिताः भवन्ति अथवा स्वतन्त्र अभ्यर्थीरूपेण स्पर्धां कुर्वन्ति । प्रत्येकं निर्वाचनक्षेत्रे &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; इति निर्वाचनव्यवस्थायाः अन्तर्गतं एकं सदस्यं निर्वाचयति । यतो हि नेपाले समानान्तरमतदानव्यवस्थायाः उपयोगः भवति, मतदातारः दलसूची समानुपातिकप्रतिनिधित्वात् सदस्यानां चयनार्थं अन्यं एक मतपत्रंमध्ये मतदानं कुर्वन्ति। वर्तमानसंविधानं निर्धारितं यत् ६० प्रतिशतं सदस्यानां &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; निर्वाचनव्यवस्थायाः माध्यमेन, उत ४० प्रतिशतं च दल-आधारित-समानुपातिक-प्रतिनिधित्व-व्यवस्थायाः माध्यमेन निर्वाचितः भवितुमर्हति। प्रत्येकं दलात् निर्वाचितानाम् सदस्यानां कुलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागः महिलाः भवितुमर्हन्ति, यदि च कुलसदस्यानां तृतीयभागः निर्वाचितः न भवितुम् अर्हति तर्हि ये दलाः एतत् सुनिश्चितं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां दलानाम् समानुपातिकप्रतिनिधित्वद्वारा कुलमहिलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागं निर्वाचितव्यम् इति नियमः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1710/S00168/nepal-diluted-proportional-electoral-system.htm|title=NEPAL: Diluted proportional electoral system|date=16 October 2017|website=scoop.co.nz|publisher=Scoop world|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt;

निर्वाचनानन्तरं समग्रबहुमतेन (अन्येभ्यः सर्वेभ्यः दलेभ्यः अधिकानि आसनानि) यस्य दलस्य शासनं भवति । यदि कस्यापि दलस्य निरपेक्षबहुमतं नास्ति तर्हि दलाः गठबन्धनस्य प्रयत्नं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

== नेपालस्य प्रदेशाणां सूची ==
 
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text&quot; 
|- style=&quot;background:#98fb98;&quot;
!प्रदेश
!राजधानी
!प्रदेश प्रमुख
!मुख्यमन्त्री
!मण्डलानि
!क्षेत्रफल
!जनसङ्ख्या&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(वि.सं २०७८)
!जनघनत्व
(/किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;)
!निर्वाचन क्षेत्राणि
!मानचित्र
|-
|कोशी
|[[विराटनगर]]
|परशुराम खापुङ
|हिक्मतकुमार कार्की
|[[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]], [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]], [[इलाममण्डलम्|इलाम]], [[झापामण्डलम्|झापा]], [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]], [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]], [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]], [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]], [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]], [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]], [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]], [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]], [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]], [[उदयपुरमण्डलम् (नेपालः)|उदयपुर]] (जम्मा १४)
|२५,९०५&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|४९,६१,४१२
|१९२
|२८
|[[चित्र:Province_No_1_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|मधेश
|जनकपुरधाम
|[[ सुरेन्द्र लाभ कर्ण]]
|[[कृष्णप्रसाद यादव]]
|[[बारामण्डलम् (नेपालः)|बारा]], [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]], [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]], [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]], [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]],[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]], [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]], [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] (जम्मा ८)
|९,६६१&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१४,६००
|६३३
|३२
|[[चित्र:Madhesh_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
|बागमती
|हेटौँडा
|दीपकप्रसाद देवकोटा
|इन्द्रबहादुर बानियाँ
|[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]], [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]], [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]], [[काठमाण्डुमण्डलम्|काठमाडौँ]], [[ललितपुरमण्डलम् (नेपालः)|ललितपुर]], [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]], [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]], [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]], [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]], [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]], [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]], [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]], [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] (जम्मा १३)
|२०,३००&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१६,८६६
|३०१
|३३
|[[चित्र:Bagmati_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|गण्डकी
|पोखरा
|डिल्लीराज भट्ट
|सुरेन्द्रराज पाण्डे
|[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]], [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]], [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]], [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]], [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]], [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]], [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]], [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]], [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]], [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]], नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) (जम्मा ११)
|२१,५०४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२४,६६,४२७
|११५
|१८
|[[चित्र:Gandaki_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|लुम्बिनी
|देउखुरी
|[[कृष्णबहादुर घर्ती मगर]]
|चेतनारायण आचार्य
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]], [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]], [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]], [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]], [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]], [[दाङमण्डलम्|दाङ]], [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]], [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]], [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]], [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]], पूर्वी रुकुम, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) (जम्मा १२)
|२२,२८८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|५१,२२,०७८
|२३०
|२६
|[[चित्र:Lumbini_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|कर्णाली
|वीरेन्द्रनगर
|[[यज्ञराज जोशी]]
|यामलाल कँडेल
|[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]], [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]], [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]], [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]], [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]], [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], पश्चिम रुकुम (जम्मा १०)
|२७,९८४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|१६,८८,४१२
|६०
|१२
|[[चित्र:Karnali_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|सुदूरपश्चिम
|गोदावरी
|नजिर मियाँ
|कमलबहादुर शाह
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]], [[डोटीमण्डलम्|डोटी]], [[अछाममण्डलम्|अछाम]], [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]], [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]], [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]], [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]], [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]], [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] (जम्मा ९)
|१९,९९९.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२६,९४,७८३
|१३८
|१६
|[[चित्र:Sudurpashchim_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
![[नेपालम्|नेपाल]]
![[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाडौँ]]
!राष्ट्रपति&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[रामचन्द्र पौडेल]]
![[नेपालस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]
[[बालेन्द्र शाह|बालेन शाह]]
![[नेपालदेशस्य मण्डलानि|७७]]
!१४७,६४१.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
!२,९१,६४,५७८
!१९८
!१६५
![[चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|निराबन्धः|100x100अणवः]]
|}

== अपि द्रष्टव्यम् ==

== सन्दर्भाः ==
{{Reflist}}

== बाह्यसूत्राणि ==</text>
      <sha1>3n6zanr28sjzmzcs4ymb85493zk3g22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500778</id>
      <parentid>500777</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T07:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>500778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20659" sha1="oq46uutrdw1hwt2y3z8iaysovx5xox8" xml:space="preserve">  

'''नेपालस्य प्रदेशाः''' नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं विक्रम सम्वत् २०७२ आश्विन ३ गतौ निर्मिताः नवीनाः राज्यसंरचनाः सन्ति। नेपालस्य विद्यमाना [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलानां]] समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने नेपालम् १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|पञ्चविकासक्षेत्रेषु]] च विभक्तः आसीत् |

== इतिहास ==
विक्रमस्य २०१३ तमस्य वर्षस्य पौष मासस्य ९ गतौ [[नेपालदेशस्य प्रशासनिकविभाजनम्|नेपालस्य प्रशासनिकविभागानाम्]] पुनर्गठनार्थं समितिः गठितम् आसित्। तत्समितिः सप्ताहद्वयेन अन्तः सर्वकाराय स्वप्रतिवेदनं प्रदत्तवान् । नेपालस्य जिलाप्रशासनपुनर्गठनविषये प्रतिवेदनानुसारं, २०१३ तमे वर्षे देशः प्रथमवारं सप्तक्षेत्रेषु विभक्तः अभवत् । 

# अरुण क्षेत्र
# जनकपुर क्षेत्र
# काठमाडौँ क्षेत्र
# गण्डकी क्षेत्र
# कपिलवस्तु क्षेत्र
# कर्णाली क्षेत्र
# महाकाली क्षेत्र

वि.सं. २०१८ तमे वर्षे सर्वे प्रदेशाः विघटित्वा देशस्य पुनर्गठनं ७५ मण्डलेषु अभवत्, [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|येषां]] विभक्तिः अपि १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] विभक्तम् । सम्वत् २०२८ तमे वर्षे सर्वेषां १४ क्षेत्राणां वर्गीकरणं ४ [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|विकासप्रदेशेषु]]  अनन्तरं सम्वत् २०३८ तमे वर्षे तेषां पुनर्गठनं निम्नलिखित ५ विकासक्षेत्रेषु अभवत् ।

# पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र
# मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र
# पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र
# मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र
# सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र

नेपालस्य प्रदेशाणां निर्माणं नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं कृतम् आसीत् । विद्यमानमण्डलानां समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । [[नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी]], [[रुकुममण्डलम्|रुकुम]] इति मण्डलद्वयं भिन्नं प्रान्तद्वये विभक्तम् । प्रत्येकस्मिन् मण्डले स्थानीयस्तरस्य रूपेण पालिकाः सन्ति । नेपाले ६ महानगराणि, ११ उपमहानगराणि, २७६ नगरपालिकाः, ४६० ग्रामीणनगरपालिकाः च सन्ति ।  सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने आसीत् यस्मिन् नेपालः १४ प्रशासनिकक्षेत्रेषु पञ्चविकासक्षेत्रेषु च विभक्तः आसीत् ।

फाल्गुण २०७३ तमे वर्षे नेपालसर्वकारेण सप्तप्रान्तानां अस्थायीराजधानी इति घोषितम् । संविधानस्य अनुच्छेदः २९५(२) अनुसारं सम्बन्धितप्रान्तस्य विधायिकायाः द्वितीयतृतीयांशमतेन कस्यचित् प्रान्तस्य स्थायीनाम निर्धारितं भवति स्म 

=== सर्वकारः ===
संविधानेन कानूनानुसारं च प्रदेशस्य कार्यकारी अधिकारः प्रान्तीयमन्त्रिपरिषदमध्ये निहितं भवति । सङ्कटकलीन उत यदा संघीयनियमः प्रवर्तते तदा प्रदेशीयकार्यकार्याः अभावे प्रदेशप्रमुखः प्रदेशस्य कार्यकारीशक्तयोः प्रयोगं करिष्यति। प्रत्येकं प्रदेशे संघीयसर्वकारस्य प्रतिनिधिरूपेण औपचारिकः प्रमुखः भवति । राष्ट्रपतिः प्रत्येकं प्रदेशस्य कृते प्रदेशप्रमुखं नियुक्तं कुर्वन्ति । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|title=CA approves ceremonial prez, bicameral legislature|date=16 September 2015|publisher=Kanptipur Media Group|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt; प्रदेशप्रमुखः संविधानेन वा विधीद्वारा वा निर्दिष्टानां अधिकारानां कर्तव्यानां च प्रयोगं करोति । प्रदेशसभायां बहुमत प्राप्त संसदीयदलस्य नेता मुख्यमन्त्रीरूपेण नियुक्तः भविष्यति, मुख्यमन्त्रीण अध्यक्षतायां मन्त्रिपरिषदः निर्माणं भविष्यति इति प्रावधानम् विद्यते।

=== संसदीय सभा ===
प्रदेशसभा सप्तप्रदेशेषु प्रत्येकस्य एकसदनीय प्रदेशसभा अस्ति । प्रदेशसभायाः सदस्यानां कार्यकालः पञ्चवर्षं भवति, यत्र पूर्वमेव विघटितः अस्ति तत्रैव विहाय ।

प्रत्येकस्य निर्वाचनक्षेत्रस्य अभ्यर्थिनः राजनैतिकदलैः चिताः भवन्ति अथवा स्वतन्त्र अभ्यर्थीरूपेण स्पर्धां कुर्वन्ति । प्रत्येकं निर्वाचनक्षेत्रे &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; इति निर्वाचनव्यवस्थायाः अन्तर्गतं एकं सदस्यं निर्वाचयति । यतो हि नेपाले समानान्तरमतदानव्यवस्थायाः उपयोगः भवति, मतदातारः दलसूची समानुपातिकप्रतिनिधित्वात् सदस्यानां चयनार्थं अन्यं एक मतपत्रंमध्ये मतदानं कुर्वन्ति। वर्तमानसंविधानं निर्धारितं यत् ६० प्रतिशतं सदस्यानां &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; निर्वाचनव्यवस्थायाः माध्यमेन, उत ४० प्रतिशतं च दल-आधारित-समानुपातिक-प्रतिनिधित्व-व्यवस्थायाः माध्यमेन निर्वाचितः भवितुमर्हति। प्रत्येकं दलात् निर्वाचितानाम् सदस्यानां कुलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागः महिलाः भवितुमर्हन्ति, यदि च कुलसदस्यानां तृतीयभागः निर्वाचितः न भवितुम् अर्हति तर्हि ये दलाः एतत् सुनिश्चितं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां दलानाम् समानुपातिकप्रतिनिधित्वद्वारा कुलमहिलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागं निर्वाचितव्यम् इति नियमः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1710/S00168/nepal-diluted-proportional-electoral-system.htm|title=NEPAL: Diluted proportional electoral system|date=16 October 2017|website=scoop.co.nz|publisher=Scoop world|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt;

निर्वाचनानन्तरं समग्रबहुमतेन (अन्येभ्यः सर्वेभ्यः दलेभ्यः अधिकानि आसनानि) यस्य दलस्य शासनं भवति । यदि कस्यापि दलस्य निरपेक्षबहुमतं नास्ति तर्हि दलाः गठबन्धनस्य प्रयत्नं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

== नेपालस्य प्रदेशाणां सूची ==
 
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text&quot; 
|- style=&quot;background:#98fb98;&quot;
!प्रदेश
!राजधानी
!प्रदेश प्रमुख
!मुख्यमन्त्री
!मण्डलानि
!क्षेत्रफल
!जनसङ्ख्या&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(वि.सं २०७८)
!जनघनत्व
(/किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;)
!निर्वाचन क्षेत्राणि
!मानचित्र
|-
|कोशी
|[[विराटनगर]]
|परशुराम खापुङ
|हिक्मतकुमार कार्की
|[[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]], [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]], [[इलाममण्डलम्|इलाम]], [[झापामण्डलम्|झापा]], [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]], [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]], [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]], [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]], [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]], [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]], [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]], [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]], [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]], [[उदयपुरमण्डलम् (नेपालः)|उदयपुर]] (जम्मा १४)
|२५,९०५&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|४९,६१,४१२
|१९२
|२८
|[[चित्र:Province_No_1_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|मधेश
|जनकपुरधाम
|[[ सुरेन्द्र लाभ कर्ण]]
|[[कृष्णप्रसाद यादव]]
|[[बारामण्डलम् (नेपालः)|बारा]], [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]], [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]], [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]], [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]],[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]], [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]], [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] (जम्मा ८)
|९,६६१&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१४,६००
|६३३
|३२
|[[चित्र:Madhesh_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
|बागमती
|हेटौँडा
|दीपकप्रसाद देवकोटा
|इन्द्रबहादुर बानियाँ
|[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]], [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]], [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]], [[काठमाण्डुमण्डलम्|काठमाडौँ]], [[ललितपुरमण्डलम् (नेपालः)|ललितपुर]], [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]], [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]], [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]], [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]], [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]], [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]], [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]], [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] (जम्मा १३)
|२०,३००&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१६,८६६
|३०१
|३३
|[[चित्र:Bagmati_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|गण्डकी
|पोखरा
|डिल्लीराज भट्ट
|सुरेन्द्रराज पाण्डे
|[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]], [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]], [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]], [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]], [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]], [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]], [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]], [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]], [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]], [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]], नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) (जम्मा ११)
|२१,५०४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२४,६६,४२७
|११५
|१८
|[[चित्र:Gandaki_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|लुम्बिनी
|देउखुरी
|[[कृष्णबहादुर घर्ती मगर]]
|चेतनारायण आचार्य
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]], [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]], [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]], [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]], [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]], [[दाङमण्डलम्|दाङ]], [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]], [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]], [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]], [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]], पूर्वी रुकुम, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) (जम्मा १२)
|२२,२८८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|५१,२२,०७८
|२३०
|२६
|[[चित्र:Lumbini_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|कर्णाली
|वीरेन्द्रनगर
|[[यज्ञराज जोशी]]
|यामलाल कँडेल
|[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]], [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]], [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]], [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]], [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]], [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], पश्चिम रुकुम (जम्मा १०)
|२७,९८४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|१६,८८,४१२
|६०
|१२
|[[चित्र:Karnali_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|सुदूरपश्चिम
|गोदावरी
|नजिर मियाँ
|कमलबहादुर शाह
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]], [[डोटीमण्डलम्|डोटी]], [[अछाममण्डलम्|अछाम]], [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]], [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]], [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]], [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]], [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]], [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] (जम्मा ९)
|१९,९९९.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२६,९४,७८३
|१३८
|१६
|[[चित्र:Sudurpashchim_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
![[नेपालम्|नेपाल]]
![[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाडौँ]]
!राष्ट्रपति&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[रामचन्द्र पौडेल]]
![[नेपालस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]
[[बालेन्द्र शाह|बालेन शाह]]
![[नेपालदेशस्य मण्डलानि|७७]]
!१४७,६४१.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
!२,९१,६४,५७८
!१९८
!१६५
![[चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|निराबन्धः|100x100अणवः]]
|}

== अपि द्रष्टव्यम् ==

== सन्दर्भाः ==
{{Reflist}}

== बाह्यसूत्राणि ==

[[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]]</text>
      <sha1>oq46uutrdw1hwt2y3z8iaysovx5xox8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>500779</id>
      <parentid>500778</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T07:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganesh Paudel</username>
        <id>6561</id>
      </contributor>
      <comment>आन्तरिक सूत्राणि शोधितम्</comment>
      <origin>500779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20893" sha1="4d7rzdusekw8fwhiayju43fl7snwwmg" xml:space="preserve">  

'''नेपालस्य प्रदेशाः''' नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं विक्रम सम्वत् २०७२ आश्विन ३ गतौ निर्मिताः नवीनाः राज्यसंरचनाः सन्ति। नेपालस्य विद्यमाना [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|मण्डलानां]] समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने नेपालम् १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|पञ्चविकासक्षेत्रेषु]] च विभक्तः आसीत् |

== इतिहास ==
विक्रमस्य २०१३ तमस्य वर्षस्य पौष मासस्य ९ गतौ [[नेपालदेशस्य प्रशासनिकविभाजनम्|नेपालस्य प्रशासनिकविभागानाम्]] पुनर्गठनार्थं समितिः गठितम् आसित्। तत्समितिः सप्ताहद्वयेन अन्तः सर्वकाराय स्वप्रतिवेदनं प्रदत्तवान् । नेपालस्य जिलाप्रशासनपुनर्गठनविषये प्रतिवेदनानुसारं, २०१३ तमे वर्षे देशः प्रथमवारं सप्तक्षेत्रेषु विभक्तः अभवत् । 

# अरुण क्षेत्र
# जनकपुर क्षेत्र
# काठमाडौँ क्षेत्र
# गण्डकी क्षेत्र
# कपिलवस्तु क्षेत्र
# कर्णाली क्षेत्र
# महाकाली क्षेत्र

वि.सं. २०१८ तमे वर्षे सर्वे प्रदेशाः विघटित्वा देशस्य पुनर्गठनं ७५ मण्डलेषु अभवत्, [[नेपालदेशस्य मण्डलानि|येषां]] विभक्तिः अपि १४ [[नेपालदेशस्य अञ्चलानि|क्षेत्रेषु]] विभक्तम् । सम्वत् २०२८ तमे वर्षे सर्वेषां १४ क्षेत्राणां वर्गीकरणं ४ [[नेपालदेशस्य विकासक्षेत्राणि|विकासप्रदेशेषु]]  अनन्तरं सम्वत् २०३८ तमे वर्षे तेषां पुनर्गठनं निम्नलिखित ५ विकासक्षेत्रेषु अभवत् ।

# [[पूर्वाञ्चलविकासक्षेत्रम्|पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र]]
# [[मध्यमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र]]
# [[पश्चिमाञ्चलविकासक्षेत्रम्|पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र]]
# मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र
# सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र

नेपालस्य प्रदेशाणां निर्माणं नेपालस्य संविधानस्य २०७२स्य अनुसूची ४ इत्यस्य अनुसारं कृतम् आसीत् । विद्यमानमण्डलानां समूहीकरणेन सप्तप्रान्ताः निर्मिताः । [[नवलपरासीमण्डलम्|नवलपरासी]], [[रुकुममण्डलम्|रुकुम]] इति मण्डलद्वयं भिन्नं प्रान्तद्वये विभक्तम् । प्रत्येकस्मिन् मण्डले स्थानीयस्तरस्य रूपेण पालिकाः सन्ति । नेपाले ६ महानगराणि, ११ उपमहानगराणि, २७६ नगरपालिकाः, ४६० ग्रामीणनगरपालिकाः च सन्ति ।  सप्तप्रान्तानां वर्तमानव्यवस्था पूर्वव्यवस्थायाः स्थाने आसीत् यस्मिन् नेपालः १४ प्रशासनिकक्षेत्रेषु पञ्चविकासक्षेत्रेषु च विभक्तः आसीत् ।

फाल्गुण २०७३ तमे वर्षे नेपालसर्वकारेण सप्तप्रान्तानां अस्थायीराजधानी इति घोषितम् । संविधानस्य अनुच्छेदः २९५(२) अनुसारं सम्बन्धितप्रान्तस्य विधायिकायाः द्वितीयतृतीयांशमतेन कस्यचित् प्रान्तस्य स्थायीनाम निर्धारितं भवति स्म 

=== सर्वकारः ===
संविधानेन कानूनानुसारं च प्रदेशस्य कार्यकारी अधिकारः प्रान्तीयमन्त्रिपरिषदमध्ये निहितं भवति । सङ्कटकलीन उत यदा संघीयनियमः प्रवर्तते तदा प्रदेशीयकार्यकार्याः अभावे प्रदेशप्रमुखः प्रदेशस्य कार्यकारीशक्तयोः प्रयोगं करिष्यति। प्रत्येकं प्रदेशे संघीयसर्वकारस्य प्रतिनिधिरूपेण औपचारिकः प्रमुखः भवति । राष्ट्रपतिः प्रत्येकं प्रदेशस्य कृते प्रदेशप्रमुखं नियुक्तं कुर्वन्ति । &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/printedition/news/2015-09-16/ca-approves-ceremonial-prez-bicameral-legislature.html|title=CA approves ceremonial prez, bicameral legislature|date=16 September 2015|publisher=Kanptipur Media Group|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt; प्रदेशप्रमुखः संविधानेन वा विधीद्वारा वा निर्दिष्टानां अधिकारानां कर्तव्यानां च प्रयोगं करोति । प्रदेशसभायां बहुमत प्राप्त संसदीयदलस्य नेता मुख्यमन्त्रीरूपेण नियुक्तः भविष्यति, मुख्यमन्त्रीण अध्यक्षतायां मन्त्रिपरिषदः निर्माणं भविष्यति इति प्रावधानम् विद्यते।

=== संसदीय सभा ===
प्रदेशसभा सप्तप्रदेशेषु प्रत्येकस्य एकसदनीय प्रदेशसभा अस्ति । प्रदेशसभायाः सदस्यानां कार्यकालः पञ्चवर्षं भवति, यत्र पूर्वमेव विघटितः अस्ति तत्रैव विहाय ।

प्रत्येकस्य निर्वाचनक्षेत्रस्य अभ्यर्थिनः राजनैतिकदलैः चिताः भवन्ति अथवा स्वतन्त्र अभ्यर्थीरूपेण स्पर्धां कुर्वन्ति । प्रत्येकं निर्वाचनक्षेत्रे &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; इति निर्वाचनव्यवस्थायाः अन्तर्गतं एकं सदस्यं निर्वाचयति । यतो हि नेपाले समानान्तरमतदानव्यवस्थायाः उपयोगः भवति, मतदातारः दलसूची समानुपातिकप्रतिनिधित्वात् सदस्यानां चयनार्थं अन्यं एक मतपत्रंमध्ये मतदानं कुर्वन्ति। वर्तमानसंविधानं निर्धारितं यत् ६० प्रतिशतं सदस्यानां &quot;यत् सर्वाधिक मतं आनयति तत् निर्वाचितं भवति&quot; निर्वाचनव्यवस्थायाः माध्यमेन, उत ४० प्रतिशतं च दल-आधारित-समानुपातिक-प्रतिनिधित्व-व्यवस्थायाः माध्यमेन निर्वाचितः भवितुमर्हति। प्रत्येकं दलात् निर्वाचितानाम् सदस्यानां कुलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागः महिलाः भवितुमर्हन्ति, यदि च कुलसदस्यानां तृतीयभागः निर्वाचितः न भवितुम् अर्हति तर्हि ये दलाः एतत् सुनिश्चितं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां दलानाम् समानुपातिकप्रतिनिधित्वद्वारा कुलमहिलसङ्ख्यायाः एकतृतीयभागं निर्वाचितव्यम् इति नियमः &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1710/S00168/nepal-diluted-proportional-electoral-system.htm|title=NEPAL: Diluted proportional electoral system|date=16 October 2017|website=scoop.co.nz|publisher=Scoop world|accessdate=8 December 2017}}&lt;/ref&gt;

निर्वाचनानन्तरं समग्रबहुमतेन (अन्येभ्यः सर्वेभ्यः दलेभ्यः अधिकानि आसनानि) यस्य दलस्य शासनं भवति । यदि कस्यापि दलस्य निरपेक्षबहुमतं नास्ति तर्हि दलाः गठबन्धनस्य प्रयत्नं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

== नेपालस्य प्रदेशाणां सूची ==
 
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text&quot; 
|- style=&quot;background:#98fb98;&quot;
!प्रदेश
!राजधानी
!प्रदेश प्रमुख
!मुख्यमन्त्री
!मण्डलानि
!क्षेत्रफल
!जनसङ्ख्या&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(वि.सं २०७८)
!जनघनत्व
(/किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;)
!निर्वाचन क्षेत्राणि
!मानचित्र
|-
|कोशी
|[[विराटनगर]]
|परशुराम खापुङ
|हिक्मतकुमार कार्की
|[[भोजपुरमण्डलम् (नेपालदेशः)|भोजपुर]], [[धनकुटामण्डलम्|धनकुटा]], [[इलाममण्डलम्|इलाम]], [[झापामण्डलम्|झापा]], [[खोटाङमण्डलम्|खोटाङ]], [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]], [[ओखलढुङ्गामण्डलम्|ओखलढुङ्गा]], [[पाँचथरमण्डलम्|पाँचथर]], [[सङ्खुवासभामण्डलम्|सङ्खुवासभा]], [[सोलुखुम्बुमण्डलम्|सोलुखुम्बु]], [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]], [[ताप्लेजुङमण्डलम्|ताप्लेजुङ]], [[तेह्रथुममण्डलम्|तेह्रथुम]], [[उदयपुरमण्डलम् (नेपालः)|उदयपुर]] (जम्मा १४)
|२५,९०५&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|४९,६१,४१२
|१९२
|२८
|[[चित्र:Province_No_1_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|मधेश
|जनकपुरधाम
|[[ सुरेन्द्र लाभ कर्ण]]
|[[कृष्णप्रसाद यादव]]
|[[बारामण्डलम् (नेपालः)|बारा]], [[पर्सामण्डलम्|पर्सा]], [[रौतहटमण्डलम्|रौतहट]], [[सप्तरिमण्डलम्|सप्तरी]], [[सिराहामण्डलम्|सिराहा]],[[धनुषामण्डलम्|धनुषा]], [[महोत्तरीमण्डलम्|महोत्तरी]], [[सर्लाहीमण्डलम्|सर्लाही]] (जम्मा ८)
|९,६६१&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१४,६००
|६३३
|३२
|[[चित्र:Madhesh_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
|बागमती
|हेटौँडा
|दीपकप्रसाद देवकोटा
|इन्द्रबहादुर बानियाँ
|[[सिन्धुलीमण्डलम्|सिन्धुली]], [[रामेछापमण्डलम्|रामेछाप]], [[दोलखामण्डलम्|दोलखा]], [[काठमाण्डुमण्डलम्|काठमाडौँ]], [[ललितपुरमण्डलम् (नेपालः)|ललितपुर]], [[भक्तपुरमण्डलम्|भक्तपुर]], [[काभ्रेपलाञ्चोकमण्डलम्|काभ्रेपलान्चोक]], [[धादिङमण्डलम्|धादिङ]], [[नुवाकोटमण्डलम्|नुवाकोट]], [[सिन्धुपाल्चोकमण्डलम्|सिन्धुपाल्चोक]], [[रसुवामण्डलम्|रसुवा]], [[मकवानपुरमण्डलम्|मकवानपुर]], [[चितवनमण्डलम्|चितवन]] (जम्मा १३)
|२०,३००&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|६१,१६,८६६
|३०१
|३३
|[[चित्र:Bagmati_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|गण्डकी
|पोखरा
|डिल्लीराज भट्ट
|सुरेन्द्रराज पाण्डे
|[[गोरखामण्डलम्|गोरखा]], [[तनहुँमण्डलम्|तनहुँ]], [[स्याङ्जामण्डलम्|स्याङ्जा]], [[लमजुङमण्डलम्|लमजुङ]], [[कास्कीमण्डलम्|कास्की]], [[मनाङमण्डलम्|मनाङ]], [[पर्वतमण्डलम्|पर्वत]], [[बागलुङमण्डलम्|बागलुङ]], [[म्याग्दीमण्डलम्|म्याग्दी]], [[मुस्ताङमण्डलम्|मुस्ताङ]], नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) (जम्मा ११)
|२१,५०४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२४,६६,४२७
|११५
|१८
|[[चित्र:Gandaki_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|लुम्बिनी
|देउखुरी
|[[कृष्णबहादुर घर्ती मगर]]
|चेतनारायण आचार्य
|[[रूपन्देहीमण्डलम्|रूपन्देही]], [[कपिलवस्तुमण्डलम्|कपिलवस्तु]], [[पाल्पामण्डलम्|पाल्पा]], [[अर्घाखाँचीमण्डलम्|अर्घाखाँची]], [[गुल्मीमण्डलम्|गुल्मी]], [[दाङमण्डलम्|दाङ]], [[प्युठानमण्डलम्|प्युठान]], [[रोल्पामण्डलम्|रोल्पा]], [[बाँकेमण्डलम्|बाँके]], [[बर्दियामण्डलम्|बर्दिया]], पूर्वी रुकुम, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) (जम्मा १२)
|२२,२८८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|५१,२२,०७८
|२३०
|२६
|[[चित्र:Lumbini_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|कर्णाली
|वीरेन्द्रनगर
|[[यज्ञराज जोशी]]
|यामलाल कँडेल
|[[सुर्खेतमण्डलम्|सुर्खेत]], [[सल्यानमण्डलम्|सल्यान]], [[दैलेखमण्डलम्|दैलेख]], [[जाजरकोटमण्डलम्|जाजरकोट]], [[डोल्पामण्डलम्|डोल्पा]], [[जुम्लामण्डलम्|जुम्ला]], [[कालिकोटमण्डलम्|कालिकोट]], [[मुगुमण्डलम्|मुगु]], [[हुम्लामण्डलम्|हुम्ला]], पश्चिम रुकुम (जम्मा १०)
|२७,९८४&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|१६,८८,४१२
|६०
|१२
|[[चित्र:Karnali_in_Nepal_2015.svg|100x100अणवः]]
|-
|सुदूरपश्चिम
|गोदावरी
|नजिर मियाँ
|कमलबहादुर शाह
|[[कैलालीमण्डलम्|कैलाली]], [[डोटीमण्डलम्|डोटी]], [[अछाममण्डलम्|अछाम]], [[बाजुरामण्डलम्|बाजुरा]], [[बझाङमण्डलम्|बझाङ]], [[कञ्चनपुरमण्डलम्|कञ्चनपुर]], [[डडेल्धुरामण्डलम्|डडेल्धुरा]], [[बैतडीमण्डलम्|बैतडी]], [[दार्चुलामण्डलम्|दार्चुला]] (जम्मा ९)
|१९,९९९.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
|२६,९४,७८३
|१३८
|१६
|[[चित्र:Sudurpashchim_in_Nepal.svg|100x100अणवः]]
|-
![[नेपालम्|नेपाल]]
![[काष्ठमण्डपनगरम्|काठमाडौँ]]
!राष्ट्रपति&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[रामचन्द्र पौडेल]]
![[नेपालस्य प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]
[[बालेन्द्र शाह|बालेन शाह]]
![[नेपालदेशस्य मण्डलानि|७७]]
!१४७,६४१.२८&amp;nbsp;किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;
!२,९१,६४,५७८
!१९८
!१६५
![[चित्र:Nepal_adm_location_map.svg|निराबन्धः|100x100अणवः]]
|}

== अपि द्रष्टव्यम् ==

== सन्दर्भाः ==
{{Reflist}}

== बाह्यसूत्राणि ==

[[वर्गः:नेपालस्य प्रशासनिकं विभाजनम्]]</text>
      <sha1>4d7rzdusekw8fwhiayju43fl7snwwmg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>